kurier'o201904- Re'invent'i urb'o'j'n - Verk'is UNESK'O


En'hav'o


Redakci'e

2014 est'is turn'o'punkt'o por la hom'ar'o:
unu'a'foj'e en histori'o, pli ol du'on'o de la mond'a hom'amas'o nun loĝ'as en urb'o'j.

Laŭ nun'temp'a'j kalkul'o'j, tio far'iĝ'os 70 el'cent'o'j ĉirkaŭ 2050. Tiu'j est'ont'ec'a'j urb'o'j plur'manier'e spegul'os si'a'j'n pra'patr'o'j'n; ek'de urb'o'ŝtat'o'j en Mezopotami'o, ĝis ital'a'j urb'o'j de Renesanc'o, ĝis nun'temp'a'j “urb'eg'o'j” – urb'o'j histori'e antaŭ'e'n'ig'is hom'a'n evolu'o'n, rol'ant'e kiel fand'uj'o por ke hom'o'j de divers'a'j origin'o'j inter'ŝanĝ'u kaj dialog'u.

Tamen, nun'temp'a'j kaj est'ont'a'j urb'o'j al'front'as nov'a'j'n, sen'precedenc'a'j'n defi'o'j'n.

Kvankam okup'ant'e nur du el'cent'o'j'n de la mond'a ter'o, ili konsum'as 60 el'cent'o'j'n de la tut'mond'a energi'o, el'las'as 75 el'cent'o'j'n de la forc'ej'a'j gas'o'j kaj produkt'as 70 el'cent'o'j'n de la tut'mond'a rub'o. Kiam urb'o'j kresk'as, ili en'danĝer'ig'as bio'divers'ec'o'n kaj met'as urb'a'n struktur'o'n kaj rimed'o'j'n – kiel akv'o, transport'o kaj elektr'a'j sistem'o'j – en grand'eg'a'n prem'o'n, mult'obl'ig'ant'e la efik'o'j'n de natur'katastrof'o'j kaj klimat­ ŝanĝ'iĝ'o. Sen'brid'a evolu'ig'o kaj amas'a turism'o met'as kultur-hered'aĵ'a'j'n lok'o'j'n kaj viv-hered'aĵ'a'j'n kutim'o'j'n en risk'o'n.

Pli'vast'iĝ'ant'a'j mal'egal'ec'o kaj migr'ad'o – plur'okaz'e pro konflikt'o'j kaj katastrof'o'j – turn'as urb'o'j'n en ĉef'a'j'n lok'o'j'n por nov'a'j soci'a'j apart'ig'o'j, ekskluziv'ig'o kaj diskriminaci'o.

Kun la grand'ec'o de tiu'j defi'o'j, urb'o'j ĉirkaŭ la mond'o konklud'is, ke nov'a'j pens'manier'o'j, civit'an'a engaĝ'iĝ'o kaj, precip'e, urb'o-al-urb'a kun'labor'ad'o est'as la unik'a'j voj'o'j antaŭ'e'n. Ni vid'is tio'n en Unesk'o, kiu est'as sid'ej'o de ne mal'pli ol kvin urb'a'j ret'o'j, ĉiu'j labor'ant'a'j por direkt'i la ekster'ordinar'a'n kapabl'o'n por nov'ig'ad'o kaj inter'lig'ad'o, kiu est'as disting'il'o de urb'o'j.

Ekzempl'e, urb'o'j respond'ec'as pri 70 el'cent'o'j de la mond'a ekonomi'o, kun grand'a porci'o de la kre'em'a ekonomi'o, kiu ating'as ĉiu'jar'a'n tut'mond'a'n en'spez'o'n de 2,25 du'ilion'o'j da dolar'o'j kaj labor'ig'as pli da ge'jun'ul'o'j ol ĉiu'j ali'a'j sektor'o'j. Pro tio la 180 urb'o'j, kiu'j form'as la Ret'o'n de Kre'em'a'j Urb'o'j de Unesk'o, labor'as por pli'grand'ig'i la kapabl'o'n de urb'o'j kun'ig'i kre'em'a'j'n hom'o'j'n, flam'ig'i ekonomi'a'n kresk'o'n, konstru'i sent'o'n de komun'um'o kaj konserv'i urb'a'j'n ident'ec'o'j'n. Tut'mond'a Ret'o de Lern'em'a'j Urb'o'j de Unesk'o labor'as por far'i urb'o'j'n daŭr'i'pov'a'j, garanti'ant'e, ke ĉiu'j urb'a'j loĝ'ant'o'j pov'u profit'i de dum'viv'a lern'ad'o. De tio lern'i bicikl'i por far'i la urb'a'n medi'o'n pli pur'a, lern'i kiel produkt'i per tradici'a'j praktik'o'j kaj sci'o'j ĝis organiz'i komun'um'a'j'n teatr'a'j'n meti'ej'o'j'n en flank'e'n'ŝov'it'a'j kvartal'o'j, ĉiu nov'a kler'ig'a oportun'o en'hav'as potenc'o'n por soci'a ŝanĝ'o kaj evolu'ig'o.

Kiel unu inter la el'star'a'j laboratori'o'j pri ide'o'j en la mond'o, Unesk'o labor'as por kun'ig'i tiu'j'n ret'o'j'n de urb'o'j, kuraĝ'ig'ant'e ili'n inter'ŝanĝ'i kaj kun'labor'i pri regul'o'j kaj praktik'o'j, kiu'j respond'as al la kresk'ant'a'j bezon'o'j de urb'a'j loĝ'ant'o'j. La Pulitzer -premi'it'a ĵurnal'ist'o Herb Caen dir'is iu'foj'e:
“Urb'o ne est'as mezur'at'a per si'a long'ec'o kaj larĝ'ec'o, sed per la vast'ec'o de ties vid'kapabl'o kaj la alt'ec'o de si'a'j rev'o'j”.

Unesk'o kred'as ke, kiam urb'o'j kun'divid'as tiu'j'n rev'o'j'n kaj inspir'iĝ'as el la vid'kapabl'o de ali'a'j, ili pov'as venk'i la defi'o'j'n de ni'a nov'a urb'a epok'o.

Ĉi tiu numer'o de Unesk'o-Kurier'o plen'as je rakont'o'j pri kre'em'o, nov'ig'ad'o kaj fortik'ec'o. Mi esper'as, ke ĝi inspir'os vi'n kaj ebl'e instig'os vi'n okup'iĝ'i pri tiu'j afer'o'j en vi'a propr'a urb'o aŭ komun'um'o.


Audrey Azoulay, Ĝeneral'a Direktor'o de Unesk'o El'angl'ig'is Rafael Lim'a (Brazil'o)


En tiu ĉi numer'o

Ĉiam la urb'o'j est'is centr'o'j de pov'o, de al'log'o, de prosper'o. Sed la sen'brid'a urbaniz'ad'o, konstat'it'a la antaŭ'a'j'n jar'dek'o'j'n, en'danĝer'ig'as ili'a'n histori'a'n funkci'o'n de fand'uj'o. Laŭ'mezur'e dum ili pli­mult'iĝ'as, ili mal­human'iĝ'as: per­fort'o'j, mal'egal'ec'o'j, diskriminaci'o'j... Ju pli grand'a'j iĝ'as la urb'o'j, des pli tiu'j mal'feliĉ'eg'o'j, kiu'j sub'prem'as ili'n, ampleks'iĝ'as.

Tamen, eĉ kiam la urb'o'j mal'human'iĝ'as, ili si'n re'invent'as. De la strat'a'j lert'ec'o'j kiel strategi'o por ekonomi'e super'viv'i en Kinŝas'o (Demokrati'a Respublik'o Kong'o) ĝis grand'a'j naci'a'j projekt'o'j pri re'funkci'ad'o de unu'industri'a'j urb'o'j en Rus'uj'o, de la person'a iniciat'o de iu art'galeri'ist'o, kiu el'tir'is el ĝi'a sen'vigl'ec'o la urb'et'o'n Erriadh (Tunizi'o) ĝis la mobiliz'o de hom'amas'o'j kontraŭ la arbitr'a al'propr'ig'o de la publik'a spac'o en Varsovi'o (Pol'land'o), de la mov'ad'o'j por solidar'iĝ'o kun la migr'ant'o'j en London'o (Brit'uj'o) ĝis la kun'ag'ad'o'j, kiu'j re'viv'ig'as la kern'o'n de Havan'o (Kub'o), kre'fort'o'j ek'aper'as kaj ord'iĝ'as por proviz'i la urb'a'n viv'o'n per nov'a'j senc'o'j, per nov'a'j perspektiv'o'j. Oni pov'as pens'i, ke ili est'as “et'et'a'j rezist'o'j”, cit'ant'e la esprim'o'n de la franc'a verk'ist'o Thomas B. Reverdy, tamen, est'as ili, kiu'j grav'as Du ali'a'j verk'ist'o'j kun'divid'as si'a'j'n vid'punkt'o'j'n kun ni'a'j leg'ant'o'j en tiu ĉi numer'o. Ni'a gast'o, la franc'o-kong'an'o Alain Mabanckou, parol'as al ni pri “trans­ mov'iĝ'ant'a'j Afrik'o'j” kaj pri la kuraĝ'o skrib'i, relief'ig'ant'e kontraŭ'dir'a'j'n okaz'aĵ'o'j'n de la koloni'a histori'o. Flank'e de la ur'u­ gvajo -uson'a verk'ist'o Jorge Majfud, li kondamn'as la ras'ist'a'n si'n'ten'o'n al migr'ant'o'j, en la rubrik'o Ide'o'j, kiu ceter'e propon'as analiz'o'n de la migr'o'rilat'a'j politik'o'j en Uson'o.

En la rubrik'o Aktual'aĵ'o'j, ni publik'ig'as, okaz'e de la Mond'a Tag'o de Afrik'o (la 25- a de maj'o), intervju'o'n kun Tshilidzi Marwala (Sud-Afrik'o) pri la aper'o de la art'e'far'it'a intelekt'o (IA) en la kontinent'o. Por mark'i la inter'naci'a'n tag'o'n de la biologi'a divers'ec'o (la 22-an de maj'o), ni vizit'as la Gran Pajatén, en Peru'o, kun Roldán Roj'as Paredes, la hom'o, kiu iniciat'is ĝi'a'n en'skrib'iĝ'o'n en la biosfer'o'rezerv'ej'o'j'n de Unesk'o. Ni vojaĝ'as ankaŭ al Sharjah (Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir­land'o'j), kiu lanĉ'as si'a'n program'o'n de Mond'a Ĉef'urb'o de la libr'o en april'o 2019.

Fin'fin'e, kun Zom'o, ni ir'as al Barat'o, Meksik'o, Birm'o kaj Ugand'o, por vizit'i sen'elektr'a'j'n lok'o'j'n. Jen mal'grand'a rond­ir'o de la mond'o tut'e pri'lum'it'a!


Varsovi'o, la ribel'em'a urb'o

Joanna Lasserre

Kontrast'e al la kresk'ad'o de konservativ'ism'o, la progres'em'a civil'a soci'o en Varsovi'o montr'as si'a'n potenc'o'n protest'i kaj de­ fend'i demokrati'a'j'n valor'o'j'n.

La “ribel'em'a” ĉef'urb'o, tiel oft'e ok'u­pit'a, mis'uz'it'a, detru'it'a, kiu mal­­klin'is si'a'n dors'o'n en mult'a'j epizod'o'j de si'a histori'o, de'nov'e re'konstru'iĝ'as, en konstant'a serĉ'o de plen'um'ad'o.

Varsovi'o ne est'as tio, kio'n oni kutim'e em'us nom'i bel'a urb'o. Sen'dub'e ĝi ne tiel propon'as si'n en si'a grandioz'ec'o al la hast'a vizit'ant'o, kiel Krakov'o, la antaŭ'a pol'a ĉef'urb'o. Urb'o kun cent nuanc'o'j de griz'o, ĝi est'is sturm'it'a de la jun'a'j generaci'o'j post la fal'o de la komun'ism'a reĝim'o en 1989. Ili okup'is la for'las'it'a'j'n fabrik'o'j'n por far'i el ili lok'o'j'n de art'a kre'ad'o. Ili defend'is la arkitektur'o'n de la komun'ist'a period'o kontraŭ prem'o'j de nov'a'j plan'ant'o'j de ne'mov'ebl'aĵ'o'j. La Palac'o de Kultur'o kaj Scienc'o, ekzempl'e, donac'o de kamarad'o Stalin, fin'konstru'it'a en 1955, ankoraŭ hodiaŭ reg'as la centr'o'n de la urb'o, sen insult'o al si'a'j mult'a'j opozici'ant'o'j. Tiom impres'a kiom mal'ŝat'at'a de la varsovi'an'o'j, ĉi tiu grand'eg'a konstru'aĵ'o de pli ol ok'cent mil kub'a'j metr'o'j eskap'is mal'konstru'o'n kaj far'iĝ'is ver'a kultur'a mult'util'ej'o, tegment'ant'a muze'o'j'n, kongres'a'j'n salon'o'j'n, meti'ej'o'j'n, teatr'o'j'n kaj art'a'j'n kin'ej'o'j'n.

Dum la last'a'j tri'dek jar'o'j miriad'o da nov'a'j renkont'iĝ'a'j lok'o'j - galeri'o'j, klub'ej'o'j, trink'ej'o'j - flor'is ĉi tie kaj tie en la post-komun'ism'a Varsovi'o, kiu daŭr'e al'log'as student'o'j'n, agent'o'j'n de inter'naci'a'j kompani'o'j, art'ist'o'j'n kaj potenc'ul'o'j'n de la tut'a mond'o.

Vi dev'as marŝ'i en ĝi'a'j strat'o'j por las'i vi'n invad'i per la energi'o, kiu anim'as ĝi'n, kaj las'i vi'n tir'i en ĝi'a'j'n mult'a'j'n ne'kutim'a'j'n angul'o'j'n, por renkont'i, hazard'e, grup'o'n, kiu ir'as ĉi tie'n, ali'a'n, kiu star'as tie, kiam ĝi ne est'as hom'a tajd'o, flirt'ig'ant'a standard'o'j'n kaj sign'o'j'n, protest'ant'e.

Silent'a'j marŝ'o'j kaj bru'a'j manifestaci'o'j far'iĝ'is oft'a scen'o en Varsovi'o. Blank'a'j flor'o'j, nigr'a'j vest'aĵ'o'j, kandel'o'j, petard'o'j ...

ĉio ĉi miks'iĝ'as sub la amas'iĝ'o de blank'a'j kaj ruĝ'a'j flag'o'j. Sed dum iu'j ankaŭ flirt'ig'as la blu'a'n stel'o'n de Eŭrop'o, ali'a'j sku'as la nigr'o'n aŭ la verd'o'n de naci'ism'a'j patriot'o'j, nostalgi'a'j al la “Grand'a Pol'land'o de mar'o al mar'o”. Dum kelk'a'j vok'as: “Ne las'u demokrati'o'n mort'i silent'e!”, ali'a'j postul'as “pur'a'n Pol'land'o'n”, “blank'a'n Pol'land'o'n”.

Jen la naci'a paradoks'o, kiu en la last'a'j jar'o'j pren'is la turn'o'punkt'o'n de ver'a romp'o inter du Pol'land'o'j, kiu'j defi'as aŭ ignor'as unu la ali'a'n. Kaj ĉi tiu romp'o ek'est'as sur la publik'a plac'o, laŭ'vort'e kaj ankaŭ metafor'e.

Urb'o ribel'a

Plej oft'e la konfront'iĝ'o kristal'iĝ'as antaŭ la prezident'a palac'o. Ĝis april'o 2018 okaz'is tie la al'ven'o de la religi'a procesi'o, kiu for'ir'is ĉiu'n dek'a'n tag'o'n de la monat'o de la mal'nov'a urb'o, por memor'fest'i - mes'o, preĝ'o'j, kant'o'j kaj parol'ad'o'j kaj nigr'a'j vest'o'j kiel sub'ten'o - la katastrof'o'n de Smolensko la 10-an de april'o 2010.

Tiu'n tag'o'n, naŭ'dek ses eminent'a'j person'o'j, inkluziv'e de la prezid'ant'o Lech Kaczyński, mort'is en aviad'il'a akcident'o.

La oficial'a memor'ad'o de tiu'j viktim'o'j est'is rapid'e konstru'it'a en monat'a'n naci'a'n ceremoni'o'n, lev'it'a'n al la naci'a nivel'o, tial ripet'iĝ'ont'e naŭ'dek ses foj'o'j'n, okup'ant'e la histori'a'n centr'o'n de Varsovi'o kaj al'tir'ant'e amas'o'j'n da grup'o'j de civit'an'o'j, kiu'j regul'e ven'is protest'i kontraŭ tio, kio'n ili konsider'is aŭtoritat'a kaj religi'a al'propr'ig'o de publik'a spac'o.

La civit'an'a opozici'o kontraŭ la naci'ism'a mov'ad'o mobiliz'iĝ'is de 2015, ĉirkaŭ la Komitat'o por Defend'o de Demokrati'o [pol'e: Komitet Obrony Demokracji ] (KOD).

Kun referenc'o al la 13- a de decembr'o 1981, la dat'o de la mal'bon'aŭgur'a memor'o, kiam la Pol'land'a General'o Jaruzelski deklar'is milit'a'n stat'o'n, dek'o'j da mil'o'j marŝ'as tra Varsovi'o ĉiu'jar'e. En 2016 okaz'is la plej grand'a'j strat'a'j protest'o'j ek'de la unu'a'j liber'a'j elekt'o'j en 1989. La civit'an'o'j de Varsovi'o, sed ankaŭ de ali'a'j urb'o'j en la land'o, intenc'as tiel defi'i la atak'o'j'n kontraŭ la konstituci'o, la instituci'o'j, la civit'an'a'j rajt'o'j kaj precip'e la vir'in'o'j.

Ĉe la avan'gard'o de ĉiu'j civit'an'a'j marŝ'o'j, vir'in'o'j est'as gvid'ant'o'j en ĉi tiu civit'an'a mov'ad'o, kun'ig'ant'e grand'a'n part'o'n de la soci'o. En 2016, oni protest'is amas'e kontraŭ leĝ'o'projekt'o pri la tut'a mal'permes'o de abort'ig'o. La nov'a leĝ'o est'is radikal'ig'ont'a la ekzist'ant'a'n leĝ'o'n, kiu ebl'ig'as abort'ad'o'n nur en kaz'o de sever'a fet'a mis'form'o, danĝer'o por la san'o de la patr'in'o, seks'per'fort'o aŭ incest'o. Ĉi-foj'e la manifestaci'ant'o'j venk'is. Sed la 11- an de novembr'o 2017, kiam vir'in'o'j sid'is sur la Pont'o Poniatowski por blok'i la voj'o'n al la naci'ist'o'j, ili est'is per'fort'e evaku'it'a'j kaj al'vok'it'a'j antaŭ juĝ'ej'o, akuz'at'a'j pri mal'help'o de la liber'ec'o manifestaci'i.

Ĉiu'n 11-an de novembr'o, dum la Sen'de'pend'iĝ'a Marŝ'o, la sam'a scen'o ripet'iĝ'as: man'plen'o da vir'in'o'j, sving'ant'e ruband'o'j'n “Vir'in'o'j Kontraŭ Faŝism'o” est'as puŝ'at'a'j de dek'o'j da vir'o'j vest'it'a'j en nigr'o, kiu'j parol'as vulgar'a'j'n seks'ism'aĵ'o'j'n inter ksenofobi'a'j, kontraŭ'semid'a'j aŭ ras'ism'a'j slogan'o'j.

La sam'a amas'iĝ'o ĉe la en'ir'o de la teatr'o'j. Post ĉiu nov'a prezent'ad'o de kontest'at'a lud'o, kiu renvers'as la sankt'a'j'n kod'o'j'n de “Pol'land'ec'o”, la Teatr'o Powszechny [Komun'a] prepar'iĝ'as por al'front'i nov'a'n tumult'o'n organiz'at'a'n de ekstrem'e-dekstr'em'ism'a'j grup'o'j. Kun la Nov'a Teatr'o de Krzysztof Warlikowski kaj iu'j ali'a'j fam'a'j scen'ej'o'j de la land'o, ĉi tiu teatr'o, kiu est'is la unu'a mal'ferm'it'a post la Du'a Mond'milit'o, ĉiam est'is simbol'o de la lukt'o por art'a liber'ec'o, dorn'o en la okul'o de aŭtoritat'a'j potenc'o'j.

Hazard'o? La student'a revoluci'o en Pol'land'o en 1968, kiu est'is mejl'o'ŝton'o en la lukt'o por la liber'ig'o el soveti'a sub'prem'o, komenc'iĝ'is per la re'ven'ig'o de klasik'aĵ'o de la repertuar'o de la Varsovi'a Naci'a Teatr'o, La Pra'patr'o'j de Adam Mickiewicz.

De fal'o'j al re'konker'o'j, tiel ir'as la viv'o de ĉi tiu mir'ind'a urb'o, kiu ĉerp'as el la hom'a'j rezerv'o'j si'a'j'n ard'o'n kaj energi'o'n.

Urb'o ne'venk'ebl'a

Ĉi tiu spir'o de ribel'o kaj liber'ec'o ne est'as nov'a en Varsovi'o. Ĉu ĝi ven'as de ĝi'a river'o, kiu ne las'as si'n mal'furioz'ig'i?

Vistul'o, kun si'a vast'a kaj krut'a val'o, kiu mal'ebl'ig'as al'proksim'iĝ'o'n inter la dekstr'a kaj mal'dekstr'a bord'o'j, rest'as impet'a, furioz'a. Ĉirkaŭ'at'a de sabl'o kaj arbust'o'j, ĝi stamp'as si'a'n karakter'o'n al la urb'o.

Dum long'a temp'o Varsovi'o re'ten'is si'a'n kamp'ar'a'n etos'o'n. Ĝi komenc'is emancip'iĝ'i de 1915, reg'at'e de la german'o'j, kiu'j re'pren'is ĝi'n de Rus'uj'o dum la Unu'a Mond'milit'o. Kvankam fort'e ekspluat'at'a ekonomi'e far'e de la okup'ant'o'j, la urb'o est'is pel'at'a de ne'kompar'ebl'a'j persist'em'o kaj esper'o.

Oni far'is urb'a'j'n elekt'o'j'n, la universitat'o kaj la politeknik'a lern'ej'o mal'ferm'iĝ'is, la urb'o prepar'iĝ'is por la funkci'o de ĉef'urb'o de suveren'a ŝtat'o, kiu'n ĝi fin'fin'e okup'is je la fin'o de la milit'o, en 1918.

Dum la du'dek mal'long'a'j jar'o'j post sen'de'pend'iĝ'o, la tut'a urb'o komenc'is konstru'labor'o'j'n sub la reg'ad'o de marŝal'o Piłsudski, tiom idol'ig'at'a kiom kontest'at'a ĉef'o. Tiel, en 1939, Varsovi'o aspekt'is kiel ali'a'j eŭrop'a'j ĉef'urb'o'j. Ĝi hav'is elegant'a'n urb'o'centr'o'n kaj mult'a'j'n are'o'j'n loĝ'at'a'j'n de labor'ist'o'j, kiu'j konsist'ig'is du'on'o'n de ĝi'a loĝ'ant'ar'o. Grand'a jud'a kvartal'o svarm'ant'a de viv'o okup'is almenaŭ tri'on'o'n de la teritori'o, kiu etend'iĝ'is de la centr'o ĝis la nord'o de la urb'o.

Tiam la bomb'o'j de la invad'o de Hitler ek'frap'is ĝi'n, antaŭ ol don'i al ĝi la fin'bat'o'n en oktobr'o 1944. Hitler vol'is far'i ekzempl'o'n de komplet'a neni'ig'o, post la ribel'o de la arme'o de la pol'a rezist'o de aŭgust'o 1944. La dekstr'a bord'o de la urb'o preskaŭ tut'e detru'iĝ'is kaj la plu'viv'a loĝ'ant'ar'o est'is deport'it'a. Varsovi'o est'is nur vast'a kamp'o de ruin'o'j, kaj est'is dub'o pri la ebl'o de ĝi'a re'konstru'o, ĉar la task'o ŝajn'is mis'proporci'a.

Tamen, en januar'o 1945, sen'hejm'a'j re­ ven­int'o'j ne'atend'at'e komenc'is kolekt'iĝ'i sur la bord'o'j de Vistul'o kaj ek­mov'is frost'iĝ'it'a'j'n rub'o'j'n. Ili tiel mem don'is signal'o'n por re'konstru'ad'o, kiu baldaŭ iĝ'is ekster­ ordinar'a hero'aĵ'o de la tut'a naci'o. Feliĉ'e, ofic'ej'o'j kaj lern'ej'o'j de arkitektur'o est'is establ'int'a'j kaŝ'a'n inventar'o'n de histori'a'j konstru'aĵ'o'j dum la nazi'a okup'ad'o. Ne ĉio est'is perd'it'a. La bazar'o kvadrat'a, urb'et'o- dom'o'j, la cirkvit'o de la rempar'o'j, la Reĝ'a Kastel'o kaj grav'a'j religi'a'j konstru'aĵ'o'j de la “ne'venk'ebl'a urb'o”, kiel ĝi est'is kon'at'a tiam, lev'iĝ'ad'is el la cindr'o'j en unu'ig'ant'a naci'a impet'o kuraĝ'ig'it'a de komun'ism'a propagand'o. Ĉi tio merit'ig'is al ĝi registr'o'n en 1980 sur la List'o'n de Mond'a'j Hered'aĵ'o'j de Unesk'o. La arkiv'o'j de la Buro'o de re'konstru'o de Varsovi'o (BOS-Arkiv'o) konserv'as spur'o'j'n de tiu memor'ind'a period'o. Ili est'is inklud'it'a'j en la Registr'o'n “Memor'o de la Mond'o” en 2011.

Urb'o palimpsest'a Ali'a atest'o pri la spirit'o de mal'obe'o, memor'ind'a ĉapitr'o de la histori'o de Varsovi'o: ĝi'a get'o. Kiu ne aŭd'is pri la ribel'o de la Varsovi'a get'o en la printemp'o de 1943 kaj ĝi'a rezist'o tiom firm'decid'it'a, kiom ĝi est'is sen'esper'a! Sed kiu sci'as, kie preciz'e ĉi tiu grand'eg'a are'o est'is, la plej grand'a en Eŭrop'o sub nazi'a okup'ad'o?

Konstru'it'a en 1940. For'viŝ'it'a de sur la map'o en 1943. La Varsovi'an'o'j mem hav'is nur ne'klar'a'n ide'o'n, ĉar la tem'o est'is tabu'o dum la jar'dek'o'j de komun'ist'a reg'ad'o.

Post la liber'ig'o est'is nur pec'o'j de la dek ok kilo'metr'o'j da mur'o'j, kelk'a'j'n metr'o'j'n alt'a'j, kiu'j ĉirkaŭ'is ĝi'n. Ĝi est'is ie nord'e de la Kultur'a Palac'o, oni dir'is...

Nov'a urb'o'part'o lev'iĝ'is super la en'tomb'ig'it'a jud'a urb'o, kies memor'o mal'aper'int'us sam'temp'e kun ĝi'a'j kvar- aŭ kvin'cent loĝ'ant'o'j, se iu vir'o ne est'us tra'viv'int'a. Li'a nom'o est'as Hersz Wasser. Li est'is la asist'ant'o de la histori'ist'o Emanuel Ringelblum, kiu kun ses'dek amik'o'j tiel fort'e labor'is por konstru'i la arkiv'o'j'n de la get'o, en kiu ili viv'is dum la du'a mond'milit'o.

Inter 1946 kaj 1950 oni el'pren'is ĉirkaŭ du'dek kvin mil paĝ'o'j'n, zorg'e ord'ig'it'a'j'n en metal'a'j skatol'o'j, el'tir'it'a'j el la rub'aĵ'o.

Ĉi tiu'j unik'a'j dokument'o'j, kolekt'it'a'j en komplet'a kaŝ'ec'o, est'is en'skrib'it'a'j en la Registr'o'n “Memor'o de la Mond'o” de Unesk'o, tuj post la fal'o de la komun'ism'a reĝim'o en 1989.

Emanuel Ringelblum kaj li'a team'o konstru'is pont'o'n de nenio ĝis est'ont'ec'o.

Kontraŭ ĉiu'j mal'permes'o'j, ili las'is al ni atest'o'j'n pri la kaŝ'a'j organiz'o'j, list'o'j de deport'it'a'j, kronik'o'j, literatur'a'j tekst'o'j, art'verk'o'j, tag'libr'o'j, privat'a'j leter'o'j ... Oni mal'kovr'is tie unu'a'j'n detal'a'j'n pri'skrib'o'j'n de la tend'ar'o'j de eksterm'ad'o Chełmno kaj Tre'blink'a. Dank'e al ili, team'o de esplor'ist'o'j kaj nun'temp'a'j verk'ist'o'j pov'is re'konstru'i detal'e - almenaŭ sur paper'o - ĉi tiu'n mank'ant'a'n distrikt'o'n de la pol'a ĉef'urb'o.

Kiel palimpsest-urb'o, kiu verk'as si'a'n histori'o'n sur la paĝ'o'j'n de la pas'int'ec'o, sen iam ajn for'viŝ'i ĝi'n, Varsovi'o est'as vast'a mozaik'o, kiu konstant'e re'invent'as si'n en temp'o kaj spac'o. Pli ol el ŝton'o kaj beton'o, ĝi konsist'as el flu'o'j de hom'a'j energi'o kaj nerv'o'j, kiu'j tra'ir'as ĝi'n, konstru'ant'e kaj mal'konstru'ant'e si'a'n ident'ec'o'n far'it'a'n de ribel'em'a memor'o kaj bon'efik'a forges'o.


Pol'a arkitekt'o, diplom'iĝ'int'a en la Politeknik'a Lern'ej'o de Varsovi'o kaj Universitat'o de Marn'e-la- Vallée (Franci'o), Joanna Lasserre part'o'pren'as en civit'an'a ag'ad'o en Pol'land'o kaj en Franci'o, kun'e kun si'a'j profesi'a'j projekt'o'j en arkitektur'o, urb'o'plan'ad'o kaj komunik'ad'o.


El'franc'ig'is Johan Derks (Serb'uj'o).


Varm'a bon'ven'ig'o kontraŭ mal'amik'ec'o

Gabriel'a Neves de Lim'a

Front'e al politik'o kontraŭ en'migr'ant'o'j, la loĝ'ant'o'j de la london'a kvartal'o Haringey lanĉ'is bon'ven'ig'a'n kampanj'o'n, kiu sku'as la brit'a'n en'migr'ad'a'n leĝ'ar'o'n. Pruv'ant'e, ke trov'i komun'a'n kial'o'n ĉiam ebl'as – la kvartal'o labor'as kun lok'a'j komun'um'o'j kaj la centr'a reg'ist'ar'o financ'as kelk'a'j'n el ĝi'a'j projekt'o'j.

La ide'o, ke ĉiu'j labor'u kun'e por kre'i pli bon'a'n najbar'ec'o'n, kontaĝ'as.

Ek'de la aper'o de tio, kio oft'e nom'iĝ'as la “migr'ant'o-kriz'o” en la 2010- aj jar'o'j, la lok'a'j aŭtoritat'o'j en Eŭrop'o est'as ĉe la avan'gard'o por garanti'i la integr'iĝ'o'n de migr'ant'o'j kaj rifuĝ'int'o'j en si'a'j'n komun'um'o'j'n. Iu'j hom'o'j ag'as en la kadr'o de politik'a'j tag'ord'o'j difin'it'a'j de reg'ist'ar'o'j, ali'a'j est'as pli mem'iniciat'em'a'j. La kampanj'o Haringey Welcome [ Haringey, bon'ven'o'n] en nord'a London'o elekt'is kun­ labor'a'n metod'o'n rest'ant'e aktiv'ul'a kaj sen'de'pend'a organiz'aĵ'o, kiu adopt'as pli kontraŭ'a'n si'n'ten'o'n kiam neces'e.

Moral'a dev'o kontraŭ soci'a mal'just'ec'o Haringey Welcome baz'iĝ'as sur la noci'o de politik'a solidar'ec'o, difin'it'a de la uson'a filozof'in'o Sally Scholz kiel pozitiv'a moral'a dev'o, kiu kuraĝ'ig'as al kolektiv'a ag'ad'o antaŭ situaci'o de mal'just'ec'o aŭ soci'a vund'ebl'ec'o. Ŝi'a ideologi'o est'as la polus'a kontraŭ'o de mal'amik'a medi'a politik'o, klar'ig'as Lucy Nabijou, kun'ord'ig'ant'o de la loĝ'ant'ar'a grup'o, kiu iniciat'is la kampanj'o'n.

“Tem'as pri solidar'ec'o kaj just'ec'o, pri batal'ad'o por valor'o'j, kontest'ad'o al mal'bon'a leĝ'o kaj ver'a'j prov'o'j kun'labor'i kun la lok'a reg'ist'ar'o, serĉ'ad'o de ver'a kun­labor'o kun lok'a'j aŭtoritat'o'j por pli'bon'ig'i serv'o'j'n,”

ŝi al'don'as.

Kun kvar'dek kvin procent'o'j de si'a loĝ'ant'ar'o nask'it'a'j ekster Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o kaj kvin procent'o'j de trans'lok'iĝ'int'a'j tie'n en la last'a'j du jar'o'j, Haringey est'as unu el la plej kosmopolit'a'j kvartal'o'j en London'o. “ Haringey hav'as fort'a'n kaj fier'a'n histori'o'n de bon'ven'ig'ad'o de azil'pet'ant'o'j kaj rifuĝ'int'o'j kaj hom'o'j, kiu'j elekt'is re'star'iĝ'i en London'o. Generaci'o'j de hom'o'j el la tut'a mond'o trans'loĝ'iĝ'is ĉi tie'n kaj ig'is Haringey - n unu el la plej mal'fermat'a'j kaj divers'ec'a'j brit'a'j distrikt'o'j,” kiel not'as raport'o de la lok'a magistrat'o al la Kabinet'o, dat'it'a la 15-an de novembr'o 2016. Ĝust'e ĉirkaŭ tiu temp'o la fond'ant'o'j de Haringey Welcome far'is si'a'j'n unu'a'j'n paŝ'o'j'n, postul­ant'e, ke la kvartal'o efektiv'ig'u la liber'vol'a'n skem'o'n de re'setl'ig'ad'o de la Centr'a Reg'ist'ar'o por siri'a'j rifuĝ'int'o'j. Claire Kober, tiam konsili'a gvid'ant'o de Haringey kaj prezid'ant'o de london'a'j konsili'o'j, promes'is trans'loĝ'ig'i dek siri'a'j'n famili'o'j'n – por don'i al ili “sekur'a'n lok'o'n” kaj la sub'ten'o'n, kiu'n ili bezon'as “por re'konstru'i si'a'n viv'o'n”.

Sed, kiel Nabijou atent'ig'as, la magistrat'o sufer'as pro mank'o de financ'a'j rimed'o'j, trejn'ad'o kaj dialog'o kun loĝ'ant'o'j kaj komun'um'a'j grup'o'j, kiu'j sub'fos'as ĝi'a'n efik­ec'o'n. Jen kial Haringey Welcome adopt'is pli kun'labor'a'n metod'o'n en si'a'j inter'trakt'ad'o'j kun la lok'a magistrat'o, emfaz'ant'e la bezon'o'n konstru'i nov'a'j'n komunik'ad'a'j'n kanal'o'j'n kaj kre'i rilat'o'j'n baz'it'a'j'n sur fid'o.

La program'o ne cel'as pled'i, ke elekt'it'a'j konsil'ant'o'j aŭ lok'a'j konsil'ant'a'j ofic'ist'o'j mem efektiv'e mal'observ'u naci'a'n leĝ'o'n, Nabijou insist'as, sed pli ĝust'e, pli'ig'u tra'vid'ebl'ec'o'n kaj respond'ec'o'n kaj pli bon'e navig'u tra dispon'ebl'a'j instrument'o'j por hav'ig'i taŭg'a'j'n serv'o'j'n al migr'ant'o'j kaj rifuĝ'int'o'j.

La magistrat'o de Haringey jam ŝajn'as mov'i si'n ĉi tie'n. En septembr'o 2018, ĝi lanĉ'is la program'o'n Connected Communities [Konekt'it'a'j komun'um'o'j] financ'at'a'n de la centr'a reg'ist'ar'o. Ĝi cel'as pli'bon'ig'i lok'a'n sub'ten'o'n por migr'ant'o'j en la kadr'o'j de dung'ad'o, loĝ'ad'o, lern'ad'o de la angl'a lingv'o, infan'zorg'ad'o kaj komun'um'a pov­ig'o. Kvankam ŝi bon'ven'ig'as ĉi tiu'n iniciat'o'n, Nabijou esprim'is si'a'j'n dub'o'j'n pri la elekt'o konserv'i ĝi'n en'ferm'it'a, la efektiv'ig'ebl'ec'o'n de la projekt'o se ĝi est'as lig'it'a al la nun'a financ'ad'a sistem'o, kaj ĝi'a kapabl'o ating'i pli vund'ebl'a'j'n migr'ant'a'j'n grup'o'j'n.

Ali'a emfaz'o est'is la sub'ten'o de elekt'it'a'j oficial'ul'o'j por moci'o prezent'it'a de Haringey Welcome en novembr'o 2018. Ĉi tio, dir'as Nabijou, don'as bon'eg'a'n ŝanc'o'n “por met'i ĉiu'j'n problem'o'j'n sur la tabl'o'n kaj re'konstru'i lok'a'n administr'ad'o'n”.

Minac'at'a'j soci'a'j rilat'o'j La bezon'o re'konstru'i lok'a'n administr'ad'o'n est'as esenc'a en kun'tekst'o de sku'o en soci'a'j rilat'o'j. Ĉi tio okaz'as ĉar la tiel'nom'at'a politik'o pri mal'favor'a medi'o, kiu ĉef'e cel'as ne'dokument'it'a'j'n en'migr'int'o'j'n, kaj intenc'as mal'permes'i al migr'ant'o'j trans'ir'i teritori'a'j'n lim'o'j'n, nun efektiv'e influ'as la tut'a'n loĝ'ant'ar'o'n.

Migr'ad'a'j politik'o'j engaĝ'as ne nur la divers'a'j'n ministeri'o'j'n kaj lok'a'j'n reprezent'ant'o'j'n engaĝ'it'a'j'n en land'lim'a'j kontrol'o'j kaj en'migr'administr'ad'o, sed ankaŭ la privat'a'n sektor'o'n kaj ordinar'a'j'n civit'an'o'j'n. Praktik'e, ĉi tio signif'as, ke ekzist'as land'lim'o'j ankaŭ en'e de la land'o. Ĉiu'j aspekt'o'j de soci'a viv'o est'as monitor'at'a'j kaj ebl'e raport'at'a'j, kun pli'ig'it'a'j risk'o'j de deport'ad'o. Tial migr'ant'o'j kaj azil'pet'ant'o'j est'as mal'kuraĝ'ig'at'a'j al'ir'i esenc'a'j'n serv'o'j'n.

Ekzempl'e, privat'a'j propriet'ul'o'j dev'as kontrol'i ĉu ili'a'j lu'ont'o'j hav'as la rajt'o'n loĝ'i en la land'o, kaj konserv'i pruv'o'n pri tio, risk'ant'e pag'i mon'pun'o'n aŭ est'i en'prizon'ig'it'a'j por maksimum'a period'o de kvin jar'o'j. Kun pli strikt'a re'difin'o de la kategori'o “kutim'a loĝ'ad'o”, al'ir'o al sen'pag'a san'protekt'ad'o est'is mal'pli'ig'it'a, kaj provizor'a'j ne'eŭrop'a'j en'migr'int'o'j est'is dev'ig'it'a'j pag'i jar'a'n al'don'aĵ'o'n daŭr'e de si'a rest'ad'o. Inter 2016 kaj 2018, lern'ej'o'j est'is dev'ig'it'a'j hav'ig'i al la ŝtat'o inform'o'j'n pri infan'o'j kun migr'a de'ven'o. Tamen, kolekt'ad'o de daten'o'j ĉes'is rezult'e de kampanj'o, kiu nun batal'as por detru'i ĉi tiu'j'n daten'o'j'n.

Skrib'ant'e pri la ŝanĝ'o de fokus'o de last'a'temp'a brit'a en'migr'ad'a leĝ'ar'o, la brit'a'j scienc'ist'o'j Nira Yuval - Davis, Georgi'e Wemyss kaj Kathryn Cassidy konklud'is, ke ĝi konduk'as al “ĉiu'tag'a'j lim'o'j, en kiu'j ordinar'a'j civit'an'o'j est'as dev'ig'at'a'j far'iĝ'i land'lim'a'j gard'ist'o'j kaj/ aŭ suspekt'ind'a'j ne'legitim'it'a'j trans'ir'ant'o'j de land'lim'o'j”. Parenc'o, amik'o aŭ najbar'o pov'us far'iĝ'i inform'ant'o. Kiel sugest'as la latv'a antrop'olog'o Dac'e Dzenovska, person'a'j konflikt'o'j pov'us mal'help'i la defend'o'n de land'lim'o'j. Ĉi tiu'j praktik'o'j inter'romp'as soci'a'j'n kaj politik'a'j'n rilat'o'j'n, kre'as tim'o'n, suspekt'o'n kaj tensi'o'j'n en'e de komun'um'o'j, kaj minac'as lok'a'n solidar'ec'o'n kaj gaj'ec'o'n. Grav'as not'i ankaŭ, ke iu'j soci'a'j kategori'o'j (kiel tiu'j baz'it'a'j sur ras'o, klas'o aŭ seks'o) est'as mis'proporci'e traf'at'a'j de ĉi tiu'j politik'o'j, kio indik'as la relativ'a'n mal'fort'ec'o'n de ili'a'j rajt'o'j Kun'ig'ant'e fort'o'j'n En ĉi tiu kun'tekst'o, Haringey Welcome kontribu'as al pli'bon'ig'o de soci'a'j rilat'o'j en la land'o, per konstru'ad'o de solidar'ec'a'j ret'o'j en'e de la kvartal'o. La grup'o labor'as kun lern'ej'o'j, ekzempl'e, por konsci'ig'i la implic'o'j'n de la mal'favor'a medi'o.

Ĝi'n ankaŭ help'is sub'ten'o de ali'a'j lok'a'j komun'um'a'j grup'o'j kaj migr'ant'o-sub'ten'a'j organiz'aĵ'o'j – ĉiu'j el ili labor'as kun'e por kre'i najbar'a'n komun'um'o'n pli bon'ven'ig'a'n.

Forĝ'ant'e ĉi tiu'j'n lig'o'j'n kaj labor'ant'e rekt'e kun elekt'it'a'j kaj reg'ist'ar'a'j oficial'ul'o'j, Haringey Welcome antaŭ'e'n'ig'as form'o'n de plur'koncern'ant'a kun'labor'o kun ĉiu'j interes'at'a'j parti'o'j. Laŭ manier'o'j, per kiu'j tio pov'as est'i far'it'a, inkluziv'e propon'ad'o'n de financ'ad'o de integr'ad'a'j iniciat'o'j de la Controlling Migration Fund [Fond'aĵ'o pri kontrol'ad'o de migr'ad'o] de la Ministr'ej'o pri Hejm'proviz'ad'o, Komun'um'o'j kaj Lok'a Reg'ist'ar'o. Est'us util'e ankaŭ konstru'i labor'grup'o'n de lok'a'j konsil'ist'o'j, migr'ant'o-organiz'aĵ'o'j kaj jur'a'j fak'ul'o'j por evolu'ig'i strategi'o'n por migr'ant'o'j, precip'e pli vund'ebl'a'j grup'o'j.

Preter la politik'a aspekt'o, Nabijou observ'as, ke la kampanj'o Haringey Welcome hav'as ali'a'n flank'a'n efik'o'n, kiu est'as sam'e centr'a por la iniciat'o. “Per mobiliz'ad'o, vi ek'kon'as vi'a'j'n najbar'o'j'n, vi renkont'as nov'a'j'n hom'o'j'n, vi est'as pli bon'e inform'it'a pri tio, kio okaz'as, kaj ĉio ĉi kun'iĝ'as por produkt'i ekstrem'e fort'a'n sent'o'n de komun'um'o, kiu trans'form'as la lok'o'n, kie vi loĝ'as”, ŝi entuziasm'iĝ'as.

Politik'a scienc'ist'o, Gabriel'a Neves de Lim'a (Brazil'o) est'as esplor'ist'in'o ĉe la Departement'o de geografi'o kaj medi'o de la London'a lern'ej'o pri ekonomik'o kaj politik'a scienc'o, Briti'o. Ŝi est'as kun'aŭtor'o de Urb'o'j Bon'ven'ig'ant'a'j Rifuĝ'int'o'j'n kaj Migr'ant'o'j'n: Pli'bon'ig'ant'a Efik'a'n Urb'a'n Reg'ad'o'n en Epok'o de Migr'ad'o, el'don'it'a de Unesk'o en 2016.


El'angl'ig'is Sidney Carlos Praxedes (Brazil'o)


El'turn'iĝ'em'o kaj kre'kapabl'ec'o en Kinŝas'o

Sylvie Ayimpam


Kiel trans'viv'i, kiam oni est'as mal'riĉ'ul'o kaj kiam la ekonomi'a'j kaj soci'a'j kriz'o'j si'n'sekv'as kaj plu'daŭr'as? Oni el'turn'iĝ'as! Jen deviz'o de la loĝ'ant'o'j de Kinŝas'o, en Demokrati'a Respublik'o Kong'o, kiu'j ne preter'pas'ig'as okaz'o'n el'pens'i nov'a'n meti'o'n por si, tiel montr'ant'e mult'e da el'turn'iĝ'em'o. Romains [rom'e'n], chargeurs [ ŝarĵor ] kaj ia'j kadhafi mult'nombr'as en la bazar'o'j kaj sur la strat'o'j de la urb'eg'o, plen'ig'ant'e la vak'aĵ'o'j'n de la sistem'o.

Ni trov'iĝ'as en la Demokrati'a Respublik'o Kong'o ( DRK). La scen'o okaz'as en la urb'o'centr'o de Kinŝas'o, la ĉef'urb'o. Tri jun'a'j ŝu'cir'ist'o'j sid'as sur ŝton'o'j ĉe la en'ir'ej'o de lern'ej'o, ili est'as proviz'it'a'j per seĝ'et'o'j, pied'apog'il'o'j, bros'o'j kaj spong'o'j. Apud ili, sur'montr'o'tabl'ig'int'e, jun'a vir'o zorg'as pri elektro'ŝarg'il'a sistem'o lert'e pri'labor'it'a:
sur lign'a panel'et'o li met'is plur'a'j'n kontakt'il'o'j'n, kaŝ'e konekt'it'a'j'n al elektr'a'j drat'o'j, kiu'j el'ter'iĝ'as el la stang'o'baz'o de ne plu'funkci'ant'a strat'lamp'o. Tiu fraŭl'o si'n nom'as la chargeur (elektro'ŝarg'ist'o).

Ja la ŝu'cir'ist'o'j de long'temp'e est'as konsist'ig'a part'o de la urb'a pejzaĝ'o, kontraŭ'e la ŝarĝ'ist'o aper'is nur sam'temp'e kun la poŝ'telefon'a fak'o. En la 1970- aj kaj 1980- aj jar'o'j la urb'o abund'is je et'a'j produkt'ad'unu'o'j: ŝu'fabrik'et'o'j, farb'o­ fabrik'et'o'j, lign'aĵ'ist'a'j kaj juvel'ist'a'j man'labor'ist'ej'o'j, teks'aĵ'a'j atelier'o'j aŭ tinktur'ej'et'o'j kiel fung'o'j kresk'is ĉef'e en mal'antaŭ'a'j kort'o'j. Ek'de la mez'o de la 1990- aj jar'o'j, ĝust'e tiu'j negoc'o'j kaj serv'a'j entrepren'o'j bon'e establ'iĝ'is.

Neces'as est'i kapabl'a el'turn'iĝ'i por tra'viv'i en Kinŝas'o, mez'e de proksim'um'e dek unu milion'o'j da loĝ'ant'o'j. La ekonomi'a kriz'o, la mis'funkci'o'j de la Ŝtat'o kaj de la publik'a'j ofic'ej'o'j, kaj la mal'oft'ec'o de salajr'a'j dung'ofert'o'j dev'ig'as la urb'an'o'j'n per'labor'i por si'a viv'o per divers'a'j form'o'j de mem'dung'o, kiu'j konsist'as en labor'et'o'j kaj el'turn'iĝ'o'j.

En sen'leĝ'a kaj mal'riĉ'eg'a situaci'o, la el'turn'iĝ'ad'o iĝ'is viv'art'o, pri kiu la urb'an'o'j majstr'as. Ĝi est'as en la kern'o de ĉiu'j strategi'o'j de ekonomi'a super'viv'ad'o, ĉef'e ĉe ge'jun'ul'o'j, kiu'j konsist'ig'as pli ol du'on'o'n de la urb'eg'a loĝ'ant'ar'o.

Kre'kapabl'ec'o nask'it'a de neces'o

Sam'e kiel tiu'j chargeurs (ŝarg'ist'o'j), kiu'j plen'ig'as la mank'o'j'n pro mis'funkci'ad'o de la sistem'o de hejm'a elektro'proviz'o, en epok'o de ekster'ordinar'a sukces'o de la poŝ'telefon'a fak'o, ali'a'j urb'an'o'j el'labor'as ali'a'j'n en'spez'a'j'n font'o'j'n, kun rimark'ind'a el'turn'iĝ'em'o, profit'ant'e de ĉiu'j okaz'o'j por iĝ'i util'a'j. Kun preskaŭ nenio, ili ek'far'as nov'a'j'n ag'ad'o'j'n, kiu'j respond'as al divers'a'j bezon'o'j.

Tabl'o, benk'o, kelk'a'j kuir'il'o'j kaj lign'o'karb'o sufiĉ'as por star'ig'i maleŭa - n (ĉip'a'n restoraci'o'n), kie la manĝ'o kost'as dek'obl'e mal'pli ol ali'lok'e, tamen la higien'o iu'foj'e ne en'tut'e kontent'ig'as. Ĉu la bus'o'j est'as plen'plen'a'j? Ne grav'as! Jen la Wewa - oj (taksi'motor'cikl'o'j) por vi'n vetur'ig'i.

Pluv'o sub'akv'ig'is la ŝose'o'j'n? Nu, la dors'o'port'ist'o'j help'os la pas'ant'o'j'n por ili'n trans'ir'i. Ali'a'j, vend'ist'o'j pri uz'it'a'j rezerv'a'j part'o'j, lok'ŝanĝ'a'j ripar'ist'o'j de poŝ'telefon'o'j aŭ et'vend'ist'in'o'j de akv'o est'as facil'e ating'ebl'a'j por vi'n help'i iam ajn.

La land'o'propr'a termin'ar'o dis'volv'iĝ'as sam'temp'e kun la aper'o de tiu'j nov'a'j ag'ad'o'j, inter kiu'j la per'ad'o reg'as. La mal'plen'o las'it'a pro la mank'o de organiz'ad'o en la publik'a'j kaj privat'a'j struktur'o'j est'as okup'at'a de ĉia'j makler'ist'o'j, mon'ŝanĝ'ist'o'j kaj sub'kontrakt'ist'o'j, kiu'j propon'as si'a'j'n serv'o'j'n person'e aŭ per'ret'e.

Sur la strat'o'j kaj en la bazar'o'j, sed ankaŭ en ajn'a lok'o de komerc'a'j inter'konsent'o'j, inkluziv'e de aŭt'o'park'ej'o'j, grand'a'j voj'kruc'iĝ'o'j, aŭtobus'a'j staci'o'j kaj river­haven'o'j, ofic'as Romains (tra'pas'ig'ist'o'j de la trans'lim'a kontraband'o), ban kwata (bazar'ul'o'j komerc'ant'a'j pri el'uz'it'a'j vest'o'j), chayeurs [ ŝajor ] (makler'ist'o'j kaj bazar'ul'o'j po'grand'ist'a'j), kadhafi (mal­ formal'a'j vend'ist'o'j de benzin'o'j), chargeurs (bazar'ul'o'j labor'ant'a'j per taksi'o'j kaj publik'a'j vetur'il'o'j, ne'konfuz'end'a'j kun la ŝarg'ist'o'j de akumulator'o!), la cambistes (sur'strat'a'j mon'ŝanĝ'ist'o'j), la mam'as manœuvre (negoc'oper'ant'o'j de por'manĝ'a'j produkt'o'j en la river'haven'o'j).

La 15- a artikol'o

Mez'e de la 1980- aj jar'o'j, la kant'o “Artikol'o 15, bet'a libanga “ de la kong'a muzik'ist'o Pépé Kallé (1951-1998) ricev'is grand'a'n sukces'o'n tra la tut'a kontinent'o, ver'ŝajn'e ĉar mult'a'j afrik'an'o'j si'n re'kon'is en ĝi. Artikol'o 15 est'as imag'a artikol'o de la konstituci'o de DRK, kiu dir'as: vi el'turn'iĝ'u por viv'i! Ĉiu'j kong'an'o'j kon'as ĝi'n kaj ĉiu'tag'e referenc'as al ĝi. “Bet'a libanga

laŭ'vort'e signif'as “frakas'u la ŝton'o'n“. Pépé Kallé montr'iĝ'os ni'n avert'int'a: el'turn'iĝ'o ne est'as facil'a.

“Artikol'o 15, kar'a'j mi'a'j, el'turn'iĝ'u por viv'i” li kant'is en la lingal'a, “rigard'u la river'haven'o'n: la dok'ist'o'j transport'as pez'a'j'n ŝarĝ'o'j'n; rigard'u la bus'bilet'ist'o'j'n:
ili kri'as de maten'o ĝis vesper'o; rigard'u, ĉie star'as vend'ej'et'o'j en la urb'o; rigard'u la stir'ist'o'j'n de taksi'o'j kaj bus'o'j: ili stir'as de ­ maten'e ĝis vesper'e; rigard'u ni'n, la muzik'ist'o'j'n: ni kant'as por gajn'i ni'a'n pan'o'n; rigard'u la lern'ant'o'j'n: ili stud'as por prepar'i la est'ont'ec'o'n“.

Tamen la est'ont'ec'o, kiu'n oni rev'as, rest'as oft'e mal'proksim'a kaj ĝis tiam oni el'turn'iĝ'as en Kinŝas'o, sam'e kiel en mult'a'j ali'a'j afrik'a'j urb'o'j. La el'turn'iĝ'ad'o iĝ'is manier'o est'i, stamp'o de urb'a ident'ec'o, kiu koncern'as la tut'a'n soci'a'n Kinŝas'a'n medi'o'n. La ne'formal'a ekonomi'o, kies mult'obl'ig'ad'o unu'a'rang'e klar'iĝ'as per la daŭr'a'j mank'o'j, la mal'riĉ'ec'o kaj la politik'a mal'stabil'ec'o, okaz'as tut'e ne sen truk'o'j, tromp'aĵ'o'j, risk'o'j, konflikt'o'j kaj per'fort'o'j.

Tamen ĝi al'port'as soci'a'j'n valor'o'j'n, kiel amik'ec'o, solidar'ec'o, respekt'o aŭ lojal­ ec'o. Fin'fin'e ĝi kontribu'as al ia form'ad'o de soci'a mem'regul'ig'o.

Ja, instituci'o'j kaduk'iĝ'as, kun administraci'o'j ŝancel'iĝ'int'a'j, la civil'a soci'o mal'struktur'it'a kaj la tradici'o'j sen'valor'iĝ'int'a'j, en ne'fin'it'a modern'ec'o. Tamen, la kre'kapabl'o de la kinŝas'a el'turn'iĝ'o, kiu atest'as la kre'pov'a'n spirit'o'n de la individu'o'j kaj de la komun'um'o, daŭr'e mir'ig'as.

Kong'a esplor'ist'in'o an'ig'it'a al la institut'o de afrik'a'j mond'o'j en Aix -en-Provenc'e [eks­en­ provans ] (Franc'uj'o), Sylvie Ayimpam ĉef'e stud'as la tem'o'n de la ne'formal'a ekonomi'o en la urb'o'j de Afrik'o.

Ŝi est'as inter'ali'e aŭtor'o de la franc'lingv'a verk'o Ekonomi'o de la el'turn'iĝ'o en Kinŝas'o. Ne'formal'ec'o, komerc'o kaj soci'a'j ret'o'j (2014).


El'franc'ig'is Pjer Bouvier (Franc'uj'o)


Rusi'a'j urb'o'j-uzin'o'j trans'e'n de unu-industri'ec'o

Iv'a'n Nesterov

La kriz'o en Detrojt'o far'iĝ'is la kial'o de vast'a diskut'o en la inter'naci'a gazet'ar'o. Mult'a'j aŭd'is pri bankrot'o, en juli'o 2013, kaj post'e pri la re'viv'iĝ'o de la uson'a “Urb'o de la Motor'o'j”, kiu vet'is ĉio'n de la aŭtomobil'a industri'o kaj ... perd'is ĉio'n. Mal'mult'a'j sci'as pri rusi'a'j unu-industri'a'j urb'o'j spert'ant'a'j simil'a'j'n event'o'j'n. Da tia'j urb'o'j aŭ, kiel oni nom'as ili'n, urb'o'j-uzin'o'j en Rus'uj'o est'as 319.

Kiel ili trakt'as la situaci'o'n?

Est'as la 2- a de juni'o 2009. La mond'o spert'as unu el la plej sever'a'j financ'a'j kriz'o'j. En la nord'okcident'o de Rus'uj'o, la federaci'a aŭt'o'voj'o de Novaja Ladog'a al Vologda est'as blok'it'a. Pli ol 300 loĝ'ant'o'j de la mal'grand'a rus'a urb'o Pikaljovo de la Leningrad'a Region'o blok'as la trafik'o'n. Al ĉi tiu paŝ'o ili'n puŝ'is long'a ne'pag'ad'o de salajr'o'j. Tri entrepren'o'j, antaŭ'e aparten'int'a'j al la ŝtat'o, kiu'j est'is part'o de unu produkt'ad'a lini'o, nun est'is en la man'o'j de tri mal'sam'a'j posed'ant'o'j:
BaselCement, EuroCement -Grup'o kaj PhosAgro. Inter ili ek'is mal'akord'o'j pri la kost'o de krud'material'o'j, produkt'a'j volumen'o'j kaj perspektiv'o'j por la labor'o de la uzin'o'j. Rezult'e, en la urb'o kun 21 mil loĝ'ant'o'j, pli ol 4 mil hom'o'j rest'is sen labor'o.

La konflikt'o est'is solv'it'a per la person'a inter'ven'o de la [tiam'a] rusi'a ĉef'ministr'o Vladimir Putin. La 4-an de juni'o, li al'ven'is en Pikaljovo kaj kun'ven'ig'is la posed'ant'o'j'n de ĉiu'j tri uzin'o'j, kio rezult'ig'is la sub'skrib'o'n de kontrakt'o'j por proviz'ad'o de krud­ material'o'j kaj long'daŭr'a'j kontrakt'o'j. La mon'o por solv'i la financ'a'j'n problem'o'j'n (salajr'o'j al dung'it'o'j, ŝuld'o'j al la vend'ant'o'j kaj transport'ant'o'j de krud'material'o'j) est'is asign'it'a de la ŝtat'a VTB -Bank'o. Produkt'ad'o re'komenc'iĝ'is.

Est'as klar'e, ke la person'a inter'ven'o de la ĉef'ministr'o aŭ prezident'o ne pov'as far'iĝ'i efik'a model'o por super'i kriz'o'j'n.

Krom'e, la problem'o oft'e ne rilat'as al mal­ konsent'o'j inter produkt'ad'posed'ant'o'j, sed al mank'o de merkat'a'j perspektiv'o'j por urb'o-form'ant'a'j entrepren'o'j. La trans'ir'o de Rus'uj'o al merkat'a'j kondiĉ'o'j en la fru'a'j 1990- aj jar'o'j far'iĝ'is por unu-urb'o'j seri'o da akut'a'j problem'o'j.

Supr'e de la list'o est'as sen'labor'ec'o.

Laŭ statistik'o'j, ĝi'a averaĝ'a nivel'o est'as ĉi tie du'obl'e pli ol la naci'a. Krom'e, polu'a'j problem'o'j kaj sub'evolu'int'a infra'struktur'o, inkluziv'e de kler'ig'ad'o kaj san'protekt'ad'o, est'as tip'a'j por urb'o'j apenaŭ taŭg'a'j por viv'i en ili, fuŝ'e konstru'it'a'j prefer'e por industri'o ol por hom'o'j. Krom ĉio, por mult'a'j urb'o'j, la afer'o pri izol'it'ec'o de la “ĉef'ter'o” grav'as, kiam la tro alt'kost'a'j flug'bilet'o'j far'as la plej mult'a'j'n loĝ'ant'o'j'n efektiv'e ostaĝ'o'j de la situaci'o. Tiu'j, kiu'j ankoraŭ hav'as ŝanc'o'n traf'i aviad'il'o'n, for'flug'as por ĉiam!

La aper'o de unu-urb'o'j

Ekzist'as 319 unu-urb'o'j en Rus'uj'o, kun loĝ'ant'ar'o de 13,2 milion'o'j, tio est'as preskaŭ ĉiu dek'a rusi'an'o. Kiom ajn mal'sam'a'j ili est'as, ili'n unu'ig'as unu afer'o - ili'a'j viv'ten'o'j de'pend'as tut'e de unu sol'a entrepren'o aŭ grup'o de kompani'o'j, kiu'j est'as proksim'e integr'it'a'j unu kun la ali'a'j kaj kiu'j dung'as almenaŭ kvar'on'o'n de la loĝ'ant'ar'o. Ili ĉiu'j kresk'is ĉirkaŭ fabrik'o'j kaj/aŭ uzin'o'j, proksim'e al grand'a'j seg'lign'o'industri'a'j centr'o'j kaj min'kamp'o'j (or'o, fer'a erc'o, karb'o, petrol'o, gas'o, apatit'o ktp.). Tiel, la cement'a uzin'o kaj la labor'ist'a setl'ej'o Pikaljovo ek'konstru'iĝ'is en 1935 proksim'e al la staci'o kun la sam'a nom'o, kie tavol'o'j da cement'a kalk'ŝton'o kaj argil'o est'is esplor'trov'it'a'j kvin jar'o'j'n pli fru'e.

La unu'a'j rusi'a'j fabrik'a'j urb'o'j aper'is en la 18 a jar'cent'o dum la period'o de la reform'o'j de la car'o Petr'o la 1- a, kiam drap'fabrik'o'j kaj forĝ'ej'o'j est'is mal'ferm'it'a'j.

La du'a ond'o de ili'a rapid'a evolu'o de'ven'as de la 19- a jar'cent'o kaj rilat'as al la evolu'o de teks'a produkt'ad'o kaj mal'pez'a industri'o en Rus'uj'o. La pli'mult'o de rus'a'j unu- industri'a'j urb'o'j est'is kre'it'a'j por efektiv'ig'i la grandioz'a'j'n plan'o'j'n de Sovet'uni'o dum la Stalin'ism'a industri'ig'o de la 1930- aj jar'o'j, kiu'j tem'is ĉef'e pri defend'o.

Hodiaŭ pli ol 400 urb'o'form'a'j entre­ pren'o'j situ'as en unu-industri'a'j urb'o'j de Rus'uj'o. Ekzempl'e, est'as Siberi'a Karb-Energi'a Kompani'o ( SUEK), la plej grand'a'j rusi'a'j min'a'j kaj metalurgi'a'j kompani'o'j Severstal kaj Mechel, la mond'a gvid'ant'o en diamant'a min'ad'o ALROSA. Kelk'a'j ŝtat'a'j kompani'o'j, kiel Rosteĥ, kiu labor'as pri produkt'ad'o kaj eksport'ad'o de alt'teknologi'a'j industri'a'j produkt'o'j por civil'a kaj milit'a uz'ad'o, la ŝtat'a kompani'o Rosatom, unu el la mond'a'j gvid'ant'o'j en la nukle'a industri'o, kaj mult'a'j ali'a'j.

Unu-industri'a'j urb'o'j situ'as en ĉiu'j part'o'j de Rus'uj'o, sed la plej mult'a'j el ili est'as en Siberi'o kaj Ural'o. Ekzempl'e, en la Kemerova Region'o est'as 24 unu-industri'a'j urb'o'j, en la Sverdlovska Region'o - 15, dum en la Aŭtonomi'a Distrikt'o Ĥanti -Mans'i - 14. La nombr'o de loĝ'ant'o'j en iu'j el ili eĉ ne ating'as mil, ekzempl'e, en la plej or'i­ ent'a rusi'a setl'ej'o - la karb'o'min'a vilaĝ'o Beringovskij. En ali'a'j setl'ej'o'j, loĝ'as cent'o'j da mil'o'j da hom'o'j: en la ĉef'urb'o de la rusi'a aŭt'o­ mobil'a industri'o Toljatti [ Togliatti ] - 712 mil hom'o'j; en Nabereĵnije Ĉelni kun fabrik'o'j por produkt'ad'o de kamazaj kamion'o'j - 517 mil hom'o'j. Tamen, en plej mult'a'j el ili - en 261 setl'ej'o'j – loĝ'as ne pli ol 50 mil hom'o'j.

Unu-, sed ne plu sol'ec'a'j Kriz'a'j situaci'o'j en unu-industri'a'j urb'o'j est'as unu el la ĉef'a'j defi'o'j por la soci'a kaj politik'a stabil'ec'o de Rus'uj'o.

Post la kriz'o en Pikaljovo, la aŭtoritat'o'j kompil'is list'o'n de tia'j setl'ej'o'j, kiu'j'n la fak'ul'o'j divid'is en tri kategori'o'j'n: urb'o'j kun la plej risk'a soci'ekonomi'a situaci'o (la “ruĝ'a zon'o” - 94 unu-industri'a'j urb'o'j), urb'o'j kun risk'o'j pli'mal'bon'ig'i la soci'ekonomi'a'n situaci'o'n (la “flav'a zon'o” - 154 unu- industri'a'j urb'o'j) kaj urb'o'j kun stabil'a soci-ekonomi'a situaci'o (la “verd'a zon'o” - 71 unu-industri'a'j urb'o'j).

En 2014, la reg'ist'ar'o de Rus'uj'o decid'is pri evolu'ig'a strategi'o de unu-industri'a'j urb'o'j, ĉef'e per la divers'ig'o de ili'a'j ekonomi'o'j, la kre'ad'o de nov'a'j labor'posten'o'j kaj la al'tir'o de invest'o'j. Por plen'um'i la task'o'n, Vneŝekonombank [Bank'o por ekster'land'a komerc'o ( VEB)] est'is engaĝ'it'a kiel la ĉef'a ŝtat'a evolu'a instituci'o financ'ont'a grand'skal'a'j'n projekt'o'j'n cel'ant'a'j'n dis'volv'i infra'struktur'o'n, industri'o'n, soci'a'n sektor'o'n kaj pli'fort'ig'i la land'a'n teknologi'a'n pov'o'n. Ĝust'e ĝi est'is komisi'it'a evolu'ig'i program'o'n kaj ek'uz'i financ'a'j'n rimed'o'j'n por ven'ig'i el kriz'o la plej deprim'it'a'j'n unu-industri'a'j'n urb'o'j'n de Rus'uj'o. Tiu'cel'e la Fond'aĵ'o por Dis'volv'o de Unu-industri'a'j urb'o'j est'is fond'it'a sur'baz'e de VEB.

La unu'a afer'o, kiu'n ĝi ek'far'is, est'is trejn'i administr'a'j'n team'o'j'n, konsist'ant'a'j'n el reprezent'ant'o'j de unu-industri'a'j urb'o'j – pri metod'o'j, kiel al'log'i invest'o'j'n kaj kre'i kondiĉ'o'j'n por komerc'a evolu'o. La trejn'ad'o okaz'is en unu el la plej bon'a'j privat'a'j rusi'a'j komerc'a'j lern'ej'o'j en Skolkovo, ankaŭ nom'at'a la Rusi'a “Silici'a Val'o”.

La ŝtat'o ne kalkul'os la prez'o'n

Hodiaŭ la Fond'aĵ'o kun'labor'as kun trejn'it'a'j estr'a'j team'o'j, entrepren'ist'o'j, urb'a'j kaj region'a'j aŭtoritat'o'j. En la pli'mult'o de unu-industri'a'j urb'o'j, oni dis'volv'is kaj aprob'is program'o'j'n de integr'a evolu'ig'o, konsider'ant'e ili'a'j'n teritori'a'j'n, klimat'a'j'n, kompani'a'j'n, ekonomi'a'j'n kaj produkt'ad'a'j'n ec'o'j'n. Ĉi tiu'j program'o'j est'as post'e en'met'it'a'j en la region'a'n plan'o'n pri strategi'a dis'volv'ad'o.

La region'o'j ricev'as la mon'o'n de la Fond'aĵ'o por projekt'o'j aprob'it'a'j de ĝi, kiu'j est'as efektiv'ig'at'a'j de lok'a'j aŭ naci'a'j kompani'o'j kun'labor'e kun urb'a'j aŭtoritat'o'j. La Fond'aĵ'o dispon'ig'as rimed'o'j'n, kompetent'ec'o'j'n, reg'as la el'spez'o'j'n de financ'o'j kaj ofert'as la plej bon'a'j'n praktik'a'j'n spert'o'j'n de iu'j unu-industri'a'j urb'o'j al la ali'a'j. En 2016-2017, la Fond'aĵ'o sub'skrib'is 29 inter'konsent'o'j'n kun region'o'j pri kun'financ'ad'o de la konstru'ad'o kaj re'konstru'ad'o de infra'struktur'o'j por invest'a'j projekt'o'j je 14,3 miliard'o'j da rubl'o'j. ($217 milion'o'j). Oni plan'as, ke je la kost'o de rekt'a sub'ten'o de la Fond'aĵ'o, pli ol 106 miliard'o'j da rubl'o'j est'os invest'at'a'j en unu-industri'a'j urb'o'j. ($1,6 miliard'o'j).

En 2016, je federaci'a nivel'o, ek'funkci'is la Prioritat'a program'o “Integr'it'a Dis'volv'ad'o de unu-industri'a'j urb'o'j”, cel'it'a al la dis'volv'o de mal'grand'a'j kaj mez'grand'a'j entrepren'o'j, kaj ankaŭ al individu'a entrepren'ad'o rilat'e al nov'a'j ag'ad'o'j, kiu'j dev'us konduk'i al aper'o de 230 mil nov'a'j labor'posten'o'j. En Pikaljovo, ekzempl'e, antaŭ la jar'o 2030 pli ol 1 700 labor'posten'o'j de divers'a'j orient'iĝ'o'j dev'os est'i kre'it'a'j - produkt'ad'o de forc'ej'a'j legom'o'j, produkt'ad'o de sport'a'j vest'o'j, produkt'ad'o de mebl'o'j, ktp. La evolu'ig'a plan'o supoz'as, ke pli ol 20 miliard'o'j da rubl'o'j est'os invest'at'a'j en la urb'a ekonomi'o. ($303 milion'o'j).

Ali'a grav'a paŝ'o est'is la kre'o de teritori'o'j de antaŭ'e'n'ig'it'a soci-ekonomi'a dis'volv'iĝ'o [ территории опережающего социально - экономического развития (TOR)]. Organiz'o'j situ'ant'a'j en'e de tia teritori'o ricev'as sen'precedenc'a'j'n privilegi'o'j'n kaj prefer'o'j'n por impost'o'j sur profit'o'j kaj posed'aĵ'o'j, min'ad'o kaj por teritori'a impost'o, kaj asekur'a'j pag'o'j por ili est'as redukt'it'a'j. Antaŭ la fin'o de 2018, 63 tia'j teritori'o'j kun pli ol 200 entrepren'o'j est'is registr'it'a'j, en ili oni jam labor'is sur'baz'e de unu-industri'a'j urb'o'j.

Grand'a'j negoc'ul'o'j ofert'as help'o'n

Sed la ŝtat'o sol'a ne solv'os la problem'o'n de unu-industri'a'j urb'o'j. Grand'a negoc'ul'ar'o labor'as en ĉi tiu direkt'o.

Ekzempl'e, Norilsk -Nikel'o en 2017 met'is fibr'o-optik'a'n inter'ret'a'n kabl'o'n valor'a'n je 2,5 miliard'o'j da rubl'o'j. (pli ol 38 milion'o'j da uson'a'j dolar'o'j) en Norilsk, situ'ant'a 300 km nord'e de la Arkt'a Cirkl'o. Ek'de 2018, la karb'o-min'industri'a kompani'o Kolmar ek'dis'volv'is region'a'n turism'o'n en Nerjungri en Jakuti'o, iĝ'ant'e kun'invest'ant'o en la re'konstru'o de la lok'a flug'haven'o.

Krom'e, grand'a'j entrepren'o'j lanĉ'is si'a'j'n propr'a'j'n ekologi'a'j'n program'o'j'n.

Tiel, en 2008, la Taneko -naft'o-kaj-gas'o-kompani'o en Niĵnekamsk, Respublik'o Tatarstano, invest'is en la dis'volv'o'n de la projekt'o “Unu'ec'a volumen'o de maksimum'a'j permes'ebl'a'j emisi'o'j de polu'aĵ'o'j”, kiu post'e far'iĝ'is si'a'spec'a norm'o por kontrol'i danĝer'a'j'n emisi'o'j'n. En 2016, Norilsk -Nikel'o ferm'is la plej mal'pur'ig'a'n mal'nov'a'n produkt'ej'o'n en Norilsk – nikel-produkt'ad'a'n uzin'o'n, redukt'ant'e emisi'o'j'n je 30%. En 2017, Mechel instal'is modern'a'j'n polv'o-kolekt'il'o'j'n, kiu'j re'ten'as 98% da la polv'o kaj gas'o'j gener'at'a'j dum la prepar'ad'o de karb'o en la fabrik'o Nerjungrinsk. Kolmar konstru'is ferm'it'a'j'n cikl'a'j'n pret'ig'a'j'n uzin'o'j'n kie procez'akv'o est'as re'cikl'ig'at'a kaj uz'at'a de'nov'e en produkt'ad'o.

La efik'o'n de la paŝ'o'j far'it'a'j sur ĉiu'j nivel'o'j oni atend'as ĝis 2025. Tamen, oni plan'as, ke jam en la unu'a du'on'o de 2019 la Fond'aĵ'o por Dis'volv'ad'o de Unu-industri'a'j urb'o'j anonc'os list'o'n de 18 urb'o'j, kiu'j sen'iĝ'os de la prefiks'o “unu-”

- ili est'as far'iĝ'ont'a'j urb'o'j kun daŭr'ig'ebl'a ekonomi'o. La unu'a konkur'ant'o por la el'ir'o est'as Ĉerepovec, iam pas'int'ec'e centr'o de fer'a metalurgi'o kun 318 mil loĝ'ant'o'j.

En 2017, ĝi est'is proviz'it'a per grand'a kompleks'o por produkt'i mineral'a'j'n sterk'o'j'n, lanĉ'it'a de PhosAgro. Krom'e 20 mil mal'grand'a'j entre­pren'o'j est'is kre'it'a'j ĉi tie, kiu'j dung'as ĉiu'n kvar'a'n labor'iv'aĝ'a'n loĝ'ant'o'n.


De 2008 ĝis 2018, ĵurnal'ist'o kaj special'ist'o pri al'tir'ad'o de invest'o'j en la soci-ekonomi'a dis'volv'ad'o de la region'o'j de la Mal'proksim'a Orient'o, Iv'a'n Nesterov (Rus'uj'o) okup'iĝ'is pri PR -antaŭ'e'n'ig'o de la plej grand'a invest'a projekt'o de naci'a grav'ec'o “Integr'it'a Dis'volv'ad'o de Sud'a Jakuti'o”.


El'rus'ig'is Andre'j Peĉënkin (Rus'land'o)


Havan'o: kiam ĉiu'j mal'pur'ig'as si'a'j'n man'o'j'n

Jasmina Šopova

Havan'o nun far'as si'a'j'n last'a'j'n prepar'o'j'n por bel'e fest'i la 500 jar'o'j'n de si'a fond'iĝ'o, novembr'e 2019. Signif'a'j konstru'aĵ'o'j en la histori'a centr'o de la kub'a ĉef'urb'o ricev'is nov'a'n aspekt'o'n.

Ekster'ordinar'a re'nask'iĝ'o okaz'as jam de tri'dek jar'o'j, kiel rezult'o de la engaĝ'iĝ'o de ĝi'a'j loĝ'ant'o'j, la si'n'dediĉ'o de fort'a hom'o kaj vigl'a politik'a vol'o.

«Kio'n la kor'o postul'as, la man'o real'ig'as». Tiu proverb'o gravur'it'a en ĉin'a'j ideogram'o'j sur unu el la el'star'a'j fasad'o'j de Havan'o, en Kub'o, bon'e dir'as pri la am'o, kiu'n ĝi'a'j loĝ'ant'o'j hav'as pri ĝi. «Tra'pas'ej'o, kiu tiom da jar'o'j daŭr'is, tiu urb'o est'is renkont'ej'o de hom'o'j de ĉia'j de'ven'o'j (el Afrik'o, el Eŭrop'o, el Ĉini'o, el Jukatan'o...), kiu'j form'is miks'pot'o'n, kalejdoskop'o'n, el kiu de'ven'is unu'ec'a kaj divers'a ni'a etn'a, etik'a kaj estetik'a ident'ec'o», not'is en 1984 la kub'a verk'ist'o Manuel Pere'ir'a, en si'a (franc'lingv'a) artikol'o «La Vieille Havan'e, un coquillage enchanté » [La Mal'nov'a Havan'o, magi'a konk'o], aper'int'a en la Kurier'o en juli'o 1984.

Tio okaz'is du jar'o'j'n post la en'skrib'iĝ'o de la histori'a centr'o de la kub'a ĉef'urb'o en la list'o'n de la Tut'mond'a Hered'aĵ'o de Unesk'o. Ĝi inkluziv'as pli ol 3 mil konstru'aĵ'o'j'n, kiu'j nun loĝ'ig'as kvin'dek mil hom'o'j'n.

Jar'dek'o'n post'e, la Ŝtat'o adopt'is dekret'o'n (1993), kiu far'is el la Mal'nov'a Havan'o zon'o'n de prioritat'a konserv'ad'o.

Majstr'a plan'o por la re'vigl'ig'o kaj restaŭr'ad'o de la histori'a centr'o est'is baldaŭ aplik'it'a, sub la administr'ad'o de la Buro'o de la Histori'ist'o'j de Havan'o.

Sub la efik'o de la klimat'o kaj de la urb'a kresk'o, la Mal'nov'a Havan'o sufer'is grav'a'j'n damaĝ'o'j'n ek'de la komenc'o de la 20- a jar'cent'o. Kub'o mobiliz'iĝ'is por ĝi'n sav'i.

«Oni ne sav'as dum unu tag'o 465 jar'o'j'n de respekt'ind'a'j ŝton'o'j, sed la mal'nov'a Havan'o est'os sav'it'a, ĝi re'trov'os si'a'n mir'ind'a'n vizaĝ'o'n, por far'iĝ'i ne sen'viv'a muze'o, sed vigl'a kaj loĝ'at'a muze'o», skrib'is s - ro Pere'ir'a, antaŭ 35 jar'o'j. La temp'o prav'ig'is li'n.

Sur'baz'e de model'o de mem'reg'ad'o kaj per al'ir'o kaj posed'aĵ'a kaj ankaŭ soci'a, eduk'a kaj kultur'a, la kub'a plan'o far'iĝ'is model'o de restaŭr'ad'o kaj valor'ig'o de la urb'a'j histori'a'j centr'o'j, apart'e en la land'o'j de Latin'amerik'o. Agnosk'at'a de inter'naci'a'j fak'ul'o'j kaj premi'it'a du'dek foj'o'j'n en naci'a kaj mond'a nivel'o'j, tiu plan'o trov'iĝ'as en la list'o de plej bon'a'j praktik'o'j de restaŭr'ad'o de hered'aĵ'o'j en Unesk'o.

Unu el la trajt'o'j de la plan'o est'as la engaĝ'o de la lok'a loĝ'ant'ar'o en la re'vigl'ig'o de la propr'a kvartal'o. Laŭ'long'e de la temp'o, pli ol 14 000 labor'posten'o'j, bezon'ant'a'j fak'ul'ec'o'n en divers'a'j grad'o'j, est'is kre'it'a'j en la Ofic'ej'o de la Histori'ist'o'j en Havan'o por la loĝ'ant'o'j de la histori'a centr'o kaj najbar'a'j komun'um'o'j. Est'is funkci'ig'it'a kler'ig'sistem'o special'e por la bezon'o'j de la plan'o, kun integr'ad'o de la Universitat'o de Havan'o, instituci'o fond'it'a en 1728, kaj tri fak'lern'ej'o'j. Ĉi-last'a'j don'as kler'ig'o'n al ge'jun'ul'o'j inter -16- kaj -21-jar'aĝ'a'j. Dek du lern'objekt'o'j tie est'as instru'at'a'j dum du jar'o'j. Nun'temp'e, ĉirkaŭ 1 500 ge'jun'ul'o'j est'as trejn'it'a'j pri meti'o'j de restaŭr'ad'o kaj re'vigl'ig'o de la kultur'a hered'aĵ'o.

Ceter'e, la projekt'o « lern'o'ĉambr'o en la Muze'o » kun'ig'as element'a'j'n lern'ej'o'j'n kaj muze'o'j'n por instru'i al la plej jun'a'j la histori'o'n de la Mal'nov'a Havan'o. Tio est'as unu el la plur'a'j manier'o'j sent'ig'i al publik'o de ĉiu'j aĝ'o'j la valor'o'j'n de la hered'aĵ'o'j.

Manier'o'j efektiv'ig'it'a'j de la Ofic'ej'o de la Histori'ist'o, kiu ebl'ig'is ankaŭ al mil'o'j da famili'o'j profit'i de la kultur'a'j vizit'o'j tra la urb'o, rigard'i la « Havan'a'j'n Promen'o'j'n » televid'e aŭ leg'i la monat'a'n seri'o'n (pres'it'a'n kaj cifer'ec'a'n) Habana Nuestra (Ni'a Havan'o).

Iam subvenci'it'a de la Ŝtat'o, la restaŭr'ad'o de la histori'a centr'o hav'as sistem'o'n de mem'financ'ad'o, dank'e al la dis'volv'o de lok'a ekonomi'o. Societ'o'j kaj turism'a'j agent'ej'o'j fond'iĝ'is por kre'i gastronomi'a'n, komerc'a'n kaj hotel'a'n ret'o'j'n en la zon'o de prioritat'a protekt'ad'o, kongru'e kun la kultur'a'j interes'o'j de la kvartal'o. Muze'o'j, galeri'o'j kaj teatr'o'j est'is instal'it'a'j en la plej bel'a'j konstru'aĵ'o'j, al'tir'ant'e plur'a'j'n en'land'a'j'n kaj ali'land'a'j'n vizit'ant'o'j'n, kiu'j konsist'ig'as unu el la plej grav'a'j mon'font'o'j por la re'vigl'ig'o de la Mal'nov'a Havan'o.

Kun la viv'kvalit'o de la loĝ'ant'o'j kiel unu el la ĉef'a'j kriteri'o'j de la re'vigl'ig'o, grav'a part'o de la rimed'o'j, kiu'j'n ĝi kre'as, financ'as la funkci'ad'o'n de soci'a'j instituci'o'j, kiel la akuŝ'ej'o Doña Leonor Pérez Cabrera, la geriatri'a centr'o Santiag'o Ramón y Cajal, kiu dispon'ig'as fak'a'j'n zorg'o'j'n al proksim'um'e 15 000 pli'aĝ'ul'o'j'n, aŭ ankaŭ la antikv'a monaĥ'ej'o Belén, kiu gast'ig'as la Ofic'ej'o'n pri Hom'help'a'j Afer'o'j. Tiu ĉi est'as dediĉ'it'a al la plej sen'defend'a'j loĝ'ant'o'j, inkluziv'e de la viktim'o'j de natur'a'j katastrof'o'j, kiel la oft'a'j uragan'o'j.

Tie ili pov'as trov'i apotek'o'n, fizioterapi'a'n centr'o'n, oftalm'ologi'a'n konsult'ej'o'n, sed ankaŭ nutr'aĵ'vend'ej'o'n, friz'ist'o'n, barbir'o'n... Inter'generaci'a'j renkont'iĝ'o'j tie est'as organiz'at'a'j, sur la sam'a nivel'o de meti'ej'o'j pri natur'medi'o kaj pri tradici'a medicin'o, krom ali'a'j soci'kultur'a'j aktiv'aĵ'o'j.

La aranĝ'o de plac'o'j, skvar'o'j, pied'ir'a'j strat'o'j kaj ali'a'j spac'o'j por liber'temp'o, sam'e kiel la publik'a lum'ig'o, gas'distribu'o, rub'aĵ'kolekt'ad'o kaj la pur'ig'o de publik'a'j spac'o'j sam'e est'as part'o de tiu grand'eg'a plan'o, kiu ne preter'vid'is la esenc'a'n part'o'n: ne mal'hav'ig'i hejm'o'n al la loĝ'ant'o'j de la re'star'ig'at'a'j konstru'aĵ'o'j dum la labor'temp'o. Pli ol 11 mil famili'o'j ĝis nun ricev'is loĝ'ej'o'n ind'a'n je tiu nom'o.


El'franc'ig'is James Rezende Pit'o'n (Brazil'o).


Eusebio Leal : Havan'o, mi'a am'o

Intervju'o de Lucía Iglesias Kuntz, Unesk'o


Kiam oni parol'as pri Havan'o, oni parol'as pri Eusebio Leal Spengler. Kiu ali'a urb'o hav'as si'a'n propr'a'n person'a'n histori'ist'o'n?

Antaŭ la 500- a dat're'ven'o de la fond'o de la kub'a ĉef'urb'o, la urb'a histori'ist'o de Havan'o - kiu pri'zorg'is la re'star'ig'o'n de ĝi'a histori'a urb'o'centr'o dum pli ol tri'dek jar'o'j - konduk'as ni'n vojaĝ'e tra ĝi'a'j strat'o'j kaj monument'o'j, montr'ant'e al ni ĝi'a'n fort'o'n, ĝi'a'n bel'ec'o'n ... kaj ĝi'a'j'n mal'san'o'j'n.

Ĉi-jar'e, Havan'o fest'as kvin jar'cent'o'j'n da si'a ekzist'o. Kiel fart'as la urb'o?

Se mi met'us mi'n en la urb'o'n, mi pens'as, ke la mal'san'o'j, kiu'j'n vi hav'as, est'as tio, kio'n vi sent'as, kiam vi viv'is tiel long'e. Kvin jar'cent'o'j est'as mal'mult'e kompar'e kun antikv'a'j urb'o'j kiel Aten'o en Greki'o aŭ Istanbul'o en Turki'o. Sed ĝi est'as mult'o por ni en ni'a'j Amerik'o'j - escept'e de la grand'a'j pra'hispani'a'j urb'o'j kiel Kusko [ Cusco ], la Inka'a urb'o de Peru'o, la aztek'a Tenoĉtitlano en Meksik'o aŭ la maja'a'j urb'o'j de Centr'amerik'o. Havan'o est'is part'o de la nov'a ond'o komenc'it'a de la hispan'a konker'o kaj koloni'ad'o komenc'e de la dek'ses'a jar'cent'o. La kub'a'j urb'o'j est'is fond'it'a'j tuj post la urb'o'j de Santo Doming'o, La Veg'a, San Pedro de Macorís kaj Santiag'o de los Caballeros, en Doming'o.

Mi kred'as, ke ĉi tiu'j urb'o'j ating'is nobl'a'n antikv'ec'o'n, kaj ankaŭ montr'as la dolor'o'j'n de ĉiu'j histori'a'j moment'o'j, kiu'j'n ili tra'viv'is. En ni'a kaz'o, ĝi est'as fundament'e la nov'a epok'o, kiu komenc'iĝ'is antaŭ ses'dek jar'o'j kun la venk'o de la Revoluci'o - la rezist'o de la kub'a popol'o, pri kiu Havan'o est'is emblem'o kaj simbol'o.

La histori'a centr'o, la Mal'nov'a Havan'o, est'as en'skrib'it'a en la Mond'a Hered'aĵ'o de 1982 pro si'a “el'star'a universal'a valor'o”, kiu'n ĉiu vizit'ant'o pov'as taks'i. Sed kio est'as, laŭ vi'a person'a vid'punkt'o, la valor'o de Havan'o?

La gam'o de valor'o'j est'as tre grand'a.

Est'as la simbol'a valor'o - ĝi est'as la ĉef'urb'o de la land'o, ties kap'o. Sed sam'temp'e ĝi ankaŭ est'as tre reprezent'a de ĉiu'j kultur'a'j, intelekt'a'j, politik'a'j, histori'a'j kaj soci'a'j valor'o'j de la kub'a popol'o. Ĝi ankaŭ est'as katalog'o de la plej bel'a kaj blind'ig'a arkitektur'o, kiu'n la insul'o iam ajn produkt'is, kun trajt'o'j ankaŭ trov'ebl'a'j en Camagüey, Santiag'o de Kub'o aŭ Trinidad'o.

La maŭr'a arkitektur'o, ekzempl'e, kiu est'is influ'it'a de la hispan-islam'a tradici'o, est'as tre karakteriz'a de la histori'a centr'o. Tiam est'as ankaŭ la tim'em'a sed pasi'a barok'a arkitektur'o de la Havan'a Katedral'o - kiu pli simil'as al la mens'o'stat'o, ia sent'o aŭ etos'o, kiu'n la kub'a verk'ist'o Alejo Carpentier tiom bril'e pri'skrib'is en si'a grand'a roman'o, El sigl'o de las luces (Eksplod'o en katedral'o, 1962).

Ekzist'as ankaŭ la nov'klasik'a urb'o, kun El Templ'et'e, la monument'o al la fond'o de Havan'o. Ĝi est'as sufiĉ'e mal'grand'a skem'o, kiu est'is re'produkt'it'a kun grand'a original'ec'o en ali'a'j kub'a'j urb'o'j, kiel Matanzas kaj Cienfuegos.

Krom'e est'as la eklektik'a urb'o en la Centr'o Habana, kiu est'as tiel impres'a - plen'a de gargojl'o'j, atlant'o'j, ekster'ordinar'a'j figur'o'j, imag'a'j est'aĵ'o'j. La Art Nouveau - la Palacio Cueto en la Plac'o Vieja - kaj tiam la konsider'ind'a bril'eg'o de la Art Dec'o - kiel en la konstru'aĵ'o Emili'o Bacardí - est'as preskaŭ sub'fos'e en'konduk'it'a'j tie, far'ant'e la arkitektur'a'n dialog'o'n eĉ pli intens'a.

Fin'e est'as la Havan'o de modern'ec'o, kiu ating'as la plej alt'a'n pomp'o'n per la labor'o de la vien'a arkitekt'o, Richard Neutra : la Dom'o de Schulthess, unu el la plej bel'a'j dom'o'j en la kvartal'o, kie'n Quinta Avenida [Kvin'a Avenu'o] pren'as ni'n.

Havan'o est'as viv'ant'a urb'o de saĝ'ec'o kaj memor'o. En ĉi tiu vigl'a metropol'o ni trov'as la akropol'o'n de sci'o, kiu est'as la bel'a universitat'a kampus'o - kaj ankaŭ la grand'a monument'a tomb'ej'o, la nekropol'o, est'as bel'a.

Ĉu vi pov'us dir'i al ni, en kio konsist'os la fest'o'j de novembr'o 2019?

La urb'a estr'ar'o el'labor'is ampleks'a'n memor-projekt'o'n. La plan'o, kiu'n ni el'labor'is en la Ofic'ej'o de la Urb'a Histori'ist'o de Havan'o, kiu'n ni kompil'is specif'e por la histori'a zon'o, est'as harmoni'e integr'it'a kun tiu projekt'o. Ni'a task'o est'as antaŭ'e'n'ig'i la ide'o'n konserv'i la memor'o'n de la urb'o, ne nur kiam oni memor'fest'as si'a'n kvin'a'n cent'jar'iĝ'o'n, sed ankaŭ en la ĉiu'tag'a viv'o. Mi dediĉ'is pli ol tri jar'dek'o'j'n al ĉi tio, kaj mi dev'as konfes'i, ke mi foj'e sent'is, ke mi predik'as tiu'n kaŭz'o'n en la dezert'o.

Nun'temp'e ni dis'volv'is seri'o'n da event'o'j, radi'a'j kaj televid'a'j program'o'j, kaj la publik'ig'o'n de divers'a'j verk'o'j. Ni ankaŭ daŭr'e labor'as sam'temp'e pri la re'star'ig'o de la monument'a'j simbol'o'j de la urb'o - la ĉef'a ekzempl'o de tio est'os la komplet'ig'o de grav'a'j verk'o'j pri El Capitolio, la Kastel'o de Atarés kaj ali'a'j emblem'a'j konstru'aĵ'o'j en la kor'o de Havan'o. Ni memor'os kaj fest'os ne nur la rakont'o'n pri la ag'o de la fond'o de la urb'o, sed ankaŭ ĝi'a'j'n histori'o'n kaj kultur'o'n.

Mi ŝat'us emfaz'i, ke kultur'o est'as la ŝlos'il'a vort'o en ni'a ĝeneral'a plan'o por la restaŭr'o de la Mal'nov'a Havan'o. Ajn'a evolu'ad'a projekt'o, kiu ignor'as kultur'o'n, konduk'as nur al dekadenc'o.

Ali'flank'e, la hom'a faktor'o est'as sam'e grav'a. Mi vol'us cert'ig'i, ke ĉi tiu'j memor'fest'o'j gener'os pasi'o'n inter la hom'o'j. Se ili ne tuŝ'os la kor'o'n de hom'o'j, ni nur far'os kelk'a'j'n oficial'a'j'n parol'ad'o'j'n, mov'os kelk'a'j'n ŝton'o'j'n kaj pres'os kelk'a'j'n artikol'o'j'n.

Ĉu vi dir'us, ke la kultur'a hered'aĵ'o pli rilat'as al la ĉiu'tag'a viv'o, kaj ne tem'as nur pri muze'o'j?

Kompren'ebl'e mi kred'as, ke muze'o'j est'as esenc'a'j por histori'o, memor'o kaj kultur'o. La Museo de la Ciudad [Urb'a Muze'o] est'as grav'eg'a por la tut'a naci'o, kaj ne nur por la hom'o'j de Havan'o. Sed mi ankaŭ batal'is kontraŭ muze'ig'ad'o kaj defend'is la afer'o'n de viv'ant'a urb'o.

Unu el la defi'o'j al'front'ant'a'j urb'o'j'n de Mond'a Hered'aĵ'o est'as la mal'facil'ec'o inter­konsent'ig'i turism'o'n - kelk'foj'e grand­skal'a'n - kaj la konserv'ad'o'n de la hered'aĵ­valor'o'j. Ĉu Havan'o dev'is al'front'i tiu'j'n kontraŭ'dir'o'j'n?

Ni dev'as cert'ig'i, ke Havan'o ne mal'aper'u sub tajd'o de turist'o'j. Sed sam'temp'e mi opini'as, ke turism'o - neces'a ag'ad'o kaj grav'a ekonomi'a faktor'o - ne est'u demon'ig'at'a. En la kaz'o de Kub'o, pro ĝi'a izol'ec'o, est'as ankaŭ oportun'e komenc'i rekt'a'n dialog'o'n kun vizit'ant'o'j el la tut'a mond'o. Tio est'as io mir'ind'a.

Post kiam la re'star'ig'o est'os fin'it'a, mult'a'j konstru'aĵ'o'j en la Mal'nov'a Havan'o ankoraŭ rest'as loĝ'at'a'j.

En mult'a'j okaz'o'j, la konstru'aĵ'o'j, kiu'j est'is ruin'ig'it'a'j, kaj kiu'j'n ni restaŭr'is, est'is loĝ'at'a'j de tre mal'riĉ'a'j famili'o'j. Ĉi tio est'as ankoraŭ grav'a por mult'a'j el ili. La respond'o est'is dispon'ig'i sekur'a'n kaj dign'a'n loĝ'ej'o'n por mil'o'j da hom'o'j, propon'i kler'ig'o'n por ge'jun'ul'o'j kaj kre'i sekur'a'j'n labor'posten'o'j'n por plen'kresk'ul'o'j. Ni prov'is efektiv'ig'i tio'n, kio'n Unesk'o difin'is, tiu'temp'e, kiel “unik'a'n projekt'o'n”, io'n ali'a'n. Unik'a ne signif'as pli bon'a. Ni ne pretend'as far'i pli bon'e ol ali'a'j mond'o'part'o'j. Pli ĝust'e, tio est'is far'it'a laŭ ni'a propr'a spert'o. Ali'vort'e, malgraŭ la mal'sukces'o'j kaj erar'o'j, kiu'j'n ni sufer'is en la serĉ'ad'o de restaŭr'a model'o.

Vi ankaŭ mult'e klopod'is por re'establ'i la emblem'a'n avenu'o'n Malecón, Havan'o, kiu etend'iĝ'as laŭ la mar'bord'o. Vi difin'is ĝi'n “Havan'a rid'et'o”.

Mi dev'as konfes'i, ke mi preskaŭ perd'is la batal'o'n kontraŭ la mar'o, batal'o'n, kiu'n nur Neptun'o pov'us batal'i per si'a tri'dent'o. Mi ne pov'as forges'i la bild'o'j'n de la detru'a'j ond'o'j kraŝ'ant'a'j kontraŭ la Castillo del Morro, kiu star'is antaŭ la mar'o dum jar'cent'o'j. Ĉi tiu'j est'as dant'esk'a'j vizi'o'j, kiu'j est'as ripet'at'a'j ĉe ĉiu okaz'o de ciklon'o.

La tornad'o, kiu last'a'temp'e frap'is ni'n, dum la nokt'o de la 27- a kaj 28- a de januar'o [2019], kaŭz'ant'e la mort'o'n de plur'a'j hom'o'j kaj vund'ant'e ĉirkaŭ 200, memor'ig'as al ni, ke ven'is la temp'o kompren'i, ke klimat'a ŝanĝ'o est'as kaŝ'it'a minac'o al la elegant'a siluet'o de Malecón, kiu ĉiam est'os tiu bel'a rid'et'o, kiu'n Havan'o don'as al la mar'o, kaj kiu'n ni dev'as protekt'i.

Ni perd'is la batal'o'n kontraŭ la mar'o, sed ni dev'as venk'i ni'a'n batal'o'n kontraŭ la klimat'a ŝanĝ'o. Grand'a'j defi'o'j kaj nov'a'j aventur'o'j atend'as ni'n.

Ĉu vi neniam lac'iĝ'as labor'i por Havan'o?

Est'as ver'e, ke ĉio ĉiam konduk'is mi'n al Havan'o. Est'as ver'e mult'a'j jar'o'j da labor'o, pez'a labor'o. Mi ne bedaŭr'as. Se est'us ali'a viv'o ol tiu, kiu'n ni kon'as ĉi tie sur la ter'o, mi'a anim'o vag'us etern'e tra Havan'o. Est'as la plej grand'a el mi'a'j am'o'j, la plej bon'a el mi'a'j pasi'o'j, kaj la plej grand'a el mi'a'j defi'o'j. Mi ver'e ne sci'as, kial mi mister'e re'ven'as al ĝi, en lum'o kaj silent'o, en viv'o kaj en sonĝ'o'j.


Eusebio Leal Spengler, kub'a histori'ist'o, verk'ist'o kaj esplor'ist'o, est'as la urb'a histori'ist'o de Havan'o, kaj direktor'o de la ĝeneral'a plan'o por restaŭr'ad'o de ĝi'a histori'a centr'o. Li'a'j verk'o'j inkluziv'as Patri'a Am'ad'a (Am'at'a Hejm'land'o); Regresar en el tiempo (Retro temp'e); La luz sobr'e el espejo (La lum'o en la spegul'o); Fundada esperanza (Esper'o fond'it'a); kaj Poesía y Palabra (Poezi'o kaj vort'o'j).


El'angl'ig'is Andre'j Peĉënkin (Rus'land'o)


Kiam art'o ek'reg'as en la strat'o

Mehdi Ben Cheikh, intervju'o de Anissa Barrak Dum long'a temp'o konsider'at'a kiel marĝen'a art'o, la strat'a art'o (strat'a art'o) reprezent'as hodiaŭ grav'a'n tendenc'o'n, kiu ig'as pli demokrat'a la al'ir'o'n al art'o kaj en'blov'as en la urb'a'j'n spac'o'j'n nov'a'j'n soci'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n dinamik'o'j'n. En la kor'o de la mur'o'j est'as stuk'it'a'j, ĉio ĉi mal'serv'as al la konserv'ad'o de la verk'o'j.

En la nov'a projekt'o, kiu'n mi lanĉ'as en Pariz'o en april'o 2019, ni uz'as rezist'a'j'n material'o'j'n ( elmaran vernis'o'n) kaj oni atent'as pri la restaŭr'ad'o en la buĝet'o de la urb'o. Ĝust'e en tiu ĉi spirit'o mi vol'us etern'ig'i la projekt'o'n de Djerbahood, kiu ĉi-jar'e en'ir'as si'a'n du'a'n faz'o'n. Mi'a cel'o est'as far'i el Ĝerbao grand'a'n labor'ej'o'n de la strat'a art'o, kiel Ibizo, en Hispani'o, est'as la insul'o de la muzik'a kre'ad'o kaj de la “elektr'o”.

Kiel oni pov'as difin'i la strat'a art'o ?

La strat'a art'o est'as al'propr'ig'o de la urb'a spac'o per la artifik'o de art'ist'a al'ir'o, kia ajn est'as ĝi'a natur'o. Ĝi en'hav'as tiom sam'e mult'a'j'n stil'o'j'n kaj univers'o'j'n kiom da art'ist'o'j... Ĝi gam'as de la grafiti'o'j al la gest'a aŭ kromat'a figur'ad'o, de la son'a kaj lum'a art'a instal'ad'o ĝis la fizik'a prezent'ad'o... La art'ist'o'j lud'as kun la urb'a infra'struktur'o, kun arkitektur'o, kun lum'o kaj ombr'o'j. La grafiti'o'j pov'as hav'i alt'ec'o'n de sep'dek cent'metr'o'j aŭ sam'e mult'a'j metr'o'j! Mal'mult'e grav'as la uz'at'a medi'o, la esenc'o est'as pli'valor'ig'i la strat'o'n.

Tiu spec'o de art'ist'a esprim'o ekzist'is ĉiam, mi dir'us, de post la Grot'o de Lascaux, kiu dat'iĝ'as de la Paleolitik'o. Sed hodiaŭ ĝi plen'e ek'flor'as, precip'e en Latin-Amerik'o, en Uson'o, en Eŭrop'o kaj en la arab'a mond'o. El Seed, ShoofKOOM, por cit'i nur tiu'j'n art'ist'o'j'n de tunizi'a origin'o, ek'hav'as de nun inter'naci'a'n renom'o'n kaj el'spir'as la escept'a'n viv'o'fort'o'n de tiu ĉi art'a form'o, kiu vol'as konstru'i pont'o'j'n inter hom'o'j, inter popol'o'j.

El Seed, ekzempl'e, kiu trans'form'is la vizaĝ'o'n de Kairouan, tunizi'a lok'o de la mond'a hered'aĵ'o, pentr'as si'a'j'n calligraffitis en la tut'a mond'o: Sud-Afrik'o, Kanad'o, Kore'a Respublik'o, Dubajo, Egipti'o, Uson'o, Franci'o... Hosni Hertelli, kies pseŭ ­­ donimo Shoof signif'as «rigard'u» en la arab'a, ankaŭ li re'viv'ig'is la tradici'a'n kal'i­grafi'o'n en si'a manier'o: per pentr'ad'o, sur la mal'nov'a'j tunizi'a'j mur'o'j, sed ankaŭ per muzik'o kaj lum'o. Li'a spektakl'o White Spirit al'log'is mil'o'j'n da spekt'ant'o'j en Aŭstrali'o kaj en Franci'o. Muzik'ist'o kaj kaligraf'o, Mohamed Koumenji ( KOOM) kombin'as tiu'j'n du art'o'j'n en si'a'j plastik'a'j kaj lum'a'j verk'o'j ĉerp'ant'e inspir'o'n de la sufia tradici'o kaj integr'ant'e en ĝi modern'a'j'n teknologi'o'j'n.

Li special'e liver'as pruv'o'n de grand'a talent'o en si'a mult'a'disciplin'a kre'it'aĵ'o titol'it'a On the roads of Arabi'a [Sur la voj'o'j de Arabi'o], kun'organiz'it'a de la galeri'o Itinerrance en novembr'o 2018 en la Louvre de Abu Dhabi.

insul'o Ĝerbao [‫ ةبرج ‬‎ ˈʒɪrbæ ], en Tunizi'o, cent'o da art'ist'o'j ilustr'is per ĉirkaŭ du'cent-kvin'dek fresk'o'j la mal'grand'a'n urb'o'n Erriadh, de nun kon'at'a sub la nom'o Djerbahood [ ʒɪrbæhʊd ].

Promes'ant'a projekt'o, kiu ne ĉes'as dis'branĉ'iĝ'i, lanĉ'it'a de la franc'a-tunizi'a galeri'ist'o Mehdi Ben Cheikh.

Kiel nask'iĝ'is la projekt'o Djerbahood, kaj kial vi elekt'is Erriadh por ĝi ?

En 2013, mi real'ig'int'is la projekt'o'n Tour Par'is 13, kiu hav'is ekstra'ordinar'a'n efik'o'n en la amas'komunik'il'o'j. Tiu tur'o de la 13- a distrikt'o de la franc'a metropol'o, kondamn'it'a al detru'o, est'is mal'konstru'it'a en april'o 2014. Sed antaŭ la lim'dat'o, cent'o da art'ist'o'j de dek ok naci'ec'o'j ven'is liber'vol'e trans'form'i ĝi'n en kolektiv'a'n art'aĵ'o'n. Fasad'o'j, komun'a'j part'o'j kaj 36 apartament'o'j est'is tiel ek'reg'it'a'j de la majstr'o'j de la strat'a art'o.

Tiu'j verk'o'j, kvankam efemer'a'j, est'as de nun etern'ig'it'a'j sur la Toile, ating'ebl'a'j por grand'eg'a publik'o tra la mond'o.

Tiu sukces'o kuraĝ'ig'is mi'n establ'i ali'a'n projekt'o'n, super kiu mi labor'is ek'de iam:
okaz'ig'i event'o'n de strat'a art'o en Tunizi'o, kiu pov'us parol'ig'i oni'n pri la land'o pozitiv'e. Erriadh, sur la insul'o; Ĝerbao, ŝajn'is al mi la ideal'a lok'o, kun si'a lum'ec'o, si'a bel'a tradici'a arkitektur'o, si'a urb'a aranĝ'o struktur'it'a ĉirkaŭ centr'a plac'o, si'a histori'o, la legend'a gast'am'o de si'a'j loĝ'ant'o'j... Ni ne forges'u, ke se Ĝerbao, kiel oni kred'as, ja est'as la insul'o de la Lotus'manĝ'ul'o'j el la Odise'ad'o de Homer'o, Odise'o est'us la plej fam'a el ĝi'a'j vizit'ant'o'j!

Erriadh, antaŭ'e nom'it'a Har'a Essaghira, situ'as proksim'e de la fam'a Sinagog'o de la Ghriba [‫ תיב ‬ ‫ תסנכה ‬ ‫; הבירגלא ‬ ‫ تسنك ‬ ‫] ةبيرغلا ‬, unu el la plej mal'nov'a'j en la mond'o. Lok'o de jud'a pilgrim'ad'o ĝis ni'a'j tag'o'j, ĝi est'is konstru'it'a de la ekzil'it'o'j, kiu'j fuĝ'is el Jerusalem'o post la detru'o de la templ'o de Salomon'o de Nabukadnecaro la 2- a en 586 a. K. Ĝi'a loĝ'ant'ar'o do konsist'is ĉef'e el jud'o'j kaj islam'an'o'j, kiu'j tie kun'viv'is unu kun la ali'a, kio'n atest'as ĝi'a'j kvin sinagog'o'j (el kiu'j du ankoraŭ aktiv'a'j) kaj ĝi'a'j du moske'o'j. Sed sekv'e de la amas'a for'ir'o de la jud'a loĝ'ant'ar'o de la insul'o, dum la 1960- aj jar'o'j, la mal'grand'a urb'o plonĝ'is en torpor'o'n, rest'ant'e marĝen'e de la plej grav'a ekonomi'a aktiv'ec'o de la insul'o, la turism'o. Tamen ĝi situ'as ses minut'o'j'n de inter'naci'a flug'haven'o!

Ĉu vi lok'e renkont'is mal'facil'aĵ'o'j'n por akcept'ig'i la projekt'o'n ?

Mi rapid'e akir'is permes'o'n de la naci'a'j aŭtoritat'o'j inter'ven'i en la publik'a spac'o.

La land'o est'is en period'o de trans'ir'o post la revoluci'o, la komun'um'a'j instanc'o'j est'is likvid'it'a'j ĉie en la land'o kaj anstataŭ'it'a'j de provizor'a'j komitat'o'j, sed en Erriadh ne est'is eĉ provizor'a komitat'o. La projekt'o do start'is dank'e al privat'a'j donac'o'j. Kun la apog'o de kelk'a'j propriet'ul'o'j de hotel'o'j en Ĝerbao, mi pov'is ricev'i financ'a'n kontribu'o'n ankaŭ de la Ministeri'o de la Turism'o.

Koncern'e la loĝ'ant'o'j'n, oni kompren'ebl'e dev'is negoc'i kun ili, komenc'e... Ili ne sci'is kio'n oni est'is far'ont'a'j pri la surfac'o'j, kiu'j'n ili posed'is. Oni eksplik'is al ili la ide'o'n, la procez'o'n, kaj est'as precip'e la vir'in'o'j kiu'j persvad'is si'a'n edz'o'n las'i oni'n far'i ĉio'n.

Kiam la unu'a'j verk'o'j est'is real'ig'it'a'j, la loĝ'ant'o'j komenc'is pet'eg'i ni'n dekor'i ili'a'j'n dom'o'j'n.

Subit'e, Erriadh vek'iĝ'is. Ĝi far'iĝ'is cel'o kaj lok'o de trans'ir'o por mil'o'j da turist'o'j (la taksi'ist'o'j rav'iĝ'is), mult'a'j hotel'o'j kaj galeri'o'j mal'ferm'iĝ'is, la prez'o'j de kvadrat'a'j metr'o'j fort'e pli'alt'iĝ'is... La viv'o de ĝi'a'j loĝ'ant'o'j tut'e ŝanĝ'iĝ'is. Tio por mi plej'e grav'as.

Vi ven'ig'is cent'o'n da fam'a'j art'ist'o'j. Kio persvad'is ili'n al'iĝ'i al la projekt'o?

Est'as projekt'o, kiu hav'as senc'o'n.

Kio interes'as la art'ist'o'j'n, est'as kre'i kaj kun'divid'i si'a'n labor'o'n kun kiel ebl'e plej mult'a'j hom'o'j. La kontrakt'o'j sub'skrib'it'a'j kun ili koncern'is nur la rajt'o'j'n pri bild'o. Ni'a cel'o est'as pri'zorg'i la kon'at'ec'o'n de art'ist'o'j kaj ne gajn'i mon'o'n rekt'e dank'e al tiu'j ĉi event'o'j. Kaj ĉiu profit'as de ĝi: la art'ist'o'j, la urb'o'j, la publik'o ...

La art'ist'o'j reprezent'is 34 divers'a'j'n naci'ec'o'j'n kaj produkt'is 250 fresk'o'j'n!

Ili sekv'is unu la ali'a'n per grup'o'j, ĉiu'j'n semajn'o'j'n, dum period'o de tri monat'o'j.

Ili est'is liber'a'j en si'a kre'iv'a al'ir'o. Kompren'ebl'e, ni ĉiu'j est'is konsci'a'j pri tio, ke ili ne dev'is ŝok'i la loĝ'ant'o'j'n per bild'o'j de nud'a'j korp'o'j, ekzempl'e. Ili dev'is respekt'i la loĝ'ant'ar'o'n, ĝi'a'n kultur'o'n... Sed tio est'is ĉio. Ĉiu art'ist'o inter'ag'is kun la lok'o laŭ si'a propr'a inspir'o.

De post tiu eksperiment'o, la pozici'o de la art'ist'o gajn'is alt'estim'o'n en Ĝerbao. La loĝ'ant'o'j kompren'is ne nur la ekonomi'a'j'n avantaĝ'o'j'n, kiu'j'n tiu art'o reprezent'as por ili, sed ankaŭ la esenc'o'n de la art'ist'a al'ir'o.

Ili renkont'is la art'ist'o'j'n, ili teks'is strikt'a'j'n lig'o'j'n kun ili. La art'ist'o ne plu est'as rigard'at'a kiel la frenez'ul'o de la vilaĝ'o, la marĝen'ul'o, sed kiel talent'ul'o, kiu kre'as struktur'it'a'n imag'a'n univers'o'n kaj kiu sam'temp'e pov'as kontribu'i konkret'e al la pli'bon'ig'o de la ĉiu'tag'a viv'o.

Iu'j hom'o'j inklin'as pens'i ke la strat'a art'o pov'as sukces'i nur en land'o, kie jam ekzist'as kultur'a kaj art'a dinamik'o'j, ali'vort'e, en Okcident'o. Djerbahood pruv'is la kontraŭ'o'n. Ĝi montr'as, ke ne ĉio far'iĝ'as ali'lok'e. Ke ajn'a lok'o en la mond'o pov'as iĝ'i, cert'a'n moment'o'n, la ĉef'urb'o de la strat'a art'o, eĉ se ĝi situ'as en for'ej'o de insul'o.

Kiel si'n ten'as la verk'o'j en Djerbahood de post 2014?

Tre mal'mult'e rest'as el ili... La grand'a diferenc'o de temperatur'o inter vintr'o kaj somer'o, la humid'ec'o, la kalk'o, per kiu la Port'i la art'o'n al hom'o'j prefer'e ol en'ferm'i ĝi'n en lok'o'j, kiu'j est'as rezerv'it'a'j por ĝi: ĉu en tio est'as la senc'o de la strat'a art'o?

La strat'a art'o ne nask'iĝ'is el la intenc'o port'i la art'o'n al hom'o'j, sed en la real'o - est'as tio, kio'n ĝi far'as. Ĉar ĝi praktik'iĝ'as en la publik'a spac'o, ĝi si'n propon'as sen'pag'e al hom'o'j, ĉe strat'angul'o... Est'as ebl'e la plej demokrat'a art'a mov'ad'o, sed ankaŭ la plej konven'a al si'a temp'o: trans'met'it'a sur la teks'aĵ'o'n per fot'o'j kaj vide'o'j real'ig'it'a'j de la art'ist'o'j mem, ĝi'a kon'at'ec'o est'as baz'it'a sur la re'kon'o de la plej grand'a nombr'o tra soci'a'j ret'o'j. Unu'foj'e re'kon'it'a, la art'ist'o pov'as elekt'i ekspozici'i en galeri'o'j, kiu'j lig'as la verk'o'j'n de la strat'o al tiu'j propon'at'a'j en lok'o'j dediĉ'it'a'j specif'e al art'o.

Do establ'iĝ'is tut'a sistem'o paralel'a al la nun'temp'a art'o. Mi menci'is al vi la projekt'o'n lanĉ'at'a'n en Pariz'o en april'o 2019. Tem'as pri la bulvard'o Vincent Auriol, kie ni est'as kre'ant'a'j ver'a'n nov'tip'a'n muze'o'n. En ĝi ĉio est'as pri'pens'it'a, la lum'ig'ad'o per spot'o'j nutr'at'a'j de sun'energi'o, la son'sistem'o, la long'daŭr'o de la verk'o'j... La strat'a art'o ne post'kur'as la muze'o'j'n por ekspon'i si'n, ĝi amuz'iĝ'as kun la urb'o, ĝi kre'as si'n mem rigard'at'e de la publik'o, ĝi inter'ŝanĝ'as kun la urb'a loĝ'ant'ar'o, ĝi est'as al'ir'ebl'a sen'pag'e...

Kaj ĉiu pov'as far'iĝ'i street -art'ist'o! Sed, kun la for'est'o de galeri'ist'o'j aŭ de muze'a'j kurator'o'j, ĉu tiu art'o ne risk'as ŝanĝ'i lok'o'j'n aparten'ant'a'j'n al la kultur'a hered'aĵ'o?

Kupol'o'j est'is pentr'it'a'j antaŭ ne'long'e en Kairouan.

Oni pov'as efektiv'e si'n demand'i pri la estetik'a valor'o de iu'j verk'o'j, kiu'j aper'as en la publik'a spac'o. Sed oni pov'as ankaŭ al si dir'i, ke anstataŭ blank'a'j kupol'o'j, iu'j el ni'a'j maŭzole'o'j hav'as nun kupol'o'j'n alt'a'j'n kaj kolor'a'j'n! Eĉ se est'as far'it'e pli aŭ mal'pli bon'e, mi pens'as, ke oni, en kelk'a'j jar'o'j, fin'e hav'os interes'a'j'n rezult'o'j'n: la strat'a art'o est'as art'o, kiu re'nov'ig'as si'n daŭr'e.

Oni ne dev'as tim'i art'o'n. Okaz'as, ke oni vol'as rigard'i iu'j'n kre'it'aĵ'o'j'n kiel art'o'n, dum tiu'j ne merit'as tiu'n nom'o'n, ĉar ili serv'as abomen'a'j'n ideologi'o'j'n. Sed tio est'as ekstrem'e mal'oft'a'j escept'o'j. Art'o neniam est'is minac'o kontraŭ iu ajn, ja kontraŭ'e.

Ĝi est'as la plej bon'a arm'il'o kontraŭ obskur'ant'ism'o, mi est'as konvink'it'a pri tio.


Instru'ist'o de plastik'a'j art'o'j, la franc'o- tunizi'an'o Mehdi Ben Cheikh fond'is la galeri'o'n Itinerrances ( http :// itinerrance.

fr /) en Pariz'o antaŭ ĉirkaŭ dek kvin jar'o'j.

Li establ'is projekt'o'j'n de strat'a art'o asoci'ant'e art'ist'o'j'n de la tut'a mond'o.

Li publik'ig'is du verk'o'j'n, font'ant'a'j'n el la du grand'a'j projekt'o'j de strat'a art'o respektiv'e en Pariz'o kaj en Erriadh :
l’événement strat'a art'o Tour Par'is 13 [La okaz'aĵ'a Tur'o de Pariz'o 13] (2013) kaj Djerbahood, Le musée de strat'a art'o à ciel ouvert [ Djerbahood, la sub'ĉiel'a muze'o de strat'a art'o] (2014).


El'franc'ig'is Kees Neeft (Nederland'o)


La urb'o, cirk'o sub stel'plen'a tend'o

Thomas B. Reverdy

La verk'ist'o Thomas B. Reverdy elekt'is preskaŭ ĉiam la urb'a'n spac'o'n kiel kadr'o'n de si'a'j roman'o'j. Obsed'at'a de la « ne'el'ten'ebl'a ĉe'est'o de la ne'ĉe'est'o » en ni'a'j mal­human'ig'it'a'j urb'o'j, li imag'as la aper'o'n de mal­grand'eg'a'j rezist'o'j.

« Tio est'as urb'o'j ! » La fam'a'j vort'o'j aparten'as al Rimbaud. Tio est'as la fraz'o, kiu mal'ferm'as unu el li'a'j Illuminations, en kiu la poet'o pri'skrib'as ne ia'n urb'o'n sed cirk'tend'o'n, ĝi'a'j'n maŝin'o'j'n kaj ĝi'a'j'n loĝ'ant'o'j'n, akrobat'o'j'n, la spac'o'j'n, la program'er'o'j'n, la ir'voj'o'j'n, la mult'nombr'a'j'n bru'o'j'n, kiu'j plen'ig'as ĝi'n, kaos'a'j'n, blind'a'j'n unu front'e al la ali'a, sed tamen ord'ig'it'a'j'n kiel muzik'a'j partitur'o'j.

Ĉirkaŭ 1872, tri jar'o'j'n post la post'mort'a el'don'o de la volum'o Spleen de Par'is (La Splen'o de Pariz'o) de Baudelaire, la urb'o est'is do percept'at'a kiel bild'o. Oni pov'is far'i el ĝi metafor'o'n, kaj tiu metafor'o ne dir'is, kio est'as urb'o, sed tio'n, kio'n ĝi el'vok'as. Nek la produkt'ad'o'n, nek la komerc'o'n, sed jam la vojaĝ'o'j'n, la anonim'ec'o'n, la meti'o'j'n, kiu'j perd'iĝ'as, kaj la mal'riĉ'ec'o'n, kiu vid'iĝ'as subit'e tra la fend'et'o'j de la tro vid'ebl'a riĉ'ec'o. Ek'de la insul'o de Thomas Mor'e, la plej'mult'o de la utopi'o'j est'as urb'a'j. La mal'utopi'o'j est'as urb'a'j en'tut'e. La urb'o est'as imag'aĵ'o. Ia spektakl'o, la cirk'o.

Lok'o'j por vojaĝ'i

Mi preskaŭ ĉiam lok'ad'is la kadr'o'n de mi'a'j intrig'o'j en urb'o. Mi dev'as dir'i, ke mi trans'lok'is ĝi'n en urb'o'n. La urb'o'j permes'as est'i ĉie, sam'temp'e hejm'e kaj fremd'lok'e, kaj tiu trans'lok'ad'o est'as fundament'a.

Tem'as pri paŝ'o flank'e'n, pri la oblikv'a vid'o; tem'as pri la breĉ'o en la real'o, la de'lok'ad'o, kiu kre'as subit'e spac'o'n por dis'volv'iĝ'o de iu fikci'o. Kiam, post mi'a du'a roman'o, mi de'lok'is part'o'n de mi'a intrig'o en Broklinon, front'e al Manhatano, mi obe'is al tiu neces'o mal'proksim'ig'i mi'a'n tem'o'n. Mi mal'proksim'ig'is ĝi'n du'obl'e:
unu'e al Novjork'o, kiu'n mi bon'e kon'is, ĉar mi ir'is tie'n oft'eg'e, sed kie mi ne loĝ'is; kaj post'e al Broklino, kiu ne est'as la Novjork'o, kiu'n oni imag'as, vid'at'e de Franci'o. Tiu mal'centr'ad'o est'is cert'e fundament'a por mi, ĝi puŝ'is mi'n baskul'e iom post iom en la kamp'o'n de la roman'o - antaŭ tio, mi'a unu'a rakont'o est'is tre aŭtobiografi'a.

Sed tiu mal'centr'ad'o hav'is ne­atend'it'a'n efik'o'n; ĝi al'trud'is al mi ia'n spac'o'n. Dum'e mi vol'e mal'proksim'iĝ'is de pli kutim'a'j teritori'o'j, mi bezon'is subit'e du'obl'ig'i la dokument'ad'o'n, la re'kontrol'o'j'n de la detal'o'j, la efekt'o'j'n sugest'ant'a'j'n la real'o'n, la bild'o'j'n. Mi mal'kovr'is, en'e de la fikci'o, en'e de ĝi'a kre'ad'o, ia'n kompleks'a'n inter'miks'it'ec'o'n de la real'o kaj de la vort'o'j: mi bezon'is ia'n trans'lok'ad'o'n, kiu'n propon'as al mi la fremd'a urb'o; sed tuj post'e, kun la rakont'o situ'ant'a jam ie, mi bezon'is la real'ec'o'n por nutr'i ĝi'n.

Ne la krud'a'n real'ec'o'n, - por uz'i tio'n mi est'us pov'int'a rest'i en Pariz'o, hejm'e - sed la real'ec'o'n de la amas'komunik'il'o'j, mi bezon'is bild'o'j'n, simbol'o'j'n, fragment'o'j'n, vort'o'j'n. Start'ant'e de memor'o'j, sed ankaŭ de atest'o'j, de fot'o'j, rakont'o'j, roman'o'j kaj film'o'j, map'o'j, mi dev'is re'kompon'i spac'o'n, ig'i ĝi'n “real'a”, re'don'i al tiu urb'o ĝi'a'n viv'o'n de cirk'o.

Blind'a'j, unu'j al ali'a'j

Mi hav'as la plej grand'a'n admir'o'n por verk'ist'o'j, kies imag'pov'o dis'volv'iĝ'as en grand'a'j natur'a'j spac'o'j, laŭ la ekzempl'o de Cormac McCarthy, sed mi hav'is ali'a'j'n kial'o'j'n, mi'a'kaz'e, prefer'i la spac'o'n de la urb'o por trans'lok'i tie'n mi'a'j'n roman'o'j'n.

Tio est'is ĉar mi ankaŭ hav'is la ide'o'n, ke modern'a fikci'o dev'as klar'ig'i ni'a'j'n blind'a'j'n vojaĝ'o'j'n kaj ni'a'n anonim'ec'o'n. Hodiaŭ, en Pariz'o, mi loĝ'as en iu dom'o, kie la hom'o'j salut'as si'n reciprok'e, klin'ant'e la kap'o'n, kiam ili renkont'iĝ'as en la lift'o. En la metro'o, plej oft'e oni apenaŭ kuraĝ'as rigard'i unu la ali'a'n rekt'e en la vizaĝ'o'n.

Mal'oft'as pov'i tra'ir'i la tut'a'n urb'o'n sen renkont'i almenaŭ unu person'o'n, kiu parol'as sol'a bizar'e kun si mem, unu aŭ du almoz'pet'ant'o'j'n, iu'n ul'o'n vid'ebl'e sociopaton aŭ ebl'e mens'e mis'a'n, kaj en cert'a'j halt'ej'o'j, iu'n toks'iĝ'em'ul'o'n, fin'e de la kaj'o fum'ant'a'n kokain'o'n. Oft'e tem'as pri ul'o, kiu'n oni jam vid'is ali'foj'e - person'o'n, kiu'n oni renkont'is en la kvartal'o aŭ en la metro'o, je la sam'a hor'o. Tamen, oni neniam sci'os kiel li nom'iĝ'as, nek kio'n li far'as en la viv'o, nek kial li ŝajn'as feliĉ'a tiu'tag'e. Tiu almoz'pet'ant'o, kiu parol'as laŭt'e kaj elekt'as si'a'j'n vort'o'j'n, kun si'a leĝer'a fremd'a akĉent'o, de kie li ven'as kaj kial li trov'iĝ'as tie? Tiu'j jun'ul'o'j, kiu'j aspekt'as mask'o'vest'it'a'j, ĉu ili part'o'pren'os ia'n fest'o'n? Ia'n koncert'o'n? Kiu'j'n stud'o'j'n ili far'as? Kia'n posten'o'n ili rev'as ating'i? Ĉu ili sukces'os obten'i ĝi'n? Jen la modern'a'j fikci'o'j. Ni est'as popol'o de anonim'ul'o'j, antaŭ'e'n'ir'ant'a'j en ni'a'j mal'grand'eg'a'j viv'o'j, blind'a'j unu'j al ali'a'j. Ni'a'j ekzist'o'j kronometr'it'a'j de la hor'ar'o'j de apud'urb'a'j trajn'o'j rezist'as ankoraŭ iom'et'e, fund'e de ni'a'j kor'o'j, al la urb'o-maŝin'o, sed oni dev'as tamen konfes'i, ke simpl'a renkont'o iĝ'is mirakl'o. Oni ne plu pov'as hodiaŭ pri'skrib'i la viv'o'j'n de Juli'e'n Sorel, Frédéric Moreau aŭ Bel-Am'i 1 .

Okaz'is ankaŭ atenc'o'j. Ebl'e ĝust'e pro tio. La 11- a de Septembr'o 2 . Ĉiu'j nom'o'j gravur'it'a'j ek'de tiam en la nigr'a ŝton'o, por don'i nom'o'n al la anonim'ul'o'j. La hodiaŭ'a'j hero'o'j est'as anonim'a'j.

1. Nom'o'j de ĉef'rol'ul'o'j de franc'a'j roman'o'j: Juli'e'n Sorel, Le Rouge et le Noir (1830) de Stendhal ; Frédéric Moreau, l’Éducation sentimental'e (1869) de Gustav'e Flaubert ; Bel- Am'i est'as la al'nom'o de la ĉef'a person'o de la homonim'a roman'o (1885) de Guy de Maupassant.

2. Referenc'o al la atenc'o'j de la 11 a de septembr'o 2001, kiu'j cel'is konstru'aĵ'o'j'n simbol'a'j'n de Uson'o.

Facil'romp'ebl'a, kiel hom'a memor'o

Mi re'ven'is al Novjork'o en 2008, por verk'i l’Enversal du mond'e [Al la mond'o].

La ag'ej'o est'as en la krater'o de Ground Zero, en 2003. Okaz'is ras'ism'a murd'o, almenaŭ oni supoz'as ĝi'n ras'ism'a. Oni sekv'as la rol'ul'o'j'n, kiu'j gravit'as ĉirkaŭ tiu histori'o kiel ĉirkaŭ ia centr'o mal'plen'a, sugest'ant'a ne'kompren'ebl'a'n ne'ĉe'est'o'n, kaj, evident'e, est'as ĝust'e la ombr'o de la ĝemel'a'j tur'o'j, kiu ŝveb'as supr'e. Tie, la urb'o prezent'as ali'a'n el si'a'j karakteriz'a'j trajt'o'j, kiu'j'n oni pov'us nom'i ĝi'a geologi'o:
la urb'o konsist'as el tavol'o'j. En si'a kutim'a uz'o, ĝi forges'as ili'n, sed la lok'o'j konserv'as ili'a'j'n spur'o'j'n. La urb'o en'skrib'as la Histori'o'n en ni'a'n ĉiu'tag'ec'o'n. 2003 est'is la moment'o, kiam Uson'o pas'is de la pun'a milit'o en Afgani'o al la prevent'a milit'o en Irak'o. Tio est'is ankaŭ la jar'o, kiam est'is voĉ'don'it'a la mir'ind'a projekt'o de Daniel Liebeskind. La krater'o Ground Zero, histori'a kaj simbol'a, en kiu la tur'o'j de World Trad'e Center [Mond'komerc'a Centr'o] re'turn'iĝ'is ter'e'n kiel gant'o, tiu lok'o ŝarĝ'it'a je signif'o'j, iĝ'is lok'o strang'a kaj trans­ir'a: tio ne plu est'is la esplanad'o de la Ĝemel'a'j Tur'o'j, kaj ĝi ankoraŭ ne est'is tiu de la Tur'o de la Liber'ec'o. Lok'o de facil'e romp'ebl'a memor'o kiel la hom'a memor'o.

Ŝajn'is al mi, ke hodiaŭ dev'as est'i labor'o de la art'o - fiks'i tiu'n tip'o'n de lok'o, kiu est'as ankaŭ moment'o. La verk'o de Liebeskind, mir'ind'a en si'a inteligent'o, dir'as sam'e tio'n, si'a'manier'e, fos'iĝ'ant'e en la lok'o'n de mal'aper'int'a'j tur'o'j, tiu'j'n put'o'j'n de sen'fin'a ombr'o, kiu'j stamp'as en la spac'o la mal'ĉe'est'ant'a'j'n tur'o'j'n.

Ĉar tio est'as la funebr'o, kiel la memor'aĵ'o, kiel la ruin'o, kaj la mal'ben'it'a material'o de la verk'ist'o aŭ de ia ajn art'ist'o, est'as ĝust'e tio: la ne'el'ten'ebl'a ĉe'est'o de la for'est'o.

Kaj mi ek'spur'is ĝi'n. En Japani'o, post-Fuk'u'ŝim'a 3 , kie mi viv'is por verk'i Les Évaporés [La For'vapor'ig'it'a'j], roman'o'n, en kiu iu volont'ul'a mal'aper'int'o renkont'as la voj'o'n de la damn'it'o'j sen'radik'ig'it'a'j pro la katastrof'o. Mi ĉas'pel'is ĝi'n ĝis Detrojt'o, Miĉigan'o, kie tut'a metropol'o risk'is pere'i en bankrot'o, kun du tri'on'o'j de ĝi'a'j loĝ'ant'o'j fuĝ'int'a'j, for'port'it'a'j kaŭz'e de la ekonomi'a'j kriz'o'j kaj de la financ'a kriz'o de 2008.

Detrojt'o la urb'o-maŝin'o, la urb'o de Ford kaj de General Motors, la Metropol'is 4 de la uson'a rev'o, kiu for'manĝ'as si'a'j'n infan'o'j'n.

Detrojt'o, kiu asfiksi'iĝ'is sen loĝ'ant'o'j, la unu'a urb'o tiom grand'a, kiu spert'is tio'n, «kiel la kanari'o en la karb'a min'ej'o », antaŭ'avert'is tiu'j'n, kiu'j kulp'ig'is la bank'o'j'n kaj negoc'a'j'n kompani'o'j'n pri sen'respond'ec'o. Detrojt'o, kies ruin'o'j, kiel tiu'j de ali'a mal'proksim'a civiliz'o, uzin'o'j, grand'a'j vend'ej'o'j, lern'ej'o'j kaj teatr'o'j invad'it'a'j de la veget'aĵ'o, simil'is al ia tragik'a Planed'o de la simi'o'j 5 . Rev'o angor'a kaj profet'a de planed'o liber'ig'it'a de ni.

3. Referenc'o al la nukle'a katastrof'a akcident'o de Fuk'u'ŝim'a (Japani'o), en mart'o 2011.

4. Metropol'is est'as scienc'fikci'a film'o de Fritz Lang, reĝisor'o aŭstr'a-german'a, uson'an'ig'it'a. Real'ig'it'a en 1927, ĝi est'is en'skrib'it'a en la registr'o Mémoire du mond'e (Memor'o de la mond'o) de Unesk'o. Mal'utopi'a imag'vid'o de la urb'o de la 21- a jar'cent'o.

5. La Planète des singes (Planed'o de simi'o'j) est'as scienc'fikci'a roman'o (1963) de la franc'a verk'ist'o Pierre Boulle, kiu inspir'is la sam'nom'a'n film'o'n de la uson'a reĝisor'o Tim Burton, en 2001, sam'e kiel seri'o'n da film'o'j, produkt'it'a'j de la uson'a societ'o 20 th Century Fox.

Mi ne ir'is al Detrojt'o dum mi verk'is la roman'o'n. Ekzist'is mult'nombr'a'j fot'o'j, rakont'o'j de ĵurnal'ist'o'j de la Detroit Free Press, kiel Charlie LeDuff, kaj ali'a'j. Inform'iĝ'i, sci'i, kio okaz'is, kie situ'ig'i la event'o'j'n, ne reprezent'is problem'o'n. Mal'e, Detrojt'o est'is dokument'it'a ĝis satur'iĝ'o. La problem'o iĝ'is kon'at'a.

Rezist'i al la ĉarm'o de la flut'ist'o

Unu el mi'a'j ide'o'j est'is la analogi'o de tiu aŭt'a kriz'o kun la mez'epok'a german'a rakont'o pri la flut'ist'o/rat'kapt'ist'o de Hameln : vilaĝ'o invad'it'a de la pest'o pet'as la help'o'n de flut'ist'o, kies magi'a flut'o for'port'as la rat'o'j'n ekster la vilaĝ'o'n kaj dron'ig'as ili'n en la river'o'n. Sed kiam li re'ven'as, oni rifuz'as li'n pag'i: oni ne hav'is mon'o'n. Sen'kompat'a, la flut'ist'o kun magi'a flut'o sorĉ'as tiam ĉiu'j'n infan'o'j'n de la vilaĝ'o kaj kun'pren'as ili'n kun si. Li dron'ig'as ili'n en la river'o'n. Komenc'e de la jar'cent'o, la flut'ist'o de la industri'a kapital'ism'o al'tir'is en Detrojt'o'n ĉiu'j'n mal'riĉ'a'j'n labor'ist'o'j'n de la rur'a sud'o de Uson'o, ĉef'e nigr'ul'o'j'n, kun la promes'o de bril'a est'ont'ec'o. En tiu period'o la flut'ist'o vend'is dom'o'j'n kaj vetur'il'o'j'n kredit'e. Sed kiam la hom'o'j ne vol'is pag'i la prez'o'n, kaj kiam ili ribel'is dum la protest'o'j de 1967, la flut'ist'o ofend'iĝ'is.

Li for'ir'is kun la labor'posten'o'j al Ĉini'o, kaj en Detrojt'o la hom'o'j re'fal'is iom post iom en mizer'o'n. Malgraŭ ĝi'a kruel'ec'o, tiu rakont'o el'vok'is infan'ec'a'n imag'aĵ'o'n. Unu el la histori'o'j, kiu'j'n la roman'o rakont'as, est'as do la fuĝ'o de grup'o de infan'o'j, kiu'j profit'as de la mal'organiz'it'ec'o de la transport'o'j kaj de lern'ej'o'j en la urb'o, por tra'viv'i ia'n aventur'o'n, en for'las'it'a'j teren'o kaj lern'ej'o. Io kio simil'is iel al Treasure Island 6 . Sed mi hav'is ia'n problem'o'n kun la real'o. Mi'a histori'o en'skrib'iĝ'is inter du bankrot'o'j: tiu de Lehman Brothers, la 15-an de septembr'o 2008, kaj tiu de General Motors 7 , la 1-an de juni'o 2009. Tiu'j est'is histori'a'j kaj objektiv'a'j mejl'o'ŝton'o'j. Tamen infan'o'j ne pov'is tra'viv'i la tut'a'n temp'o'n. Mi komenc'is sekv'i la infan'o'j'n sojl'e de la Fest'o de Ĉiu'j Sankt'ul'o'j, dum la Devils Night 8 : ili brul'ig'is for'las'it'a'n dom'o'n. Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e ili fuĝ'is. Tiam est'is la komenc'o de novembr'o. Mi decid'is, ke ili pov'as rezist'i ĝis Kristnask'o. Oni pov'as konsider'i, ke tio est'as raci'a maksimum'o. Sed tio dev'ig'as mi'n tord'i la tut'a'n real'o'n.

En la roman'o, GM – la General Motors ne plu est'as GM, sed ĝi ŝanĝ'iĝ'as al « Entrepren'o ». La kronologi'o est'as sku'it'a.

Mi sukces'as ek'hav'i mi'a'n dokument'ar'o'n

6. Treasure Island (1883) (Trezor'insul'o) est'as aventur'a roman'o de la skot'a verk'ist'o Robert Louis Stevenson..

7. Lehman Brothers est'is mult'naci'a invest'bank'o kiu bankrot'is post 158-jar'a ekzist'o. General Motors est'as uson'a konstru'ant'o de aŭtomobil'o'j, kiu est'is met'it'a sub la protekt'o de la uson'a leĝ'o koncern'e la bankrot'o'j'n de la 1 a de juni'o 2009.

8. Devils Night, la 30 a de oktobr'o, est'as la nokt'o kiu antaŭ'as la fest'o'n Halloween.

en du monat'o'j. Kaj subit'e, ĉio hel'iĝ'as. La logik'o de la fikci'o al'trud'iĝ'as al la real'o. Se mi'a histori'o de mal'utopi'o, de bankrot'o kaj de urb'a ĝangal'o kur'as ĝis Kristnask'o, tiam mi en'ir'as vintr'o'n. Mal'varm'as en Detrojt'o, vintr'e. Kaj subit'e, tiu urb'o, pri kiu mi vid'is mil bild'o'j'n, iĝ'as io, kio est'as pli ol simpl'a dekor'o. Ĝi vigl'iĝ'as organik'e. Mi observ'as mens'e la neĝ'o'n fal'ant'a'n sur la gazon'o'n, mild'ig'ant'a'n la bru'o'n de paŝ'o'j. Mi vid'as la vent'o'n en'ŝov'iĝ'ant'a'n en faŭk'a'j'n fenestr'o'j'n de la vak'ant'a'j konstru'aĵ'o'j, sibl'ant'e tur'n­ iĝ'ant'a'j'n en la for'las'it'a'j dom'o'j. Mi pov'as sent'i kiel la metal'gust'a frost'o penetr'as la humid'a'j'n vest'o'j'n, kiu'j'n nenio plu sukces'as re'varm'ig'i. Mi vid'as kiel esting'iĝ'as la halo'o'j de la urb'a lum'ig'ad'o, anstataŭ'at'a'j de la mister'a flagr'ad'o de la neĝ'o sub la arĝent'a lun'o. Kaj tiu fantasmagori'a Detrojt'o, fikci'a Detrojt'o ne est'as pli real'a ol la ver'a - en la ver'a Detrojt'o, tiu'epok'e la hom'o'j mort'is ĉiu'tag'e. Sed la urb'o far'iĝ'as komunik'ebl'a, reprezent'ebl'a. En la urb'o-maŝin'o, oni pov'as de'nov'e imag'i hom'a'j'n destin'o'j'n.

Mal'grand'eg'a'j'n rezist'o'j'n. Se la histori'o daŭr'os ĝis Kristnask'o, est'as nur, ke tem'as pri fabel'o, kiu ne est'as dev'ig'at'a est'i kruel'a.

La knab'o'j ebl'e sukces'os el'turn'iĝ'i.

Kaj la urb'o sukces'os re'far'iĝ'i cirk'o, kie evolu'as sort'o'j de akrobat'o'j anonim'a'j, sen protekt'a ret'o, glit'ant'a'j de trapez'o al trapez'o, flug'tuŝ'ant'a'j sen vid'i unu la ali'a'n, re'kapt'iĝ'ant'a'j flug'e, esperant'e iom da ripoz'o, esperant'e ia'n renkont'o'n, kiel mirakl'o hom'dimensi'a, sub la stel'plen'a tend'o.


Nask'it'a en 1974, la franc'a verk'ist'o Thomas Reverdy est'is not'ind'e premi'it'a por si'a'j roman'o'j Les Derniers Feux (Last'a'j fajr'o'j) (2008), l’Envers du mond'e (La revers'o de la mond'o) (2010), Les Évaporés (la Mal'aper'int'a'j) (2013), Il était un'e vill'e (Est'is iam urb'o) (2015) kaj l’Hiver du mécontentement (La vintr'o de la mal'kontent'o) (2018).


El'franc'ig'is Mari'a But'a'n (Ruman'uj'o)


Nom'o'j cit'it'a'j:


Re'viv'ig'i la anim'o'n de Mosul'o

En februar'o 2018, okaz'e de la Inter'naci'a konferenc'o pri re'konstru'o de Irak'o, en Kuvajt'o, Unesk'o lanĉ'is iniciat'o'n “re'viv'ig'i la anim'o'n de Mosul'o”, kun'ig'ant'e sub si'a protekt'o la inter'naci'a'n komun'um'o'n cel'e part'o'pren'i en la re'konstru'o de tiu urb'o, ruin'ig'it'a de la milit'o, de rab'o'j kaj de detru'o'j. Tiu re'konstru'o dev'as en'skrib'iĝ'i en la urb'o'histori'o'n, t. e. plur'ec'a histori'o, ĉe la inter'plekt'iĝ'o de la mez'orient'a'j kultur'o'j kaj religi'o'j.

Reg'at'e de Daiŝo [Islam'a Ŝtat'o de Irak'o kaj Siri'o], Mosul'o sufer'is for'rab'o'n de si'a hered'aĵ'o, vund'o'n de si'a ident'ec'o:
detru'o'n de preĝ'ej'o'j (islam'a'j, katolik'a'j), de la sankt'ej'o Nab'i Younès, de statu'o'j kaj fresk'o'j Asiri'a'j kaj Part'a'j de la Mosul'a muze'o, mem'vol'a'n brul'ig'ad'o'n de la urb'a bibliotek'o (inter'ali'e de plur'a'j mil'o'j da mal'nov'a'j verk'o'j), ŝakr'ad'o'n de antikv'aĵ'o'j.

La Daiŝa okup'ad'o tut'e ruin'ig'is la irak'a'n kler'ig'a'n sistem'o'n, ek'de la antaŭ'element'a ĝis la alt'lern'ej'a. La anstataŭ'ig'o de fak'o'j kiel histori'o aŭ art'o'j per en'hav'o'j instig'ant'a'j al mal'am'o konduk'is la pli­mult'o'n de la famili'o'j el'ig'i si'a'j'n ge'fil'o'j'n el la lern'ej'o. Tiu'j, kiu'j rest'is en'e, est'is el'met'at'a'j al sistem'a en'doktrin'ig'o, apart'e de la instru'ist'o'j dev'ig'at'a'j trans'don'i la ekstrem'ist'a'n ide'ar'o'n de Daiŝo.

Vid'al'vid'e al tiu konstat'o, ne nur kultur'a hered'aĵ'o, sed ankaŭ ind'ec'o kaj memor'o est'as re'star'ig'end'a'j. Sekv'e Unesk'o ek'vol'is instig'i la inter'naci'a'n komun'um'o'n al propon'o de iniciat'o sam'temp'e hered'a, kultur'a kaj kler'ig'a. Ĝi dis'volv'iĝ'as, kun'labor'e kun la irak'a reg'ist'ar'o, laŭ tri direkt'o'j kun'ig'ant'a'j mult'a'j'n ag'ant'o'j'n:
najbar'a'j'n land'o'j'n, inter'naci'a'j'n organiz'o'j'n kaj Eŭrop'a'n Uni'o'n. Ĝi cel'as re'don'i al Mosul'o nov'a'n perspektiv'o'n, nov'a'n impuls'o'n.

Trans la re'star'ig'o de la monument'o'j kaj de la re'funkci'ig'o de la histori'a urb'o'ret'o de Mosul'o, projekt'o por re'konstru'i dom'o'j'n en la mal'nov'a urb'o (Mosul'o kaj Basra) kaj por kler'ig'i meti'ist'o'j'n pri kultur'a hered'aĵ'o est'as real'ig'ot'a kun sub'ten'o de Eŭrop'a Uni'o. Ĝi baz'iĝ'as sur part'o'pren'ant'a al'proksim'iĝ'o cel'ant'a la kresk'ad'o'n de la kompetent'ec'o'j kaj la kre'ad'o'n de labor'lok'o'j, por favor'i la soci'a'n koher'ec'o'n kaj la re'pac'iĝ'o'n de la komun'um'o'j.

Sam'cel'e, la re'star'ig'o de la religi'a'j lok'o'j difekt'it'a'j de Daiŝo okaz'ig'is publik'ig'ad'o'n, kiu util'os kiel apog'il'o por labor'grup'o'j pri inter'religi'a'j inter'parol'o'j, ebl'ig'ant'a'j re'kre'i lig'o'j'n inter la komun'um'o'j. Urĝ'a plan'o por sav'i la en'danĝer'ig'it'a'n ne'materi'a'n hered'aĵ'o'n kaj por kre'i “trans'mov'iĝ'ant'a'j'n kultur'ej'o'j'n” por la trans'lok'it'a'j person'o'j kaj la gast'ig'ant'a'j komun'um'o'j est'as prepar'at'a.

Sam'temp'e la Irak'a reg'ist'ar'o al'vok'is Unesk'o'n el'labor'i naci'a'n strategi'o'n pri kler'ig'ad'o por la period'o 2020-2030 por re'konstru'i la baz'o'j'n de kler'ig'a sistem'o, kiu taŭg'u por la bezon'o'j de ĝi'a popol'o. Paralel'e, kler'ig'a'j projekt'o'j est'as real'ig'at'a'j cel'e mal'permes'i re'aper'o'n de la ekstrem'ist'a'j fenomen'o'j kaj re'kre'i la kondiĉ'o'j'n de kun'viv'ad'o.

Du projekt'o'j cel'os tio'n, ke la element'a'j lern'ej'o'j de la mal'nov'a urb'o Mosul'o est'u tut'sekur'a'j lok'o'j, kie la lern'ant'o'j pov'os dis'volv'iĝ'i, lern'i kaj inter'ag'i kun la ali'a'j kun respekt'o, tiel kontribu'ant'e al toler'em'o kaj pac'a kun'ekzist'o long'daŭr'a.

Tiu'j projekt'o'j, sub'ten'at'a'j de Japani'o kaj Nederland'o, baz'iĝ'as sur komplet'a al'proksim'iĝ'o kun'ig'ant'a la infan'o'j'n, ankaŭ la instru'ist'o'j'n, la komun'um'o'j'n, la ge'patr'o'j'n kaj la kler'ig'a'j'n ofic'ist'o'j'n en la evit'ad'o'n de per'fort'a ekstrem'ism'o. Ankaŭ la restaŭr'o de la alt'lern'ej'a kler'ig'ad'o est'os ŝlos'il'a ag'ad'o de la re'konstru'o de la land'o kaj de ĝi'a produkt'a sistem'o. Trans nur ekonomi'a progres'ad'o, grav'as ebl'ig'i al instituci'o'j, kiel la Universitat'a bibliotek'o de Mosul'o - re'iĝ'i la kultur'a'j kaj intelekt'a'j centr'o'j, kia'j ili est'is.

Tiu'j mal'sam'a'j projekt'o'j cel'as la sam'a'n logik'o'n: protekt'i, re'konstru'i kaj kler'ig'i. Ĉar front'e al la per'fort'o de la ekstrem'ism'o kaj ĝi'a detru'pov'o, la kultur'o kaj la kler'ig'ad'o est'as la sol'a'j long'daŭr'a'j respond'o'j. Tiu progres'ad'o respond'as al la antaŭ'vid'o de la Irak'a reg'ist'ar'o, ĉar est'as ĝi, kiu dev'as real'ig'i tiu'n iniciat'o'n sur'lok'e, dum Unesk'o plu lud'as si'a'n kun'ord'ig'a'n rol'o'n.


Stefania Giannini kaj Ernest'o Ottone Ramirez, ĝeneral'a'j vic'direktor'o'j de Unesk'o pri kler'ig'ad'o kaj por kultur'o .


El'franc'ig'is Pjer Bouvier (Franc'uj'o)


Lern'ant'a'j urb'o'j

Fond'it'a sur la divid'o de ide'o'j kaj de solv'o'j inter urb'o'j, la Mond'a Ret'o de la lern'ant'a'j urb'o'j ( GNLC) aspir'as du'obl'a'n cel'o'n: garanti'i alt'kvalit'a'n kler'ig'ad'o'n, sen'eksklud'a'n kaj honest'a'n per la ebl'o'j lern'i dum la tut'a viv'o por ĉiu'j, kaj far'i el la urb'o'j spac'o'j'n mal'ferm'it'a'j'n al ĉiu'j, sekur'a'j'n, risort'ant'a'j'n kaj daŭr'i'pov'a'j'n.

Ĉiu'n du'a'n jar'o'n, inter'naci'a Konferenc'o pri la lern'ant'a'j urb'o'j propon'as platform'o'n por dialog'o pri la politik'o'j kaj por inter'ŝanĝ'o de bon'a'j praktik'o'j. Ĉi-okaz'e, la Unesk'o-premi'o'j de la lern'ant'a urb'o est'as al'juĝ'at'a'j. Tiu'n ĉi jar'o'n, dum la kvar'a Konferenc'o pri la lern'ant'a'j urb'o'j, en Medellín (Kolombi'o), dek urb'o'j est'as rekompenc'at'a'j pro si'a engaĝ'iĝ'o:
Asŭano (Egipti'o), Ĉengdu'o (Ĉin'a Po­po­ la Respublik'o), Iraklio (Greki'o), Ibadan (Niĝeri'o), Medellín (Kolombi'o), Melitopol (Ukraini'o), Petaling Jaya (Mal'a'j­ zio), Santiag'o (Meksik'o), Seodae ­ mun - gu (Sud-Kore'o), kaj Søn ­der­ borg (Dani'o).

Por cit'i nur kelk'a'j'n ekzempl'o'j'n: Cheng ­ du kun'lig'is la lern'ad'o'n kun tem'a'j promen'ad'o'j en la urb'o; Medellín integr'is en la kler'ig'a'n sistem'o'n pli ol 4 500 “lern'ej'a'j'n for'las'int'o'j'n” fokus'iĝ'ant'e je ĉiu individu'e ; Petaling Jaya liver'is sen'pag'a'j'n serv'o'j'n de aŭtobus'transport'o por kvar urb'a'j itiner'o'j: tiu'j aŭtobus'o'j funkci'as ankaŭ kiel dis'vast'ig'ant'o'j de inform'o'j per la ekran'o'j instal'it'a'j en ili.

Tiom da ekzempl'o'j, kiu'j montr'as, ke la vol'o kaj la bon'a'j ide'o'j ne mank'as en la Ret'o de la lern'ant'a'j urb'o'j!


El'franc'ig'is Kees Neeft (Nederland'o)

Kultur'o: DNA de urb'o'j

Meti'aĵ'o'j kaj popol'a'j art'aĵ'o'j, cifer'ec'a'j art'aĵ'o'j, dezajn'o, film'o, gastronomi'o, literatur'o, muzik'o. Ĉi tiu'j est'as la ŝlos'il'o'j, kiu'j mal'ferm'as la pord'o'j'n al Kre'em'a'j Urb'o'j de Unesk'o.

Inter'lig'it'a'j per ĉiam kresk'ant'a ret'o ek'de 2004, tiu'j urb'o'j konfid'as kre'em'o'n kaj kultur'a'j'n industri'o'j'n, kiel strategi'a'j'n faktor'o'j'n por daŭr'i'pov'a evolu'o – ĉu ekonomi'a, soci'a, kultur'a aŭ medi'a. La ret'o nun'temp'e hav'as 180 membr'o-urb'o'j'n en 72 land'o'j. Ĝi funkci'as kiel kun'labor'ej'o de ag'ad'o por plen'um'ad'o de la Cel'ar'o 2030 de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j por Daŭr'i'pov'a Evolu'o, je urb'a nivel'o.

Ver'e, inter la dek sep cel'o'j de la Program'o 2030, la dek unu'a – “garanti'i, ke urb'o'j kaj hom'a'j loĝ'ej'ar'o'j est'u inkluziv'a'j, sekur'a'j, el'ten'em'a'j kaj daŭr'i'pov'a'j” – cert'ig'as la esenc'a'n rol'o'n de kultur'o en urb'o'j. Pro tio Unesk'o propon'is inter'naci'a'n iniciat'o'n en 2015, el kio rezult'is la Tut'mond'a Raport'o de Unesk'o pri Kultur'o por Daŭr'i'pov'a Urb'a Evolu'o (2016).

Ĝi dispon'ig'as ĉiom'a'n super'rigard'o'n pri sekur'ig'o, konserv'ad'o kaj mastr'um'ad'o de urb'a hered'aĵ'o kaj dis'vast'ig'ad'o de kultur'a'j kaj kre'iv'a'j industri'o'j.

Laŭ la brit'a aŭtor'o Charles Landry, kiu popular'ig'is la koncept'o'n pri kre'iv'a'j urb'o'j ek'de la 1980- aj jar'o'j, kultur'o est'as la DNA de urb'o'j. “kultur'o prezent'as: kiu'j ni est'as, kie ni est'as, de kie ni al'ven'is, kaj kie'n ni ebl'e ir'os”, li dir'is.


El'angl'ig'is Rafael Lim'a (Brazil'o)


Alepo / Halebo : unu'a paŝ'o al re'san'iĝ'o

La milit'o en Siri'o kaŭz'is pez'a'n perd'o'n de viv'o'j kaj grand'a'n damaĝ'o'n al urb'o'j kaj struktur'o'j. Ĝi detru'is la ekonomi'a'n kaj soci'a'n viv'o'n de la siri'an'o'j kaj de ili'a kultur'a hered'aĵ'o. Iam la antikv'a urb'o Alepo / Hababo salut'at'a kiel ekzempl'o de bon'a praktik'o rilat'e al urb'a konserv'ad'o, est'is en'skrib'it'a en la list'o'n de Unesk'o pri la Mond'a Hered'aĵ'o en 1986 kaj al'don'it'a al la List'o de Mond'a Hered'aĵ'o en Danĝer'o en 2013. Pez'e traf'it'a de la konflikt'o, la urb'o est'is ruin'ig'it'a en mult'a'j lok'o'j.

Pli ol 500 difekt'it'a'j konstru'aĵ'o'j - de la Citadel'o de Alepo / Halabo ĝis bazar'o'j, muze'o'j, lok'o'j de religi'a kult'o kaj ali'a'j histori'a'j konstru'aĵ'o'j - est'is last'a'temp'e ident'ig'it'a'j en stud'aĵ'o* plen'um'it'a de Unesk'o kaj la Institut'o por Trejn'ad'o kaj Esplor'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UNITAR laŭ la angl'a'lingv'a mal'long'ig'o).Pli ol 500 difekt'it'a'j konstru'aĵ'o'j - de la Citadel'o de Alepo / Halabo ĝis bazar'o'j, muze'o'j, lok'o'j de religi'a kult'o kaj ali'a'j histori'a'j konstru'aĵ'o'j - est'is last'a'temp'e ident'ig'it'a'j en stud'aĵ'o* plen'um'it'a de Unesk'o kaj la Institut'o por Trejn'ad'o kaj Esplor'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UNITAR laŭ la angl'a'lingv'a mal'long'ig'o).

Ĉi tio est'as la unu'a ĝeneral'a pri'skrib'o de la materi'a'j damaĝ'o'j kaj de la perd'o de memor'o spert'it'a'j de la antikv'a urb'o inter 2013 kaj 2017. Kiel ĉef'urb'o de la amorid'a regn'o Jamhado, Alepo / Hababo spert'is grand'a'n evolu-eksplod'o'n je la komenc'o de la jar'o 2000 antaŭ la komun'a era'o. Ĝi est'is konsider'at'a la sid'ej'o de la ŝtorm-di'o, Halabo, laŭ la aŭtor'o'j de la libr'o, Rub'a Kasmo, siri'a arĥitekt'o el Alepo / Halabo, kaj Je'a'n- Claude David [ ĵan klod david], franc'a geografi'ist'o.

Du'dek fak'ul'o'j pri kultur'a hered'aĵ'o, histori'ist'o'j, arĥeolog'o'j, arĥitekt'o'j kaj analiz'ist'o'j de satelit'a'j bild'o'j part'o'pren'is ĉi tiu'n projekt'o'n, kiu komenc'iĝ'is tuj, kiam la bomb'ad'o de la urb'o ĉes'is en decembr'o 2016

Ne tem'as nur pri la ŝton'o'j, kiu'j est'is detru'it'a'j. La anim'o de la urb'o est'is frakas'it'a

La stud'aĵ'o est'as ilustr'it'a per fot'o'j de la urb'o kaj ĝi'a'j konstru'aĵ'o'j antaŭ kaj post la komenc'o de la milit'o, kaj ĝi dispon'ig'as la kod'o'j'n QR, per kiu'j oni al'ir'as la satelit'a'j'n bild'o'j'n kaj la tri'dimensi'a'j'n dokument'o'j'n, kaj do ĝi prezent'as fortik'a'n teĥnik'a'n baz'o'n por plan'ad'o de la restaŭr'ad'o kaj rehabilit'ad'o de Alepo / Halabo. Ĝi mal'kaŝ'as, ke pli ol dek el'cent'o'j de la histori'a'j konstru'aĵ'o'j de Alepo / Halabo est'is detru'it'a'j kaj ke pli ol du'on'o de la stud'it'a'j konstru'aĵ'o'j montr'is damaĝ'o'j'n moder'a'j'n aŭ serioz'a'j'n.

Sed ne tem'as nur pri la ŝton'o'j, kiu'j est'is detru'it'a'j. La anim'o de la urb'o est'is frakas'it'a.

Restaŭr'ad'o de la memor'o est'as sam'e, se ne pli, grav'a ol re'konstru'ad'o de la konstru'aĵ'o'j.

La grand'a moske'o de Alepo / Halabo, ekzempl'e, est'is juvel'o de la selĝuka civiliz'o.

Ĝi est'is unu'nur'a ne nur pro si'a minaret'o kaj escept'a'j dekor'aĵ'o'j sed ankaŭ pro si'a soci'a rol'o. Ĉi tiu ador'ej'o est'is fundament'a element'o de la siri'a kultur'o kun generaci'o'j de siri'an'o'j kun'iĝ'ant'a'j ĉi tie en la daŭr'o de naŭ'cent jar'o'j. Ĝi'a detru'o traf'as la kern'a'n esenc'o'n de ĉi tiu komun'um'o.

La loĝ'ant'o'j de Alepo / Halabo est'as la gard'ant'o'j de la histori'o kaj de la memor'o de si'a urb'o. Est'as ili, kiu'j dev'as re'viv'ig'i ĝi'a'n kultur'a'n, soci'a'n kaj ekonomi'a'n viv'o'n. La aŭtor'o'j dediĉ'is ĉi tiu'n libr'o'n al ili, por help'i ili'n preter'viv'i la traŭmat'o'n de la milit'o.


Chantal Connaughton, brit'a verk'ist'o, redaktor'o kaj fak'ul'o pri komunik'ad'o.

* Five Years of Conflict : The Stat'e of Cultural Heritage in the Ancient City of Aleppo est'is aper'ig'it'a de Unesk'o kaj de la Institut'o por Trejn'ad'o kaj Esplor'ad'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UNITAR). Ĉi tiu stud'aĵ'o est'is plen'um'it'a en partner'ec'o kun la Ĝeneral'a Direkt'ej'o por Antikv'aĵ'o'j kaj Muze'o'j de la siri'a reg'ist'ar'o ( DGAM) kaj EAMENA (Arĥeologi'aĵ'o'j en Danĝer'o en Mez'a Orient'o kaj Nord'a Afrik'o), baz'it'a en Brit'uj'o. Ĝi est'is financ'e sub'ten'at'a de la norveg'a ministeri'o pri ekster'land'a'j afer'o'j kaj de la Fond'aĵ'o por kriz'o'j de Mond'a'j Hered'aĵ'o'j de Unesk'o ( UNESCO Heritage Emergency Fund). 143 paĝ'o'j.

Decembr'o 2018.


El'angl'ig'is Renat'o Corsetti (Brit'uj'o)


Bon'ven'ig'a'j urb'o'j

La 13- a de novembr'o 2015. La franc'a ĉef'urb'o est'as kapt'it'a per seri'o de mem'mort'ig'a'j atak'o'j, la plej mort'ig'a, kiu'n la land'o vid'is en la nun'temp'a histori'o – el'vok'ant'a emoci'o'j'n ĉirkaŭ la mond'o. Sam'temp'e, mal'proksim'e de la konfuz'iĝ'o en Pariz'o, ses kamera'o'j proksim'e sekv'as la ĉiu'tag'a'j'n viv'o'j'n de patr'o kaj li'a fil'in'o en Bolonjo, Itali'o; famili'o en Sevil'o, Hispani'o; en'am'iĝ'int'a par'o en Rig'o, Latvi'o; sol'ec'a jun'ul'o en Hamburg'o, Germani'o; rezolut'a adolesk'ant'o en Tuluz'o, Franci'o; ge'par'o renkont'iĝ'ant'a en Loures [ lo ( u) ɾɨʃ ], Portugali'o. Dis'ig'it'a'j tra Eŭrop'o, tiu'j hom'o'j hav'as nenio'n komun'a'n, krom tio, ke ili ĉiu'j est'as migr'ant'o'j. Grup'o, kiu pag'os alt'a'n prez'o'n por la kresk'int'a sekur'ec'o kaj land'lim'a monitor'ad'o sekv'e de la pariz'a'j bomb'ad'o'j.

Ili'a'j histori'o'j est'as rakont'at'a'j en 13.11, ses-epizod'a televid'a seri'o (aktor'film'o), prezent'at'a en 2017 de Elefant Film, itali'a kompani'o de vide'o'j kaj film'o'j. Ĝi cel'as montr'i la hom'a'n vizaĝ'o'n de migr'ad'o, kaj instig'i ni'n neniam forges'i ke, en la nun'temp'a mond'o, po du'dek hom'o'j minut'e dev'as for'las'i si'a'j'n hejm'o'j'n.

La urb'o Bolonjo est'is la gvid'a fort'o mal'antaŭ tiu projekt'o. La urb'o est'as gvid'a el la Eŭrop'a Koalici'o de Urb'o'j Kontraŭ Ras'ism'o ( ECCAR), propon'it'a fin'e de la kvar'a Eŭrop'a Konferenc'o de Urb'o'j por Hom'a'j Rajt'o'j en 2004.

Sam'jar'e, Unesk'o kre'is vast'a'n tut'mond'a'n ret'o'n de urb'o'j unu'iĝ'int'a'j ĉirkaŭ la batal'o kontraŭ ras'ism'o, diskriminaci'o, ksenofobi'o kaj ekskluziv'ig'o en urb'o'j. La Inter'naci'a Koalici'o de Inkluziv'ig'a'j kaj Daŭr'i'pov'a'j Urb'o'j ( ICCAR) unu'ig'as la region'a'j'n koalici'o'j'n kre'it'a'j'n en Eŭrop'o (2004), Afrik'o (2006), Latin'amerik'o kaj Karibi'o (2007), Azi'o kaj Pacifik'o (2007), Kanad'o (2007), Arab'a'j Ŝtat'o'j (2008) kaj Nord'amerik'o (2013).

Kolekt'i urb'o'j'n por adopt'i kultur'o'n de solidar'ec'o kaj kun'labor'ad'o ebl'as tra plur'a'j voj'o'j, kiel regul'a'j (konstant'a'j) kun'ven'o'j kun urb'estr'o'j, inter'naci'a'j konferenc'o'j kaj el'don'aĵ'o'j. En maj'o 2016, ekzempl'e, Unesk'o kaj la fondus'o de Ambasador'in'o de Bon'a Vol'o, Marianna V. Vardinoyannis, propon'is la iniciat'o'n Bon'ven'ig'a'j Urb'o'j por Rifuĝ'int'o'j:
Dis'vast'ig'i Inkluziv'ig'o'n kaj Protekt'i Rajt'o'j'n. Kun'labor'e kun ECCAR, sam'nom'a el'don'aĵ'o rezult'is el la iniciat'o, en 2016. Ĝi don'as la unu'a'n detal'a'n inter'naci'a'n map'ad'o'n kaj analiz'ad'o'n de migr'ad'a'j kaj urb'a'j afer'o'j, fokus'e pri Eŭrop'o. La el'don'aĵ'o ankaŭ revizi'as ebl'ec'o'j'n de inter'naci'a'j ret'o'j pri urb'o'j kaj migr'ad'o, kaj propon'as ar'o'n da komun'a'j princip'o'j, gvid'lini'o'j kaj ag'o'j por plen'um'i, rilat'a'j al urb'a estrad'o.


El'angl'ig'is Rafael Lim'a (Brazil'o)

Al urb'o'j inteligent'a'j

Sekur'ec'o de la proviz'aĵ'o'j de akv'o, salubr'ig'o, urb'a'j per'fort'aĵ'o'j, mal'egal'ec'o'j, diskriminaci'o, polu'ad'o, sen'labor'ec'o... La urbaniz'ad'o de la mond'o kre'as ne'atend'it'a'j'n defi'o'j'n kaj la urb'o'j est'as la unu'a'j, kiu'j dev'as ili'n al'front'i, ĝust'e pro tio, ke ili en'ten'as la du'on'o'n de la mond'a loĝ'ant'ar'o kaj dev'os loĝ'ig'i du tri'on'o'j'n el la hom'ar'o ĉirkaŭ 2050. La noci'o “urb'o inteligent'a” aper'int'a komenc'e de la jar'o'j 2000- aj, prov'as respond'i al tiu'j defi'o'j kombin'ant'e la nov'a'j'n teknologi'o'j'n kun la human'ism'a'j ideal'o'j.

Dank'e al urb'a'j nov'ig'a'j sistem'o'j, urb'o'j inteligent'a'j cel'as pli'fort'ig'i la soci-ekonomi'a'n dis'volv'ad'o'n, pli'bon'ig'ant'e sam'temp'e la kvalit'o'n de la viv'o.

Kun'e kun tiu'j urb'o'j inteligent'a'j mal'ferm'iĝ'as grand'eg'a'j perspektiv'o'j. Sed, por est'i efik'a, tiu inteligent'ec'o dev'as adopt'i hom'am'a'n pri'trakt'ad'o'n kaj preter'las'i neniu'n. Tio est'as la ĉef'a mesaĝ'o de la el'don'aĵ'o Villes intelligentes : choix de société pour 2030 [Urb'o'j inteligent'a'j: elekt'o de soci'o por 2030] kun'e el'don'it'a de Unesk'o kaj Observatori'o Netexplo, kaj prezent'at'a dum la Jar'a Forum'o Netexplo, inter la 17- a kaj la 19- a de april'o 2019, en la sid'ej'o de Unesk'o en Pariz'o.

Por sond'i la kontribu'o'n de la urb'o'j inteligent'a'j al daŭr'a kresk'ad'o Unesk'o kaj la World Technopolis Association ( WTA) [“Mond'a Asoci'o Teknopolis ”] kun'organiz'is en oktobr'o 2018, en la Nov'a Urb'o Binh Duong, Vjetnami'o, la 15-an Salon'o'n de alt'a'j teknologi'o'j de WTA kaj la Mond'a'n Forum'o'n de nov'ig'ad'o 2018. Sub la tem'o «Vers un meilleur espace de vi'e: la vill'e intelligente » [Al pli bon'a viv'o'spac'o: la urb'o inteligent'a] oni diskut'is tie strategi'o'j'n kaj politik'o'j'n, kiu'j permes'u pli'grand'ig'i la konkurenc'o'n, ŝlos'il'o'n de la daŭr'i'pov'a dis'volv'iĝ'o, kaj oni propon'is teknologi'a'j'n solv'o'j'n al divers'a'j urb'a'j problem'o'j. Jazd : Viv'i simbioz'e kun la dezert'o

Modern'a'j urb'o'j kaj kultur'a tradici'o pov'as est'i percept'at'a'j kiel kontraŭ'dir'a'j noci'o'j. Sinonim'a'j al modern'ec'o, nov'a'j viv'manier'o'j kaj mult'a'j oportun'o'j, ni ĉiam imag'as urb'o'j'n, rigard'ant'e al la est'ont'ec'o.

Firm'ig'it'a'j en la pas'int'ec'o, tradici'o'j ali'flank'e est'as imag'at'a'j kiel mal'help'ant'a'j progres'o'n. La konserv'ad'o de la hered'aĵ'o'j oft'e konsider'at'as mult'e'kost'a kaj temp'o- konsum'a. Tio apenaŭ neniom re'don'as la invest'o'n, kaj rezult'e ricev'as mal'pli da atent'o ol la infra'struktur'a evolu'ig'o.

Spit'e al tiu fakt'o, tradici'o'j daŭr'ig'as si'a'n propr'a'n viv'o'n, kaj urb'o'j sen tradici'o'j est'us mal'plen'a'j ŝel'o'j. La kutim'o'j est'as trans'don'at'a'j de generaci'o al generaci'o kaj konstant'e evolu'as permes'ant'e al la komun'um'o'j respond'i al nov'a'j bezon'o'j kaj adapt'iĝ'i al nov'a'j bezon'o'j en si'a medi'o.

Pli ol ni pov'as imag'i, ili kapabl'as prezent'i adapt'ebl'a'j'n solv'o'j'n por nun'a'j problem'o'j.

La kanatoj de Iran'o

En la kor'o de Iran'o, ekzempl'e, la mal'nov'a urb'o Jazdo eg'e profit'is de la lert'ec'o de si'a'j loĝ'ant'o'j, kiu'j dum jar'cent'o'j dis'volv'is la art'o'n kaj la teknologi'o'j'n neces'a'j'n por viv'i simbioz'e kun la dezert'o.

Ili jung'is la sever'a'n natur'o'n de si'a medi'o por far'i ĝi'n font'o de art'a kre'ad'o. Tio est'as esprim'at'a tra ili'a arkitektur'o, kaj precip'e tra ili'a nov'ig'em'a urb'o'plan'ad'o.

Tiel la elegant'a argil'a arkitektur'o de Jazdo pov'is rezist'i kontraŭ la detru'o'j de la temp'o kaj la ekstrem'a klimat'o, kio rezult'is, ke ĉi histori'a urb'o en'iĝ'is en la List'o'n de Mond'a'j Hered'aĵ'o'j en 2017. Malgraŭ la arid'ec'o de la klimat'o, agrikultur'o okup'as signif'o'plen'a'n ­proporci'o'n de la loĝ'ant'ar'o de la urb'o kaj de la ĉirkaŭ'ant'a region'o.

Tio est'as ĉef'e pro la konserv'ad'o de infra'struktur'o, kiu de'ven'as de mil jar'o'j - la kanatoj.

La inĝeni'a sistem'o de la kanatoj est'as projekt'it'a por kapt'i sub'ter'a'n akv'o'n.

El'pens'it'a en Iran'o antaŭ jar'cent'o'j, ĝi est'as adopt'it'a en mult'a'j part'o'j de Mez'orient'o kaj la Mediterane'a Basen'o. Eben-dekliv'a'j mal'krut'e klin'iĝ'ant'a'j aŭ tunel'o'j kolekt'as akv'o'n de grund'akv'ej'o'j help'e de gravit'o, trans'don'ant'e ĝi'n mal'supr'e'n por trink'ad'o kaj agrikultur'a'j cel'o'j. Seri'o da vertikal'a'j put'o'j est'as bor'it'a'j je regul'a'j interval'o'j laŭ'voj'e komunik'iĝ'ant'e kun la surfac'o de la grund'o. Tio help'as la konstru'ad'o'n kaj bon'ten'ad'o'n de la kanato, don'ant'e ventol'ad'o'n kaj al'ir'o'n por labor'ist'o'j, il'ar'o kaj rub'o. La teknologi'o de ĉi tiu'j sub'ter'a'j akvedukt'o'j jam pas'is la test'o'n de la temp'o kaj nun est'as model'o por daŭr'ig'ebl'a uz'o de grund'akv'o.

Hodiaŭ, 37 000 kanatoj ankoraŭ funkci'as en Iran'o, liver'ant'e dek unu procent'o'j'n de la akv'o de la land'o. Oni uz'as ili'n ĉef'e por irigaci'i ek'de la instal'ad'o de akv'o-distribu'a ret'o en 1961. Farm'ist'o'j konserv'as daŭr'ig'ebl'a'n ekvilibr'o'n inter la akv'o'flu'o kaj kultiv'at'a'j are'o'j per ĝust'ig'ad'o, de'pend'e de ili'a'j rezerv'o'j - de la akv'o-distribu'o inter bien'o'j kun intens'a akv'a konsum'ad'o kaj ĝarden'o'j kun et'a akv'a konsum'ad'o. La kern'a koncept'o de la kanatoj est'as tio, ke hom'o'j adapt'iĝ'u al akv'o-resurs'o'j, kaj ne invers'e.

Kanatoj ne est'as nur ekzempl'o de bon'e konserv'it'a antikv'a infra'struktur'o. La serĉ'ad'o kaj kontrol'ad'o de akv'o est'as tiom esenc'a'j por la viv'o en la dezert'o, ke la tie'a'j komun'um'o'j de generaci'o al generaci'o eg'e pen'ad'is pro konserv'i kaj pli'bon'ig'i ĉi esenc'a'n sci'pov'o'n kaj por adapt'i ĝi'n al aktual'a'j real'aĵ'o'j. La soci'a teks'aĵ'o est'as plej'part'e plekt'it'a ĉirkaŭ la princip'o'j de inter'divid'o, posed'ad'o kaj distribu'ad'o de akv'o-resurs'o'j. Nun'temp'e, tamen, elekt'it'a kanata konsili'o anstataŭ'is la tradici'a'j'n publik'a'j'n kun'ven'o'j'n de la pas'int'ec'o; cel'ant'e facil'ig'i decid'o'far'a'j'n procez'o'j'n.

Urb'o'j kaj viv'a hered'aĵ'o

Ĉiu'n printemp'o'n, la urb'o Recif'e, for'orient'e de Brazil'o, sur'met'as si'a'j'n karnaval'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. Est'as temp'o por muzik'o, danc'ad'o, optimism'o kaj eŭfori'o. En la centr'o de la fest'ad'o est'as la Frevo. En ĉi tiu furioz'a karnaval'a danc'muzik'o, ni agnosk'as la regul'a'n kadenc'o'n de milit'a marŝ'a muzik'o, la mark'at'a'j'n takt'o'j'n de la brazil'a tang'o, la harmon'a'j'n ŝablon'o'j'n de la karib'a kvadril'o, la vigl'a'n ritm'o'n de polk'o kaj la plur'ritm'o'j'n de ĵaz'o - miks'aĵ'o de muzik'a'j ĝenr'o'j de divers'a'j origin'o'j, sed ĉiu'j tip'e urb'a'j.

Oni bezon'as atlet'a'j'n kapabl'o'j'n por danc'i laŭ la son'o'j de la Frevo! La Passo, la akompan'ant'a danc'o, hav'as pli ol cent strikt'e struktur'it'a'j'n paŝ'o'j'n - ĝi'a'j alt'a'j salt'o'j kaj ali'a'j akrobat'aĵ'o'j don'as al ĝi aspekt'o'n de ekster'ordinar'a ĝoj'o kaj liber'ec'o.

La Karnaval'o daŭr'as nur semajn'o'n, sed ĝi'a spirit'o rest'ad'as en la urb'o dum la tut'a jar'o.

La loĝ'ant'o'j de Recif'e, tra ĉiu'j soci'a'j klas'o'j kaj generaci'o'j, kun'ven'as dum si'a liber'a temp'o por prepar'i la sekv'a'n fest'o'n. Ĉiu'j kontribu'as per si'a'j kapabl'o'j, talent'o'j kaj sci'o'j. Nov'a'j muzik'aĵ'o'j est'as kompon'at'a'j, nov'a'j danc'a'j hero'aĵ'o'j est'as invent'at'a'j, nov'a'j kostum'o'j kaj ali'vest'o'j est'as far'at'a'j - ĉiu'j konkurenc'as en fantazi'o.

Se la loĝ'ant'o'j de Recif'e hav'as io'n komun'a'n, tio est'as la Frevo - ĝi nutr'as ili'a'n sent'o'n de aparten'o al la sam'a kultur'o, kaj fort'ig'as komun'um'a'j'n valor'o'j'n kaj soci'a'n koher'ec'o'n.

Ĝust'e ĉi tiu'j valor'o'j konduk'is al la en'skrib'o de la Frevo en la List'o'n de Ne'mov'ebl'a Kultur'a Hered'aĵ'o de Unesk'o en 2012.

Ne'materi'a kultur'a hered'aĵ'o est'as pont'o inter tradici'a'j kaj nun'temp'a'j kultur'a'j valor'o'j.

Ĝi est'as la viv'a esprim'o de buŝ'a'j tradici'o'j, meti'a'j kapabl'o'j, art'a'j, soci'a'j aŭ rit'a'j kutim'o'j, sci'o'j kaj sci'pov'o'j trans'don'it'a'j al ni de antaŭ'a'j generaci'o'j.

En urb'a'j are'o'j, ĉi tiu viv'a hered'aĵ'o est'as kre'a fort'o, kiu lig'as kaj fort'ig'as komun'um'o'j'n.


El'angl'ig'is Andre'j Peĉënkin (Rus'land'o)

Long'daŭr'a teknik-sci'o

Ankaŭ la merkat'o de la mokannioj [‫ یّ نقم ‬ ] spert'a'j ge'o-hidrolog'o'j, kiu'j fos'as la put'o'j'n kaj bon'ten'as la kanatojn, evolu'is. En la pas'int'ec'o, oni bezon'is hav'i ampleks'a'n gam'o'n da kapabl'o'j - trov'i sub'ter'a'n akv'o'n, decid'i pri la plej bon'a'j lok'o'j por fos'i la put'o'j'n, mastr'um'i la teknik'o'j'n de el'fos'ad'o, pur'ig'i kaj ripar'i put'o'j'n kaj tunel'o'j'n, kaj hav'i la saĝ'o'n por administr'i la akv'o'n - kiu'j'n trans'don'is la patr'o'j al la fil'o'j.

Por cert'ig'i ke la meti'o de la antaŭ'ul'o'j prosper'u, la Inter'naci'a Centr'o pri Kanatoj kaj Histori'a Hidraŭlik'a Struktur'o [ the International Centr'e on Qanats and Historic Hydraulic Structure ] ( ICQHS), kiu hav'a'n fili'a'n rilat'o'n al Unesk'o, kaj la Fakultat'o de Kanato en la urb'o Taft [‫] تفت ‬, dispon'ig'as la kler'ig'ad'o'n en la kamp'o.

La Taft-kolegi'o, kiu est'as lok'it'a ĉirkaŭ du'dek kilo'metr'o'j'n sud'e de Jazdo, ofert'as du'jar'a'n lern'ad'o'n ek'de 2005. Student'o'j'n trejn'as pri teori'o kaj praktik'o tradici'a'j majstr'o'j, en la Jazda dezert'o. La profesi'o ricev'is ankaŭ al'don'a'n re'kon'o'n, kaj nun majstr'o- mokannioj pov'as est'i licenc'it'a'j de la Ministeri'o de Just'ec'o por solv'i kanat - disput'o'j'n.

Kompren'ebl'e, akv'a administr'ad'o en land'o kun mult'a'j dezert'a'j region'o'j kiel Iran'o est'as ekstrem'e kompleks'a.

En la last'a'j jar'dek'o'j est'is el'labor'it'a'j nov'a'j teknologi'o'j pri ekspluat'ad'o kaj inter'divid'ad'o de akv'o'resurs'o'j por kontent'ig'i la bezon'o'j'n de la kresk'ant'a nombr'o de la loĝ'ant'ar'o kaj la ekonomi'a'j far'end'aĵ'o'j. Ĉi tiu modern'a infra'struktur'o foj'e konkurenc'as kun tradici'a'j sistem'o'j, konduk'ant'e al akv'o'mank'o en ekstrem'a'j okaz'o'j.

Tamen, la kanatoj kaj la rezult'a sci'pov'o rest'as kiel apog'il'o de Jazda urb'o'plan'ad'o kaj integr'a part'o de ĝi'a'j est'ont'a'j projekt'o'j.

Jen kial instituci'a administr'ad'o kaj mem'protekt'a'j mekanism'o'j est'is adopt'it'a'j por komplet'ig'i la kutim'a'n sistem'o'n.

Tri reg'ist'ar'a'j agent'ej'o'j pri'zorg'as kanat - administr'ad'o'n, dum ICQHS efektiv'ig'as esplor'ad'o'j'n kaj kapabl'ig'a'j'n aktiv'ad'o'j'n.

La kultur'a'j fon'o'j de la loĝ'ant'ar'o

Jazdo est'as viv'ant'a pruv'o, ke la ne'materi'a kultur'a hered'aĵ'o pov'as proviz'i aŭ inspir'i geni'a'j'n solv'o'j'n, adapt'it'a'j'n al lok'a'j kondiĉ'o'j. Baz'ant'e si'a'j'n strategi'o'j'n sur lok'a'j praktik'o'j kaj plej'e util'ig'ant'e si'a'j'n kultur'a'j'n rimed'o'j'n, urb'o'j plej probabl'e mobiliz'as si'a'j'n loĝ'ant'o'j'n por part'o'pren'i en propr'a'j evolu'ig'a'j projekt'o'j. Ĉi tio postul'as, kompren'ebl'e, ke la valor'o de la viv'ant'a hered'aĵ'o est'u mezur'at'a per'e de taŭg'a'j protekt'o-proced'o'j kaj tra aktiv'a part'o'pren'o de la posed'ant'o'j de tiu tradici'a sci'o.

Urb'o'j vibr'as kaj prosper'as laŭ la ritm'o de ag'ad'o'j kaj inter'ŝanĝ'o'j de si'a'j loĝ'ant'o'j.

Ĉu ili jam de long'a temp'o loĝ'is tie aŭ ĉu ili ĵus al'ven'is, la loĝ'ant'o'j kun'port'as si'a'j'n propr'a'j'n kultur'a'j'n fon'o'j'n. Ili'a'j sci'o'j, kred'o'j, tradici'o'j, kutim'o'j kaj mond'a'j vid'punkt'o'j form'as ili'a'j'n ident'ec'o'j'n kaj rilat'o'j'n kun la ali'a'j hom'o'j - kaj sekv'e kun ili'a'j urb'o'j.


Vanessa Achilles (Franci'o), sen'de'pend'a esplor'ist'o kaj verk'ist'o.


El'angl'ig'is Saed Abbasi (Iran'o)


Sav'i histori'a'j'n urb'a'j'n pejzaĝ'o'j'n: la insul'o Mozambik'o

La Ilha de Moçambique (insul'o Mozambik'o), kiu don'is al la land'o si'a'n nom'o'n, est'as du'on'lun'a koral'insul'o kvar kilo'metr'o'j'n mal'proksim'e de la mar'bord'o de la nord'a mozambik'a ĉef'land'o, ĉe la en'ir'o al la Mosurila Golf'o de la Hind'a Ocean'o.

Apenaŭ tri kilo'metr'o'j'n long'a kaj 200 ĝis 500 metr'o'j'n larĝ'a, kun urb'a are'o de ĉirkaŭ unu milion'o da kvadrat'a'j metr'o'j, tiu et'a pec'o de paradiz'o est'as kultur'a fand'o'vaz'o de bantu'a'j, svahil'a'j, arab'a'j, pers'a'j, hind'a'j kaj eŭrop'a'j influ'o'j. La abund'a arkitektur'o de la insul'o reflekt'as ĝi'a'n dram'ec'a'n kaj kolor'plen'a'n histori'o'n.

Ek'loĝ'it'a de bantu'a'j parol'ant'o'j en la jar'o 200 kaj registr'it'a sur navigaci'a'j map'o'j de la Hind'a Ocean'o ek'de la unu'a jar'mil'o, la insul'o Mozambik'o est'is super'reg'at'a de arab'a komerc'ad'o inter la ok'a kaj la dek'ses'a jar'cent'o'j. Post'e, dum kvar jar'cent'o'j (1507 ĝis 1898), tiu fortik'ig'it'a urb'o est'is la ĉef'urb'o kaj komerc'a posten'o de Portugal'a Orient-Afrik'o, en la centr'o de portugal'a'j mar'voj'o'j inter Okcident'a Eŭrop'o kaj la hind'a sub'kontinent'o kaj post'e pli orient'a Azi'o.

La ne'kred'ebl'a arkitektur'a unu'ec'o de'ven'as de la konsekvenc'a uz'ad'o – ek'de la dek'ses'a jar'cent'o – de la sam'a'j konstru'ad'teknik'o'j per la sam'a'j material'o'j kaj dekoraci'a'j princip'o'j. Por agnosk'i ĝi'a'n inter'naci'a'n histori'a'n grav'ec'o'n, ĝi'a'j'n ekster'ordinar'a'n urb'a'n struktur'o'n, fortik'aĵ'o'j'n kaj ali'a'j'n ekzempl'o'j'n de arkitektur'o, la insul'o Mozambik'o est'is en'skrib'it'a en la Mond'hered'aĵ'a'n List'o'n de Unesk'o ( World Heritage List) en 1991.

Du mal'sam'a'j spec'o'j de loĝ'ej'o'j kaj urb'a'j sistem'o'j kun'ekzist'as ĉi tie – la urb'o el ŝton'o kaj kalk'o, kaj la urb'o kun palm'foli'a'j tegment'o'j.

La ŝton'a urb'o, kun si'a'j dom'o'j far'it'a'j el kalk'ŝton'o kaj lign'o, hav'as svahil'a'j'n radik'o'j'n, kun arab'a'j kaj portugal'a'j influ'o'j, kaj domin'as la nord'a'n du'on'o'n de la insul'o. Ĝi est'as viv'ant'a muze'o, kun religi'a'j, administr'ad'a'j, komerc'a'j kaj milit'a'j konstru'aĵ'o'j atest'ant'a'j si'a'n rol'o'n kiel la unu'a sid'ej'o de la portugal'a koloni'a reg'ist'ar'o. Okup'ant'e du tri'on'o'j'n de la insul'o, ĝi est'as en'loĝ'at'a de relativ'e mal'grand'a part'o de la popol'o.

La urb'o Makutio, nom'it'a laŭ la origin'a manier'o konstru'i dom'tegment'o'j'n el palm'o'foli'o'j ( macuti), en'hav'as mult'a'j'n variant'o'j'n de la indiĝen'a svahil'a arkitektur'o kaj situ'as en la sud'o. Pro organiz'ad'o laŭ sep bairros aŭ distrikt'o'j, kiu'j est'as tre dens'e loĝ'at'a'j loĝ'lok'o'j sur la insul'o, ne surpriz'as, ke Makutio sufer'as de akut'a mal'sufiĉ'o da akv'o, mank'o de sanitar'a'j instal'aĵ'o'j kaj serioz'a minac'o de sezon'a'j inund'o'j.

La ekster'ordinar'a universal'a valor'o de la insul'o sufer'is la plen'fort'o'n de mult'flank'a'j minac'o'j, kiel ne'lim'ig'it'a kresk'o kaj la efik'o'j de tut'mond'ig'it'a kultur'o.

Mank'o de financ'a'j rimed'o'j, ne'sufiĉ'a infra'struktur'o, mal'grand'a konsci'o pri konserv'ad'o ĉe la lok'a loĝ'ant'ar'o kaj mal'fort'a instituci'a kapabl'o por mastr'um'i konserv'ad'o'n kontribu'is al la degrad'ad'o kaj ne'sufiĉ'a pri'zorg'ad'o de la konstru'a hered'aĵ'o de la insul'o. Ekzempl'e, taks'ad'o de la kondiĉ'o'j de la konstru'aĵ'o'j en la ŝton'a urb'o montr'is, ke ili ruin'iĝ'is je dek kvin el'cent'o'j inter 1983 kaj 2012.

Tio instig'is Unesk'o'n aktiv'ig'i iniciat'o'j'n sur la insul'o, kiu fokus'iĝ'is sur du ĉef'a'j kamp'o'j: la kondiĉ'o'j de viv'ad'o kaj loĝ'ad'o en la bairros de Makutio kaj la ĝeneral'a degrad'ad'o de la konstru'a hered'aĵ'o de la ŝton'a urb'o.

Sekv'ant'e la trans'pren'o'n de la “rekomend'o'j pri la histori'a urb'a pejzaĝ'o”

( Recommendatio on the Historic Urb'a Landscape (HUL)) de Unesk'o en 2011, oni decid'as aplik'i la HUL-trakt'o'n de la insul'o.

Kiel part'o de la “mond'hered'aĵ'a program'o por urb'o'j” de Unesk'o ( World Heritage Cities Programme), HUL don'as teknik'a'n asist'ad'o'n kaj help'as al mond'hered'aĵ'a'j urb'o'j en la tut'a mond'o pli bon'e akord'ig'i urb'a'n hered'aĵ'a'n konserv'ad'o'n kun strategi'o'j de soci-ekonomi'a evolu'ig'o.

Tiu'j nov'a'j strategi'o'j help'is fort'ig'i la administraci'a'n mekanism'o'n por daŭr'i­ pov'a mastr'um'ad'o kaj evolu'o de la insul'o Mozambik'o.


Albin'o Jopela, program'a administr'ant'o, Afrik'a Mond'hered'aĵ'a Fondus'o ( African World Heritage Fund ( AWHF)) en Sud- Afrik'o.


El'angl'ig'is Frank Lappe


Akv'o kaj urb'eg'o'j

Pli ol du'on'o de la mond'a hom'amas'o loĝ'as en urb'o'j, kaj ĉirkaŭ 2050, ebl'e 68 el'cent'o'j de la mond'a hom'amas'o loĝ'os en urb'o'j. En Latin-Amerik'o tiu lim'o jam est'is ating'it'a. Migr'ad'o est'as la ĉef'a fort'o por urb'ig'o, kaj pli ol tri'on'o de la tut'mond'a'j 68,5 milion'o'j da de'lok'it'o'j loĝ'as en urb'o'j. En 1970, tri urb'o'j hav'is pli ol dek milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j. Du'dek jar'o'j'n post'e est'is dek tia'j urb'eg'o'j. En 2014, est'is jam 28, kaj, laŭ pri'taks'o'j, est'os 41 ĉirkaŭ 2030.

Lanĉ'it'a en 2015, La Alianc'o de Urb'eg'o'j por Akv'o kaj Klimat'o ( MAWaC) est'as forum'o por inter'naci'a'j kun'labor'o kaj dialog'o por help'i urb'eg'o'j'n adapt'iĝ'i kaj mild'ig'i efik'o'j'n de klimat'ŝanĝ'iĝ'o. Kun sekretariat'o dispon'ig'it'a de Unesk'o, la forum'o kun'ig'as ĉiu'j'n koncern'at'o'j'n en la akv'a sektor'o, pov'ig'ant'e urb'eg'o'j'n lern'i spert'o'j'n unu de la ali'a, kun'labor'i kun ĝust'a'j teĥnik'a'j, scienc'a'j kaj financ'a'j instituci'o'j, kaj efektiv'ig'i respond'o'j'n al defi'o'j pri klimat'ŝanĝ'iĝ'o kaj urb'a pli'grand'iĝ'o.

En 2016, Unesk'o stud'is 15 urb'eg'o'j'n kun'labor'e kun franc'a sen'profit'a organiz'aĵ'o, ARCEAU IdF, kun'publik'ig'ant'e Akv'o, Urb'eg'o'j kaj Tut'mond'a Ŝanĝ'o: bild'o'j el 15 Grav'a'j Urb'o'j de la Mond'o. Krom ĉio, ĝi montr'as komun'a'j'n defi'o'j'n al'front'at'a'j'n de tiu'j urb'o'j – de ili'a'j gigant'a'j grand'ec'o'j ĝis soci'a'j mal'egal'ec'o'j, al'ir'o al akv'o kaj sanitar'a'j sistem'o'j, kaj daŭr'i'pov'a mastr'um'ad'o de natur'a'j resurs'o'j.

Ver'dir'e, tiu'j dens'e loĝ'at'a'j urb'o'j al'front'as nov'a'j'n minac'o'j'n ĉiu'tag'e, pro loĝ'ant'ar'a kresk'o, klimat'ŝanĝ'iĝ'o kaj difekt'iĝ'o de urb'a infra'struktur'o. Tio precip'e ver'as en Azi'a'j evolu'ant'a'j land'o'j, kie pli ol 20 el'cent'o'j de la Maln'et'a En'land'a Produkt'o ( MEP) rilat'as urb'eg'o'j'n. Mastr'um'i kaj liver'i akv'o'n kaj sekur'a'j'n, prez'o'ind'a'j'n kaj daŭr'i'pov'a'j'n serv'o'j'n en tiu'j urb'o'j est'as defi'o.

Ĉi tio est'is la ĉef'a tem'o de la seminari'o Konstru'ad'o de Urb'a Risort'ec'o, organiz'it'a de Unesk'o en februar'o 2018, dum la 9- a Mond'a Urb'a Forum'o en Kuala - Lumpuro, Malajzi'o. La diskut'ad'o fokus'iĝ'is ĉef'e sur manier'o'j adapt'i akv'a'n mastr'um'ad'o'n al efik'o'j de klimat'ŝanĝ'iĝ'o en urb'eg'o'j, la bezon'o pli'grand'ig'i publik'a'n konsci'iĝ'o'n kaj trejn'i hom'o'j'n pri la tem'o. Plur'a'j mastr'um'a'j iniciat'o'j kaj kutim'o'j est'is prezent'at'a'j, ebl'ig'ant'a'j al urb'o'j pli'bon'ig'i baz'a'j'n serv'o'j'n, ankaŭ al'ir'o'n al freŝ'a akv'o kaj sanitar'a'j sistem'o'j.

Plan'ad'o kaj mastr'um'ad'o, risort'ec'o kaj proviz'ad'o per akv'a sekur'ec'o al loĝ'ant'o'j est'as ŝlos'il'o por sukces'a urb'o. Ĉi tio est'as la misi'o de la Program'o por Mastr'um'i Urb'a'n Akv'o'n [Urb'a'n Water Management Programme ] ( UWMP), kiu help'as membr'o'ŝtat'o'j'n de Unesk'o solv'i al'front'at'a'j'n problem'o'j'n – per sub'ten'a trejn'ad'o, inter'ŝanĝ'o de scienc'a sci'o kaj gvid'lini'o'j, kaj inter'ŝanĝ'o de inform'o'j pri mal'sam'a'j metod'o'j, solv'ad'o'j kaj mastr'um'a'j il'o'j.

Dum pli ol dek jar'o'j, la Inter'naci'a Akvologia Program'o [ International Hydrological Programme ] ( IHP) de Unesk'o publik'ig'as la Seri'o'n Urb'a Akv'o, kiu inform'as pri la labor'o de praktik'ant'o'j, leĝ'o'far'ant'o'j kaj kler'ig'ant'o'j ĉirkaŭ la mond'o, kiu'j labor'as en la kamp'o de mastr'um'ad'o pri urb'a akv'o.


El'angl'ig'is Rafael Lim'a (Brazil'o)


Ĉirkaŭ la mond'o'n tut'e en lum'o

Tekst'o: Katerin'a Markelova

Ĉi tiu fot-raport'o est'as publik'ig'it'a okaz'e de la Inter'naci'a Tag'o de Lum'o, fest'at'a la 16-an de maj'o.

« Ĉu mi sol'a rajt'as est'i tie ?» En pli ol unu okaz'o, li far'as al si ĉi tiu'n demand'o'n dum li vojaĝ'as tra la kamp'ar'a'j region'o'j de Birm'o, proviz'it'a per mult'e'kost'a fot'a il'ar'o.

Ven'int'e al ĉi tiu land'o en 2014 nom'e de hom'help'a organiz'aĵ'o, la hispan'a fot'ist'o Rubén Salgado Escudero mir'gap'as pro la evident'a mank'o de elektr'a konekt'ebl'o.

“Plej mult'a'j el la vilaĝ'o'j, al kiu'j mi ir'is, ne est'is konekt'it'a'j al la elektr'a ret'o,” li klar'ig'as. El pli ol 53 milion'o'j da birman'o'j, 22 milion'o'j mal'hav'as tiu'n proviz'aĵ'o'n ĝis nun tiom kutim'a'n en li'a'j okul'o'j.

Kvankam 79% de la urb'an'o'j dispon'as pri ĝi, tiu procent'aĵ'o mal'alt'iĝ'as en la kamp'ar'o dram'ec'e al nur 43% de la en'loĝ'ant'o'j, kiu'j pov'as lum'ig'i si'a'j'n dom'o'j'n krepusk'e.

Post kiam li'a misi'o est'as fin'it'a, li daŭr'ig'as si'a'n vojaĝ'o'n kiel sen'de'pend'a fot'ist'o. Rubén Salgado Escudero decid'as mem don'i al si la rajt'o'n est'i tie. Li ankoraŭ ne sci'as kiel, sed li vol'as atent'ig'i pri la problem'o. La ide'o de sun'energi'a'j portret'o'j en'ven'as li'a'n mens'o'n, kiam li renkont'as vilaĝ'an'o'j'n ekip'it'a'j'n per sun'panel'o'j. “Ili'a kvalit'o de viv'o est'is tiel mal'sam'a ol tiu de ĉiu'j ĉirkaŭ ili,” li daŭr'ig'as.

Energi'o est'as ver'e “esenc'a por la evolu'o kaj prosper'o de la hom'ar'o”, tiel relief'ig'as la Raport'o de la Inter'naci'a Energi-Agent'ej'o en 2017. Ĝi est'as ne'mal'hav'ebl'a por la ating'o de mult'a'j Cel'o'j de Daŭr'i'pov'a Evolu'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( CDE)[ CDG = cel'o pri daŭr'ig'ebl'a evolu'o, angl'e SDG ] proklam'it'a en la Cel'ar'o por Daŭr'i'pov'a Evolu'o, etend'iĝ'ant'a ĝis 2030, special'e por elimin'o de mal'riĉ'ec'o ( CDE 1), al'ir'o de ĉiu'j al bon'kvalit'a kler'ig'ad'o ( CDE 4) kaj seks'a egal'ec'o ( CDE 5). Pur'a kaj prez'ind'a energi'o por ĉiu'j est'as unu el ĉi tiu'j cel'o'j ( CDE 7).

Ĉi tio est'as la unu'a foj'o, laŭ la raport'o, ke la fundament'a rol'o de energi'o est'as agnosk'at'a sur ĉi tiu skal'o.

Tamen “al'ir'o al elektr'o en mult'a'j land'o'j ankoraŭ est'as privilegi'o kaj ne rajt'o,”

indign'e rimark'ig'as la fot'ist'o. En 2017, est'as preskaŭ unu miliard'o da hom'o'j sen elektr'o en la mond'o. Sed kiel al'tir'i la atent'o'n de la publik'o, pli kaj pli ted'at'a de la dram'ec'a'j nov'aĵ'o'j, kiu'j al'ven'as al ĝi ĉiu'tag'e? “Trov'i nov'a'j'n kre'iv'a'j'n manier'o'j'n komunik'i problem'o'j'n kaj rakont'i hom'a'j'n rakont'o'j'n,” respond'as Rubén Salgado Escudero.

Li kre'as si'a'j'n fot'o'j'n per nur'a lum'ig'o de LED-ampol'o'j nutr'at'a'j de sun'panel'o'j.

Ĉi tiu lum'o, kiu el'vok'as stil'simil'ec'o'n kun portret'o'j de Rembrandt, kiel sen'dub'e ankaŭ la pozitiv'a'n energi'o'n, kiu de'ven'as de ili, vek'as interes'iĝ'o'n, kiu'n la fot'ist'o ne atend'is. Publik'ig'it'a'j en la uson'a semajn'a gazet'o Tim'e magazin'e kaj la german'a monat'a GE'O, la portret'o'j de Birm'o est'is aklam'it'a'j de la publik'o. Tiom, ke la fot'ist'o, help'at'e de aŭstr'a leg'ant'o, lanĉ'as amas'financ'ad'a'n kampanj'o'n. Est'u lum'o, Birm'o [ Que la lumière soit, Myanmar “Let there be light, Myanmar ”.] La kolekt'it'a mon'o ebl'ig'as al ili proviz'i 400 loĝ'ant'o'j'n de tri vilaĝ'o'j per sun'panel'o'j en 2016.

Ek'de tiam la projekt'o daŭr'e pli­grand­ iĝ'is. La komenc'ant'a fot'ist'o est'as rimark'it'a de la uson'a revu'o National Geographic, kiu send'as li'n en 2015, por komplet'ig'i la seri'o'n, en Ugand'o'n, en Sub-sahar'a Afrik'o. Ĉirkaŭ 2030, oni taks'as, ke el la 674 milion'o'j da hom'o'j en la mond'o sen'ig'it'a'j de elektr'o 600 milion'o'j viv'os en tiu region'o. En la sam'a jar'o 2015 Rubén Salgado Escudero ir'is al Barat'o, kiu plen'um'as unu el la plej grand'a'j ating'o'j en la histori'o de elektr'iz'ad'o. Du'on'miliard'o da barat'an'o'j est'as konekt'it'a'j al la elektr'a ret'o ek'de 2000, kio permes'as al la land'o esper'i ating'i la cel'o'n de universal'a al'ir'o al elektr'o en la fru'a'j 2020 aj jar'o'j. En 2017, la fot'ist'o vojaĝ'is tra la tut'a Meksik'o. En 2019, li plan'as vizit'i la navahojn en Nov-Meksik'o (Uson'o), Gvatemal'o, Kolombi'o kaj Filipin'o'j.

Ek'de nun li organiz'as meti'ej'o'j'n en la lern'ej'o'j de ĉiu komun'um'o kiu'n li renkont'as kiel part'o'n de si'a labor'o. Per praktik'a'j eksperiment'o'j pri sun'a'j ampol'o'j, student'o'j est'as en'konduk'at'a'j en la koncept'o'n de re'nov'ig'ebl'a energi'o, kiu est'as, laŭ la Inter'naci'a Energi-Agent'ej'o, la plej mal'mult'e'kost'a solv'o por tri kvar'on'o'j de la nov'a'j konekt'o'j neces'a'j. “Ju pli fru'e ni konsci'ig'os la infan'o'j'n pri la grav'ec'o de ĉi tiu afer'o, des pli grand'a'j est'as la ebl'o'j, ke est'ont'a'j decid'ant'o'j ne indiferent'os kaj sci'pov'os pren'i ni'n en la bon'a'n direkt'o'n,”

dir'as Rubén Salgado Escudero.


El'franc'ig'is Johan Derks (Serb'uj'o)


Nov'ig'a lum'elektr'a film'o, kiu serv'as kler'ig'ad'o'n en Togoland'o

La 21-an de februar'o 2019 karg'o'ŝip'o for'las'as la haven'o'n de Saint - Nazaire (Franci'o). Sur'ŝip'e, 65 il'ar'o'j inkluziv'as port'ebl'a'j'n re'ŝarg'ebl'a'j'n LED-lamp'o'j'n kaj sun'a'j'n ŝarg'il'o'j'n en la form'o de sak'et'o'j. Ĉi tiu'j est'as ekip'it'a'j per fleks'ebl'a, mal'dik'eg'a kaj organik'a lum­elektr'a film'o, kies mal'bon'a influ'o al natur'medi'o est'as minimum'a.

Ek­ s ­ pedisto : la franc'a kompani'o ARMOR, kiu dis'volv'is en 2016 tiu'n nov'ig'a'n lum'elektr'a'n teknologi'o'n.

Ricev'ant'o'j: 212 student'o'j de Agou Akplolo, ne'elektr'iz'it'a vilaĝ'o nord'e de Lomé, Togoland'o. En ĉi tiu land'o de sub'sahar'a Afrik'o, nur 35% de la 7,7 milion'o'j da loĝ'ant'o'j hav'as al'ir'o'n al elektr'o. La operaci'o est'as la rezult'o de la partner'ec'o de Unesk'o kun ARMOR en decembr'o 2018. Ĝi'a cel'o est'as hav'ig'i lum'o'n por ke infan'o'j pov'u stud'i vesper'e.


El'franc'ig'is Johan Derks (Serb'uj'o)


Ras'ism'o ne bezon'as ras'ist'o'j'n

Jorge Majfud


La debat'o pri tio, kio'n ni nom'as “migr'ad'a kriz'o” hav'as ras'a'n kompon'ant'o'n. Tem'as pri model'o, kiu ripet'iĝ'as daŭr'e en divers'a'j leĝ'o'j, rakont'o'j kaj praktik'o'j, kiel okaz'is dum jar'cent'o'j, laŭ la urugvaj'a-uson'a verk'ist'o Jorge Majfud. Gvid'ant'e ni'n en instru'a vojaĝ'o tra la histori'o, li akcent'as la komplet'a'n for'est'o'n, en ĉi tiu akr'a debat'o, sen ajn'a menci'o pri du'on'milion'o da eŭrop'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j viv'as kon­­ traŭ ­leĝ'e en Uson'o kaj ali'a milion'o da uson'an'o'j viv'ant'a'j kontraŭ­ leĝ'e en Meksik'o.

Okaz'e de la Mond'a Tag'o de Migr'ant'o'j, la 20- a de juni'o, ni dediĉ'as la rubrik'o'n Ide'o'j al de'lok'it'a'j hom'o'j ĉirkaŭ la mond'o. Laŭ la last'a'j cifer'o'j el'don'it'a'j de la Agent'ej'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j pri Migr'ant'o'j- (AKR), la nombr'o de migr'ant'o en la mond'o ating'is rekord'o'n de 68,5 milion'o'j en 2017.

© Rafat Alkhateeb / Cartoon Movement En mi'a'j lecion'o'j mi ĉiam prov'as klar'ig'i la diferenc'o'n inter opini'o'j kaj fakt'o'j. Est'as fundament'a regul'o, tre simpl'a intelekt'a ekzerc'o, kiu'n ni mem dev'ig'e entrepren'as en la post'ilumin'ism'a epok'o. Mi komenc'is obsed'iĝ'i pri tia'j evident'a'j koncept'o'j, kiam mi ek'sci'is, en 2005, ke kelk'a'j student'o'j argument'as, ke io “est'as ver'a ĉar mi kred'as ĝi'n” - kaj ili ne ŝerc'is. Ek'de tiam, mi suspekt'is, ke tia intelekt'a konfuz'o, tia konflikt'o de fizik'o kun metafizik'o (klar'ig'it'a de Averroes jam antaŭ preskaŭ mil jar'o'j) - kiu jar'o'n post jar'o iĝ'as ĉiam pli super'reg'ant'a (kred'o kiel la super'a kriteri'o, sen'de'pend'e de ĉiu'j evident'aĵ'o'j por la kontraŭ'o) - hav'as si'a'j'n origin'o'j'n en la majest'a'j preĝ'ej'o'j de sud'a Uson'o.

Sed kritik'a pens'ad'o implic'as mult'e pli ol nur disting'i fakt'o'j'n dis'de opini'o'j. Prov'i difin'i kio est'as fakt'o, sufiĉ'us. La pur'a ide'o de objektiv'ec'o mem paradoks'e de'ven'as de unu sol'a perspektiv'o, de unu lens'o. Kaj ĉiu sci'as, ke per la lens'o de unu fotografi'a aŭ vide'a kamera'o, nur unu part'o de la real'o est'as kapt'at'a, kiu tre oft'e est'as subjektiv'a aŭ uz'at'a por distord'i la real'o'n laŭ la supoz'at'a interes'o de objektiv'ec'o.

Pro ia kaŭz'o, student'o'j em'as est'i pli interes'at'a'j pri opini'o'j ol pri fakt'o'j. Ebl'e pro la superstiĉ'a ide'o, ke ia inform'it'a opini'o de'ven'as de la sintez'o de mil'o'j da fakt'o'j. Tio est'as danĝer'a ide'o, sed ni ne pov'as for'kur'i de ni'a respond'ec'o don'i ni'a'n opini'o'n kiam ĝi est'as neces'a. Ĉio, kio'n ni pov'as kaj dev'as far'i, est'as akcent'i, ke inform'it'a opini'o daŭr'e rest'as opini'o, kiu dev'as est'i test'at'a aŭ defi'at'a.

Opini'o

Iu'n tag'o'n student'o'j diskut'is pri la karavan'o de 5 000 centr'amerik'an'o'j (de kiu'j almenaŭ mil est'is infan'o'j) fuĝ'ant'a'j de per'fort'o kaj marŝ'ant'a'j al la meksik'a land'lim'o kun Uson'o. La prezid'ant'o Donald Trump ordon'is ferm'i la land'lim'o'n kaj nom'is tiu'j'n, kiu'j serĉ'as rifuĝ'o'n, “invad'ant'o'j”. La 29-an de oktobr'o 2018, li publik'e deklar'is: “Est'as invad'o en ni'a'n Land'o'n, kaj ni'a'j Milit'ist'o'j atend'as vi'n!” Nur la transport'o de la soldat'o'j al la land'lim'o kost'is al Uson'o ĉirkaŭ 200 milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j.

Ĉar unu el mi'a'j lern'ant'o'j insist'is ek'sci'i mi'a'n opini'o'n, mi komenc'is kun la plej kontest'at'a flank'o de la afer'o. Mi rimark'ig'is, ke ĉi tiu land'o, Uson'o, est'is fond'it'a sur la tim'o de invad'o, kaj nur elit'a mal'mult'o ĉiam kapabl'is ekspluat'i ĉi tiu'n mal'fort'o'n, kun tragik'a'j konsekvenc'o'j. Ebl'e ĉi tiu paranoj'o okaz'is pro la angl'a invad'o de 1812, sed se la histori'o io'n instru'as al ni, tio est'as, ke Uson'o preskaŭ neniam sufer'is invad'o'n de si'a teritori'o - se ni eksklud'as la atak'o'j'n la 11an de septembr'o 2001, tiu'n sur Pearl Harbor [Perl'o-Haven'o], kiu tiam est'is milit'a baz'o ni'a sur fremd'a teritori'o, kaj komenc'e de la du'dek'a jar'cent'o, la mal'long'a'n trud'en'ir'o'n de meksik'an'o nom­it'a Pancho Vill'a rajd'ant'a sur ĉeval'o.

Sed Uson'o fakt'e special'iĝ'is invad'i ali'a'j'n land'o'j'n ek'de si'a fond'iĝ'o - ĝi akapar'is la indiĝen'a'j'n teritori'o'j'n, tiam du'on'o'n de Meksik'o, kaj de Teksas'o, por re'instal'i sklav'ec'o'n, ĝis Kaliforni'o; ĝi inter'ven'is rekt'e en latin-Amerik'a'j'n politik'o'j'n, por sub'prem'i popol'protest'o'j'n kaj sub'ten'i sang'a'j'n diktatur'o'j'n - ĉio nom'e de defend'o kaj sekur'ec'o. Kaj ĉiam kun tragik'a'j konsekvenc'o'j.

Tial, la ide'o, ke kelk'a'j mil'o'j da mal'riĉ'a'j hom'o'j ir'os invad'i la plej potenc'a'n land'o'n en la mond'o, est'as simpl'e aĉ'a ŝerc'o. Kaj simil'e aĉ'e est'as, ke iu'j meksik'an'o'j ali'flank'e adopt'as ĉi tiu'n sam'a'n ksenofobi'a'n argument'ad'o'n, kiu est'is direkt'it'a al ili - kaŭz'ant'a al ali'a'j la sam'a'n per'fort'o'n, kiu'n ili sufer'is.

Kritik'a rigard'o

En la daŭr'o de la konversaci'o mi menci'is parentez'e, ke krom la fond'a paranoj'o, ekzist'as ras'a element'o en la argument'ad'o.

“Oni ne bezon'as est'i ras'ist'o por defend'i la land'lim'o'j'n,” dir'is student'o. Ver'e, mi rimark'is. Oni ne bezon'as est'i ras'ist'o por defend'i land'lim'o'j'n aŭ leĝ'o'j'n. Unu'e, la deklar'o ŝajn'as ne'refut'ebl'a. Tamen, se ni konsider'as la histori'o'n kaj la pli larĝ'a'n nun'a'n kun'tekst'o'n, mal'kaŝ'e ras'ism'a ŝablon'o tuj salt'as sur ni'n.

Fin'e de la 19- a jar'cent'o, la franc'a verk'ist'o Anatol'e Franc'e skrib'is: “La leĝ'o, en si'a majest'a egal'ec'o, mal'permes'as al riĉ'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j dorm'i sub pont'o'j, almoz'pet'i sur'strat'e kaj ŝtel'i si'a'n pan'o'n.”

Oni ne bezon'as est'i elit'ism'a por sub'ten'i ekonomi'e struktur'it'a'n kultur'o'n. Oni ne bezon'as est'i seks'ism'a por dis'vast'ig'i la plej sen'brid'a'n tip'o'n de seks'ism'o.

Sen'konsider'e al'iĝ'i al cert'a'j kultur'a'j praktik'o'j kaj esprim'i oni'a'n sub'ten'o'n al iu leĝ'o aŭ io ali'a, est'as oft'e sufiĉ'e.

Mi desegn'is geometri'a'n figur'o'n sur la tabul'o kaj demand'is student'o'j'n, kio'n ili vid'as tie. Ĉiu'j dir'is, ke ili vid'as kub'o'n aŭ skatol'o'n. La plej kre'iv'a'j vari'aĵ'o'j ne for'iĝ'is de la ide'o de tri-dimensi'ec'o, kiam fakt'e tio, kio'n mi desegn'is, est'is nur tri romb'o'j form'ant'a'j ses'later'o'n. Kelk'a'j trib'o'j en Aŭstrali'o ne vid'as tiu'n sam'a'n bild'o'n en tri dimensi'o'j, sed pli ĝust'e en du. Ni vid'as, kio'n ni pens'as, kaj tio'n ni nom'as objektiv'ec'o.

Du'obl'a'j norm'o'j

Kiam la Prezident'o Abraham Lincoln aper'is venk'int'a el la Uson'a Inter'civit'an'a Milit'o (1861-1865), li ĉes'ig'is cent'jar'a'n diktatur'o'n, kiu'n ĝis hodiaŭ ĉiu'j nom'as “demokrati'o”. En la dek'ok'a jar'cent'o, nigr'a'haŭt'a'j sklav'o'j konsist'ig'is pli ol kvin'dek procent'o'j'n de la loĝ'ant'ar'o en ŝtat'o'j kiel Sud'a Karolin'o - sed ili eĉ ne est'is civit'an'o'j de Uson'o, nek eĉ ĝu'is minimum'a'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n.

Mult'a'j'n jar'o'j'n antaŭ Lincoln, kaj ras'ist'o'j kaj kontraŭ'ras'ist'o'j propon'is solv'o'n al la “negr'a problem'o” per send'ad'o de ili “re'e'n”

al Haiti'o aŭ Afrik'o, kie mult'a'j el ili fond'is la land'o'n de Liberi'o (unu el mi'a'j student'o'j, Adja, de'ven'as de famili'o, kiu ven'as de tiu afrik'a land'o). La angl'o'j far'is la sam'o'n por “liber'ig'i” Angli'o'n de si'a'j nigr'a'haŭt'ul'o'j.

Sed sub Lincoln nigr'ul'o'j far'iĝ'is civit'an'o'j, kaj unu manier'o redukt'i ili'n al mal'pli'mult'o est'is ne nur mal'facil'ig'i voĉ'don'ad'o'n (kiel trud'i voĉ'don'a'n impost'o'n) sed ankaŭ mal'ferm'i la land'lim'o'j'n al en'migr'ad'o.

La Statu'o de Liber'ec'o, donac'o de la franc'a al la uson'a popol'o, por memor'fest'i la cent'jar'iĝ'o'n de la Sen'de'pend'ec'a Deklar'o de 1776, ankoraŭ plor'as kun silent'a'j lip'o'j:
“Don'u al mi vi'a'j'n lac'a'j'n, vi'a'j'n mal'riĉ'a'j'n, vi'a'j'n sufer'ant'a'j'n amas'o'j'n, kiu'j sopir'as liber'e spir'i ...” Tiel Uson'o mal'ferm'is si'a'j'n brak'o'j'n al ond'o'j de mal'riĉ'a'j en'migr'int'o'j.

Kompren'ebl'e, la grand'a pli'mult'o est'is mal'riĉ'a'j blank'ul'o'j. Mult'a'j kontraŭ'is la ital'o'j'n kaj la irland'an'o'j'n, ĉar ili est'is ruf'har'a'j katolik'o'j. Sed ĉiu'okaz'e ili est'is konsider'at'a'j pli bon'a'j ol nigr'ul'o'j. Nigr'ul'o'j ne pov'is en'migr'i el Afrik'o, ne nur ĉar ili est'is mult'e pli mal'proksim'a'j ol eŭrop'an'o'j, sed ankaŭ ĉar ili est'is mult'e pli mal'riĉ'a'j, kaj apenaŭ ekzist'is vojaĝ'ebl'o'j por transport'i ili'n al Novjork'o. La ĉin'o'j hav'is pli da ŝanc'o'j ating'i la okcident'a'n mar'bord'o'n, kaj ebl'e pro tio oni aprob'is leĝ'o'n en 1882, kiu mal'permes'is al ili en'migr'i nur pro la fakt'o est'i ĉin'o'j.

Mi kompren'as, ke ĉi tio est'is subtil'a kaj potenc'a manier'o trans'form'i demografi'o'j'n, ali'vort'e form'i la politik'a'n, soci'a'n kaj ras'a'n struktur'o'n de Uson'o. La aktual'a nervoz'ec'o pri ŝanĝ'o de tiu struktur'o est'as nenio ali'a ol la daŭr'ig'o de tiu sam'a mal'nov'a logik'o. Se tio ne est'us fakt'o, kial pov'us est'i erar'e aparten'i al mal'pli'mult'a grup'o aŭ diferenc'i de ali'a'j?

Oni ne bezon'as est'i ras'ist'o ...

Evident'e, se vi est'as bon'a person'o kaj vi favor'as la end'o'n konven'e observ'i leĝ'o'j'n, tio ne far'as vi'n ras'ist'o. Oni ne bezon'as est'i ras'ism'a, kiam la leĝ'o kaj la kultur'o jam est'as tia'j. En Uson'o neniu protest'as kontraŭ kanad'a'j aŭ eŭrop'a'j en'migr'ant'o'j.

La sam'o est'as ver'a en Eŭrop'o kaj eĉ en la Sud'a Konus'o de Sud-Amerik'o [la plej sud'a region'o de Latin-Amerik'o, loĝ'at'a plej'part'e de pra'id'o'j de eŭrop'an'o'j].

Ĉes'ig'u la ras'ism'o'n de ital'a karikatur'ist'o Tom'as.

Sed ĉiu'j mal'trankvil'iĝ'as pri nigr'ul'o'j kaj miks'ras'a'j person'o'j de la sud'o. Ĉar ili ne est'as blank'a'j kaj “bon'a'j”, sed mal'riĉ'a'j kaj “mal'bon'a'j”. Nun'temp'e preskaŭ du'on'milion'o da eŭrop'a'j en'migr'int'o'j viv'as kontraŭ'leĝ'e en Uson'o. Neniu parol'as pri ili, sam'e kiel neniu parol'as pri unu milion'o da uson'a'j civit'an'o'j viv'ant'a'j en Meksik'o, mult'a'j kontraŭ'leĝ'e.

Ne akcept'ant'e komun'ism'o'n kiel sen'kulp'ig'o'n (neniu el tiu'j kronik'e mal'sukces'ant'a'j ŝtat'o'j, de kie migr'ant'o'j al'ven'as, est'as komun'ism'a'j), ni rigard'u de'nov'e la ras'a'j'n kaj kultur'a'j'n klar'ig'o'j'n kutim'a'j'n por la jar'cent'o antaŭ la Mal'varm'a Milit'o. Ĉiu mal'hel'haŭt'a labor'ist'o est'is rigard'at'a kiel krim'ul'o, ne kiel oportun'o por reciprok'a evolu'o. La en'migr'ad'a'j leĝ'o'j mem plen'as je panik'o nur je la ek'vid'o de mal'riĉ'a'j labor'ist'o'j.

Est'as ver'e, ke oni ne bezon'as est'i ras'ist'o por sub'ten'i leĝ'o'j'n kaj pli sekur'a'j'n land'lim'o'j'n. Oni ankaŭ ne bezon'as est'i ras'ism'a por dis'vast'ig'i kaj sub'ten'i mal'nov'a'n ras'ism'a'n kaj klas-baz'it'a'n paradigm'o'n, dum ni plen'ig'as ni'a'n buŝ'o'n per sen'senc'aĵ'o'j pri kompat'o kaj la batal'o por liber'ec'o kaj hom'a dign'o.


Profesor'o pri Latin-Amerik'a Literatur'o kaj Inter'naci'a'j Stud'o'j en la Universitat'o Jacksonville en Florid'o, Uson'o, Jorge Majfud est'as fam'a urugvaj-uson'a verk'ist'o, kiu regul'e kontribu'as al la inter­ naci'a amas'komunik'il'ar'o. Li est'as la aŭtor'o de mult'a'j roman'o'j inkluziv'e de La Reĝ'in'o de Amerik'o [ The Queen of America ], Kriz'o kaj Tekil'o [ Crisis and Tequila ], kaj libr'o'j de ese'o'j kiel Teori'o de Semantik'a'j Kamp'o'j [ A Theory of Semantic Fields ].


El'angl'ig'is Ursul'a Grat'ta'pag'li'a (Brazil'o)


La ali'a flank'o de la medal'o

Kat'her'in'e Levine Einstein


Antaŭ'ne'long'a enket'o inter pli ol cent urb'estr'o'j en Uson'o ilustr'as ke mult'o de'pend'as de tio, ĉu ĉi tiu'j oficial'ul'o'j pret'as postul'i egal'a'j'n rajt'o'j'n por si'a'j plej nov'a'j en­ migr'ant'o'j kaj influ'i ŝanĝ'o'n kontraŭ pli sever'a'j federaci'a'j en­ migr'ad'a'j politik'o'j.

En juni'o 2018, delegaci'o de urb'estr'o'j, kun reprezent'ant'o'j el la du ĉef'a'j politik'a'j parti'o'j en Uson'o - inkluziv'e de la prezid'ant'o de la Uson'a Konferenc'o de Urb'estr'o'j, Steve Benjamin - vojaĝ'is al Tornillo, Teksas'o, por protest'i kontraŭ la politik'o de la reg'ist'ar'o de la Prezident'o [Donald] Trump pri dis'part'ig'o de famili'o'j.

La uson'a'j urb'estr'o'j ankaŭ etend'iĝ'is trans parti'a'j lini'o'j, en april'o 2017, por pet'i en'migr'ad'a'n reform'o'n kaj por protest'i kontraŭ la propon'it'a pli'vast'ig'o de regul'o'j pri publik'a akuz'o, en oktobr'o 2018, kiu'j pun'is “mal'riĉ'a'j'n en'migr'int'o'j'n rifuz'int'e al ili viz'o'j'n kaj “verd'a'j'n kart'o'j'n”

[pers'o'n-ident'ig'il'o'j'n sen'civit'an'ec'a'j'n kun rajt'ig'o labor'i en Uson'o], ĉar ili ricev'is grav'a'j'n ne'mon'a'j'n avantaĝ'o'j'n, je kiu'j ili est'as laŭ'leĝ'e rajt'ig'it'a'j. Ĉi tiu du'parti'a ag'o kontrast'as akr'e kun la malic'em'a parti'a polariz'o, kiu difin'as la nun'a'j'n naci'a'j'n politik'a'j'n konversaci'o'j'n ĉirkaŭ la en'migr'ad'o.

Tamen, malgraŭ ĉi tiu publik'a aktiv­ism'o de urb'estr'o'j ekzist'as mult'a'j obstakl'o'j al la lok'e efektiv'ig'at'a reform'o de en'migr'ad'o.

Efektiv'e, ĉi `tiu'j publik'a'j ag'o'j kontraŭ'dir'as fort'a'j'n intern'a'j'n divid'o'j'n inter uson'a'j urb'estr'o'j. En la Enket'o de Urb'estr'o'j far'it'a en 2017 kaj 2018, ni'a team'o ĉe la Iniciat'o pri Urb'o'j ĉe la Universitat'o de Boston'o pri'demand'is pli ol cent estr'o'j'n de urb'o'j - kun pli ol 75 000 loĝ'ant'ar'o'j – pri ili'a'j vid'punkt'o'j pri en'migr'ad'o, ras'o kaj ras'ism'o, inter ali'a'j afer'o'j. Kontrast'e al la parti'a unu'ec'o adopt'it'a de la Uson'a Konferenc'o de Urb'estr'o'j, urb'estr'o'j ŝajn'as est'i akr'e divid'it'a'j pri tiu'j afer'o'j. Ok'dek ses procent'o'j de la urb'estr'o'j, kiu'j sub'ten'as la Demokrat'a'n Parti'o'n, kred'as, ke en­ migr'int'o'j dev'as ricev'i lok'a'j'n reg'ist'ar'a'j'n serv'o'j'n, sen'de'pend'e de si'a jur'a status'o, kontrast'e kun nur du'dek naŭ procent'o'j de la sub'ten'ant'o'j de la Respublik'an'a Parti'o.

Krom'e, eĉ tiu'j urb'estr'o'j, kiu'j sub'ten'as la kontraŭ'migr'ant'a'j'n politik'o'j'n de la reg'ist'ar'o de Trump, ne tre cert'as pri si'a kapabl'o efektiv'ig'i tio'n. Nur tri'dek unu procent'o'j de la urb'estr'o'j kred'is, ke ili pov'as far'i mult'o'n por kontraŭ'i la feder'a'n en'migr'ad'a'n politik'o'n. Kompar'e, kiam tem'as pri feder'a'j polic'a'j iniciat'o'j, sep'dek kvar procent'o'j sent'is, ke ili pov'as far'i mult'o'n por nul'ig'i ili'n. Ĉi tiu'j mal'simil'ec'o'j hav'as senc'o'n. Dum mult'a'j uson'a'j publik'a'j politik'o'j est'is trans'don'it'a'j al la ŝtat'a kaj lok'a nivel'o'j, en'migr'ad'o rest'as firm'e en feder'a'j man'o'j.

Ŝtat'a'j leĝ'o'j pov'as plu'e lim'ig'i la politik'a'n aŭtonom'ec'o'n de urb'o'j en ĉi tiu kamp'o. Mult'a'j ŝtat'o'j pri'pens'as leĝ'o'j'n mal'permes'ont'a'j'n rifuĝ'a'j'n sankt'ej'a'j'n urb'o'j'n* kvankam iu'j, precip'e, cel'as pol'i­ tik'o'j'n, kiu'j eksplic'it'e permes'is rifuĝ'a'j'n jurisdikci'o'j'n. En Teksas'o - ŝtat'o, kiu en la last'a'j jar'dek'o'j demografi'e trans'form'iĝ'is per en'migr'ad'o - la ŝtat'estr'o sub'skrib'is ŝtat'a'n leĝ'o'n mal'permes'ant'a'n rifuĝ'a'j'n urb'o'j'n; la leĝ'o ig'is polic'ist'o'j'n kaj lok'a'j'n gvid'ant'o'j'n akuz'ebl'a'j pri krim'et'o, se ili ne obe'os la pet'o'j'n de en'migr'ad'a'j agent'o'j por ten'i ne-civit'an'a'j'n mal'liber'ul'o'j'n sub'met'it'a'j'n al deport'ad'o.

Pli'e, eĉ en tiu'j uson'a'j urb'o'j, kie la ŝtat'a'j reg'ist'ar'o'j est'as pli permes'em'a'j, urb'o'j al'front'as grav'a'j'n lim'ig'o'j'n. Ili oft'e est'as sen'mon'a'j kaj lim'ig'it'a'j pri kolekt'ad'o de krom'a'j rimed'o'j per pez'a'j impost'o'j kaj el'spez'a'j lim'ig'o'j sur'met'it'a'j de ili'a'j ŝtat'a'j reg'ist'ar'o'j.

Malgraŭ ĉi tio, ankoraŭ rest'as mult'a'j lok'a'j politik'o'j dispon'ebl'a'j al urb'estr'o'j - politik'o'j, kiu'j pov'us rimark'ind'e influ'i real'a'j'n kondiĉ'o'j'n por en'migr'int'o'j - ebl'e plej rimark'ind'e pri polic'ad'o. Lok'a'j reg'ist'ar'o'j pov'as elekt'i, en mult'a'j ŝtat'o'j, ne

* Sankt'ej'a'j urb'o'j est'as tiu'j, kiu'j cel'as protekt'i la rajt'o'j'n de ĉiu'j si'a'j civit'an'o'j, inkluziv'e de sen'dokument'a'j en'migr'int'o'j, kaj proviz'ant'a'j ili'n per baz'a'j serv'o'j. En Uson'o ĉi tiu'j urb'o'j ankaŭ cert'ig'as, ke al sen'dokument'it'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j ali'e ne okup'iĝ'as pri krim'a ag'ad'o, est'as mal'ebl'ig'it'e est'i arest'it'a'j aŭ deport'it'a'j de la federaci'a'j aŭtoritat'o'j.

trud'i iu'j'n aspekt'o'j'n de naci'a en'migr'ad'a leĝ'o - far'iĝ'ant'e “rifuĝ'a'j urb'o'j”. Kiel la Uson'a Konferenc'o de Urb'estr'o'j not'is en deklar'o proklam'it'a la 25-an de januar'o 2017, “lok'a'j polic'ej'o'j streĉ'e labor'as por konstru'i kaj konserv'i konfid'o'n kun ĉiu'j komun'um'o'j, kiu'j'n ili serv'as, inkluziv'e en'migr'int'a'j'n komun'um'o'j'n. En'migr'int'o'j loĝ'ant'a'j en ni'a'j urb'o'j dev'as pov'i fid'i la polic'o'n kaj ĉiu'j'n en la urb'a reg'ist'ar'o.”

Urb'o'j ankaŭ pov'as ig'i la reg'ist'ar'o'n mem pli bon'ven'ig'a. Ili pov'as kre'i ofic'ej'o'j'n pri inkluziv'aĵ'o de en'migr'int'o'j; don'i urb'a'j'n serv'o'j'n en plur'a'j lingv'o'j; konduk'i soci'a'n help'o'n en en'migr'int'a'j komun'um'o'j; dung'i person'ar'o'n kun divers'a'j spert'o'j.

Sever'e apart'ig'it'a'j komun'um'o'j

Urb'estr'o'j kaj urb'o'j ankaŭ pov'us dis'vast'ig'i politik'o'j'n, kiu'j antaŭ'e'n'ig'as egal'a'n al'ir'o'n al kvalit'a'j lok'a'j reg'ist'ar'a'j serv'o'j tra komun'um'o'j de en'migr'int'o'j kaj ne-en'migr'int'o'j. La uson'a'j urb'o'j est'as tre dis'barit'a'j, kun blank'ul'o'j kaj kolor'ul'o'j - tiu'j de afrik'a de'ven'o, azi'an'o'j kaj hispan'id'o'j - tut'e apart'ig'it'a'j en divers'a'j'n kvartal'o'j'n.

Ekzempl'e, en Boston'o, ses'dek procent'o'j da hispan'id'o'j bezon'us trans'lok'iĝ'i de si'a nun'a kvartal'o por est'i egal'e dis'vast'ig'it'a'j tra la metropol'a are'o.

Ĉi tiu ras'a kaj etn'a apart'ig'o konduk'as al koncentr'it'a mal'riĉ'ec'o - en kiu soci-ekonomi'a sen'ig'o est'as akumul'it'a en unu lok'o. Koncentr'iĝ'int'a mal'riĉ'ec'o asoci'iĝ'as kun ar'eg'o da negativ'a'j soci'a'j kaj ekonomi'a'j post'sekv'o'j, inkluziv'e mal'pli da labor'posten'o'j kaj pli mult'a'j krim'o'j. Ĉi tiu'j are'o'j, averaĝ'e, hav'as mal'pli bon'kvalit'a'j'n reg'ist'ar'a'j'n serv'o'j'n.

Ĉi tiu neglekt'o de mal'favor'at'a'j komun'um'o'j hav'as miriad'o'n da kaŭz'o'j.

Loĝ'ant'o'j en ĉi tiu'j komun'um'o'j mal'pli oft'e io'n postul'os de si'a reg'ist'ar'o. Ili mal'pli em'as hav'i temp'o'n kontakt'i si'a'n reg'ist'ar'o'n aŭ fid'i, ke ili'a reg'ist'ar'o ag'os se pet'it'e. Pli'e, politik'ist'o'j averaĝ'e pli respond'as al riĉ'a'j voĉ'don'ant'o'j; do, eĉ se oni pet'as ag'i de ĉi tiu'j komun'um'o'j, ili mal'pli probabl'e far'as tio'n. La efik'o de histori'a ne'invest'ad'o en ĉi tiu'j komun'um'o'j est'as akumul'a kaj mal'facil'e por ĝi'n venk'ebl'a.

Krom'e, mult'a'j urb'estr'o'j mal'akcept'as agnosk'i lok'a'j'n diskriminaci'o'j'n kaj mal'just'ec'o'j'n en publik'a'j serv'o'j. Nur 19 procent'o'j de la urb'estr'o'j kred'is, ke en'migr'int'o'j front'as mult'a'j'n diskriminaci'o'j'n en ili'a urb'o. Pli ol ok'dek procent'o'j de la urb'estr'o'j de ambaŭ politik'a'j parti'o'j egal'e kred'is ke la kvalit'o de ili'a amas'a transport'o, strat'a viv'ten'ad'o kaj park'o'j sam'as por blank'ul'o'j kaj kolor'ul'o'j. Re'kon'i mal'egal'ec'o'j'n kaj diskriminaci'o est'as esenc'a'j antaŭ'kondiĉ'o'j por kon­kret'a'j politik'a'j ag'o'j, kiu'j trakt'as ĉi tiu'j'n problem'o'j'n.

Ĉi tio ne signif'as, ke ĉiu'j urb'estr'o'j evit'as agnosk'i kaj trakt'i ras'a'n mal'egal'ec'o'n.

Ĉi tie, de'nov'e - kiel pri vid'punkt'o'j pri en'migr'int'o'j ricev'ant'a'j publik'a'j'n serv'o'j'n - la parti'a fend'o est'is grav'a. Urb'estr'o'j rilat'a'j al la Demokrat'a Parti'o je du'dek- procent'o'j pli ol respublik'an'o'j percept'is diskriminaci'o'n kontraŭ en'migr'int'o'j en si'a urb'o. De'pend'e de la politik'a are'o, urb'estr'o'j rilat'a'j al Demokrat'a Parti'o est'is je inter du'dek kaj kvin'dek procent'o'j pli kapabl'a'j ol respublik'an'o'j kred'i, ke al'ir'o al soci'a'j kaj publik'a'j bon'aĵ'o kiel labor'posten'o'j, kurac'ad'o kaj just'a trakt'ad'o de la tribunal'o'j est'as pli bon'a por blank'ul'o'j ol por kolor'ul'o'j. Dum urb'estr'o'j trans parti'a'j lini'o'j entrepren'is simbol'a'j'n ag'o'j'n kontraŭ la en'migr'ad'a'j politik'o'j de Trump, urb'estr'o'j rilat'a'j al la Demokrat'a Parti'o mult'e pli ver'ŝajn'e fort'e sub'ten'as sen­dokument'a'j'n en'migr'int'o'j'n, agnosk'as lok'a'n diskriminaci'o'n kontraŭ en'migr'int'o'j, kaj agnosk'as, ke al'ir'o al ŝlos'il'a'j publik'a'j, soci'a'j kaj ekonomi'a'j bon'aĵ'o'j est'as ras'e mal'egal'a.

Tiel la en'migr'int'o'j al'front'as mal'egal'a'n tra'navig'end'a'n mozaik'o'n de serv'o'j, ĉar iu'j (plej'part'e el la Demokrat'a Parti'o) lok'a'j reg'ist'ar'o'j agres'em'e proklam'as iniciat'o'j'n bon'ven'ig'i en'migr'int'o'j'n kaj re'pag'i mal'egal'ec'o'j'n, kaj ali'a'j - pro lim'ig'o'j aŭ lok'a'j antaŭ'juĝ'o'j kontraŭ nov'ul'o'j - elekt'as ne far'i tio'n.

Kat'her'in'e Levine Einstein, help'a profesor'o pri politik'a scienc'o en la universitat'o de Boston, akir'is si'a'n doktor'ec'o'n pri Administr'ad'o kaj Soci'a Politik'o ĉe la Universitat'o Harvard. Ŝi'a labor'o pri lok'a'j politik'o'j kaj regul'o'j, ras'a'j kaj etn'a'j politik'o'j, kaj uson'a publik'a politik'o aper'is en mult'a'j scienc'a'j revu'o'j.


El'angl'ig'is Andre'j Peĉënkin (Rus'land'o)


La trans'mov'iĝ'ant'a'j Afrik'o'j de Alain Mabanckou

Intervju'o de Ari'an'e Poissonnier, franc'a ĵurnal'ist'in'o

Est'as tri'kontinent'a sub'tegment'o, kiu'n tra'ir'as Alain Mabanckou, serĉ'ant'e en la pas'int'ec'o tio'n, kio lum'ig'u la nun'o'n. Kiel leg'i la koloni'a'n histori'o'n? Kiu'n senc'o'n don'i al la restitu'o de la afrik'a kultur'a hered'aĵ'o? Kaj kiu'n rol'o'n en ĉio ĉi? La franc-kong'a verk'ist'o parol'as pri ĝi, en plen'a simpl'ec'o.

Per ĉi tiu inter'parol'ad'o, la Kurier'o al'iĝ'as al la celebr'ad'o de la Mond'a tag'o de Afrik'o (la 25- a de maj'o).

Vi divid'as vi'a'n temp'o'n inter tri land'o'j: Kong'o, Franci'o kaj Uson'o. Kiel vi tra'viv'as tiu'n situaci'o'n?

Kiel avantaĝ'o'n! Tiu tri'kontinent'a kultur'o ebl'ig'is al mi al'front'i la vari'ec'o'n de la mond'o kaj mal'kovr'i tio'n, kio'n mi nom'as la trans'mov'iĝ'ant'a'j Afrik'o'j. Por komenc'i, unu trans'mov'iĝ'ant'a Afrik'o intern'e de la kontinent'o: kiam mi viv'is en Kong'o, mi renkont'is okcident-afrik'an'o'j'n, kaj tio don'is al mi la konsci'o'n pri la divers'ec'o de Afrik'o.

Kiam mi ven'is en Franci'o'n, mi mal'kovr'is la Okcident'a'n mond'o'n, sed ankaŭ la Afrik'o'j'n, kiu'j tie establ'is si'n tra migr'ad'o'j, vojaĝ'o'j, tra la histori'o de la sklav'ec'o kaj de la koloni'ad'o: unu trans'mov'iĝ'ant'a Afrik'o en Eŭrop'o. Kaj post tio, kiam mi est'as en Uson'o, mi rimark'as mi'a'n kontinent'o'n tra mal'proksim'a lupe'o, kiu permes'as disting'i la flos'ad'o'n de la ombr'o'j de tiu ali'a trans'mov'iĝ'ant'a Afrik'o, deport'it'a per la sklav'ec'o kaj la negr'o'komerc'o. Mi kon'at'iĝ'is kun tiu afrik'a-amerik'a mond'o proksim'e de Novjork'o, kun Richard Wright, Chester HimesJames Baldwin, verk'ist'o'j de la Renesanc'o de Harlemo, mov'ad'o kiu'n oni lanĉ'is en la unu'a du'on'o de la 20- a jar'cent'o kaj kiu revoluci'is la tiel nom'at'a'n nigr'a'n pens'ad'o'n.

Do, est'as spec'o de tri'kontinent'a sub'tegment'o, en kiu mi ŝtel'ir'as pren'i tio'n, kio pov'as eksplik'i la mond'o'n de morgaŭ...

La mond'o de morgaŭ est'as sum'o de kultur'o'j.

Iu'j dir'as, ke hodiaŭ la nov'liberal'a sistem'o est'as tiel hegemoni'a, ke oni eĉ ne hav'as plu la vort'o'j'n por kritik'i ĝi'n...

Sincer'e, mi mi'n ne re'kon'as en tiu'j vort'o'j! Ebl'us dir'i, ke ĉiu'j il'o'j de kritik'o est'as korupt'it'a'j de la nov'liberal'a sistem'o... Mi ne est'as tiom pesimism'a. Est'as ĉiam rimed'o'j por ag'i kontraŭ la sistem'o kaj est'as foj'e, per en'ir'o en la vort'proviz'o'n de tiu sistem'o, per mal'konstru'o de ĝi, per montr'o de ĝi'a mal'plen'o, tiel ke nov'a pens'manier'o pov'as aper'i. Nur pro tio ke arakid'o hav'as ŝel'o'n, tio ne signif'as, ke mi ne romp'os ĝi'n por vid'i tio'n kio est'as intern'e, kaj manĝ'i ĝi'n.

Pren'u la ekzempl'o'j'n de la afrik'a'j civilizaci'o'j: ili uz'is la okcident'a'n pens'ad'o'n por establ'i la afrik'a'n pens'ad'o'n. La mov'ad'o de la Nigruleco nask'iĝ'is en Eŭrop'o, en la pens'ad'o de la nigr'a'haŭt'a'j kaj antil'a'j student'o'j, kiu'j ven'is kler'iĝ'i en la Franc'uj'o. Unu el ili, la sen'egal'an'o Leopold Sédar Senghor, en'ir'is la Académie française [Franc'a Akademi'o]. Kaj kiu pov'as ankoraŭ diskut'i pri la universal'ec'o de la Cahier d ’un retour au pays natal [Kajer'o pri re'ven'o al la nask'iĝ'land'o] de la antil'an'o Aimé Césaire? Kiu pov'as dub'i pri la fort'o de la analiz'o'j de ali'a martinik'an'o, kiu est'is Frantz Fan'o'n en Peaux noires, masques blancs [Nigr'a'j haŭt'o'j, blank'a'j mask'o'j]?

Ili atak'is la koloni'a'n sistem'o'n kaj ĝi'a'j'n konsekvenc'o'j'n per la il'o'j, kiu'j'n ĝi al ili liver'is.

«La Belg'o'j prov'as rakont'i si'a'n koloni'a'n histori'o'n», vi skrib'is antaŭ ne'long'e sur Instagram, post kiam vi vizit'is la AfricaMuseum [Afrik'a'n Muze'o'n] en Belgi'o. Kial?

Muze'o est'as kiel individu'o: per la elekt'o de si'a'j vest'o'j ĝi send'as mesaĝ'o'n, kiu pov'as est'i sincer'a aŭ bias'a. Iu'j sur'hav'as peruk'o'n.

Oni pov'as en'am'iĝ'i al tiu'j bel'a'j har'o'j kaj est'i profund'e sen'iluzi'ig'it'a, mal'kovr'ant'e, ke ili est'as fals'a'j! Sam'manier'e, kiam vi en'ir'as en tiu'n muze'o'n, vi dir'as al vi mem, ke ĝi est'as tre bel'a, kaj fin'e... nenio. Mi rond'ir'ad'is, mi ne vid'is la man'o'j'n de'hak'it'a'j'n dum la 2- a epok'o ( Léopold la Du'a).

Cert'e, la muze'o don'is la parol'o'n al kelk'a'j afrik'a'j post'e'ul'o'j por rakont'i si'a'n histori'o'n: est'as jam bon'e pens'int'i pri tio.

Tio ne nepr'e est'as la kaz'o en Franci'o, kie, tuj kiam oni parol'as pri koloni'a histori'o, ĉiu baŭm'as kaj rifuĝ'as mal'antaŭ Jules Ferry, kiu hav'ig'us al ni la alfabet'o'n!

Sed se vi las'us al afrik'an'o'j la task'o'n far'i tiu'n sam'a'n muze'o'n, nu, ek'de la en'ir'a pord'o ĝis la el'ir'a pord'o, ili montr'int'us la Blank'ul'o'n vip'i la Nigr'ul'o'n, met'i ili'n en la hold'o'j'n, rab'i la kontinent'o'n, konstru'ig'i fer'voj'o'n tie, kie la hom'o'j mort'as. Sci'u, ke rilat'e ili'n, mi ankaŭ skrib'us sur Instagram, ke ili «prov'as skrib'i si'a'n koloni'a'n histori'o'n».

La koloni'it'o prezent'os la apokalips'a'n versi'o'n de la koloni'ad'o, la okcident'ul'o si'a'n supoz'at'a'n civiliz'ant'a'n versi'o'n. El tio ĉio oni dev'as far'i sintez'o'n. Ĝis nun, ni hav'as subjektiv'a'j'n interpret'o'j'n.

Ĉu la prov'o'j re'don'i la kultur'a'n hered'aĵ'o'n al la afrik'a'j land'o'j, kiu'j'n nun oni far'as en Franci'o, est'as grav'a'j ?

Mi ŝat'as la raport'o'n de Felwine Sarr kaj Bénédicte Savoy pri la restitu'o de la afrik'a kultur'a hered'aĵ'o [trans'don'it'a ĉe la Élysée (Elize'o) la 23-an de novembr'o 2018], sed ni vid'u tio'n, kio okaz'os en la praktik'o.

La restitu'o met'as la sam'a'n demand'o'n:
kiel re'leg'i ni'a'n koloni'a'n histori'o'n? Kial, en la libr'o'j pri histori'o en Franci'o, en Eŭrop'o, oni neniam parol'is pri tiu'j ŝtel'it'a'j objekt'o'j? La koloni'ant'o far'is grand'a'n erar'o'n pens'ant'e, ke kio'n ni produkt'is, tio art'e est'is sen'valor'aĵ'o. Hodiaŭ tiu'j est'as element'o'j, kiu'j mank'as en la eksplik'o de la mond'a imag'o.

La afrik'an'o'j vol'as tut'e simpl'e, ke oni re'kon'u, ke la imag'o de la mond'o inkluziv'u ankaŭ tiu'j'n element'o'j'n de la afrik'a kultur'o, kiu'j'n oni rab'is, kaj ke, ekzempl'e, ne est'us sur'real'ism'o se ne est'us la proksim'ec'o de tiu'j pentr'ist'o'j al la afrik'a art'o. Preter la restitu'o aper'as la demand'o de la re'kon'o de Afrik'o kiel art'a potenc'o.

Ĉu la afrik'a literatur'o okup'as si'a'n lok'o'n en la mond'a literatur'o ?

La afrik'a literatur'o en la franc'a lingv'o est'as jun'a, ĝi eĉ ne est'as cent'jar'a, ĝi bezon'as temp'o'n por konfirm'iĝ'i. Kio est'as interes'a, tio est'as, ke ĝi sci'pov'is pren'i la itiner'o'n de la tut'mond'iĝ'o: ĝi profit'as de la mal'ferm'it'a dimensi'o de la mond'o kaj en'ir'as la grand'a'n dialog'o'n, kiu far'iĝ'as, ĉi tie kaj tie, pri la nun'temp'a'j interes'o'j de la soci'o.

Ĉu vi sent'as vi'n foj'e la pro'parol'ant'o de Afrik'o ?

Tio est'us arog'a. Est'as ver'e, ke mi'n ĉiam flat'as vid'i, ke pli kaj pli da afrik'an'o'j, inkluziv'e angl'e parol'ant'o'j'n, leg'as tio'n, kio'n mi verk'as, re'kon'as si'n en ĝi kaj entuziasm'as. Mi nur re'don'as al ili la sam'o'n tra rakont'o'j, kiu'j parol'as pri ili'a mond'o. Mi ŝat'us, ke oni ne konsider'u mi'n kiel pro'parol'ant'o'n – tio est'us tro krist'ec'a destin'o – sed ke oni hav'u la impres'o'n, ke ni kun'verk'as la libr'o'j'n, kiu'j'n mi verk'as.

Vi pov'int'us far'iĝ'i jur'ist'o. En 1989 vi akir'is stipendi'o'n kaj for'las'is vi'a'n modest'a'n famili'o'n en Pointe - Noire por stud'i jur'o'n en Franci'o.

Mi'a'j ge'patr'o'j vol'is, ke mi far'iĝ'u juĝ'ist'o aŭ advokat'o. La Universitat'o de Nantes konsider'is mi'a'n pet'o'n en'skrib'iĝ'i: tie mi stud'is privat'a'n jur'o'n dum unu jar'o, post'e mi ven'is en Pariz'o'n por far'i tez'o'n de tri'a cikl'o en la universitat'o Dauphine en ekonomi'a kaj soci'a jur'o.

Sed verk'ad'o super'is jur'o'n. Est'as aktiv'ec'o iom ĵaluz'a, kiu ne toler'as konkurenc'o'n. Kaj post'e, kiam mi'a'j ge'patr'o'j mort'is, mi hav'is la sent'o'n, ke mi hav'as plu neniu'j'n, kiu'j'n mi pov'us fier'ig'i pri mi...

Ĉu est'is tag'o, kiam vi dir'is al vi: «Mi vol'as verk'i»?

Mi komenc'is verk'i poem'o'j'n en la lice'o, kaj, esenc'e, mi vol'is far'i nur poezi'o'n.

Sam'temp'e mi ne konsci'is, ke verk'i pov'as est'i ĉef'aktiv'ec'o. Por mi ĝi serv'is por trankvil'ig'i mi'a'j'n tim'eg'o'j'n kaj reg'i mi'a'n sol'ec'o'n. Ĝi far'iĝ'is konfes'o, por sol'a infan'o, kia mi est'is: manier'o rifuz'i la mond'o'n tiel, kiel ĝi est'is skrib'it'a, en la nun'o, por invent'i mi'a'n propr'a'n versi'o'n de la mond'o...

Ebl'e est'as tie, kie verk'ad'o komenc'iĝ'is, eĉ se mi ne est'as kapabl'a dat'i la moment'o'n, kiam mi konsci'iĝ'is. ke est'as tio, kio'n mi dev'is far'i. Mi daŭr'ig'is la verk'ad'o'n, dir'ant'e al mi mem, ke mi labor'os kaj ke paralel'e, de temp'o al temp'o, mi verk'os...Far'ant'e tiel eg'e regul'e, mi ad'e far'is mi'n mem pli muskol'a por aktiv'ec'o, kiu est'is far'iĝ'ont'a la ĉef'a kaj obsed'ant'a.

Antaŭ ol aper'ig'i vi'a'n unu'a'n roman'o'n, Bleu blanc rouge, [Blu'a, blank'a, ruĝ'a] en 1998, vi publik'ig'is kvar kolekt'o'j'n de poem'o'j... Kiel roman'o kaj poezi'o inter'lig'iĝ'as?

La poezi'o harmoni'as kun la romantik'a anim'o de la adolesk'ant'o'j, ĝi est'as la sid'ej'o de la unu'a'j am'o'j, la moment'o, kiam oni rakont'as si'a'j'n el'rev'iĝ'o'j'n, kiam oni en'am'iĝ'as al Lamartine, Hug'o, Vigny aŭ iu ali'a romantik'a poet'o. Kaj post tio, poezi'o est'is fak'o aprez'at'a en mi'a land'o, kun grand'a'j naci'a'j verk'ist'o'j kiel Tchicaya U Tam’si. Oni ver'e mal'kovr'is la roman'o'n nur kun la aper'o, en 1979, de La Vi'e et demie [La viv'o kaj du'on'o] de Sony Labou Tansi, kiu'n mi rigard'as la plej grand'a verk'ist'o de Kong'o. Tie, oni sci'is, ke oni pov'as ankaŭ rakont'i io'n, kio ne nepr'e en'skrib'iĝ'as en la person'a'n dolor'o'n. En la roman'o, la stat'o de la anim'o ne plu est'as la propr'aĵ'o de la roman'verk'ist'o: est'as la propr'aĵ'o de la roman'person'o.

Vi'a amik'o, la haiti'a verk'ist'o Dany Laferrière dir'as, ke rilat'e kre'ad'o'n «la talent'o est'as grav'a, sed la plej grav'a est'as la kuraĝ'o». Ĉu oni dev'as aŭdac'i por kre'i?

La kuraĝ'o est'as ĉio, kio'n oni ne vid'as en la literatur'a verk'o... Roman'o aŭ kolekt'o de poem'o'j, tio est'as la fin'it'a produkt'o. Oni ne vid'as en ĝi ĉiu'j'n turment'o'j'n de la verk'ist'o, li'a'j'n tim'eg'o'j'n, li'a'j'n cirkonstanc'o'j'n de ekzist'ad'o, li'a'j'n mal'sukces'o'j'n... Se vi ne hav'as kuraĝ'o'n, se vi ne hav'as la obstin'o'n, se vi ne hav'as la obsed'o'n, la talent'o ind'as nenio'n!

Verk'i roman'o'n, tio est'as polur'i ĉiu'n fraz'o'n kaj re'ven'i al ĝi tiom da foj'o'j, kiom neces'as por ke ĝi ver'e esprim'u tio'n sent'it'a'n. La kuraĝ'o, pri kiu parol'as Dany Laferrière, est'as sinonim'o de obsed'o kaj de fort'o. La verk'ist'o est'as obsed'it'a de la estetik'a projekt'o, kiu'n li port'as, kaj li uz'as ĉiu'n si'a'n fort'o'n por defend'i ĝi'n en la centr'o de si'a imag'a univers'o.

Kiam oni verk'as, ĉu oni montr'iĝ'u nud'a?

Jes! Est'as ankaŭ la politik'a kuraĝ'o, la aŭdac'o mal'kaŝ'i si'a'n person'ec'o'n. Verk'i ne est'as san'ig'a promen'ad'o, est'as ver'e krut'a voj'o kun tru'o'j, kot'o, pluv'a akv'o, ŝton'o'j.

Tiu'j, kiu'j ne hav'as kuraĝ'o'n, port'as bot'o'j'n.

Verk'ist'o marŝ'as nud'pied'e kaj al'ven'as al la fin'o de la voj'o, eĉ se li est'as kovr'it'a per vund'o'j. Li fin'is la projekt'o'n, kiu est'is en li, la fort'o'n de la mond'o, kiu'n li vol'is nask'i, li far'is tio'n!


Nask'it'a en 1966, en Pointe - Noire, la ekonomi'a ĉef'urb'o de Kong'o, Alain Mabanckou far'iĝ'is lum'tur'a figur'o de la literatur'a franc'lingv'a mond'o. Profesor'o pri literatur'o en la Universitat'o de Kaliforni'o de Los Anĝeleso ( UCLA), li ten'is la katedr'o'n de art'ist'a kre'ad'o en la Collège de Franc'e [Kolegi'o de Franci'o] en 2015 kaj 2016. Li ricev'is mult'a'j'n premi'o'j'n tra la mond'o, kaj li'a verk'ar'o est'as traduk'it'a en tri'dek'o'n da lingv'o'j. En 2018, li publik'ig'is si'a'n dek- du'a'n roman'o'n en Franci'o, Les Cigognes sont immortelles (La Cikoni'o'j est'as sen'mort'a'j).


El'franc'ig'is Kees Neeft (Nederland'o)


Kiam oni mal'ferm'as libr'o'n, oni mal'ferm'as la mens'o'n

Ghalia Khoja


April'e 2019, Sharjah (Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j) iĝ'as la Mond'a Ĉef'urb'o de la libr'o.

Ĝi invit'as la publik'o'n elekt'i la pont'o'n de sci'o kaj ir'i renkont'e al la divers'ec'o de kultur'o'j kaj de popol'o'j.

Per tiu ĉi artikol'o, la Kurier'o al'iĝ'as al la celebr'ad'o de la Mond'a Tag'o de la Libr'o kaj de la aŭtor'rajt'o, la 23- a de april'o.

«La libr'o est'as, en ĉiu'j cirkonstanc'o'j, la plej bon'a voj'kompan'o”. Tiu cit'aĵ'o de Al Mutanabbi, fam'a arab'a poet'o de la 10- a jar'cent'o, far'iĝ'is aforism'o, kiu'n la am'ant'o'j de literatur'o, de poezi'o kaj, pli ĝeneral'e, de sci'o ŝat'as ripet'i, eĉ dum ni'a epok'o, kiam la soci'a'j ret'o'j kaj la aŭd'o'vid'a'j medi'o'j tre'eg'e redukt'is la lok'o'n de la libr'o.

La libr'o daŭr'e est'as privilegi'a rimed'o por stimul'i la valor'o'j'n de toler'em'o, de kun'viv'ad'o kaj pac'o, de defend'o de esprim'liber'ec'o kaj de batal'o kontraŭ ekstrem'ism'o kaj obskur'ant'ism'o – tiom da komun'a'j denominator'o'j de event'o'j, kiu'j komenc'iĝ'as en Sharjah [ŝarĝ'a] [‫َ شلٱ ‬ ‫ ا ‬ ّ ‫ ةَ قر ‬‎ - Šāriqah aŭ, en la arab'a de la Pers'a Golf'o:
- šārja ] la 23-an de april'o 2019, Mond'a'n tag'o'n de la libr'o kaj de la aŭtor'rajt'o, kaj daŭr'os dum la tut'a jar'o, kadr'e de ĝi'a nomad'o kiel Mond'a Ĉef'urb'o de la libr'o 2019. Sharjah far'iĝ'is la unu'a urb'o de la Pers'a Golf'o kaj la tri'a urb'o de la arab'a mond'o, kiu profit'as de tiu nom'don'o.

Ĝust'e tie, en Sharjah, oni mal'ferm'is la unu'a'n lern'ej'o'n kaj la unu'a'n bibliotek'o'n de la Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j. Kaj ĝust'e en tiu urb'o, ek'de 1982, inter'naci'a jar'a foir'o de la libr'o direkt'as al la publik'o invit'o'n preskaŭ simil'a'n al ordon'o: “Leg'u, vi est'as en Sharjah!” Pro tio, ke ĝi iĝ'is la tri'a plej grav'a foir'o de la libr'o en la mond'o, ĝi akcept'is en 2018 2,7 milion'o'j'n da vizit'ant'o'j, 1874 ekspozici'ant'o'j'n el 77 land'o'j, kun 1,6 milion'o'j da titol'o'j kaj propon'is program'o'n en'hav'ant'a'n 1 800 event'o'j'n.

La emir'land'o Sharjah hav'ig'is al la libr'o privilegi'a'n lok'o'n en si'a kultur'a politik'o, kun projekt'o'j kiel: “Unu bibliotek'o en ĉiu hejm'o”, vojaĝ'ant'a'j bibliotek'o'j, premi'o'j naci'a'j, region'a'j, eĉ inter'naci'a'j, Premi'o Unesk'o- Sharjah de la Arab'a Kultur'o, Premi'o Sharjah por arab'a poezi'o, Premi'o Tourjoumane por traduk'ad'o kaj ankaŭ la Premi'o por la libr'o emir'land'a.

La emir'land'o fier'as ankaŭ pri la Sharjah Publishing City ( SPC), kiu'n ĝi pri'skrib'as kiel la unu'a'n mond'a'n liber'a'n zon'o'n dediĉ'it'a'n ekskluziv'e por serv'i la tut'mond'a'n el'don'a'n kaj pres'ad'a'n ind'u­stri'o'n. Dis'vast'iĝ'int'a sur 19 000 kvadrat'a'j metr'o'j, la instal'aĵ'o propon'as nov'a'j'n art'a'j'n serv'o'j'n kaj infra'struktur'o'j'n por la tut'a ĉen'o de libr'o'j - de skrib'ad'o kaj dezajn'ad'o, ĝis pres'ad'o kaj distribu'ad'o de libr'o'j - por divers'a'j buĝet'o'j.

Si'a'vic'e, la Asoci'o de la el'don'ist'o'j emir'land'a'j kontribu'as al la antaŭ'e'n'ig'o de la libr'o kaj la leg'ad'o ĉe ĉiu'j soci'a'j kategori'o'j kaj ĉe divers'a'j generaci'o'j de leg'ant'o'j; tiu fakt'o al'port'is al ĝi la re'kon'o'n de ĝi'a'j sam'rang'ul'o'j, kiel atest'as la elekt'ad'o de ĝi'a prezid'ant'in'o Sheika Bodour Bint Sultan Al Qasimi por la posten'o de vic'prezid'ant'o de la Inter'naci'a Unu'iĝ'o de el'don'ist'o'j, en 2018.

«La libr'o est'as la rimed'o, kiu permes'as al ĉiu soci'o evolu'i, el'star'i kaj dialog'i. Ĝi est'as pont'o inter ĉiu'j land'o'j de la mond'o», ŝi deklar'is pren'ant'e si'a'n funkci'o'n de prezid'ant'in'o de la Buro'o de Sharjah, Mond'a Ĉef'urb'o de la libr'o 2019.

Kun'labor'e kun du'dek reprezent­ant'o'j de la publik'a'j sektor'o'j, de la privat'a'j sektor'o'j kaj de la civil'a soci'o, la Buro'o organiz'as seri'o'n de kultur'a'j kaj art'a'j manifest'ad'o'j, kiu'j okaz'os dum la jar'o ne nur en la Emir'land'o'j sed ankaŭ en ali'a'j land'o'j de la region'o. La event'o cel'as kontribu'i al la dis'volv'ad'o kaj al la sub'ten'o de la el'don'ad'o en la land'o kaj en la arab'a mond'o, sam'kiel facil'ig'i la al'ir'o'n de ĉiu'j al la libr'o, ĉef'e de la infan'o'j kaj adolesk'ant'o'j. Ĝi cel'as ankaŭ mal'kovr'i promes'ant'a'j'n aŭtor'o'j'n, pli'grand'ig'i la nombr'o'n de la leg'ant'o'j de pres'it'a'j kaj cifer'ec'a'j libr'o'j kaj, fin'e, kuraĝ'ig'i al traduk'ad'o. Ĉiu'j beletr'a'j ĝenr'o'j trov'as tie si'a'n lok'o'n - poezi'o, roman'o, novel'o...

sam'e kiel scienc'a'j kaj soci'a'j verk'o'j, aŭ eĉ bild'stri'o'j.

Fin'e de la event'o, Sharjah trans'don'os la stafet'baston'o'n al la urb'o Kuala - Lumpuro (Malajzi'o), kiu'n Unesk'o jam elekt'is Mond'a ĉef'urb'o de la libr'o 2020.


Verk'ist'in'o kaj beletr'a kritik'ist'in'o, Ghalia Khoja (Siri'o) est'as aŭtor'in'o de 25 verk'o'j:
poezi'a'j kolekt'o'j, roman'o'j kaj ese'o'j. Ŝi viv'as en Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j ek'de 2004, kie ŝi labor'as kiel ĵurnal'ist'o ĉe la ĵurnal'o Al Ittihad.


El'franc'ig'is Mari'a But'a'n (Ruman'uj'o)


Art'e'far'it'a Intelekt'o, sojl'e de Afrik'o

Tshilidzi Marwala, intervju'it'a de Edwin Naidu, Sud'afrik'a ĵurnal'ist'o


Afrik'a'j politik'estr'o'j dev'as al'pren'i teknologi'o'n kaj uz'i la Kvar'a'n Industri'a'n Revoluci'o'n (4IR) por gvid'i la kontinent'o'n el mal'riĉ'ec'o kaj al pli bon'a est'ont'ec'o, asert'as la gvid'a Sud'afrik'a scienc'ist'o kaj fak'ul'o pri Art'e'far'it'a Intelekt'o ( AI) Tshilidzi Marwala.

Tiu ĉi intervju'o aper'as okaz'e de la Tut'mond'a Afrik'a Tag'o, celebr'at'a de Unesk'o la 25-an de maj'o.

Fin'e de la Ok'dek'a'j jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o, la Ĉin'a reg'ist'ar'o invest'is en la ekonomi'o, kaj ek'de tiam el'tir'is el mal'riĉ'ec'o 800 milion'o'j'n da hom'o'j. Ĉu vi opini'as la Sud'afrik'a'n reg'ist'ar'o'n kapabl'a ating'i simil'a'j'n rezult'o'j'n, eĉ se kun mal'pli grand'a kvant'o da hom'o'j, per'e de invest'ad'o en 4IR*?

Oni opini'as, ke Ĉini'o pov'as est'i la last'a land'o, kiu per'labor'as mon'o'n el mal'mult'e­ kost'a labor'fort'o, por el'tir'i hom'o'j'n el mal'riĉ'ec'o. Se oni util'ig'as robot'o'j'n en la labor'procez'o'j, plej ver­ŝajn'e tio est'os eĉ mal'pli kost'a ol en la pas'int'ec'o. Pro tio, mi tim'as, ke 4IR pov'os mark'i la labor'kost'o'n kiel tim'ig'il'o'n por la labor'don'ant'o'j, kun la komplet'a aŭt'o­mat'ig'o de la produkt'o- procez'o.

Sen'dub'e, 4IR ŝanĝ'os la labor­mond'o'n kun art'e'far'it'e intelekt'a'j maŝin'o'j­ plen­um­ ant'a'j task'o'j'n kutim'e far'at'a'j'n de hom'o'j.

Kiel rezult'o, la labor­mond'o mal'grand'iĝ'as, kun fabrik'o'j dung­ant'a'j mal'pli da hom'o'j ol antaŭ'e. Okaz'os fort'a kresk'o de mal­ egal'ec'o. Tiu'j kun sufiĉ'a kapital'o por aĉet'i industri'a'j'n robot'o'j'n produkt'os per mal'pli da hom'rimed'o'j, kaj far'iĝ'os tre riĉ'a'j, dum * La 4- a Industri'a Revoluci'o (4IR) – baz'it'a sur la dis'vast'ig'at'a dispon'ebl'ec'o de cifer'ec'a'j teknologi'o'j al'port'it'a'j al ni per la Tri'a Industri'a (aŭ cifer'ec'a) Revoluci'o – est'as gvid'at'a per nov'aper'ant'a'j teknologi'o'j, baz'it'a'j sur kombin'o de cifer'ec'a'j, biologi'a'j kaj fizik'a'j nov'ig'o'j. Tiu'j freŝ'a'j teknologi'o'j, kiu'j est'as ŝanĝ'ant'a'j la manier'o'n, en kiu ni viv'as kaj labor'as, inkluziv'as Art'e'far'it'a'n Intelekt'o'n ( AI) kaj robot'ik'o'n, la Inter'ret'o'n de Objekt'o'j (Id'O), pli'ig'it'a'n real'ec'o'n, kvantum'komput'ad'o'n, tri'dimensi'a'n pres'ad'o'n, blok'ĉen'o'j'n, al'don'aĵ'a'n fabrik'ad'o'n, neŭr'o'teknologi'o'j'n kaj gen'ar'a'n modif'ad'o'n.

la ali'a'j est'os for'ŝov'at'a'j al la rand'o'j de la soci'o. Sud-Afrik'o, kaj la Afrik'a Kontinent'o, hav'as kiel sol'a'n elekt'o'n en'pren'i 4IR- n kaj uz'i ĝi'n por trov'i solv'o'j'n al la grand'a kvant'o da problem'o'j, kiu'j'n ni dev'as al'front'i.

Ĉu ĉiu'j Afrik'a'j reg'ist'ar'o'j jam invest'as en 4IR?

Mi ne kred'as, ke tio est'as la kaz'o, eĉ se insul'o'j da eminent'ec'o est'as trov'ebl'a'j en Mozambik'o, Kong'o, Kenj'o, Ruand'o kaj Sud-Afrik'o, sur divers'a'j nivel'o'j. Mobiliz'i pri tem'o kiel 4IR en kontinent'o kun kvin­ dek kvar land'o'j est'as mult'e pli komplik'e ol trakt'i unu sol'a'n, eĉ se tiom grand'a'n kiel Ĉini'o. Konsider'o, ke tiu'j land'o'j est'as en tre mal'simil'a'j nivel'o'j de evolu'o, ig'as la situaci'o'n eĉ pli kompleks'a.

Mi kred'as, ke 4IR far'iĝ'os io pri datum'o'j –, ĉu tem'os pri datum'o'j de hom'o'j, genetik'a'j datum'o'j, aŭ la datum'o'j, kiu'j gvid'as 4IR'n mem. La demand'o, kiu'n ni dev'as star'ig'i est'as: ĉu la Afrik'a'j land'o'j mem akir'os tiu'j'n datum'o'j'n? La respond'o, mi tim'as, est'as:
ne. La plej grand'a'j kapt'ist'o'j de datum'o'j est'as la uson'a'j mult'naci'a'j kompani'o'j.

Kiam tem'as pri kolekt'o aŭ administr'ad'o de datum'o'j, Afrik'o poent'os je tri, en skal'o inter unu kaj dek. Tiu cifer'o est'as alarm'ig'a.

Unu el la ĉef'a'j problem'o'j, kiam tem'as pri 4IR, est'as, ke la gajn'int'o pren'as ĉio'n.

En Sud-Afrik'o ni hav'is lok'a'n serĉ'il'o'n, nom'at'a'n Anansi, kiu agres'iv'e kolekt'is lok'a'j'n datum'o'j'n, sed neniel rezist'is Gugl'o'n – ĝi mal'aper'is, en 2011. Mal'mult'a'j kapabl'as dir'i la nom'o'n de la du'a mond'a serĉ'il'o – la respond'o est'as Bing, de Microsoft, sed ankaŭ ili barakt'as. Ne est'as spac'o por numer'o du – la fakt'o, ke Gugl'o ne est'as al'ir'ebl'a en Ĉini'o, est'as grand'a avantaĝ'o por ĉin'a'j kompani'o'j.

Tamen, la gigant'o'j de la ret'o, kiel mult'a'j korporaci'o'j, ne mal'ŝpar'as mult'e da temp'o trakt'ant'e lok'a'j'n instanc'o'j'n.

Ekzempl'e, Gugl'a Map'ar'o ne prononc'as ĝust'e la nom'o'j'n en ni'a'j lok'a'j strat'o'j. Se ni est'us produkt'int'a'j ni'a'j'n propr'a'j'n map'o'j'n kun la ĝust'a prononc'o, ni est'us pov'int'a'j hav'i avantaĝ'o'n kontraŭ Gugl'o. Baz'o por konkurenc'o est'as al'front'i defi'o'j'n sur lok'a nivel'o.

Kiom for est'as Afrik'a'j land'o'j de la mem'produkt'ad'o de 4IR-teknologi'o?

Laŭ mi, ni produkt'as amas'o'n da teknologi'o'j, se dir'i sincer'e. Mi aŭd'as mult'o'n pri El'o'n Musk, kaj li'a Tesl'a- aŭtomobil'o, sed Sud-Afrik'o hav'is la model'o'n Joule [elektr'a kvin'sid'lok'a aŭt'o], kiu est'is mal'aktual'ig'it'a ĉar oni dev'us vend'i almenaŭ milion'o'n da ekzempler'o'j por ke ĝi est'u konven'e real'ig'ebl'a. Ni registr'as mult'a'j'n patent'o'j'n, sed ni'a'j merkat'o'j ne est'as sufiĉ'e grand'a'j, tial ni'a'j produkt'o'j mort'as en laboratori'o'j.

Ekonomik'o ordon'as, ke vi dev'as vend'i almenaŭ milion'o'n da unu'o'j, por ke ili est'u profit'don'a'j. Ne est'as nur la kre'o de teknologi'o kiu grav'as. Ni dev'as kre'i nov'a'j'n merkat'o'j'n kaj konstru'i efik'a'n strategi'o'n por eksport'ad'o.

Ĉu korporaci'o'j dev'us lud'i pli grand'a'n rol'o'n per'e de publik-privat'a'j-partner'ec'o'j ( PPPj) kun la reg'ist'ar'o'j pri 4IR?

Absolut'e jes, korporaci'o'j nepr'e hav'u grand'a'n rol'o'n. Tio, kio'n mi rimark'is, kaj tio est'as pri'debat'end'a vid'punkt'o, est'as la ekzist'o de kultur'o, kiu ne taks'as Afrik'o'n kiel produkt'lok'o'n. Ekzempl'e, ne ekzist'as en Afrik'o fabrik'o'j de produkt'o'j Apple. Kun kompani'o'j, kiu'j produkt'as en land'o'j, kie ili operaci'as, est'as mult'e pli facil'e kun'labor'i ol kun tiu'j, kiu'j simpl'e al'port'as en tiu'n land'o'n var'o'j'n produkt'at'a'j'n ali'lok'e.

Kia'j pov'as est'i la mekanism'o'j, kiu'j'n ni dev'as star'ig'i por ke la mult'naci'a'j entrepren'o'j invest'u en produkt'ad'o en la Kontinent'o?

En Sud-Afrik'o, la motor'industri'o est'as bon'a ekzempl'o, tie est'as reg'ist'ar'a politik'o subvenci'i aŭtomobil'kompani'o'j'n kiu'j produkt'as ĉi tie. Nun'temp'e, ni ne hav'as simil'a'j'n politik'o'j'n por kompani'o'j, kiu'j part'o'pren'as en 4IR, ni dev'as tio'n far'i dum ni progres'as. Kre'i special'a'j'n ekonomi'a'j'n region'o'j'n kun atent'o al 4IR est'as bon'a ide'o, kun reg'ist'ar'o'j, kiu'j proviz'as industri'o'j'n per impost'redukt'ad'o kiu antaŭ'e'n'ir'ig'os produkt'ad'o'n, kre'ad'o'n de labor'lok'o'j, kaj help'os la kresk'o'n de la ekonomi'o.

Tiu'j stimul'il'o'j ne dev'as est'i nur por fremd'a'j kompani'o'j, sed ankaŭ lok'a'j firma'o'j dev'us est'i kapabl'a'j profit'i el tio.

Tio signif'as, ke politik'a'j gvid'ant'o'j dev'as lud'i esenc'a'n rol'o'n en la procez'o de en'konduk'ad'o de nov'a'j teknologi'o'j.

Unu el la unu'a'j afer'o'j, kiu'j'n Afrik'o dev'as far'i, est'as ek'hav'i gvid'ant'o'j'n, kiu'j kompren'as la teknologi'o'n. En Ruand'o, la grand'rapid'a inter'ret'o ig'as mem'evident'a la fakt'o'n, ke la Prezid'ant'o Paul Kagame kompren'as teknologi'o'n. En Kenj'o, la kvant'o da 4IR'a'j nov'kompani'o'j kaj la star'ig'o de cifer'ec'a valut'o montr'as tre klar'e, ke la Prezid'ant'o Uhuru Kenyatta kompren'as teknologi'o'n.

En Sud-Afrik'o, Prezid'ant'o Cyril Ram'a­ phosa est'as la unu'a gvid'ant'o, kiu met'is 4IR'o'n front'e de si'a strategi'o, kaj li est'as grand'a advokat'o por scienc'o kaj teknologi'o. En si'a mesaĝ'o al la land'a asemble'o leĝ'don'a pri la stat'o en la land'o, februar'e 2018, li parol'is pri la cifer'ec'a industri'a revoluci'o, kaj si'n dev'ont'ig'is por star'ig'i fak'ul'a'n komision'o'n pri 4IR por gvid'i strategi'o'n. Ni bezon'as naci'nivel'a'n strategi'o'n, kiel la Barat'a Naci'a Strategi'o por AI aŭ la plan'o por strategi'a fabrik'ad'o far'it'a en Ĉini'o 2025 por ĝi'n mem trans'form'i en nov'ig'a'n alt'teknik'n'ologi'a'n pov'central'o'n. Esper'ebl'e la komision'o gvid'at'a de la Prezid'ant'o Ramaphosa kre'os strategi'o'n, por ek'mov'i politik'a'n ekonomi'o'n kaj soci-fort'o'j'n, kiu'j met'u la ekonomi'o'n en bon'a'n voj'o'n.

Towards a Humanistic Approach La Afrik'a kontinent'o nun hav'as 1,3 miliard'o'j'n da en'loĝ'ant'o'j, kaj pli'e kresk'as – est'as la plej rapid'e kresk'ant'a kontinent'o, loĝ'ant'ar'e. Oni ne pov'as trakt'i la tem'o'j'n de popol'kresk'o, sekur'ec'o de manĝ'aĵ'o aŭ urbaniz'ad'o sen teknologi'o 4IR.

Ni'a'j gvid'ant'o'j dev'as kompren'i teknologi'o'n – ili dev'as est'i evolu'iv'a'j en si'a perspektiv'o. Kaj tio nepr'e signif'as ke, mov'iĝ'ant'e antaŭ'e'n, ni dev'as ek'ident'ig'i nov'a'j'n gvid'ant'o'j'n kun tia'j kvalit'o'j.


Unu el la gvid'a'j Sud'afrik'a'j fak'ul'o'j pri Art'e'far'it'a Intelekt'o, Tshilidzi Marwala est'as Vic'kancelier'o de la Johanesburga Universitat'o. Li'a vast'a serĉ'ad'o pri AI aper'is en plur'a'j revu'o'j tra la mond'o, kaj li gajn'is plur'a'j'n premi'o'j'n ĉu si'a'land'e, ĉu inter'naci'e.


El'angl'ig'is Norberto Saletti (Ital'uj'o)


La Ruand'a mirakl'o

Alphonse Nkusi

Kvar'on'o'n de jar'cent'o post la terur'a genocid'o en la jar'o 1994, Ruand'o mal'ferm'as nov'a'n paĝ'o'n en si'a histori'o. Post long'a period'o de naci'a unu'iĝ'o kaj re'pac'iĝ'o, ĝi invest'as en ekonomi'a'n kresk'ad'o'n kaj fokus'iĝ'as sur nov'a'j teknologi'o'j, kun la esper'o far'iĝ'i la ĉef'nod'o pri IKT [inform'ad'ik'a kaj komunik'ad'a teknologi'o'j] en Afrik'o.

Per tiu ĉi artikol'o, Unesk'o-Kurier'o part'o'pren'as la Inter'naci'a'n Tag'o'n de Re'memor'o pri la genocid'o de la jar'o 1994 kontraŭ la tuciaj trib'an'o'j en Ruand'o, la 10-an de april'o.

Antaŭ du'dek kvin jar'o'j, la plej sang'a ĉapitr'o en la aktual'a histori'o de Afrik'o est'is ĉiz'it'a en Ruand'o. Dum cent tag'o'j, milion'o da hom'o'j perd'is si'a'n viv'o'n, post'las'ant'e milion'o'n da orf'o'j, krom mult'nombr'a'j'n vidv'in'o'j'n kaj vidv'o'j'n.

Mi est'is en Ugand'o, kiam tiu dram'o torent'is tra mi'a land'o. La najbar'land'o en la nord'o bon'ven'ig'is mi'n rifuĝ'ant'o en la jar'o 1962, kiam mi est'is jun'a vir'o de 17 jar'o'j. Mi tie stud'ad'is ĉe la universitat'o Makerere, fond'is mi'a'n famili'o'n, kaj viv'is tie ĝis la jar'o 2008. Sed ek'de la jar'o 1994, mi divid'is mi'a'n temp'o'n inter Ugand'o kaj Ruand'o, por zorg'i pri la orf'o'j de mi'a famili'o kaj ankaŭ por kontribu'i al la re'konstru'ad'o de mi'a patr'uj'o.

Ĉio est'is re'far'end'a en tiu vund'it'a land'o. La unu'a'rang'a cel'o de la Ruand'a Patri'a Front'o, RPF - Inokotanyi, la politik'a parti'o gvid'at'a tiu'temp'e de la hodiaŭ'a Ruand'a prezid'ant'o Paul Kagame, est'is halt'ig'i la genocid'o'n kaj re'star'ig'i pac'o'n kaj sekur'ec'o'n. “Ni lern'is lecion'o'j'n, kiu'j instru'u ni'n kiel konstru'i ni'a'n est'ont'ec'o'n”, dir'is li antaŭ ne'long'e dum kun'ven'o de komerc'a'j gvid'ant'o'j en la urb'o Charlotte, Nord'a Karolin'o, Uson'o.

Por konstru'i la est'ont'ec'o'n, ni komenc'is per tio re'lern'i konjugaci'i la vort'o'n “est'i”

en la plural'o kaj dir'i al ni mem, ke ni ĉiu'j est'as Banyarwanda - oj [hom'o'j de Ruand'o].

Forges'i, kiu est'as tucio [Tut'si-trib'an'o], kiu est'as hutuo [ Hutu -trib'an'o], kiu est'as Twa -trib'an'o. Venk'i la mal'am'o'n.

Tradici'o por la sav'o

Prioritat'o est'is met'at'a al unu'ec'o kaj re'pac'iĝ'o. Cel'e al tio, la gacaca, la tradici'a sistem'o de justic'o, est'is re'viv'ig'it'a, kio permes'as al la komun'um'o akuz'i la krim'ul'o'j'n kaj akcept'i ili'a'n pet'o'n pri pardon'o. Help'e de tiu'j tradici'a'j juĝ'ej'o'j, la trans'viv'int'o'j pov'is ek'sci'i pli pri la mort'o de si'a'j parenc'o'j, sed ankaŭ pri la krim'ul'o'j, kiu'j konfes'is si'a'j'n mis'far'o'j'n kaj konfes'is si'a'n kulp'o'n. Divers'a'j'n pun'o'j'n oni verdikt'is, de'pend'e de la grav'ec'o de la far'it'a'j krim'o'j.

Kelk'a'j'n oni verdikt'is al serv'o'j por la komun'um'o, kelk'a'j'n al prizon'o.

Dum dek jar'o'j, la gacaca -juĝ'ej'o'j pri'juĝ'is 1,9 milion'o'j'n da kaz'o'j, antaŭ ol ili oficial'e est'is ferm'it'a'j en maj'o de la jar'o 2012.

Je la sam'a temp'o, publik'a'j juĝ'a'j instituci'o'j est'is re'establ'it'a'j kun la task'o juĝ'i la plej grav'a'j'n kaz'o'j'n. Sur inter'naci'a nivel'o, la Inter'naci'a pun'tribunal'o por Ruand'o [ International Criminal Tribunal for Rwanda ( ICTR)], establ'it'a la 8-an de novembr'o 1994, agnosk'is, ke “genocid'o, krim'o'j kontraŭ la hom'ec'o, kaj milit'krim'o'j est'is far'it'a'j en horor'ig'a ampleks'o”, ating'ant'a'j “kvot'o'n de mort'ig'o'j kvar'obl'e pli alt'a'n ol tiu dum la kulmin'o de la Nazi'a Holokaŭst'o.” Nun'moment'e la ICTR est'as akuz'int'a naŭ'dek tri individu'o'j'n, supoz'at'a'j'n la plan'ist'o'j kaj far'ist'o'j de la genocid'o. Ok'dek el ili star'is antaŭ la tribunal'o, el kiu'j du'dek tri jam fin'is si'a'j'n pun'o'j'n.

Kiel post'efik'o de la genocid'o, oni ek'uz'is ali'a'n tradici'a'n metod'o'n por ebl'ig'i al civit'an'o'j part'o'pren'i en publik'a'j afer'o'j.

Ĝi konsist'as el ili'a si'n'dediĉ'o al jam plan'it'a'j ag'ad'o'j, kadr'e de administr'a sistem'o, kiu dispon'ig'as tiu'cel'a'j'n kontrakt'o'j'n nom'it'a'j'n “ imihigo ”. En antaŭ'a'j temp'o'j tia'j kontrakt'o'j est'is buŝ'a'j, nun'temp'e ili est'as skrib'at'a'j kaj sub'skrib'at'a'j, sed ili'a funkci'o est'as la sam'a: Ili dev'ig'as la individu'o'n plen'um'i nombr'o'n da task'o'j dum unu jar'o, je kies fin'o la komun'um'o pri'taks'as ties efik'ec'o'n.

Tiu metod'o konsider'ind'e kontribu'is al la pli'bon'ig'o de la publik'a'j serv'o'j en la hodiaŭ'a Ruand'o, kiu elekt'is por si konsent'a'n demokrati'o'n kaj dis'divid'o'n de la ŝtat'a'j fort'o'j.

La prioritat'o'j

Kun averaĝ'a kresk'o je sep procent'o'j ĉiu'n jar'o'n ek'de 2000, Ruand'o nun est'as unu el la gvid'a'j afrik'a'j land'o'j pri la ekonomi'a kresk'ad'o. Laŭ oficial'a'j rezult'o'j, ĝi'a'j invest'o'j en agrikultur'o, energi'o, infra'struktur'o, min'ad'o kaj turism'o sav'is pli ol milion'o'n da hom'o'j el mal'riĉ'eg'o.

Tiu'n evolu'o'n akompan'as la progres'a inter'plekt'iĝ'o de la land'o en grand'region'a'j'n ekonomi'a'j'n struktur'o'j'n kaj pli ampleks'a'n part'o'pren'ad'o'n en la inter­naci'a komun'um'o. Kun 6 550 milit'a'j serv'ist'o'j, Ruand'o nun est'as la kvant'e kvar'a kontribu'ant'o al pac'defend'a'j operac'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.

Sed la land'o antaŭ ĉio vol'as invest'i en hom'o'j'n por sukces'i en evolu'ad'o ĉio'n ampleks'ant'a. Pro tio ĝi lok'as vir'in'o'j'n al la avan'gard'o de la publik'a viv'o. Ili pag'is alt'a'n prez'o'n dum la Nigr'a Printemp'o en Ruand'o [masakr'o de 1994]: inter 100 000 kaj 250 000 vir'in'o'j far'iĝ'is viktim'o'j de seks'per'fort'o kaj seks'a'j atenc'o'j, tiu'j abomen'ind'a'j arm'il'o'j de milit'o, agnosk'it'a'j far'e de la ICTR kiel genocid'a'j ag'o'j. De tiam mult'a'j de ili mort'is pro Aidos'o akir'it'a dum la atenc'o'j.

Por sekur'ig'i la protekt'ad'o'n de vir'in'o'j, oni en la jar'o 2008 akcept'is Leĝ'o'n pri Prevent'o de kaj Pun'ad'o por Seks-baz'it'a Per'fort'o. Ali'a'j leĝ'o'j cert'ig'as ili'a'n plen'a'n part'o'pren'o'n en la politik'a kaj soci'a viv'o'j: minimum'e tri'dek procent'o'j de ĉiu'j pozici'o'j est'as rezerv'it'a'j por vir'in'o'j, en ĉiu'j ŝtat'a'j instituci'o'j sur ĉiu'j nivel'o'j. Tiu strategi'o super'pont'is la breĉ'o'n inter vir'o'j kaj vir'in'o'j je pli grand'a rapid'ec'o. Hodiaŭ 62 procent'o'j de la parlament'an'o'j, 50 procent'o'j de la ministr'o'j, kaj 45 procent'o'j de la oficial'ul'o'j en la juĝ'ist'ar'o est'as vir'in'o'j.

Kler'ig'ad'o kaj san'o est'as la du ali'a'j prioritat'a'j sektor'o'j, kiu'j en'sorb'is 30% de la jar'a naci'a buĝet'o dum kelk'a'j jar'o'j. La kvot'o de la lern'ej'a frekvent'ad'o kadr'e de la dev'ig'a 12-jar'a kler'ig'ad'o est'as 90%, kaj la protekt'o far'e de la pri'san'a asekur'o est'as 87%.

La san'serv'o'j konsider'ind'e pli'bon'iĝ'is eĉ en for'a'j are'o'j ek'de la en'konduk'o de “ Zipline ”-flug'robot'o'j, kiu'j, laŭ inform'o'j de la ĉef'a direktor'o de la uson'a ek'firma'o, real'ig'is pli ol 4000 liver'o'j'n de sang'o kaj kurac'il'o'j inter oktobr'o 2016 kaj april'o 2018.

Ankaŭ kler'ig'ad'o mal'rapid'e sed sen'halt'e ŝanĝ'iĝ'as rezult'e de nov'a'j inform'ad'ik'a kaj komunik'ad'a teknologi'o'j (IKT), apart'e ek'de la establ'o de la iniciat'o “unu tek'komput'il'o por ĉiu infan'o” en juni'o 2008. Pli ol 600 000 tia'j komput'il'o'j est'is distribu'it'a'j, kaj la infan'o'j konsent'is divid'i inter si ĝi'a'n uz'ad'o'n je tag'a'j period'o'j.

La projekt'o tamen al'front'is defi'o'j'n, i. a.

la mank'o'n de tut'teren'a elektr'a proviz'o en kamp'a'j region'o'j, neces'a por ŝarĝ'i la komput'il'o'j'n, kaj mank'o'n de labor'fort'o por distribu'i tiu'j'n al pli ol 2,3 milion'o'j da lern'ej'a'j infan'o'j. Spit'e tio'n, la IKT- oj evolu'as je plen'a rapid'ec'o: 4000 km - oj de kabl'o'j optik'fibr'a'j jam est'as vast'e produkt'it'a'j en la land'o, kiu ampleks'as surfac'a'n are'o'n de iom'et'e pli ol 26 000 km 2. Ĉi tiu'n jar'o'n oni esper'as, ke la sen'kabl'a inter'ret'o kaj la optik'fibr'a kabl'ar'o kovr'os 95% de la land'o.

La grand'a pli'mult'o de la loĝ'ant'o'j jam hav'as al'ir'o'n al poŝ'telefon'o'j, kaj 4 milion'o'j el la ĉirkaŭ 13 milion'o'j da loĝ'ant'o'j nun'moment'e pov'as aĉet'i kaj pag'i si'a'j'n faktur'o'j'n kaj eĉ la asekur'a'j'n kotiz'o'j'n, per uz'ad'o de poŝ'telefon'a'j apoj. Simpl'e vizit'u la ret'ej'o'n Irembo (kio signif'as “al'ir'o” en la lingv'o Kinyarwanda) por trov'i inter'ret'e la plej mult'a'j'n reg'ist'ar'a'j'n serv'o'j'n.

Rigard'o ont'e'n Ruand'o met'as si'a'n fokus'o'n al teknologi'a evolu'o por cert'ig'i pli bon'a'n est'ont'ec'o'n. Bank'a'j transakci'o'j est'as facil­ ig'at'a'j per poŝ'telefon'a'j serv'o'j. Negoc'a'j gvid'ist'o'j hav'as al'ir'o'n al ret'komerc'o per la Ret'a mond'komerc'a platform'o [ Electronic World Trad'e Platform ( eWRP)], establ'it'a en oktobr'o 2018 far'e de la ĉin'a ret'komerc'a gigant'o Alibaba. En'urb'a transport'o est'as facil'ig'at'a per aŭtomobil'a'j kaj motor'cikl'a'j serv'o'j reg'at'a'j per poŝ'telefon'a'j apoj.

El inter la last'menci'it'a'j nask'iĝ'is la apoSafeMotos ” [sekur'a'j motor'cikl'o'j] ŝerc'e nom'it'a “la UBER de la motor'cikl'a'j taksi'o'j”, el la si'n'o de kLab, teknologi'a centr'o por nov'ig'ad'o'j, konsider'at'a la plej dinamik'a en la land'o. Ek'de la jar'o 2012, tiu trejn'is mil'o'j'n da jun'a'j hom'o'j sen'kotiz'e, help'ant'e instal'i 60 kompani'o'j'n, el kiu'j kvar far'iĝ'is gvid'a'j en si'a kamp'o de ag'ad'o, kaj el kiu'j du ekspansi'is inter'naci'e. kLab est'as unu el kelk'a'j centr'o'j por nov'ig'ad'o'j, kiu'j evolu'is, apart'e en la ĉef'urb'o Kigali, kun cel'rigard'o al jun'a'j Ruand'an'o'j nov'a'j'n profesi'a'j'n oportun'o'j'n.

Ankaŭ la Urb'o de Nov'ig'ad'o, konstru'ot'a kiel part'o de Afrik'a50, la infra'struktur-evolu'ig'a platform'o de la Bank'o por evolu'ig'i Afrik'o'n [ African Development Bank ( AfDB)], promes'as bril'a'n teknologi'a'n est'ont'ec'o'n por Ruand'o. Ĝi nun est'as en bon'stat'a pozici'o por far'iĝ'i grand'region'a ICT -platform'o. Apart'e ek'de septembr'o 2018, art'e'far'it'a intelekt'o ( AI) oficial'e far'iĝ'is part'o de la universitat'a kurs'ar'o, dank'e al unu stud'ad'lini'o ĝis'magistr'ec'a, instal'it'a de la senegal'a fak'ul'o Moustapha Cissé, ĉef'o de la esplor'centr'o de Google en Gana'o, kaj far'e de la Afrik'a institut'o de matematik'a'j scienc'o'j [ African Institut'e of Mathematical Sciences ( AIMS) en Kigali].

Kvar'on'o'n de jar'cent'o post la genocid'o kontraŭ la tucioj en Ruand'o, la tiam fend'it'a, detru'it'a, kaduk'ig'it'a naci'o, bezon'ant'a re'konstru'ad'o'n kaj rehabilit'ad'o'n, hodiaŭ direkt'as si'a'n rigard'o'n decid'e al la est'ont'ec'o kaj prepar'as la grund'o'n por tio, kio'n iu'n tag'o'n oni nom'os la Ruand'a mirakl'o.


Alphonse Nkusi ( Resp. Ruand'o) est'is gvid'a analiz'ist'o ĉe la Rwanda Governance Counsil [Reg'a konsili'o de Ruand'o], el­don­ist'o de New Vision [Nov'a vid'o], unu el la du gvid'a'j ĵurnal'o'j de Ugand'o, kaj lekci'ist'o pri soci'a komunik'ad'o ĉe la Universitat'o Makerere en Ugand'o.


El'angl'ig'is Fritz -Ferdinand L. Palatin'us (German'uj'o)


Gran Pajatén, “ni'a geografi'a fortik'aĵ'o”

Roldán Roj'as Paredes,
Intervju'o de William Navarrete


Iam ĝi est'is region'o ruin'ig'it'a per intens'a kaŭĉuk'a kultiv'ad'o kaj okup'at'a de drog'a'j kartel'o'j kaj geril'o'j, kiu'j turn'is ĝi'n en sen'leĝ'a'n zon'o'n plen'a'n je koka'o, kaj kie ŝakr'ad'o de kokain'o est'is kutim'a viv'rimed'o. Sed hodiaŭ mil'o'j da hom'o'j viv'ten'as si'n per arb'ar'aĵ'a hortikultur'o, kultiv'ad'o de kaka'o kaj ali'a'j kresk'aĵ'o'j. En la sam'a are'o de la Peru'a Centr'a Kordiler'o, Unesk'o deklar'is Gran Pajatén Biosfer'a Rezerv'ej'o en 2016. Roldán Roj'as Paredes est'is en la kor'o de la projekt'o Per ĉi tiu intervju'o, la Kurier'o part'o'pren'as en la fest'ad'o de la Inter'naci'a tag'o de biologi'a divers'ec'o, la 22- a de maj'o.

Kiel vi prezent'as la Biosfer'a'n Rezerv'ej'o'n Gran Pajatén al iu, kiu ne sci'as pri ĝi?

Ĝi est'as ekster'ordinar'a lok'o, karakteriz'at'a de natur'a kaj kultur'a divers'ec'o'j, ĉar ĝi kun'ig'as du mal'sam'a'j'n viv'medi'o'j'n – And'o'j'n kaj Amazoni'o'n. Dis'vast'ig'it'a sur ĉirkaŭ 2,5 milion'o'j da hektar'o'j, la rezerv'ej'o loĝ'ig'as 5000 veget'aĵ'a'j'n speci'o'j'n kaj pli ol 900 animal'a'j'n speci'o'j'n, inter kiu'j ĉirkaŭ 30 est'as endemi'a'j. Ĝi ankaŭ en'hav'as la Naci'a'n Park'o'n Río Abiseo, en'skrib'it'a'n en la Mond'a'n Hered'aĵ'a'n List'o'n de Unesk'o ek'de 1990, kie en'est'as plur'a'j arkeologi'a'j rest'aĵ'o'j. Ek'de la mez-1980- aj jar'o'j, 36 antaŭ'kolumb'a'j lok'o'j est'is mal'kovr'it'a'j tie, en alt'ec'o'j de 2 500 ĝis 4 000 metr'o'j.

Laŭ tiu'j, kiu'j nask'iĝ'is tie, la rezerv'ej'o est'as unik'a hered'aĵ'o, pri kiu ni respond'ec'as kaj kiu dev'ig'as ni'n pens'i por long'temp'a perspektiv'o.

Mi rigard'as tiu'n rezerv'ej'o'n ni'a geografi'a fortik'aĵ'o, kiu don'as al ni ideal'a'j'n kondiĉ'o'j'n por pli bon'a viv'kvalit'o, kaj proviz'as per grand'a'j ebl'o'j la est'ont'a'j'n generaci'o'j'n.

Person'e, mi est'is ĉiam al'kroĉ'it'a al labor'o sur'grund'e, al ni'a'j pra'arb'ar'o'j, al ĝi'a'j grandioz'a'j verd'aĵ'o'j kaj la rekt'a energi'o, kiu'n oni ricev'as de ĝi, kiam oni loĝ'as ĉi tie. Mi'a viv'o est'is ĉiam profund'e lig'it'a al la kultur'a riĉ'ec'o, legend'o'j, imag'o, muzik'o kaj gastronomi'o de ĉi tiu lok'o. Pro tio mi for'ir'is por stud'i en Lim'o, la ĉef'urb'o, kaj vol'is re'ven'i por mi'n dediĉ'i al dis'kon'ig'ad'o de tiu ekster'ordinar'a hered'aĵ'o. Kaj tiel mi far'is.

Kio'n signif'as la nom'o de Gran Pajatén biosfer'a rezerv'ej'o de Unesk'o por la 170 000 region'a'j loĝ'ant'o'j?

La lok'a loĝ'ant'ar'o eg'e sufer'is pas'int'ec'e, turment'at'e de kaŭĉuk'a'j kaj drog'a'j kartel'o'j, kaj eĉ geril'o'j. Sed komenc'e de la jar'o'j 2000- aj, la re'viv'ig'o de kaka'a kultiv'ad'o permes'is al mil'o'j da hom'o'j evit'i mal'riĉ'ec'o kaj ekskluziv'ig'o'n. Iom post'e, ni evolu'ig'is miks'it'a'n arb'ar'aĵ'a'n hortikultur'o'n, kiu est'as precip'e bon'a por kaka'a kultiv'ad'o, ĉar kaka'a'j arb'o'j el'kresk'as sub ombr'o'j de ali'a'j arb'o'j.

La en'ig'o de ni'a region'o en la Tut'mond'a'n ret'o'n de biosfer'a'j rezerv'ej'o'j de Unesk'o ( WNBR) en 2016 est'is grand'a pli'fort'ig'o. Ni kompren'is tio'n kiel sign'o'n de re'kon'o por ni'a'j pen'o'j far'iĝ'i la ĉef'a kaka'o- kultiv'a region'o en Peru'o.

Tiu inter'naci'a re'kon'o mal'ferm'is nov'a'j'n ebl'o'j'n por la Fond'aĵ'o Amazoni'a Viv'a ( FUNDAVI), kiu labor'as por konserv'i la eko'sistem'o'n de Gran Pajatén. Nun'temp'e, kompani'o'j, kiu'j est'is skeptik'a'j kaj ignor'is ni'n, interes'iĝ'as pri ni. Poderosa, la kompani'o min'ant'a alt'valor'a'j'n metal'o'j'n, ekzempl'e, invest'as en arkeologi'a esplor'o (ĝi ĵus publik'ig'is tre bon'a'n man'libr'o'n), agrikultur'a esplor'o (lanĉ'is esplor'o'n pri ter'pom'o'j) kaj proviz'is ni'n per instru'a'j material'o'j por element'a'j lern'ej'o'j.

Ni ankaŭ ricev'as propon'o'j'n de nov'a'j ali'land'a'j invest'ont'o'j, kiel Chanel, la franc'a mod'a firma'o, kiu sub'skrib'is kun'labor'a'n inter'konsent'o'n kun ni'a projekt'o Bi'o­koridor'o Martín Sagrado REDD +, por redukt'i el'las'ad'o'n de forc'ej'a'j gas'o'j.

Ĉu vi pov'as rakont'i pli pri tiu projekt'o?

Ĝi sub'ten'as konserv'ad'o'n kaj evolu'ig'o'n de 300 000 hektar'o'j da pra'arb'ar'o'j, administr'at'a'j de lok'a'j komun'um'o'j en Alt'o Huayabamba, apud la Naci'a Park'o Abiseo.

Komenc'it'a en 2010 por period'o de ok'dek jar'o'j, fond'it'a de PUR Projet, la franc'a soci'a negoc'a entrepren'o, kaj la projekt'o Jubilación Segura (sekur'a emerit'iĝ'o). La last'a est'as la kvar'dek'a projekt'o, kiu efektiv'ig'as model'o'j'n de arb'ar'ec'a'j hortikultur'o'j projekt'it'a'j por kre'i nov'a'n daŭr'i'pov'a'n kamp'ar'a'n ekonomi'o'n, per re'arb'ar'ig'o kaj plan'o de karbon'a for'ig'o, kio help'as re'valor'ig'i la land'o'n, por romp'i la cikl'o'n de mal'riĉ'ec'o por farm'ist'o'j, kiu'j ne hav'as emerit'a'n pensi'o'n.

Kiu'j est'as la ven'ont'a'j paŝ'o'j plan'at'a'j de FUNDAVI?

Ni komenc'as inter'ŝanĝ'i spert'o'j'n inter la mal'sam'a'j membr'o'j el ni'a biosfer'a rezerv'ej'o, kiel ekzempl'e la kre'ad'o de botanik'a'j ĝarden'o'j aŭ abel'bred'ad'a'j farm'o'j.

Ni ne interes'iĝ'as pri konkur'ad'o. Ni vol'as kombin'i strategi'o'j'n, por prezent'i kaj pli'bon'ig'i ni'a'j'n aktiv'aĵ'o'j'n, kaj por far'iĝ'i font'o de inspir'o por ĉiu'j – laŭ la bon'ec'o de ni'a'j labor'o kaj instru'ad'o.

Ni ankaŭ streb'as engaĝ'i pli'a'j'n universitat'o'j'n, kompani'o'j'n, la civil'a'n soci'o'n, la Ŝtat'o'n kaj klopod'i por pli'a inter'naci'a kun­ labor'o, por profit'i de tiu mir'ig'a “mark'o”

de biosfer'a rezerv'ej'o – por garanti'i, ke la farm'ist'o, kiu labor'eg'as sur ter'pec'o tag'o'n post tag'o, sent'iĝ'u inter'lig'it'a al la tut'a mond'o.


Nask'iĝ'int'a en Tarapoto, 136 kilo'metr'o'j'n de Juanjuí, ĉef'urb'o de la provinc'o Mariscal Cáceres en nord'okcident'a Peru'o, Roldán Roj'as Paredes est'is la gvid'a fort'o mal'antaŭ la kre'o de la Biosfer'a Rezerv'ej'o Gran Pajatén.

Nun'temp'e li est'as la Administr'a Direktor'o de la Fond'aĵ'o Amazoni'a Viv'a ( FUNDAVI), kiu labor'as por konserv'i la rezerv'ej'a'n eko'sistem'o'n, kaj est'is membr'o de la unu'a administr'a komitat'o de la Naci'a Park'o Río Abiseo en 2001.


El'angl'ig'is Rafael Lim'a (Brazil'o)