• monato201212
  • monato201211
  • monato201210
  • monato20120809
  • monato201207
  • monato201206
  • monato201205
  • monato201204
  • monato201203
  • monato201202
  • monato201201
 
 
 
 
 
 
 
Por skribi al ni
Facebook Amikiĝu kun ni ankaŭ en Facebook
Serĉi en MONATO

Indekso de MONATO 2012

Al la versio por poŝtelefonoj

Ĉi sube vi trovos la indekson pri la jaro 2012. Alklakante la maldekstrajn ligilojn en la indekso, vi atingos la koncernan artikolon en „plata” formo, sen fotoj; alklakante la dekstrajn ligilojn vi atingos la artikolon en la PDF-forma numero, kun fotoj.

Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2012 en la dosierformoj PDF kaj ePub.




Aktuale

Anoncoj

Arto

Ekonomio

El mia vidpunkto

Eseoj

Hobio

Komputado

Leteroj

Libroj

Lingvo

Medio

Moderna vivo

Noveloj

Oficialaj komunikoj

Poezio

Politiko

Rakonto

Scienco

Ŝerco kaj satiro

Spirita vivo

Turismo


Lasta adapto de tiu ĉi paĝo: 2021-07-16

Verd⸱a⸱j kont⸱o⸱j

Sekv⸱e al la evolu⸱o de la mon⸱merkat⸱o Flandr⸱a Esperanto-Lig⸱o mal⸱alt⸱ig⸱os la rent⸱o⸱n je la „Verd⸱a⸱j kont⸱o⸱j” (fiks⸱dat⸱a⸱j mon⸱depon⸱o⸱j) de 1,75 % al 1,4 % ek⸱de la 1a de maj⸱o 2012. Pli⸱a⸱j⸱n inform⸱o⸱j⸱n la leg⸱ant⸱o⸱j pov⸱as trov⸱i en Inter⸱ret⸱o: www.esperant⸱o.be/fel/fi⸱n/verdakon.php.


Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La nov⸱a grand⸱a Bild⸱vort⸱ar⸱o en Esperant⸱o jam furor⸱as

En juli⸱o aper⸱is Bild⸱vort⸱ar⸱o en Esperant⸱o kiu tuj komenc⸱is furor⸱i. De la long⸱e atend⸱at⸱a verk⸱o en la unu⸱a tag⸱o vend⸱iĝ⸱is pli ol 70 ekzempler⸱o⸱j kaj 34 person⸱o⸱j spontane⸱e publik⸱ig⸱is inform⸱o⸱n pri la aper⸱o en si⸱a Facebook-paĝ⸱o.

Bild⸱vort⸱ar⸱o en Esperant⸱o est⸱as 800-paĝ⸱a verk⸱eg⸱o kun pli ol 30 000 termin⸱o⸱j kaj bild⸱o⸱j pri ili⸱a aspekt⸱o. La nun⸱a el⸱don⸱o est⸱as baz⸱it⸱a sur la iam⸱a el⸱don⸱o de Rudiger Eichholz, kiu si⸱a⸱vic⸱e est⸱is baz⸱it⸱a sur la 2a el⸱don⸱o de la fam⸱a bild⸱vort⸱ar⸱o de la german⸱a el⸱don⸱ej⸱o Duden. La nov⸱a versi⸱o est⸱as adapt⸱o de la 6a el⸱don⸱o de la vort⸱ar⸱o de Duden, kaj pro tio est⸱as mult⸱e pli ampleks⸱a. 25 % de la nun⸱a⸱j termin⸱o⸱j jam aper⸱is en la adapt⸱o de Eichholz; la ceter⸱o est⸱is al⸱don⸱it⸱a de la pri⸱zorg⸱ant⸱o⸱j de la nov⸱a versi⸱o, la kon⸱at⸱a⸱j vort⸱arist⸱o⸱j Petro Desmet' kaj Jozefo Horvath.

La verk⸱o est⸱as fortik⸱e bind⸱it⸱a kaj en⸱hav⸱as mult⸱a⸱j⸱n kolor⸱a⸱j⸱n desegn⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. La prez⸱o en la Ret⸱butik⸱o (www.ret⸱butik⸱o.be) est⸱as 38 EUR plus afrank⸱o.

Specimen⸱a⸱j⸱n paĝ⸱o⸱j⸱n kaj la komplet⸱a⸱n indeks⸱o⸱n de la verk⸱o oni pov⸱as trov⸱i en www.wuala.com/Ret⸱butik⸱o/Bild⸱vort⸱ar⸱o.

La verk⸱o est⸱as akir⸱ebl⸱a de butik⸱o@fel.esperant⸱o.be aŭ per rekt⸱a lig⸱il⸱o de .


Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Ŝpar⸱u re⸱kotiz⸱ant⸱e nun!

Kiu pag⸱as kotiz⸱o⸱n por MONATO tiel ke ĝi ating⸱os, ĉu la el⸱don⸱ej⸱o⸱n, ĉu per⸱ant⸱o⸱n, antaŭ la 1a de decembr⸱o 2012, bezon⸱as pag⸱i nur laŭ la mal⸱nov⸱a tarif⸱o, kiu aper⸱as mal⸱dekstr⸱e sub la lig⸱il⸱o Kotiz⸱o⸱j. Kapt⸱u do la okaz⸱o⸱n!


Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Li instru⸱is la flandr⸱o⸱j⸱n leg⸱i poezi⸱o⸱n

En 1980 Rejn⸱a de Jong aper⸱ig⸱is poem⸱ar⸱et⸱o⸱n Divers⸱humor⸱e, en kiu precip⸱e unu poem⸱et⸱o mi⸱n traf⸱is:

Absurd⸱aĵ⸱o

Ni ĉiu⸱j parol⸱as
la sam⸱a⸱n lingv⸱o⸱n
la nederland⸱a⸱n.
Mi kon⸱as la vort⸱o⸱j⸱n,
sed mi ne kompren⸱as.

Por distr⸱o
mi lern⸱is Esperant⸱o⸱n.

Nun mi kompren⸱as
kelk⸱a⸱j⸱n
sam⸱land⸱an⸱o⸱j⸱n.

Tiu bild⸱o (Esperant⸱o kiel pont⸱o inter sam⸱lingv⸱an⸱o⸱j) ven⸱is en mi⸱a⸱n kap⸱o⸱n, kiam mi re-leg⸱is la poem⸱o⸱j⸱n de Herm⸱a⸱n de Coninck De Lenige Liefde / La supl⸱a am⸱o. Mi est⸱as sam⸱lingv⸱a kiel li, mi oft⸱e leg⸱ad⸱as – ankaŭ poezi⸱o⸱n; li plur⸱foj⸱e ricev⸱is laŭd⸱o⸱j⸱n ĝust⸱e pro si⸱a poezi⸱o – sed neniam eĉ unu poem⸱o⸱n li⸱a⸱n mi leg⸱is, antaŭ ol Esperant⸱o far⸱iĝ⸱is inter ni pont⸱o⸱lingv⸱o.

Intenc⸱e mi skrib⸱is „re-leg⸱is”, ĉar jam antaŭ iom da temp⸱o, leg⸱int⸱e la koncern⸱a⸱n poem⸱ar⸱et⸱o⸱n du⸱lingv⸱a⸱n, mi for⸱send⸱is mi⸱a⸱n unu⸱a⸱n re⸱ag⸱o⸱n pri ĝi, sed en la mister⸱o⸱j⸱n de la modern⸱a teknik⸱o tiu recenz⸱o perd⸱iĝ⸱is. Ver⸱ŝajn⸱e, nur est⸱as gajn⸱o. Mi re⸱leg⸱is la libr⸱et⸱o⸱n, kaj mi⸱a opini⸱o iom pli matur⸱iĝ⸱is kaj far⸱iĝ⸱is pli favor⸱a.

Por iom klar⸱ig⸱i: Herm⸱a⸱n de Coninck (1944-1997) est⸱is flandr⸱a poet⸱o, ese⸱ist⸱o, ĵurnal⸱ist⸱o kaj el⸱don⸱ist⸱o. Se Hendrik Conscience (aŭtor⸱o de La leon⸱o de Flandr⸱uj⸱o) est⸱as kon⸱at⸱a kiel „la hom⸱o, kiu instru⸱is al la flandr⸱a popol⸱o la leg⸱ad⸱o⸱n”, pri Herm⸱a⸱n de Coninck oni dir⸱as, ke li instru⸱is la flandr⸱o⸱j⸱n leg⸱i poezi⸱o⸱n. Kaj tio⸱n mi pov⸱as kompren⸱i. Dum long⸱a temp⸱o – ankaŭ en mi⸱a Nord-Nederlandlingvejo – poezi⸱o⸱n oni verk⸱is en ia kvazaŭ⸱a dialekt⸱o tut⸱e art⸱e⸱far⸱it⸱a, kun mult⸱e da tip⸱e „poezi⸱ec⸱a⸱j” esprim⸱o⸱j, parol⸱turn⸱o⸱j kaj son⸱kombin⸱o⸱j. Kaj nur iom post iom tra plur⸱a⸱j barakt⸱ad⸱o⸱j plur⸱generaci⸱a⸱j – unu⸱e ĉirkaŭ la 80aj jar⸱o⸱j de la 19a jar⸱cent⸱o, post⸱e en la 50aj jar⸱o⸱j de la 20a jar⸱cent⸱o – kaj en Flandri⸱o, do ĉirkaŭ la rond⸱o, kie rol⸱is Herm⸱a⸱n de Coninck, oni re⸱ir⸱is al plen⸱e normal⸱a ĉiu⸱tag⸱a lingv⸱aĵ⸱o por verk⸱i poezi⸱o⸱n.

Tio pov⸱as ebl⸱e efik⸱i kiel avert⸱o kontraŭ tiu⸱j esperant⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j prefer⸱as por poezi⸱o ekspluat⸱i la plej ne⸱kon⸱at⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n. Ver⸱a poezi⸱o oft⸱e est⸱as verk⸱at⸱a ĝust⸱e en plej simpl⸱a⸱j lingv⸱a⸱j rimed⸱o⸱j. Vid⸱u Katul⸱o⸱n en la latin⸱a, vid⸱u Dant⸱e en la ital⸱a, vid⸱u Goethe german⸱e ktp. Ne-ĉiu⸱tag⸱ec⸱o vort⸱esprim⸱a ne aŭtomat⸱e pruv⸱as geni⸱o⸱n.

Herm⸱a⸱n de Coninck pled⸱as por klar⸱a komunik⸱ad⸱a lingv⸱aĵ⸱o, kaj teori⸱e kaj poezi⸱e. Tio⸱n oni nom⸱as „nov-real⸱ism⸱o”. Oft⸱e la „mi”-figur⸱o de la poem⸱o⸱j est⸱as person⸱o iel kon⸱at⸱a, ne el komplik⸱a literatur⸱o, sed el la ĉiu⸱tag⸱a normal⸱a viv⸱o. Kelk⸱a⸱j⸱n ekzempl⸱o⸱j⸱n mi ŝat⸱as montr⸱i:

2 Unu horizont⸱o

Unu horizont⸱o rigard⸱as klar⸱e
al la ali⸱a.
Ĉiu⸱j aĵ⸱o⸱j vid⸱as la ali⸱a⸱j⸱n
kaj est⸱as bon⸱e kiel famili⸱o je tabl⸱o
sci⸱ant⸱e: ĉiu⸱j ĉe⸱est⸱as.
(p. 9)

Prav⸱e oni pov⸱as demand⸱i si⸱n, ĉu la cign⸱o de la sekv⸱a poem⸱o est⸱u simbol⸱o pri io. Sed – cit⸱o de de Coninck el paĝ⸱o 331 de Altijd weer vogels di⸱e nest⸱e⸱n beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005 (Ĉiam de⸱nov⸱e bird⸱o⸱j ek⸱far⸱as si⸱a⸱n nest⸱o⸱n: Histori⸱o pri la nederland⸱a literatur⸱o 1945-2005) de Hug⸱o Brems – „ĉu poezi⸱o est⸱u sakral⸱a aŭ ne, magi⸱a aŭ ne, estetik⸱a aŭ ne, efektiv⸱e al mi komplet⸱e ne grav⸱as. Sed ĝi minimum⸱e prov⸱u est⸱i tia en manier⸱o kompren⸱ebl⸱a. Kaj tial mi ĝoj⸱as pri la histori⸱a influ⸱o de la nov-real⸱ism⸱o”.

4 Cign⸱o

Flos⸱as cign⸱o
la bord⸱o⸱j tir⸱as la akv⸱o⸱n
streĉ⸱a
tiel ke ĝi neni⸱o⸱n mal⸱kaŝ⸱as
pri si⸱a⸱j alg⸱o⸱j kaj fiŝ⸱o⸱j profund⸱e
kiel dec⸱a vizaĝ⸱o
kaj okaz⸱as neni⸱o
flos⸱as cign⸱o
kaj ĝi ne sci⸱as.
(p. 11)

La sekv⸱a poem⸱o est⸱as bel⸱eg⸱a esprim⸱o de am⸱o: jen la dat⸱o – la lok⸱o (river⸱o, kiu naĝ⸱ant⸱e spiral⸱ad⸱as tra pejzaĝ⸱o) – ek⸱kon⸱o intim⸱a pri la korp⸱o de la am⸱at⸱in⸱o kontraŭ si – la ebl⸱o nom⸱i ĉio⸱n real⸱nom⸱e: „ŝi⸱a⸱j⸱n mam⸱o⸱j⸱n / nom⸱i mam⸱o⸱j” – du⸱strof⸱e sen⸱trud⸱a pri⸱skrib⸱o pri am⸱o⸱rad⸱o.

9 Fréderique
aŭ: Kiel mi far⸱iĝ⸱is historiograf⸱o

La 20an de decembr⸱o 1965, la sun⸱o
hont⸱ruĝ⸱iĝ⸱as kiel francisk⸱an⸱o.
La river⸱o sving⸱as si⸱n
per fort⸱a⸱j tali⸱o⸱frap⸱o⸱j tra la land⸱o
kiel pov⸱o⸱sent⸱o tra reĝ⸱o.
Kaj mi daŭr⸱e am⸱as Fréderique.
Ho, la sekret⸱o⸱j⸱n de ŝi⸱a korp⸱o mi rajt⸱is
sci⸱i, kaj ŝi⸱a⸱j⸱n mam⸱o⸱j⸱n
nom⸱i mam⸱o⸱j, kvazaŭ fam⸱ul⸱o⸱n
rajt⸱is nom⸱i per la antaŭ⸱nom⸱o.
Kaj foj⸱foj⸱e mi tut⸱simpl⸱e
frap⸱is ŝi⸱a⸱n pug⸱o⸱n.

Ho kiel ŝi pov⸱is kuŝ⸱ig⸱i si⸱a⸱n ne⸱difin⸱ebl⸱aĵ⸱o⸱n
kontraŭ mi ĝis mi ĝi⸱n difin⸱is
en kis⸱o kaj ŝi dir⸱is:
Fréderique, salut⸱o⸱n
kaj ŝi ĵet⸱is si⸱n en mi⸱a⸱j⸱n pek⸱o⸱j⸱n kaj mi sur⸱ir⸱is
ŝi⸱n kiel kvar sezon⸱o⸱j kaj ŝi viv⸱is
sub mi kaj far⸱iĝ⸱is mond⸱event⸱o
en mi⸱a⸱j brak⸱o⸱j kaj far⸱is histori⸱o⸱n, mi
far⸱iĝ⸱is historiograf⸱o.
(p. 16)

Jen per eg⸱e ĉiu⸱tag⸱a⸱j simpl⸱a⸱j vort⸱o⸱j li el⸱vok⸱as la strang⸱a⸱n ec⸱o⸱n, ke oni pov⸱as far⸱iĝ⸱i eĉ eg⸱e lac⸱a, far⸱ant⸱e neni⸱o⸱n: la du⸱a strof⸱o klar⸱ig⸱as la kaŭz⸱o⸱n: la „mi” ne pov⸱as ne am⸱i. Kaj am⸱o⸱n oni ja „dev⸱as” montr⸱i, ĉu ne? Ali⸱e oni ja eg⸱e lac⸱iĝ⸱as ...

17 Mi est⸱as lac⸱a

Mi est⸱as lac⸱a, mi hodiaŭ
vi⸱a⸱n mam⸱o⸱n dek⸱foj⸱e
ne tuŝ⸱is [...]

Mi ne kred⸱as ke mi tio⸱n kapabl⸱as:
ne am⸱i vi⸱n. Drink⸱i
kaj ne pov⸱i forges⸱i vi⸱n,
tio⸱n mi kapabl⸱as. Kaj ĉiu⸱tag⸱e iom⸱et⸱e
mort⸱i, tiel ke ĝi fin⸱fin⸱e far⸱iĝ⸱as
nur facil⸱a truk⸱o.
(p. 39)

Jam de post la klasik⸱a epok⸱o foj⸱foj⸱e poet⸱o⸱j sent⸱as la bezon⸱o⸱n klar⸱ig⸱i unu⸱e al si, sed ankaŭ al la leg⸱ant⸱ar⸱o, kio est⸱as poezi⸱o. Sam⸱e far⸱as Herm⸱a⸱n de Coninck en seri⸱et⸱o sub la mot⸱o „Ars Poetica”:

4 Ĵus mi renkont⸱is

Ĵus mi renkont⸱is la real⸱o⸱n
kaj ŝi dir⸱is: „Salut⸱o⸱n, kaj kiu vi est⸱as?”
„Mi”, mi dir⸱is, „Ĉu ebl⸱as?”
„Ĉe mi jes”, ŝi dir⸱is.
Mi ja vol⸱is am⸱i ŝi⸱n,
kaj tamen, ŝi est⸱is tiel normal⸱a,
sed ŝi dir⸱is: „Kompren⸱ebl⸱e. Vid⸱u,
la kamp⸱o⸱j ne plu bezon⸱as nebul⸱o⸱n
por dorm⸱i
kaj ni ne en⸱am⸱iĝ⸱o⸱n por am⸱i.”
Kaj tiam mi dev⸱is rid⸱i.
„Vi tamen ja est⸱as poet⸱a
real⸱o”, dir⸱is mi. Kaj ŝi:
„Jes, kompren⸱ebl⸱e, kio⸱n do vi pens⸱is?”

Kaj mi long⸱e rigard⸱is ŝi⸱n, kaj pens⸱is:
„Nun ven⸱as la somer⸱o en la land⸱o⸱n
kaj mult⸱a⸱j bild⸱o⸱j en mi⸱a⸱n poem⸱o⸱n.
Mi vol⸱as dinamit⸱i la lingv⸱o⸱n al
event⸱o al kiu mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j
ven⸱as rigard⸱i.”
„Jes, far⸱u tio⸱n,” dir⸱is ŝi.
(p. 65)

Herm⸱a⸱n de Coninck est⸱as poet⸱o nepr⸱e leg⸱ind⸱a. Mi dezir⸱as al ĉi tiu el⸱don⸱o mult⸱a⸱n sukces⸱o⸱n.

Gerrit BERVELING
Herm⸱a⸱n de Coninck: La supl⸱a am⸱o. Traduk⸱is Lod⸱e Van de Veld⸱e. Eld. Flandr⸱a Esperanto-Lig⸱o, Antverpen⸱o, 2007. 158 paĝ⸱o⸱j. ISBN 978 90 77066 32 4.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Gerrit Berveling el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Panoram⸱a sor⸱o super kontinent⸱o

La libr⸱o komenc⸱iĝ⸱as per aborigen⸱o⸱j, kiu⸱j de alt⸱aĵ⸱o observ⸱ad⸱as la al⸱ven⸱o⸱n de esplor⸱grup⸱o de fremd⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j inter la indiĝen⸱o⸱j el⸱vok⸱os tim⸱o⸱n kaj indign⸱o⸱n. La du⸱a „scen⸱o” pentr⸱as ali⸱a⸱n bild⸱o⸱n, la triumf⸱a⸱n re⸱ven⸱o⸱n de la ekspedici⸱o al Perto, nask⸱iĝ⸱ant⸱a ĉef⸱urb⸱o de la fru⸱a dek⸱naŭ⸱a-jar⸱cent⸱a okcident-aŭstrali⸱a setl⸱ad⸱o.

Ĉiu scen⸱o konciz⸱e, sed sufiĉ⸱e kontribu⸱as al la grand⸱a bild⸱o de la kontrast⸱a⸱j kultur⸱o⸱j el la okul⸱o⸱j kaj imag⸱o⸱j de ili⸱a⸱j protagonist⸱o⸱j. Ĝi tio⸱n far⸱as tiel, ke ni est⸱as facil⸱e tir⸱ebl⸱a⸱j en la tiam⸱a⸱n viv⸱o⸱n en tiu pionir⸱a kaj antikv⸱a land⸱eg⸱o.

La blank⸱a protagonist⸱o est⸱as Billy Dixon, naiv⸱a, dec⸱a 19-jar⸱a en⸱migr⸱int⸱o el Angli⸱o, dezir⸱ant⸱a riĉ⸱iĝ⸱i en la nov⸱a koloni⸱o. La indiĝen⸱a est⸱as Jangabara, fier⸱a kaj kapabl⸱a jun⸱ul⸱o de la trib⸱o Banubi, el⸱pel⸱it⸱a pro si⸱a mal⸱observ⸱ad⸱o de seks⸱a⸱j tabu⸱o⸱j. Ili⸱a⸱j viv⸱o⸱voj⸱o⸱j inter⸱plekt⸱iĝ⸱as, kaj iu⸱spec⸱a amik⸱ec⸱o star⸱iĝ⸱as inter ili. Tio ebl⸱as ĉef⸱e ĉar Jangabara iel sukces⸱as post la el⸱pel⸱o iu⸱grad⸱e lern⸱et⸱i la angl⸱a⸱n (Billy am⸱as literatur⸱o⸱n kaj regul⸱e leg⸱is al li) kaj pro li⸱a⸱j el⸱star⸱a⸱j ĉeval⸱rajd⸱a⸱j kaj bien⸱ist⸱a⸱j kapabl⸱o⸱j, tiel ke li pli⸱agr⸱ad⸱e sukces⸱as est⸱i akcept⸱at⸱a, ol ali⸱a⸱j li⸱a⸱j sam⸱ras⸱an⸱o⸱j. Kaj tamen tiu inter⸱kultur⸱ec⸱o iom post iom star⸱ig⸱as dilem⸱o⸱j⸱n kaj miks⸱it⸱a⸱j⸱n sent⸱o⸱j⸱n de mis⸱aparten⸱o. Tiu kulmin⸱as en la mort(ig)o de unu el la protagonist⸱o⸱j signif⸱e antaŭ la roman⸱fin⸱o – la pere⸱o de la ali⸱a prezent⸱as fin⸱a⸱n kulmin⸱a⸱n scen⸱o⸱n de la roman⸱o.

Tensi⸱o⸱j

Sur⸱voj⸱e ni oscil⸱as inter la setl⸱ant⸱o⸱j kaj la komun⸱um⸱o de aborigen⸱o⸱j, ĉe kiu ni ek⸱kon⸱as ili⸱a⸱j⸱n seks⸱a⸱j⸱n, kun⸱viv⸱a⸱j⸱n kaj trib⸱a⸱j⸱n mor⸱o⸱j⸱n kaj konstat⸱as, kiel cert⸱a⸱j mor⸱o⸱j facil⸱ig⸱is ili⸱a⸱n pere⸱o⸱n, antaŭ la super⸱pov⸱a⸱j koloni⸱ist⸱a⸱j invad⸱int⸱o⸱j. Ĉe la indiĝen⸱o⸱j bobel⸱as tensi⸱o⸱j inter tiu⸱j, kiu⸱j vol⸱as akomod⸱iĝ⸱i al la lim⸱o⸱j kaj ebl⸱o⸱j de sub⸱met⸱iĝ⸱o, kaj tiu⸱j, kiu⸱j konstat⸱as la minac⸱o⸱n al ili⸱a kultur⸱o kaj viv⸱ad⸱o kaj streb⸱as organiz⸱i la neces⸱a⸱n inter⸱trib⸱a⸱n kun⸱labor⸱ad⸱o⸱n por iel rezist⸱i la blank⸱ul⸱o⸱j⸱n. Ili⸱a⸱flank⸱e ni vid⸱as spegul⸱bild⸱a⸱j⸱n tensi⸱o⸱j⸱n inter „agl⸱o⸱j”, kiu⸱j vid⸱as la indiĝen⸱o⸱j⸱n kiel sub⸱ig⸱end⸱a⸱j⸱n aŭ elimin⸱end⸱a⸱j⸱n brems⸱o⸱j⸱n de ekonomi⸱a kresk⸱o kaj la antaŭ⸱e⸱n⸱ig⸱o de la „civiliz⸱it⸱a kultur⸱o”, kaj la „kolomb⸱o⸱j”, kiu⸱j hav⸱as almenaŭ iom pli human⸱a⸱n vid⸱punkt⸱o⸱n.

Glat⸱a lingv⸱aĵ⸱o

Aŭstrali⸱a⸱j specif⸱aĵ⸱o⸱j bezon⸱as leksik⸱a⸱j⸱n solv⸱o⸱j⸱n, „boŝo” por la arbust⸱ar⸱o (Piv⸱e defend⸱ebl⸱a pro „boŝman⸱o⸱j”, eĉ se el ali⸱a kontinent⸱o) kaj „nigoj”, kiu supoz⸱ebl⸱e cel⸱as re⸱don⸱i la angl⸱a⸱n noci⸱o⸱n „darkies” kun⸱e kun ĉiu⸱j ĝi⸱a⸱j mal⸱favor⸱a⸱j sub⸱signif⸱o⸱j. La leg⸱ad⸱o pov⸱os spron⸱i vi⸱n larĝ⸱ig⸱i vi⸱a⸱n vort⸱trezor⸱o⸱n; por mi „glim⸱i”, „brutal⸱o”, „subtil⸱a” aplik⸱at⸱a al sabl⸱o kaj la geografi⸱a signif⸱o de „gorĝ⸱o”. La oft⸱a uz⸱ad⸱o de „oportun⸱o” impres⸱is mi⸱n angl⸱ism⸱e, sed Zamenhof tra Piv iel prav⸱ig⸱as ĝi⸱n. La lingv⸱aĵ⸱o glat⸱as, invit⸱as al plu⸱leg⸱o kaj en⸱hav⸱as juvel⸱o⸱j⸱n: „pluv⸱pez⸱a⸱j nub⸱o⸱j”, „al⸱faŭk⸱i” kaj pli⸱o.

Baz⸱o por furor⸱a film⸱o

La roman⸱o pentr⸱as vast⸱a⸱n kanvas⸱o⸱n kaj potencial⸱e pov⸱us far⸱iĝ⸱i la baz⸱o por epos⸱tip⸱a film⸱o, simil⸱a al la furor⸱a Aŭstrali⸱o, kiu pri⸱lum⸱is post⸱a⸱n histori⸱a⸱n epok⸱o⸱n. La verk⸱o far⸱as grav⸱a⸱n kontribu⸱o⸱n al la esperant⸱a literatur⸱o, kovr⸱ant⸱e histori⸱o⸱n kaj kultur⸱kolizi⸱o⸱n el mal⸱mult⸱e kon⸱at⸱a mond⸱part⸱o.

Stefan MACGILL
Trevor Steele: Flug⸱i kun kakatu⸱o⸱j. Eld. Fel, Antverpen⸱o, 2010. 256 paĝ⸱o⸱j. Bind⸱it⸱a aŭ kiel bit⸱libr⸱o. ISBN 978 90 77066 46 1.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Stefan MacGill el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Nov⸱a Esperanto-poŝt⸱mark⸱o

Aper⸱is nov⸱a aŭstr⸱a poŝt⸱mark⸱o pri Esperanto-tem⸱o en el⸱don⸱kvant⸱o de 1500 ekzempler⸱o⸱j. Ĝi⸱a nominal⸱a val⸱or⸱o egal⸱as al tiu de en⸱land⸱a afrank⸱o por ordinar⸱a leter⸱o aŭ poŝt⸱kart⸱o en Aŭstri⸱o. La poŝt⸱mark⸱o est⸱as dediĉ⸱it⸱a al la ret⸱ej⸱o „esperant⸱o.net”, kaj prezent⸱as ties nom⸱o⸱n kun pont⸱o, sur kiu star⸱as ses hom⸱figur⸱o⸱j man-en-man⸱e.

La grafik⸱ist⸱o de la poŝt⸱mark⸱o est⸱as Christiane Harm, kiu gajn⸱is la inter⸱naci⸱a⸱n grafik⸱a⸱n konkurs⸱o⸱n pri la tem⸱o „Aŭstr⸱a poŝt⸱mark⸱o esperant⸱o.net kun pont⸱o”. En la konkurs⸱o part⸱o⸱pren⸱is 274 grafik⸱aĵ⸱o⸱j.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ĉu forges⸱it⸱a trezor⸱o?

Se vi ŝat⸱as leg⸱i epope⸱stil⸱a⸱j⸱n rakont⸱o⸱j⸱n kun mult⸱e da surpriz⸱o⸱j, ne⸱atend⸱it⸱aĵ⸱o⸱j kaj re⸱salt⸱aĵ⸱o⸱j, tiu roman⸱o ne est⸱as por vi. Mal⸱e, se kiel promen⸱ant⸱o ĉe⸱bord⸱e de la river⸱o, kiu si⸱n el⸱las⸱as al la kontempl⸱o de la trankvil⸱a flu⸱o, vi aprez⸱os la ĉarm⸱o⸱j⸱n de nask⸱iĝ⸱ant⸱a⸱j sent⸱o⸱j ĉe ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j; la el⸱vok⸱o⸱j⸱n de agrabl⸱a⸱j moment⸱o⸱j en lern⸱ej⸱o⸱j, spic⸱it⸱a⸱j per kelk⸱a⸱j beletr⸱a⸱j alud⸱o⸱j aŭ cit⸱aĵ⸱o⸱j; la emoci⸱a⸱j⸱n moment⸱o⸱j⸱n de sport⸱a⸱j konkurs⸱o⸱j; la dis⸱a⸱n nostalgi⸱o⸱n de tro rapid⸱e fuĝ⸱int⸱a⸱j tag⸱o⸱j, ne hezit⸱u mal⸱ferm⸱i la roman⸱o⸱n, kiu⸱n mi pov⸱us resum⸱i per la fam⸱a vers⸱o de la ne mal⸱pli fam⸱a franc⸱a verk⸱ist⸱o, Beaudelaire: Adiaŭ, viv⸱a⸱j klar⸱moment⸱o⸱j de ni⸱a⸱j tro kurt⸱a⸱j somer⸱o⸱j!.

Tamen, kiam Patrik, post kvin jar⸱o⸱j, re⸱trov⸱as Jitka-n, si⸱a⸱n jun⸱aĝ⸱a⸱n amik⸱in⸱o⸱n, ambaŭ tra⸱viv⸱is tre mal⸱facil⸱a⸱j⸱n viv⸱kondiĉ⸱o⸱j⸱n en la ĉiu⸱tag⸱a viv⸱o. Sed tio ne mal⸱bril⸱ig⸱as la esper⸱o⸱n por pli bon⸱a⸱j tag⸱o⸱j, kaj baldaŭ la najtingal⸱o kant⸱os la miel⸱monat⸱o⸱n de la nov⸱ge⸱edz⸱iĝ⸱int⸱o⸱j.

La aŭtor⸱o

Eduard Zajic, plum⸱nom⸱o Jitzovský, nask⸱iĝ⸱is en 1915 kaj for⸱pas⸱is la 20an de oktobr⸱o 1939 en Prag⸱o. Do li tra⸱ir⸱is la literatur⸱a⸱n ĉiel⸱o⸱n kiel bril⸱a meteor⸱o. Laŭ la klar⸱ig⸱o⸱j, al⸱port⸱it⸱a⸱j de du grav⸱a⸱j post⸱skrib⸱o⸱j, li aparten⸱as al generaci⸱o de talent⸱a⸱j verk⸱ist⸱o⸱j, for⸱pas⸱int⸱a⸱j tro fru⸱e pro la sam⸱a kaŭz⸱o: tuberkul⸱oz⸱o.

Jitzovský stud⸱is jur⸱o⸱n kaj, help⸱it⸱a de mal⸱avar⸱a⸱j amik⸱o⸱j, vizit⸱is mult⸱e da eŭrop⸱a⸱j land⸱o⸱j: Aŭstri⸱o⸱n, Svis⸱land⸱o⸱n, Germani⸱o⸱n, Franci⸱o⸱n kaj Itali⸱o⸱n. Diplom⸱it⸱a, li al⸱port⸱is si⸱a⸱n kontribu⸱o⸱n al divers⸱a⸱j katolik⸱a⸱j gazet⸱o⸱j kaj verk⸱is tri roman⸱o⸱j⸱n. En Fier⸱a⸱j Kor⸱o⸱j li pri⸱skrib⸱as preskaŭ laŭ⸱raport⸱aĵ⸱e la student⸱a⸱j⸱n viv⸱o⸱n kaj mond⸱o⸱n. Ĉar la roman⸱o rilat⸱as al la inter⸱milit⸱a period⸱o kaj ne tuŝ⸱as terur⸱a⸱j⸱n moment⸱o⸱j⸱n en la viv⸱o de la du ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j, Patrik kaj Jitka, oni em⸱as konsider⸱i, ke la roman⸱o est⸱as iom naiv⸱a. Ĉu ver⸱e? En kompar⸱o kun la du sekv⸱ont⸱a⸱j period⸱o⸱j – la nazi⸱a kaj la komun⸱ist⸱a – la temp⸱o de ni⸱a roman⸱o ŝajn⸱as kiel pac⸱o⸱haven⸱o. Se la leg⸱ant⸱o nask⸱iĝ⸱is en tiu⸱j jar⸱o⸱j, li re⸱trov⸱os el⸱vok⸱o⸱n de idili⸱a etos⸱o: la spirit⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j est⸱is alt⸱e taks⸱at⸱a⸱j. Patrik kaj Jitka, eĉ se fe⸱in⸱o⸱j ne klin⸱iĝ⸱is super ili⸱a lul⸱il⸱o, kultur⸱as moral⸱a⸱j⸱n val⸱or⸱o⸱j⸱n, nom⸱e labor⸱o⸱n, honest⸱ec⸱o⸱n kaj respekt⸱o⸱n. Ili viv⸱as laŭ du referenc⸱o⸱j: la Religi⸱o (katolik⸱a) kaj la Patri⸱o.

Pens⸱ig⸱a

Mi⸱a⸱opini⸱e, la plej pens⸱ig⸱a situaci⸱o de la roman⸱o al⸱ven⸱as, kiam ni⸱a⸱j student⸱o⸱j el⸱ir⸱as el la ĉarm⸱o⸱j de la student⸱a viv⸱o por al⸱front⸱i la kruel⸱ec⸱o⸱n de la labor⸱o-mond⸱o. Oni eĉ pov⸱as dir⸱i, ke ĉe tiu kamp⸱o la roman⸱o hodiaŭ plen⸱e traf⸱as. Patrik, kiu ĝis nun ĉiam hav⸱is viv⸱rimed⸱o⸱j⸱n de la patr⸱in⸱o, kiu dum jar⸱o⸱j ofer⸱is si⸱n por la sol⸱a fil⸱o, subit⸱e, post ŝi⸱a for⸱pas⸱o, vid⸱as la tut⸱a⸱n famili⸱o⸱n al⸱ven⸱i por rekuper⸱i la hav⸱aĵ⸱o⸱n. Kia real⸱aĵ⸱o! „Hieraŭ mi est⸱is student⸱o, hodiaŭ mi est⸱as sinjor⸱o ... sed sen labor⸱o. Kio⸱n mi far⸱os morgaŭ? La sam⸱o⸱n, kio⸱n cent⸱mil⸱a arme⸱o da sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j: serĉ⸱i, atend⸱i kaj esper⸱i.” La kor⸱o de Patrik kun⸱prem⸱iĝ⸱is pro angor⸱o. Tiel⸱e komenc⸱iĝ⸱as por li kvin jar⸱o⸱j de galer⸱pun⸱o. La bril⸱a⸱j diplom⸱o⸱j ne mal⸱ferm⸱as la pord⸱o⸱j⸱n por taŭg⸱a labor⸱o. Rest⸱as nur et⸱a⸱j man⸱labor⸱o⸱j, por kiu⸱j li ne est⸱is prepar⸱it⸱a. Malgraŭ tio li ne voj⸱erar⸱as al mal⸱moral⸱a⸱j afer⸱o⸱j. La spit⸱em⸱a bel⸱ul⸱in⸱o, kiu unu⸱e mal⸱estim⸱is la jun⸱ul⸱o⸱n kiel el⸱ĵet⸱it⸱o⸱n, pov⸱us post⸱e invit⸱i li⸱n al kelk⸱a⸱j „aventur⸱o⸱j”, sed Patrik fier⸱e far⸱iĝ⸱as si⸱a⸱vic⸱e spit⸱em⸱a.

Est⸱as tre interes⸱e observ⸱i la jen⸱o⸱n: la traduk⸱int⸱o Ja⸱n Werner far⸱is la esperant⸱a⸱n traduk⸱o⸱n en 1954, ĉirkaŭ du⸱dek jar⸱o⸱j⸱n post la el⸱don⸱o de la roman⸱o. Sed tio⸱n li far⸱is nur kiel ekzerc⸱o⸱n, kaj la paĝ⸱o⸱j rest⸱is for⸱las⸱it⸱a⸱j en tir⸱kest⸱o ĝis la jar⸱o 2008! Tiam li ek⸱dezir⸱is re⸱trov⸱i la original⸱o⸱n. Post mult⸱a⸱j kaj ĉiu⸱direkt⸱a⸱j serĉ⸱ad⸱o⸱j li ne sukces⸱is re⸱trov⸱i la roman⸱o⸱n, kies kelk⸱a⸱j lok⸱o⸱j en la traduk⸱o ŝajn⸱is al li svag⸱a⸱j. Ĉu ebl⸱as dir⸱i, ke la esperant⸱a versi⸱o de la ĉeĥ⸱a et⸱verk⸱o est⸱os por ĉiam la sol⸱a spur⸱o de ek⸱flug⸱ant⸱a verk⸱ist⸱o?

Post⸱skrib⸱o⸱j⸱n leg⸱u unu⸱e

Ke la roman⸱o est⸱as verk⸱it⸱a „en stil⸱o sen⸱dub⸱e lert⸱e traf⸱a”, tio est⸱as evident⸱a nur post la paĝ⸱o 24a. Mi dev⸱as konfes⸱i, ke la en⸱ir⸱o est⸱is obstakl⸱o⸱kur⸱ad⸱o ĝis⸱tia⸱grad⸱e, ke mi demand⸱is mi⸱n, ĉu mi sci⸱pov⸱as la lingv⸱o⸱n. Do mi send⸱is la libr⸱o⸱n al tre spert⸱a kaj tre mult⸱jar⸱a esperant⸱ist⸱o por help⸱o. Jen la respond⸱o: „Mi prov⸱is leg⸱i la roman⸱o⸱n Fier⸱a⸱j Kor⸱o⸱j. Du⸱foj⸱e mi far⸱is, laŭ mi, laŭd⸱ind⸱a⸱j⸱n klopod⸱o⸱j⸱n tiu⸱cel⸱e, sed je la ok⸱a paĝ⸱o, ambaŭ⸱foj⸱e, la libr⸱o fal⸱is el mi⸱a⸱j man⸱o⸱j; ĝi est⸱as hirt⸱ig⸱it⸱a je obskur⸱a⸱j ide⸱o⸱j aŭ esprim⸱o⸱j, kaj strang⸱a⸱j parol⸱turn⸱o⸱j. Mi dev⸱is atent⸱eg⸱e kaj streĉ⸱e leg⸱i kaj re⸱leg⸱i lini⸱o⸱n antaŭ ol atribu⸱i al ĝi supoz⸱ebl⸱a⸱n signif⸱o⸱n. Krom⸱e, tio kio⸱n mi fin⸱e kompren⸱is, ne est⸱is apart⸱e interes⸱a. Mi do rezign⸱is.” (Henri Rousseau).

Mi ĉi-supr⸱e sufiĉ⸱e sub⸱strek⸱is la ĉarm⸱o⸱j⸱n kaj la aktual⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de la roman⸱o, por ke oni ne pens⸱u, ke mi mal⸱kuraĝ⸱ig⸱as la leg⸱ant⸱o⸱n. Tut⸱e mal⸱e! Sed se mi pov⸱as util⸱e konsil⸱i, est⸱us bon⸱e, ke la leg⸱ont⸱o kon⸱at⸱iĝ⸱u kun la du post⸱skrib⸱o⸱j antaŭ ol li komenc⸱u. Krom⸱e, prefer⸱ebl⸱e, li mal⸱ferm⸱u je la paĝ⸱o 24a kaj en⸱ir⸱u la intrig⸱o⸱n kaj post⸱e re⸱ven⸱u al la komenc⸱o. Tiel⸱e li ĝu⸱os la paĝ⸱o⸱j⸱n de la roman⸱o, kiu⸱j pri⸱skrib⸱as la klas⸱a⸱n etos⸱o⸱n en la temp⸱o, kiam la student⸱o⸱j, en tre rigor⸱a medi⸱o, defend⸱is si⸱n per divers⸱a⸱j burlesk⸱aĵ⸱o⸱j por mok⸱i la riĉ⸱kolor⸱a⸱j⸱n profesor⸱o⸱j⸱n. La tut⸱o spic⸱it⸱a per latin⸱a⸱j cit⸱aĵ⸱o⸱j kaj alud⸱o⸱j al divers⸱a⸱j afer⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni pov⸱as mal⸱facil⸱e el⸱kript⸱ig⸱i.

Fin⸱e, mi sub⸱strek⸱as la al⸱vok⸱o⸱n de Ja⸱n Werner, la traduk⸱int⸱o: „Mir⸱ig⸱is mi⸱n ankaŭ, ke la aŭtor⸱o⸱n, Eduard Jitzovský, ne kon⸱as profesi⸱a⸱j literatur⸱ist⸱o⸱j en la ĉeĥ⸱a Silezi⸱o. Ankaŭ neni⸱u bibliografi⸱o, dediĉ⸱it⸱a al silezi⸱a literatur⸱o kaj kultur⸱o, en⸱hav⸱as pri li inform⸱o⸱n. Tiu stat⸱o instig⸱as mi⸱n mal⸱kaŝ⸱i la aŭtor⸱o⸱n help⸱e de la esperant⸱a traduk⸱o.”

.
Marcel LEMELTIER
Eduard Jitzovský: Fier⸱a⸱j kor⸱o⸱j. Tr. J. Werner. Eld. Esper⸱o, Partizánske, 2003. 97 paĝ⸱o⸱j.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Marcel Lemeltier el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Al⸱log⸱aĵ⸱o⸱j por ĉin⸱a⸱j vojaĝ⸱ant⸱o⸱j

Nun⸱temp⸱e la mond⸱a financ⸱a kriz⸱o dev⸱ig⸱as mult⸱a⸱j⸱n ŝtat⸱o⸱j⸱n serĉ⸱i ebl⸱o⸱j⸱n por pli⸱vigl⸱ig⸱i si⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n. Tiu⸱cel⸱e oni en⸱fokus⸱ig⸱as la atent⸱o⸱n ankaŭ sur la turism⸱a branĉ⸱o. Por pli⸱alt⸱ig⸱i la en⸱spez⸱o⸱j⸱n el turism⸱o oni streb⸱as al⸱log⸱i ekster⸱land⸱a⸱j⸱n vojaĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n.

Mult⸱a⸱j land⸱o⸱j aktual⸱e ofert⸱as oportun⸱o⸱j⸱n al ĉin⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j. Ekzempl⸱e, oni facil⸱ig⸱as la ricev⸱o⸱n de viz⸱o⸱j, far⸱as ĉin⸱lingv⸱a⸱j⸱n sur⸱skrib⸱o⸱j⸱n en hotel⸱o⸱j, pli⸱bon⸱ig⸱as la kvalit⸱o⸱n de serv⸱o⸱j konform⸱e al la ĉin⸱a⸱j kutim⸱o⸱j.

Taj⸱land⸱o dispon⸱ig⸱as al ĉin⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j sen⸱viz⸱a⸱n 15-tag⸱a⸱n rest⸱ad⸱o⸱n, film⸱o⸱j⸱n, mal⸱alt⸱ig⸱as por ili ne nur la vojaĝ⸱kost⸱o⸱j⸱n, sed ankaŭ la park⸱ad⸱kotiz⸱o⸱j⸱n. Krom⸱e oni vast⸱e inform⸱as pri si⸱a⸱j vid⸱ind⸱aĵ⸱o⸱j, histori⸱a⸱j lok⸱o⸱j kaj bon⸱gust⸱a⸱j manĝ⸱aĵ⸱o⸱j. Laŭ prognoz⸱o⸱j pli ol 2 milion⸱o⸱j da ĉin⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j vizit⸱os Taj⸱land⸱o⸱n dum 2011 kaj tiu nombr⸱o est⸱os du⸱obl⸱e pli alt⸱a kompar⸱e kun tiu de la pas⸱int⸱a jar⸱o.

Ankaŭ Respublik⸱o Korei⸱o divers⸱manier⸱e klopod⸱as al⸱log⸱i ĉin⸱a⸱j⸱n vojaĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n. Mult⸱a⸱j kore⸱a⸱j turism⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j kun⸱labor⸱as kun ĉin⸱a⸱j bank⸱o⸱j por facil⸱ig⸱i la rest⸱ad⸱o⸱n de ĉin⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j. Oni establ⸱as bank⸱fili⸱o⸱j⸱n en ĉin⸱a⸱j urb⸱o⸱j kaj ofert⸱as ankaŭ itiner⸱o⸱j⸱n al jun⸱a⸱j vojaĝ⸱ant⸱o⸱j. Krom⸱e mult⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j okaz⸱ig⸱as kurs⸱o⸱j⸱n de la ĉin⸱a lingv⸱o por ĉiĉeron⸱o⸱j. Pas⸱int⸱jar⸱e 1,87 milion⸱o⸱j da ĉin⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j vizit⸱is Korei⸱o⸱n.

Dum si⸱a pas⸱int⸱jar⸱a oficial⸱a rest⸱ad⸱o en Ĉini⸱o la ĉef⸱ministr⸱o de Hispani⸱o vizit⸱is pli ol 10 turism⸱a⸱j⸱n organiz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. Li deklar⸱is, ke ĉin⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j est⸱as ĉiam bon⸱ven⸱a⸱j al Hispani⸱o. Kaj ankaŭ la ĉin⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o kuraĝ⸱ig⸱as la vojaĝ⸱ad⸱o⸱n al Hispani⸱o. Dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j cel⸱land⸱o⸱j de ĉin⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j est⸱is ankaŭ Franci⸱o, Itali⸱o, Germani⸱o, Uson⸱o, Japani⸱o.

Xu JINMING

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Xu Jinming el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Lisuarte

Inter ĉiu⸱j el la fremd⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j de ekster⸱e ven⸱is loĝ⸱i en la gast⸱ig⸱em⸱a urb⸱o Bailnambeann, mi kelk⸱foj⸱e sent⸱as mi⸱n la plej fremd⸱a. Jam pro mi⸱a iom mal⸱oft⸱a nom⸱o (Lisuarte Paralampoponhes) oni tuj kompren⸱os la kial⸱o⸱n. Mi⸱a patr⸱in⸱o, kiu est⸱is de miks⸱it⸱a irland⸱a-portugal⸱a de⸱ven⸱o, dezir⸱is, ke mi nom⸱u mi⸱n Lar Murphy, por est⸱i pli facil⸱e akcept⸱it⸱a en Irland⸱o. Tio⸱n mi decid⸱is ne far⸱i. Kial mi hont⸱u pri mi⸱a nom⸱o? Ceter⸱e, mi ne ĉiam viv⸱is en ĉi tiu land⸱o, kaj ebl⸱e en est⸱ont⸱ec⸱o mi hejm⸱iĝ⸱os en ali⸱a part⸱o de la ter⸱o. Fin⸱fin⸱e, kiel skrib⸱is iu poet⸱o: „La mond⸱o est⸱as grand⸱a – kaj mal⸱larĝ⸱a la angul⸱o de la ter⸱o, kie la hom⸱o viv⸱as.”

Fakt⸱e, mi ne ver⸱e sci⸱as, al kiu land⸱o aŭ naci⸱o mi aparten⸱as. Mi⸱a patr⸱in⸱o est⸱is graved⸱a, kiam ŝi, tut⸱e sol⸱a, en⸱ŝip⸱iĝ⸱is por vetur⸱i de Halifakso en Kanad⸱o cel⸱e al iu haven⸱o en la dist⸱a Eŭrop⸱o. Kial ŝi est⸱is sol⸱a en tiu amar⸱a hor⸱o, kaj kio okaz⸱is al mi⸱a patr⸱o, mi ne sci⸱as. Mi⸱a patr⸱in⸱o supoz⸱is (sed pri tio ne cert⸱is), ke li last⸱e viv⸱is en Brazil⸱o. Ĉiu⸱okaz⸱e, mi mal⸱oportun⸱e decid⸱is nask⸱iĝ⸱i dum tiu vojaĝ⸱o de la kanad⸱a ŝip⸱o Evangeline. Feliĉ⸱e, sur⸱ŝip⸱e trov⸱iĝ⸱is kurac⸱ist⸱o, kiu profesi⸱e ag⸱is kiel akuŝ⸱ist⸱o, kvankam tio ne est⸱is li⸱a medicin⸱a fak⸱o, do kaj mi kaj mi⸱a kar⸱a patr⸱in⸱o preter⸱viv⸱is malgraŭ feroc⸱a ŝtorm⸱o, kiu al⸱ven⸱is sam⸱temp⸱e kiel mi. Oni vid⸱os, ke la destin⸱o favor⸱is mi⸱n, almenaŭ en tiu fru⸱a stadi⸱o de mi⸱a ne ĉiam sukces⸱a viv⸱o.

Est⸱ant⸱e sol⸱a, mi⸱a kompat⸱ind⸱a patr⸱in⸱o dev⸱is iel ajn gajn⸱i si⸱a⸱n (kaj mi⸱a⸱n) pan⸱o⸱n en divers⸱a⸱j land⸱o⸱j kaj divers⸱a⸱j humil⸱a⸱j meti⸱o⸱j. Eĉ tiel, ŝi kapabl⸱is ŝpar⸱i sufiĉ⸱e da mon⸱o por komenc⸱i mi⸱a⸱n eduk⸱ad⸱o⸱n, kaj dank⸱e al stipendi⸱o, kiu⸱n mi gajn⸱is per konkurs⸱a ekzamen⸱o, mi ating⸱is diplom⸱a⸱n grad⸱o⸱n kaj trov⸱is ne⸱mal⸱bon⸱e pag⸱at⸱a⸱n posten⸱o⸱n en Germani⸱o. Tamen, post kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j en tiu land⸱o mi sent⸱is fort⸱a⸱n migr⸱em⸱o⸱n kaj ir⸱is serĉ⸱i nov⸱a⸱j⸱n spert⸱o⸱j⸱n ali⸱lok⸱e. Kiel oft⸱e asert⸱is mi⸱a patr⸱in⸱o: „Pli verd⸱a⸱j est⸱as dist⸱a⸱j mont⸱ar⸱o⸱j”. Sed mi konstat⸱is, ke iu⸱j est⸱as pli verd⸱a⸱j ol ali⸱a⸱j.

Pro mi⸱a⸱j pek⸱o⸱j, mi fin⸱e – sed ne fin⸱fin⸱e – trov⸱iĝ⸱is en mal⸱bel⸱a industri⸱a urb⸱eg⸱o en la nord⸱a Angli⸱o. Mi ne volont⸱e elekt⸱is tiu⸱n urb⸱o⸱n, sed sent⸱is mi⸱n dev⸱ig⸱at⸱a loĝ⸱i pli proksim⸱e al mi⸱a nun mal⸱jun⸱a patr⸱in⸱o, kiu⸱n la kruel⸱a fat⸱o metafor⸱e tie⸱n ĵet⸱is, kiel akv⸱o⸱rub⸱o⸱n sur la strand⸱o⸱n de la viv⸱o. Ŝi lu⸱is modest⸱a⸱n mal⸱nov⸱a⸱n dom⸱o⸱n en mal⸱luks⸱a kvartal⸱o, kie ŝi est⸱is relativ⸱e kontent⸱a. Ŝi⸱a⸱j najbar⸱o⸱j est⸱is afabl⸱a⸱j, kaj ŝi amik⸱iĝ⸱is kun sufiĉ⸱e mult⸱e da ili, do ŝi⸱a ekzist⸱o ne plu est⸱is sol⸱ec⸱a. Unu el la plej simpati⸱a⸱j est⸱is kon⸱at⸱a laŭ la nom⸱o Busty Higgins, kvankam ŝi⸱a ver⸱a nom⸱o est⸱is Flor⸱a. Kvankam ŝi kaj mi⸱a patr⸱in⸱o iĝ⸱is bon⸱a⸱j amik⸱in⸱o⸱j, ili tut⸱e ne simil⸱is. Mi⸱a patr⸱in⸱o est⸱is dec⸱a, am⸱em⸱a kaj respekt⸱ind⸱a vir⸱in⸱o. Busty est⸱is ankaŭ am⸱em⸱a – malic⸱a⸱j najbar⸱in⸱o⸱j dir⸱ad⸱is tro am⸱em⸱a (aŭ amor⸱em⸱a), kaj neni⸱u pov⸱us ĝust⸱e pri⸱skrib⸱i ŝi⸱n kiel dec⸱a⸱n person⸱o⸱n. Tamen ŝi est⸱is bon⸱kor⸱a, kaj pro tio pli aparten⸱is al la nombr⸱o de la proverb⸱a sal⸱o de la ter⸱o ol la pi⸱a⸱j najbar⸱in⸱o⸱j, kiu⸱j kritik⸱is kaj mal⸱estim⸱is ŝi⸱n. La plej ŝat⸱at⸱a dom⸱kun⸱ul⸱o de Busty est⸱is grand⸱eg⸱a or⸱fiŝ⸱o nom⸱at⸱a Clancy, kiu naĝ⸱is en vitr⸱a fiŝ⸱uj⸱o en ŝi⸱a salon⸱o. Busty kred⸱is, ke or⸱fiŝ⸱o⸱j konstant⸱e kresk⸱as kaj pov⸱as ating⸱i ekster⸱ordinar⸱e grand⸱a⸱j⸱n dimensi⸱o⸱j⸱n. Pro tio, ŝi konstant⸱e anstataŭ⸱ig⸱is la fiŝ⸱uj⸱o⸱n de Clancy per iu pli grand⸱a. Ŝi tim⸱is, ke iam ĝi est⸱os tiom vast⸱a kiel ŝark⸱o. Ŝi ĉiam dir⸱ad⸱is al mi⸱a patr⸱in⸱o: „En tiu okaz⸱o, mi cert⸱e dev⸱os trov⸱i pli grand⸱a⸱n dom⸱o⸱n.”

La plej proksim⸱a najbar⸱in⸱o de mi⸱a patr⸱in⸱o est⸱is et⸱a tim⸱em⸱a mal⸱ĉarm⸱a vir⸱in⸱o nom⸱at⸱a Ver⸱a. Malic⸱a student⸱o, al kiu mi⸱a patr⸱in⸱o lu⸱is ĉambr⸱o⸱n, krom⸱nom⸱is ŝi⸱n Ard⸱ant⸱a Sapfoa, kvankam ŝi ne kapabl⸱is ard⸱i, kaj cert⸱e neniel simil⸱is la fam⸱a⸱n grek⸱a⸱n poet⸱in⸱o⸱n. Ŝi oft⸱e vizit⸱is mi⸱a⸱n patr⸱in⸱o⸱n por trink⸱i te⸱o⸱n kaj ĝu⸱i ŝi⸱a⸱n kompani⸱o⸱n, ĉar mi⸱a patr⸱in⸱o pov⸱is est⸱i tre amuz⸱a. Bedaŭr⸱ind⸱e, Ver⸱a konstant⸱e plend⸱is al ŝi pri la mizer⸱o de la viv⸱o kaj la tragedi⸱o de la hom⸱a ekzist⸱o, do mi⸱a patr⸱in⸱o dev⸱is kompat⸱i kaj konsol⸱i ŝi⸱n per dolĉ⸱a⸱j kuk⸱o⸱j kaj tre suker⸱it⸱a te⸱o.

Ali⸱a najbar⸱o, s-ro Dawid, est⸱is pol⸱o, kiu dum la du⸱a mond⸱milit⸱o est⸱is membr⸱o de la liber⸱a pol⸱a arme⸱o, kiu ven⸱is al Briti⸱o por batal⸱i kontraŭ Hitler⸱o. Post la milit⸱o li ne pov⸱is re⸱ir⸱i al si⸱a land⸱o pro la politik⸱a situaci⸱o, do rest⸱is en Angli⸱o. Antaŭ⸱e en Pol⸱land⸱o li est⸱is majstr⸱a meti⸱ist⸱o, kiu ornam⸱is preĝ⸱ej⸱o⸱j⸱n, kiel la mason⸱ist⸱o Rub⸱e⸱n en la unu⸱a ĉapitr⸱o de la fam⸱a verk⸱o La infan⸱a ras⸱o. (Laŭ la poet⸱o William Auld, Rub⸱e⸱n „... dum tut⸱a viv⸱o grimp⸱ad⸱is supr⸱e⸱n-sub⸱e⸱n, / ĉiz⸱ant⸱e sur preĝ⸱ej⸱o⸱j gargojl⸱o⸱j⸱n kaj anĝel⸱o⸱j⸱n”). S-ro Dawid ne est⸱is mason⸱ist⸱o, sed or⸱um⸱ist⸱o de statu⸱o⸱j kaj altar⸱o⸱j. Krom⸱e, li kapabl⸱is far⸱i mult⸱a⸱j⸱n ali⸱a⸱j⸱n labor⸱o⸱j⸱n: lign⸱aĵ⸱a⸱n, elektr⸱a⸱n, tegol⸱a⸱n, kahel⸱a⸱n, ktp. Li ĉiam est⸱is pret⸱a help⸱i mi⸱a⸱n patr⸱in⸱o⸱n per ripar⸱ad⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j en⸱dom⸱a⸱j task⸱o⸱j, kaj neniam postul⸱is pag⸱o⸱n.

La pli prosper⸱a part⸱o de la kvartal⸱o est⸱is hejm⸱o de jud⸱a komun⸱um⸱o. Est⸱is du sinagog⸱o⸱j sur la ĉef⸱strat⸱o, el kiu⸱j la plej grand⸱a kaj riĉ⸱a est⸱is tiel nom⸱at⸱a Hispan⸱a-Portugal⸱a Sinagog⸱o, do laŭ⸱ŝajn⸱e de sefard⸱a origin⸱o. Mi⸱a patr⸱in⸱o amik⸱iĝ⸱is kun kelk⸱a⸱j el la jud⸱a⸱j najbar⸱o⸱j, sed ĝeneral⸱e ili ne miks⸱iĝ⸱is kun la rest⸱o de la soci⸱o, precip⸱e pro la fakt⸱o, ke la mez⸱aĝ⸱ul⸱o⸱j kaj mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j inter ili ankoraŭ prefer⸱e parol⸱is ladinan, la sefard⸱a⸱n hispan⸱a⸱n, kiu⸱n mi⸱a patr⸱in⸱o iom, sed mal⸱perfekt⸱e, kompren⸱is. Mi oft⸱e aĉet⸱is frand⸱aĵ⸱o⸱j⸱n en la lok⸱a koŝer⸱a vend⸱ej⸱o, kvankam mi ne aparten⸱as al ili⸱a religi⸱a komun⸱um⸱o.

Post la for⸱pas⸱o de mi⸱a kar⸱a patr⸱in⸱o, mi rest⸱is dum tri jar⸱o⸱j en la angl⸱a industri⸱a urb⸱o kaj prov⸱is sub⸱ten⸱i mi⸱n per traduk⸱ad⸱o kaj instru⸱ad⸱o de lingv⸱o⸱j. Tio est⸱is ne tre profit⸱don⸱a, ĉar ĝeneral⸱e, angl⸱e⸱parol⸱ant⸱a⸱j popol⸱o⸱j ne interes⸱iĝ⸱as pri fremd⸱a⸱j idiom⸱o⸱j, rigard⸱ant⸱e la angl⸱a⸱n kiel mond⸱o⸱lingv⸱o⸱n, ĉar, kiel ili pretend⸱as: „Ĉiu⸱j parol⸱as la angl⸱a⸱n!”.

En tiu period⸱o mi est⸱is fraŭl⸱o kaj lu⸱is ĉambr⸱o⸱n en mal⸱nov⸱a pension⸱o, kies propriet⸱ul⸱o⸱j est⸱is du ne plu jun⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j el la graf⸱land⸱o Jork⸱ŝir⸱o en la nord⸱a Angli⸱o. Ili nom⸱iĝ⸱is fraŭl⸱in⸱o⸱j Nor⸱a kaj Elsa Higginbotham, sed ni, la pli jun⸱a⸱j pension⸱an⸱o⸱j, nom⸱is ili⸱n la „frat⸱in⸱o⸱j Brontë” kaj al la dom⸱o ni don⸱is la nom⸱o⸱n Wuthering Winterhurst („Burask⸱a Vintrobosko”, parodi⸱o de la titol⸱o de la fam⸱a roman⸱o Wuthering Heights („Burask⸱a⸱j Alt⸱aĵ⸱o⸱j”) de la aŭtor⸱in⸱o Emily Brontë). Fakt⸱e, la pension⸱o est⸱is mal⸱hel⸱a kaj morn⸱a dom⸱o en la arkitektur⸱a stil⸱o, kiu⸱n la angl⸱o⸱j nom⸱as „Viktori⸱an⸱a”.

Nor⸱a, kiu deĵor⸱is en la kuir⸱ej⸱o, est⸱is alt⸱statur⸱a, fort⸱a vir⸱in⸱eg⸱o kun masiv⸱a⸱j pied⸱o⸱j. Ŝi⸱a frat⸱in⸱o Elsa est⸱is et⸱a, mal⸱dik⸱a vir⸱in⸱et⸱o, sed ŝi reg⸱is la pension⸱o⸱n kiel arme⸱a serĝent⸱o. Ambaŭ aparten⸱is al sever⸱a religi⸱a sekt⸱o, kiu ne permes⸱is alkohol⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, fum⸱ad⸱o⸱n aŭ frivol⸱a⸱j⸱n amuz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. En la salon⸱o star⸱is fortepian⸱o, sed neni⸱u rajt⸱is lud⸱i ĝi⸱n. Simil⸱e, ni ne rajt⸱is laŭt⸱e funkci⸱ig⸱i radi⸱aparat⸱o⸱n en ni⸱a⸱j ĉambr⸱o⸱j. Oni dev⸱is pet⸱i permes⸱o⸱n antaŭ ol ban⸱i si⸱n en varm⸱a akv⸱o. La manĝ⸱o⸱j en la pension⸱o est⸱is solid⸱a⸱j, tro⸱kuir⸱it⸱a⸱j, kaj mal⸱apetit⸱vek⸱a⸱j, laŭ la tradici⸱a angl⸱a kuir⸱art⸱o. Tamen ili est⸱is sufiĉ⸱e nutr⸱a⸱j kaj plen⸱ig⸱is la stomak⸱o⸱n, kio en Angli⸱o est⸱as la sol⸱a⸱j motiv⸱o⸱j por manĝ⸱i.

En la pension⸱o oni neniam bezon⸱is demand⸱i pri la tag⸱o de la semajn⸱o aŭ rigard⸱i kalendar⸱o⸱n, ĉar la menu⸱a program⸱o neniam vari⸱is de tag⸱o al tag⸱o. Dimanĉ⸱e ni ĉiam manĝ⸱is rost⸱it⸱a⸱n bov⸱aĵ⸱o⸱n kun ter⸱pom⸱o⸱j kaj brasik⸱o; lund⸱e, mal⸱varm⸱a⸱n bov⸱aĵ⸱o⸱n kun ter⸱pom⸱o⸱j; mard⸱e, bol⸱ig⸱it⸱a⸱n bov⸱aĵ⸱o⸱n kun karot⸱o⸱j; merkred⸱e, hak⸱viand⸱o⸱n kun ter⸱pom⸱o⸱j; ĵaŭd⸱e, fiŝ⸱o⸱n; vendred⸱e, kolbas⸱o⸱j⸱n kun kaĉ⸱ig⸱it⸱a ter⸱pom⸱o; sabat⸱e, ŝink⸱o⸱n kun brasik⸱o. La desert⸱o est⸱is ĉiam aŭ rabarb⸱o kun kustard⸱o (ov⸱aĵ⸱o), aŭ sek⸱a⸱j prun⸱o⸱j kun kustard⸱o (tradici⸱a angl⸱a desert⸱o, al kiu la fil⸱o⸱j de la angl⸱a elit⸱o est⸱as al⸱kutim⸱iĝ⸱int⸱a⸱j en la tiel nom⸱at⸱a⸱j publik⸱a⸱j – t.e. privat⸱a⸱j – lern⸱ej⸱o⸱j). Ĉiu⸱semajn⸱e est⸱is la sam⸱a manĝ⸱program⸱o: monoton⸱a sed san⸱a, krom se oni est⸱as vegetar⸱an⸱o. Sur la mur⸱o de la manĝ⸱o⸱ĉambr⸱o pend⸱is fram⸱o, en kiu est⸱is pir⸱o⸱grafit⸱a vers⸱aĵ⸱o, kiu tekst⸱is:

El⸱lit⸱ig⸱i la tut⸱a⸱n mond⸱o⸱n
Kaj ĝi⸱n lav⸱i, vest⸱i, nutr⸱i,
For⸱send⸱i ĝi⸱n, kaj re⸱ven⸱ig⸱i,
Kred⸱u mi⸱n, kost⸱as grand⸱a⸱n pen⸱o⸱n.

Oft⸱e, kiam mi trov⸱iĝ⸱is en la urb⸱o⸱centr⸱o, mi dev⸱is manĝ⸱i en restoraci⸱o. En tiu epok⸱o, kiam la angl⸱o⸱j mal⸱mult⸱o⸱n sci⸱is pri inter⸱naci⸱a kuir⸱art⸱o, la lok⸱a restoraci⸱a manĝ⸱aĵ⸱o est⸱is mal⸱bon⸱a. En tiu region⸱o de la nord⸱a Angli⸱o est⸱is grand⸱a entrepren⸱o nom⸱at⸱a Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Viand⸱a⸱j Produkt⸱o⸱j, kiu⸱j funkci⸱ig⸱is ĉen⸱o⸱n de restoraci⸱o⸱j. Ĉar ne est⸱is grand⸱a elekt⸱o, mi plur⸱foj⸱e est⸱is klient⸱o en la urb⸱a fili⸱o. La spert⸱o est⸱is aĉ⸱a, kaj mi ankoraŭ trem⸱as, kiam mi re⸱memor⸱as ĝi⸱n.

Mi⸱a⸱j tabl⸱o⸱kun⸱ul⸱o⸱j en la pension⸱o konsist⸱is el Rod, alt⸱statur⸱a aŭstrali⸱an⸱o, kiu far⸱is scienc⸱a⸱n esplor⸱ad⸱o⸱n en la urb⸱a universitat⸱o; jun⸱a bank⸱lern⸱ant⸱o, kiu est⸱is tiel mizer⸱e pag⸱at⸱a, ke li ŝpar⸱ad⸱is du tranĉ⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de si⸱a maten⸱manĝ⸱a buter⸱it⸱a pan⸱o por si⸱a tag⸱manĝ⸱o en la bank⸱o; kaj jun⸱a student⸱o el Taj⸱land⸱o, kies nom⸱o⸱n mi ne sukces⸱is prononc⸱i aŭ vort⸱um⸱i; ĝi son⸱is iom kiel „P'ĉit” – la son⸱o, kiu⸱n far⸱is mal⸱sek⸱a fingr⸱o⸱tuŝ⸱o sur fenestr⸱a vitr⸱o. Rod est⸱is tre amuz⸱a vir⸱o; Karl⸱o, la bank⸱lern⸱ant⸱o, est⸱is tre serioz⸱a kaj sen⸱humur⸱a; dum la taj⸱land⸱an⸱o est⸱is simpati⸱a.

Rod kaj mi plan⸱is divers⸱a⸱j⸱n projekt⸱o⸱j⸱n por mal⸱pez⸱ig⸱i ni⸱a⸱n ekzist⸱o⸱n en la pension⸱o. Dum iom da temp⸱o ni pens⸱is, ke est⸱us bon⸱a blag⸱o dum⸱nokt⸱e farb⸱i sur la lintel⸱o de la ĉef⸱a en⸱ir⸱ej⸱o la fraz⸱o⸱n: „Koncesi⸱it⸱a por muzik⸱o kaj por la vend⸱ad⸱o de vin⸱o kaj alkohol⸱aĵ⸱o⸱j”. En Angli⸱o, kie publik⸱a muzik⸱o kaj vend⸱o de alkohol⸱aĵ⸱o⸱j sen koncesi⸱o ne est⸱as permes⸱at⸱a⸱j, tiu tekst⸱o vid⸱iĝ⸱as ĉe la en⸱ir⸱ej⸱o de drink⸱ej⸱o⸱j kaj restoraci⸱o⸱j. Kiel iam asert⸱is renom⸱a angl⸱a orkestr⸱a dirigent⸱o: „La angl⸱o⸱j ne ŝat⸱as muzik⸱o⸱n, sed ili ŝat⸱as la bru⸱o⸱n, kiu⸱n ĝi far⸱as.”. Tamen, ni fin⸱fin⸱e decid⸱is ne pri⸱mok⸱i ni⸱a⸱j⸱n bon⸱a⸱j⸱n gast⸱ig⸱ant⸱in⸱o⸱j⸱n per tia malic⸱a blag⸱o.

Unu el ni⸱a⸱j kun⸱gast⸱o⸱j, elegant⸱e kaj tradici⸱e vest⸱it⸱a angl⸱a sinjor⸱o (t.e. per nigr⸱a jak⸱o, universitat⸱a kravat⸱o kaj griz⸱a pantalon⸱o kun fajn⸱a⸱j stri⸱o⸱j), kiu sid⸱is sol⸱a ĉe si⸱a apart⸱a tabl⸱o, est⸱is lektor⸱o pri islam⸱a⸱j stud⸱o⸱j. Li est⸱is tro grav⸱a person⸱o por re⸱kon⸱i la ĉe⸱est⸱o⸱n de nur⸱a⸱j student⸱o⸱j kaj jun⸱ul⸱o⸱j, kiel ni, do li neniam salut⸱is ni⸱n. Ali⸱a gast⸱in⸱o, kiu sam⸱e hav⸱is la privilegi⸱o⸱n okup⸱i apart⸱a⸱n tabl⸱o⸱n, est⸱is mal⸱dik⸱a kaj mal⸱ĉarm⸱a fraŭl⸱in⸱o de ne⸱konstat⸱ebl⸱a aĝ⸱o. Ŝi evident⸱e tim⸱is la volupt⸱a⸱j⸱n vir⸱o⸱j⸱n kaj evit⸱is kontakt⸱o⸱n kun ili. Iu⸱maten⸱e, Rod bon⸱humor⸱e salut⸱is ŝi⸱n laŭ aŭstrali⸱a kutim⸱o per la fraz⸱o „G'day!” („Bon⸱a⸱n Tag⸱o⸱n!”). La fraŭl⸱in⸱o ek⸱re⸱ag⸱is per du⸱on⸱salt⸱o el si⸱a seĝ⸱o kaj febl⸱a kri⸱o kiel la blek⸱o de nervoz⸱a lepor⸱o. Ni ek⸱de tiam kun⸱e decid⸱is, ke est⸱us pli prudent⸱e las⸱i ŝi⸱n en ĉast⸱a pac⸱o.

Ni trov⸱is la semajn⸱fin⸱o⸱j⸱n en tiu mal⸱bel⸱a urb⸱o preskaŭ ne⸱toler⸱ebl⸱e ted⸱a⸱j. Mi⸱a aŭstrali⸱a kun⸱ul⸱o kelk⸱foj⸱e serĉ⸱is en la lok⸱a ĵurnal⸱o por konstat⸱i, ĉu la rubrik⸱o „Distr⸱aĵ⸱o⸱j” propon⸱as ebl⸱a⸱j⸱n al⸱log⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. Unu⸱e li trov⸱is anonc⸱o⸱n pri la sabat⸱a⸱j ĉeval⸱a⸱j vet⸱kur⸱o⸱j, do ni kun⸱e ir⸱is al la kur⸱ej⸱o. Laŭ⸱dir⸱e, la aŭstrali⸱an⸱o⸱j ŝat⸱as ĉiu⸱n spec⸱o⸱n de sport⸱o, precip⸱e ĉeval⸱kur⸱o⸱j⸱n, sed en tiu okaz⸱o ni ambaŭ eĉ pli ted⸱iĝ⸱is atend⸱ant⸱e la re⸱ven⸱o⸱n de ĉeval⸱o⸱j, kiu⸱j mal⸱aper⸱is post kelk⸱a⸱j sekund⸱o⸱j, kaj re⸱aper⸱is nur post tro long⸱a temp⸱o. En ali⸱a tag⸱o, Rod trov⸱is reklam⸱o⸱n por vesper⸱a danc⸱event⸱o.

„Dir⸱u”, li demand⸱is. „Ĉi tie est⸱as anonc⸱o pri Old Tim⸱e Dancing. Pri kio tem⸱as?”

„Supoz⸱ebl⸱e tradici⸱a angl⸱a danc⸱ad⸱o”, mi respond⸱is.

„Ĉu ĝi est⸱os interes⸱a?”

„Kiu sci⸱as?”

Ni decid⸱is prov⸱i ĝi⸱n, kaj kun⸱e ir⸱is al la danc⸱ej⸱o.

Ni iom hezit⸱e en⸱ir⸱is en la salon⸱eg⸱o⸱n, kaj tuj konstat⸱is, ke la afer⸱o ne est⸱as por ni. Par⸱o⸱j de mez⸱aĝ⸱a⸱j kaj mal⸱jun⸱a⸱j hom⸱o⸱j elegant⸱e paŝ⸱is tie⸱n kaj re⸱e⸱n je akompan⸱o de mal⸱modern⸱a danc⸱muzik⸱o. Rid⸱et⸱ant⸱a mez⸱aĝ⸱a vir⸱in⸱o, kiu evident⸱e reg⸱is la event⸱o⸱n, gaj⸱e kri⸱is: „Ho! Mi vid⸱as du nov⸱a⸱j⸱n vizaĝ⸱o⸱j⸱n!”

Rod grimac⸱is. „For⸱pren⸱u ni de tie ni⸱a⸱j⸱n flam⸱ing* vizaĝ⸱o⸱j⸱n!”

* * *

Je la komenc⸱o de la somer⸱a sezon⸱o la frat⸱in⸱o⸱j Higginbotham inform⸱is ni⸱n, ke ili intenc⸱as feri⸱i en Jork⸱ŝir⸱o, do la pension⸱o rest⸱os ferm⸱it⸱a dum du semajn⸱o⸱j. Mi⸱a⸱j tri jun⸱a⸱j kun⸱ul⸱o⸱j jam for⸱ir⸱is, kaj mi rest⸱is sol⸱a. Fraŭl⸱in⸱o Elsa cert⸱ig⸱is mi⸱n, ke ŝi jam aranĝ⸱is por mi ĉambr⸱o⸱n en ali⸱a najbar⸱a pension⸱o. La ĉambr⸱o est⸱is grand⸱a kaj komfort⸱a, sur la ter⸱etaĝ⸱o de la dom⸱o. En la unu⸱a nokt⸱o, kiu⸱n mi tie pas⸱ig⸱is, mi apenaŭ sukces⸱is dorm⸱i, ĉar grup⸱o de vojaĝ⸱ant⸱a⸱j vend⸱ist⸱o⸱j el Kimri⸱o dum⸱nokt⸱e lud⸱is kart⸱o⸱j⸱n kaj sam⸱temp⸱e – kiel est⸱as kimr⸱a kutim⸱o – kun⸱e kant⸱is religi⸱a⸱j⸱n kimr⸱a⸱j⸱n himn⸱o⸱j⸱n.

Mi sent⸱is mi⸱n iom sol⸱ec⸱a, kiam Rod re⸱ir⸱is al Aŭstrali⸱o, sed mi trov⸱is grup⸱o⸱n de nov⸱a⸱j amik⸱o⸱j irland⸱a⸱j, kun kiu⸱j mi baldaŭ amik⸱iĝ⸱is. Ili propon⸱is, ke mi akompan⸱u ili⸱n al la lok⸱a irland⸱a klub⸱o, kaj kelk⸱foj⸱e al tradici⸱a⸱j skot⸱a⸱j danc⸱vesper⸱o⸱j, kiu⸱j okaz⸱is ĉiu⸱sabat⸱e en la kooperativ⸱a centr⸱o. Mal⸱mult⸱a⸱j el la danc⸱ant⸱a⸱j par⸱o⸱j est⸱is de skot⸱a de⸱ven⸱o, sed la vir⸱o⸱j, kiu⸱j part⸱o⸱pren⸱is, kutim⸱is port⸱i skot⸱a⸱n kilt⸱o⸱n (la tradici⸱a⸱n nord⸱skot⸱a⸱n vir⸱a⸱n vest⸱aĵ⸱o⸱n) dum danc⸱ad⸱o. Tamen, ne est⸱ant⸱e ver⸱a⸱j skot⸱o⸱j, ili tim⸱is aper⸱i sur⸱strat⸱e en tiu kostum⸱o. Kiam mi unu⸱a⸱foj⸱e en⸱ir⸱is en la vest⸱o⸱gard⸱ej⸱o⸱n por tie las⸱i mi⸱a⸱n pluv⸱mantel⸱o⸱n, mi est⸱is surpriz⸱it⸱a de la aspekt⸱o de long⸱a vic⸱o de pantalon⸱o⸱j pend⸱ant⸱a⸱j per ŝelk⸱o⸱j sur la mur⸱hok⸱o⸱j.

Tio est⸱as nur mal⸱long⸱a part⸱o de mi⸱a⸱j memor⸱aĵ⸱o⸱j pri mi⸱a rest⸱ad⸱o en la nord⸱a Angli⸱o. Post⸱e mi trans⸱lok⸱iĝ⸱is al Irland⸱o, kie, dank⸱e al mi⸱a⸱j nov⸱a⸱j irland⸱a⸱j amik⸱o⸱j, mi trov⸱is posten⸱o⸱n. Sed tio ebl⸱e est⸱os material⸱o por verk⸱i ali⸱a⸱n rakont⸱o⸱n pri la afabl⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱o⸱j de Bailenambeann ...

* flam⸱ing [flajmin]: mild⸱a aŭstrali⸱a sakr⸱aĵ⸱o.
Albisturo KVink⸱e

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Albisturo Kvinke el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Organ⸱don⸱ant⸱o jes, organ⸱don⸱ant⸱o ne

En la last⸱a⸱j monat⸱o⸱j oni mult⸱e pri⸱diskut⸱is la ebl⸱o⸱n, ke la nun⸱a pap⸱o (Benedikt⸱o la 16a, sekular⸱e Joseph Ratzinger) je si⸱a mort⸱o donac⸱os si⸱a⸱j⸱n organ⸱o⸱j⸱n. La de⸱bat⸱o ek⸱iĝ⸱is pro kelk⸱a⸱j deklar⸱o⸱j li⸱a⸱j, tre favor⸱a⸱j al tia ag⸱ad⸱o, kiam en 1999 li est⸱is ankoraŭ simpl⸱a kardinal⸱o de la rom⸱katolik⸱a eklezi⸱o. Est⸱as sufiĉ⸱e kon⸱at⸱e ali⸱flank⸱e, ke li an⸱as de⸱long⸱e en asoci⸱o de organ⸱don⸱ant⸱o⸱j.

Relikv⸱o

Pro tio tamen, ke Ratzinger est⸱is elekt⸱it⸱a ĉef⸱pontifik⸱o en 2005, li⸱a dezir⸱o ne pov⸱os real⸱iĝ⸱i. Li⸱a sekretari⸱o, Georg Gaenswein [gensvajn], klar⸱ig⸱is februar⸱e al la ital⸱a ĵurnal⸱o La Repubblica, ke pap⸱o neniu⸱okaz⸱e rajt⸱as donac⸱i organ⸱o⸱j⸱n: la korp⸱o de pontifik⸱o, sen⸱de⸱pend⸱e de ties sankt⸱ec⸱o (kiu ne est⸱as aŭtomat⸱a, kiel montr⸱as tio, ke la eklezi⸱o kanoniz⸱is nur 86 el la ĝis⸱nun⸱a⸱j 265 pap⸱o⸱j), est⸱u konsider⸱at⸱a kaj ador⸱at⸱a kiel relikv⸱o: ĝi aparten⸱as al la tut⸱a krist⸱an⸱ar⸱o kaj tial ĝi dev⸱as rest⸱i integr⸱a.

Etern⸱ec⸱o

Kontraŭ unu perd⸱iĝ⸱int⸱a organ⸱don⸱ant⸱o, ekzist⸱as tamen milion⸱o⸱j da potencial⸱a⸱j organ⸱don⸱ant⸱o⸱j kiu⸱j, kvankam pov⸱ant⸱e liber⸱e konsent⸱i la el⸱plant⸱o⸱n de si⸱a⸱j organ⸱o⸱j, ankoraŭ ne est⸱as cert⸱a⸱j pri la bon⸱ec⸱o kaj neces⸱o de tia kondut⸱o. Dispon⸱ig⸱i la propr⸱a⸱j⸱n organ⸱o⸱j⸱n por sav⸱i ali⸱ul⸱a⸱j⸱n viv⸱o⸱j⸱n est⸱as nobl⸱a, sen⸱dolor⸱a kaj sen⸱pag⸱a donac⸱o, tut⸱e akord⸱ig⸱ebl⸱a – kiel asert⸱is la pap⸱o mem – kun la krist⸱an⸱a doktrin⸱o. Ĝi ebl⸱ig⸱as tanĝ⸱i, aŭ almenaŭ al⸱proksim⸱iĝ⸱i iom⸱et⸱e, la etern⸱ec⸱o⸱n kaj la sen⸱mort⸱ec⸱o⸱n, al kiu⸱j la hom⸱ar⸱o ĉiam sopir⸱is.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Nun⸱temp⸱o en antikv⸱a vest⸱o

Se la nom⸱o „od⸱o” pov⸱as, divers⸱temp⸱e, divers⸱lingv⸱e, divers⸱kultur⸱e, divers⸱aŭtor⸱e signif⸱i vers⸱aĵ⸱o⸱n ne ali⸱manier⸱e karakteriz⸱it⸱a⸱n, sub tiu nom⸱o Gerrit Berveling tren⸱as ni⸱n al tut⸱e klasik⸱a form⸱o, tiu plej⸱oft⸱e uz⸱at⸱a de Horaci⸱o: kvar⸱vers⸱a⸱j strof⸱o⸱j el du sam⸱metrik⸱a⸱j vers⸱o⸱j, konsist⸱ant⸱a⸱j el du jamb⸱o⸱j, post⸱e anapest⸱o, post⸱e ankoraŭ jamb⸱o; la tri⸱a vers⸱o konsist⸱as el kvar jamb⸱o⸱j plus last⸱a mal⸱long⸱a silab⸱o, kaj la last⸱a vers⸱o el du daktil⸱o⸱j kaj du sponde⸱o⸱j. Leg⸱ant⸱o, kiu jam je ĉi tiu⸱j unu⸱a⸱j recenz⸱a⸱j lini⸱o⸱j sent⸱as si⸱n ekster si⸱a medi⸱o pro tro⸱a klasik⸱ec⸱o, kaj por kiu la nom⸱o⸱j de la pied⸱o⸱j (mezur⸱o⸱j de la antikv⸱a⸱j vers⸱o⸱j) aspekt⸱as ne⸱kon⸱at⸱a⸱j, tamen sam⸱e pov⸱as si⸱n las⸱i al la melodi⸱o de la ritm⸱o: la verk⸱o de Berveling est⸱as koncept⸱it⸱a por am⸱ant⸱o⸱j de tiu mir⸱ind⸱a fluktu⸱o de son⸱o⸱j kaj de akcent⸱o⸱j, de tiu muzik⸱o kiu, popular⸱a en la helen⸱a kaj latin⸱a temp⸱o⸱j, tamen ankoraŭ nun hav⸱as, kaj ja prav⸱e, si⸱a⸱j⸱n am⸱ant⸱o⸱j⸱n.

Horaci⸱stil⸱a kritik⸱o

Rim⸱o⸱j⸱n ĉe Berveling la leg⸱ant⸱o ne trov⸱os (rim⸱o en la latin⸱a⸱j vers⸱o⸱j aper⸱as nur dum la mez⸱epok⸱o), sed ia⸱spec⸱a⸱n anstataŭ⸱o⸱n prezent⸱as la vir⸱a fin⸱iĝ⸱o de la unu⸱a⸱j du vers⸱o⸱j: „amik' – asert'”, „sub⸱ten⸱is li – reg⸱o⸱pov'”, „primitiv⸱e ke – proviz⸱as per”, tiel ke la voĉ⸱o, la impet⸱o, la atend⸱o de la vers⸱o⸱fin⸱o hav⸱as sam⸱a⸱n kontent⸱ig⸱a⸱n plen⸱um⸱iĝ⸱o⸱n. Kiu renkont⸱is Horaci⸱o⸱n en si⸱a⸱j knab⸱a⸱j stud⸱o⸱j, tuj re⸱vok⸱os al si⸱a mens⸱o ties od⸱o⸱n pri mont⸱o Soracte [sorakte] apud Romo, blank⸱a pro la neĝ⸱o, kaj la frost⸱iĝ⸱int⸱a⸱j river⸱o⸱j ...

Ver⸱e original⸱a est⸱as la vest⸱o per ĉi tiu klasik⸱a ritm⸱o de tut⸱e nun⸱temp⸱a⸱j konsider⸱o⸱j: la Bush-a agres⸱o al Irak⸱o, la ekzekut⸱o de Sadam, la hipokrit⸱ec⸱o de UN, la mensog⸱o⸱j de la uson⸱a⸱j politik⸱ist⸱o⸱j kaj general⸱o⸱j, la esper⸱o⸱j pri moral⸱iĝ⸱o lanĉ⸱it⸱a⸱j de Barack Obama (last⸱a od⸱o datum⸱as je 2009; ĉu la esper⸱o⸱j real⸱iĝ⸱is? ...), la rajt⸱o⸱j de sam⸱seks⸱em⸱ul⸱o⸱j. Leg⸱i Horaci-stil⸱a⸱n kritik⸱o⸱n de la nun⸱temp⸱a⸱j fi⸱aĵ⸱o⸱j iel mild⸱ig⸱as la konsider⸱o⸱n pri tio, kiom ili est⸱as fi⸱a⸱j.

Pesimism⸱o

La du⸱a du⸱on⸱o de la libr⸱et⸱o est⸱as pli tradici⸱a tem⸱e, sed pli nun⸱temp⸱a ritm⸱e; ia⸱manier⸱e reg⸱as pesimism⸱o: „la viv⸱o neniam promes⸱is / est⸱i honest⸱a”. Di⸱o(j) menci⸱iĝ⸱as plur⸱foj⸱e en la poem⸱o⸱j, sed fakt⸱e sen ebl⸱o influ⸱i la hom⸱a⸱n viv⸱o⸱n; am⸱o ne est⸱as elekt⸱o, sed dev⸱ig⸱o, kaj ĉiu⸱okaz⸱e mal⸱long⸱a. En la liber⸱a metrik⸱o kaj en la tip⸱o⸱grafi⸱a vers⸱aranĝ⸱o spur⸱ebl⸱as inspir⸱o el Auld.

Impon⸱a bibliografi⸱o

Ne sub⸱task⸱ind⸱a⸱j est⸱as la libr⸱o⸱fin⸱a⸱j paĝ⸱o⸱j, kie la aŭtor⸱o mal⸱long⸱e rakont⸱as pri si⸱a pasi⸱o al la klasik⸱a⸱j literatur⸱o⸱j kaj la sankt⸱a⸱j skrib⸱o⸱j de la jud-krist⸱an⸱a tradici⸱o kaj iel kompren⸱ig⸱as si⸱a⸱n eduk⸱iĝ⸱o⸱n al poezi⸱o.

Impon⸱a est⸱as la bibliografi⸱o: plur⸱a⸱j dek⸱o⸱j da verk⸱o⸱j, inter dik⸱a⸱j volum⸱o⸱j kaj mal⸱mult⸱paĝ⸱a⸱j (sed dens⸱en⸱hav⸱a⸱j) kajer⸱et⸱o⸱j est⸱as la produkt⸱aĵ⸱o de Berveling, sen⸱dub⸱e la plej⸱a traduk⸱int⸱o el la klasik⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, long⸱e super⸱int⸱e la produkt⸱o⸱j⸱n de Kalocsay kaj de Waringhien. Lukiano, Senek⸱o, Ciceron⸱o, Katul⸱o, Marcial⸱o kaj mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j klasik⸱ul⸱o⸱j est⸱is per⸱it⸱a⸱j de li al la esperant⸱lingv⸱an⸱o⸱j. Ankaŭ li⸱a original⸱a produkt⸱ad⸱o, kaj poezi⸱a kaj proz⸱a, est⸱as nek mal⸱grand⸱a nek mal⸱grav⸱a: kiel pastor⸱o de la remonstrant⸱a eklezi⸱o kaj mez⸱lern⸱ej⸱a instru⸱ist⸱o pri la latin⸱a kaj la helen⸱a, li verk⸱e serpent⸱um⸱as inter la Du⸱a⸱kanon⸱a⸱j Libr⸱o⸱j kaj ese⸱o pri krist⸱an⸱ism⸱o kaj ali⸱a⸱j religi⸱o⸱j.

Esper⸱ebl⸱e la leg⸱ad⸱o de ĉi tiu libr⸱et⸱o instig⸱os al leg⸱ad⸱o ankaŭ de ali⸱a⸱j verk⸱o⸱j de Gerrit Berveling, el kiu⸱j, laŭ mi, la plej bel⸱a rest⸱as poem⸱ar⸱o Tri 'stas tro.

Carlo MINNAJA
Gerrit Berveling: Od⸱o⸱j & ali⸱a⸱j poem⸱o⸱j Eld. Vok⸱o, Zwolle, 2009. 52 paĝ⸱o⸱j, broŝur⸱it⸱a.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Carlo Minnaja el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Roman⸱form⸱a aŭtobiografi⸱o koŝmar⸱ig⸱a

En la jar⸱o 2008 Fel el⸱don⸱is roman⸱o⸱n de Stephan Lang, titol⸱it⸱a⸱n La talp⸱o⸱ĉas⸱ist⸱o, pri kiu aper⸱is recenz⸱o en Monat⸱o (2008/12, p. 23). Tiu verk⸱o est⸱is, efektiv⸱e, la du⸱a volum⸱o de seri⸱o. Ĉi tiu verk⸱o La transilvani⸱a nupt⸱o est⸱as la unu⸱a el tiu du⸱op⸱o. Kvankam ebl⸱as leg⸱i ĉiu⸱n el la du verk⸱o⸱j apart⸱e, kiam oni leg⸱as ili⸱n en⸱ord⸱e, oni mult⸱e pli kompren⸱as la detal⸱o⸱j⸱n.

Supoz⸱ebl⸱e, kvankam en roman⸱a form⸱o, la en⸱hav⸱o est⸱as aŭtobiografi⸱o pli-mal⸱pli real⸱a. Se en⸱est⸱as fikci⸱aĵ⸱o⸱j, tem⸱as pri la re⸱konstru⸱o de konversaci⸱o⸱j, lok⸱detal⸱o⸱j, ebl⸱e re⸱konstru⸱o de event⸱o⸱j, neces⸱a⸱j por la roman⸱o, kvankam ne nepr⸱e histori⸱e real⸱a⸱j. Mi ne pov⸱is trov⸱i detal⸱o⸱j⸱n pri la aŭtor⸱o, por kontrol⸱i tio⸱n. Kaj ĉar li mort⸱is en la jar⸱o 2008, ne ebl⸱as li⸱n nun kontakt⸱i!

Anim⸱sku⸱a

Unu⸱e, mi avert⸱u, ke la roman⸱o⸱n leg⸱u nur intest⸱e fort⸱a⸱j person⸱o⸱j. Se tem⸱us pri televid⸱aĵ⸱o, oni antaŭ⸱anonc⸱us: ni avert⸱as, ke la ĉi-sekv⸱a program⸱o en⸱hav⸱as scen⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pov⸱us anim⸱sku⸱i spekt⸱ant⸱o⸱j⸱n. Mal⸱facil⸱eg⸱as leg⸱i la verk⸱o⸱n sen sent⸱i tre fort⸱a⸱n naŭz⸱o⸱n. Sed en ĉiu jar⸱cent⸱o naŭz⸱a⸱j event⸱o⸱j okaz⸱is, kaj en la du⸱dek⸱a jar⸱cent⸱o ili tiom abund⸱is, ke kelk⸱a⸱foj⸱e oni dev⸱as mult⸱e ignor⸱i la real⸱o⸱n, por evit⸱i ili⸱a⸱n pri⸱pens⸱ad⸱o⸱n.

Ni supoz⸱u (mi kred⸱as, ke prav⸱e), ke tem⸱as pri real⸱a event⸱ar⸱o. La ĉef⸱person⸱o (tio est⸱as la aŭtor⸱o) de la verk⸱o est⸱is hungar⸱a ruman⸱o dum la komun⸱ism⸱a period⸱o. (Tiu⸱temp⸱e, part⸱o de la hungar⸱etn⸱a popol⸱o ne-propr⸱a-vol⸱e est⸱is part⸱o de Rumani⸱o.) La diktatur⸱o de Ceauşescu [ĉaŭŝesku] est⸱is inter la plej fi⸱plen⸱a⸱j de la jar⸱cent⸱o, egal⸱rang⸱e kun tiu⸱j de Hitler kaj Stalin.

Politik⸱a krim⸱o

Lang kulp⸱is pri politik⸱a „krim⸱o”, kio tie kaj tiam signif⸱is ia⸱n ajn esprim⸱o⸱n de vid⸱punkt⸱o ne-Ceauşescu-esk⸱a. Kaj pro tio li est⸱is en⸱karcer⸱ig⸱it⸱a, en karcer⸱kondiĉ⸱o⸱j tip⸱e mal⸱human⸱a⸱j. Dum si⸱a en⸱karcer⸱a viv⸱o li⸱n rimark⸱is nederland⸱a par⸱o tur⸱ist⸱a, kun kiu li sukces⸱is inter⸱ŝanĝ⸱i kelk⸱a⸱j⸱n inform⸱et⸱o⸱j⸱n. Post si⸱a liber⸱iĝ⸱o el la karcer⸱o li decid⸱is fuĝ⸱i al Nederland⸱o, entrepren⸱o preskaŭ ne imag⸱ebl⸱a, nek plen⸱um⸱ebl⸱a. La ruman⸱a diktatur⸱o ĉiu⸱metod⸱e, per spion⸱o⸱j, sub⸱aŭskult⸱ad⸱o, mal⸱permes⸱o de inter⸱naci⸱a⸱j komunik⸱aĵ⸱o⸱j, en⸱karcer⸱ig⸱o, tortur⸱ad⸱o kaj paf⸱ad⸱o cel⸱is mal⸱ebl⸱ig⸱i ĉi⸱a⸱n fuĝ⸱o⸱n el si⸱a teritori⸱o. Tiu⸱rilat⸱e ili preskaŭ cent⸱procent⸱e plen⸱um⸱is si⸱a⸱n plan⸱o⸱n.

Hungari⸱o lim⸱as Rumani⸱o⸱n. Ankaŭ Hungari⸱o est⸱is komun⸱ism⸱a ŝtat⸱o, sed politik⸱e inter⸱mal⸱fid⸱o abund⸱is. Unu⸱foj⸱e en la jar⸱o bus⸱o kun pasaĝer⸱o⸱j ruman⸱a⸱j turism⸱o⸱cel⸱e rajt⸱is trans⸱ir⸱i la lim⸱o⸱n inter la du land⸱o⸱j por strikt⸱e tri⸱tag⸱a vizit⸱o. Kontraŭ pag⸱o mil⸱o⸱j da hom⸱o⸱j si⸱n propon⸱is por tiu vetur⸱o. Nur 30 est⸱is akcept⸱it⸱a⸱j; al la ceter⸱a⸱j la reg⸱ist⸱ar⸱o kompren⸱ebl⸱e ne re⸱pag⸱is. Per sub⸱aĉet⸱o Lang pov⸱is si⸱n kaŝ⸱i inter la akcept⸱it⸱o⸱j, tamen sen la neces⸱a stamp⸱it⸱a permes⸱il⸱o.

Trans⸱lim⸱e⸱n

Tiel en⸱ir⸱int⸱e Hungari⸱o⸱n, kiel evit⸱i est⸱i re⸱port⸱it⸱a en Rumani⸱o⸱n per la bus⸱o? Li el⸱pens⸱is metod⸱o⸱n. Do nun li⸱n serĉ⸱as kaj hungar⸱a⸱j kaj ruman⸱a⸱j polic⸱o kaj spion⸱o⸱j. Se li iel sukces⸱os trans⸱ir⸱i en Jugoslavi⸱o⸱n, li est⸱os mal⸱pli mal⸱sekur⸱a. Jugoslavi⸱o ja per Tit⸱o defi⸱is la stalin⸱ism⸱a⸱n blok⸱o⸱n. Tamen la titoa komun⸱ism⸱o ne est⸱is komfort⸱a por la jugoslavi⸱an⸱o⸱j. Ni est⸱as detal⸱e inform⸱at⸱a⸱j pri tio, kiel Lang sukces⸱is ir⸱i el Hungari⸱o trans⸱lim⸱e⸱n en Jugoslavi⸱o⸱n. La gust⸱o de tiu⸱j detal⸱o⸱j pov⸱us mal⸱stabil⸱ig⸱i la stomak⸱o⸱j⸱n de la leg⸱ant⸱o⸱j.

Kiel kontakt⸱i la nederland⸱a⸱n amik⸱em⸱a⸱n par⸱o⸱n? La telefon⸱serv⸱o inter la komun⸱ism⸱a⸱j land⸱o⸱j est⸱is ne⸱stabil⸱a kaj neniel privat⸱a, kiam tem⸱as pri lok⸱a⸱j polic⸱o⸱spion⸱o⸱j. Nu, jes, per mult⸱a⸱j ne⸱agrabl⸱a⸱j kaj kontraŭ⸱leĝ⸱a⸱j artifik⸱o⸱j (inkluziv⸱e de sub⸱aĉet⸱o⸱j far⸱e de la nederland⸱a par⸱o), li sukces⸱e aviad⸱il⸱as el Jugoslavi⸱o al Nederland⸱o. Ĉu do ven⸱is fin⸱o de li⸱a⸱j sufer⸱o⸱j? Ne naiv⸱e imag⸱u tio⸱n. La last⸱a⸱j 60 paĝ⸱o⸱j de la libr⸱o plen⸱ig⸱os vi⸱n, ebl⸱e ne⸱toler⸱ebl⸱e, per naŭz⸱o.

El⸱star⸱a

Literatur⸱e, la libr⸱o el⸱star⸱as. Laŭ stil⸱o kaj atent⸱o⸱kapt⸱o ĝi ne⸱kritik⸱ebl⸱as. La traduk⸱o egal⸱e impon⸱as. Fizik⸱e, la libr⸱o ne⸱riproĉ⸱ebl⸱as. Ver⸱e fortik⸱a volum⸱o, bon⸱a paper⸱o, klar⸱a pres⸱ad⸱o, laŭd⸱end⸱a el⸱sark⸱o de kompost⸱erar⸱o⸱j.

Mi sen⸱rezerv⸱e rekomend⸱as ĝi⸱n. Sed ten⸱u apud vi vom⸱uj⸱o⸱n.

Donald BROADRIBB
Stephen Lang: La transilvani⸱a nupt⸱o. Tr. Gerrit Berveling. Eld. Vok⸱o, Zwolle, 2010. 159 paĝ⸱o⸱j, kudr⸱it⸱a kaj tre fortik⸱e glu⸱it⸱a. ISBN ne indik⸱it⸱a.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Donald Broadribb el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La perfekt⸱a edz⸱in⸱o

Jun⸱o est⸱as jun⸱a. Li est⸱as jun⸱a vir⸱o, kies sol⸱a problem⸱o ŝajn⸱e est⸱as tio, ke li ne pov⸱as ne fiks⸱rigard⸱i bel⸱ul⸱in⸱o⸱j⸱n, foj⸱e argument⸱ant⸱e, ke bel⸱ec⸱o est⸱as donac⸱o de Natur⸱o kaj ke la ĝust⸱a manier⸱o aprez⸱i ĝi⸱n est⸱as per al⸱rigard⸱o kaj pri⸱parol⸱o. Eĉ kiel tre jun⸱a lern⸱ant⸱o, li foj⸱foj⸱e sid⸱iĝ⸱is kun amik⸱o⸱j kaj klaĉ⸱is pri ĉiu⸱j preter⸱pas⸱ant⸱o⸱j: „Jen tiu bel⸱ul⸱in⸱o. Ĉu vi pov⸱as konjekt⸱i, kiom el ŝi⸱a⸱j korp⸱o⸱part⸱o⸱j ne est⸱as art⸱e⸱far⸱it⸱a⸱j? Jen tiu vir⸱o kap⸱e sen⸱har⸱a. Ĉu vi pov⸱as imag⸱i, kial li est⸱as tiel mal⸱feliĉ⸱a, aŭ kial li tiel rapid⸱e promen⸱as? Vid⸱u tiu⸱n bel⸱e vest⸱it⸱a⸱n vir⸱o⸱n. Ĉu vi pov⸱as imag⸱i, ke ebl⸱e li⸱a⸱j ŝtrump⸱o⸱j est⸱as mal⸱pur⸱a⸱j aŭ tru⸱hav⸱a⸱j?”

Nun kiel jun⸱a vir⸱o li tamen jam post⸱las⸱is mult⸱e el la mal⸱bon⸱a⸱j kondut⸱o⸱j infan⸱ec⸱a⸱j, krom la em⸱o aprez⸱ad⸱i vir⸱in⸱a⸱n bel⸱ec⸱o⸱n; kaj oni pov⸱as dir⸱i, ke tio ne neces⸱e est⸱as infan⸱ec⸱a aŭ mal⸱bon⸱a, ĉar li jam ating⸱is la aĝ⸱o⸱n, kiam li pov⸱as far⸱i aŭ pri⸱diskut⸱i „adolt⸱a⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n”. Li hav⸱as sekur⸱a⸱n labor⸱o⸱n pri merkat⸱o, ĉar diligent⸱e labor⸱int⸱e dum si⸱a⸱j unu⸱a⸱j jar⸱o⸱j kiel dung⸱it⸱o, li rapid⸱e far⸱iĝ⸱is estr⸱o kun mult⸱e da temp⸱o je si⸱a dispon⸱o, dum kiu li pov⸱as divers⸱manier⸱e amuz⸱i si⸱n. Li kred⸱as, ke li⸱a viv⸱o est⸱os perfekt⸱a, kiam li fin⸱fin⸱e trov⸱os tiu⸱n bel⸱ul⸱in⸱o⸱n, pri kiu li⸱a anim⸱o jam de⸱long⸱e sopir⸱as. Malgraŭ li⸱a em⸱o laŭd⸱i la natur⸱o⸱n pro la perfekt⸱e bel⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j, kiu⸱j trov⸱iĝ⸱as divers⸱lok⸱e en la tut⸱a mond⸱o, li ne est⸱is bon⸱ŝanc⸱a pri am⸱rilat⸱o⸱j kun vir⸱in⸱o⸱j. Li jam hav⸱is rendevu⸱o⸱j⸱n kun kelk⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j, sed post iom da temp⸱o li vid⸱is, ke la rilat⸱o⸱j ne pov⸱as sukces⸱i. Tamen li est⸱is konvink⸱it⸱a, ke ie en la grand⸱a mond⸱o est⸱as tiu perfekt⸱a vir⸱in⸱o, kiu far⸱iĝ⸱os li⸱a edz⸱in⸱o. Kaj li foj⸱e dir⸱as al si, kiam ajn li trov⸱as bel⸱ul⸱in⸱o⸱n, „Ĉu ebl⸱e ŝi est⸱as la anĝel⸱o, kiu⸱n mi jam tiel long⸱e atend⸱is?” Malgraŭ tio, ke li ne pov⸱as halt⸱ig⸱i la em⸱o⸱n rigard⸱i preskaŭ ĉiu⸱j⸱n vir⸱in⸱o⸱j⸱n, la ver⸱a fakt⸱o est⸱as, ke li person⸱e kred⸱as, ke por li est⸱is kre⸱it⸱a cert⸱a vir⸱in⸱o. Sur la grand⸱a planed⸱o kun milion⸱o⸱j da bel⸱ul⸱in⸱o⸱j, nur unu el ili est⸱as li⸱a. Do li prefer⸱as pens⸱i pri „la vir⸱in⸱o”. Li pens⸱as, ke li hav⸱as la dev⸱o⸱n diligent⸱e serĉ⸱i ŝi⸱n, kred⸱ant⸱e, ke ankaŭ ŝi ie okup⸱iĝ⸱as serĉ⸱ant⸱e li⸱n.

Dum li⸱a⸱j long⸱a⸱j moment⸱o⸱j de fantazi⸱o, li⸱a kor⸱o foj⸱e silent⸱e konstru⸱as jen⸱a⸱j⸱n imag⸱o⸱j⸱n: ŝi est⸱as bel⸱a, fakt⸱e bel⸱eg⸱a. Ĉiu⸱j vol⸱as aŭd⸱i pri la sekret⸱o de ŝi⸱a bel⸱ec⸱o. Ŝi est⸱as font⸱o de inteligent⸱o, kaj de ŝi li jam lern⸱os mult⸱e pri la viv⸱o kaj ĉio ali⸱a. Kiel li, ŝi eg⸱e ŝat⸱as leg⸱i libr⸱o⸱j⸱n. Do ŝi kun⸱labor⸱os kun li, pri⸱zorg⸱ant⸱e kaj pli⸱grand⸱ig⸱ant⸱e li⸱a⸱n bibliotek⸱o⸱n. Malgraŭ si⸱a bel⸱ec⸱o ŝi est⸱as ne⸱imag⸱ebl⸱e fort⸱a, tamen promen⸱as elegant⸱e. Kaj ŝi est⸱as ĉiu⸱manier⸱e sen⸱de⸱pend⸱a. Ho, jes, Jun⸱o ne ŝat⸱as vir⸱in⸱o⸱n, kiu dev⸱as pet⸱i la help⸱o⸱n de si⸱a edz⸱o pri ĉio. Do, de⸱nov⸱e, ŝi est⸱as fort⸱a emoci⸱e, fizik⸱e kaj financ⸱e. Ebl⸱e dum la lern⸱ej⸱a⸱j jar⸱o⸱j ŝi est⸱is sport⸱ul⸱in⸱o kaj jam gajn⸱is mult⸱a⸱j⸱n premi⸱o⸱j⸱n. Ŝi ankaŭ labor⸱as en grand⸱a ofic⸱ej⸱o, sed ŝi prefer⸱as ne plu labor⸱i, ĉar ŝi prefer⸱as dediĉ⸱i si⸱a⸱n tut⸱a⸱n temp⸱o⸱n por montr⸱i si⸱a⸱n am⸱o⸱n al li. Ŝi neniam koler⸱os kaj, se pro io ajn ŝi ofend⸱iĝ⸱os, ŝi tuj pardon⸱os li⸱n kaj forges⸱os pri ĉio. Ŝi est⸱os perfekt⸱a vir⸱in⸱o.

Jun⸱o ĉiam memor⸱os la ag⸱o⸱n de Paŭl⸱o, li⸱a plej intim⸱a amik⸱o, kiam li iam el⸱vort⸱ig⸱is al li tiu⸱n imag⸱o⸱faden⸱o⸱n. Iam Paŭl⸱o, kiu jam de⸱long⸱e edz⸱iĝ⸱is kaj nun hav⸱as infan⸱o⸱n, aŭskult⸱is kun grand⸱a pacienc⸱o kaj subit⸱e respond⸱is: „Jun⸱o, mi hav⸱as la honor⸱o⸱n help⸱i vi⸱n pri tiu ĉi afer⸱o. Mi trov⸱is la ĝust⸱a⸱n vir⸱in⸱o⸱n ...”

„Ĉu ver⸱e?” Jun⸱o dir⸱is, eg⸱e sci⸱vol⸱e. Sed sam⸱temp⸱e li kun mir⸱o demand⸱is si⸱n, ĉu li pov⸱as ricev⸱i help⸱o⸱n de amik⸱o pri tia grav⸱a afer⸱o. Se tem⸱us pri aĉet⸱o de var⸱o, ebl⸱as pet⸱i help⸱o⸱n de amik⸱o, sed pri edz⸱in⸱o por li ne est⸱os facil⸱e fid⸱i la opini⸱o⸱n de amik⸱o⸱j. Li dev⸱as mem al⸱parol⸱i vir⸱in⸱o⸱n kaj mem juĝ⸱i, ĉu ŝi est⸱as taŭg⸱a por li aŭ ne.

„Vi sci⸱as, ke mi eg⸱e am⸱as vi⸱n, ĉu ne? Vi sci⸱as, ke eĉ dum vi⸱a for⸱est⸱o, mi pov⸱as help⸱i vi⸱n far⸱i perfekt⸱a⸱n elekt⸱o⸱n pri ĉio, ĉu ne?”

Jun⸱o est⸱is silent⸱a dum long⸱a moment⸱o kaj pri⸱pens⸱is si⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Paŭl⸱o, li⸱a tre intim⸱a amik⸱o. Post la edz⸱iĝ⸱o de Paŭl⸱o ili ne plu est⸱as tiel intim⸱a⸱j kiel antaŭ⸱e, kaj Jun⸱o tut⸱e kompren⸱as la situaci⸱o⸱n. Mult⸱foj⸱e kap⸱jes⸱is li, dum li pens⸱is pri la demand⸱o⸱j kaj la etern⸱a honest⸱ec⸱o de Paŭl⸱o, kaj li fin⸱fin⸱e dir⸱is: „Bon⸱e, Paŭl⸱o, rakont⸱u al mi pri la vir⸱in⸱o.”

Serioz⸱e respond⸱is Paŭl⸱o: „Kar⸱a mi⸱a, mi ne vol⸱as detru⸱i vi⸱a⸱n sci⸱vol⸱o⸱n, do mi dir⸱os neni⸱o⸱n ĝis la moment⸱o de vi⸱a renkont⸱iĝ⸱o kun ŝi. Sed cert⸱e vi pov⸱as fid⸱i mi⸱n pri la ver⸱ec⸱o de la elekt⸱o baz⸱e de vi⸱a⸱j kriteri⸱o⸱j de taŭg⸱a edz⸱in⸱o.”

Oft⸱e Jun⸱o iom ne vol⸱as ofend⸱i Paŭl⸱o⸱n per diskut⸱o pri kvalit⸱o⸱j de edz⸱in⸱o taŭg⸱a, sci⸱ant⸱e ke Paŭl⸱o kaj li⸱a edz⸱in⸱o hav⸱as kelk⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n en si⸱a ge⸱ul⸱a viv⸱o, sed Paŭl⸱o ĉiam prefer⸱as solv⸱i si⸱a⸱n problem⸱o⸱n hejm⸱e, diskut⸱ant⸱e pri la problem⸱o⸱j kun si⸱a edz⸱in⸱o anstataŭ kun amik⸱o⸱j aŭ parenc⸱o⸱j.

„Mi ver⸱e sci⸱as, ke ne est⸱us dec⸱e dir⸱i al ŝi, ke mi edz⸱in⸱ig⸱os ŝi⸱n, se mi ankoraŭ ne al⸱parol⸱is ŝi⸱n por mem juĝ⸱i, ĉu ŝi est⸱as taŭg⸱a por mi aŭ ne.”

Paŭl⸱o fiks⸱rigard⸱is si⸱a⸱n amik⸱o⸱n long⸱moment⸱e, kvazaŭ li subit⸱e far⸱iĝ⸱us ne⸱kon⸱at⸱o, kaj en si⸱a mens⸱o est⸱is io tre amar⸱a, kaj se li vort⸱ig⸱us ĝi⸱n, ili ebl⸱e etern⸱e dis⸱iĝ⸱us. Sed li las⸱is ĝi⸱n dron⸱i en la profund⸱ec⸱o de li⸱a kor⸱o kaj dir⸱is io⸱n mild⸱a⸱n: „Mi ne est⸱as stult⸱a. Mi ankoraŭ ne al⸱parol⸱is ŝi⸱n pri vi.”

Paŭl⸱o aranĝ⸱is la vizit⸱o⸱n al la vir⸱in⸱o, kaj ili ek⸱vojaĝ⸱is renkont⸱iĝ⸱i kun ŝi. Por Jun⸱o tio est⸱is eg⸱e long⸱a vojaĝ⸱o, kompren⸱ebl⸱e, pro tio, ke li est⸱is sci⸱vol⸱em⸱a. Dum la vojaĝ⸱o li mult⸱foj⸱e pet⸱is Paŭl⸱o⸱n montr⸱i al li la fot⸱o⸱n de la bel⸱ul⸱in⸱o. Li ankaŭ pet⸱is pli da inform⸱o⸱j pri ŝi, sed Paŭl⸱o ne respond⸱is, dir⸱ant⸱e, ke li ne vol⸱as detru⸱i li⸱a⸱n sci⸱vol⸱o⸱n.

Do kiam ili ating⸱is la urb⸱a⸱n ĉef⸱bazar⸱o⸱n kaj Paŭl⸱o dir⸱is, ke ili baldaŭ ating⸱os la cel⸱o⸱n, Jun⸱o konklud⸱is, ke ili ebl⸱e vizit⸱os la vir⸱in⸱o⸱n en ŝi⸱a labor⸱ej⸱o. Li ankaŭ konklud⸱is, ke ŝi est⸱as vend⸱ist⸱in⸱o. Vend⸱ist⸱in⸱o! Li neniam imag⸱is, ke li ebl⸱e edz⸱iĝ⸱os al vend⸱ist⸱in⸱o. Nu, ĉio tio ne grav⸱as. Se ŝi posed⸱as ĉiu⸱j⸱n tiu⸱j⸱n kvalit⸱o⸱j⸱n, pri kiu⸱j li jam foj⸱foj⸱e rakont⸱is al Paŭl⸱o, li akcept⸱os ŝi⸱n.

Ha, ŝi vend⸱as elektron⸱ik⸱aĵ⸱o⸱j⸱n”, pens⸱is Jun⸱o, kiam antaŭ iu elektron⸱ik⸱a vend⸱ej⸱o man⸱sign⸱is Paŭl⸱o al li, ke ili jam al⸱ven⸱is. Ten⸱ant⸱e li⸱a⸱n man⸱o⸱n, Paŭl⸱o gvid⸱is li⸱n en la grand⸱a⸱n vend⸱ej⸱o⸱n, kie trov⸱iĝ⸱is mult⸱a⸱j robot⸱o⸱j.

„Amik⸱o kar⸱a, oni fabrik⸱as ili⸱n laŭ diferenc⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j kaj funkci⸱o⸱j”, dir⸱is Paŭl⸱o, sed Jun⸱o apenaŭ aŭskult⸱is, ĉar li ver⸱e vol⸱is renkont⸱iĝ⸱i kun la vend⸱ist⸱in⸱o. Sed en la vend⸱ej⸱o trov⸱iĝ⸱is neni⸱u.

„Kial oni for⸱est⸱us kaj risk⸱us tio⸱n, ke ebl⸱e ŝtel⸱ist⸱o⸱j ven⸱us kaj for⸱pren⸱us io⸱n ĉi tie? Ĉu ŝi est⸱as tiel stult⸱a?”

„Jun⸱o, tiu ĉi vend⸱ej⸱o aparten⸱as al iu kon⸱at⸱o mi⸱a.”

„Do ŝi ne est⸱as la estr⸱o. Ŝi est⸱is dung⸱it⸱a por vend⸱i robot⸱o⸱j⸱n.”

„Kaj hodiaŭ mi pet⸱is li⸱n permes⸱i al ni rest⸱i ĉi tie sol⸱a⸱j. Do li don⸱is al ĉiu⸱j dung⸱it⸱o⸱j liber⸱temp⸱o⸱n.”

„Mi ne kompren⸱as”, dir⸱is Jun⸱o sen⸱pacienc⸱e. „Kie ŝi est⸱as? Kaj nun ne grav⸱as al mi, kiu posed⸱as la vend⸱ej⸱o⸱n. Nur montr⸱u al mi la bel⸱ul⸱in⸱o⸱n!”

„Bon⸱e, mi⸱a kar⸱a amik⸱o, mi plu klar⸱ig⸱os: Mi ne vol⸱is embaras⸱i vi⸱n, dum ĉe⸱est⸱as la dung⸱it⸱o⸱j. Do mi⸱a amik⸱o pet⸱is ili⸱n liber⸱temp⸱i hodiaŭ.”

Kial mi est⸱os embaras⸱it⸱a, stult⸱ul⸱o? Ho, mi kompren⸱as ĉio⸱n. Do kie ŝi est⸱as?”

Sed li tut⸱e ne kompren⸱is, kaj Paŭl⸱o rimark⸱is tio⸱n en li⸱a vizaĝ⸱esprim⸱o.

„Jun⸱o kar⸱a, ĉu vi ne pov⸱as vid⸱i? Mi jam aŭskult⸱is vi⸱n parol⸱i pri la dezir⸱at⸱a⸱j kvalit⸱o⸱j de vi⸱a est⸱ont⸱a edz⸱in⸱o. Se parol⸱i sincer⸱e, neni⸱u sang⸱o⸱hav⸱a vir⸱in⸱o hav⸱as tia⸱j⸱n kvalit⸱o⸱j⸱n kombin⸱it⸱a⸱j⸱n. Mi preskaŭ plor⸱is, kiam vi parol⸱is pri vir⸱in⸱o, kiu est⸱as taŭg⸱a por vi. Vi ŝajn⸱e est⸱as avar⸱a, ĉar vi pri⸱pens⸱as nur tio⸱n, kio est⸱as taŭg⸱a por vi. Vid⸱u tiu⸱j⸱n ĉi sang⸱o⸱mank⸱a⸱j⸱n vir⸱in⸱o⸱j⸱n. Ili far⸱os ĉio⸱n laŭ vi⸱a dezir⸱o. Ili neniam kverel⸱os kun vi. Ili est⸱as bel⸱aspekt⸱a⸱j. Ili labor⸱os kaj liber⸱temp⸱os laŭ vi⸱a or⸱don⸱o. Ili neniam for⸱ir⸱os de vi. Edz⸱iĝ⸱u al robot⸱o, mi⸱a kar⸱a, ĉar neni⸱u vir⸱in⸱o est⸱os taŭg⸱a por vi ...”

Post tiu event⸱o Jun⸱o nek al⸱parol⸱is nek renkont⸱is Paŭl⸱o⸱n dum kelk⸱a⸱j semajn⸱o⸱j. Li est⸱is eg⸱e koler⸱a. „Kial li ne simpl⸱e dir⸱is al mi, ke mi⸱a opini⸱o pri rilat⸱o⸱j kun vir⸱in⸱o⸱j est⸱as mal⸱ĝust⸱a. Kial ne simpl⸱e dir⸱i, ‚Do, edz⸱iĝ⸱u al robot⸱o’, anstataŭ mal⸱ŝpar⸱i mi⸱a⸱n temp⸱o⸱n, vizit⸱ant⸱e la robot⸱a⸱n vend⸱ej⸱o⸱n ”...?

Tamen la ag⸱o de Paŭl⸱o ebl⸱e frukt⸱o⸱don⸱is. La amar⸱a spert⸱o help⸱is Jun⸱o⸱n ek⸱ŝanĝ⸱i si⸱a⸱n opini⸱o⸱n post re⸱amik⸱iĝ⸱o kun Paŭl⸱o. Jun⸱o jam iam pens⸱is, ke li ebl⸱e bezon⸱as tia⸱n spert⸱o⸱n por ek⸱vid⸱i si⸱a⸱n stult⸱ec⸱o⸱n kaj mal⸱modest⸱ec⸱o⸱n. Tamen ne ĉio ŝanĝ⸱iĝ⸱is. Ĉiam post tiu spert⸱o li memor⸱is iu⸱n or⸱a⸱n dir⸱o⸱n de Paŭl⸱o: Por ke sukces⸱u iu ajn intim⸱a rilat⸱o, ĉiu membr⸱o ĉiam demand⸱u si⸱n, Kio⸱n mi pov⸱as don⸱i al mi⸱a partner⸱o, ne kio⸱n mi pov⸱as gajn⸱i de mi⸱a partner⸱o? Iel, kio⸱n vi don⸱as, tio⸱n vi ricev⸱as.

* * *

Tamen, hodiaŭ Jun⸱o ŝajn⸱e ne hav⸱as temp⸱o⸱n por nutr⸱i si⸱a⸱n fantazi⸱o⸱n per aprez⸱ad⸱o de bel⸱a⸱j vizaĝ⸱o⸱j, dum li sen⸱pacienc⸱e rest⸱as en la aviad⸱il⸱a atend⸱ej⸱o. La flug⸱temp⸱o jam ŝanĝ⸱iĝ⸱is pro la mal⸱bon⸱a veter⸱o hodiaŭ⸱a, kaj li jam telefon⸱is al la klient⸱o, kiu⸱n li hodiaŭ intenc⸱as vizit⸱i, por dir⸱i, ke li ne ĝust⸱a⸱temp⸱e al⸱ven⸱os pro la veter⸱a problem⸱o. Nun li prov⸱as pri⸱pens⸱i kun ĝoj⸱o la renkont⸱iĝ⸱o⸱n kun la klient⸱o, kiu tem⸱os pri kun⸱labor⸱ad⸱o, el kiu li⸱a kompani⸱o gajn⸱os mult⸱e da mon⸱o. Kaj post sub⸱skrib⸱o de la kontrakt⸱o, li⸱a pozici⸱o en la kompani⸱o jam alt⸱iĝ⸱os. Li pri⸱pens⸱as si⸱a⸱n rapid⸱a⸱n sukces⸱o⸱n kun ĝoj⸱o kaj fier⸱o. Mank⸱as nur vir⸱in⸱o por divid⸱i la ĝoj⸱o⸱n.

El li⸱a pens⸱ad⸱o vek⸱as li⸱n vir⸱in⸱a voĉ⸱o. Ie ne tre for de li sid⸱as bel⸱eg⸱a vir⸱in⸱o, kiu ŝajn⸱e sam⸱e atend⸱as. En tiu moment⸱o li⸱a plej grand⸱a dezir⸱o est⸱as, ke ili kun⸱sid⸱u en la aviad⸱il⸱o. Li tuj dir⸱as al si, ke la ŝanc⸱o ebl⸱e est⸱as tre mal⸱grand⸱a. Ebl⸱e ili ne flug⸱os per la sam⸱a aviad⸱il⸱o. Ebl⸱e tiu⸱n bel⸱eg⸱a⸱n vizaĝ⸱o⸱n li neniam vid⸱os de⸱nov⸱e. Kia kruel⸱a sort⸱o! Li vol⸱as pren⸱i ŝi⸱n en si⸱a⸱j⸱n brak⸱o⸱j⸱n kaj dir⸱i al ŝi, ke li am⸱as ŝi⸱n. Sed ho ve, li⸱a kor⸱o est⸱as mal⸱pur⸱a. Kial hav⸱i tia⸱n pens⸱o⸱n pri vir⸱in⸱o, kiu ebl⸱e jam hav⸱as edz⸱o⸱n? Kial tiel pens⸱i pri vir⸱in⸱o, kies kor⸱o leĝ⸱e kaj lojal⸱e aparten⸱as al ali⸱a vir⸱o?

Se la sort⸱o est⸱as kruel⸱a al mi, kial mi est⸱u kruel⸱a al mi mem? Kial ne ig⸱i mi⸱a⸱n kor⸱o⸱n iom ĝoj⸱a, imag⸱ant⸱e, ke ŝi ebl⸱e est⸱as liber⸱a? Ne est⸱us mal⸱ĝust⸱e esplor⸱i, ĉu ŝi hav⸱as edz⸱o⸱n aŭ ne. Eĉ se morgaŭ – ne, hodiaŭ – ŝi edz⸱in⸱iĝ⸱os, mi ankoraŭ hav⸱as grand⸱a⸱n ŝanc⸱o⸱n. Mi met⸱os mi⸱a⸱n destin⸱o⸱n en mi⸱a⸱j⸱n man⸱o⸱j⸱n. Mi ne for⸱ĵet⸱os mi⸱a⸱n est⸱ont⸱ec⸱o⸱n pro mi⸱a⸱j pas⸱int⸱a⸱j erar⸱o⸱j.

Sed dum li star⸱as rekt⸱e antaŭ la bel⸱ul⸱in⸱o, li trov⸱as, ke li tut⸱e perd⸱as parol⸱kapabl⸱o⸱n. Jun⸱o, kiu jam lern⸱is ĉi⸱a⸱n manier⸱o⸱n al⸱log⸱i vir⸱in⸱o⸱j⸱n al kun⸱parol⸱o, nun star⸱as, kvazaŭ li est⸱us idiot⸱o. Sed tio ne daŭr⸱as tre long⸱e: „Kial vi, est⸱ant⸱e tiel bel⸱a in⸱o, sol⸱a sid⸱as, sen iu vir⸱o ricev⸱ant⸱a or⸱don⸱o⸱j⸱n de vi?”

Dum li pri⸱pens⸱as kaj esper⸱as insult⸱o⸱n pro si⸱a si⸱n⸱trud⸱o, ven⸱as ĝentil⸱a sed traf⸱a respond⸱o: „Laŭ mi⸱a sort⸱o mi ĉiam hav⸱as hom⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j obe⸱as mi⸱a⸱j⸱n or⸱don⸱o⸱j⸱n.” Sed ŝi al⸱don⸱as: „Ĉu ĉiu knab⸱in⸱o ver⸱e fal⸱is en tiu⸱n est⸱ant⸱e-tiel-bela-kapt⸱il⸱o⸱n vi⸱a⸱n, aŭ ĉu vi nur sukces⸱is uz⸱i ĝi⸱n por al⸱log⸱i stult⸱a⸱j⸱n knab⸱in⸱o⸱j⸱n?”

Ho ve, mal⸱antaŭ tiu bel⸱a vizaĝ⸱o kaŝ⸱as si⸱n profund⸱a fier⸱o. Do ŝi kred⸱as, ke laŭ la sort⸱o ŝi est⸱as tiom grav⸱a aŭ riĉ⸱a, ke vir⸱o⸱j dev⸱as obe⸱i or⸱don⸱o⸱j⸱n de ŝi?”

Malgraŭ ĉio, kio⸱n pens⸱as Jun⸱o, la bel⸱ul⸱in⸱o parol⸱as kaj si⸱n vest⸱as simpl⸱e. Kaj oni pov⸱as vid⸱i, ke por ŝi rid⸱et⸱i est⸱as tut⸱e facil⸱a afer⸱o. Ŝi ne tim⸱as bril⸱ig⸱i si⸱a⸱n el⸱kor⸱a⸱n sun⸱o⸱n al iu⸱j ajn, ne grav⸱as, ĉu ili est⸱as kon⸱at⸱a⸱j aŭ ne. Jes, tio est⸱as ver⸱a malgraŭ ŝi⸱a respond⸱o.

Kurioz⸱e rigard⸱as Jun⸱o mal⸱long⸱moment⸱e kaj dir⸱as: „Bon⸱a sort⸱o la vi⸱a est⸱as. Ĉu vi pov⸱as permes⸱i al mi dezir⸱i sam⸱a⸱n? Sed mi cert⸱e kred⸱as, ke vi ne vol⸱us, ke mi renkont⸱u bel⸱ul⸱in⸱o⸱n, kiu far⸱os ĉio⸱n por mi.”

„Mi ne sci⸱as, ĉu tia vir⸱o ekzist⸱as, kiu vol⸱us, ke li⸱a edz⸱in⸱o far⸱u ĉio⸱n por li”, respond⸱as la jun⸱a vir⸱in⸱o.

„Pardon⸱u, jen ne normal⸱a manier⸱o komenc⸱i diskut⸱o⸱n kun ne⸱kon⸱at⸱o. Mi nom⸱iĝ⸱as Jun⸱o”, li respond⸱as, etend⸱ant⸱e si⸱a⸱n man⸱o⸱n por man⸱prem⸱o. Sed al la propon⸱o ven⸱as neni⸱u respond⸱o. Li tut⸱e kompren⸱as, ke ŝi ebl⸱e est⸱as iom koler⸱a pro li⸱a koment⸱o aŭ pro tio, ke ŝi ne kon⸱as li⸱n. Do li mal⸱rapid⸱e met⸱as la man⸱o⸱n en si⸱a⸱n pantalon⸱poŝ⸱o⸱n kaj tie las⸱as ĝi⸱n dum long⸱a temp⸱o. Por romp⸱i la long⸱a⸱n silent⸱o⸱n, kiu sekv⸱as, li zorg⸱e dir⸱as: „Do vi kred⸱as pri Fat⸱o. Sam⸱e, mi kred⸱as, ke neni⸱o okaz⸱as sen kial⸱o antaŭ⸱destin⸱it⸱a. Ekzempl⸱e: kial hodiaŭ la flug⸱o prokrast⸱iĝ⸱as? Kial vi sid⸱as ĉi tie? Kial hom⸱o⸱j dev⸱as obe⸱i or⸱don⸱o⸱j⸱n de vi?”

Pro la de⸱nov⸱a alud⸱o al la fakt⸱o, ke hom⸱o⸱j ricev⸱as or⸱don⸱o⸱j⸱n de ŝi, la vir⸱in⸱o el⸱montr⸱as iom mal⸱afabl⸱a⸱n mien⸱o⸱n, sed tiu rapid⸱e pal⸱iĝ⸱as al ĝentil⸱a rid⸱et⸱o.

„Pardon⸱u, mi rimark⸱as, ke mi jam ofend⸱is vi⸱n per mi⸱a⸱j rimark⸱ig⸱o⸱j kaj dir⸱o⸱j. Mi ne est⸱as tia hom⸱o, kia ne sci⸱as kiel bon⸱e trakt⸱i vir⸱in⸱o⸱j⸱n. Kaj ĝis nun vi ankoraŭ ne dir⸱is al mi vi⸱a⸱n nom⸱o⸱n. Mi sci⸱as, ke vi tut⸱e rajt⸱as ne dir⸱i ĝi⸱n al mi.”

„Ĉu ver⸱dir⸱e? Mi pens⸱as, ke vi ĵaluz⸱os, se la vest⸱o de vi⸱a edz⸱in⸱o est⸱as pli bel⸱a ol vi⸱a, aŭ se ŝi⸱a voĉ⸱o est⸱as pli bel⸱son⸱a ol vi⸱a.”

Ho ve, vi cert⸱e ne hav⸱as bon⸱a⸱n opini⸱o⸱n pri mi.”

„Do, dir⸱u al mi pri ŝi: ĉu vi ne est⸱as pli bel⸱a ol ŝi? Mi pens⸱as, ke vi est⸱as fier⸱a hom⸱o.”

„Vi cert⸱e intenc⸱as insult⸱i mi⸱n, sed mi tut⸱e ne koler⸱os ... Mi ne hav⸱as edz⸱in⸱o⸱n, kaj en mi⸱a tut⸱a viv⸱o mi ag⸱em⸱e serĉ⸱as la perfekt⸱a⸱n person⸱o⸱n ...”

„La perfekt⸱a⸱n person⸱o⸱n? La perfekt⸱a⸱n person⸱o⸱n!”

„Mi ne sci⸱as, kio⸱n vi opini⸱as, sed ĉiu hom⸱o rajt⸱as decid⸱i kiu⸱n edz⸱ig⸱i? Oni elekt⸱as inter⸱ali⸱e laŭ kred⸱o, viv⸱stil⸱o, kultur⸱o kaj soci⸱a rang⸱o.”

Nu, la vir⸱in⸱o jam ĉes⸱as atent⸱i Jun⸱o⸱n, sed malgraŭ tio, li ne pov⸱as vid⸱i iu⸱n ajn indik⸱o⸱n de koler⸱o je ŝi⸱a vizaĝ⸱o. Ankaŭ ŝajn⸱as, ke ŝi pov⸱as iom aŭd⸱i li⸱n. Do li parol⸱as plu: „Kiam mi renkont⸱os ŝi⸱n, mi tuj sci⸱os, ke ŝi est⸱as la ĝust⸱a vir⸱in⸱o por mi. Kie ajn ŝi est⸱as nun, mi nun sci⸱as io⸱n cert⸱a⸱n: ŝi est⸱as bel⸱a, bon⸱kondut⸱a kaj inteligent⸱a. Ŝi est⸱as fizik⸱e kaj emoci⸱e fort⸱a kaj sen⸱de⸱pend⸱a.”

„Ne tia, de kia vir⸱o dev⸱as ricev⸱i or⸱don⸱o⸱j⸱n”, subit⸱e dir⸱as la vir⸱in⸱o, kaj dum ŝi ek⸱star⸱as por serĉ⸱i ali⸱a⸱n sid⸱lok⸱o⸱n, ŝi dir⸱as: „Bon⸱ŝanc⸱o⸱n al vi en vi⸱a serĉ⸱ad⸱o al la perfekt⸱a edz⸱in⸱o”, uz⸱ant⸱e du fingr⸱o⸱j⸱n por sign⸱i la cit⸱il⸱o⸱j⸱n ĉirkaŭ la vort⸱o perfekt⸱a.

Sed tiu⸱moment⸱e laŭt⸱kri⸱as vir⸱o, kiu al⸱kur⸱as al ŝi. „Ne, Jana, ne star⸱u. Mi jam al⸱ven⸱as. Ĉu mi tro long⸱e for⸱est⸱is?”

La kor⸱o de Jun⸱o rapid⸱e bat⸱as, kiam li aŭd⸱as la nom⸱o⸱n de la vir⸱in⸱o. Jana. Preskaŭ sam⸱a kiel mi⸱a nom⸱o. Kia fat⸱o! Sed cert⸱e la nom⸱o tut⸱e ne grav⸱as. Ni kun⸱parol⸱is kelk⸱a⸱j⸱n minut⸱o⸱j⸱n, kaj tiam mi jam trov⸱is, ke ŝi⸱a kondut⸱o ne kongru⸱as kun mi⸱a.

„Pardon⸱u, Jana”, dir⸱as la vir⸱o, kiam li al⸱ven⸱as. „Oni ne pov⸱is ripar⸱i vi⸱a⸱n baston⸱o⸱n, do mi dev⸱is aĉet⸱i nov⸱a⸱n. Pro tio mi ne pov⸱is re⸱ven⸱i pli fru⸱e. Vid⸱u, Jana, mi jam mult⸱foj⸱e avert⸱is vi⸱n ne las⸱i la lok⸱o⸱n, kie mi las⸱is vi⸱n.”

Ho ve, ŝi mensog⸱is, kiam ŝi dir⸱is, ke hom⸱o⸱j ricev⸱as or⸱don⸱o⸱j⸱n de ŝi. Ŝi fakt⸱e ricev⸱as or⸱don⸱o⸱j⸱n de hom⸱o⸱j. Sed kiu est⸱as tiu mal⸱ĝentil⸱a vir⸱o, kiu tiel mal⸱respekt⸱e al⸱parol⸱as vir⸱in⸱o⸱n en publik⸱a lok⸱o? Jen ven⸱as la temp⸱o, ke mi montr⸱u al Jana, ke mi ne est⸱as mal⸱ĝentil⸱a hom⸱o.

„Kial vi al⸱parol⸱as vir⸱in⸱o⸱n tiel publik⸱e?”

La vir⸱o, dum li don⸱as mal⸱grand⸱a⸱n pak⸱aĵ⸱o⸱n al Jana, dir⸱as: „Kiu est⸱as tiu ĉi?”

Sen respond⸱o, kaj dum Jun⸱o kaj la vir⸱o atend⸱as, Jana mal⸱ferm⸱as la pak⸱aĵ⸱o⸱n, kaj ek⸱etend⸱as la fald⸱ebl⸱a⸱n promen⸱baston⸱o⸱n. Ek⸱star⸱int⸱e, ŝi per unu man⸱o sekv⸱as la direkt⸱o⸱n de la voĉ⸱o de la vir⸱o kaj tuŝ⸱ant⸱e li⸱n, ŝi dir⸱as: „Ĉu ni nun pov⸱as for⸱ir⸱i de tiu ĉi infer⸱o?”

En tiu moment⸱o, por Jun⸱o, la viv⸱o etern⸱e ŝanĝ⸱iĝ⸱as, sed li ne sci⸱as, kiel kaj kial. Tut⸱e silent⸱e, li rigard⸱as la jun⸱a⸱n vir⸱in⸱o⸱n, dum ŝi help⸱e de la vir⸱o ek⸱for⸱ir⸱as.

Ŝi est⸱as blind⸱a!

Pens⸱ant⸱e, ke li fakt⸱e dir⸱is tio⸱n laŭt⸱eg⸱e, li rapid⸱e kovr⸱as si⸱a⸱n buŝ⸱o⸱n per la man⸱o, sed vid⸱ant⸱e, ke neni⸱u iel re⸱ag⸱as, li est⸱as konvink⸱it⸱a, ke neni⸱u aŭd⸱is tio⸱n. Do ĝi nur est⸱as li⸱a pens⸱o. Ŝi est⸱as blind⸱a, kaj nur li ŝajn⸱e zorg⸱as pri tio nun. Li jam foj⸱foj⸱e vid⸱is blind⸱ul⸱o⸱j⸱n, sed neniam pens⸱is, ke iu el ili pov⸱as est⸱i tiom mem⸱fid⸱a, kiom Jana. Li nun kompren⸱as, kial ŝi ne pren⸱is man⸱o⸱n, kiam li etend⸱is ĝi⸱n, kaj kial ŝi tiel re⸱ag⸱is al li⸱a⸱j dir⸱o⸱j. Do ŝi ebl⸱e ne est⸱as mal⸱diligent⸱a. Dum la tut⸱a viv⸱o li pens⸱is, ke blind⸱ul⸱o⸱j est⸱as mal⸱feliĉ⸱a⸱j kaj ne⸱mem⸱fid⸱a⸱j hom⸱o⸱j, kaj nun li⸱a opini⸱o ek⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱as.

„Bon⸱ŝanc⸱o⸱n, Jun⸱o.” Per tiu⸱j vort⸱o⸱j, pri kiu⸱j Jun⸱o ne sci⸱as, ĉu ili est⸱as sincer⸱e dir⸱it⸱a⸱j aŭ ne, Jana romp⸱as li⸱a⸱n pens⸱ad⸱o⸱n.

Neni⸱o⸱n dir⸱as Jun⸱o. Li nur fiks⸱rigard⸱as ŝi⸱n, kaj nun li pov⸱as facil⸱e far⸱i tio⸱n, ĉar nek ŝi nek ŝi⸱a gvid⸱ant⸱o pov⸱as rimark⸱i, ke li rigard⸱as ŝi⸱n. Ho ve, ŝi neniam pardon⸱os mi⸱n. Mi ig⸱is tiu⸱n long⸱a⸱n moment⸱o⸱n infer⸱a por ŝi. Ŝi etern⸱e pens⸱os, ke mi est⸱as mal⸱ĝentil⸱a hom⸱o. Ankaŭ ŝi est⸱as iom mal⸱ĝentil⸱a, sed ... sed ... sed ŝi est⸱as la plej dolĉ⸱a vir⸱in⸱o, kiu⸱n mi renkont⸱is en mi⸱a tut⸱a viv⸱o. Mank⸱as al ŝi okul⸱o⸱j, sed al mi ŝi don⸱as vid⸱kapabl⸱o⸱n. Sed kial? Kio⸱n mi nun dir⸱as? Ĉu mi nun frenez⸱as? Jes, mi est⸱as frenez⸱a, kaj tia mi rest⸱os etern⸱e.

* * *

Subit⸱e pren⸱as Jun⸱o si⸱a⸱n pak⸱aĵ⸱o⸱n kaj tra ar⸱o da hom⸱o⸱j, foj⸱foj⸱e salt⸱ant⸱e por kapt⸱i la vid⸱o⸱n de Jana, ek⸱kur⸱as en la direkt⸱o⸱n de la blind⸱a vir⸱in⸱o, laŭt⸱voĉ⸱e vok⸱ant⸱e ŝi⸱a⸱n nom⸱o⸱n.

Jana! Jana!”

Iom koler⸱e Jana, kiu nun jam preskaŭ mal⸱aper⸱is, turn⸱as si⸱n en la direkt⸱o⸱n de la voĉ⸱o. Ŝi jam nun bon⸱e kon⸱as la voĉ⸱o⸱n de tiu vir⸱o, kiu long⸱a⸱n moment⸱o⸱n koler⸱ig⸱is ŝi⸱n, dum ŝi atend⸱is si⸱a⸱n frat⸱o⸱n.

„Jun⸱o, kio⸱n vi vol⸱as de mi? Kial vi ne las⸱as mi⸱n sol⸱a?”

Jun⸱o rapid⸱e pren⸱as la man⸱o⸱n de Jana el la man⸱o de ŝi⸱a frat⸱o kaj dir⸱as: „Jana!”

„Vi est⸱as tro mal⸱ĝentil⸱a. Kial vi tiel kapt⸱is mi⸱a⸱n man⸱o⸱n?” dir⸱as Jana, prov⸱ant⸱e sen⸱sukces⸱e aspekt⸱i koler⸱a.

Ho, Jana kar⸱a. Mi est⸱us pli mal⸱ĝentil⸱a, se iu aŭ io ajn en la mond⸱o mal⸱help⸱us mi⸱n rest⸱i kun vi. Mi⸱a serĉ⸱ad⸱o fin⸱iĝ⸱as ĉi tie. Bon⸱vol⸱u ne long⸱ig⸱i ĝi⸱n.”

Surpriz⸱it⸱e, la frat⸱o rigard⸱as Jun⸱o⸱n kaj demand⸱as si⸱a⸱n frat⸱in⸱o⸱n: „Mi demand⸱is al vi: ‚Kiu est⸱as tiu ĉi hom⸱o?’, sed vi ankoraŭ ne respond⸱is. Ĉu li insult⸱is vi⸱n? Ĉu mi vok⸱u la polic⸱o⸱n?”

Sed ne neces⸱as vok⸱i la polic⸱o⸱n, ĉar dum tiu mir⸱ind⸱a dram⸱o dis⸱volv⸱iĝ⸱as, ek⸱amas⸱iĝ⸱as hom⸱o⸱j, inter kiu⸱j est⸱as du polic⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j vol⸱as sci⸱i, kial hom⸱o⸱j amas⸱iĝ⸱as.

Sen konsider⸱o de la ĉe⸱est⸱o de tiu⸱j hom⸱o⸱j, Jun⸱o ek⸱parol⸱as al la blind⸱a Jana: „Jana, mi am⸱as vi⸱n. Mi vol⸱as, ke vi⸱a ĝoj⸱o est⸱u mi⸱a. Mi vol⸱as part⸱o⸱pren⸱i en vi⸱a lum⸱o kaj mal⸱lum⸱o. Mi vol⸱as ricev⸱i or⸱don⸱o⸱j⸱n de vi. Bon⸱vol⸱u dir⸱i io⸱n.”

Dum Jana rest⸱as sen⸱parol⸱e kaj ŝi⸱a frat⸱o pren⸱as la ali⸱a⸱n man⸱o⸱n, iu voĉ⸱o dir⸱as: „Pardon⸱u, permes⸱u al mi film⸱i tiu⸱n ĉi mir⸱ind⸱a⸱n moment⸱o⸱n.”

„Vid⸱u, Jun⸱o, ni⸱a⸱j viv⸱o⸱j ...”

„... pov⸱as sen⸱problem⸱e kaj facil⸱e iĝ⸱i unu, kaj tiam ni parol⸱os pri ni⸱a viv⸱o kaj ne ni⸱a⸱j viv⸱o⸱j.”

Jun⸱o pren⸱as la ali⸱a⸱n man⸱o⸱n el la man⸱o de ŝi⸱a frat⸱o, kaj ek⸱promen⸱ig⸱as ŝi⸱n el inter la popol⸱amas⸱o. „Hodiaŭ mi ebl⸱e perd⸱os mi⸱a⸱n labor⸱o⸱n, sed tio ne grav⸱as al mi ĉi-moment⸱e.”

„Kial vi perd⸱os vi⸱a⸱n labor⸱o⸱n?”

„Mi ne vol⸱as diskut⸱i pri tio en tiu ĉi mir⸱ind⸱a moment⸱o.”

„Bon⸱e ... Mi memor⸱as, ke vi serĉ⸱as perfekt⸱a⸱n edz⸱in⸱o⸱n.”

„Vi est⸱as perfekt⸱a ...”

„Bon⸱vol⸱u ne al⸱parol⸱i mi⸱n, kvazaŭ mi est⸱us knab⸱in⸱o. Kiel vi sci⸱as, ke mi est⸱as perfekt⸱a? Mi est⸱as blind⸱a, kaj vi ankoraŭ ne bon⸱e kon⸱as mi⸱n.”

„Prav⸱e dir⸱it⸱e. Kiel ni sci⸱as, ke la sun⸱o est⸱as varm⸱a, kvankam ni neniam tuŝ⸱is ĝi⸱n. Ni sci⸱as, ĉar ĝi varm⸱ig⸱as ni⸱n. Do mi sci⸱as, ke vi est⸱as perfekt⸱a, ĉar vi perfekt⸱ig⸱as mi⸱n.”

G. O. ÒSHÓ-DAVIES

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de G. O. Òshó-Davies el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Filantrop⸱a pom⸱o

Al la litov⸱a ĉef⸱urb⸱o Vilnius neniam mank⸱is filantrop⸱o⸱j, kiu⸱j mal⸱avar⸱e apog⸱is mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j⸱n. Ek⸱de nun ĉiu⸱j filantrop⸱o⸱j de Vilnius kaj la region⸱o hav⸱as si⸱a⸱n monument⸱o⸱n: Verd⸱a Pom⸱o.

La granit⸱a kaj bronz⸱a ok⸱tun⸱a monument⸱o prezent⸱as pom⸱du⸱on⸱o⸱n, kies intern⸱o kor⸱form⸱e simbol⸱as bon⸱kor⸱ec⸱o⸱n. Sur la monument⸱o est⸱as aboc⸱e en⸱skrib⸱it⸱a⸱j 50 famili⸱a⸱j nom⸱o⸱j de tiu⸱j, kiu⸱j fond⸱is la urb⸱o⸱n kaj fam⸱iĝ⸱is pro filantrop⸱a ag⸱ad⸱o.

Plag⸱o⸱j

Tiel memor⸱ig⸱i bon⸱far⸱ant⸱o⸱j⸱n de Vilnius decid⸱is la iniciat⸱int⸱o de televid⸱a program⸱o, en kiu mal⸱feliĉ⸱ul⸱o⸱j rakont⸱as pri si⸱a⸱j tiel nom⸱at⸱a⸱j plag⸱o⸱j, ali⸱vort⸱e pri si⸱a⸱j foj⸱foj⸱e mal⸱gaj⸱a⸱j histori⸱o⸱j.

Redaktor⸱o⸱j de la program⸱o tiam trov⸱as „aĉet⸱ant⸱o⸱j⸱n” de la plag⸱o⸱j, do person⸱o⸱j⸱n aŭ entrepren⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pov⸱as materi⸱e sub⸱ten⸱i la mal⸱feliĉ⸱ul⸱o⸱j⸱n.

Last

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de last el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mal⸱long⸱a⸱j anekdot⸱o⸱j pri Konfuce⸱o

104 ne⸱long⸱a⸱j anekdot⸱o⸱j pri Konfuce⸱o. Sur la mal⸱dekstr⸱a⸱j paĝ⸱o⸱j – ĉin⸱a kaj esperant⸱a tekst⸱o⸱j. Sur la dekstr⸱a⸱j paĝ⸱o⸱j – ĉin⸱stil⸱a desegn⸱aĵ⸱o plus traduk⸱o de la esperant⸱a tekst⸱o en la franc⸱a⸱n. La origin⸱o⸱n de la anekdot⸱o⸱j la libr⸱o ne indik⸱as, sed laŭ⸱aspekt⸱e ebl⸱e tem⸱as pri tre mal⸱long⸱ig⸱it⸱a⸱j resum⸱o⸱j de la ĉin⸱lingv⸱a Analektoj de Konfuce⸱o (ĉin⸱lingv⸱a kolekt⸱o de rakont⸱o⸱j, instru⸱o⸱j, anekdot⸱o⸱j, ekzist⸱ant⸱a⸱j en divers⸱a⸱j ne⸱norm⸱a⸱j versi⸱o⸱j, el kiu⸱j ebl⸱e kelk⸱a⸱j est⸱as histori⸱e aŭtentik⸱a⸱j).

La en⸱hav⸱o de la anekdot⸱o⸱j oft⸱e est⸱as ne⸱klar⸱a kaj kelk⸱foj⸱e ne⸱koher⸱a. Sed ĉar la libr⸱o est⸱as la sol⸱a reprezent⸱o en Esperant⸱o de la mult⸱e⸱paĝ⸱a ĉin⸱lingv⸱a verk⸱aĵ⸱o, pov⸱as est⸱i, ke ĝi est⸱os bon⸱ven⸱a kurioz⸱aĵ⸱o sur libr⸱o⸱bret⸱o⸱j.

Klar⸱e pres⸱it⸱a, relativ⸱e fortik⸱e glu⸱it⸱a el⸱don⸱aĵ⸱o, paĝ⸱o⸱j ne⸱numer⸱it⸱a⸱j.

Donald BROADRIBB
Li⸱u Xiaojun: Anecdotes sur Confucius (Rakont⸱o⸱j pri Konfuce⸱o). El la ĉin⸱a en Esperant⸱o⸱n traduk⸱is Li⸱u Xiaojun, el Esperant⸱o en la franc⸱a⸱n traduk⸱is Je⸱a⸱n-Pierre Ducloyer. Eld. Fédéracion Espéranto-Bretagne, Rennes, 2009. Proksim⸱um⸱e 220 paĝ⸱o⸱j, glu⸱it⸱a. ISBN ne⸱indik⸱it⸱a.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Donald Broadribb el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Etim⸱ologi⸱a ekskurs⸱o

La verk⸱o recenz⸱ot⸱a – la franc⸱lingv⸱a: Dictionnaire étymologique des noms d'hommes et de dieux, plum⸱e de André Cherpillod – ne est⸱as ov⸱e freŝ⸱a. Ĝi aper⸱is en la jar⸱o 1988. Tem⸱as pri ampleks⸱a preskaŭ 500-paĝ⸱a libr⸱o, mal⸱mol⸱kovr⸱il⸱a kaj bon⸱e bind⸱it⸱a. La verk⸱o de la aŭtor⸱o liver⸱as al ni la origin⸱o⸱n de pli ol 4500 nom⸱o⸱j. Kiel kutim⸱e, tiu ĉi aŭtor⸱o prezent⸱as ĉiu⸱j⸱n font⸱vort⸱o⸱j⸱n en la alfabet⸱o⸱j de la font⸱lingv⸱o⸱j kaj okaz⸱e de la antikv⸱a egipt⸱a en laŭ⸱a⸱j hieroglif⸱o⸱j.

Front⸱e al tia verk⸱o recenz⸱ant⸱o star⸱as antaŭ problem⸱eg⸱o. Kio⸱n li far⸱u? Ĉu kontrol⸱i ĉiu⸱j⸱n el⸱dir⸱o⸱j⸱n? Eĉ en ĉiu⸱j alfabet⸱o⸱j? Hieroglif⸱e, tut⸱e hazard⸱e, la recenz⸱ant⸱o fakt⸱e kapabl⸱us tio⸱n, sed ne en mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j alfabet⸱o⸱j kaj lingv⸱o⸱j uz⸱at⸱a⸱j. Al⸱don⸱e la recenz⸱ant⸱o ne est⸱as sufiĉ⸱a fak⸱ul⸱o por ĉiu⸱okaz⸱e kontrol⸱i la prav⸱ec⸱o⸱n de la el⸱dir⸱o⸱j. Do kiel ag⸱i? Li⸱a solv⸱o est⸱as – statistik⸱e specimen⸱e.

Kia⸱n specimen⸱o⸱n konstru⸱i? Evident⸱e, unu⸱e kun tiu⸱j nom⸱o⸱j, pri kiu⸱j oni jam sci⸱as – aŭ kred⸱as sci⸱i – la solv⸱o⸱j⸱n. Do kiel komenc⸱o oni test⸱u la propr⸱a⸱n nom⸱o⸱n.

Pri skurĝ⸱it⸱a ostaĝ⸱o

Kiel unu⸱a⸱n test⸱end⸱aĵ⸱o⸱n la recenz⸱ant⸱o elekt⸱is la individu⸱a⸱n nom⸱o⸱n de si⸱a german⸱a edz⸱in⸱o „Gisela”. La vort⸱ar⸱o est⸱as tamen, franc⸱lingv⸱a, do oni serĉ⸱u „Gisèle”. Jen la esperant⸱ig⸱it⸱a rezult⸱o sur paĝ⸱o 166:

Gisèle, individu⸱a nom⸱o vir⸱in⸱a.
Ĝerm. Gisila, de gisl, gisal «ostaĝ⸱o» (germ. Geissel, neder. gijzelaar, is. gísl, da⸱n. gidsel, norv. gissel, sved. gisslan „ostaĝ⸱o”»), aŭ ebl⸱e de gisil «sag⸱o, radi⸱o».
It. Gisèlla, ang. Gisela, hung. Gizella.

Unu⸱e surpriz⸱is: „ĝerm. Gisila”. La plej mal⸱nov⸱a vari⸱o, kiu⸱n la recenz⸱ant⸱o antaŭ⸱e kon⸱is, est⸱is „Giesela” kun „ie”. Serĉ⸱ad⸱o en Inter⸱ret⸱o, tamen, konfirm⸱is la don⸱it⸱a⸱n ĝerman⸱a⸱n form⸱o⸱n. Sed tiam sekv⸱as erar⸱o. Jen ĝi: „germ. Geissel ... ostaĝ⸱o”. La vort⸱o „Geissel” (prononc⸱u: gajsl) tut⸱e ne est⸱as la german⸱a vort⸱o por „ostaĝ⸱o”. Ĝi signif⸱as „skurĝ⸱o” kaj de⸱ven⸱as de la ĝerman⸱a „geisel, ge⸱is(i)la”, jen „baston⸱o”. Ceter⸱e, en⸱e de Germani⸱o la vort⸱o „Geissel” liter⸱um⸱iĝ⸱as kiel „Geißel”, do kun „ß” anstataŭ „ss”.

La modern⸱a german⸱a vort⸱o, kiu⸱n Cherpillod evident⸱e cel⸱is, est⸱as „Geisel” (prononc⸱u: gajzl). Tiu ĉi ver⸱dir⸱e signif⸱as „ostaĝ⸱o”. Parentez⸱e, la ostaĝ⸱ec⸱o⸱n de la nom⸱o Gisela konfirm⸱as plur⸱a⸱j ali⸱a⸱j etim⸱ologi⸱a⸱j verk⸱o⸱j.

Kio⸱n nun konklud⸱i? Ke en ĉiu aline⸱o de tiu ĉi ampleks⸱a verk⸱o trov⸱iĝ⸱as almenaŭ unu erar⸱o? Ceter⸱e, ĉu jen aŭtent⸱a konfuz⸱iĝ⸱o de la aŭtor⸱o, aŭ ĉu simpl⸱a mis⸱tajp⸱o?

Pri aŭd⸱int⸱a pagan⸱o

Post tiu ĉi ŝok⸱et⸱o, la recenz⸱ant⸱o serĉ⸱is pri si⸱a propr⸱a individu⸱a nom⸱o „Sim⸱o⸱n”. Ceter⸱e, „Sim⸱o⸱n” kaj „Simeon” est⸱as unu sam⸱a kaĉ⸱o. En la ĉi-rilat⸱a⸱j klar⸱ig⸱o⸱j ĉio est⸱as en ord⸱o. La aŭtor⸱o sekv⸱is la nom⸱o⸱n re⸱e⸱n ĝis la hebre⸱a „ŝim⸱o⸱n” kun la supoz⸱ebl⸱a signif⸱o „aŭd⸱int⸱a” – do „tiu, kiu aŭd⸱is”. Flank⸱e, la aŭtor⸱o lanĉ⸱is la hipotez⸱o⸱n, ke ĝi pov⸱us est⸱i influ⸱it⸱a de mal⸱nov⸱grek⸱a vort⸱o por „plat⸱naz⸱ul⸱o” – imag⸱o tiom sen⸱fin⸱e sen⸱dign⸱a, ke la recenz⸱ant⸱o decid⸱is tuj forges⸱i ĝi⸱n.

Post „Gisela” kaj „Sim⸱o⸱n” est⸱us logik⸱e kontrol⸱i la famili⸱a⸱n nom⸱o⸱n „Pejno” – klar⸱tekst⸱e: „Payne”. Evident⸱e jen angl⸱a nom⸱o. Fakt⸱e la „pay”-a aŭ iam „pey”-a part⸱o de la nom⸱o rilat⸱as al la „pej” en la esperant⸱a „pejzaĝ⸱o” – do land⸱o, ter⸱o, kamp⸱o. La pra⸱vort⸱o est⸱is la latin⸱a „pagan⸱us”, kiu signif⸱is iam „iu, kiu ne dev⸱as serv⸱i en arme⸱o” kaj iam „kamp⸱ar⸱an⸱o, provinc⸱ul⸱o”. Pli post⸱e, en Angli⸱o, „pagan⸱us” al⸱pren⸱is la signif⸱o⸱n „pagan⸱o” kaj oni fakt⸱e don⸱is la nom⸱o⸱n – ceter⸱e tiam individu⸱a nom⸱o – nur al mal⸱pi⸱a⸱j pagan⸱o⸱j kaj ties ne bapt⸱ot⸱a⸱j beb⸱o⸱j.

Jam vid⸱int⸱e „Smith”, la recenz⸱ant⸱o esper⸱is ankaŭ pri „Payne”. Bedaŭr⸱ind⸱e, la serĉ⸱o rest⸱is van⸱a. Ankaŭ ĉiu⸱j vari⸱o⸱j mal⸱ĉe⸱est⸱as. Sed jen ne valid⸱a kritik⸱o. Tem⸱as ja pri franc⸱lingv⸱a vort⸱ar⸱o kaj en Franci⸱o la Pejnoj supoz⸱ebl⸱e ne tre abund⸱as.

Pri sol⸱a anĝel⸱o kaj virg⸱ul⸱in⸱o

Do ni serĉ⸱u io⸱n specif⸱e franc⸱a⸱n. Individu⸱a nom⸱o tre franc⸱esk⸱a est⸱as „Solange”. La recenz⸱ant⸱o ĉiam vol⸱is sci⸱i la etim⸱ologi⸱o⸱n de tiu ĉi strang⸱aĵ⸱o. Ho, ĝi tuj trov⸱ebl⸱as! Ĝi ven⸱as de latin⸱a „solemnia”, jen ĉe ni „solen⸱a”. Tio kongru⸱as kun ali⸱a⸱j verk⸱o⸱j. Cherpillod don⸱as du⸱a⸱n ebl⸱a⸱n interpret⸱o⸱n – nom⸱e „seul ange”, do „sol⸱a anĝel⸱o”. Bon⸱e.

Strang⸱e est⸱as ebl⸱e nur, ke pli⸱a nom⸱o por solen⸱a⸱j franc⸱in⸱o⸱j – nom⸱e „Solène” – ne ĉe⸱est⸱as.

Ek al la hispan⸱a nom⸱o „Pil⸱ar”. Kial? La recenz⸱ant⸱o ĵus spekt⸱is film⸱o⸱n, iu⸱n Herkul-Puaro-aĵ⸱o⸱n, kaj jen rol⸱is specif⸱a, parentez⸱e sufiĉ⸱e bel⸱a, „Pil⸱ar”. Laŭ la sci⸱ig⸱o de la nun esplor⸱at⸱a etim⸱ologi⸱a vort⸱ar⸱o, tem⸱as pri konekt⸱o al specif⸱a „Virg⸱e⸱n del Pil⸱ar”, do „Virg⸱ul⸱in⸱o el Pil⸱ar⸱o”, do de⸱ven⸱e de hispan⸱a urb⸱o. Gugl⸱a Ter⸱o tuj montr⸱is, ke la urb⸱o Pil⸱ar⸱o ver⸱e ekzist⸱as, kaj ke fakt⸱e est⸱as eĉ hodiaŭ ankoraŭ almenaŭ unu virg⸱ul⸱in⸱o tie – nom⸱e: „Virg⸱e⸱n de Pil⸱ar”. Pli diligent⸱a esplor⸱o montr⸱is, tamen, ke jen nur trud⸱em⸱a reklam⸱o pri la nom⸱o de tie⸱a funebr⸱ist⸱a entrepren⸱o.

Pri strab⸱ant⸱a german⸱o kaj pik⸱a angl⸱o

Ek al kon⸱at⸱a⸱j person⸱o⸱j.

Laŭ Cherpillod, la nom⸱o „Schiller” de⸱ven⸱as de la german⸱a verb⸱o schillern – „bril⸱i, bril⸱et⸱i”. Jen tre dub⸱a el⸱dir⸱o, ĉar laŭ ali⸱a⸱j fak⸱verk⸱o⸱j la nom⸱o „Schiller” eg⸱e ne ven⸱as de „schillern”, do „bril⸱et⸱i”. La nom⸱o ven⸱as de la mez⸱alt-ĝerman⸱a verb⸱o: „schilhen” aŭ „schillen” kun la signif⸱o „strab⸱i” kaj pli rekt⸱e de la mez⸱alt-ĝerman⸱a substantiv⸱o „schilher”, jen „strab⸱ant⸱o”. Nun⸱epok⸱e la german⸱a verb⸱o por „strab⸱i” est⸱as „schielen”. Fakt⸱e, ambaŭ hodiaŭ⸱a⸱j vort⸱o⸱j, do kaj „schillern”, kaj „schielen” ven⸱as de la sam⸱a antikv⸱a verb⸱o „schilhen”, kaj tiu hav⸱is du signif⸱o⸱j⸱n – nom⸱e „strab⸱i” kaj „fluoresk⸱i”, sed jen ali⸱a rakont⸱o.

Nu, Ŝilero est⸱as jam de⸱long⸱e mort⸱a, kaj ĉu li dum⸱viv⸱e mem sci⸱is, kio⸱n li⸱a nom⸱o signif⸱us, tio⸱n ni neniam ajn plu ek⸱sci⸱os. Sed tut⸱e honest⸱e, la „strab⸱ant⸱o”-interpret⸱o ŝajn⸱as al la recenz⸱ant⸱o est⸱i eg⸱e pli ver⸱ŝajn⸱a ol la „fluoresk⸱ant⸱o”-interpret⸱o.

Flank⸱e, la recenz⸱ant⸱o kontrol⸱is Ŝekspir⸱o⸱n, do „Shakespeare” kaj trov⸱is „shake «agiter, secouer»” kaj „spear «lanc⸱e»” – do „sku⸱i lanc⸱o⸱n”. Laŭ la recenz⸱ant⸱o, tio est⸱u „sku⸱i ĵet⸱lanc⸱o⸱n”, do franc⸱e «secouer javelot». Evident⸱e, ĉu pik⸱it⸱e lanc⸱e, ĉu pik⸱it⸱e ĵet⸱lanc⸱e, oni post⸱e sufer⸱os sam⸱grad⸱e.

Pri fulm⸱o⸱tondr⸱o⸱j kaj testud⸱o

Ek al la di⸱o⸱j.

Unu⸱e ni test⸱u la mal⸱nov-egipt⸱a⸱n di⸱o⸱n franc⸱nom⸱e: „Seth”, la di⸱o de fulm⸱o⸱tondr⸱o⸱j. Esperant⸱e la bon⸱ul⸱o, bedaŭr⸱ind⸱e, – almenaŭ mal⸱nov-piv⸱e – ne ekzist⸱is, sed pivse, jen li debut⸱as sub la nom⸱o: „Set”, di⸱o de la dezert⸱o kaj mal⸱bon⸱o. Oni sci⸱u, ke en dezert⸱o⸱j est⸱as fulm⸱o⸱tondr⸱o⸱j.

La aŭtor⸱o prezent⸱as al ni tri hieroglif⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de li⸱a nom⸱o – ceter⸱e perfekt⸱a⸱j⸱n – kaj du trans⸱skrib⸱o⸱j⸱n laŭ po du vari⸱o⸱j. En si⸱a propr⸱a ne⸱oficial⸱a vari⸱o de hieroglif⸱a trans⸱skrib⸱o, prononc⸱ebl⸱a por laik⸱o⸱j, li uz⸱as la liter⸱o⸱n „ĥ”. Oni sci⸱u, ke la recenz⸱ant⸱o est⸱as grand⸱a amik⸱o de la liter⸱o „ĥ” kaj rajd⸱as sen⸱kompat⸱a⸱n atak⸱o⸱n kontraŭ ĉiu, ne vol⸱ant⸱a amas⸱e uz⸱i ĝi⸱n. Sed ĉu ver⸱e mez⸱e de franc⸱lingv⸱a vort⸱ar⸱o? Ekster Esperant⸱uj⸱o neni⸱u ajn sci⸱as en⸱tut⸱e io⸱n ajn pri ni⸱a sekret⸱a „ĥ”.

Fakt⸱e, la aŭtor⸱o atent⸱ig⸱as en si⸱a antaŭ⸱parol⸱o en la sekci⸱o „Phonétique”, ke li uz⸱os prunt⸱e el la esperant⸱a alfabet⸱o la liter⸱o⸱j⸱n „ŝ” kaj „ĥ” – sed li plen⸱e forges⸱is klar⸱ig⸱i ties prononc⸱o⸱n. Ali⸱flank⸱e, evident⸱as, ke egipt⸱olog⸱o ne hav⸱os problem⸱o⸱n pri tio, ĉar li tuj vid⸱os la ĥ-an tiel nom⸱at⸱a⸱n placent⸱o-sign⸱o⸱n kaj al⸱don⸱e oficial⸱a⸱n trans⸱skrib⸱manier⸱o⸱n.

Ni pren⸱u du⸱a⸱n di⸱o⸱n, hindu⸱a⸱n di⸱o⸱n – ekzempl⸱e Kurm⸱a.

Trov⸱it⸱e! Kaj jen tuj la interpret⸱o de la nom⸱o – „tortue”, do „testud⸱o”. Ĉu prav⸱e? Ĉu ne ver⸱e „ĥeloni⸱o”, nom⸱e „mar⸱testud⸱o”? Fakt⸱e la sanskrit⸱a vort⸱o ja signif⸱as „testud⸱o”, kvankam la mit⸱ologi⸱a rakont⸱o neces⸱ig⸱us iu⸱spec⸱a⸱n mar⸱testud⸱o⸱n, kiu draŝ⸱as la mar⸱o⸱n. Sed ali⸱flank⸱e, se krist⸱an⸱a di⸱a profet⸱o pov⸱is sen⸱problem⸱e marŝ⸱i sur akv⸱o, kial hindu⸱a di⸱o ne pov⸱u sam⸱e sen⸱problem⸱e sub⸱akv⸱e testud⸱i?

Kvar stel⸱o⸱j

Fin⸱e de la verk⸱o la aŭtor⸱o al⸱don⸱as kvazaŭ krom⸱pag⸱e kelk⸱a⸱j⸱n pli⸱a⸱j⸱n inform⸱o⸱j⸱n – ekzempl⸱e, interes⸱a⸱n kalendar⸱a⸱n vort⸱list⸱o⸱n. Apart⸱e de tio, la antaŭ⸱parol⸱o konsist⸱ig⸱as tre interes⸱a⸱n leg⸱aĵ⸱o⸱n.

Esplor⸱int⸱e, kiel resum⸱i la tut⸱o⸱n? La verk⸱o est⸱as kaj tre ampleks⸱a, kaj tre kompleks⸱a. La recenz⸱ant⸱o ver⸱e nur on⸱e kompetent⸱as en la etim⸱ologi⸱a kamp⸱o kaj pro tio kapabl⸱is nur post⸱ĉas⸱i mal⸱grand⸱a⸱n statistik⸱a⸱n specimen⸱o⸱n kun nur kelk⸱a⸱j hazard⸱e elekt⸱it⸱a⸱j er⸱o⸱j. Malgraŭ tio, li dum si⸱a⸱j esplor⸱o⸱j iom-post-iom opini⸱iĝ⸱is, ke ebl⸱e la verk⸱o ne est⸱as ĉiam ĉiu⸱detal⸱e cent⸱el⸱cent⸱e fid⸱ind⸱a. Sed spit⸱e tio⸱n, jen verk⸱o tre bon⸱a kaj tre interes⸱a. Pli preciz⸱e, tem⸱as pri spec⸱o de ĉef⸱verk⸱o, val⸱or⸱a, se ne por la tut⸱a mond⸱o, almenaŭ por Franci⸱o kaj ni⸱a mond⸱et⸱o. Ĉiu, kiu nur iom⸱et⸱e sci⸱pov⸱as leg⸱i la franc⸱a⸱n en tia scienc⸱a kun⸱tekst⸱o, ne hav⸱os problem⸱o⸱n konsult⸱i tiu⸱n ĉi etim⸱ologi⸱a⸱n vort⸱ar⸱o⸱n. Kaj 4500 nom⸱o⸱j est⸱as ver⸱e mult⸱a⸱j.

Por parol⸱i „Amazon⸱e”, la verk⸱o ricev⸱u kvar el kvin ebl⸱a⸱j stel⸱o⸱j.

PEJNO Simono
André Cherpillod: Dictionnaire étymologique des noms d'hommes et de dieux. Franc⸱lingv⸱a. Eld. Masson, Pariz⸱o, 1988. 497 paĝ⸱o⸱j, kudr⸱e bind⸱it⸱a. ISBN: 2-225-81556-9.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Pejno Simono el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ĥaos⸱e de A ĝis Z

Jam en la antaŭ⸱parol⸱o de la franc⸱lingv⸱a libr⸱o L'Espéranto de A à Z la aŭtor⸱o André Cherpillod tre emfaz⸱e anonc⸱as, por kiu⸱j li⸱a libr⸱o est⸱u kaj por kiu⸱j ĝi ne est⸱u. Jen:

La libr⸱o ne est⸱as por la nenio⸱sci⸱ant⸱o⸱j pri Esperant⸱o, kiu⸱j simpl⸱e re⸱gurd⸱as iu⸱j⸱n stult⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.
La libr⸱o ne est⸱as por elit⸱an⸱o⸱j, ne vol⸱ant⸱a⸱j neŭtral⸱a⸱n inter⸱naci⸱a⸱n lingv⸱o⸱n, ĉar tiu en⸱danĝer⸱ig⸱us la lingv⸱o⸱diktatur⸱o⸱n de la angl⸱a, la lingv⸱o Wall-Street-a, etend⸱ant⸱a si⸱a⸱j⸱n tentakl⸱o⸱j⸱n ĉi⸱e⸱n, grand⸱part⸱e sub⸱ten⸱e al ia pov⸱o de la elit⸱an⸱o⸱j.
La libr⸱o nur ebl⸱e est⸱as por hom⸱o⸱j, kiu⸱j kred⸱as je inter⸱naci⸱a lingv⸱o don⸱ant⸱a egal⸱a⸱j⸱n komunik⸱ad⸱a⸱j⸱n kapabl⸱o⸱j⸱n al ĉiu⸱j. Sed tiu⸱j prefer⸱e al⸱iĝ⸱u al lok⸱a kurs⸱o.
La libr⸱o est⸱as por hom⸱o⸱j – aŭ sen la temp⸱o, aŭ sen la inklin⸱o lern⸱i Esperant⸱o⸱n, kiu⸱j tamen vol⸱as est⸱i honest⸱e inform⸱at⸱a⸱j pri la fenomen⸱o Esperant⸱o.

Bedaŭr⸱ind⸱e, la aŭtor⸱o skrib⸱as ĉi ĉio⸱n franc⸱e – do por mult⸱a⸱j leg⸱ebl⸱e. La recenz⸱ant⸱o ne pov⸱as imag⸱i pli mal⸱lert⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n plen⸱e kontraŭ ĉiu⸱j regul⸱o⸱j de „publik⸱a⸱j rilat⸱o⸱j”. La unu⸱a⸱n grup⸱o⸱n oni ne⸱rekt⸱e nom⸱as stult⸱a, la du⸱a⸱n – adept⸱o⸱j de diktatur⸱o, la tri⸱a prefer⸱e vizit⸱u kurs⸱o⸱n, la kvar⸱a⸱n li kvalifik⸱as kvazaŭ la ne⸱lern⸱em⸱a. Jam pro tio, la recenz⸱ant⸱o mem, cert⸱e, ne plu aĉet⸱us ĝi⸱n.

Honest⸱a⸱j inform⸱o⸱j

Evident⸱e la aŭtor⸱o cel⸱as al ne-esperant⸱ist⸱o⸱j ne-esperant⸱ist⸱iĝ⸱ont⸱a⸱j. Li promes⸱as pri honest⸱a⸱j inform⸱o⸱j. Tamen la tem⸱o⸱j de la libr⸱o est⸱as part⸱e propagand⸱aĵ⸱o⸱j, taŭg⸱a⸱j nur por la plej kred⸱em⸱a⸱j, plej si⸱n⸱tromp⸱em⸱a⸱j ĝis⸱ost⸱ul⸱o⸱j inter ni. Kaj fakt⸱e nur tiu⸱j pov⸱us serĉ⸱i laŭ la alfabet⸱e ord⸱ig⸱it⸱a⸱j kap⸱vort⸱o⸱j, ĉar nur tiu⸱j kon⸱us la kap⸱vort⸱o⸱j⸱n serĉ⸱ot⸱a⸱j⸱n. Oni tut⸱e ne pov⸱as serĉ⸱i „Lapenna”, se oni ne jam sci⸱as, ke iam viv⸱is specif⸱a profesor⸱o Iv⸱o Lapenna. Do jen sistem⸱o plen⸱e mal⸱taŭg⸱a por ne-esperant⸱ist⸱o. Kaj fakt⸱e neni⸱u ajn pov⸱us serĉ⸱i la kap⸱vort⸱o⸱n Réactions psychologiques (re⸱ag⸱o⸱j psiĥ⸱ologi⸱a⸱j), ne jam antaŭ⸱e sci⸱ant⸱e, ke tia rubrik⸱o trov⸱iĝ⸱as.

Kelk⸱a⸱j asert⸱o⸱j est⸱as tre unu⸱flank⸱a⸱j, propagand⸱aĉ⸱a⸱j, kaj kiel kutim⸱e, plen⸱e tro⸱ig⸱it⸱a⸱j. Sub la kap⸱vort⸱o „Nombr⸱e des espérantophones dans le mond⸱e” (Kvant⸱o de Esperanto-parol⸱ant⸱o⸱j en la mond⸱o) la plej modest⸱a taks⸱o est⸱as 2 milion⸱o⸱j, kaj la plej frenez⸱a fier⸱as jam pri 15 milion⸱o⸱j.

Ne⸱trov⸱ebl⸱a

La aŭtor⸱o trakt⸱as mult⸱a⸱j⸱n „fam⸱ul⸱o⸱j⸱n” kaj „fam⸱aĵ⸱o⸱j⸱n” de Esperant⸱uj⸱o – alfabet⸱e. Inter tiu⸱j, kaj inter sufiĉ⸱e da histori⸱a⸱j ted⸱aĵ⸱o⸱j, trov⸱iĝ⸱as interes⸱aĵ⸱o⸱j, ekzempl⸱e pri la struktur⸱o de la lingv⸱o Esperant⸱o. Sed tiu⸱j⸱n neni⸱u pov⸱os trov⸱i – laŭ⸱alfabet⸱e. Ekzempl⸱e, kiel iu ajn leg⸱ont⸱o trov⸱u la rubrik⸱o⸱n „Uniformisation des finales” (Unu⸱form⸱ig⸱o de la fin⸱aĵ⸱o⸱j), se li ne jam antaŭ⸱e sci⸱as, ke tia rubrik⸱o kun specif⸱e tiu ĉi kap⸱vort⸱o ekzist⸱as? En la rubrik⸱o tem⸱as pri la ebl⸱a kritik⸱o kontraŭ tio, ke inter⸱naci⸱a vort⸱o kun fin⸱a vokal⸱o – ekzempl⸱e „panoram⸱a” – ĉe ni por Esperant⸱o, anstataŭ re⸱ten⸱i si⸱a⸱n inter⸱naci⸱e bon⸱e kon⸱at⸱a⸱n fin⸱a⸱n vokal⸱o⸱n „a”, nepr⸱e ricev⸱u fin⸱a⸱n substantiv⸱ig⸱a⸱n „o”. Jen rubrik⸱o interes⸱a, sed tut⸱e ne trov⸱ebl⸱a.

Propagand⸱o

Se, foli⸱um⸱ant⸱e tra la 87-paĝ⸱a broŝur⸱it⸱a verk⸱et⸱o en format⸱o A5, oni hazard⸱e trov⸱as rubrik⸱o⸱n lingv⸱a⸱n pri Esperant⸱o, la en⸱hav⸱o est⸱as cert⸱e leg⸱ind⸱a. Menci⸱iĝ⸱as eĉ kelk⸱a⸱j ali⸱a⸱j plan⸱lingv⸱o⸱j. Sed preskaŭ ĉio ali⸱a est⸱as pli propagand⸱o ol io ali⸱spec⸱a. Ankaŭ la rubrik⸱o „Sottises débitées par les partisans de l'espéranto” (Stult⸱aĵ⸱o⸱j dis⸱vast⸱ig⸱it⸱a⸱j far⸱e de la adept⸱o⸱j de Esperant⸱o), en kiu oni menci⸱as kelk⸱a⸱j⸱n plen⸱e ne⸱kon⸱at⸱a⸱j⸱n – kaj pro tio plen⸱e sen⸱signif⸱a⸱j⸱n – stult⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, ne ver⸱e ŝanĝ⸱as tio⸱n.

Ali⸱flank⸱e, kelk⸱a⸱j grav⸱a⸱j tem⸱o⸱j mank⸱as. Ekzempl⸱e, pri Esperant⸱o en Inter⸱ret⸱o est⸱as mal⸱pli ol 6 lini⸱o⸱j nur kun gugl⸱a statistik⸱o kaj menci⸱o de www.lern⸱u.net. Sed neni⸱u menci⸱o de PMEG aŭ Rev⸱o aŭ Vikipedio. Sam⸱e pri Esperant⸱o en radiofoni⸱o star⸱as absolut⸱e neni⸱o. Histori⸱e oni menci⸱u eĉ la fi⸱fam⸱a⸱n „soc.culture.esperant⸱o”, sed ankaŭ tiu ĉi mal⸱ĉe⸱est⸱as. Ĉu la aŭtor⸱o tut⸱e ne hav⸱as inter⸱ret⸱a⸱n al⸱ir⸱o⸱n kaj sam⸱e ne radi⸱o⸱n?

El⸱tond⸱aĵ⸱o⸱j

Al⸱don⸱e, la alfabet⸱a ord⸱ig⸱o far⸱as la libr⸱o⸱n de kovr⸱il⸱o ĝis kovr⸱il⸱o plen⸱e ne⸱leg⸱ebl⸱a. Post ĉiu tri⸱a aline⸱o embusk⸱as abrupt⸱a ŝok⸱ŝanĝ⸱o de tem⸱o. La tut⸱a libr⸱o est⸱as plen⸱e mal⸱koher⸱a. Est⸱as tiel, se iu kolekt⸱us el⸱tond⸱aĵ⸱o⸱j⸱n el gazet⸱o⸱j dum dek jar⸱o⸱j kaj tiam glu⸱us tiu⸱j⸱n en kajer⸱o⸱n, ord⸱ig⸱ant⸱e ĉio⸱n laŭ la unu⸱a liter⸱o de la gazet⸱a frap⸱lini⸱o. Kio bon⸱e funkci⸱as en ali⸱a verk⸱o de tiu ĉi aŭtor⸱o – tre laŭd⸱ind⸱a verk⸱o – (Les outils grammaticaux, vid⸱u la recenz⸱o⸱n) plen⸱e fiask⸱as tie ĉi. Sed fin⸱fin⸱e la ne⸱trov⸱ebl⸱ec⸱o mal⸱mult⸱e ĝen⸱is la recenz⸱ant⸱o⸱n, ĉar ne trov⸱iĝ⸱as tiom mult⸱e trov⸱ind⸱a.

Se fakt⸱e iu ne-esperant⸱ist⸱iĝ⸱ont⸱a ne-esperant⸱ist⸱o ver⸱e aĉet⸱us tiu⸱n ĉi libr⸱o⸱n, li ĵet⸱us ĝi⸱n post nur kvin minut⸱o⸱j en la uj⸱o⸱n, kiu⸱n oni en Franci⸱o nom⸱as honor⸱e al specif⸱a Monsieur Eugène Poubelle (1831-1907).

PEJNO Simono
André Cherpillod: L'Espéranto de A à Z. Franc⸱lingv⸱a. Eld. Éditions de la Blanchetière, Courgenard, Franci⸱o, 2009. 185 paĝ⸱o⸱j, glu⸱e broŝur⸱it⸱a. ISBN: 2-906134-85-6.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Pejno Simono el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Elegi⸱o

Ŝi mort⸱is kiel lant⸱a sun⸱sub⸱ir⸱o;
Viv⸱o⸱n ŝi spert⸱is, bunt⸱a⸱n kaj pen⸱ig⸱a⸱n,
Jar⸱o⸱n de gajn⸱o, perd⸱o, kaj akir⸱o.
Ŝi mort⸱is, kaj kun ŝi⸱a mort' dolor⸱a
For⸱pas⸱is ne nur kar⸱a la frat⸱in⸱o
Sed ankaŭ er⸱o de trezor' memor⸱a:
Ni⸱a jun⸱ec⸱o, ni⸱a hejm', Patr⸱in⸱o;
Hispan⸱a⸱j memor⸱aĵ⸱o⸱j, portugal⸱a⸱j,
Milit⸱a⸱j jar⸱o⸱j en la Nord' sever⸱a;
Jen bon⸱a⸱j temp⸱o⸱j, jen amar⸱a⸱j, mal⸱a⸱j,
Esper' tromp⸱it⸱a, kaj plezur⸱o ver⸱a–
Tro kurt⸱a⸱j tamen jar⸱o⸱j de kontent⸱o
Kaj je la fin⸱o, long⸱a pun' sufer⸱a
Port⸱at⸱a kun rezign⸱o kaj konsent⸱o.
Preĝ⸱o⸱j⸱n kaj larm⸱o⸱j⸱n ni⸱a⸱j⸱n ŝi ne vol⸱is
Nek liturgi' okaz⸱is, nek lament⸱o;
Nur en kun⸱est' de famili' am⸱it⸱a,
Fol⸱i' fal⸱ant⸱a, kaj aŭtun⸱a vent⸱o,
Kiam for⸱pas⸱is ni⸱a Margarita.

Garbhan MACAOIDH

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Garbhan MacAoidh el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Poŝ⸱telefon⸱o

Mi ĉiam memor⸱as kun rid⸱et⸱o kaj plezur⸱o la unu⸱a⸱n foj⸱o⸱n, kiam sonor⸱is la poŝ⸱telefon⸱o de mi⸱a najbar⸱o. Tiu afer⸱o est⸱is la komenc⸱o de mir⸱ind⸱a rilat⸱o inter mi kaj la vir⸱o, kiu est⸱as diligent⸱a posed⸱ant⸱o de divers⸱legom⸱a bien⸱o, kun kiu antaŭ⸱e mi nur mal⸱oft⸱e parol⸱is, ĉar pro mult⸱a⸱j kial⸱o⸱j – eduk⸱o, viv⸱stil⸱o, aĝ⸱o ktp – ni ne pov⸱is mult⸱e rilat⸱i unu al la ali⸱a.

Mi est⸱as vilaĝ⸱a baz⸱lern⸱ej⸱a instru⸱ist⸱o. Kvankam mi est⸱is tiam tre jun⸱a, tamen mi akcept⸱is la propon⸱o⸱n instru⸱i en tia lok⸱o, ĉar mi vol⸱is, ke baldaŭ mi pov⸱u met⸱i io⸱n en la lok⸱o por „labor⸱a spert⸱o” en mi⸱a resum⸱o.

Do tiu⸱n tag⸱o⸱n, kiam mi per la mal⸱aper⸱ant⸱a dimanĉ⸱a lum⸱o fin⸱prepar⸱is la lecion⸱o⸱n por la post⸱a tag⸱o, mi vid⸱is la vir⸱o⸱n sid⸱ant⸱a sur lul⸱seĝ⸱o antaŭ si⸱a dom⸱o. Antaŭ kelk⸱a⸱j tag⸱o⸱j ĉiam trov⸱iĝ⸱is parenc⸱o⸱j kaj amik⸱o⸱j, kiu⸱j ven⸱is por salut⸱i kaj al⸱parol⸱i li⸱a⸱n fil⸱o⸱n, kiu kutim⸱e loĝ⸱as en fremd⸱a land⸱o. Tiu fil⸱o ŝajn⸱e prosper⸱is en la fremd⸱a land⸱o, ĉar li jam est⸱is eg⸱e respekt⸱at⸱a en la tut⸱a vilaĝ⸱o, kaj por laŭd⸱i la sukces⸱o⸱n de li, kiu de⸱ven⸱is de mal⸱riĉ⸱a famili⸱o, oni ne plu nom⸱is li⸱n per li⸱a ver⸱a nom⸱o. Oni nun nom⸱is li⸱n Fil⸱o-de-Ter⸱kultiv⸱ist⸱o. Nun relativ⸱a silent⸱o jam reg⸱is en la famili⸱o, ĉar tiu⸱j vizit⸱ant⸱o⸱j jam ne plu ven⸱is. Kaj la jun⸱a⸱n vir⸱o⸱n mi ne plu vid⸱is. Ŝajn⸱is, ke li jam re⸱ir⸱is al la land⸱o, kie li loĝ⸱is.

Kiam mi ek⸱star⸱is por ir⸱i intern⸱e⸱n post mi⸱a lern⸱ej⸱a task⸱o, mi ek⸱aŭd⸱is ek⸱kri⸱o⸱n de la mal⸱jun⸱a vir⸱o. Ŝajn⸱is, ke iu in⸱sekt⸱o mord⸱is li⸱n. Las⸱int⸱e mi⸱a⸱j⸱n kajer⸱o⸱j⸱n sur la tabl⸱o, mi per ia instinkt⸱a mov⸱o al⸱kur⸱is al li por help⸱i li⸱n. Sed kiam mi ating⸱is, mi ek⸱pens⸱is, ke ebl⸱e ne tem⸱as pri ia korp⸱a vund⸱o.

Per la mal⸱dekstr⸱a man⸱o ten⸱ant⸱e sonor⸱ant⸱a⸱n kaj vibr⸱ant⸱a⸱n poŝ⸱telefon⸱o⸱n, li demand⸱is mi⸱n: „Kio⸱n mi far⸱u?” Sed antaŭ ol mi pov⸱is respond⸱i, la telefon⸱o jam fal⸱is el li⸱a man⸱o, ankoraŭ sonor⸱ant⸱a kaj vibr⸱ant⸱a, turn⸱iĝ⸱ant⸱a sur la plank⸱o kvazaŭ ĝi est⸱us ia grand⸱a vund⸱it⸱a muŝ⸱o.

„Kapt⸱u ĝi⸱n, kapt⸱u ĝi⸱n. Ĝi ne for⸱kur⸱u”, kri⸱is la vir⸱o al mi.

Kiam mi pren⸱is ĝi⸱n, ĝi tuj ĉes⸱is sonor⸱i. Rigard⸱ant⸱e ĝi⸱n, mi rimark⸱is, ke la al⸱vok⸱o est⸱is el fremd⸱a land⸱o. „Pren⸱u”, mi dir⸱is. „Iu vok⸱as vi⸱n, ebl⸱e tiu de⸱nov⸱e prov⸱os telefon⸱i al vi”, kun rid⸱et⸱o ĝentil⸱a mi dir⸱is al li, decid⸱int⸱e ne dir⸱i al li, ke la aparat⸱o ne kapabl⸱as for⸱kur⸱i.

Turn⸱int⸱e si⸱n li demand⸱is: „Kiu vok⸱as mi⸱n? Mi vid⸱as neniu⸱n.” Kaj pri la aparat⸱o li dir⸱is: „Mi⸱a fil⸱o don⸱is ĝi⸱n al mi antaŭ kelk⸱a⸱j hor⸱o⸱j. Tiam li dev⸱is tuj for⸱ir⸱i kaj do li ne pov⸱is klar⸱e dir⸱i al mi io⸱n ajn pri ĝi.” Li pet⸱is mi⸱n met⸱i ĝi⸱n en mi⸱a⸱n poŝ⸱o⸱n. Do mi pens⸱is, ke li vol⸱as, ke mi help⸱u al li ten⸱i ĝi⸱n, por ke ĝi ne perd⸱iĝ⸱u. Fakt⸱e, mi ne sci⸱is, ke ĝi far⸱as tia⸱n son⸱o⸱n. „Ha, vi prav⸱as, jen de⸱nov⸱e ĝi sonor⸱as.”

Mi pren⸱is ĝi⸱n, prem⸱is la verd⸱a⸱n buton⸱o⸱n kaj re⸱don⸱is ĝi al li. „Nun met⸱u ĝi⸱n ĉe vi⸱a orel⸱o kaj parol⸱u.”

Li met⸱is ĝi⸱n ĉe la orel⸱o kun la sub⸱aĵ⸱o supr⸱e kaj dir⸱is neni⸱o⸱n.

Paĉjo, est⸱as mi, vi⸱a fil⸱o. Kiel vi fart⸱as?”

Gaj⸱e li dir⸱is al mi: „Ha, el tiu ĉi afer⸱o mi aŭd⸱is la voĉ⸱o⸱n de mi⸱a fil⸱o, demand⸱ant⸱a⸱n, kiel mi fart⸱as.”

„Do dir⸱u al li, kiel vi fart⸱as.”

„Mi ne est⸱as idiot⸱o, ĉu vi kompren⸱as? Vi pet⸱is mi⸱n met⸱i la afer⸱o⸱n ĉe mi⸱a orel⸱o. Do kiel parol⸱i en ĝi⸱n?”

„Ne grav⸱as, li nepr⸱e aŭd⸱os vi⸱n, se vi parol⸱os.”

„Fil⸱o kar⸱a.”

Paĉjo, mi tre ĝoj⸱as al⸱parol⸱i vi⸱n.”

Ho, fil⸱o, sed vi dir⸱is al mi maten⸱e, ke vi hodiaŭ re⸱ir⸱os al la fremd⸱a land⸱o.”

„Jes, mi jam est⸱as tie. Mi nur vok⸱as por inform⸱i vi⸱n, ke mi spert⸱is bon⸱eg⸱a⸱n vojaĝ⸱o⸱n.”

„Ĉu ver⸱e vi jam for⸱ir⸱is?”, li dir⸱is, turn⸱ant⸱e si⸱n, kvazaŭ li vol⸱us sci⸱i, ĉu la fil⸱o trov⸱iĝ⸱as najbar⸱e. „Mi klar⸱e aŭd⸱as vi⸱n, kvazaŭ vi est⸱us ĉi tie.”

Ŝŝ!” mi ĝentil⸱e inter⸱romp⸱is la diskut⸱o⸱n.

„Ĉu vi pov⸱as imag⸱i tio⸱n?” li gaj⸱e dir⸱is al mi. „Mi pov⸱as klar⸱e el tiu ĉi afer⸱o aŭd⸱i la voĉ⸱o⸱n de mi⸱a fil⸱o, kiu jam est⸱as en fremd⸱a land⸱o. Ho, tiu⸱j kiu⸱j fabrik⸱is tiu⸱n ĉi afer⸱o⸱n, pov⸱as lev⸱i mort⸱int⸱o⸱j⸱n. Mi kred⸱as tio⸱n.”

Subit⸱e dum du long⸱a⸱j minut⸱o⸱j li rid⸱eg⸱is, prov⸱ant⸱e sen⸱sukces⸱e halt⸱i por klar⸱ig⸱i, kial li tiom laŭt⸱e rid⸱as. Fin⸱fin⸱e li ek⸱klar⸱ig⸱is: „Mi foj⸱e vid⸱is kelk⸱a⸱j⸱n hom⸱o⸱j⸱n en ni⸱a vilaĝ⸱o sur⸱strat⸱e promen⸱ant⸱a⸱j ten⸱ant⸱e si⸱a⸱j⸱n orel⸱o⸱j⸱n, parol⸱ant⸱e al si. Mi iam koment⸱is antaŭ iu amik⸱o, ke ŝajn⸱as, ke ni⸱a⸱n vilaĝ⸱o⸱n traf⸱as iu terur⸱a mal⸱san⸱o, kiu kaŭz⸱as frenez⸱ec⸱o⸱n kaj orel⸱dolor⸱o⸱n, pro kiu oni al⸱parol⸱as si⸱n ten⸱ant⸱e si⸱a⸱n orel⸱o⸱n. Mi ĉiam mir⸱is, kun kompat⸱o, ke la frenez⸱ul⸱o⸱j est⸱as la hom⸱o⸱j kun bel⸱eg⸱a⸱j vest⸱o⸱j aspekt⸱ant⸱a⸱j kiel respekt⸱ind⸱a⸱j hom⸱o⸱j. Mi nun kompren⸱as, ke ili fakt⸱e ten⸱as io⸱n, kaj mi nun sci⸱as, kio⸱n ili ten⸱as ĉe si⸱a⸱j orel⸱o⸱j.”

Aŭd⸱int⸱e tio⸱n, mi ne prov⸱is ten⸱i mi⸱a⸱n antaŭ⸱a⸱n serioz⸱a⸱n mien⸱o⸱n. Mi ek⸱rid⸱is. „Vid⸱u, vi met⸱as la aparat⸱o⸱n invers⸱e. Li ne pov⸱as bon⸱e aŭd⸱i vi⸱n.”

„Pri tio vi ja erar⸱as, mi aŭd⸱as ĉio⸱n, kio⸱n li dir⸱as, kvazaŭ li vok⸱us el najbar⸱a dom⸱o, mi preskaŭ ne kred⸱as, ke li ja jam re⸱ir⸱is ali⸱land⸱e⸱n.”

Mi ne vol⸱is kverel⸱i kun li, sci⸱ant⸱e ke li⸱a fil⸱o ja mir⸱as, kial li ne atent⸱as. Do mi kapt⸱is la telefon⸱o⸱n kaj met⸱is ĝi⸱n ĉe li⸱a orel⸱o, nun ne invers⸱e.

Ho, ho, ho”, gaj⸱e dir⸱is la vir⸱o al si⸱a fil⸱o, „nun mi klar⸱e aŭd⸱as vi⸱n, kvazaŭ vi est⸱us en ... en ... ĉe mi!”

„Bon⸱e, paĉjo. Do mi nun pov⸱as regul⸱e al⸱parol⸱i vi⸱n. Mi ĝoj⸱as, ke vi sci⸱as kiel ricev⸱i telefon⸱vok⸱o⸱n. Kiam mi for⸱ir⸱is sen instru⸱i vi⸱n pri tio, mi iom tim⸱is, ke mi neniam pov⸱os al⸱parol⸱i vi⸱n.”

Ho, pri tio vi ja dank⸱u mi⸱a⸱n najbar⸱o⸱n. Li help⸱is mi⸱n.”

„Ĉu ver⸱e? Do kie li est⸱as?”

„Li star⸱as ĉe mi. Li eĉ dir⸱is al mi kiel ĝust⸱e met⸱i ĝi⸱n ĉe mi⸱a orel⸱o. Antaŭ⸱e mi met⸱is ĝi⸱n mal⸱ĝust⸱e.”

„Mi nun kompren⸱as. Antaŭ⸱e, kiam mi ne bon⸱e aŭd⸱is vi⸱n, mi pens⸱is, ke tem⸱as pri mal⸱bon⸱a signal⸱o. Do ĉu vi pov⸱as don⸱i al li vi⸱a⸱n telefon⸱o⸱n, por ke mi esprim⸱u mi⸱a⸱n aprez⸱o⸱n.”

„Li vol⸱as al⸱parol⸱i vi⸱n”, dir⸱is al mi la vir⸱o.

Ricev⸱int⸱e la telefon⸱o⸱n, mi salut⸱is.

„Sinjor⸱o, mi vol⸱as dank⸱i vi⸱n pro vi⸱a help⸱o. Kiu est⸱as vi?”

„Mi est⸱as najbar⸱o de vi⸱a patr⸱o.”

„Do ĉu ni iam renkont⸱iĝ⸱is?”

„Mi iom kon⸱as vi⸱n, sed mi ne cert⸱as, ĉu vi iam vid⸱is mi⸱n aŭ ne.”

„Tio tut⸱e ne grav⸱as. Mi ĝoj⸱as, ke mi⸱a patr⸱o hav⸱as najbar⸱o⸱n help⸱em⸱a⸱n. Ĉu vi pov⸱as help⸱i li⸱n lern⸱i kiel funkci⸱ig⸱i la telefon⸱o⸱n?”

Mi iom silent⸱is kaj dir⸱is al la mal⸱jun⸱ul⸱o: „Vi⸱a fil⸱o pet⸱as mi⸱n instru⸱i vi⸱n uz⸱i la poŝ⸱telefon⸱o⸱n.”

„Bon⸱eg⸱e”, respond⸱is la vir⸱o, „sed mi ne ŝat⸱as la terur⸱a⸱n vibr⸱ad⸱o⸱n. Mi est⸱as tro mal⸱jun⸱a por la subit⸱a vibr⸱ad⸱o.”

„Pri tio vi eg⸱e prav⸱as. Mi tuj el⸱ŝalt⸱os la vibr⸱ad⸱o⸱n sed las⸱os la sonor⸱o⸱n, ĉar nur tiel vi pov⸱as sci⸱i, kiam oni al⸱vok⸱as vi⸱n.”

„Ĉu do ĉiu⸱j hom⸱o⸱j pov⸱os al⸱vok⸱i mi⸱n?” gaj⸱e demand⸱is la vir⸱o.

„Ne ĉiu⸱j ... nur hom⸱o⸱j kun simil⸱a⸱j aparat⸱o⸱j pov⸱as al⸱vok⸱i vi⸱n. Kaj eĉ el tiu⸱j, nur hom⸱o⸱j kiu⸱j kon⸱as vi⸱a⸱n numer⸱o⸱n pov⸱os al⸱vok⸱i vi⸱n ... Vid⸱u, pren⸱u vi⸱a⸱n telefon⸱o⸱n kaj adiaŭ⸱u vi⸱a⸱n fil⸱o⸱n, ĉar mult⸱e kost⸱as telefon⸱vok⸱o.”

Pren⸱int⸱e la telefon⸱o⸱n, la vir⸱o demand⸱is kun surpriz⸱o: „Ĉu do iu ven⸱os postul⸱i mon⸱o⸱n de mi pro aparat⸱o, kiu⸱n mi⸱a fil⸱o donac⸱is al mi? Tio est⸱as mal⸱just⸱a.”

Li met⸱is la telefon⸱o⸱n ĉe si⸱a orel⸱o de⸱nov⸱e kaj al⸱parol⸱is la fil⸱o⸱n. „Do fil⸱o, dank⸱o⸱n. Kiom mi pag⸱u al kiu ajn ven⸱as por postul⸱i mon⸱o⸱n pro ni⸱a kun⸱parol⸱o?”

Paĉjo, vi tut⸱e ne hav⸱u zorg⸱o⸱j⸱n pri tio. Neni⸱u ven⸱os postul⸱i de vi mon⸱o⸱n. Ĉi tie mi pag⸱os ĉio⸱n por la serv⸱o. Bon⸱e, ĝis la.”

Dum kelk⸱a⸱j minut⸱o⸱j li aŭskult⸱is kaj foj⸱foj⸱e kap⸱jes⸱is al io, kio⸱n dir⸱is la fil⸱o, kaj fin⸱fin⸱e adiaŭ⸱is.

„Li esprim⸱is si⸱a⸱n grand⸱a⸱n dank⸱o⸱n pro vi⸱a help⸱o. Li ankaŭ pet⸱is mi⸱n donac⸱i al vi iu⸱n televid⸱il⸱o⸱n en ni⸱a dom⸱o, kiu⸱n neni⸱u uz⸱as. Li dir⸱is, ke tio ne est⸱as pag⸱o pro vi⸱a help⸱o, sed por esprim⸱i li⸱a⸱n dezir⸱o⸱n far⸱i io⸱n, por esprim⸱i li⸱a⸱n gaj⸱ec⸱o⸱n.”

„Mi eg⸱e aprez⸱as tio⸱n.”

De⸱post tiu tag⸱o mi far⸱iĝ⸱is intim⸱a amik⸱o de tiu famili⸱o. Mi hav⸱is la ŝanc⸱o⸱n ek⸱sci⸱i ke tiu vir⸱o, kvankam al li mank⸱as eduk⸱o kaj kapabl⸱o funkci⸱ig⸱i iu⸱n ajn maŝin⸱o⸱n, est⸱as unu el la plej bon⸱kor⸱a⸱j hom⸱o⸱j sur la ter⸱o. Li ĉiam dir⸱is, tamen kun et⸱a bedaŭr⸱o – et⸱a, ĉar li hav⸱is fil⸱o⸱n, kiu prosper⸱is kaj pov⸱is don⸱i al li kio⸱n ajn li dezir⸱is aŭ bezon⸱is – ke mank⸱o de eduk⸱o est⸱as pli terur⸱a ol kancer⸱o, kvankam tia analogi⸱o est⸱is iom strang⸱a. Se iu jun⸱ul⸱o dev⸱is est⸱i en la lern⸱ej⸱o sed liber⸱temp⸱is sur⸱strat⸱e, li oft⸱e fingr⸱o⸱pint⸱e avert⸱is la jun⸱ul⸱o⸱n ne perd⸱i la ŝanc⸱o⸱n prosper⸱i en la viv⸱o, kaj ke la plej facil⸱a manier⸱o ne far⸱iĝ⸱i sklav⸱o est⸱as per si⸱n⸱dediĉ⸱o al eduk⸱o.

„Vid⸱u”, li iam avert⸱is. „Se vi mis⸱traf⸱as la ŝanc⸱o⸱n hav⸱i eduk⸱o⸱n kaj fin⸱fin⸱e far⸱iĝ⸱as ter⸱kultur⸱ist⸱o, ĉu vi⸱a ter⸱pom⸱o est⸱as tiel et⸱a kiel mi⸱a telefon⸱o, ĉu tiel grand⸱a kiel akv⸱o⸱melon⸱o, oni ĉiam iel mal⸱respekt⸱os vi⸱n pro vi⸱a mank⸱o de eduk⸱o.”

Tiel ĉi li jam konvink⸱is mult⸱a⸱j⸱n jun⸱ul⸱o⸱j⸱n re⸱ir⸱i al lern⸱ej⸱o. Li ankaŭ pet⸱is si⸱a⸱n fil⸱o⸱n help⸱i kelk⸱a⸱j⸱n ge⸱knab⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j vol⸱is ricev⸱i eduk⸱o⸱n sed fakt⸱e ne hav⸱is mon⸱o⸱n.

„Sur tiu ĉi sam⸱a grund⸱o kresk⸱is mi⸱a fil⸱o. Se li pov⸱is sukces⸱i, ankaŭ vi pov⸱as sukces⸱i. Eĉ vi⸱a prosper⸱o pov⸱as est⸱i pli grand⸱a ol li⸱a”, li dir⸱is iam, kiam li al⸱parol⸱is iu⸱j⸱n knab⸱o⸱j⸱n sur⸱strat⸱e.

Pri la telefon⸱o, mi nur instru⸱is li⸱n kiel ricev⸱i al⸱vok⸱o⸱n: nur prem⸱i la verd⸱a⸱n buton⸱o⸱n, kaj kiam fin⸱iĝ⸱is la al⸱vok⸱o, li dev⸱as nur re⸱met⸱i la aparat⸱o⸱n en si⸱a⸱n poŝ⸱o⸱n. La hom⸱o, kiu vok⸱is li⸱n, mem prem⸱os buton⸱o⸱n por mal⸱funkci⸱ig⸱i la aparat⸱o⸱n.

Iu⸱n tag⸱o⸱n, kiam li jam bon⸱e mastr⸱is la uz⸱ad⸱o⸱n de la maŝin⸱et⸱o, li vizit⸱is mi⸱n por dank⸱i mi⸱n pro mi⸱a help⸱o. Dum li re⸱ir⸱is hejm⸱e⸱n, li halt⸱is ĉe la pord⸱o kaj dir⸱is: „, mi preskaŭ perd⸱is la telefon⸱o⸱n hieraŭ.”

„Ĉu ver⸱e?” mi demand⸱is. „Kio okaz⸱is?”

„En iu aŭtobus⸱o, kiam mi vojaĝ⸱is kaj la aŭtobus⸱o halt⸱is ie, kie ĉiu pov⸱is el⸱bus⸱iĝ⸱i por vizit⸱i la neces⸱ej⸱o⸱n, mi sen⸱atent⸱e las⸱is ĝi⸱n sur mi⸱a sid⸱il⸱o kaj vizit⸱is la neces⸱ej⸱o⸱n. Re⸱ven⸱int⸱e, mi ne trov⸱is ĝi⸱n. Unu⸱e mi pens⸱is, ke mi ebl⸱e las⸱is ĝi⸱n en la neces⸱ej⸱o, sed post⸱e mi memor⸱is klar⸱e, ke mi ne kun⸱port⸱is ĝi⸱n, kiam mi el⸱bus⸱iĝ⸱is. Mi pet⸱eg⸱is kaj pet⸱ad⸱is, ke kiu ajn pren⸱is ĝi⸱n, re⸱don⸱u ĝi⸱n. Mi ne uz⸱is la vort⸱o⸱n ‚ŝtel⸱i’, ĉar mi ne vol⸱is ofend⸱i iu⸱n ajn. Mi dir⸱is, ke mi tiam atend⸱as grav⸱a⸱n al⸱vok⸱o⸱n de mi⸱a fil⸱o. Ver⸱e la al⸱vok⸱o est⸱is grav⸱a, ĉar tem⸱is pri donac⸱o de mon⸱o por konstru⸱o de nov⸱a hospital⸱o en ni⸱a vilaĝ⸱o.”

„Do kiel vi re⸱trov⸱is ĝi⸱n?”

„Mi promes⸱is donac⸱i io⸱n grav⸱a⸱n al la hom⸱o, kiu pren⸱is ĝi⸱n, sed neni⸱u konfes⸱is, ke li aŭ ŝi pren⸱is ĝi⸱n. En la bus⸱o, ĉiu hom⸱o help⸱is serĉ⸱i ĝi⸱n, sed ni ne rajt⸱is pet⸱i ĉiu⸱n montr⸱i si⸱a⸱n poŝ⸱o⸱n por pruv⸱i, ke li aŭ ŝi ne pren⸱is ĝi⸱n.”

„Do subit⸱e mi pet⸱is ĉiu⸱n re⸱ir⸱i al si⸱a sid⸱ej⸱o, kaj dank⸱is ili⸱n. Mi dir⸱is, ke mi⸱a fil⸱o send⸱os ali⸱a⸱n al mi, sed mi hav⸱is sekret⸱a⸱n plan⸱o⸱n, kiu tamen hav⸱is et⸱a⸱n ŝanc⸱o⸱n de sukces⸱o. Mi sci⸱is, ke baldaŭ al⸱vok⸱os mi⸱n mi⸱a fil⸱o. Do post moment⸱o mi⸱a telefon⸱o ek⸱sonor⸱is el ies sak⸱aĉ⸱o. Ĉiu vizaĝ⸱o tuj turn⸱is si⸱n al li⸱a direkt⸱o.”

„Se mi est⸱us vi, mi star⸱us antaŭ li kaj dir⸱os: ‚Nun, ŝtel⸱ist⸱o, jen kio⸱n vi merit⸱as’ ... kaj man⸱frap⸱us li⸱n vang⸱e.”

„Ne, mi ne far⸱is tio⸱n. Fakt⸱e, mi ne sci⸱is, kiu el li kaj mi hont⸱is pli. Ni ebl⸱e est⸱as sam⸱aĝ⸱a⸱j. Do mi ne pov⸱is frap⸱i li⸱n. Mi mir⸱is, kial hom⸱o tiel aĝ⸱a pov⸱is ŝtel⸱i telefon⸱o⸱n. Tamen mi ne pov⸱is ne iom⸱et⸱e ŝerc⸱i pri la afer⸱o. Etend⸱int⸱e mi⸱a⸱n man⸱o⸱n al li, mi dir⸱is, ‚Kar⸱ul⸱o, pardon⸱u, sed tiu bird⸱o ĉirp⸱ant⸱a en vi⸱a poŝ⸱o est⸱as mi⸱a’, kaj ĉiu⸱j rid⸱et⸱is.”

„Mi pet⸱is ĉiu⸱n silent⸱i pri la afer⸱o kaj ne mok⸱i li⸱n.”

„Do vi pov⸱as vid⸱i, ke las⸱i ĝi⸱n sonor⸱i est⸱as bon⸱a ide⸱o. Iu⸱j el⸱ŝalt⸱as son⸱o⸱n kaj vibr⸱ad⸱o⸱n de si⸱a⸱j telefon⸱o⸱j, ĉar ili pens⸱as, ke tio eg⸱e ĝen⸱as ili⸱n.”

„Jes, vi prav⸱as. Sed la son⸱o iam kaŭz⸱is akcident⸱o⸱n dum la kun⸱ven⸱o de la plej aĝ⸱a⸱j hom⸱o⸱j de ni⸱a vilaĝ⸱o. Tiu⸱n renkont⸱iĝ⸱o⸱n mi part⸱o⸱pren⸱as ĉiu⸱sabat⸱e, kaj tiu sabat⸱o est⸱is la unu⸱a post la for⸱ir⸱o de mi⸱a fil⸱o.”

„Akcident⸱o?”

„Jes, dum ni ĉiu⸱j aŭskult⸱is la parol⸱ad⸱o⸱n de ni⸱a prezident⸱o, subit⸱e mi⸱a telefon⸱o ek⸱sonor⸱is, kaj ... kaj post du minut⸱o⸱j jam rest⸱is nur mi sur la sid⸱il⸱o. Ĉiu kapt⸱it⸱a de grand⸱a tim⸱o ek⸱kur⸱is en la direkt⸱o de la pord⸱o. Du el ni⸱a⸱j kamarad⸱o⸱j ankoraŭ rest⸱as en hospital⸱o. Mi volont⸱e pag⸱is la kost⸱o⸱n.”

Kiam li ĉes⸱is parol⸱i kaj turn⸱is si⸱n por ir⸱i hejm⸱e⸱n, mi vok⸱is li⸱n. Li turn⸱is si⸱n al mi kaj far⸱is unu paŝ⸱o⸱n kaj halt⸱is.

„En ĉio ĉi pri vi⸱a telefon⸱o, vi⸱a mank⸱o de eduk⸱o, vi⸱a ir⸱manier⸱o, vi⸱a⸱j parol- kaj manĝ⸱o-manier⸱o⸱j, vi⸱a em⸱o ĝen⸱i mi⸱n, eĉ kiam mi dorm⸱as, pet⸱ant⸱e mi⸱a⸱n help⸱o⸱n, vi⸱a tro oft⸱a parol⸱ad⸱o pri vi⸱a fil⸱o, vi⸱a em⸱o for⸱pel⸱i jun⸱ul⸱o⸱j⸱n al lern⸱ej⸱o ... Ĉu vi sci⸱as la sol⸱a⸱n vort⸱o⸱n, per kiu mi pov⸱as pri⸱skrib⸱i vi⸱n kaj ĉio⸱n?”

Kvazaŭ iom mal⸱gaj⸱e la vir⸱o klin⸱is si⸱a⸱n kap⸱o⸱n mal⸱dekstr⸱e⸱n, kaj kviet⸱e pet⸱is mi⸱n dir⸱i la vort⸱o⸱n. Sur la vizaĝ⸱o est⸱is mien⸱o, kiu pens⸱ig⸱is, ke li ebl⸱e adiaŭ⸱os mi⸱n post mi⸱a dir⸱o de la vort⸱o kaj neniam al⸱parol⸱os mi⸱n post⸱e.

„Bon⸱kor⸱ec⸱o.”

Dum li ven⸱is al mi por brak⸱um⸱i mi⸱n, mi kviet⸱e al⸱don⸱is: „Vi hav⸱as la kor⸱o⸱n de anĝel⸱o. Kio⸱n vi far⸱as en ni⸱a vilaĝ⸱o, est⸱as pli val⸱or⸱a ol iu ajn religi⸱o. Mi vol⸱as est⸱i kiel vi⸱a fil⸱o kaj ankaŭ est⸱ont⸱e help⸱i evolu⸱ig⸱i ni⸱a⸱n vilaĝ⸱o⸱n.”

G. O. ÒSHÓ-DAVIES

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de G. O. Òshó-Davies el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Bel⸱a sonĝ⸱o de l' hom⸱ar⸱o ...

Antaŭ kelk⸱a⸱j tag⸱o⸱j ni⸱a poŝt⸱ist⸱o al⸱port⸱is libr⸱et⸱o⸱n al mi. Ĝi ven⸱is de Juli⸱a Sigmund, la inspir⸱a redaktor⸱in⸱o de ali⸱a libr⸱et⸱o kun atest⸱o⸱j de cent⸱o da sam⸱ide⸱an⸱o⸱j pri ... la tag⸱o⸱j, kiam ili est⸱is plej feliĉ⸱a⸱j. Do mi pens⸱is ricev⸱i de⸱nov⸱e kolekt⸱o⸱n kun kor⸱varm⸱ig⸱a⸱j, feliĉ⸱ig⸱a⸱j kaj ĝoj⸱ig⸱a⸱j viv⸱o⸱moment⸱o⸱j.

Sort⸱o don⸱as favor⸱o⸱n, sort⸱o don⸱as dolor⸱o⸱n

Tamen la titol⸱o de la libr⸱et⸱o ig⸱is mi⸱n dub⸱i. Nom⸱o⸱j kaj Sort⸱o⸱j. Kial Juli⸱a elekt⸱is la vort⸱o⸱n sort⸱o? Por mi la vort⸱o al⸱port⸱as tim⸱o⸱n, ne⸱cert⸱ec⸱o⸱n, mal⸱bon⸱a⸱n aŭgur⸱o⸱n. Sed la zamenhof⸱a proverb⸱o 194a sugest⸱as, ke ne nepr⸱e est⸱u tiel! Ĝi ja ankaŭ pov⸱as est⸱i favor⸱a. Nu ja, la „ne⸱cert⸱ec⸱o”, tamen, est⸱as nepr⸱a element⸱o de la ide⸱o „sort⸱o”.

Neni⸱u evit⸱os si⸱a⸱n sort⸱o⸱n

, se oni bon⸱e pri⸱pens⸱as, oni kompren⸱os, ke la ide⸱o „sort⸱o” est⸱as iu „sap⸱vezik⸱o” ... aŭ iu „fig⸱o post Pask⸱o”, ĉar oni al⸱glu⸱as la etiked⸱o⸱n „est⸱is ŝi⸱a sort⸱o!”, nur kiam oni pri⸱parol⸱as int⸱a⸱n okaz⸱aĵ⸱o⸱n. En la last⸱a histori⸱et⸱o de la libr⸱et⸱o, knab⸱in⸱et⸱o eskap⸱as est⸱i viv⸱a en⸱tomb⸱ig⸱it⸱a nur, ĉar la patr⸱o ankoraŭ last⸱a⸱foj⸱e dezir⸱as rigard⸱i ŝi⸱n antaŭ ol li ferm⸱as la tomb⸱o⸱n. Nu! Ĉu la knab⸱in⸱o „eskap⸱is si⸱a⸱n sort⸱o⸱n” aŭ ĉu est⸱is ŝi⸱a sort⸱o, ke ŝi last⸱moment⸱e sav⸱iĝ⸱is? Interes⸱a est⸱as la konstat⸱o de la knab⸱in⸱o – nun jam 65-jar⸱a – ke „ŝi est⸱is kondamn⸱it⸱a al la viv⸱o”. Do alt⸱a⸱j⸱n ide⸱o⸱j⸱n pri si⸱a viv⸱o ŝi cert⸱e ne hav⸱as!

Ĉifon⸱a vest⸱o ...

Tut⸱e ne tem⸱os pri la kovr⸱il⸱o de la libr⸱o! Ĝi est⸱as tre dec⸱a, sincer⸱a kaj ebl⸱e alud⸱a! Montr⸱iĝ⸱as sol⸱ec⸱a hom⸱a figur⸱o, sur⸱ir⸱ant⸱a la viv⸱o⸱voj⸱o⸱n kaj tren⸱ant⸱a long⸱a⸱n incit⸱a⸱n ombr⸱o⸱n mal⸱antaŭ si ... iom tim⸱ig⸱a⸱n. Tiu figur⸱o kaj tiu ombr⸱o regul⸱e re⸱ven⸱as en la libr⸱o kiel fon⸱o sub la tekst⸱o. Bon⸱eg⸱a ide⸱o! Mi⸱a inter⸱titol⸱o „ĉifon⸱a vest⸱o ... ” alud⸱as la zamenhof⸱a⸱n proverb⸱o⸱n el paragraf⸱o 229a, kiu ilustr⸱as la tem⸱o⸱n „honest⸱o”: Pli bon⸱a ĉifon⸱a vest⸱o, ol riĉ⸱ec⸱o en mal⸱honest⸱o. La dek tri histori⸱et⸱o⸱j, tut⸱e klar⸱e plej⸱part⸱e „ver⸱a⸱j”, honest⸱e pri⸱skrib⸱as hom⸱a⸱j⸱n sort⸱o⸱j⸱n kaj ne kaŝ⸱as mizer⸱o⸱n, mal⸱feliĉ⸱o⸱n, mal⸱honest⸱o⸱n, kruel⸱o⸱n kaj korupt⸱o⸱n. El la dek tri histori⸱et⸱o⸱j est⸱as nur du aŭ tri, kiu⸱j hav⸱as iom „glor⸱a⸱n fin⸱o⸱n”. Tamen ili pov⸱os al⸱port⸱i apog⸱o⸱n en propr⸱a⸱n mizer⸱o⸱n, ĉar per⸱e de mizer⸱o de ali⸱a⸱j hom⸱o⸱j oni pov⸱as trov⸱i ia⸱n mem⸱konsol⸱o⸱n!

Viv⸱o kaj lingv⸱o

Hom⸱o⸱j, kiu⸱j kon⸱as Juli⸱a – kaj kiu ja ne kon⸱as ŝi⸱n? – sent⸱os dum leg⸱ad⸱o, kvazaŭ ke ŝi sid⸱us antaŭ ili, en fotel⸱o, kaj trankvil⸱e rakont⸱us la histori⸱et⸱o⸱j⸱n. Kaj ŝi uz⸱as si⸱a⸱n propr⸱a⸱n kutim⸱a⸱n lingv⸱o⸱n, kun kelk⸱a⸱j (tre mal⸱mult⸱a⸱j, sed tamen iu⸱j) person⸱a⸱j propr⸱aĵ⸱o⸱j, do si⸱a⸱n propr⸱a⸱n idiolekton ... kaj tio ver⸱e ne ŝok⸱as mi⸱n. Konsider⸱u, baldaŭ⸱a leg⸱ant⸱o de la verk⸱et⸱o, tiu⸱n rimark⸱o⸱n kiel instig⸱o⸱n serĉ⸱i la kelk⸱a⸱j⸱n privat⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, ĉar ... mi mem est⸱is instig⸱it⸱a al interes⸱a pens⸱ad⸱o, ke (kaj Zamenhof mem iam esprim⸱is tiu⸱n ide⸱o⸱n) foj⸱foj⸱e logik⸱o pov⸱as prav⸱ig⸱i (neces⸱ig⸱i?) gramatik⸱a⸱n erar⸱o⸱n.

Petro DESMET'
Juli⸱a Sigmond: Nom⸱o⸱j kaj Sort⸱o⸱j. Eld. Exit, Cluj-Napoca, 2011. 110 paĝ⸱o⸱j, kudr⸱e bind⸱it⸱a. ISBN 978-606-92460-3-0.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Petro Desmet' el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Polur⸱i la bild⸱o⸱n de Pompej⸱o?

En ekster⸱land⸱o oni prav⸱e konsider⸱as Itali⸱o⸱n muze⸱o sub liber⸱a ĉiel⸱o pro ĝi⸱a fakt⸱e envi⸱ind⸱a art⸱a kaj histori⸱a hered⸱aĵ⸱o. Bedaŭr⸱ind⸱e tiu posed⸱aĵ⸱o est⸱as kelk⸱foj⸱e mal⸱bon⸱e mastr⸱um⸱at⸱a. Tiu konsider⸱o rilat⸱as eĉ al Pompej⸱o apud Napol⸱o – la mond⸱fam⸱a urb⸱o, kiu est⸱is detru⸱it⸱a en 79 p.K. pro erupci⸱o de la vulkan⸱o Vezuvi⸱o. Tamen la urb⸱o ne est⸱is super⸱ŝut⸱it⸱a de ĝi⸱a laf⸱o – kiel foj⸱e oni leg⸱as – sed de 10 metr⸱o⸱j da cindr⸱o kaj laf⸱o⸱ŝton⸱et⸱o⸱j. La konserv⸱ad⸱o de la pompej⸱a⸱j pri⸱fos⸱o⸱j ne est⸱as kontent⸱ig⸱a. Tial oni ĉiam pli oft⸱e aŭd⸱as nov⸱aĵ⸱o⸱j⸱n pri ter⸱fal⸱o⸱j kaj eĉ kresk⸱ant⸱a ĉe⸱est⸱o de sen⸱licenc⸱a⸱j ĉiĉeron⸱o⸱j. Tio ne konven⸱as al urb⸱o, kiu est⸱as en la list⸱o de Mond⸱a Kultur⸱hered⸱aĵ⸱o de Unesk⸱o.

Lig⸱e kun tio la komun⸱um⸱o de Pompej⸱o kaj la ital⸱a Ministr⸱ej⸱o pri kultur⸱o propon⸱is projekt⸱o⸱j⸱n kun la cel⸱o polur⸱i la bild⸱o⸱n de tiu antikv⸱a urb⸱o en Itali⸱o kaj en la mond⸱o. Unu el la iniciat⸱o⸱j, tut⸱e sen⸱pag⸱a kaj ebl⸱e la plej al⸱log⸱a, est⸱as la tiel nom⸱at⸱a⸱j „art⸱a⸱j mard⸱o⸱j”. Ĝi antaŭ⸱vid⸱as, ke ĝis decembr⸱o 2011 la last⸱a⸱n mard⸱o⸱n de ĉiu monat⸱o la pord⸱o⸱j de la pri⸱fos⸱o⸱j est⸱os mal⸱fermat⸱a⸱j por vizit⸱ant⸱o⸱j dum tut⸱a nokt⸱o. Por vizit⸱i ili⸱n sufiĉ⸱as anonc⸱i si⸱n pli fru⸱e. Gvid⸱at⸱e de arkeolog⸱o, oni mal⸱kovr⸱os ĉi-manier⸱e la kompleks⸱o⸱n de sub⸱urb⸱a⸱j term⸱o⸱j, kun bel⸱eg⸱a⸱j dekoraci⸱o⸱j kaj mur⸱pentr⸱aĵ⸱o⸱j traf⸱e ilumin⸱at⸱a⸱j.

Ali⸱a iniciat⸱o ebl⸱ig⸱as vizit⸱i la pri⸱fos⸱o⸱j⸱n bicikl⸱e. La itiner⸱o ek⸱as de la Plac⸱o de la amfiteatr⸱o kaj ating⸱as la tiel nom⸱at⸱a⸱n Mister-vila⸱o⸱n, kiu situ⸱as je distanc⸱o de 5 km. Tiu⸱n vetur⸱o⸱n la ŝat⸱ant⸱o⸱j de bicikl⸱o⸱j cert⸱e ĝu⸱os. La al⸱ir⸱o al tiu itiner⸱o ne est⸱as sen⸱pag⸱a, sed est⸱as inkluziv⸱it⸱a en la prez⸱o de ordinar⸱a bilet⸱o. Instru⸱ist⸱o⸱j ne pag⸱as la en⸱ir⸱o⸱n, kondiĉ⸱e ke ili kun⸱port⸱as atest⸱il⸱o⸱n pri profesi⸱o. Oni pov⸱as uz⸱i propr⸱a⸱n bicikl⸱o⸱n aŭ lu⸱pren⸱i iu⸱n ĉe la en⸱ir⸱ej⸱o. Bicikl⸱ant⸱o⸱j est⸱as al⸱vok⸱at⸱a⸱j respekt⸱i la unik⸱a⸱n lok⸱o⸱n kaj uz⸱i ŝirm⸱kask⸱o⸱n.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Romantik⸱a roman⸱o, sed ĉu sukces⸱a?

La franc⸱a verk⸱ist⸱o Sidoni⸱e Gabrielle Colette (1873-1954) est⸱as tre fam⸱a pro si⸱a⸱j roman⸱o⸱j Claudine, Chéri, Gig⸱i, kaj verk⸱int⸱o de grand⸱a nombr⸱o da ali⸱a⸱j popular⸱a⸱j verk⸱o⸱j. La verd⸱a tritik⸱o (Le Blé en herb⸱e) aper⸱is en 1923, kaj en 1954 aper⸱is film⸱it⸱a versi⸱o.

Mi mem est⸱as tre ne⸱kontent⸱a pri la verk⸱o, part⸱e ĉar la traduk⸱o est⸱as tre pez⸱a, sed ĉef⸱e ĉar la rakont⸱o ŝajn⸱as al mi tre ne⸱real⸱a. Sed, est⸱ant⸱e 78-jar⸱a emerit⸱a psik⸱olog⸱o, ebl⸱e mi est⸱as tro kritik⸱em⸱a; aŭ ebl⸱e mi tro forges⸱is la natur⸱o⸱n de 15- kaj 16-jar⸱a⸱j ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j. Mi do avert⸱as, ke oni leg⸱u mi⸱a⸱n recenz⸱o⸱n, kompren⸱ant⸱e, ke ali⸱spert⸱a⸱j person⸱o⸱j, ver⸱ŝajn⸱e, ne konsent⸱os kun mi⸱a taks⸱o.

La rakont⸱o

15-jar⸱a knab⸱in⸱o, nom⸱it⸱a Vink⸱a, regul⸱e somer⸱um⸱as en cert⸱a kamp⸱ar⸱a lok⸱o. La 16-jar⸱a fil⸱o, Filip⸱o, de amik⸱a famili⸱o, simil⸱e feri⸱as ĉiu⸱jar⸱e, en tiu sam⸱a lok⸱o. Est⸱ant⸱e pariz⸱an⸱o⸱j, la du famili⸱o⸱j trov⸱as la kamp⸱ar⸱a⸱n etos⸱o⸱n tre plaĉ⸱a. Mal⸱mult⸱o okaz⸱as tiu⸱lok⸱e, do oni sen⸱streĉ⸱e lud⸱as, konversaci⸱as kaj ĝu⸱as la viv⸱o⸱n.

Vink⸱a kaj Filip⸱o am⸱as unu la ali⸱a⸱n kaj urĝ⸱e sopir⸱as la for⸱pas⸱o⸱n de jar⸱o⸱j por pov⸱i ge⸱edz⸱iĝ⸱i. Ili⸱a inter⸱ri⸱lat⸱o est⸱as, kompren⸱ebl⸱e, sen⸱amor⸱a, tamen tre intim⸱a. Neni⸱u ali⸱a jun⸱ul(in)o rol⸱as en la roman⸱o, escept⸱e de la frat⸱in⸱et⸱o de Vink⸱a, kiu foj⸱foj⸱e menci⸱iĝ⸱as. Kaj ne⸱kon⸱at⸱a knab⸱o, kiu du⸱foj⸱e ag⸱as en la roman⸱o.

Plej⸱part⸱e ni leg⸱as pri la inter⸱rilat⸱ad⸱o de Vink⸱a kaj Filip⸱o. Spirit⸱e kaj vort⸱e ili tre⸱eg⸱e intim⸱as, sed korp⸱a intim⸱o preskaŭ tut⸱e mank⸱as. Eĉ kis⸱o⸱j rar⸱e okaz⸱as.

La intrig⸱o⸱n⸱stimul⸱ant⸱a ne⸱nom⸱it⸱a knab⸱o inform⸱as Filip⸱o⸱n, ke vir⸱in⸱o vol⸱as parol⸱i kun li. Ŝi est⸱as ĉirkaŭ-30-jar⸱a seks⸱obsed⸱at⸱in⸱o, kiu divers⸱manier⸱e instig⸱as li⸱n vizit⸱ad⸱i ŝi⸱n en ŝi⸱a dom⸱o, kie ŝi inic⸱as li⸱n en am⸱o⸱rad⸱o⸱n. Filip⸱o⸱n hont⸱ig⸱as, tamen konstant⸱e al⸱log⸱as tiu⸱j vizit⸱o⸱j. Kompren⸱ebl⸱e, al Vink⸱a li kaŝ⸱as tiu⸱n sekret⸱o⸱n.

Je la fin⸱o de la somer⸱a period⸱o, kiam la du famili⸱o⸱j apart⸱iĝ⸱os, la ne⸱kon⸱at⸱a knab⸱o du⸱a⸱foj⸱e en⸱ir⸱as la roman⸱o⸱n, por inform⸱i Vink⸱a⸱n pri la sekret⸱a amor⸱afer⸱o de Filip⸱o. Vink⸱a⸱n bat⸱eg⸱as tiu inform⸱iĝ⸱o. En la last⸱a⸱j paĝ⸱o⸱j de la roman⸱o ni las⸱iĝ⸱as kun dub⸱o⸱j pri la futur⸱o de la inter⸱ri⸱lat⸱o de la du infan⸱o⸱j.

Ne⸱ver⸱simil⸱a

Kio traf⸱as mi⸱n, la leg⸱ant⸱o⸱n, est⸱as, ke la 15- kaj 16-jar⸱a⸱j infan⸱o⸱j, ŝajn⸱e, neni⸱o⸱n sci⸱as pri seks⸱o. Pri la preciz⸱a inter⸱ag⸱ad⸱o de Filip⸱o kaj la amor⸱em⸱a vir⸱in⸱o la aŭtor⸱o ne inform⸱as ni⸱n.

La mult⸱e detal⸱um⸱it⸱a medit⸱ad⸱o de kaj Vink⸱a kaj Filip⸱o ŝajn⸱as al mi tre ne⸱ver⸱simil⸱a. Mi⸱a⸱opini⸱e, en tiu⸱j medit⸱ad⸱o⸱j son⸱as la pens⸱o⸱j de la 50-jar⸱a aŭtor⸱o, laŭ manier⸱o ne trov⸱ebl⸱a en 15-16-jar⸱ul⸱o⸱j. Ĉu inter 1889 (kiam Colette est⸱is 15-jar⸱a) kaj 2012 (kiam ni leg⸱as ni⸱a⸱lingv⸱e la roman⸱o⸱n) tiom ŝanĝ⸱iĝ⸱is la sent⸱ar⸱o kaj pens⸱ar⸱o de tia⸱j ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j? Aŭ ĉu mi prav⸱as, opini⸱ant⸱e, ke la de⸱long⸱e matur⸱aĝ⸱a verk⸱int⸱o forges⸱is la anim⸱karakter⸱o⸱n de adolesk⸱ant⸱o⸱j?

Kiel jam dir⸱it⸱e, sen⸱dub⸱e, ali⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j ali⸱e re⸱ag⸱os al la roman⸱o.

Donald BROADRIBB
Sidoni⸱e Gabrielle Colette: La verd⸱a tritik⸱o. El la franc⸱a traduk⸱is Roger Imbert. Eld. Grafokom, Ðurðevac (Kroati⸱o), 2010. 98 paĝ⸱o⸱j, kudr⸱e bind⸱it⸱a. ISBN 978-953-96978-7-8.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Donald Broadribb el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Antikv⸱a dram⸱o en modern⸱a vest⸱o ankoraŭ traf⸱as

En bon⸱aspekt⸱a mal⸱mol⸱a bind⸱aĵ⸱o, pres⸱it⸱a sur glace⸱a paper⸱o, renkont⸱as ni⸱n dram⸱o far⸱e de unu el la ĉef⸱dram⸱ist⸱o⸱j de la modern⸱a epok⸱o, re⸱verk⸱o de dram⸱o de unu el la ĉef⸱dram⸱ist⸱o⸱j antikv⸱a⸱grek⸱a⸱j, Sofokl⸱o. Special⸱ist⸱a, emoci⸱plen⸱a modern⸱ig⸱o de klasik⸱aĵ⸱o.

Alegori⸱o

Laŭ⸱dir⸱e, Anouilh verk⸱is si⸱a⸱n dram⸱o⸱n kiel kaŝ⸱a⸱n alegori⸱o⸱n de la nazi-franc⸱a soci⸱a situaci⸱o en la 1940aj jar⸱o⸱j. Sed en ni⸱a propr⸱a temp⸱o ĝi konserv⸱as si⸱a⸱n prezent⸱o⸱n de nur tro familiar⸱a situaci⸱o en mult⸱a⸱j part⸱o⸱j de la mond⸱o. Mi suspekt⸱as, ke ĉiu el ni pov⸱as facil⸱e re⸱kon⸱i ĝi⸱n.

La tem⸱o

Mal⸱long⸱e la tem⸱o, laŭ la versi⸱o de Anouilh: Edip⸱o, reĝ⸱o de Teb⸱o, est⸱is la patr⸱o de du fil⸱o⸱j, Eteokl⸱o kaj Polinico, kaj du fil⸱in⸱o⸱j, Ismena kaj Antigon⸱a. Post la pere⸱o de Edip⸱o, li⸱a⸱j du fil⸱o⸱j inter⸱batal⸱is por ating⸱i la reĝ⸱a⸱n posten⸱o⸱n, kaj sam⸱temp⸱e mort⸱ig⸱is unu la ali⸱a⸱n. La inter⸱batal⸱o est⸱is tiel furioz⸱a, ke ambaŭ korp⸱o⸱j dis⸱pec⸱iĝ⸱is.

Nov⸱a reĝ⸱o, Kreon⸱o, ek⸱posten⸱is. Li arbitr⸱e dekret⸱is, ke Eteokl⸱o est⸱is hero⸱o, kaj Polinico fi⸱perfid⸱ul⸱o. Li tial or⸱don⸱is publik⸱a⸱n funebr⸱ad⸱o⸱n pri Eteokl⸱o kaj ties honor⸱ig⸱a⸱n publik⸱a⸱n en⸱ter⸱ig⸱o⸱n. Li or⸱don⸱is, ke la kadavr⸱o de Polinico rest⸱u ne-en⸱ter⸱ig⸱it⸱a, mal⸱honor⸱at⸱a. Kiu eĉ sugest⸱et⸱us, ke Kreon⸱o mis⸱decid⸱is per si⸱a dekret⸱o, tiu tuj est⸱os ekzekut⸱it⸱a.

Rilat⸱e al la du knab⸱in⸱o⸱j, Kreon⸱o ali⸱e opini⸱as. Li⸱a propr⸱a fil⸱o, Hemono, kaj Antigon⸱a est⸱as inter⸱am⸱ant⸱o⸱j. Ili plan⸱as ge⸱edz⸱iĝ⸱i, kaj Antigon⸱a, kiu nun est⸱as du⸱dek⸱jar⸱a, loĝ⸱as en la reĝ⸱a palac⸱o, est⸱ant⸱e ĉies dorlot⸱at⸱o. La reĝ⸱o Kreon⸱o plen⸱e aprob⸱as la est⸱ont⸱a⸱n ge⸱edz⸱iĝ⸱o⸱n, ĉar ankaŭ li opini⸱as Antigon⸱a⸱n tre am⸱ind⸱a kaj infan⸱e sen⸱kulp⸱a.

Sed sekret⸱o⸱n gard⸱as Antigon⸱a, ĝi⸱n kon⸱as nur ŝi⸱a frat⸱in⸱o Ismena: Antigon⸱a intenc⸱as kaŝ⸱e en⸱ter⸱ig⸱i la kadavr⸱o⸱n de si⸱a frat⸱o Polinico. La tradici⸱o postul⸱as en⸱ter⸱ig⸱o⸱n, por ebl⸱ig⸱i al la spirit⸱o de la mort⸱int⸱o pac⸱e rest⸱i en la land⸱o de la mort⸱int⸱o⸱j. Sen en⸱ter⸱ig⸱o, tiu spirit⸱o dev⸱us vag⸱ad⸱i sen⸱ĉes⸱e sur la ter⸱o, konstant⸱e sufer⸱ant⸱e kaj mis⸱ag⸱ant⸱e.

Tamen la reĝ⸱o Kreon⸱o publik⸱e dekret⸱is, ke kiu ajn prov⸱us en⸱ter⸱ig⸱i la kadavr⸱o⸱n de Polinico, tiu est⸱as tuj ekzekut⸱end⸱a. Li posten⸱ig⸱is gard⸱ist⸱o⸱j⸱n ĉe la kadavr⸱o, por cert⸱ig⸱i, ke neni⸱u eĉ prov⸱et⸱os en⸱ter⸱ig⸱i ĝi⸱n.

Antigon⸱a kaŝ⸱e atend⸱as, ĝis la gard⸱ist⸱o⸱j dum⸱paŭz⸱e mal⸱atent⸱as. Ŝi ek⸱ŝut⸱as iom da ter⸱o sur la kadavr⸱o⸱n kaj tuj for⸱kur⸱as. Ĉagren⸱as la gard⸱ist⸱o⸱j⸱n trov⸱i tio⸱n. Pro la reĝ⸱id⸱in⸱a natur⸱o de Antigon⸱a, ili tim⸱as ŝi⸱n mort⸱ig⸱i. Do unu el la gard⸱ist⸱o⸱j kur⸱as al la reĝ⸱o Kreon⸱o por inform⸱i li⸱n pri tio, kio okaz⸱is. Kreon⸱o or⸱don⸱as al⸱konduk⸱i Antigon⸱a⸱n.

Privat⸱e Kreon⸱o kaj Antigon⸱a diskut⸱as la afer⸱o⸱n. Kreon⸱o, kiu sci⸱as, ke la dekret⸱o est⸱is nur propagand⸱aĵ⸱o por glor⸱i li⸱n kaj li⸱a⸱n pretend⸱o⸱n rajt⸱i reg⸱i, el⸱pens⸱as metod⸱o⸱n protekt⸱i Antigon⸱a⸱n.

Li propon⸱as mort⸱ig⸱i la gard⸱ist⸱o⸱j⸱n, por ke ili ne dis⸱kon⸱ig⸱u la event⸱o⸱n. Antigon⸱a al neni⸱u menci⸱u si⸱a⸱n ag⸱o⸱n. Li or⸱don⸱os for⸱viŝ⸱i la ter⸱er⸱o⸱j⸱n met⸱it⸱a⸱j⸱n sur la kadavr⸱o⸱n. Tiel la publik⸱o neni⸱o⸱n sci⸱os pri ŝi⸱a ag⸱o, kaj la normal⸱a viv⸱o pov⸱os daŭr⸱i. Cert⸱e reĝ⸱o, kiu est⸱ig⸱as la leĝ⸱o⸱j⸱n, pov⸱as est⸱ig⸱i escept⸱o⸱j⸱n, ĉu ne?

Krom⸱e, Kreon⸱o sci⸱ig⸱as al Antigon⸱a si⸱a⸱n propr⸱a⸱n sekret⸱o⸱n: ke li efektiv⸱e ne cert⸱as kiu⸱j el la kadavr⸱er⸱o⸱j est⸱as de Eteokl⸱o kaj kiu⸱j de Polinico. Li tut⸱e arbitr⸱e deklar⸱is, ke cert⸱a⸱j kadavr⸱er⸱o⸱j est⸱as de Eteokl⸱o, ĉar ja la tut⸱a dekret⸱o est⸱is nur simbol⸱o⸱cel⸱a. Kaj ja al mort⸱int⸱o mem ne grav⸱as en⸱ter⸱ig⸱o aŭ ne⸱en⸱ter⸱ig⸱o. Kiu mort⸱is, tiu mort⸱is, la rit⸱o⸱j neniom val⸱or⸱as en la real⸱o.

Antigon⸱a rifuz⸱as li⸱a⸱n propon⸱o⸱n, du⸱kial⸱e. Unu⸱e, en⸱ter⸱ig⸱o sen⸱escept⸱e neces⸱as. Du⸱e, kaj ĉef⸱e: akcept⸱int⸱e est⸱i reĝ⸱o, li dev⸱as akcept⸱i, ke ĉiu li⸱a dekret⸱o est⸱as sen⸱escept⸱e plen⸱um⸱end⸱a. Kio⸱n dekret⸱as reĝ⸱o, tio⸱n eĉ tiu reĝ⸱o mem ne rajt⸱as mal⸱obe⸱i. Reĝ⸱o ne pli rajt⸱as arbitr⸱e ag⸱i, ol rajt⸱as ĉiu ajn ordinar⸱ul⸱o.

Inter Antigon⸱a kaj Kreon⸱o kverel⸱o ard⸱iĝ⸱as. Kreon⸱o insist⸱as, ke li ne ekzekut⸱ig⸱os Antigon⸱a⸱n. Antigon⸱a insist⸱as, ke li ne pov⸱as ne ekzekut⸱ig⸱i ŝi⸱n, kio⸱n oni propr⸱a⸱vol⸱e akcept⸱is, tio⸱n ne lic⸱as propr⸱a⸱vol⸱e ne far⸱i.

Sen⸱esper⸱e Kreon⸱o or⸱don⸱as ekzekut⸱i Antigon⸱a⸱n. Kiam ek⸱sci⸱as tio⸱n Hemono, li suicid⸱as. Ankaŭ Ismena, la frat⸱in⸱o de Antigon⸱a. Kaj ali⸱a⸱j.

Fin⸱e rest⸱as nur Kreon⸱o, kiu dev⸱as mensog⸱e ŝajn⸱ig⸱i al la mond⸱o kaj al si⸱a konsil⸱ant⸱ar⸱o, ke la viv⸱o plu tut⸱e normal⸱as. Si⸱a⸱n sort⸱o⸱n li mem antaŭ⸱elekt⸱is.

Dram⸱ist⸱a talent⸱o

La kapabl⸱o de la dram⸱ist⸱o, Je⸱a⸱n Anouilh, tiel perfekt⸱e en⸱scen⸱ig⸱i la tut⸱o⸱n – la tut⸱a dram⸱o plen⸱e kred⸱ig⸱as si⸱n real⸱a – est⸱as indik⸱o de li⸱a dram⸱ist⸱a talent⸱o. Kaj de la mal⸱plaĉ⸱a fakt⸱o, ke la hom⸱a karakter⸱o rest⸱as konstant⸱e sen⸱ŝanĝ⸱a, malgraŭ tio, en kiu epok⸱o oni viv⸱as.

Tio⸱n konstat⸱int⸱e, kiel mi pov⸱us rifuz⸱i honor⸱i la dram⸱o⸱n kaj ĝi⸱a⸱n fin⸱fin⸱a⸱n ek⸱aper⸱o⸱n en ni⸱a lingv⸱o?

Donald BROADRIBB
Je⸱a⸱n Anouilh: Antigon⸱a. El la franc⸱a traduk⸱is Roger Imbert. Eld. Grafokom, Đurđevac, Kroati⸱o, 2009. 67 paĝ⸱o⸱j, bind⸱it⸱a. ISBN 978-953-96975-6-1.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Donald Broadribb el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kapreol⸱id⸱a terapi⸱o

Kun plezur⸱o mi leg⸱is tiu⸱n ĉi mal⸱grand⸱a⸱n por⸱infan⸱a⸱n roman⸱o⸱n pri la bon⸱a influ⸱o, kiu⸱n mild⸱a best⸱o kapabl⸱as hav⸱i sur la viv⸱o⸱n de infan⸱o kaj ankaŭ sur relativ⸱e grand⸱a⸱n soci⸱a⸱n ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o⸱n.

Tiu ĉi libr⸱o de la por⸱infan⸱a kroat⸱a verk⸱ist⸱in⸱o Andelka Martić est⸱is unu⸱a⸱foj⸱e publik⸱ig⸱it⸱a kroat⸱lingv⸱e en 1953.

Kvankam la ĉef⸱a⸱j hero⸱o⸱j de la rakont⸱o est⸱as 5-jar⸱a knab⸱o kaj lakt⸱o⸱suĉ⸱ant⸱a beb⸱a kapreol⸱id⸱o, la cel⸱at⸱a publik⸱o de la roman⸱et⸱o (la potencial⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j) dev⸱us est⸱i iom pli grand⸱a⸱j infan⸱o⸱j (ebl⸱e 8-10-jar⸱a⸱j aŭ pli). Fakt⸱e, la aŭtor⸱a voĉ⸱o est⸱as tiu de plen⸱kresk⸱ul⸱o, kiu re⸱memor⸱as pri si⸱a infan⸱ec⸱o. Tial plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j ŝat⸱as re⸱memor⸱o⸱j⸱n pri la infan⸱ec⸱o (kiel ekzempl⸱e mi), pov⸱as ĝu⸱i la libr⸱o⸱n.

Rid-orden⸱o

Mi rimark⸱is, ke la tekst⸱o hav⸱as oportun⸱a⸱j⸱n pied⸱not⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j klar⸱ig⸱as al la ne⸱kroat⸱a leg⸱ant⸱o kelk⸱a⸱j⸱n detal⸱o⸱j⸱n pri la kroat⸱a histori⸱o dum la du⸱a mond⸱milit⸱o – la period⸱o, kiam okaz⸱as la event⸱o⸱j de la roman⸱et⸱o. Sur la mal⸱antaŭ⸱a kovr⸱il⸱o trov⸱iĝ⸱as interes⸱a⸱j inform⸱o⸱j kaj traf⸱a⸱j koment⸱o⸱j pri la aŭtor⸱in⸱o kaj la libr⸱o. Inter⸱ali⸱e, ni pov⸱as ek⸱sci⸱i de tie, ke tiu ĉi verk⸱o „est⸱as premi⸱it⸱a per ‚Rid-orden⸱o’ de pol⸱a⸱j infan⸱o⸱j (1973), dediĉ⸱it⸱a al hom⸱o⸱j apart⸱e merit⸱a⸱j por pli seren⸱a kaj pli bel⸱a infan⸱ec⸱o”. Laŭ la sam⸱a font⸱o, ni pov⸱as konklud⸱i, ke la libr⸱o en⸱ten⸱as mult⸱a⸱j⸱n aŭtobiografi⸱a⸱j⸱n element⸱o⸱j⸱n, ĉar la aŭtor⸱in⸱o mem est⸱is jun⸱a partizan⸱in⸱o dum la du⸱a mond⸱milit⸱o, en la kroat⸱a rezist⸱mov⸱ad⸱o.

Fragment⸱o

La kapreol⸱id⸱o Pirgo, kiu est⸱as real⸱ism⸱a best⸱a hero⸱o de la roman⸱et⸱o, far⸱iĝ⸱as sam⸱temp⸱e poem⸱ec⸱a simbol⸱o de anim⸱a pur⸱ec⸱o kaj fidel⸱a amik⸱ec⸱o dum mal⸱hel⸱a histori⸱a period⸱o de agres⸱em⸱a mal⸱am⸱o inter plen⸱kresk⸱a⸱j hom⸱o⸱j. Željko, la 5-jar⸱a fil⸱o de partizan⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j, kiu dev⸱as loĝ⸱i mult⸱a⸱n temp⸱o⸱n en arb⸱ar⸱a kaŝ⸱it⸱a tend⸱ar⸱o mal⸱proksim⸱e de la patr⸱in⸱o, amik⸱iĝ⸱as tut⸱e natur⸱e al Pirgo, la kelk⸱tag⸱a kapreol⸱id⸱o, kiu orf⸱iĝ⸱is, kiam oni bombard⸱is la arb⸱ar⸱o⸱n. La unu⸱a⸱n paŝ⸱o⸱n de tiu rilat⸱o far⸱as la trem⸱ant⸱a kaj neni⸱o⸱n kompren⸱ant⸱a best⸱id⸱o, kiu dum la bombard⸱o fid⸱as si⸱a⸱n instinkt⸱o⸱n kaj proksim⸱iĝ⸱as al la trem⸱ant⸱a kaj preskaŭ neni⸱o⸱n kompren⸱ant⸱a hom⸱id⸱o. La pri⸱skrib⸱o de ili⸱a renkont⸱iĝ⸱o est⸱as poem⸱ec⸱a proz⸱pec⸱o, kiu sen⸱tig⸱as la leg⸱ant⸱o⸱n, kiom mult⸱e val⸱or⸱as por la anim⸱o de la infan⸱o tia sincer⸱a kaj tut⸱kor⸱a fid⸱o de sen⸱defend⸱a best⸱id⸱o. Jen et⸱a emoci⸱a fragment⸱o:

„Sed nov⸱a bomb⸱o eksplod⸱int⸱a mal⸱antaŭ la kapreol⸱id⸱o tranĉ⸱is la silent⸱o⸱n kaj re⸱ven⸱ig⸱is ni⸱n en la real⸱o⸱n. La kapreol⸱id⸱o ek⸱salt⸱is, kvazaŭ per vip⸱o bat⸱it⸱a, sku⸱is la kap⸱et⸱o⸱n, ek⸱gap⸱is konfuz⸱it⸱e, kaj tiam rapid⸱eg⸱e al⸱hast⸱is al mi, kuŝ⸱iĝ⸱is sur la ter⸱o⸱n kaj al⸱prem⸱iĝ⸱is al mi. Mi⸱a⸱j man⸱o⸱j aŭtomat⸱e volv⸱iĝ⸱is ĉirkaŭ ĝi⸱a trem⸱ant⸱a korp⸱o.
Kiel tio okaz⸱is? Ĉu mi sonĝ⸱as? Mi sent⸱as la varm⸱o⸱n de la fragil⸱a korp⸱o de la best⸱et⸱o. Mi sent⸱as sub la man⸱o la mol⸱ec⸱o⸱n de ĝi⸱a⸱j mal⸱long⸱a⸱j har⸱o⸱j kaj rigard⸱as la trem⸱ant⸱a⸱n bril⸱o⸱n en ĝi⸱a⸱j mal⸱sek⸱a⸱j okul⸱o⸱j. Subit⸱e al mi ŝajn⸱is, ke mi ne est⸱as la sam⸱a knab⸱o sol⸱ec⸱e for⸱vag⸱int⸱a en la arb⸱ar⸱o⸱n. Kvazaŭ la et⸱a best⸱o ia⸱manier⸱e ŝanĝ⸱us mi⸱n. Kaj fakt⸱e est⸱is tiel. Mi ne plu est⸱is sol⸱a. Jen ven⸱is iu serĉ⸱ant⸱a mi⸱a⸱n protekt⸱o⸱n. Mi ne plu est⸱as, kiel ĉiam ĝis nun, la plej mal⸱grand⸱a kaj la plej mal⸱fort⸱a, sed nun mi hav⸱as iu⸱n por kiu mi zorg⸱os kaj kiu⸱n mi protekt⸱os. Nun ankaŭ al mi est⸱os pli facil⸱e, ĉar kiam hom⸱o pens⸱as ne nur pri si mem, ankaŭ la tim⸱o⸱sent⸱o est⸱as mal⸱pli grand⸱a.”

Rid⸱et-terapi⸱o

La ĉe⸱est⸱o de la kapreol⸱id⸱o en la partizan⸱a tend⸱ar⸱o ig⸱as eĉ la plej sort⸱o⸱bat⸱it⸱a⸱j⸱n kaj mal⸱gaj⸱a⸱j⸱n milit⸱ist⸱o⸱j⸱n rid⸱et⸱i kaj re⸱kapt⸱i iom da bon⸱humor⸱o. Željko sent⸱as tio⸱n, kaj tial li hav⸱as la bril⸱a⸱n ide⸱o⸱n al⸱port⸱i si⸱a⸱n amik⸱o⸱n Pirgo al mont⸱ar⸱a kaŝ⸱it⸱a hospital⸱o, por pli⸱alt⸱ig⸱i la humor⸱o⸱n de la vund⸱it⸱a⸱j partizan⸱o⸱j, pri⸱zorg⸱at⸱a⸱j tie. La knab⸱o kaj la kapreol⸱id⸱o far⸱as long⸱a⸱n, danĝer⸱a⸱n kaj lac⸱ig⸱a⸱n vojaĝ⸱o⸱n, akompan⸱ant⸱e grup⸱o⸱n da partizan⸱o⸱j al la hospital⸱o. La kuraĝ⸱o de la du⸱op⸱o est⸱as rekompenc⸱it⸱a per tio, ke ĉiu⸱j pacient⸱o⸱j dank⸱em⸱e akcept⸱as ili⸱n ambaŭ, far⸱as demand⸱o⸱j⸱n pri ili⸱a unu⸱a renkont⸱iĝ⸱o en la arb⸱ar⸱o kaj dezir⸱as kares⸱i ili⸱n ambaŭ. Kio⸱n Željko kaj Pirgo plen⸱sukces⸱e plen⸱um⸱as, oni nom⸱us hodiaŭ „terapi⸱o per⸱e de rid(et)o”. La am⸱o⸱plen⸱a⸱j kor⸱o⸱j de la du⸱op⸱o hav⸱as pozitiv⸱a⸱n influ⸱o⸱n sur ĉiu⸱j⸱n hom⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ek⸱kon⸱as ili⸱n.

Konklud⸱e, se vi dezir⸱as kapreol⸱id⸱a⸱n terapi⸱o⸱n (rid⸱et-terapi⸱o⸱n) por vi mem aŭ/kaj por infan⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n vi am⸱as, ind⸱as leg⸱i tiu⸱n libr⸱o⸱n kaj rekomend⸱i ĝi⸱n al esperant⸱ist⸱a⸱j infan⸱o⸱j por leg⸱ad⸱o aŭ eventual⸱e rakont⸱i ĝi⸱n naci⸱lingv⸱e al ne-esperant⸱ist⸱a⸱j infan⸱o⸱j.

Luiz⸱a CAROL
Andelka Martić: La kapreol⸱id⸱o Pirgo. Elkroatigis Josipa Katunar. Eld. Grafokom, Đurđevac, 2011. 102 paĝ⸱o⸱j, bind⸱it⸱a. ISBN 978-953-96975-9-2.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Luiz⸱a Carol el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

S-vag⸱e

Japan⸱in⸱o, kiu perd⸱iĝ⸱is en mont⸱ar⸱o en Nepal⸱o, manĝ⸱is 13 tag⸱o⸱j⸱n nur herb⸱o⸱n kaj bambu⸱o⸱n kaj trink⸱is river⸱a⸱n akv⸱o⸱n por tra⸱viv⸱i.

Fin⸱e la 49-jar⸱aĝ⸱a Makiko Iwafuchi, erar⸱vag⸱int⸱e ĉirkaŭ 80 km, aŭd⸱is voĉ⸱o⸱j⸱n de vilaĝ⸱an⸱o⸱j. Ŝi kulp⸱ig⸱is si⸱a⸱n „stult⸱ec⸱o⸱n”, ke ŝi pied⸱ir⸱is sol⸱a en mont⸱ar⸱a region⸱o 4300 m alt⸱a nord⸱e de Katmando.

Navin SHRESTHA/PG

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Navin Shrestha/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Uson⸱angl⸱a, ĉu efik⸱a mond⸱o⸱lingv⸱o?

Pentagon⸱o kaj ali⸱a⸱j instanc⸱o⸱j en Uson⸱o (kelk⸱foj⸱e ankaŭ en Kanad⸱o kaj ali⸱a⸱j angl⸱e⸱parol⸱ant⸱a⸱j land⸱o⸱j) uz⸱as unik⸱a⸱n ĵargon⸱o⸱n, kiu⸱j ebl⸱e ne est⸱as tuj kompren⸱ebl⸱a al ne⸱inic⸱it⸱o⸱j. Jen laŭ⸱vort⸱a esperant⸱ig⸱o de kelk⸱a⸱j ekzempl⸱o⸱j:

Ĉu vi pov⸱as diven⸱i, al kio jen⸱a⸱j fraz⸱o⸱j alud⸱as?

1) Vertikal⸱e dis⸱part⸱ig⸱it⸱a kontraŭ⸱person⸱ar⸱a rimed⸱o.
2) Aer⸱o⸱dinamik⸱a person⸱ar⸱a mal⸱akcel⸱ig⸱il⸱o.
3) (Uson⸱a⸱j soldat⸱o⸱j) funkci⸱is en cel⸱riĉ⸱a medi⸱o.
4) (La helikopter⸱o) sufer⸱is ne⸱re⸱ten⸱ebl⸱a⸱n lamen⸱a⸱n liber⸱iĝ⸱o⸱n, kaj mal⸱sukces⸱is konserv⸱i liber⸱a⸱n super⸱teren⸱a⸱n spac⸱o⸱n.
5) (Pri mal⸱san⸱ul⸱ej⸱a pacient⸱o en Filadelfio) Est⸱is kaz⸱o de negativ⸱a pacient⸱a pri⸱zorg⸱a rezult⸱o.
6) (El fajr⸱o⸱brigad⸱a raport⸱o el Albert⸱o) Oni trov⸱is vir⸱o⸱n en mal⸱viv⸱i⸱pov⸱a kondiĉ⸱o.
7) Heksaformaj rotaci⸱ig⸱ebl⸱a⸱j supr⸱aĵ⸱a⸱j kun⸱prem⸱a⸱j element⸱o⸱j.
8) Fisk⸱a⸱j sub⸱ating⸱ul⸱o⸱j.
9) Lign⸱a⸱j inter⸱dent⸱a⸱j stimul⸱il⸱o⸱j.

Respond⸱o⸱j:

1) Bomb⸱o.
2) Paraŝut⸱o.
3) La soldat⸱o⸱j trov⸱iĝ⸱is sen⸱esper⸱e ĉirkaŭ⸱it⸱a⸱j de nombr⸱e super⸱a⸱j mal⸱amik⸱o⸱j.
4) El raport⸱o pri helikopter⸱a kraŝ⸱o pro romp⸱o de rotor⸱a lamen⸱o.
5) La pacient⸱o mort⸱is.
6) Oni trov⸱is mort⸱int⸱a⸱n vir⸱o⸱n.
7) Ŝtal⸱a⸱j bolt⸱ring⸱o⸱j.
8) Mal⸱riĉ⸱a⸱j uson⸱an⸱o⸱j.
9) Dent⸱o⸱pik⸱il⸱o⸱j.

Albisturo KVink⸱e

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Albisturo Kvinke el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ŝtat⸱o-stat⸱o

Laŭ statistik⸱o⸱j el la jar⸱o 2010, la mez⸱a aĝ⸱o de uson⸱an⸱o⸱j est⸱as 37 jar⸱o⸱j. En la uson⸱a ŝtat⸱o Teksas⸱o la mez⸱a aĝ⸱o est⸱as 33,6 jar⸱o⸱j; antaŭ 10 jar⸱o⸱j 32,6 jar⸱o⸱j.

Teksas⸱an⸱o⸱j plu ne tiom aĝ⸱as, ĉar la ŝtat⸱o de ekonomi⸱a vid⸱punkt⸱o tre al⸱log⸱as la jun⸱a⸱n generaci⸱o⸱n. Meksik⸱de⸱ven⸱a⸱j est⸱as 38 % de la teksas⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o: tiu ĉi grand⸱a meksik⸱a komun⸱um⸱o stimul⸱as konstant⸱a⸱n pli⸱grand⸱ig⸱o⸱n de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

La teksas⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o jam ating⸱is 25 milion⸱o⸱j⸱n – 25 % pli ol en la jar⸱o 2000.

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sving⸱ant⸱e la ŝtat⸱a⸱n flag⸱o⸱n

Oficial⸱iĝ⸱is kiel muzik⸱o de la uson⸱a ŝtat⸱o Teksas⸱o la tiel nom⸱at⸱a okcident⸱a sving⸱o. Tio est⸱as nur la du⸱a foj⸱o, ke uson⸱a ŝtat⸱o oficial⸱ig⸱is „si⸱a⸱n” muzik⸱o⸱n.

Okcident⸱a sving⸱o est⸱as ĵaz-sub⸱spec⸱o, en kiu inter⸱miks⸱iĝ⸱is ritm⸱o⸱j de tradici⸱a⸱j sving⸱o, blus⸱o, diksilando kaj eĉ polk⸱o-danc⸱o. Ĝi aper⸱is kaj popular⸱iĝ⸱is kiel teksas⸱a popol⸱a danc⸱o dum la jar⸱o⸱j 1920aj kaj 30aj.

Tiu ĉi tip⸱a danc⸱muzik⸱o akir⸱is adept⸱o⸱j⸱n en Teksas⸱o, Oklahamo kaj Kaliforni⸱o ĝis la 1940aj jar⸱o⸱j. Al⸱don⸱e al tradici⸱a⸱j ĵaz⸱instrument⸱o⸱j al⸱ven⸱is ankaŭ gitar⸱o⸱j kaj violon⸱o⸱j. Ceter⸱e, unu el la pionir⸱o⸱j de rokenrol⸱o, Bill Haley, sub⸱strek⸱is la influ⸱o⸱n de okcident⸱a sving⸱o en la evolu⸱o de rokenrol⸱o en la 1950aj jar⸱o⸱j.

Klasik⸱aĵ⸱o⸱j

La plej popular⸱a okcident-sving⸱ist⸱o est⸱is Bob Willis kun si⸱a band⸱o Texas Playboys (Teksas⸱a⸱j lud⸱em⸱ul⸱o⸱j). Kant⸱o⸱j, kiel San Antonio Ros⸱e (Roz⸱o de San Antonio) kaj Tak⸱e me back to Tulsa (Re⸱ven⸱ig⸱u mi⸱n al Tulsa) rest⸱as klasik⸱aĵ⸱o⸱j de la ĝenr⸱o.

Nun⸱temp⸱e la centr⸱o de tiu ĉi ĵaz-sub⸱spec⸱o trov⸱iĝ⸱as en la teksas⸱a ĉef⸱urb⸱o Austin. Tie hejm⸱as la plej popular⸱a okcident-sving⸱a band⸱o Asleep at the wheel (Ĉe⸱stir⸱il⸱e dorm⸱ant⸱a).

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Tut⸱mond⸱a eksk-urs⸱o

Berlin⸱o en 2002 kaj en 2003, Kitzbühel en 2004, Istanbul⸱o en 2005, Toki⸱o kaj Pjongjang⸱o en la sam⸱a jar⸱o, du⸱dek⸱o da ali⸱a⸱j urb⸱o⸱j post⸱e. En 2011-2012 de⸱nov⸱e Berlin⸱o – tiel rond⸱vojaĝ⸱as ĉirkaŭ 120 urs⸱o⸱statu⸱o⸱j kaj kon⸱at⸱ig⸱as al hom⸱o⸱j la kultur⸱o⸱n de si⸱a⸱j de⸱ven⸱land⸱o⸱j.

La cel⸱o de la vojaĝ⸱ant⸱a ekspozici⸱o est⸱as pli⸱ig⸱i ne nur sci⸱o⸱j⸱n pri land⸱o⸱j de la mond⸱o, sed ankaŭ toler⸱em⸱o⸱n kaj kompren⸱em⸱o⸱n. Mez⸱e de grand⸱a cirkl⸱o konsist⸱ant⸱a el land⸱a⸱j urs⸱o⸱j star⸱as or⸱e kaj arĝent⸱e farb⸱it⸱a⸱j tut⸱mond⸱a⸱j urs⸱o⸱j, kiu⸱j reprezent⸱as ekzempl⸱e komun⸱a⸱j⸱n ec⸱o⸱j⸱n kaj respekt⸱o⸱n al ĉio viv⸱ant⸱a.

Simbol⸱o⸱j

La land⸱a⸱j urs⸱o⸱j star⸱as cirkl⸱e sur plac⸱o, du metr⸱o⸱j⸱n alt⸱a⸱j, kun la antaŭ⸱pied⸱o⸱j etend⸱it⸱a⸱j supr⸱e⸱n, man-en-man⸱e. En ĉiu land⸱o ili⸱a ord⸱o vari⸱as, laŭ la tiu⸱land⸱a⸱j nom⸱o⸱j en alfabet⸱a ord⸱o. Hom⸱o⸱j rond⸱ir⸱as de unu statu⸱o al ali⸱a. Ĉiu⸱n urs⸱o⸱n kovr⸱as simbol⸱o⸱j kaj bild⸱o⸱j el la pas⸱int⸱ec⸱o kaj nun⸱o de ili⸱a land⸱o. La kolor⸱o⸱j⸱n kaj ornam⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kre⸱is kaj pentr⸱is tiu⸱land⸱a art⸱ist⸱o.

La ekspozici⸱o⸱n nask⸱is Eva kaj Klaus Hertz, Germani⸱o, kun praktik⸱a help⸱o – ekzempl⸱e transport⸱a – de plur⸱a⸱j firma⸱o⸱j kaj asoci⸱o⸱j.

Aŭkci⸱e

Kelk⸱foj⸱e vizit⸱ant⸱o⸱j dezir⸱as aĉet⸱i al si urs⸱o⸱n. La grand⸱a⸱j statu⸱o⸱j est⸱as vend⸱at⸱a⸱j aŭkci⸱e, kaj la vend⸱it⸱a⸱n anstataŭ⸱os nov⸱a urs⸱o el la sam⸱a land⸱o, ebl⸱e de ali⸱a art⸱ist⸱o.

Aĉet⸱ebl⸱as ankaŭ pli mal⸱grand⸱a⸱j urs⸱o⸱j, kolor⸱ig⸱ebl⸱a infan⸱libr⸱o kaj ali⸱a⸱j akcesor⸱aĵ⸱o⸱j. Ĉiu cend⸱o help⸱as infan⸱o⸱j⸱n sufer⸱ant⸱a⸱j⸱n de mal⸱riĉ⸱o, aŭ per⸱e de lok⸱a⸱j asoci⸱o⸱j aŭ per⸱e de UNICEF.

En la ret⸱o aper⸱as nov⸱aĵ⸱leter⸱o⸱j pri la vojaĝ⸱o⸱j de la urs⸱o⸱j: www.buddy-baer.com.

SALIKO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Salik⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sub⸱akv⸱a spion⸱o

Fulik⸱o⸱j est⸱as akv⸱a⸱j bird⸱o⸱j sufiĉ⸱e dis⸱vast⸱iĝ⸱int⸱a⸱j en Eŭrop⸱o. E-fulik⸱o (ital⸱lingv⸱e e-Folaga) est⸱as mal⸱e „ŝtal⸱a fiŝ⸱o”, kiu⸱n antaŭ ne⸱long⸱e kre⸱is esplor⸱ist⸱o⸱j de Sub⸱mar⸱a Esplor-Centr⸱o de Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at-Organiz⸱aĵ⸱o en la ital⸱a urb⸱o La Spezia. La cel⸱o: registr⸱i la ĉe⸱est⸱o⸱n de boat⸱o⸱j en⸱e de protekt⸱at⸱a⸱j mar-are⸱o⸱j. Tiu fenomen⸱o ne mal⸱oft⸱as en ital⸱a⸱j mar⸱o⸱j. Eŭrop⸱a Uni⸱o kontribu⸱is al la projekt⸱o 3,3 milion⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j.

Alarm⸱o

La E-fulik⸱o mem est⸱as aŭtonom⸱a sub⸱mar⸱a vetur⸱il⸱o, kies elektron⸱ik⸱a⸱j naz⸱o⸱j kaj orel⸱o⸱j sonor⸱ig⸱os alarm⸱o⸱n, kiam est⸱as rimark⸱it⸱a⸱j el⸱verŝ⸱o⸱j abrupt⸱a⸱j de hidrokarbon⸱o⸱j en la mar⸱o⸱n.

Perfekt⸱e funkci⸱is la unu⸱a test⸱o. Simul⸱it⸱a est⸱is en⸱ir⸱o de boat⸱o ne⸱rajt⸱ig⸱it⸱a kaj potencial⸱e polu⸱a en medi⸱o-interes⸱a⸱n mar⸱zon⸱o⸱n. Unu el la fulik⸱o⸱j tuj inform⸱is la reg⸱ej⸱o⸱n.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sonet⸱o por M.

Mi am⸱as vi⸱n, ĉar vi mi⸱n am⸱is pli
kiam mi ne konsci⸱is pri la ver⸱o
ke am⸱o est⸱as pli ol nostalgi'
pli eĉ ol fidel⸱ec⸱o kaj sincer⸱o.
Dum kvin⸱dek jar⸱o⸱j kun⸱e est⸱is ni
kaj spert⸱is ke mal⸱blind⸱a est⸱as am⸱o
kaj ne imun⸱a kontraŭ mal⸱kompren⸱o;
kiel ĝi pov⸱us rest⸱i, do, la sam⸱o?
Ni est⸱as nur mal⸱jun⸱a infan⸱ar⸱o
Kiu neni⸱o⸱n sci⸱as pri la cel⸱o
de la ekzist⸱o, nek de ni⸱a far⸱o
sed iom kon⸱is de la bo⸱n' kaj bel⸱o.

Cert⸱e nur est⸱as, am⸱ant⸱in' kompat⸱a:
mi ne merit⸱is est⸱i tiom am⸱at⸱a.

Garvan Maka⸱j

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Garvan Maka⸱j el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

El fer⸱voj⸱a pas⸱int⸱ec⸱o finn⸱land⸱a

La finn⸱a fer⸱voj⸱muze⸱o trov⸱iĝ⸱as en urb⸱o Hyvinkää, je 50 km nord⸱e de Helsink⸱o. La muze⸱o est⸱as la tri⸱e plej mal⸱nov⸱a en la mond⸱o. Ĝi situ⸱as en park⸱o sur teren⸱o de 3 hektar⸱o⸱j. Ĝi⸱a⸱j du modern⸱a⸱j ekspozici⸱a⸱j hal⸱o⸱j okup⸱as are⸱o⸱n de 5000 m2. La muze⸱o uz⸱as mal⸱nov⸱a⸱n fer⸱voj⸱staci⸱o⸱n, kies rel⸱o⸱j kaj konstru⸱aĵ⸱o⸱j dat⸱iĝ⸱as de la 1870aj jar⸱o⸱j.

En la muze⸱o la vizit⸱ant⸱o⸱j kon⸱at⸱iĝ⸱as ne nur kun impon⸱a⸱j lok⸱o⸱motiv⸱o⸱j, divers⸱tip⸱a⸱j vagon⸱o⸱j, drezin⸱o⸱j kaj sur⸱rel⸱a⸱j aŭt⸱o⸱j de inspektor⸱o⸱j, sed ankaŭ kun uniform⸱ar⸱o, il⸱ar⸱o kaj loĝ⸱ej⸱o⸱j de fer⸱voj⸱ist⸱o⸱j, kun konstru⸱ad⸱o de la fer⸱voj⸱ret⸱o, ripar⸱ad⸱o de vetur⸱il⸱o⸱j kaj kun arkitektur⸱o de la mal⸱nov⸱a⸱j staci⸱dom⸱o⸱j, ĉef⸱e lign⸱a⸱j. Kelk⸱a⸱j⸱n el la lok⸱o⸱motiv⸱o⸱j kaj vagon⸱o⸱j oni pov⸱as plu uz⸱i por nostalgi⸱a⸱j vojaĝ⸱o⸱j.

Ĉiu⸱jar⸱e en la muze⸱o okaz⸱as tag⸱o de la fer⸱voj⸱o⸱j kaj ekspozici⸱o de miniatur⸱a⸱j trajn⸱o⸱j. Tiu⸱okaz⸱e trajn⸱et⸱o sur et⸱ŝpur⸱a trak⸱o vetur⸱ig⸱as infan⸱o⸱j⸱n kaj plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j⸱n tra la park⸱o. Krom⸱e tie okaz⸱as ankaŭ altern⸱a⸱j ekspozici⸱o⸱j. La ĉi-jar⸱a ekspozici⸱o hav⸱as kiel tem⸱o⸱n „Vojaĝ⸱manĝ⸱o⸱j” kaj est⸱as organiz⸱it⸱a kun⸱labor⸱e kun restoraci⸱a fak⸱lern⸱ej⸱o.

Perl⸱o de la muze⸱o

Finn⸱land⸱o est⸱is part⸱o de la Rus⸱a Imperi⸱o ĝis 1917. La car⸱o⸱j posed⸱is cent⸱o⸱n da privat⸱a⸱j vagon⸱o⸱j por vojaĝ⸱i. Dum la oktobr⸱a revoluci⸱o tamen la furioz⸱iĝ⸱int⸱a popol⸱o detru⸱is ili⸱n. Rest⸱is nur ses vagon⸱o⸱j de la tiel nom⸱at⸱a Rus⸱a Imperi⸱estr⸱a Trajn⸱o, kiu⸱j konserv⸱iĝ⸱is en Finn⸱land⸱o. Per tiu trajn⸱o en Finn⸱land⸱o vojaĝ⸱is car⸱o⸱j Aleksandro la du⸱a en 1876, Aleksandro la tri⸱a en 1885, 1888 kaj vidv⸱in⸱iĝ⸱int⸱a car⸱in⸱o Maria Fjodorovna en 1914, fuĝ⸱ant⸱a dum la unu⸱a mond⸱milit⸱o tra Finn⸱land⸱o al Sankt-Peterburg⸱o. Tri el la vagon⸱o⸱j – car⸱a, car⸱in⸱a kaj salon⸱a vagon⸱o⸱j – oni ekspozici⸱is en la muze⸱o kaj detal⸱e prezent⸱is en la ret⸱o (www.rautatie.org/Keisari, angl⸱e, nederland⸱e kaj finn⸱e). La ceter⸱a⸱j tri vagon⸱o⸱j est⸱is adapt⸱it⸱a⸱j por ali⸱a uz⸱o.

La vizit⸱ant⸱o⸱j ne rajt⸱as en⸱ir⸱i la vagon⸱o⸱j⸱n de la Rus⸱a Imperi⸱estr⸱a Trajn⸱o, sed nur rigard⸱i ili⸱a⸱n intern⸱o⸱n tra la fenestr⸱o⸱j. Elektr⸱a lum⸱o anstataŭ⸱as la original⸱a⸱n gas⸱a⸱n kaj kandel⸱a⸱n lum⸱ig⸱o⸱n. La ekster⸱a⸱j lign⸱a⸱j vagon⸱mur⸱o⸱j est⸱as blu⸱a⸱j, sur ili vid⸱ebl⸱as la rus⸱a blazon⸱o de du⸱kap⸱a agl⸱o. La intern⸱o⸱n de la car⸱in⸱a vagon⸱o karakteriz⸱as blu⸱a silk⸱o kaj lit⸱o pend⸱ant⸱a de la plafon⸱o por mal⸱pli⸱ig⸱i la sku⸱ad⸱o⸱n dum mult⸱tag⸱a⸱j vojaĝ⸱o⸱j. La kolor⸱o de la intern⸱o de la car⸱a vagon⸱o est⸱as ruĝ⸱a, kaj tiu de la salon⸱vagon⸱o mal⸱hel⸱verd⸱a. Pli⸱a⸱j detal⸱o⸱j de la vagon⸱intern⸱o⸱j vid⸱ebl⸱as sur ret⸱paĝ⸱o⸱j de la muze⸱o (www.rautatie.org).

La finn⸱a fer⸱voj⸱muze⸱o hav⸱as libr⸱o⸱stok⸱o⸱n el 6000 volum⸱o⸱j kaj histori⸱a⸱n fot⸱o⸱tek⸱o⸱n el 200 000 er⸱o⸱j. La vid⸱ebl⸱a⸱j ekspon⸱aĵ⸱o⸱j en la hal⸱o⸱j kaj kort⸱o de la muze⸱o est⸱as 20 000. Je dispon⸱o de la vizit⸱ant⸱o⸱j est⸱as mal⸱grand⸱a vend⸱ej⸱o, kaf⸱ej⸱o kaj salon⸱o por grup⸱o⸱j.

SALIKO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Salik⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Branĉ⸱o nov⸱a

Ver⸱ŝajn⸱e, se vi ne est⸱as infan⸱o, vi ne plu ŝat⸱as grimp⸱i en arb⸱o⸱j⸱n. Tamen ekzist⸱as tiu⸱j, kiu⸱j far⸱as tio⸱n profesi⸱e kaj eĉ sport⸱e jam en sufiĉ⸱e matur⸱a aĝ⸱o.

Ekzempl⸱e Abram Zies, 33-jar⸱aĝ⸱a, el la ĉirkaŭ⸱urb⸱o de la teksas⸱a urb⸱o Dallas [dalas] en Uson⸱o, okup⸱iĝ⸱as pri arb⸱o⸱grimp⸱ad⸱o. Li ek⸱labor⸱is kiel medi⸱o⸱protekt⸱ant⸱o, foj⸱e for⸱hak⸱ant⸱e alt⸱a⸱j⸱n branĉ⸱o⸱j⸱n for de elektr⸱a⸱j kabl⸱o⸱j. Baldaŭ li konsci⸱is, ke arb⸱o⸱grimp⸱ad⸱o far⸱iĝ⸱is hobi⸱o, eĉ sport⸱o, en Uson⸱o.

Aventur⸱a

Tiel oni ne nur agrabl⸱e pas⸱ig⸱as si⸱a⸱n temp⸱o⸱n sed ankaŭ ĝu⸱as aventur⸱a⸱n eduk⸱o⸱cel⸱a⸱n hobi⸱o⸱n, kiu help⸱as pri⸱zorg⸱i la medi⸱o⸱n.

Nun s-ro Zies est⸱as naci⸱a arb⸱o⸱grimp⸱ad⸱a ĉampion⸱o, kiu baldaŭ part⸱o⸱pren⸱os konkurs⸱o⸱n en Aŭstrali⸱o. Laŭ li⸱a spert⸱o, sukces⸱o en arb⸱o⸱grimp⸱ad⸱o de⸱pend⸱as 20 % de sport⸱a hazard⸱o, 30 % de fizik⸱a⸱j fort⸱o⸱j, kaj 50 % de cerb⸱um⸱ad⸱o (neces⸱as ĝust⸱e plan⸱i la grimp⸱ad⸱o⸱n).

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Unu⸱a⸱rang⸱e

Venk⸱is urb⸱o slovak⸱a en inter⸱naci⸱a konkurs⸱o aŭspici⸱it⸱a de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) por kontraŭ⸱batal⸱i korupt⸱o⸱n en publik⸱a⸱j serv⸱o⸱j.

La estr⸱o de la urb⸱o Mart⸱in, Andre⸱j Hrnčiar [hrnĉiar], ricev⸱is trofe⸱o⸱n kaj atest⸱il⸱o⸱n dum UN-konferenc⸱o en Afrik⸱o.

La premi⸱o, trans⸱don⸱it⸱a dum la tiel nom⸱at⸱a Tag⸱o de Publik⸱a Administr⸱ad⸱o, spegul⸱as la re⸱nov⸱ig⸱o⸱n kaj kvalit⸱o⸱n de publik⸱a⸱j serv⸱o⸱j en Mart⸱in.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Varm⸱a⸱j vort⸱o⸱j por mal⸱varm⸱a⸱j akv⸱o⸱j

Herľany (hungar⸱e Ránkfüred, german⸱e Herlein) est⸱as feri⸱ej⸱o kaj sam⸱temp⸱e mal⸱grand⸱a vilaĝ⸱o kun proksim⸱um⸱e 300 loĝ⸱ant⸱o⸱j en Slovaki⸱o, en la region⸱o Košice [kóŝice].

La loĝ⸱ant⸱o⸱j de la vilaĝ⸱o fier⸱as pri eŭrop⸱a unik⸱aĵ⸱o – mal⸱varm⸱eg⸱a gejser⸱o, kiu sput⸱as akv⸱o⸱n el profund⸱o de 405 m ĝis alt⸱ec⸱o de 30-40 m. La interval⸱o inter la el⸱ŝpruc⸱o⸱j, kiu⸱j daŭr⸱as ĉirkaŭ 25 minut⸱o⸱j⸱n kaj liver⸱as 600 hekto⸱litr⸱o⸱j⸱n da mineral⸱akv⸱o, est⸱as 36-38 hor⸱o⸱j.

Geolog⸱o

La temperatur⸱o de la akv⸱o est⸱as komenc⸱e 12-14ºC, fin⸱e 22-24ºC. En la ŝpruc⸱ant⸱a akv⸱o kun⸱port⸱iĝ⸱as argil⸱a sediment⸱o, kiu en⸱hav⸱as konsist⸱er⸱o⸱j⸱n de jod⸱o, fer⸱o kaj sod⸱akv⸱o. La gejser⸱o, bor⸱it⸱a en 1875 de la hungar⸱a geolog⸱o Viliam Zsigmondy, far⸱iĝ⸱is en 1981 naci⸱a natur⸱a memor⸱aĵ⸱o de Slovaki⸱o.

En la 19a jar⸱cent⸱o Herľany est⸱is kon⸱at⸱a ban⸱lok⸱o, kiu al⸱tir⸱is la hungar⸱a⸱n nobel⸱ar⸱o⸱n. La akv⸱o⸱j laŭ⸱dir⸱e kurac⸱is digest⸱a⸱j⸱n perturb⸱o⸱j⸱n kaj spir⸱a⸱j⸱n kaj vir⸱in⸱a⸱j⸱n mal⸱san⸱o⸱j⸱n. La urb⸱o hav⸱is 500 kuŝ⸱lok⸱o⸱j⸱n kaj est⸱as grup⸱ig⸱it⸱a en la unu⸱a kategori⸱o de ban⸱lok⸱o⸱j kun ekzempl⸱e Karlovy Vary (en la hodiaŭ⸱a Ĉeĥi⸱o).

La du⸱a mond⸱milit⸱o met⸱is fin⸱o⸱n al la glor⸱o de la ban⸱lok⸱o Herľany. Nun⸱temp⸱e neni⸱u kontrol⸱as la kvalit⸱o⸱n de la kurac⸱akv⸱o. Rest⸱as nur la gejser⸱o, kiu⸱n vizit⸱as tur⸱ist⸱o⸱j el Ĉeĥi⸱o, Hungari⸱o, Germani⸱o, Poli⸱o, Itali⸱o kaj Ukraini⸱o.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Honor⸱a ambasador⸱in⸱o

Fru⸱aŭgust⸱e vizit⸱is Tiran⸱o⸱n, la ĉef⸱urb⸱o⸱n de Albanio, la holivud⸱a aktor⸱in⸱o Eliz⸱a Dushku. Ŝi nask⸱iĝ⸱is en 1980 en Uson⸱o, sed ŝi⸱a patr⸱o de⸱ven⸱is de Albanio.

Dushku far⸱os film⸱o⸱n pri si⸱a⸱j alban⸱a⸱j radik⸱o⸱j, kiu montr⸱os kultur⸱a⸱j⸱n kaj turism⸱a⸱j⸱n aspekt⸱o⸱j⸱n de Albanio. La aktor⸱in⸱o est⸱is solen⸱e akcept⸱it⸱a en la urb⸱o⸱dom⸱o en Tiran⸱o kaj nom⸱um⸱it⸱a honor⸱a ambasador⸱in⸱o de la ĉef⸱urb⸱o.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Akv⸱o est⸱as viv⸱o

Trans⸱naĝ⸱is en juli⸱o la lag⸱o⸱n Bajkal⸱o, en Rusi⸱o, ultra⸱triatlon⸱ist⸱o Vidmantas Urbonas. Por konker⸱i la 46 km larĝ⸱a⸱n lag⸱o⸱n la litov⸱o bezon⸱is 17 hor⸱o⸱j⸱n, escept⸱e mal⸱long⸱a⸱j⸱n ripoz⸱paŭz⸱o⸱j⸱n.

Urbonas dediĉ⸱is si⸱a⸱n trans⸱ir⸱o⸱n al la 70-jar⸱a dat⸱re⸱ven⸱o de la komenc⸱o de la grand⸱a ekzil⸱o en Litovi⸱o. Tiam en Soveti⸱o ekzil⸱o est⸱is uz⸱at⸱a por tim⸱ig⸱i kaj pun⸱i kontraŭ⸱ul⸱o⸱j⸱n de la reĝim⸱o. Ekzempl⸱e en maj⸱o 1948 est⸱is transport⸱it⸱a⸱j 40 000 litov⸱o⸱j al Siberi⸱o.

Flag⸱o

Memor⸱e al la ekzil⸱ad⸱o la litov⸱a parlament⸱estr⸱o Iren⸱a Degutienė trans⸱don⸱is al Urbonas ŝtat⸱a⸱n flag⸱o⸱n kaj kapsul⸱o⸱n Sukcen⸱a larm⸱o por en⸱profund⸱ig⸱i en Bajkal⸱o⸱n.

La lag⸱o ne est⸱is tre gast⸱am⸱a. La akv⸱o⸱temperatur⸱o mez⸱e de somer⸱o ating⸱as nur kvin grad⸱o⸱j⸱n. Urbonas naĝ⸱is, ĉiu⸱hor⸱e halt⸱ant⸱e por trink⸱i io⸱n varm⸱a⸱n. Dum la unu⸱a tag⸱o li naĝ⸱is 26 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n.

La bajkal⸱a trans⸱naĝ⸱o est⸱is part⸱o de la ekologi⸱a projekt⸱o Akv⸱o est⸱as viv⸱o. Bajkal⸱o est⸱as la tri⸱a lag⸱o, kiu⸱n konker⸱is Urbonas, kiu intenc⸱as trans⸱naĝ⸱i kvin grand⸱a⸱j⸱n lag⸱o⸱j⸱n sur divers⸱a⸱j kontinent⸱o⸱j.

Last

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de last el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Miasm⸱o

Cert⸱e, util⸱a est⸱as kapital⸱o
uz⸱at⸱a por la bon⸱o de l' hom⸱ar⸱o
tamen, absint⸱o iĝ⸱as ĝi kaj gal⸱o
font⸱o de la indign⸱o kaj amar⸱o
pro ag⸱o de la fi⸱a avar⸱ul⸱o
vor⸱ant⸱a ĉio⸱n en la pork⸱o⸱trog⸱o –
ekspluat⸱ant⸱a, sang⸱avid⸱a pul⸱o:
bank⸱ist⸱o, korupt⸱ul⸱o, spekul⸱ant⸱o.
Kie? – ne nur la pas⸱int⸱jar⸱a neĝ⸱o!
Kie just⸱ec⸱o? Kie la kompat⸱o?:
Ne por povr⸱ul⸱o⸱j egal⸱ec⸱a leĝ⸱o
pro super⸱ec⸱o de la plutokrat⸱o.

Sat⸱eg⸱o⸱n al riĉ⸱ul⸱o⸱j mon⸱o port⸱as
dum ni⸱a⸱j povr⸱a⸱j frat⸱o⸱j mal⸱sat⸱mort⸱as.

Garvan MAKAJ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Garvan Maka⸱j el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La plej mal⸱facil⸱a elekt⸱o

Dum la viv⸱o oni dev⸱as mult⸱foj⸱e elekt⸱i. Tamen la plej grav⸱a kaj ankaŭ la plej mal⸱facil⸱a elekt⸱o est⸱as trov⸱i edz⸱o⸱n por la knab⸱in⸱o⸱j. Tamen, plen⸱kresk⸱int⸱e, preskaŭ ĉiu knab⸱in⸱o dev⸱as vol⸱e-ne⸱vol⸱e tiel elekt⸱i. Tio garanti⸱as la daŭr⸱ig⸱o⸱n de ni⸱a hom⸱ar⸱o.

En Ĉini⸱o furor⸱as la proverb⸱o, ke la plej danĝer⸱a katastrof⸱o est⸱as mis⸱elekt⸱i profesi⸱o⸱n por vir⸱o⸱j kaj mis⸱elekt⸱i edz⸱o⸱n por vir⸱in⸱o⸱j.

En la ĉin⸱a feŭd⸱a soci⸱o, kiu daŭr⸱is pli ol 2000 jar⸱o⸱j⸱n, ĉin⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j rajt⸱is edz⸱in⸱iĝ⸱i nur unu⸱foj⸱e dum si⸱a viv⸱o. Kaj la edz⸱o⸱n elekt⸱is ŝi⸱a patr⸱o.

Patr⸱in⸱o

Eĉ ĝis last⸱a⸱temp⸱e vir⸱in⸱o⸱j ne rajt⸱is elekt⸱i si⸱a⸱n edz⸱o⸱n, kvankam post la fond⸱iĝ⸱o de la Ĉin⸱a Popol⸱a Respublik⸱o laŭ⸱leĝ⸱e tio ebl⸱as. Ankaŭ mi⸱a patr⸱in⸱o, nun 79-jar⸱aĝ⸱a, edz⸱in⸱iĝ⸱is laŭ la vol⸱o de ŝi⸱a patr⸱o. Tamen, kiam pro akcident⸱o mort⸱is ŝi⸱a unu⸱a edz⸱o, ŝi mem elekt⸱is du⸱a⸱n.

Antaŭ ĉirkaŭ 30 jar⸱o⸱j, kiam Ĉini⸱o ankoraŭ ne mal⸱ferm⸱is si⸱a⸱n pord⸱o⸱n al la mond⸱o, ĉin⸱o⸱j est⸱is mal⸱riĉ⸱a⸱j. Mult⸱a⸱j knab⸱in⸱o⸱j elekt⸱is si⸱a⸱n edz⸱o⸱n laŭ la famili⸱a riĉ⸱ec⸱o de la jun⸱ul⸱o. Ĉu tiu est⸱as saĝ⸱a aŭ mal⸱saĝ⸱a, san⸱a aŭ mal⸱san⸱a, ne grav⸱is.

La nun⸱a⸱j knab⸱in⸱o⸱j elekt⸱as si⸱a⸱j⸱n edz⸱o⸱j⸱n tut⸱e mal⸱sam⸱e ol antaŭ⸱a⸱j generaci⸱o⸱j. Saĝ⸱a kaj san⸱a knab⸱o est⸱as ideal⸱a edz⸱o. Ne grav⸱as, ĉu la famili⸱o de la jun⸱ul⸱o est⸱as riĉ⸱a aŭ mal⸱riĉ⸱a.

Xu JINMING/pg

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Xu Jinming/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Real⸱a montr⸱il⸱o

Ĉi-jar⸱e septembr⸱o, pas⸱int⸱jar⸱e oktobr⸱o, en 2009 decembr⸱o – jen la monat⸱o⸱j, en kiu⸱j brazil⸱an⸱o⸱j ek⸱sci⸱is, ke ili impost⸱e pag⸱is mil miliard⸱o⸱j⸱n da real⸱o⸱j (ĉirkaŭ 410 000 000 000 da eŭr⸱o⸱j) al si⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o.

La 13an de septembr⸱o hom⸱o⸱j batal⸱is por lok⸱o⸱j antaŭ elektron⸱ik⸱a montr⸱il⸱o, t.n. „impost⸱o⸱metr⸱o”, por spekt⸱i dum on⸱o de sekund⸱o la mir⸱ind⸱a⸱n nombr⸱o⸱n kun 12 nul⸱o⸱j.

La montr⸱il⸱o ornam⸱as ek⸱de 2005 la fasad⸱o⸱n de la sid⸱ej⸱o de la komerc⸱a asoci⸱o de San-Paŭl⸱o. Ĝi⸱a cel⸱o est⸱as sci⸱ig⸱i, kiom da impost⸱o⸱j en⸱land⸱e pag⸱is la brazil⸱an⸱o⸱j ek⸱de la unu⸱a tag⸱o de la jar⸱o. La kalkul⸱ad⸱o de municip⸱a⸱j, ŝtat⸱a⸱j kaj federaci⸱a⸱j impost⸱o⸱j okaz⸱as en real⸱a temp⸱o.

Salajr⸱o

La ret⸱a versi⸱o de la „impost⸱o⸱metr⸱o” mal⸱kaŝ⸱as ne nur la krud⸱a⸱n sum⸱o⸱n. Tie la vizit⸱ant⸱o pov⸱as liber⸱e kalkul⸱i, kiom el li⸱a salajr⸱o rest⸱as post la sat⸱iĝ⸱o de la publik⸱a kun⸱ul⸱o.

Ordinar⸱ul⸱o lern⸱as, ekzempl⸱e, ke 41 % el aŭt⸱o, 53 % el benzin⸱o, 82 % el brand⸱o, 46 % el futbal⸱a pilk⸱o, 46 % el krucifiks⸱o el lign⸱o, 34 % el kurac⸱il⸱o, 40 % el poŝ⸱telefon⸱o, 32 % el suker⸱o jam de⸱mord⸱is la avid⸱a publik⸱a maŝin⸱o.

Ret⸱a impost⸱o⸱metr⸱o portugal⸱lingv⸱e konsult⸱ebl⸱as ĉe www.impost⸱o⸱metr⸱o.org.br.

Jozefo LEJĈ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jozefo Lejĉ el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Di(s)send⸱it⸱e

En Uson⸱o oni kutim⸱as el⸱pren⸱i mon⸱o⸱n el aŭtomat⸱o, mend⸱i rapid-manĝ⸱aĵ⸱o⸱j⸱n aŭ aĉet⸱i kurac⸱il⸱o⸱j⸱n, ne el⸱aŭt⸱iĝ⸱int⸱e. Tio jam est⸱as part⸱o de la ĉiu⸱tag⸱a viv⸱o de uson⸱an⸱o⸱j.

Last⸱a⸱temp⸱e pastor⸱o de preĝ⸱ej⸱o en la teksas⸱a urb⸱o Luk⸱as decid⸱is modern⸱ig⸱i si⸱a⸱n di⸱serv⸱o⸱n laŭ tia⸱j kutim⸱o⸱j. Okaz⸱is do nov⸱stil⸱a di⸱serv⸱o: la ĉe⸱est⸱ant⸱o⸱j rest⸱is en si⸱a⸱j park⸱um⸱it⸱a⸱j aŭt⸱o⸱j apud la preĝ⸱ej⸱o kaj aŭskult⸱is radi⸱e dis⸱send⸱at⸱a⸱n di⸱serv⸱o⸱n.

La pastor⸱o dir⸱is, ke tiel li prov⸱as al⸱log⸱i al si⸱a preĝ⸱ej⸱o tiu⸱j⸱n, kiu⸱j kutim⸱e ne vizit⸱as ĝi⸱n. Ankaŭ en bibli⸱a⸱j temp⸱o⸱j oni kutim⸱is sub⸱ĉiel⸱e predik⸱i, al⸱don⸱is la pastor⸱o.

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Katastrof⸱e

Kiam uson⸱a flug⸱kompani⸱o perd⸱is kat⸱o⸱n, kiu est⸱is flug⸱ont⸱a el Nov-Jork⸱o al San⸱francisk⸱o, ĝi ne pov⸱is antaŭ⸱vid⸱i la skandal⸱o⸱n.

Unu⸱e, la kompani⸱o ignor⸱is ĉiu⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n pri la kat⸱o. Nur post kiam aper⸱is en divers⸱a⸱j inter⸱ret⸱a⸱j forum⸱o⸱j koler⸱a⸱j koment⸱o⸱j pri la sort⸱o de Jack [ĝak], la kompani⸱o konsent⸱is pag⸱i al la mastr⸱in⸱o bilet⸱o⸱n, por ke ŝi flug⸱u al Nov-Jork⸱o por serĉ⸱i la perd⸱it⸱o⸱n.

En la flug⸱haven⸱a hal⸱o, el kiu mal⸱aper⸱is Jack, oni las⸱is kat-manĝ⸱aĵ⸱o⸱n, por ke la kvar⸱pied⸱ul⸱o re⸱ven⸱u. Tamen van⸱e. Ver⸱ŝajn⸱e li jam al⸱iĝ⸱is al la grand⸱a nov-jork⸱a katar⸱o.

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pli⸱a⸱j plan⸱o⸱j

En 2011 fin⸱iĝ⸱is la flug⸱o⸱j de la uson⸱a kosm⸱o⸱pram⸱o Shuttle. Ferm⸱iĝ⸱as unu etap⸱o de kosm⸱o⸱esplor⸱ad⸱o, dum mal⸱ferm⸱iĝ⸱as ali⸱a.

La uson⸱a spac⸱agent⸱ej⸱o Nas⸱a anonc⸱is plan⸱o⸱j⸱n por est⸱ont⸱a⸱j kosm⸱a⸱j esplor⸱o⸱j, inkluziv⸱e de konstru⸱ad⸱o de nov⸱a kosm⸱o⸱ŝip⸱o. Tiu tiel grand⸱os, ke ebl⸱os flug⸱i ĝis asteroid⸱o⸱j kaj al Mars⸱o.

Prov⸱a sen⸱pilot⸱a lanĉ⸱o est⸱as plan⸱at⸱a por la jar⸱o 2017. La kost⸱o de la projekt⸱o: tri miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j. Ankoraŭ ne klar⸱as, kiom kost⸱os individu⸱a⸱j flug⸱o⸱j.

Se sukces⸱os la prov⸱flug⸱o, astronaŭt⸱o⸱j pov⸱os ĝi⸱n ek⸱uz⸱i en 2021.

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Festival⸱o frand⸱aĵ⸱e farĉ⸱it⸱a

Okaz⸱is en la ruman⸱a urb⸱o Pra⸱id la 17a Inter⸱naci⸱a Festival⸱o de la Farĉ⸱it⸱a Brasik⸱o. Pra⸱id (hungar⸱e Parajd) trov⸱iĝ⸱as en la tiel nom⸱at⸱a Sikullando, loĝ⸱at⸱a plej⸱part⸱e de hungar⸱e parol⸱ant⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, la sikuloj.

La festival⸱o jam far⸱iĝ⸱is tradici⸱a, kaj est⸱as mult⸱e vizit⸱at⸱a, kaj de lok⸱an⸱o⸱j kaj de tur⸱ist⸱o⸱j. Tem⸱as pri konkurs⸱o en divers⸱a⸱j kategori⸱o⸱j, ekzempl⸱e la plej bon⸱gust⸱a, la plej original⸱a, la plej bel⸱e prezent⸱it⸱a, la plej grand⸱a, la plej mal⸱grand⸱a farĉ⸱it⸱a brasik⸱o.

Kutim⸱e part⸱o⸱pren⸱as grup⸱o⸱j el la komun⸱um⸱o kaj el ali⸱a⸱j vilaĝ⸱o⸱j kaj urb⸱o⸱j el Rumani⸱o kaj el Hungari⸱o. Last⸱jar⸱e al⸱ven⸱is ankaŭ grup⸱o bel⸱e vest⸱it⸱a en tradici⸱a⸱j popol⸱a⸱j kostum⸱o⸱j el Kroati⸱o.

Defil⸱ad⸱o

La festival⸱o komenc⸱iĝ⸱as per defil⸱ad⸱o de part⸱o⸱pren⸱ant⸱a⸱j grup⸱o⸱j. Post⸱e en la park⸱o est⸱as prezent⸱at⸱a⸱j la konkur⸱ant⸱o⸱j. La ĉe⸱est⸱ant⸱ar⸱o vizit⸱as la ornam⸱it⸱a⸱j⸱n tend⸱o⸱j⸱n de la kuir⸱ant⸱o⸱j de la brasik⸱o⸱j, fot⸱as, aŭskult⸱as muzik⸱o⸱n, rigard⸱as danc⸱ant⸱o⸱j⸱n, kant⸱ant⸱o⸱j⸱n, kaj manĝ⸱as kaj trink⸱as, precip⸱e bier⸱o⸱n.

Tia⸱manier⸱e la tur⸱ist⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j kon⸱at⸱iĝ⸱as kun la gastronomi⸱o de divers⸱a⸱j region⸱o⸱j kaj land⸱o⸱j, kie oni kuir⸱as farĉ⸱it⸱a⸱j⸱n brasik⸱o⸱j⸱n sam⸱e kiel ruman⸱o⸱j kaj hungar⸱o⸱j. Kun⸱e manĝ⸱ant⸱e, trink⸱ant⸱e, oni ankaŭ amik⸱iĝ⸱as.

Lenke SZÁSZ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Lenke Szász el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Akci⸱ul⸱o⸱j profit⸱as de la financ⸱a kriz⸱o

Dank⸱e al don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j de la Naci⸱a Bank⸱o de Belgi⸱o kaj de la belg⸱a ministr⸱o pri financ⸱o⸱j, Didier Reynders [didjé rejnders], oni ek⸱sci⸱is ke, malgraŭ la kriz⸱o, la dividend⸱o⸱j en Belgi⸱o eg⸱e kresk⸱is.

Inter 2000 kaj 2009, la profit⸱o⸱j de la entrepren⸱o⸱j kresk⸱is je 75 %, dum la invest⸱o⸱j kresk⸱is nur je 32 %. La fisk⸱o ricev⸱is nur kelk⸱a⸱j⸱n pli⸱a⸱j⸱n procent⸱o⸱j⸱n de kompani⸱a⸱j impost⸱o⸱j. Ankaŭ la dung⸱it⸱o⸱j ne tiom profit⸱is: la sum⸱o de la salajr⸱o⸱j kresk⸱is je 40 %. Precip⸱e la akci⸱ul⸱o⸱j pov⸱is fest⸱i: la sum⸱o de la dividend⸱o⸱j kresk⸱is en la supr⸱e menci⸱it⸱a⸱j jar⸱o⸱j de 9 al 26 miliard⸱o⸱j, do preskaŭ tri⸱obl⸱iĝ⸱is.

Plej surpriz⸱e: la kresk⸱o plej grand⸱is dum la kriz⸱a⸱j jar⸱o⸱j 2008 kaj 2009.

Iv⸱o DURWAEL

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Iv⸱o Durwael el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Bred⸱i alpak⸱o⸱j⸱n

Heinz [hajnc] Oberhummer nask⸱iĝ⸱is en 1941 en Bischofshofen [biŝofshofen], Aŭstri⸱o, stud⸱is fizik⸱o⸱n kaj est⸱as nun kon⸱at⸱a astr⸱o⸱fizik⸱ist⸱o. De ne⸱long⸱e li posed⸱as bien⸱o⸱n, kiu⸱n li trans⸱form⸱is al bred⸱ej⸱o de alpak⸱o⸱j: Alpakahof Wetzlarn, 95 km okcident⸱e de Vien⸱o.

Alpak⸱o est⸱as best⸱o, kiu viv⸱as en grand⸱a⸱j ar⸱o⸱j en la alt⸱eben⸱aĵ⸱o⸱j de la And⸱o⸱j, de 3500 ĝis 5000 metr⸱o⸱j⸱n super mar⸱nivel⸱o. Ĝi est⸱as membr⸱o de la famili⸱o kamel⸱ed⸱o⸱j kaj parenc⸱as al ali⸱a⸱j par⸱huf⸱ul⸱o⸱j kiel lam⸱o, gvanak⸱o kaj vikun⸱o. Alpak⸱o⸱j pez⸱as inter 50 kaj 55 kg kaj alt⸱as 90 cm. El la lan⸱o de alpak⸱o⸱j oni produkt⸱as ŝtof⸱o⸱n, sam⸱e nom⸱it⸱a⸱n „alpak⸱o”.

Oberhummer ŝat⸱as alpak⸱o⸱j⸱n, ĉar ili facil⸱e pri⸱zorg⸱ebl⸱as kaj volont⸱e lud⸱as kun infan⸱o⸱j. Li aĉet⸱is kvin alpak⸱o⸱j⸱n, en somer⸱o 2007 nask⸱iĝ⸱is du id⸱o⸱j.

La fek⸱aĵ⸱o de tiu best⸱o hav⸱as form⸱o⸱n de mal⸱grand⸱a⸱j glob⸱et⸱o⸱j. Tie viv⸱as interes⸱a bakteri⸱o: Deinococcus radiodurans. Ili ekzist⸱as ankaŭ en fiŝ⸱o⸱j kaj viv⸱as sub ekstrem⸱a⸱j cirkonstanc⸱o⸱j kiel en la antarkt⸱a mont⸱ar⸱o.

Krom mal⸱varm⸱eg⸱o la bakteri⸱o el⸱ten⸱as acid⸱o⸱n, mal⸱sek⸱ec⸱o⸱n kaj varm⸱eg⸱o⸱n. Eĉ tre fort⸱a radi⸱ad⸱o – mil⸱obl⸱e pli fort⸱a ol tiu, kiu ekzist⸱as en la kosm⸱o – ne mort⸱ig⸱as tiu⸱j⸱n viv⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. La kial⸱o: la bakteri⸱o kapabl⸱as tre rapid⸱e ripar⸱i sam⸱temp⸱e 500 damaĝ⸱o⸱j⸱n en si⸱a gen⸱ar⸱o (deoksi⸱rib⸱o⸱nukle⸱at⸱a acid⸱o, DNA).

La gen⸱ar⸱o⸱n de Deinococcus radiodurans oni pov⸱as eĉ uz⸱i kiel memor⸱ej⸱o⸱n por inform⸱o⸱j, ekzempl⸱e tekst⸱o. Tia inform⸱o pov⸱as konserv⸱iĝ⸱i dum milion⸱o⸱j da jar⸱o⸱j. Ĝi tra⸱viv⸱us ankaŭ nukle⸱a⸱n milit⸱o⸱n, post kiu ĉiu⸱j komput⸱il⸱o⸱j ne plu funkci⸱us.

Adres⸱o: Alpakahof Wetzlarn, Wetzlarn 3, 3124 Wölbling, Aŭstri⸱o.

Walter KLag

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Magi⸱o kaj mister⸱o

La sekv⸱a histori⸱o konduk⸱as al Itali⸱o, al Piemont⸱o, riĉ⸱a je river⸱o⸱j, lag⸱o⸱j kaj precip⸱e alt⸱a⸱j mont⸱o⸱pint⸱o⸱j. La ĉef⸱a⸱j ingredienc⸱o⸱j de la rakont⸱o est⸱as magi⸱o kaj mister⸱o.

Est⸱is temp⸱o, kiam en la mont⸱o⸱j kaj la natur⸱a⸱j lok⸱o⸱j de tiu ĉi alp⸱a region⸱o loĝ⸱is ekster⸱ordinar⸱a⸱j, magi⸱a⸱j kobold⸱o⸱j, tiel mult⸱nombr⸱a⸱j, laŭ⸱dir⸱e, ke ili est⸱ig⸱is tut⸱a⸱n popol⸱o⸱n. Iu⸱j el ili est⸱is rid⸱ig⸱a⸱j kaj kurioz⸱a⸱j, dum ali⸱a⸱j est⸱is horor⸱a⸱j kaj feroc⸱a⸱j.

Alt⸱a⸱j je 50-60 centi⸱metr⸱o⸱j, ili viv⸱is harmoni⸱e kun la best⸱o⸱j kaj la lok⸱ul⸱o⸱j, obe⸱ant⸱e la regul⸱o⸱j⸱n de reciprok⸱a respekt⸱o. Oni asert⸱as, ke kelk⸱a⸱j el ili sukces⸱is viv⸱i eĉ tri jar⸱cent⸱o⸱j⸱n.

Donac⸱o⸱j

Foj⸱foj⸱e la loĝ⸱ant⸱o⸱j sur Alp⸱o⸱j ek⸱vid⸱is ili⸱n en la dens⸱o de la arb⸱ar⸱o aŭ apud alp⸱a font⸱o: plej zorg⸱a⸱j hom⸱o⸱j sukces⸱is eĉ renkont⸱i ili⸱n, ricev⸱ant⸱e donac⸱o⸱j⸱n kaj favor⸱o⸱j⸱n. La mont⸱ar⸱an⸱o⸱j al⸱glu⸱is al tiu⸱j est⸱aĵ⸱o⸱j la nom⸱o⸱n „et⸱a popol⸱o”: dum cent⸱o⸱j da jar⸱o⸱j, ili divid⸱is kun ili la ne⸱facil⸱a⸱n mont⸱ar⸱a⸱n viv⸱o⸱n.

Tial ili kon⸱is unu la ali⸱a⸱n tre bon⸱e. Nur tiam, kiam la hom⸱o⸱j komenc⸱is neglekt⸱i tiu⸱j⸱n lok⸱o⸱j⸱n kaj ek⸱prefer⸱i ali⸱a⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n, tiu ĉi antikv⸱a rilat⸱o fend⸱iĝ⸱is.

Inter la membr⸱o⸱j de la et⸱a popol⸱o, la plej mister⸱a⸱j kaj strang⸱a⸱j nom⸱iĝ⸱as Gottwjarchi,kiu⸱j loĝ⸱is en min⸱ej⸱o⸱j kaŝ⸱it⸱a⸱j en la kor⸱o de Alp⸱o⸱j. Tem⸱is pri gnom⸱o⸱j kun dens⸱a barb⸱o kaj pint⸱a⸱j ĉap⸱o⸱j. Ili⸱a⸱j ĉap⸱o⸱j est⸱is blu⸱a⸱j kaj kovr⸱it⸱a⸱j de mult⸱a⸱j sonor⸱il⸱et⸱o⸱j (unu por ĉiu jar⸱o de ili⸱a viv⸱o), dum la kazak⸱o⸱j est⸱is plur⸱kolor⸱a⸱j kaj simil⸱is al la vest⸱o⸱j de la antikv⸱a⸱j kelt⸱o⸱j kaj ankaŭ de la lok⸱a⸱j mont⸱ar⸱an⸱o⸱j.

Bon⸱ŝanc⸱ul⸱o⸱j

Ili oft⸱e trud⸱pren⸱is mult⸱kolor⸱a⸱j⸱n ĉemiz⸱o⸱j⸱n etend⸱it⸱a⸱j⸱n por sek⸱iĝ⸱i kaj el⸱tir⸱is bekeŝ⸱o⸱j⸱n. Se oni direkt⸱iĝ⸱is al ili afabl⸱e, ili pov⸱is rekompenc⸱i per alt⸱valor⸱a⸱j donac⸱o⸱j: gem⸱o⸱j, or⸱o kaj ali⸱a⸱j juvel⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ili nokt⸱e las⸱is antaŭ la pord⸱o de mal⸱mult⸱a⸱j bon⸱ŝanc⸱ul⸱o⸱j.

Tiu⸱j ĉi gnom⸱o⸱j posed⸱is tamen kurioz⸱a⸱n apart⸱aĵ⸱o⸱n. Ili hav⸱is grand⸱eg⸱a⸱j⸱n pied⸱o⸱j⸱n, mal⸱antaŭ⸱e⸱n direkt⸱it⸱a⸱j⸱n. Ili neniam sur⸱met⸱is ŝu⸱o⸱j⸱n, ĉar laĉ⸱i ili⸱n ne est⸱us ebl⸱e. Tiu karakteriz⸱aĵ⸱o paradoks⸱e ig⸱as ili⸱n eg⸱e rapid⸱a⸱j kaj facil⸱mov⸱a⸱j. Tamen oni nenial pri⸱mok⸱u: ili mal⸱plaĉ⸱e re⸱ag⸱is per jar⸱o⸱j da ŝerc⸱o⸱j kaj insid⸱o⸱j, de kiu⸱j ne facil⸱us liber⸱iĝ⸱i.

Mal⸱oft⸱as nun⸱temp⸱e ek⸱vid⸱i ili⸱n, eĉ se en la pas⸱int⸱a⸱j jar⸱cent⸱o⸱j tre mult⸱is la aventur⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j klopod⸱is ili⸱n kapt⸱i por pruv⸱i ili⸱a⸱n ekzist⸱o⸱n. Est⸱is moment⸱o⸱j de la jar⸱o, en kiu⸱j ili pli facil⸱e aper⸱is, ekzempl⸱e okaz⸱e de la kvar plej grav⸱a⸱j kelt⸱a⸱j fest⸱o⸱j, kiu⸱j ripet⸱iĝ⸱as je la komenc⸱o de februar⸱o, maj⸱o, aŭgust⸱o kaj novembr⸱o.

Fung⸱o⸱j

La lok⸱o⸱j, kie oni pov⸱is renkont⸱i ili⸱n, est⸱is arb⸱ar⸱o⸱j (ĉef⸱e tiu⸱j de konifer⸱o⸱j kaj fag⸱o⸱j), sam⸱kiel lok⸱o⸱j riĉ⸱a⸱j je fung⸱o⸱j (kiu⸱j⸱n ili ŝat⸱is), akv⸱o⸱fal⸱o⸱j, fos⸱o⸱j, ruin⸱iĝ⸱int⸱a⸱j konstru⸱aĵ⸱o⸱j kaj ne⸱tra⸱ir⸱ebl⸱a⸱j voj⸱et⸱o⸱j, krom la jam menci⸱it⸱a⸱j min⸱ej⸱o⸱j.

Ankoraŭ nun, ili⸱a ekzist⸱o est⸱as ĉirkaŭ⸱at⸱a de mister⸱o. Tamen, se oni en⸱ir⸱os sen⸱lum⸱a⸱n mont⸱a⸱n min⸱ej⸱o⸱n kaj bon⸱e streĉ⸱os la orel⸱o⸱j⸱n, ebl⸱e oni pov⸱as aŭd⸱i delikat⸱a⸱n tint⸱ad⸱o⸱n de skulpt⸱il⸱o⸱j. Est⸱as Gottwjarchi, oni kred⸱as, kiu⸱j dis⸱romp⸱ad⸱as la mal⸱mol⸱a⸱n rok⸱o⸱n, serĉ⸱ant⸱e pli da alt⸱valor⸱a⸱j mineral⸱o⸱j.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Flug⸱o-rub⸱o

Stevard⸱o⸱j de la uson⸱a flug⸱kompani⸱o American Airlines kre⸱is fondus⸱o⸱n por kolekt⸱i rub⸱aĵ⸱o⸱j⸱n rest⸱int⸱a⸱j⸱n en aviad⸱il⸱ej⸱o-salon⸱o⸱j. La rub⸱aĵ⸱o konsist⸱as ĉef⸱e el alumini⸱a⸱j trink⸱aĵ⸱o-skatol⸱o⸱j.

La fondus⸱o, laŭ⸱nom⸱e „Flug⸱o⸱j”, funkci⸱as en grand⸱urb⸱a⸱j flug⸱haven⸱o⸱j, ekzempl⸱e Dalaso, Ĉikag⸱o kaj Nov-Jork⸱o. Laŭ esplor⸱ad⸱o, ĉiu pasaĝer⸱o averaĝ⸱e „produkt⸱as” ĉirkaŭ 600 gram⸱o⸱j⸱n da rub⸱aĵ⸱o, ĉef⸱e trink⸱aĵ⸱o-skatol⸱o⸱j⸱n.

Tial ne est⸱as mir⸱ind⸱e, ke la fondus⸱o en 2010 kolekt⸱is alumini⸱o⸱n kontraŭ val⸱or⸱o de 90 000 dolar⸱o⸱j. La mon⸱o est⸱as donac⸱it⸱a al viktim⸱o⸱j de natur⸱a⸱j katastrof⸱o⸱j, ekzempl⸱e inund⸱o⸱j.

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Miel⸱a⸱j medal⸱o⸱j

Sukces⸱o⸱n rikolt⸱is slovak⸱a⸱j abel⸱bred⸱ist⸱o⸱j ĉe inter⸱naci⸱a kongres⸱o en Argentin⸱o. Ili gajn⸱is ses medal⸱o⸱j⸱n, inkluziv⸱e de du or⸱a⸱j kaj unu arĝent⸱a por miel⸱vin⸱o kaj tri ali⸱a⸱j por miel⸱o.

Kon⸱at⸱a slovak⸱a produkt⸱ist⸱o de miel⸱vin⸱o est⸱as la famili⸱o Kudláčková [kúdlaĉkova] el la distrikt⸱o Trnava. Ili⸱a „or⸱a” produkt⸱o, nom⸱it⸱a Trnavská medovina (Miel⸱vin⸱o de Trnava), akir⸱is en la last⸱a⸱j kvar jar⸱o⸱j jam 4an medal⸱o⸱n en kategori⸱o de la komerc⸱miel⸱vin⸱o⸱j.

Invent⸱aĵ⸱o⸱j

La inter⸱naci⸱a federaci⸱o de abel⸱organiz⸱aĵ⸱o⸱j, Apimondia, kun membr⸱o⸱j en 70 land⸱o⸱j, okaz⸱ig⸱as kongres⸱o⸱n ĉiu⸱n du⸱a⸱n jar⸱o⸱n. La pli ol 10 000 deleg⸱it⸱o⸱j ĉe la ĉi-jar⸱a kongres⸱o part⸱o⸱pren⸱is konkurs⸱o⸱j⸱n, ekspozici⸱o⸱j⸱n pri invent⸱aĵ⸱o⸱j, produkt⸱aĵ⸱o⸱j kaj literatur⸱o, kaj preleg⸱o⸱j⸱n pri scienc⸱a⸱j tem⸱o⸱j.

La ven⸱ont⸱a inter⸱naci⸱a kongres⸱o de abel⸱bred⸱ist⸱o⸱j okaz⸱os en Ukraini⸱o.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j

Ĉu vi leg⸱is aŭ aŭd⸱is, ke la glaci⸱o en la mond⸱o rapid⸱e degel⸱as kaj baldaŭ sekv⸱os gigant⸱a inund⸱o en la land⸱o⸱j proksim⸱a⸱j al la mar⸱o? La fakt⸱o⸱j montr⸱as tut⸱e ali⸱a⸱n bild⸱o⸱n.

Ĉirkaŭ la nord⸱a polus⸱o ne est⸱as firm⸱a ter⸱o. Naĝ⸱as sur la mar⸱o bankiz⸱o, kies dik⸱ec⸱o est⸱as inter kelk⸱e da centi⸱metr⸱o⸱j kaj 2 metr⸱o⸱j. Vintr⸱e la bankiz⸱a are⸱o est⸱as ĉiu⸱jar⸱e pli-mal⸱pli 14 milion⸱o⸱j da km2, somer⸱e nur 4 milion⸱o⸱j da km2. Dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j la are⸱o iom ŝrump⸱is. La bild⸱o 1 montr⸱as la evolu⸱o⸱n dum la last⸱a⸱j 30 jar⸱o⸱j.

Pro la mal⸱grand⸱a dik⸱ec⸱o la tut⸱a volumen⸱o de la glaci⸱o est⸱as nur 10 000 km3.

Sud⸱e de la nord⸱a polus⸱o trov⸱iĝ⸱as Gronland⸱o, kovr⸱it⸱a de dik⸱a⸱j glaĉer⸱o⸱j. La glaci⸱a volumen⸱o est⸱as 3 000 000 km3 kaj stabil⸱a. Tiu ĉi glaci⸱o aĝ⸱as ĝis 200 000 jar⸱o⸱j⸱n.

Ses⸱a kontinent⸱o

Ĉirkaŭ la sud⸱a polus⸱o kuŝ⸱as la ses⸱a kontinent⸱o, Antarkt⸱o, kovr⸱it⸱a de sam⸱e dik⸱a⸱j, mal⸱rapid⸱e kresk⸱ant⸱a⸱j glaĉer-tavol⸱o⸱j. Ili aĝ⸱as pli ol 20 milion⸱o⸱j⸱n da jar⸱o⸱j. La volumen⸱o est⸱as gigant⸱a: 29 000 000 km3, do 90 % de la tut⸱a mond⸱a glaci⸱o.

Ĉirkaŭ Antarkt⸱o naĝ⸱as bankiz⸱o kaj ŝelfo, tio est⸱as glaĉer⸱o glit⸱int⸱a ĝis sur la mar⸱o. Ankaŭ tiu glaci⸱o altern⸱as laŭ⸱sezon⸱e inter 2 kaj 16 milion⸱o⸱j da km2. Averaĝ⸱e la volumen⸱o est⸱as 10 000 km3. Jen la evolu⸱o en la last⸱a⸱j 30 jar⸱o⸱j (Bild⸱o 2).

Alp⸱o⸱j

Krom⸱e ekzist⸱as ali⸱a⸱j glaĉer⸱o⸱j en divers⸱a⸱j mond⸱o⸱part⸱o⸱j. Ili⸱a volumen⸱o est⸱as en⸱tut⸱e nur 200 000 km3. La volumen⸱o de ĉiu⸱j alp⸱a⸱j glaĉer⸱o⸱j est⸱as nur 100 km3. Tiu⸱j glaci⸱amas⸱o⸱j dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j ĝeneral⸱e ŝrump⸱is, kelk⸱a⸱j kresk⸱is. Mond⸱skal⸱e tio signif⸱as neni⸱o⸱n. Katastrof⸱o ne okaz⸱os.

Krom⸱e ek⸱de antaŭ 15 jar⸱o⸱j la tut⸱mond⸱a temperatur⸱o ne plu kresk⸱as.

Walter KLag

En la apud⸱a artikol⸱o vi pov⸱as leg⸱i person⸱a⸱n opini⸱o⸱n pri kontest⸱at⸱a tem⸱o. La redaktor⸱o de la rubrik⸱o Medi⸱o hav⸱as fund⸱e ali⸱a⸱n opini⸱o⸱n pri la tem⸱o. Se vi serĉ⸱as en la ret⸱o laŭ la serĉ⸱vort⸱o⸱j glob⸱al warmingGreenland glaci⸱er loss vi trov⸱os amas⸱o⸱n da scienc⸱a⸱j artikol⸱o⸱j kun mult⸱eg⸱a⸱j fakt⸱o⸱j, kiu⸱j kontraŭ⸱os la opini⸱o⸱j⸱n de la artikol⸱o. Jen resum⸱a fraz⸱o: La scienc⸱a konsent⸱o pri klimat⸱ŝanĝ⸱o est⸱as, ke „la kli⸱mat⸱o est⸱as ŝanĝ⸱iĝ⸱ant⸱a kaj tiu⸱j ĉi ŝanĝ⸱o⸱j est⸱as grand⸱part⸱e kaŭz⸱it⸱a⸱j de hom⸱a⸱j ag⸱ad⸱o” [America's Climate Choices: Panel on Advancing the Scienc⸱e of Climate Change; National Research Council (2010). Washington, D.C.: The National Academies Press. ISBN 0309145880.] Ni bon⸱ven⸱ig⸱as vi⸱a⸱j⸱n leter⸱o⸱j⸱n pri tiu ĉi tem⸱o. (Rimark⸱o⸱j de la redaktor⸱o)


Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mal⸱bel⸱a konkurs⸱o

Incit⸱is serb⸱o⸱j⸱n fraŭl⸱in⸱o-fot⸱o, kiu montr⸱is kun⸱e du bel⸱ul⸱in⸱o⸱j⸱n el Serbi⸱o kaj Kosov⸱o. Serb⸱in⸱o, Anja Sranović, est⸱as fot⸱it⸱a kun kosov⸱an⸱in⸱o, Aferdita Dreshaj, dum konkurs⸱o „Fraŭl⸱in⸱o Univers⸱o” en Brazil⸱o.

Serb⸱a⸱j naci⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j rifuz⸱as agnosk⸱i Kosov⸱o⸱n kiel sen⸱de⸱pend⸱a⸱n ŝtat⸱o⸱n, taks⸱is la fot⸱o⸱n „ia konfirm⸱o de la sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o de Kosov⸱o”.

La kosov⸱an⸱in⸱o dir⸱is, ke est⸱as la serb⸱in⸱o, kiu unu⸱e ven⸱is al ŝi kaj konsent⸱is kun⸱e fot⸱iĝ⸱i. Si⸱a⸱vic⸱e la serb⸱in⸱o deklar⸱is: „Mi ne vol⸱as miks⸱i politik⸱o⸱n kun art⸱o” kaj al⸱don⸱is, ke ŝi dir⸱us, ke Kosov⸱o est⸱as Serbi⸱o, se ŝi parol⸱us antaŭ raport⸱ist⸱o⸱j.

.
Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Topinambur⸱o ĉu herb⸱aĉ⸱o?

Mi⸱a hobi⸱o est⸱as kurac⸱herb⸱o⸱j. Kelk⸱a⸱j⸱n el ili mi kolekt⸱as en la kamp⸱ar⸱o, ali⸱a⸱j⸱n mi kultiv⸱as en mi⸱a ĝarden⸱et⸱o. Unu el mi⸱a⸱j prefer⸱at⸱a⸱j kaj ŝat⸱at⸱a⸱j kurac⸱herb⸱o⸱j est⸱as topinambur⸱o (latin⸱e: Helianthus tuberos⸱us). Ĉi-jar⸱e mi est⸱is tre surpriz⸱it⸱a, kiam mi leg⸱is en la gazet⸱ar⸱o, ke en Slovaki⸱o ek⸱de la 15a juni⸱o 2011 ĝi est⸱as en la grup⸱o de invad⸱a⸱j herb⸱aĉ⸱o⸱j. Mi demand⸱as mi⸱n: „Kial?” Juĝ⸱u mem!

Topinambur⸱o (ankaŭ ter⸱pir⸱o, tub⸱er⸱a heliant⸱o) est⸱as plur⸱jar⸱a, mol⸱tig⸱a plant⸱o, hav⸱ant⸱a tig⸱o⸱tuber⸱o⸱j⸱n util⸱ig⸱ebl⸱a⸱j⸱n kiel legom⸱o, precip⸱e por diabet⸱ul⸱o⸱j. Ĝi alt⸱as 1-3 m, aparten⸱as al la famili⸱o de aster⸱ac⸱o⸱j (kompozit⸱o⸱j) (latin⸱e: AsteraceæCompositæ). Simil⸱e al heliant⸱o ĝi hav⸱as grand⸱a⸱j⸱n foli⸱o⸱j⸱n kaj hel⸱e flav⸱a⸱j⸱n flor⸱o⸱j⸱n.

Komenc⸱e la plant⸱o kresk⸱is en Amerik⸱o, kie ĝi est⸱is kultiv⸱at⸱a ĉef⸱e pro la manĝ⸱ebl⸱a⸱j tub⸱er⸱o⸱j. La kon⸱at⸱iĝ⸱o de eŭrop⸱an⸱o⸱j kun topinambur⸱o okaz⸱is en la jar⸱o 1612 – en period⸱o de grand⸱a sek⸱ec⸱o, kiam tub⸱er⸱o⸱j sav⸱is la viv⸱o⸱n de nov⸱loĝ⸱ant⸱o⸱j en Kanad⸱o. Ĝi⸱a nom⸱o de⸱ven⸱as de la trib⸱nom⸱o de kanibal⸱a⸱j indi⸱an⸱o⸱j – tupinambaoj –, kiu⸱j viv⸱is ĉe la mar⸱bord⸱o de Brazil⸱o.

La sub⸱ter⸱a⸱j tub⸱er⸱o⸱j de topinambur⸱o hav⸱as divers⸱a⸱j⸱n form⸱o⸱j⸱n kaj pez⸱as ĝis 150 g. La kolor⸱o de la tub⸱er⸱a ŝel⸱o pov⸱as est⸱i de hel⸱brun⸱a ĝis ruĝ⸱a; la intern⸱o de la tub⸱er⸱o est⸱as blank⸱a kaj krak⸱a. La sem⸱ad⸱o de tub⸱er⸱o⸱j pov⸱as okaz⸱i aŭtun⸱e aŭ printemp⸱e, la vic⸱o⸱distanc⸱o dev⸱as est⸱i 40-70 cm. Topinambur⸱o bon⸱e toler⸱as la sek⸱ec⸱o⸱n kaj frost⸱o⸱n, kaj ankaŭ ombr⸱o⸱n. Helik⸱o⸱j kaj limak⸱o⸱j, kaj ankaŭ iu⸱foj⸱e putr⸱ad⸱o, pov⸱as damaĝ⸱i la tub⸱er⸱o⸱j⸱n de topinambur⸱o.

San⸱ig⸱a efik⸱o

Topinambur⸱o en⸱hav⸱as inulin⸱o⸱n (poli⸱sakar⸱id⸱o – parenc⸱a al amel⸱o kaj krud⸱a celuloz⸱o), kiu en organism⸱o tre rapid⸱e trans⸱form⸱iĝ⸱as en suker⸱o⸱n simpl⸱a⸱n (frukt⸱oz⸱o). Pro tio la tub⸱er⸱o⸱j de topinambur⸱o tre val⸱or⸱as por diabet⸱ul⸱o⸱j. Ĝi en⸱hav⸱as ankaŭ pli⸱a⸱j⸱n biologi⸱e aktiv⸱a⸱j⸱n substanc⸱o⸱j⸱n, mineral⸱substanc⸱o⸱j⸱n (fer⸱o, silici⸱o, zink⸱o, magnezi⸱o, kali⸱o, fosfor⸱o kaj kalci⸱o), vitamin⸱o⸱j⸱n de la grup⸱o B kaj C, pekt⸱in⸱o⸱j⸱n, fibr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, organik⸱a⸱j⸱n acid⸱o⸱j⸱n kaj amin⸱acid⸱o⸱j⸱n.

La grav⸱ec⸱o de tiu plant⸱o est⸱as precip⸱e en la prevent⸱ad⸱o kaj apog⸱a kurac⸱ad⸱o de diabet⸱o, obez⸱ec⸱o, metabol⸱ism⸱o kaj alt⸱a kolesterol⸱o kaj en la sen⸱toks⸱ig⸱o de la organism⸱o. Topinambur⸱o regul⸱ig⸱as la arteri⸱a⸱n prem⸱o⸱n, defend⸱as la hepat⸱o⸱n kaj ren⸱o⸱j⸱n. Oni rekomend⸱as ĝi⸱n al konvalesk⸱ant⸱o⸱j, en la prevent⸱ad⸱o de artr⸱it⸱o, reŭmat⸱ism⸱o kaj osteoporozo.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Arm⸱il⸱o⸱j nov⸱a⸱j kaj mal⸱nov⸱a⸱j

Oktobr⸱o⸱fin⸱e okaz⸱is en la alban⸱a ĉef⸱urb⸱o Tiran⸱o la du⸱a milit⸱ist⸱a foir⸱o ALMEX (Alban⸱a Milit⸱ist⸱a Ekspozici⸱o). Part⸱o⸱pren⸱is 150 entrepren⸱o⸱j el Uson⸱o, Balkani⸱o kaj ali⸱a⸱j eŭrop⸱a⸱j land⸱o⸱j.

Albanio est⸱is reprezent⸱at⸱a de tri grand⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j milit⸱ist⸱a⸱j, kiu⸱j krom⸱e okup⸱iĝ⸱as pri detru⸱ad⸱o de mal⸱nov⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j kaj munici⸱o⸱j. La foir⸱o⸱n antaŭ⸱is konferenc⸱o pri defend⸱ad⸱o kaj sekur⸱ec⸱o de la land⸱o⸱j de la okcident⸱a Balkani⸱o.

Ekspozici⸱at⸱a⸱j est⸱is ekip⸱aĵ⸱o⸱j por la arme⸱o kaj por la privat⸱a⸱j sekur⸱ec⸱a⸱j serv⸱o⸱j. Lok⸱an⸱o⸱j interes⸱iĝ⸱is pri nov⸱a⸱j teknologi⸱o⸱j, uniform⸱o⸱j uz⸱at⸱a⸱j de la uson⸱a arme⸱o en la dezert⸱o, vetur⸱il⸱o⸱j por patrol⸱ad⸱o, sub⸱akv⸱a⸱j vest⸱o⸱j, helikopter⸱o⸱j, polic⸱a⸱j uniform⸱o⸱j, observ⸱a⸱j kamera⸱o⸱j, sub⸱aŭskult⸱a il⸱ar⸱o ktp. Ankaŭ paraŝut⸱o⸱j ruman⸱a⸱j, transport⸱il⸱o⸱j pol⸱a⸱j kaj elektron⸱ik⸱a⸱j aparat⸱o⸱j german⸱a⸱j al⸱tir⸱is atent⸱o⸱n.

Bunkr⸱o⸱j

Ne⸱alban⸱a⸱j vizit⸱ant⸱o⸱j interes⸱iĝ⸱is pri post⸱rest⸱aĵ⸱o⸱j el la komun⸱ism⸱a epok⸱o. Tiu⸱temp⸱e oni konstru⸱is pli ol 750 000 bunkr⸱o⸱j⸱n (ĉiu laŭ⸱valor⸱e kiel modest⸱a apartament⸱o), produkt⸱is aŭ import⸱is arm⸱il⸱o⸱j⸱n kvar⸱obl⸱e pli ol la nombr⸱o de loĝ⸱ant⸱o⸱j kaj abund⸱a⸱j⸱n munici⸱o⸱j⸱n inkluziv⸱e de ses milion⸱o⸱j da kontraŭ⸱person⸱a⸱j min⸱o⸱j.

Vid⸱ebl⸱is mult⸱a⸱j mal⸱nov⸱a⸱j pistol⸱o⸱j, il⸱o⸱j uz⸱it⸱a⸱j de la ŝtat⸱a sekur⸱ec⸱o-serv⸱o kaj ankaŭ ĉas⸱aviad⸱il⸱o⸱j kaj tank⸱o⸱j el la komun⸱ism⸱a epok⸱o.

.
Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Energi⸱prez⸱o

Je 11 % kresk⸱is la prez⸱o⸱j por energi⸱o en Aŭstri⸱o dum la last⸱a jar⸱o, tio est⸱as drast⸱e pli ol la ĝeneral⸱a inflaci⸱o (+ 4 %). 95-okt⸱an⸱a benzin⸱o kost⸱as nun 16 % pli ol pas⸱int⸱jar⸱e. Simil⸱e ter⸱gas⸱o: + 11 %. Nur la prez⸱o por elektr⸱o preskaŭ stabil⸱as. Tial oni klopod⸱as redukt⸱i la import⸱ad⸱o⸱n de fosili⸱a⸱j energi⸱port⸱ant⸱o⸱j kaj pli uz⸱i bio⸱mas⸱o⸱n, sun- kaj vent-energi⸱o⸱n kaj ter⸱varm⸱o⸱n.

Daŭr⸱e neniom kost⸱as brul⸱lign⸱o el la propr⸱a grund⸱o. Sufiĉ⸱as jam mal⸱grand⸱a arb⸱ar⸱o por hejt⸱i si⸱a⸱n dom⸱o⸱n. Kondiĉ⸱o est⸱as bon⸱e kontraŭ varm⸱o⸱perd⸱o izol⸱it⸱a⸱j mur⸱o⸱j kaj modern⸱a forn⸱o, kiu brul⸱ig⸱as la lign⸱o⸱n sen mal⸱pur⸱ig⸱i la medi⸱o⸱n.

Walter KLag

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Tiam ... kaj nun

Dum kaj post la du⸱a mond⸱milit⸱o re⸱cikl⸱ig⸱o en Briti⸱o ne est⸱is problem⸱o. Var⸱o⸱j kiel buter⸱o, suker⸱o, farun⸱o ktp ne est⸱is facil⸱e aĉet⸱ebl⸱a⸱j. Ili est⸱is porci⸱um⸱it⸱a⸱j kaj kutim⸱e vend⸱at⸱a⸱j sen⸱pak⸱aĵ⸱e.

Lakt⸱o⸱n oni liver⸱is tag⸱e al la dom⸱o en plen⸱a⸱j botel⸱o⸱j; la mal⸱plen⸱a⸱j⸱n la lakt⸱ist⸱o for⸱port⸱is al re⸱plen⸱ig⸱o. Simil⸱e rilat⸱e bier⸱o⸱n: bier⸱botel⸱o⸱j⸱n oni re⸱don⸱is al la vend⸱ist⸱o, por re⸱ricev⸱i la antaŭ⸱pag⸱o⸱n, kiu garanti⸱is, ke oni ver⸱e vol⸱is re⸱don⸱i la evident⸱e re⸱uz⸱ebl⸱a⸱j⸱n botel⸱o⸱j⸱n.

Dom⸱best⸱o⸱j

Se rest⸱is mal⸱freŝ⸱a pan⸱o, oni mol⸱ig⸱is ĝi⸱n per lakt⸱o aŭ akv⸱o, al⸱don⸱is ebl⸱e ov⸱o⸱n kaj suker⸱o⸱n kaj ĝi⸱n kuir⸱is kiel dolĉ⸱aĵ⸱o⸱n. Manĝ⸱aĵ⸱o-rest⸱aĵ⸱o⸱j⸱n oni simpl⸱e don⸱is al dom⸱best⸱o⸱j aŭ al kok⸱in⸱o⸱j, kiu⸱j liver⸱is ov⸱o⸱j⸱n – en ili⸱a natur⸱a „pak⸱aĵ⸱o”. Skatol⸱o⸱j aŭ sak⸱et⸱o⸱j en⸱hav⸱ant⸱a⸱j, ekzempl⸱e, ĉokolad⸱o⸱j⸱n, nuks⸱o⸱j⸱n aŭ ter⸱pom⸱flok⸱o⸱j⸱n ne ĝen⸱is: tia⸱j luks⸱aĵ⸱o⸱j ne ekzist⸱is.

Vest⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kaj tol⸱aĵ⸱o⸱j⸱n oni uz⸱ad⸱is, ĝis ili dis⸱fal⸱is. Fin⸱e oni dis⸱ŝir⸱is ili⸱n en mal⸱long⸱a⸱j⸱n ruband⸱o⸱j⸱n kaj kun⸱kudr⸱is ili⸱n kun jut⸱o por kre⸱i tapiŝ⸱o⸱n aŭ plank⸱o-kovr⸱il⸱o⸱n. Ne⸱fum⸱it⸱a⸱j⸱n fin⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de cigared⸱o⸱j oni konserv⸱is kiel al⸱don⸱aĵ⸱o⸱n al mem⸱volv⸱it⸱a⸱j cigared⸱o⸱j. Hieraŭ⸱a⸱j⸱n ĵurnal⸱o⸱j⸱n oni re⸱cikl⸱ig⸱is en la neces⸱ej⸱o por ne aĉet⸱i apart⸱a⸱n kaj pli luks⸱a⸱n paper⸱o⸱n.

Mal⸱e nun⸱temp⸱e. Ĉio ven⸱as pak⸱it⸱a, kelk⸱foj⸱e du⸱obl⸱e aŭ tri⸱obl⸱e pak⸱it⸱a. Tio signif⸱as, ke neces⸱as ali⸱manier⸱e for⸱ig⸱i la pli grand⸱a⸱j⸱n kvant⸱o⸱j⸱n de rub⸱aĵ⸱o⸱j, kiu⸱j nun⸱temp⸱e kre⸱iĝ⸱as. Pro tio ekzist⸱as divers⸱kolor⸱a⸱j uj⸱o⸱j por divers⸱spec⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j – kaj en kelk⸱a⸱j urb⸱o⸱j en Briti⸱o la instanc⸱o⸱j minac⸱as per mon⸱pun⸱o, se oni met⸱as rub⸱aĵ⸱o⸱n en mal⸱ĝust⸱a⸱n uj⸱o⸱n.

Karton⸱o

Tamen ĉiu komun⸱um⸱o hav⸱as si⸱a⸱n apart⸱a⸱n sistem⸱o⸱n por kolekt⸱i rub⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e, ebl⸱as trov⸱i kolekt⸱o⸱tag⸱e antaŭ ĉiu hejm⸱o verd⸱a⸱n aŭ brun⸱a⸱n rub⸱uj⸱o⸱n por ĝarden-rest⸱aĵ⸱o⸱j (branĉ⸱o⸱j, foli⸱o⸱j ktp). Blank⸱a sak⸱o aŭ kelk⸱lok⸱e arĝent⸱kolor⸱a uj⸱o en⸱ten⸱as karton⸱o⸱n aŭ plast⸱o⸱n – sed ne ĉi⸱a⸱n: nur botel⸱o⸱j⸱n.

Iu⸱j komun⸱um⸱estr⸱ar⸱o⸱j insist⸱as, ke oni apart⸱ig⸱u ĵurnal⸱o⸱j⸱n dis⸱de ali⸱a⸱j paper⸱aĵ⸱o⸱j; ali⸱a⸱j estr⸱ar⸱o⸱j ne. Ekzist⸱as divers⸱a⸱j komun⸱um⸱a⸱j regul⸱o⸱j por manĝ⸱aĵ⸱o-rest⸱aĵ⸱o⸱j. Kaj ĉiu hav⸱as ali⸱a⸱n rub⸱uj⸱o⸱n, oft⸱e griz⸱a⸱n, por ne⸱re⸱cikl⸱ig⸱ebl⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni for⸱port⸱as al region⸱a rub⸱ej⸱o – ĝeneral⸱e en la kamp⸱ar⸱o.

Antaŭ du⸱on⸱jar⸱cent⸱o, oni sen⸱konsci⸱e re⸱cikl⸱ig⸱is var⸱o⸱j⸱n. Oni ne parol⸱is pri re⸱cikl⸱ig⸱o: jen simpl⸱a kaj natur⸱a ag⸱ad⸱o. Nun⸱temp⸱e ĝi far⸱iĝ⸱is mal⸱pli simpl⸱a, pli konsci⸱a – „var⸱o” de la soci⸱o, en kiu ni vol⸱as viv⸱i.

John GOBOURNE

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de John Gobourne el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Vir⸱in⸱o por pac⸱o

Ĵurnal⸱o en Makedoni⸱o last⸱a⸱temp⸱e publik⸱ig⸱is la rezult⸱o⸱j⸱n de enket⸱o pri la dek seks⸱e plej al⸱log⸱a⸱j deput⸱it⸱in⸱o⸱j. La unu⸱a⸱n lok⸱o⸱n per 3069 klak⸱o⸱j akir⸱is la alban⸱a deput⸱it⸱o Ermira Mehmeti-Devaja.

Mehmeti nask⸱iĝ⸱is en 1979 en famili⸱o de jur⸱ist⸱o. Ŝi tra⸱spert⸱is la milit⸱o⸱n en Kosov⸱o kaj en Makedoni⸱o (1999-2001). Deĵor⸱int⸱e kiel interpret⸱ist⸱o ĉe la Inter⸱naci⸱a Pun-Tribunal⸱o por Eks⸱a Jugoslavi⸱o, post⸱e kiel membr⸱o de la nov⸱a alban⸱a parti⸱o Unu⸱iĝ⸱o por Integr⸱iĝ⸱o, ŝi montr⸱iĝ⸱is moder⸱a politik⸱ist⸱o, ag⸱ant⸱e apart⸱e por kun⸱ig⸱i la etn⸱o⸱alban⸱a⸱n kaj etn⸱o⸱makedon⸱a⸱n jun⸱ul⸱ar⸱o⸱j⸱n.

Ŝi elekt⸱iĝ⸱is kiel deput⸱it⸱o de Makedoni⸱o en la parlament⸱a asemble⸱o de la Konsili⸱o de Eŭrop⸱o kaj far⸱iĝ⸱is simbol⸱o de jun⸱a⸱j progres⸱em⸱a⸱j kaj pac⸱am⸱a⸱j politik⸱ist⸱o⸱j. Pro tio oni akcept⸱is ŝi⸱n en grup⸱o de 1000 mond⸱a⸱j „vir⸱in⸱o⸱j por pac⸱o”.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Bon⸱a⸱n vojaĝ⸱o⸱n

Kontraŭ pli ol 300 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j est⸱as fin⸱konstru⸱it⸱a⸱j la unu⸱a⸱j 38 km de la 103 km long⸱a aŭt⸱o⸱ŝose⸱o, kiu – kiam komplet⸱a – ebl⸱ig⸱os vetur⸱i inter Priŝtin⸱o, en Kosov⸱o, al la alban⸱a haven⸱urb⸱o Durrës en⸱e de tri hor⸱o⸱j.

La ŝose⸱o port⸱as la nom⸱o⸱n D-ro Ibrahim Rugovo, alban⸱a politik⸱ist⸱o, kiu far⸱iĝ⸱is la unu⸱a prezid⸱ant⸱o de Kosov⸱o. Ĝi daŭr⸱ig⸱os la tiel nom⸱at⸱a⸱n naci⸱a⸱n aŭt⸱o⸱ŝose⸱o⸱n en Albanio.

La mal⸱ferm⸱a⸱n ceremoni⸱o⸱n part⸱o⸱pren⸱is inter⸱ali⸱e la ĉef⸱ministr⸱o⸱j de Kosov⸱o kaj Albanio, Hashim Thaçi kaj Sal⸱i Berisha, kaj la prezid⸱ant⸱o de Kosov⸱o, Atifete Jahjaga.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Akuz⸱o⸱industri⸱o

Ne est⸱as nov⸱a fenomen⸱o, ke hom⸱o⸱j kulp⸱ig⸱as ali⸱ul⸱o⸱j⸱n pro propr⸱a⸱j erar⸱o⸱j kaj pek⸱o⸱j. Sed aktual⸱e fleg⸱iĝ⸱as „kultur⸱o”, kiu jun⸱ul⸱o⸱j⸱n instig⸱as facil⸱anim⸱e ne⸱i propr⸱a⸱n kulp⸱o⸱n kaj eĉ kontraŭ⸱ver⸱e asert⸱i ali⸱ul⸱a⸱n mis⸱far⸱o⸱n por iel profit⸱i.

Ĉiu⸱okaz⸱e ankaŭ jur⸱ist⸱o⸱j gajn⸱as el tiu ĉi tendenc⸱o, ĉar akuz⸱it⸱o⸱j pro la komplik⸱ec⸱o kaj la lert⸱ec⸱o de la asert⸱o⸱j ne plu mem pov⸱as el⸱turn⸱iĝ⸱i. Bon⸱a⸱n model⸱o⸱n por tia kondut⸱o don⸱as aktual⸱a⸱j event⸱o⸱j apart⸱e en Uson⸱o, kie firma⸱o⸱j aŭ eĉ la ŝtat⸱o mem per proces⸱o⸱j prov⸱as de⸱ten⸱i konkurenc⸱ul⸱o⸱j⸱n.

Mal⸱moral⸱aĵ⸱o⸱j

Est⸱as akuz⸱o⸱j pri korupt⸱ad⸱o aŭ simil⸱a⸱j mal⸱moral⸱aĵ⸱o⸱j, pri kiu⸱j – eĉ se ver⸱a⸱j – invers⸱e oni ne simil⸱e facil⸱e pov⸱us jur⸱e venk⸱i kontraŭ uson⸱a firma⸱o. Kaj eŭrop⸱a⸱j kaj azi⸱a⸱j firma⸱o⸱j pag⸱as sen laŭt⸱a plend⸱o por ne tro atent⸱ig⸱i la publik⸱o⸱n, por ne perd⸱i koncesi⸱o⸱j⸱n kaj reputaci⸱o⸱n.

Est⸱u menci⸱it⸱a⸱j nur VW / Mercedes pro pun⸱pag⸱o⸱j kaj la komun⸱a eŭrop⸱a aviad⸱il⸱a entrepren⸱o Airbus, kiu ricev⸱is komisi⸱o⸱n konstru⸱i benzin⸱proviz⸱a⸱j⸱n aviad⸱il⸱o⸱j⸱n, sed per jur⸱a trakt⸱ad⸱o la konkurenc⸱ul⸱o Boeing akir⸱is por si la tut⸱a⸱n mend⸱o⸱n.

Ali⸱e okaz⸱is ĉe la japan⸱a aŭt⸱o⸱firma⸱o Toyota. Oni ĝi⸱n akr⸱eg⸱e akuz⸱is pro laŭ⸱asert⸱e mal⸱fid⸱ind⸱e funkci⸱ant⸱a elektron⸱ik⸱a ekip⸱aĵ⸱o. Ja mort⸱is posed⸱ant⸱o⸱j de Toyota-aŭt⸱o⸱j pro strang⸱a⸱j akcident⸱o⸱j, pri kiu⸱j oni oficial⸱e kulp⸱ig⸱is la firma⸱o⸱n.

Ŝofor⸱o⸱j

Sed detal⸱a⸱j esplor⸱o⸱j de la ŝtat⸱a uson⸱a instanc⸱o pri tra⸱fik⸱a sekur⸱ec⸱o fin⸱e ne⸱refut⸱ebl⸱e pruv⸱is, ke ne la teknik⸱a⸱j instal⸱aĵ⸱o⸱j kaŭz⸱is la problem⸱o⸱j⸱n, sed la ŝofor⸱o⸱j mem. Simpl⸱e dir⸱it⸱e: mult⸱a⸱j konfuz⸱is la brems⸱pedal⸱o⸱n kun la akcel⸱a pedal⸱o.

Aŭ mat⸱o ŝov⸱iĝ⸱is super la pedal⸱o⸱j⸱n, aŭ tiu⸱j pro tut⸱e ali⸱a⸱j kial⸱o⸱j blok⸱iĝ⸱is. Toyota dev⸱is vok⸱i pli ol 2,3 milion⸱o⸱j⸱n da aŭt⸱o⸱j en la ripar⸱ej⸱o⸱j⸱n.

Pro laŭt⸱e dis⸱vast⸱ig⸱it⸱a⸱j asert⸱o⸱j kaj sekv⸱a publik⸱a histeri⸱o la japan⸱a firma⸱o perd⸱is mult⸱a⸱n mon⸱o⸱n kaj konsider⸱ind⸱e da renom⸱o. Est⸱as dub⸱ind⸱e, ĉu tiu⸱j est⸱as rapid⸱e re⸱akir⸱ebl⸱a⸱j post la glat⸱a sen⸱kulp⸱ig⸱o flank⸱e de fid⸱ind⸱a instituci⸱o. Kaj cert⸱e la akuz⸱o⸱industri⸱o baldaŭ trov⸱os nov⸱a⸱j⸱n viktim⸱o⸱j⸱n.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ŝanc⸱o por inter⸱religi⸱a dialog⸱o

Nov⸱a centr⸱o pri inter⸱religi⸱a dialog⸱o ek⸱funkci⸱os en 2012 en Vien⸱o. Ĝi est⸱os financ⸱at⸱a de Saud⸱a Arabi⸱o. Tem⸱as pri person⸱a iniciat⸱o de la saud-arab⸱a reĝ⸱o Abdullah. Jam ĉi-jar⸱e en la centr⸱o 60 kun⸱labor⸱ant⸱o⸱j komenc⸱os si⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n. Ties sid⸱ej⸱o est⸱os en la palac⸱o Sturany, en la vien⸱a urb⸱o⸱kern⸱o.

Per la fond⸱o de la centr⸱o pri inter⸱religi⸱a dialog⸱o „Reĝ⸱o Abdullah” oni cel⸱as dialog⸱o⸱n inter reprezent⸱ant⸱o⸱j de mal⸱sam⸱a⸱j konfesi⸱o⸱j. Per ĝi oni vol⸱as prevent⸱i konflikt⸱o⸱j⸱n kaj milit⸱o⸱j⸱n – tiu⸱cel⸱e est⸱os plan⸱at⸱a⸱j konferenc⸱o⸱j, seminari⸱o⸱j kaj perfekt⸱ig⸱a⸱j aranĝ⸱o⸱j.

Kontrol⸱konsili⸱o

En la kontrol⸱konsili⸱o de la nov⸱a organiz⸱aĵ⸱o est⸱os dek du reprezent⸱ant⸱o⸱j de la grand⸱a⸱j mond⸱religi⸱o⸱j. Oni antaŭ⸱vid⸱as en ĝi almenaŭ tri islam⸱an⸱o⸱j⸱n (du suna⸱ist⸱o⸱j⸱n, unu ŝijaist⸱o⸱n), tri krist⸱an⸱o⸱j⸱n (po unu reprezent⸱ant⸱o de katolik⸱o⸱j, anglikan⸱o⸱j kaj ortodoks⸱ul⸱o⸱j), unu budh⸱ist⸱o⸱n, unu hindu⸱ist⸱o⸱n kaj unu jud⸱o⸱n. Kiel pli⸱a⸱n organ⸱o⸱n de la dialog-centr⸱o oni antaŭ⸱vid⸱as konsili⸱o⸱n. En la ĉi-last⸱a est⸱os 100 person⸱o⸱j de la mond⸱religi⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j kred⸱komun⸱um⸱o⸱j, kaj ankaŭ scienc⸱ist⸱o⸱j kaj reprezent⸱ant⸱o⸱j de la civil⸱a soci⸱o.

Kontrakt⸱o

La ministr⸱o⸱j pri ekster⸱a⸱j afer⸱o⸱j Michael Spindelegger (Aŭstri⸱o), Trinidad Jiménez (Hispani⸱o) kaj princ⸱o Saud Al-Faisal (Saud⸱a Arabi⸱o) sub⸱skrib⸱is en Vien⸱o kontrakt⸱o⸱n pri la fond⸱o de la centr⸱o. La tri land⸱o⸱j lanĉ⸱is per tio la konstru⸱faz⸱o⸱n de nov⸱a inter⸱naci⸱a organiz⸱aĵ⸱o, kiu dev⸱as propon⸱i dialog⸱o⸱n inter la mond⸱religi⸱o⸱j. Ili emfaz⸱is la signif⸱o⸱n de inter⸱religi⸱a dialog⸱o por prevent⸱o de konflikt⸱o⸱j kaj por firm⸱ig⸱o de mond⸱a pac⸱o. La aŭstr⸱a ministr⸱o Spindelegger akcent⸱is kadr⸱e de la sub⸱skrib⸱a ceremoni⸱o, ke per la antaŭ⸱vid⸱it⸱a struktur⸱o de la centr⸱o neni⸱u el la reprezent⸱at⸱a⸱j religi⸱o⸱j hav⸱os hegemoni⸱o⸱n. La cel⸱o est⸱as, ke laŭ⸱ebl⸱e mult⸱a⸱j land⸱o⸱j en⸱ir⸱u la organiz⸱aĵ⸱o⸱n. En ĝi la Sankt⸱a Seĝ⸱o hav⸱os status⸱o⸱n de observ⸱ant⸱o.

La fond⸱a⸱n solen⸱aĵ⸱o⸱n en la vien⸱a muze⸱o Albert⸱in⸱a part⸱o⸱pren⸱is mult⸱a⸱j religi⸱a⸱j reprezent⸱ant⸱o⸱j, politik⸱ist⸱o⸱j kaj diplomat⸱o⸱j, inter kiu⸱j kardinal⸱o Je⸱a⸱n-Louis Tauran, reprezent⸱ant⸱o de la Pap⸱a Konsili⸱o por Inter⸱religi⸱a Dialog⸱o. Ne⸱rekt⸱e oni pov⸱as nom⸱i la pap⸱o⸱n Benedikt⸱o⸱n la 16an unu el la „bapt⸱o⸱patr⸱o⸱j” de la nov⸱a forum⸱o. En novembr⸱o 2007 reĝ⸱o Abdullah vizit⸱is la pap⸱o⸱n en Romo. Tiu renkont⸱iĝ⸱o post⸱e stimul⸱is li⸱n lanĉ⸱i la iniciat⸱o⸱n, pri kies real⸱ig⸱o reprezent⸱ant⸱o⸱j de la menci⸱it⸱a⸱j land⸱o⸱j decid⸱is jam en juli⸱o 2009.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Rimark⸱ind⸱a raport⸱o

Raport⸱o⸱n prepar⸱is ekonomik⸱ist⸱o en Teksas⸱o, Uson⸱o, pri la plej rimark⸱ind⸱a⸱j event⸱o⸱j en la ŝtat⸱o en la last⸱a⸱j 50 jar⸱o⸱j.

Laŭ d-ro Ray Perryman prosper⸱ig⸱is la ŝtat⸱o⸱n ĉef⸱e tri afer⸱o⸱j: klimat⸱iz⸱ad⸱o, mal⸱permes⸱o en⸱port⸱i naft⸱o⸱n el ekster⸱land⸱o kaj la spac-esplor⸱a centr⸱o en Houston [hjustn].

Perryman argument⸱as, ke pro la varm⸱o en Teksas⸱o mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j ne est⸱us tie⸱n en⸱migr⸱int⸱a⸱j sen klimat⸱iz⸱ad⸱o. Jam en 1965 du⸱on⸱o de la tie⸱a⸱j hejm⸱o⸱j kaj aŭt⸱o⸱j hav⸱is klimat⸱iz⸱ad⸱o⸱n, kaj ek⸱de 1974 la loĝ⸱ant⸱ar⸱o kresk⸱is du⸱obl⸱e pli rapid⸱e ol en ali⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j.

Dek⸱obl⸱iĝ⸱is

Krom⸱e, dum la tiel nom⸱at⸱a naft⸱o⸱kriz⸱o en 1974-75 est⸱is mal⸱permes⸱it⸱e en⸱port⸱i naft⸱o⸱n el mult⸱a⸱j land⸱o⸱j ekster Uson⸱o. Tio help⸱is la teksas⸱a⸱n naft⸱o-industri⸱o⸱n (kaj do la ŝtat⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n), dum la prez⸱o de la krud⸱aĵ⸱o dek⸱obl⸱iĝ⸱is inter la 60aj kaj 70aj jar⸱o⸱j.

Fin⸱e, krom la spac-esplor⸱a centr⸱o de Nas⸱a, est⸱as konstru⸱it⸱a komun⸱a flug⸱haven⸱o por la urb⸱o⸱j Dallas kaj Fort Worth. Tiu ebl⸱ig⸱is al nord⸱a Teksas⸱o kresk⸱i kiel financ⸱a kaj komerc⸱a centr⸱o. Help⸱is i.a. ankaŭ medicin⸱a centr⸱o en Houston, la plej grand⸱a en la mond⸱o.

AMIK

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Amik el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Radi⸱o Vatikan⸱o

La kon⸱at⸱a mal⸱long⸱ond⸱a frekvenc⸱o 6075 kHz dum 58 jar⸱o⸱j est⸱is uz⸱at⸱a de Deutsche Welle („german⸱a ond⸱o”, german⸱lingv⸱a serv⸱o al Eŭrop⸱o de la german⸱a radi⸱o), sed est⸱as nun uz⸱at⸱a de Radi⸱o Vatikan⸱o. Tio koncern⸱as ankaŭ la dimanĉ⸱a⸱n kaj fest⸱o⸱tag⸱a⸱n el⸱send⸱o⸱j⸱n en Esperant⸱o je la hor⸱o 21:20.

Je⸱a⸱n Pierre VAnd⸱e⸱nDAELE
Belgi⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Je⸱a⸱n Pierre VandenDaele el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Proksim⸱iĝ⸱as pac⸱o

Post la mort⸱ig⸱o de 13 000 hom⸱o⸱j, la tiel nom⸱at⸱a Popol⸱a Milit⸱o de la Maŭ⸱ist⸱o⸱j proksim⸱iĝ⸱as al pac⸱o.

Membr⸱o⸱j de la Komun⸱ist⸱a Parti⸱o de Nepal⸱o – maŭ⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j komenc⸱is la milit⸱o⸱n en 1995 kontraŭ la reg⸱ist⸱ar⸱o por kre⸱i egal⸱a⸱n politik⸱a⸱n sistem⸱o⸱n – nun decid⸱as, ĉu membr⸱iĝ⸱i en la reg⸱ist⸱ar⸱a arme⸱o aŭ komenc⸱i civil⸱a⸱n viv⸱o⸱n.

En 2006 la maŭ⸱ist⸱o⸱j, kaj ali⸱a⸱j politik⸱a⸱j parti⸱an⸱o⸱j, sukces⸱is for⸱ig⸱i la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n de la reĝ⸱o. Tiam oni decid⸱is, ke la milit⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j lud⸱is dum la Popol⸱a Milit⸱o tiom grav⸱a⸱n rol⸱o⸱n, ricev⸱u konven⸱a⸱j⸱n posten⸱o⸱j⸱n en la nepal⸱a arme⸱o.

Depon⸱ej⸱o

Sed ili⸱a⸱j⸱n postul⸱o⸱j⸱n nul⸱ig⸱is eĉ kun⸱labor⸱ant⸱a⸱j politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j. Dum⸱e la milit⸱int⸱o⸱j las⸱is si⸱a⸱j⸱n arm⸱il⸱o⸱j⸱n en depon⸱ej⸱o sub reg⸱ad⸱o de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN).

Dum kvin jar⸱o⸱j daŭr⸱is diskut⸱o⸱j pri la sort⸱o de la maŭ⸱ist⸱o⸱j. Laŭ UN, tem⸱is pri preskaŭ 20 000 batal⸱int⸱o⸱j. Fin⸱e est⸱as decid⸱it⸱e, ke la reg⸱ist⸱ar⸱o akcept⸱os 6500 en la naci⸱a arme⸱o. La ali⸱a⸱j ricev⸱os ekvivalent⸱o⸱n de ĝis 9000 eŭr⸱o⸱j por komenc⸱i nov⸱a⸱n civil⸱a⸱n viv⸱o⸱n en si⸱a vilaĝ⸱o.

Frakci⸱o

Tamen ne⸱oficial⸱a maŭ⸱ist⸱a frakci⸱o opini⸱as, ke la propon⸱o⸱j ne sufiĉ⸱e ind⸱as. Ĝi krom⸱e kred⸱as, ke ankoraŭ rest⸱as mal⸱egal⸱ec⸱o kaj do nepr⸱as pli⸱a milit⸱o. La maŭ⸱ist⸱o⸱j do ne akcept⸱u la propon⸱o⸱j⸱n kaj rest⸱u pret⸱a⸱j por de⸱nov⸱e batal⸱i.

Sed laŭ gazet⸱ar⸱a⸱j raport⸱o⸱j mult⸱a⸱j milit⸱int⸱o⸱j elekt⸱as mon⸱a⸱n subvenci⸱o⸱n. Pli⸱a milit⸱o ne ver⸱ŝajn⸱as: la popol⸱o ĝi⸱n ne toler⸱os. Mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j sen⸱iluzi⸱iĝ⸱is pri la maŭ⸱ist⸱a milit⸱o, ĉar eĉ post la mort⸱ig⸱o⸱j de 13 000 hom⸱o⸱j ili ne rimark⸱as ŝanĝ⸱o⸱j⸱n en la pens⸱manier⸱o de politik⸱ist⸱o⸱j. Ceter⸱e la ekonomi⸱a situaci⸱o de la mal⸱riĉ⸱a land⸱o rest⸱as ankoraŭ ne⸱kontent⸱ig⸱a.

Raz⸱e⸱n MANANDHAR

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Raz⸱e⸱n Manandhar el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mon⸱fals⸱ad⸱a ekonomi⸱o

Ek⸱de la invent⸱o de mon⸱o kiel inter⸱ŝanĝ⸱il⸱o la kvalit⸱o kaj origin⸱o de mon⸱er⸱o⸱j est⸱as afer⸱o sever⸱e kontrol⸱at⸱a de la reg⸱ist⸱ar⸱o. Eĉ ĝis modern⸱a⸱j temp⸱o⸱j en Angli⸱o ekzist⸱is kruel⸱a⸱j form⸱o⸱j de pun⸱o por tiu⸱j, kiu⸱j aŭdac⸱is stamp⸱bat⸱i si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n mon⸱er⸱o⸱j⸱n. Bedaŭr⸱ind⸱e, la brit⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o nun ne uz⸱as ĉiu⸱j⸱n dispon⸱ebl⸱a⸱j⸱n rimed⸱o⸱j⸱n por kontraŭ⸱ag⸱i fals⸱ad⸱o⸱n de mon⸱er⸱o⸱j.

La Krist⸱nask⸱o de la jar⸱o 1124 est⸱is ne⸱forges⸱ebl⸱a por la angl⸱a⸱j mon⸱far⸱ist⸱o⸱j. Laŭ la kutim⸱o de la epok⸱o, la oficial⸱a⸱j mon⸱far⸱ist⸱o⸱j pag⸱is al la reĝ⸱o por la rajt⸱o stamp⸱bat⸱i la arĝent⸱a⸱j⸱n penc⸱o⸱j⸱n bezon⸱at⸱a⸱j⸱n por la tiam lim⸱ig⸱it⸱a komerc⸱ad⸱o en la land⸱o. Tiu liber⸱a entrepren⸱o far⸱iĝ⸱is tre profit⸱a. Bedaŭr⸱ind⸱e, tiam kaj nun, inflaci⸱o est⸱is problem⸱o. Hom⸱o hav⸱ant⸱a pund⸱o⸱n ne pov⸱is aĉet⸱i val⸱or⸱o⸱n de penc⸱o en merkat⸱o. Tiu situaci⸱o kaŭz⸱is mal⸱trankvil⸱o⸱n inter la ordinar⸱a popol⸱o, kaj kulp⸱ul⸱o⸱n oni dev⸱is trov⸱i. La reĝ⸱o ven⸱ig⸱is la mon⸱far⸱ist⸱o⸱j⸱n al la reĝ⸱a palac⸱o en Winchester (urb⸱o en la sud⸱a Angli⸱o). Anstataŭ renkont⸱iĝ⸱i por fest⸱a manĝ⸱o, la mon⸱far⸱ist⸱o⸱j est⸱is akuz⸱it⸱a⸱j pri la fuŝ⸱miks⸱o de baz⸱a⸱j metal⸱o⸱j kun arĝent⸱o en stamp⸱at⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j. Kiel pun⸱o, oni for⸱tranĉ⸱is la testik⸱o⸱j⸱n kaj la dekstr⸱a⸱n man⸱o⸱n de la mon⸱far⸱ist⸱o⸱j.

Est⸱as mult⸱a⸱j metod⸱o⸱j por fals⸱i

Kiel fals⸱i mon⸱er⸱o⸱n? Se oni hav⸱as mon⸱er⸱o⸱n far⸱it⸱a⸱n el nobl⸱a⸱j metal⸱o⸱j – or⸱o kaj arĝent⸱o – tre evident⸱a artifik⸱o est⸱as fand⸱i la aŭtentik⸱a⸱n mon⸱er⸱o⸱n kaj al⸱don⸱i baz⸱a⸱n metal⸱o⸱n, kiel kupr⸱o aŭ plumb⸱o, kaj post⸱e re⸱stamp⸱bat⸱i fals⸱a⸱j⸱n mon⸱er⸱o⸱j⸱n konserv⸱ant⸱e la motiv⸱o⸱j⸱n de la aŭtentik⸱a⸱j, sed nun en mult⸱e pli grand⸱a kvant⸱o. Evident⸱e, ĉar kupr⸱o est⸱as mal⸱pli dens⸱a ol or⸱o kaj arĝent⸱o, la fals⸱it⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j pez⸱as mal⸱pli ol la aŭtentik⸱a⸱j, kaj tio⸱n oni facil⸱e pov⸱as mal⸱kovr⸱i.

Interes⸱e, ke iu tre mal⸱util⸱a blank⸱a metal⸱o hav⸱ant⸱a pli alt⸱a⸱n dens⸱ec⸱o⸱n ol or⸱o, kaj pro tio iam interes⸱a al fals⸱ist⸱o⸱j, far⸱iĝ⸱is metal⸱o kun val⸱or⸱o mult⸱e pli alt⸱a ol or⸱o. Tiu mal⸱util⸱a metal⸱o nom⸱iĝ⸱as platen⸱o.

Pli simpl⸱a teknik⸱o taŭg⸱a por et⸱a⸱j fals⸱ist⸱o⸱j est⸱as la uz⸱ad⸱o de baz⸱a⸱j metal⸱o⸱j hav⸱ant⸱a⸱j mal⸱alt⸱a⸱n fand⸱o⸱punkt⸱o⸱n, kutim⸱e pro la util⸱ig⸱o de aloj⸱o plumb⸱o⸱baz⸱it⸱a, kaj ŝablon⸱o⸱j prepar⸱it⸱a⸱j per metod⸱o uz⸱ant⸱a hard⸱it⸱a⸱n argil⸱o⸱n. La metod⸱o rezult⸱ig⸱as mon⸱er⸱o⸱j⸱n en kolor⸱o arĝent⸱ec⸱a, kiu mal⸱sam⸱as ol la kolor⸱o de la aŭtentik⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j. Por ke ili ne⸱rimark⸱it⸱e cirkul⸱u, oni dev⸱as ili⸱n or⸱farb⸱i.

Grand⸱eg⸱a⸱n ekzempl⸱o⸱n de stult⸱ec⸱o don⸱is la reĝ⸱a mon⸱er⸱far⸱ej⸱o de Briti⸱o en 1887. Oni stamp⸱bat⸱is arĝent⸱a⸱n ses⸱penc⸱a⸱n mon⸱er⸱o⸱n (6 penc⸱o⸱j egal⸱is 0,025 pund⸱o⸱j⸱n) kaj or⸱a⸱n du⸱on⸱suveren⸱o⸱n aŭ du⸱on⸱pund⸱o⸱n. Ambaŭ mon⸱er⸱o⸱j hav⸱is esenc⸱e la sam⸱a⸱n grand⸱ec⸱o⸱n kaj fason⸱o⸱n, kaj eĉ mank⸱is la indik⸱o de la val⸱or⸱o de la mon⸱er⸱o⸱j. Ne⸱evit⸱ebl⸱e, fals⸱ist⸱o⸱j tuj or-teg⸱is la ses⸱penc⸱a⸱j⸱n mon⸱er⸱o⸱j⸱n inter⸱ŝanĝ⸱ant⸱e ili⸱n kiel du⸱on⸱pund⸱o⸱j⸱n kun ne⸱si⸱n⸱gard⸱ul⸱o⸱j. En la sam⸱a jar⸱o la reg⸱ist⸱ar⸱o agnosk⸱is si⸱a⸱n fiask⸱o⸱n kaj re⸱desegn⸱is la mon⸱er⸱o⸱j⸱n.

Kompren⸱ebl⸱e, tia⸱j fals⸱aĵ⸱o⸱j prezent⸱as aprez⸱ind⸱a⸱n lukr⸱o⸱n, nur se est⸱as grand⸱a diferenc⸱o inter la kost⸱o de la baz⸱a⸱j metal⸱o⸱j uz⸱at⸱a⸱j de la fals⸱ist⸱o⸱j kaj la kost⸱o de la alt⸱valor⸱a⸱j metal⸱o⸱j uz⸱at⸱a⸱j de la reg⸱ist⸱ar⸱o. Tamen la reg⸱ist⸱ar⸱o, est⸱ant⸱e super si⸱a⸱j propr⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j, kopi⸱is ankaŭ plur⸱a⸱j⸱n fripon⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de fals⸱ist⸱o⸱j kaj nun mem uz⸱as baz⸱a⸱j⸱n metal⸱o⸱j⸱n en la farad⸱o de mon⸱er⸱o⸱j.

Ĉiam kaj ĉie

Oficial⸱a mal⸱nobl⸱ig⸱o de valut⸱o okaz⸱is en mal⸱sam⸱a⸱j epok⸱o⸱j kaj lok⸱o⸱j, kiam ajn la reg⸱ist⸱ar⸱o bezon⸱is pli da mon⸱o, ol tiom, kiom la fisk⸱o pov⸱is laŭ⸱leĝ⸱e proviz⸱i. Pli kon⸱at⸱a⸱j ekzempl⸱o⸱j okaz⸱is dum la fin⸱a⸱j moment⸱o⸱j de la romi⸱a imperi⸱o kaj dum la reĝ⸱ad⸱o de Henrik⸱o la Ok⸱a en Angli⸱o, kaj nun⸱temp⸱e tra la tut⸱a mond⸱o. En la okaz⸱o de brit⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j la ŝanĝ⸱o komenc⸱iĝ⸱is dum la unu⸱a mond⸱milit⸱o, kiam or⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j est⸱is anstataŭ⸱ig⸱it⸱a⸱j per bank⸱bilet⸱o⸱j. Kelk⸱a⸱j⸱n jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, en 1920, en arĝent⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j de mez⸱a val⸱or⸱o la arĝent⸱a part⸱o redukt⸱iĝ⸱is de 92,5 % al 50 %. Post la du⸱a mond⸱milit⸱o ankaŭ arĝent⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j est⸱is anstataŭ⸱ig⸱it⸱a⸱j per ali⸱a⸱j, ĉi-foj⸱e far⸱it⸱a⸱j el blank⸱a, kupr⸱o⸱nikel⸱a aloj⸱o sen⸱arĝent⸱a. En 1983, kiam eĉ pres⸱i bank⸱bilet⸱o⸱j⸱n en nominal⸱a val⸱or⸱o de unu pund⸱o far⸱iĝ⸱is mult⸱e⸱kost⸱e, la pund⸱o re⸱aper⸱is kiel mon⸱er⸱o el latun⸱o, kvazaŭ insult⸱o al si⸱a glor⸱a form⸱o or⸱a. Kiam la ŝtat⸱o mem mal⸱nobl⸱ig⸱as si⸱a⸱n oficial⸱a⸱n metal⸱a⸱n mon⸱o⸱n, tio mal⸱ebl⸱ig⸱as al fals⸱ist⸱o⸱j akir⸱i lukr⸱o⸱n per si⸱a⸱j fals⸱aĵ⸱o⸱j. Tial fals⸱ist⸱o⸱j nun⸱temp⸱e koncentr⸱iĝ⸱as en la fals⸱ad⸱o de bank⸱bilet⸱o⸱j.

Tamen en Briti⸱o la brit⸱a pund⸱o ankoraŭ hav⸱as sufiĉ⸱a⸱n aĉ⸱et⸱pov⸱o⸱n, kaj ankaŭ ĝi⸱a mal⸱alt⸱a stamp⸱kost⸱o far⸱as ĝi⸱n tre al⸱log⸱a por fals⸱ad⸱o, precip⸱e ĉar ĝi est⸱as stamp⸱bat⸱it⸱a el tre simpl⸱a latun⸱a disk⸱o kaj preskaŭ tut⸱e ne hav⸱as sekur⸱ec⸱a⸱j⸱n trajt⸱o⸱j⸱n. En la komenc⸱o fals⸱a⸱j pund⸱o⸱mon⸱er⸱o⸱j est⸱is fals⸱at⸱a⸱j et⸱skal⸱e far⸱e de mal⸱grand⸱a⸱j fals⸱ist⸱o⸱j uz⸱ant⸱a⸱j mon⸱er⸱ŝablon⸱o⸱j⸱n kaj procez⸱o⸱n kun mal⸱alt⸱a temperatur⸱o por fand⸱i plumb⸱a⸱j⸱n aloj⸱o⸱j⸱n. Tiu⸱j „mon⸱er⸱o⸱j” est⸱is tiam or⸱teg⸱it⸱a⸱j kaj farb⸱it⸱a⸱j, sed dum ili⸱a cirkul⸱ad⸱o tuj montr⸱iĝ⸱is la mal⸱dur⸱ec⸱o de la plumb⸱a aloj⸱o, kaj la subit⸱a el⸱uz⸱iĝ⸱o de la or⸱a teg⸱aĵ⸱o evident⸱ig⸱is la fals⸱a⸱n natur⸱o⸱n de la mon⸱er⸱o⸱j. Kompren⸱ebl⸱e, la mal⸱feliĉ⸱a ricev⸱int⸱o de tia⸱spec⸱a fals⸱a mon⸱er⸱o tiam konstat⸱is, ke iu fripon⸱o las⸱is li⸱n kun ne inter⸱ŝanĝ⸱ebl⸱a mon⸱er⸱o bat⸱stamp⸱it⸱a kelk⸱a⸱j⸱n semajn⸱o⸱j⸱n aŭ monat⸱o⸱j⸱n antaŭ⸱e.

Profesi⸱e kaj industri⸱skal⸱e

Nun⸱temp⸱e la situaci⸱o pri fals⸱ad⸱o de mon⸱er⸱o⸱j ŝanĝ⸱iĝ⸱is drast⸱e. Fals⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j est⸱as amas⸱produkt⸱at⸱a⸱j per kompleks⸱a imit⸱ad⸱o de la procez⸱o⸱j de la reĝ⸱a mon⸱er⸱fabrik⸱ej⸱o, uz⸱ant⸱a rond⸱a⸱j⸱n, mal⸱plen⸱a⸱j⸱n disk⸱o⸱j⸱n el⸱tranĉ⸱it⸱a⸱j⸱n el latun⸱a lamen⸱o, kaj la disk⸱o⸱j est⸱as tiam stamp⸱at⸱a⸱j per alt⸱prem⸱a⸱j pres⸱il⸱o⸱j. La kvalit⸱o de tiu⸱j latun⸱a⸱j fals⸱aĵ⸱o⸱j vari⸱as, sed ordinar⸱e ĝi est⸱as pli ol sufiĉ⸱a por ĉiu⸱tag⸱a negoc⸱ad⸱o. La fals⸱it⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j kutim⸱e pov⸱as est⸱i trov⸱at⸱a⸱j de hom⸱o⸱j kun akr⸱a⸱j okul⸱o⸱j kaj sufiĉ⸱a⸱j kon⸱o⸱j pri fals⸱aĵ⸱o⸱j, sed la kvalit⸱o de kelk⸱a⸱j fals⸱aĵ⸱o⸱j est⸱as tiel bon⸱a, ke eĉ la plej trejn⸱it⸱a⸱j okul⸱o⸱j foj⸱foj⸱e ne disting⸱as inter fals⸱a kaj aŭtentik⸱a mon⸱er⸱o.

Kontrast⸱e al la komenc⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j stamp⸱it⸱a⸱j el plumb⸱a aloj⸱o, mon⸱er⸱o⸱j far⸱it⸱a⸱j el latun⸱o est⸱as mal⸱pli rimark⸱at⸱a⸱j en cirkul⸱ad⸱o. Ju pli ili est⸱as uz⸱at⸱a⸱j, des pli simil⸱a⸱j al la aŭtentik⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j ili far⸱iĝ⸱as, ĉar ne⸱evit⸱ebl⸱e ili akir⸱as la grat⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kaj mal⸱pur⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de konstant⸱a man⸱ŝanĝ⸱o. Fals⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j en Briti⸱o eĉ est⸱as trov⸱at⸱a⸱j en⸱e de oficial⸱a⸱j mon⸱er⸱sak⸱et⸱o⸱j dispon⸱ig⸱at⸱a⸱j de la bank⸱o⸱j, kaj en la jar⸱o 2009 ili konsist⸱ig⸱is 3,3 % de la pund⸱o⸱mon⸱er⸱o⸱j en cirkul⸱ad⸱o. Ili iĝ⸱is konstant⸱a kaj esenc⸱e ne⸱kontest⸱ebl⸱a part⸱o de cirkul⸱ad⸱o de mon⸱er⸱o⸱j en Briti⸱o.

Bizar⸱e, cirkul⸱ig⸱o de fals⸱a⸱j pund⸱o⸱mon⸱er⸱o⸱j far⸱iĝ⸱is sen⸱viktim⸱a krim⸱o, ĉar neni⸱u person⸱o posed⸱ant⸱a fals⸱a⸱n mon⸱er⸱o⸱n dub⸱os pri ĝi⸱a akcept⸱o far⸱e de ali⸱a person⸱o. Kondiĉ⸱e ke la reg⸱ist⸱ar⸱o kontrol⸱u la proporci⸱o⸱n de fals⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j en cirkul⸱ad⸱o kaj mal⸱grand⸱ig⸱u si⸱a⸱n oficial⸱a⸱n produkt⸱ad⸱o⸱n, la en⸱flu⸱o de fals⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j ne hav⸱os kontraŭ⸱a⸱j⸱n makro⸱ekonomi⸱a⸱j⸱n rezult⸱o⸱j⸱n.

La histori⸱o nun komplet⸱ig⸱is si⸱a⸱n tut⸱a⸱n cikl⸱o⸱n, kaj Briti⸱o re⸱ating⸱is pozici⸱o⸱n, kie signif⸱a part⸱o de la naci⸱a mon⸱o est⸱as produkt⸱at⸱a de „privat⸱a⸱j mon⸱far⸱ej⸱o⸱j”. Tio ne kaŭz⸱os problem⸱o⸱n, krom se la brit⸱a publik⸱o ne plu fid⸱os mon⸱er⸱o⸱j⸱n kaj sekv⸱e rifuz⸱os akcept⸱i ĉiu⸱n pund⸱o⸱mon⸱er⸱o⸱n kiel ŝanĝ⸱mon⸱o⸱n. Io simil⸱a okaz⸱is en Sud-Afrik⸱o, kie la mon⸱er⸱o de kvin rand⸱o⸱j, origin⸱e simpl⸱a latun⸱a mon⸱er⸱o, dev⸱is est⸱i re⸱tir⸱it⸱a de cirkul⸱ad⸱o kaj anstataŭ⸱ig⸱it⸱a per mult⸱e⸱kost⸱a alternativ⸱a mon⸱er⸱o, bat⸱stamp⸱at⸱a el du mal⸱sam⸱a⸱j metal⸱o⸱j, unu flav⸱a kaj la ali⸱a blank⸱a.

Sekur⸱ec⸱o neglekt⸱it⸱a

Evident⸱a solv⸱o por la problem⸱o en Briti⸱o est⸱us la en⸱met⸱o de pli⸱a⸱j sekur⸱ec⸱a⸱j rimed⸱o⸱j en⸱e de aŭtentik⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j, kio far⸱us ili⸱n mult⸱e pli mal⸱facil⸱e fals⸱ebl⸱a⸱j, sed strang⸱e en la jar⸱o⸱j 2004-2007 oni adopt⸱is ĝust⸱e la kontraŭ⸱a⸱n paŝ⸱o⸱n. La desegn⸱o de la dors⸱o⸱flank⸱o de la mon⸱er⸱o⸱j est⸱is simpl⸱a, kaj la rand⸱o hav⸱is nur du ond⸱a⸱j⸱n lini⸱o⸱j⸱n, kontrast⸱e al la antaŭ⸱a⸱j el⸱don⸱o⸱j, sur kies rand⸱o est⸱is skrib⸱aĵ⸱o, la mal⸱amik⸱o de fals⸱ist⸱o⸱j.

Ĉu tiu fuŝ⸱aĵ⸱o est⸱is simpl⸱e ali⸱a ekzempl⸱o de la oficial⸱a stult⸱ec⸱o de la reg⸱ist⸱ar⸱o, kompar⸱ebl⸱a kun kio okaz⸱is al la ses⸱penc⸱a mon⸱er⸱o en 1887? Aŭ ĉu la reg⸱ist⸱ar⸱o nur facil⸱ig⸱is al la fals⸱ist⸱o⸱j la farad⸱o⸱n de ili⸱a⸱j fals⸱aĵ⸱o⸱j, por ke la fals⸱it⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j est⸱u mal⸱pli trov⸱ebl⸱a⸱j de la ordinar⸱a publik⸱o, kio ŝpar⸱as al la reg⸱ist⸱ar⸱o grand⸱a⸱n sum⸱o⸱n en la re⸱far⸱o de miliard⸱o⸱j da pund⸱o⸱mon⸱er⸱o⸱j en cirkul⸱ad⸱o? Tre probabl⸱e mon⸱er⸱o⸱j plu est⸱os fals⸱at⸱a⸱j, ĝis inflaci⸱o redukt⸱os ili⸱a⸱n val⸱or⸱o⸱n ĝis grad⸱o, kie fals⸱ad⸱o est⸱us ne⸱profit⸱ebl⸱a okup⸱o.

Inter⸱temp⸱e la histori⸱o dir⸱as, ke est⸱us bon⸱a ide⸱o por la nun⸱temp⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j de la reĝ⸱a mon⸱far⸱ej⸱o rifuz⸱i iu⸱j⸱n ajn invit⸱o⸱j⸱n por krist⸱nask⸱a⸱j vesper⸱manĝ⸱o⸱j en Winchester ...

DJ CAn⸱e

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de DJ Cane el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Trans⸱lok⸱iĝ⸱as mal⸱jun⸱a sinjor⸱in⸱o

En Itali⸱o est⸱as „mal⸱jun⸱a sinjor⸱in⸱o”, ĉie kon⸱at⸱a kaj ŝat⸱at⸱a, kiu kvar foj⸱o⸱j⸱n en⸱e de 18 jar⸱o⸱j ŝanĝ⸱is si⸱a⸱n „dom⸱o⸱n”. Ne tem⸱as pri ia ne⸱kontent⸱iĝ⸱em⸱a vir⸱in⸱o, sed pri la pied⸱pilk⸱a klub⸱o Juventus. Ek⸱de 1897, ĝi gajn⸱is sen⸱nombr⸱a⸱j⸱n ĉampion⸱lud⸱o⸱j⸱n kaj pokal⸱o⸱j⸱n (ankaŭ sur inter⸱naci⸱a nivel⸱o), sam⸱kiel mult⸱e da zelot⸱o⸱j (10 milion⸱o⸱j⸱n nur en Itali⸱o).

La nom⸱o de grand⸱a⸱j team⸱o⸱j kutim⸱e est⸱as lig⸱it⸱a al tiu de la propr⸱a stadion⸱o (ekz. Flameng⸱o/Maracanã, Real Madrid/Santiag⸱o Bernabéu, Barcelon⸱a/Camp No⸱u). Juventus mal⸱e, en la last⸱a⸱j du jar⸱dek⸱o⸱j, vag⸱ad⸱is de unu lud⸱ej⸱o al ali⸱a, ĉiam (al⸱don⸱e!) kun⸱hav⸱ig⸱ant⸱e ĝi⸱n al la du⸱a urb⸱o⸱team⸱o kaj histori⸱a rival⸱o (Torin⸱o).

Restoraci⸱o⸱j

Nur ĉi-jar⸱o⸱n Juventus ek⸱hav⸱is tut⸱e si⸱a⸱n stadion⸱o⸱n, sen⸱dub⸱e la plej modern⸱a⸱n en Itali⸱o, kun unu⸱a⸱foj⸱e en Itali⸱o restoraci⸱o⸱j, butik⸱o⸱j kaj team⸱o-muze⸱o. Ĝi en⸱ten⸱as mal⸱pli da hom⸱o⸱j – 41 000 spekt⸱ant⸱o⸱j⸱n – ol la antaŭ⸱a, sed, unu⸱a⸱foj⸱e, kiel en plur⸱a⸱j nord-eŭrop⸱a⸱j land⸱o⸱j, la zelot⸱o⸱j sid⸱os tut⸱e apud la lud⸱ej⸱o.

Mank⸱as ĉirkaŭ⸱a kur⸱ej⸱o. Tio ne nur pli⸱bon⸱ig⸱os la vid⸱ebl⸱ec⸱o⸱n en urb⸱o karakteriz⸱at⸱a oft⸱e de nebul⸱o, sed eĉ pov⸱as est⸱i konsider⸱at⸱a et⸱a kultur⸱a revoluci⸱o en naci⸱o tre mal⸱sam⸱a, el sekur⸱ec⸱a kaj pens⸱manier⸱a vid⸱punkt⸱o⸱j, ol ekzempl⸱e Angli⸱o.

Model⸱o

La stadion⸱o est⸱u krom⸱e konsider⸱at⸱a model⸱o de energi⸱a ŝpar⸱o, ĉar ĝi uz⸱os preskaŭ ekskluziv⸱e re⸱nov⸱ig⸱ebl⸱a⸱j⸱n energi⸱font⸱o⸱j⸱n.

La inaŭgur⸱o de tiu ĉi pionir⸱a stadion⸱o okaz⸱is en septembr⸱o 2011 per matĉ⸱o kontraŭ la angl⸱a team⸱o Notts County. Antaŭ la matĉ⸱o, kiu fin⸱iĝ⸱is egal⸱stat⸱e, okaz⸱is mal⸱ferm⸱a ceremoni⸱o, simil⸱a al olimpi⸱a, en la ĉe⸱est⸱o de lok⸱a⸱j kaj naci⸱a⸱j grav⸱ul⸱o⸱j.

La nov⸱a stadion⸱o de Juventus est⸱as por⸱temp⸱e nom⸱it⸱a „Juventus Stadium”. Oni tamen atend⸱as propon⸱o⸱n de sponsor⸱o, kiu al⸱don⸱os si⸱a⸱n nom⸱o⸱n. Laŭ⸱kontrakt⸱e ĝi ne rilat⸱u al la aŭt⸱o⸱mobil⸱a industri⸱o, pro tio ke jam de jar⸱dek⸱o⸱j Juventus-on estr⸱as famili⸱o Agnelli [anjeli], propriet⸱ul⸱o ankaŭ de la mark⸱o Fiat.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pri kulp⸱o de kulp⸱ig⸱ist⸱o

Kiam vi grav⸱e mal⸱san⸱iĝ⸱as aŭ est⸱as viktim⸱o de akcident⸱o, oni ver⸱ŝajn⸱e transport⸱as vi⸱n al hospital⸱o por fleg⸱i vi⸱n. La team⸱o de kurac⸱ist⸱o⸱j kaj fleg⸱ist⸱o⸱j fin⸱e decid⸱as, kiam vi sufiĉ⸱e re⸱san⸱iĝ⸱is por re⸱aper⸱i en la soci⸱o.

Imag⸱u, ke vi viv⸱us en soci⸱o, kie oni konduk⸱us vi⸱n al medicin⸱a juĝ⸱ist⸱o, kiu unu⸱e esplor⸱as, ĉu vi kulp⸱as pri per⸱fort⸱o de vi⸱a korp⸱o, kaj post⸱e decid⸱as, por kiom da temp⸱o oni en⸱ŝlos⸱os vi⸱n en hospital⸱o⸱n, ne sur⸱baz⸱e de vi⸱a mal⸱san⸱stat⸱o, sed sur⸱baz⸱e de vi⸱a kulp⸱ec⸱o.

Tiel nun⸱temp⸱e ag⸱as ni⸱a⸱j juĝ⸱ist⸱o⸱j en kaz⸱o de krim⸱o. Est⸱as por mi strang⸱e, ke juĝ⸱ist⸱o pov⸱as decid⸱i, post kiom da jar⸱o⸱j krim⸱ul⸱o est⸱as pret⸱a por re⸱aper⸱i en la soci⸱o.

Ne⸱human⸱a

Strang⸱as tiu diferenc⸱o inter person⸱a fi⸱ag⸱o kaj soci⸱a delikt⸱o. Eĉ hom⸱o, kiu ekzempl⸱e mem preskaŭ neni⸱ig⸱is si⸱a⸱n hepat⸱o⸱n pro drink⸱ad⸱o kaj diboĉ⸱ad⸱o, ricev⸱as komfort⸱a⸱n lit⸱o⸱n en hospital⸱o kaj zorg⸱o⸱j⸱n de kurac⸱ist⸱o⸱j kaj fleg⸱ist⸱o⸱j. Hom⸱o⸱n, kiu far⸱is soci⸱a⸱n fi⸱ag⸱o⸱n, oni en⸱karcer⸱ig⸱as en foj⸱foj⸱e ne⸱human⸱a⸱j cirkonstanc⸱o⸱j. Nun⸱temp⸱e proces⸱o⸱j de grav⸱a⸱j krim⸱o⸱j ricev⸱as grand⸱a⸱n atent⸱o⸱n de la amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j. Post la verdikt⸱o oni kutim⸱as intervju⸱i la viktim⸱o⸱j⸱n aŭ eventual⸱e la parenc⸱o⸱j⸱n en kaz⸱o de murd⸱o. Kelk⸱a⸱j hom⸱o⸱j – kaj feliĉ⸱e tiu⸱j pli⸱oft⸱iĝ⸱as – esprim⸱as ĉef⸱e la dezir⸱o⸱n, ke oni mal⸱help⸱u la ripet⸱o⸱n de tia krim⸱o. Sed plej oft⸱e mi hav⸱as la impres⸱o⸱n, ke la „kontent⸱o” de la intervju⸱it⸱o proporci⸱as al la sever⸱ec⸱o de la verdikt⸱o. Montr⸱iĝ⸱as precip⸱e venĝ⸱em⸱o. Venĝ⸱em⸱o ne est⸱as bon⸱a rimed⸱o por pli⸱bon⸱ig⸱i la inter⸱hom⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n. Kulp⸱ec⸱o kaj pun⸱ad⸱o est⸱as esenc⸱a⸱j element⸱o⸱j en la eduk⸱sistem⸱o⸱j en la mond⸱o, sed la venĝ⸱em⸱o en la pun⸱ad⸱o kaŭz⸱as, ke soci⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j persist⸱as.

Ĉu fleg⸱i aŭ venĝ⸱i

Ĉu ebl⸱e la kial⸱o por la diferenc⸱o de trakt⸱ad⸱o inter fizik⸱a kaj mens⸱a mal⸱san⸱ul⸱o est⸱as, ke medicin⸱o hav⸱as tre long⸱a⸱n histori⸱o⸱n, dum psik⸱ologi⸱o kaj psik⸱o⸱terapi⸱o est⸱as tre jun⸱a⸱j. La – oft⸱e prav⸱e – pri⸱dub⸱at⸱a⸱j rezult⸱o⸱j de psik⸱o⸱terapi⸱o⸱j supoz⸱ebl⸱e kaŭz⸱as mank⸱o⸱n de atent⸱o por fleg⸱i delikt⸱ul⸱o⸱j⸱n anstataŭ venĝ⸱i pro spert⸱it⸱a⸱j sufer⸱o⸱j.

Nur en la pas⸱int⸱a jar⸱cent⸱o oni komenc⸱is atent⸱i pri mis⸱trakt⸱ad⸱o⸱j kaj per⸱fort⸱o⸱j de infan⸱o⸱j far⸱e de ge⸱patr⸱o⸱j kaj eduk⸱ist⸱o⸱j. Tio, kio dum jar⸱cent⸱o⸱j rest⸱is plej⸱oft⸱e kaŝ⸱it⸱a, nun⸱temp⸱e provok⸱as indign⸱o⸱n. Kaj nun ankaŭ montr⸱iĝ⸱as, ke oft⸱e tem⸱as pri „tradici⸱o⸱j”: plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j kaŭz⸱as ĉe si⸱a⸱j infan⸱o⸱j, kio⸱n ili mem sufer⸱is de si⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j aŭ eduk⸱ist⸱o⸱j.

Sed nur antaŭ kelk⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j iom post iom vek⸱iĝ⸱is la konsci⸱o, ke eĉ plej bon⸱vol⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j ne sukces⸱as plen⸱um⸱i la bezon⸱o⸱j⸱n de si⸱a⸱j infan⸱o⸱j, ĉar plen⸱kresk⸱ul⸱a mens⸱o tro diferenc⸱as de la infan⸱a. Kaj do eĉ en plej harmoni⸱a famili⸱o infan⸱o⸱j pov⸱as tra⸱viv⸱i traŭmat⸱a⸱j⸱n spert⸱o⸱j⸱n. Elimin⸱o de ties noc⸱a⸱j efik⸱o⸱j ĉe plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j est⸱as defi⸱o por la plej nov⸱a⸱j terapi⸱o⸱j.

Fleg⸱i delikt⸱ul⸱o⸱j⸱n

Resum⸱e mi opini⸱as, ke ver⸱a soci⸱a progres⸱o ebl⸱as, nur kiam oni pli kaj pli atent⸱os pri la fleg⸱ad⸱o de delikt⸱ul⸱o⸱j anstataŭ venĝ⸱i pro spert⸱it⸱a mizer⸱o. Por mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j est⸱as mal⸱facil⸱e akcept⸱i, ke krim⸱ul⸱o⸱j ankaŭ est⸱as hom⸱o⸱j, precip⸱e kiam tem⸱as pri delikt⸱o⸱j kontraŭ infan⸱o⸱j. Mi ankaŭ konsci⸱as, ke ankoraŭ nepr⸱e neces⸱as en⸱ŝlos⸱i krim⸱ul⸱o⸱j⸱n por evit⸱ig⸱i nov⸱a⸱j⸱n viktim⸱o⸱j⸱n, sed tiu⸱j ricev⸱u human⸱a⸱n atent⸱o⸱n kaj fleg⸱o⸱n. Kaj ĉu ne est⸱us pli efik⸱e, se juĝ⸱ist⸱o las⸱us la decid⸱o⸱n pri la daŭr⸱o de en⸱karcer⸱ig⸱o al team⸱o de terapi⸱ist⸱o⸱j kaj fleg⸱ist⸱o⸱j kaj gard⸱ist⸱o⸱j? Evident⸱e tiu⸱j far⸱os erar⸱o⸱j⸱n kaj ebl⸱e liber⸱ig⸱os person⸱o⸱n, kiu re⸱delikt⸱os. Sed tia⸱j erar⸱o⸱j ankaŭ nun⸱temp⸱e okaz⸱as, ĉu ne?

Iv⸱o DURWAEL

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Iv⸱o Durwael el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pastr⸱o⸱j ribel⸱as

Ĝis⸱fund⸱a⸱n kriz⸱o⸱n tra⸱viv⸱as la katolik⸱a eklezi⸱o en Aŭstri⸱o. Pli kaj pli da kred⸱ant⸱o⸱j for⸱las⸱as si⸱a⸱n kred⸱o⸱n.

En Aŭstri⸱o, kies loĝ⸱ant⸱ar⸱o super⸱as 8 milion⸱o⸱j⸱n, ekzist⸱as 15 agnosk⸱it⸱a⸱j religi⸱o⸱j. La plej grand⸱a est⸱as la katolik⸱a kun nun⸱temp⸱e 5 500 000 an⸱o⸱j. Inter 1994 kaj 2010 sum⸱e ne mal⸱pli ol 730 000 mal⸱al⸱iĝ⸱is. Tiu nombr⸱o sol⸱e en 2011 cert⸱e est⸱os drast⸱e pli ol cent mil.

Por tio ekzist⸱as divers⸱a⸱j kial⸱o⸱j:
– En eklezi⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j kaj infan⸱vart⸱ej⸱o⸱j cent⸱o⸱j da infan⸱o⸱j est⸱is mis⸱trakt⸱at⸱a⸱j;
– Oni ne plu kred⸱as, ke Di⸱o ekzist⸱as;
– La eklezi⸱a⸱j impost⸱o⸱j tro alt⸱as;
– Mank⸱as re⸱form⸱o⸱j.

Pastr⸱a iniciat⸱o

Por kontraŭ⸱batal⸱i tiu⸱n evolu⸱o⸱n la pastr⸱o Helmut Schüller fond⸱is la Pastr⸱a⸱n Iniciat⸱o⸱n. Jen la ĉef⸱a⸱j reform⸱ide⸱o⸱j:
– Mes⸱o⸱j gvid⸱at⸱a⸱j de laik⸱o⸱j, ankaŭ sen pastr⸱o;
– Pastr⸱ec⸱o ankaŭ por edz⸱iĝ⸱int⸱o⸱j kaj vir⸱in⸱o⸱j;
– Komuni⸱o ankaŭ por divorc⸱int⸱o⸱j kaj reedz(in)iĝ⸱int⸱o⸱j;
– En ĉiu paroĥ⸱ej⸱o deĵor⸱u aŭ pastr⸱o aŭ ali⸱a person⸱o, kiu fleg⸱as la kontakt⸱o⸱n kun la kred⸱ant⸱o⸱j;
– For la celibaton ktp.

Leter⸱bomb⸱o

Helmut Schüller nask⸱iĝ⸱is en 1952 kaj pastr⸱iĝ⸱is en 1977. Post⸱e li labor⸱is kiel vic⸱pastr⸱o kaj instru⸱ist⸱o pri religi⸱o. En 1991 li iĝ⸱is la ĉef⸱o de la social⸱a organiz⸱aĵ⸱o Caritas [karitas], kiu help⸱as al mal⸱san⸱ul⸱o⸱j kaj mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j. Pro la model⸱a labor⸱o li ricev⸱is la premi⸱o⸱n „Gvid⸱ant⸱o de la jar⸱o 1993 de la Vien⸱a Ekonomi⸱a Universitat⸱o”. En la sam⸱a jar⸱o li preskaŭ iĝ⸱is viktim⸱o de leter⸱a bomb⸱o, kiu⸱n oni ĝust⸱a⸱temp⸱e trov⸱is.

La ĉef⸱episkop⸱o de la ĉef⸱diocez⸱o Vien⸱o, Christoph Schönborn, dung⸱is li⸱n kiel ĝeneral⸱a⸱n vikari⸱o⸱n, sed jam kvar jar⸱o⸱j⸱n post⸱e li eks⸱ofic⸱ig⸱is li⸱n pro tro profund⸱a divers⸱ec⸱o de opini⸱o⸱j inter li kaj Schüller. La tiu⸱rilat⸱a⸱n leter⸱o⸱n Schönborn ne person⸱e trans⸱don⸱is al Schüller, sed met⸱is ĝi⸱n nokt⸱e antaŭ li⸱a⸱n pord⸱o⸱n.

La 25an de april⸱o 2006 Schüller kun⸱e kun la monaĥ⸱o Udo Fischer prezent⸱is la Pastr⸱a⸱n Iniciat⸱o⸱n, kiu kritik⸱as la kun⸱fand⸱o⸱n de mal⸱grand⸱a⸱j paroĥ⸱ej⸱o⸱j al pli grand⸱a⸱j kaj sub⸱ten⸱as la kun⸱labor⸱o⸱n de ĉiu⸱j bapt⸱it⸱o⸱j kadr⸱e de la eklezi⸱o.

La 19an de juni⸱o 2011 aper⸱is Aufruf zum Ungehorsam (al⸱vok⸱o al ne-obe⸱o), kiu postul⸱as la pastr⸱ec⸱o⸱n de vir⸱in⸱o⸱j kaj edz⸱iĝ⸱int⸱a⸱j vir⸱o⸱j kaj inform⸱as, ke predik⸱os est⸱ont⸱e ankaŭ laik⸱o⸱j.

Walter KLag

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La val⸱or⸱o de universitat⸱o⸱j

Pri la vid⸱punkt⸱o de Paul Gubbins pri la nov⸱a akademi⸱a jar⸱o en universitat⸱o⸱j (MONATO 2011/11, p. 7) mi plen⸱e konsent⸱as. Plu⸱e mi konstat⸱as, ke la pli⸱mult⸱o de la student⸱o⸱j al⸱iĝ⸱as al relativ⸱e „facil⸱a⸱j” fak⸱o⸱j: jur⸱o, beletr⸱o, psik⸱ologi⸱o, soci⸱a⸱j afer⸱o⸱j, diplomati⸱o ktp, kre⸱ant⸱e tiel deficit⸱o⸱n en fak⸱o⸱j inĝenier⸱a⸱j, matematik⸱a⸱j, fizik⸱a⸱j kaj ceter⸱a⸱j „ekzakt⸱a⸱j” scienc⸱o⸱j. Germani⸱o ekzempl⸱e, mi aŭd⸱is, „produkt⸱as” nur du⸱on⸱o⸱n de la inĝenier⸱o⸱j bezon⸱at⸱a⸱j de ĝi jar⸱e, la ceter⸱o⸱n ĝi „import⸱as”. Diskut⸱ant⸱e antaŭ kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j kun koleg⸱o el universitat⸱o de Padov⸱a (Itali⸱o) mi demand⸱is li⸱n kial oni star⸱ig⸱is la „sistem⸱o⸱n 3+2” de Bulonj⸱o. Li prav⸱ig⸱is tio⸱n per fakt⸱o, ke la pli⸱mult⸱o de la student⸱o⸱j est⸱as pigr⸱a⸱j en stud⸱ad⸱o kaj fin⸱int⸱e tri⸱jar⸱a⸱n period⸱o⸱n ili em⸱us for⸱las⸱i la universitat⸱o⸱n, sed kontraŭ⸱e, est⸱as de⸱nov⸱e ili, kiu⸱j kutim⸱e hav⸱as ankaŭ mon⸱o⸱n, kiu⸱j daŭr⸱ig⸱as ankaŭ la du⸱a⸱n period⸱o⸱n kripl⸱ig⸱it⸱e.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Bat⸱as ne plu la kor⸱o de Biafro

Vek⸱iĝ⸱is niĝeri⸱an⸱o⸱j la 26an de novembr⸱o kaj ili inform⸱iĝ⸱is pri la for⸱pas⸱o de hom⸱o ne⸱forges⸱ebl⸱a en la histori⸱o de la land⸱o. En 1967 Chujwuemeka Odimegwu Ojukwu sen⸱de⸱pend⸱ig⸱is la sud-orient⸱a⸱n part⸱o⸱n de Niĝeri⸱o: sekv⸱is tri jar⸱o⸱j da intern⸱a milit⸱o, dum kiu mort⸱is pli ol milion⸱o da hom⸱o⸱j.

Niĝeri⸱o est⸱as land⸱o kun pli ol 250 etn⸱a⸱j grup⸱o⸱j kaj preskaŭ 450 lingv⸱o⸱j. La tri ĉef⸱a⸱j gent⸱o⸱j kaj lingv⸱o⸱j est⸱as la igba (sud-orient⸱e), la haŭs⸱a (nord⸱e) kaj la joruba (sud-okcident⸱e).

Ojukwu, kolonel⸱o en la niĝeri⸱a arme⸱o, kaj la unu⸱a soldat⸱o kun universitat⸱a diplom⸱o, en 1957 far⸱iĝ⸱int⸱e arme⸱an⸱o, rifuz⸱is akcept⸱i la masakr⸱o⸱n de si⸱a Igbo-popol⸱o kaj deklar⸱is la sud-orient⸱a⸱n region⸱o⸱n Respublik⸱o de Biafro.

Sub⸱prem⸱at⸱a⸱j

La federaci⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o sub la tiam⸱a ŝtat⸱estr⸱o general⸱o Yakubu Gowon rifuz⸱is akcept⸱i la apart⸱ig⸱o⸱n de la sud-orient⸱a region⸱o. Sub⸱ten⸱at⸱a de la eks⸱a koloni⸱a mastr⸱o, Briti⸱o, ĝi ek⸱milit⸱is kontraŭ la nov⸱a naci⸱o. Biafranoj est⸱is sub⸱prem⸱at⸱a⸱j kaj mort⸱ig⸱at⸱a⸱j per arm⸱il⸱o⸱j de la okcident⸱a⸱j pov⸱o⸱j. En 1970 Ojukwu for⸱fuĝ⸱is al Ebur-Bord⸱o – unu el nur kvin afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j, kiu⸱j agnosk⸱is Biafron.

Post prezid⸱ant⸱a pardon⸱o Ojukwu re⸱ven⸱is al Niĝeri⸱o en 1982 kaj far⸱iĝ⸱is de⸱nov⸱e la voĉ⸱o kaj kor⸱o de si⸱a Igbo-popol⸱o. Du foj⸱o⸱j⸱n li prov⸱is far⸱iĝ⸱i prezid⸱ant⸱o de Niĝeri⸱o. Li ricev⸱is alt⸱a⸱j⸱n honor⸱ig⸱o⸱j⸱n, inkluziv⸱e de la titol⸱o Eze Igbo Gburu Gburu – La reĝ⸱o tut⸱mond⸱a de la Igbo-gent⸱o.

Just⸱ec⸱o

Ankoraŭ rest⸱as mov⸱ad⸱o inter la igboj por sen⸱de⸱pend⸱ig⸱i Biafron. Tamen la mort⸱o de Ojukwu je la aĝ⸱o de 78 jar⸱o⸱j mark⸱as fin⸱a⸱n faz⸱o⸱n en la real⸱ig⸱o de nov⸱a biafra respublik⸱o. Ĝis nun neni⸱u igbo sukces⸱is trans⸱pren⸱i la gvid⸱a⸱n rol⸱o⸱n de Ojukwu kiel batal⸱ant⸱o por just⸱ec⸱o kaj liber⸱ig⸱o.

Pro tio ne surpriz⸱as, ke pli ol 49 milion⸱o⸱j da igboj nun pri⸱lament⸱as la for⸱pas⸱o⸱n de la patr⸱o de la gent⸱o kaj ties simbol⸱o en Niĝeri⸱o.

La nun⸱a prezid⸱ant⸱o de Niĝeri⸱o, Goodluck Jonathan, parol⸱is pri la „am⸱eg⸱o [de Ojukwu] por si⸱a popol⸱o, li⸱a sent⸱o pri justic⸱o, just⸱ec⸱o kaj egal⸱ec⸱o, kiu⸱j dev⸱ig⸱is li⸱n lud⸱i si⸱a⸱n gvid⸱a⸱n rol⸱o⸱n en la niĝeri⸱a intern⸱a milit⸱o”.

Princ⸱o Henrik⸱o OGUINYE/pg

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Princ⸱o Henrik⸱o Oguinye/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sub⸱aŭskult⸱a skandal⸱o

Konstern⸱iĝ⸱is politik⸱ist⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j en Slovaki⸱o, kiam ili ek⸱sci⸱is, ke sub⸱aŭskult⸱is la sekret⸱a serv⸱o de la ministeri⸱o pri defend⸱ad⸱o ne nur raport⸱ist⸱o⸱j⸱n de slovak⸱a tag⸱ĵurnal⸱o sed ankaŭ la direktor⸱o⸱n de televid⸱o-kanal⸱o. Laŭ⸱dir⸱e la milit⸱ist⸱o⸱j sub⸱aŭskult⸱is ankaŭ la ĉef⸱ministr⸱o⸱n de la slovak⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o.

Sub⸱aŭskult⸱ad⸱o de gazet⸱ist⸱o⸱j ne kongru⸱as kun la princip⸱o⸱j de jur⸱a ŝtat⸱o kaj demokrati⸱o, atent⸱ig⸱is la politik⸱ist⸱o⸱j. Sam⸱temp⸱e publik⸱ig⸱o de sekret⸱a⸱j dokument⸱o⸱j konfirm⸱is la supoz⸱o⸱n, ke la milit⸱ist⸱a sekret⸱a serv⸱o est⸱as en ĥaos⸱o.

La skandal⸱o eks⸱ig⸱is la ministr⸱o⸱n pri defend⸱ad⸱o, pri kio ĝis la parlament⸱a⸱j balot⸱o⸱j en mart⸱o 2012 respond⸱ec⸱os la ĉef⸱ministr⸱in⸱o de la slovak⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, Iveta Radičová [radiĉova].

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

For⸱a eŭfori⸱o

Est⸱ig⸱is eŭfori⸱o⸱n la reĝim⸱ŝanĝ⸱o en Rumani⸱o en 1989. Liber⸱iĝ⸱int⸱e de Nicolae Ceauşescu, la popol⸱o esper⸱is, ke ĉio est⸱os bon⸱a, ke prosper⸱o reg⸱os en la land⸱o.

Tamen 22 jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, laŭ esplor⸱o de la inform⸱o⸱centr⸱o Infopolitic, 78 % de la demand⸱it⸱o⸱j opini⸱is, ke la land⸱o mal⸱bon⸱e evolu⸱as. La nun⸱a⸱j politik⸱o kaj politik⸱ist⸱o⸱j sen⸱iluzi⸱ig⸱as la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n: fakt⸱e la plej popular⸱a ŝtat⸱estr⸱o est⸱as la ekzekut⸱it⸱a Ceauşescu.

Nostalgi⸱o

Tio⸱n klar⸱ig⸱as almenaŭ part⸱e la nostalgi⸱o pri komun⸱ism⸱o kaj la fakt⸱o, ke la hodiaŭ⸱a⸱j politik⸱ist⸱o⸱j nur mal⸱mult⸱e plen⸱um⸱as la esper⸱o⸱j⸱n de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

La plej popular⸱a⸱j hom⸱o⸱j est⸱as la estr⸱o de la Ruman⸱a Naci⸱a Bank⸱o, Mugur Isărescu, kaj la iam⸱a reĝ⸱o Mikael⸱o, kiu en 1947 dev⸱is abdik⸱i. Tamen monarĥi⸱o⸱n sub⸱ten⸱as nur 5 % de la popol⸱o.

Plen⸱e 85 % de la demand⸱it⸱o⸱j opini⸱is, ke la publik⸱a sekur⸱ec⸱o est⸱as mal⸱bon⸱a. Krom⸱e ili taks⸱as tro alt⸱a⸱j administr⸱a⸱j⸱n kost⸱o⸱j⸱n, sam⸱e prez⸱o⸱j⸱n de elektr⸱o, gas⸱o, nutr⸱aĵ⸱o⸱j kaj hejt⸱ad⸱o en dom⸱blok⸱o⸱j. Ili⸱a⸱n perspektiv⸱o⸱n mal⸱hel⸱ig⸱as la mond⸱a ekonomi⸱a kriz⸱o.

L. Sz.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de L. Sz. el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Nov⸱a⸱j fosili⸱o⸱j

En Bavari⸱o (sud⸱a Germani⸱o) est⸱is trov⸱it⸱a⸱j du eg⸱e interes⸱a⸱j fosili⸱o⸱j. Proksim⸱e de Kelheim, urb⸱o ĉe Danub⸱o, 30 km okcident⸱e de Regensburg, trov⸱iĝ⸱is la ĝis nun plej bon⸱e konserv⸱it⸱a fosili⸱o de dinosaŭr⸱o en Eŭrop⸱o. La rab⸱o⸱best⸱o est⸱is 72 cm long⸱a. Por scienc⸱ist⸱o⸱j la trov⸱it⸱aĵ⸱o est⸱as sensaci⸱a, ĉar vid⸱ebl⸱as haŭt- kaj har-pec⸱o⸱j. Ĝis nun la best⸱o rest⸱as sen⸱nom⸱a. La fosili⸱o aĝ⸱as proksim⸱um⸱e 135 milion⸱o⸱j⸱n da jar⸱o⸱j. La ost⸱ar⸱o kaj mult⸱a⸱j anatomi⸱a⸱j detal⸱o⸱j bon⸱e konserv⸱iĝ⸱is. La fosili⸱a best⸱o est⸱is jun⸱a, cert⸱e pli jun⸱a ol unu jar⸱o⸱n. Scienc⸱ist⸱o⸱j taks⸱as, ke ĝi est⸱as la plej grav⸱a fosili⸱o de pra⸱saŭr⸱o (arkesaŭro) trov⸱it⸱a en Germani⸱o post la mal⸱kovr⸱o de la kon⸱at⸱a pra⸱bird⸱o arkeopterig⸱o.

Pli⸱a interes⸱a fosili⸱o est⸱is trov⸱it⸱a en et⸱a vilaĝ⸱o nord-orient⸱e de Augsburg. Tie oni mal⸱kovr⸱is rest⸱o⸱j⸱n de gigant⸱a serpent⸱o, 3,5 m long⸱a. Scienc⸱ist⸱o⸱j taks⸱as la „aĝ⸱o⸱n” de tiu piton⸱o je 15 milion⸱o⸱j da jar⸱o⸱j. Do, la best⸱o viv⸱is en miocen⸱o en region⸱o, kie neniam antaŭ⸱e est⸱is trov⸱it⸱a simil⸱a fosili⸱o. Tiu⸱j serpent⸱o⸱j prefer⸱as pli alt⸱a⸱j⸱n temperatur⸱o⸱j⸱n, tial ili trov⸱iĝ⸱as en tropik⸱a⸱j region⸱o⸱j de Afrik⸱o kaj Azi⸱o.

Tiu⸱temp⸱e la averaĝ⸱a temperatur⸱o en tiu region⸱o de Mez-Eŭrop⸱o supoz⸱ebl⸱e est⸱is dek celsi⸱a⸱j grad⸱o⸱j. Kontraŭ⸱e, nun⸱temp⸱e la averaĝ⸱a jar⸱a temperatur⸱o en la region⸱o est⸱as proksim⸱um⸱e 8o C.

Trov⸱it⸱a⸱j est⸱is plur⸱a⸱j vertebr⸱o⸱j, kiu⸱j nun konserv⸱at⸱as en ŝtat⸱a kolekt⸱o en Munken⸱o.

Jomo IPFELKOFER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jomo Ipfelkofer el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La bicikl⸱o de mi⸱a patr⸱o

En mi⸱a infan⸱aĝ⸱o bicikl⸱o, aĉet⸱it⸱a de mi⸱a patr⸱o antaŭ la fond⸱iĝ⸱o de la Ĉin⸱a Popol⸱a Respublik⸱o en la jar⸱o 1949, profund⸱e impres⸱is mi⸱n. Sen⸱farb⸱ig⸱it⸱e pro frot⸱ad⸱o, ĝi perd⸱is kolor⸱o⸱n, kaj oni ne sci⸱is ĝi⸱a⸱n produkt⸱o⸱dat⸱o⸱n. Stri⸱o⸱j sur la pneŭmatik⸱o⸱j plat⸱iĝ⸱is pro el⸱uz⸱it⸱ec⸱o, tiel ke ĉe kelk⸱a⸱j lok⸱o⸱j est⸱iĝ⸱is tub⸱er⸱o⸱j ŝvel⸱int⸱a⸱j pro tro da aer⸱o. Por evit⸱i krev⸱o⸱n la patr⸱o met⸱is pec⸱o⸱n de mal⸱nov⸱a kaŭĉuk⸱a bend⸱o en ĝi⸱n. Tio ig⸱is la bend⸱o⸱j⸱n ne⸱unu⸱form⸱a⸱j, kaj bicikl⸱ant⸱e, oni sent⸱is si⸱n ritm⸱e ĵet⸱at⸱a supr⸱e⸱n kaj mal⸱supr⸱e⸱n, kvazaŭ oni vetur⸱us sur mal⸱glat⸱a voj⸱o. Tamen la bicikl⸱o est⸱is import⸱it⸱a el ekster⸱land⸱o kaj hav⸱is fam⸱a⸱n mark⸱o⸱n. Viŝ⸱ant⸱e la bicikl⸱o⸱n, mi⸱a patr⸱o oft⸱e en fier⸱a ton⸱o dir⸱is: objekt⸱o kaduk⸱a, tamen solid⸱a. Ĝi ja port⸱is la patr⸱o⸱n de kamp⸱o⸱j al kamp⸱o⸱j por sem⸱ad⸱o kaj rikolt⸱ad⸱o; de vilaĝ⸱o⸱j al vilaĝ⸱o⸱j, proksim⸱a⸱j kaj mal⸱proksim⸱a⸱j, por labor⸱i kiel dung⸱it⸱o en foir⸱o. Tag⸱o⸱n post tag⸱o kaj jar⸱o⸱n post jar⸱o la patr⸱o ten⸱is sur si⸱n grand⸱a⸱n ŝarĝ⸱o⸱n, viv⸱ten⸱ant⸱e la tut⸱a⸱n famili⸱o⸱n kun kvar fil⸱o⸱j.

La bicikl⸱o impres⸱is mi⸱n plej⸱e ne nur pro si⸱a aspekt⸱o aŭ fam⸱a produkt⸱mark⸱o, sed pro la tol-du⸱sak⸱o tri⸱angul⸱a, el⸱uz⸱it⸱a kaj pend⸱ant⸱a sur la supr⸱a bicikl⸱o⸱fram⸱o. En⸱met⸱iĝ⸱is en la du⸱sak⸱o⸱n sonĝ⸱o de mi⸱a infan⸱ec⸱o. Mi nask⸱iĝ⸱is mez⸱e de la 1960-aj jar⸱o⸱j. En mi⸱a memor⸱o mi⸱a patr⸱in⸱o est⸱is mal⸱san⸱em⸱a, kaj tri knab⸱o⸱j nask⸱iĝ⸱is antaŭ mi, la plej aĝ⸱a 12 jar⸱o⸱j⸱n antaŭ⸱e. La tut⸱a famili⸱o de⸱pend⸱is de mi⸱a patr⸱o sol⸱a. Kiel mal⸱facil⸱a⸱j est⸱is la tag⸱o⸱j. Ni⸱a ĉef⸱a nutr⸱aĵ⸱o est⸱is sorg⸱o. La sorg⸱o⸱grajn⸱o ĉe ni, en sud-orient⸱a Shanxi-provinc⸱o, est⸱is mal⸱sam⸱a ol tiu de ali⸱a⸱j lok⸱o⸱j. Ĝi est⸱is amar⸱e acerb⸱a kaj mal⸱facil⸱e en⸱glut⸱ebl⸱a, kaj kaŭz⸱is intern⸱a⸱n varm⸱o⸱n al la manĝ⸱ant⸱o⸱j, precip⸱e al la infan⸱o⸱j, tiel ke ili ne pov⸱is el⸱fek⸱i eĉ post plur⸱a⸱j tag⸱o⸱j kun ventr⸱o ŝvel⸱ant⸱a kaj vang⸱o⸱j ruĝ⸱e febr⸱a⸱j. Fin⸱e ili plu ne pov⸱is el⸱ten⸱i la sufer⸱o⸱n de konstip⸱iĝ⸱o, kaj lev⸱ant⸱e la post⸱aĵ⸱o⸱n pet⸱is si⸱a⸱n patr⸱in⸱o⸱n baston⸱et⸱e el⸱fos⸱i la fer⸱bul⸱a⸱n fek⸱aĵ⸱o⸱n. Eĉ tia⸱j⸱n nutr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kiel sorg⸱o oni ne pov⸱is sufiĉ⸱e manĝ⸱i. La viv⸱kondiĉ⸱o⸱j de urb⸱an⸱o⸱j est⸱is pli bon⸱a⸱j ol la ni⸱a⸱j. Oni⸱dir⸱e, kiu ĝu⸱as la hav⸱ig⸱it⸱a⸱n gren⸱o⸱n, tiu viv⸱as en paradiz⸱o. Vid⸱ant⸱e, ke mi⸱a⸱j amik⸱et⸱o⸱j, kies famili⸱o⸱j ven⸱is el urb⸱o, manĝ⸱as vapor⸱um⸱it⸱a⸱n pan⸱o⸱n el maiz⸱farun⸱o, mi saliv⸱um⸱is kaj pens⸱is, kiel feliĉ⸱e, se mi pov⸱us ĝu⸱i vapor⸱um⸱it⸱a⸱n pan⸱o⸱n ĉiu⸱tag⸱e.

Por ŝtop⸱i la stomak⸱o⸱n de la famili⸱an⸱o⸱j, mi⸱a patr⸱o ir⸱is al la kamp⸱o⸱j sen⸱inter⸱romp⸱e ĉiu⸱tag⸱e, kaj labor⸱is de fru⸱a maten⸱o ĝis mal⸱fru⸱a vesper⸱o. Krom⸱e en la mort⸱a sezon⸱o de agrikultur⸱a⸱j labor⸱o⸱j li ankoraŭ serĉ⸱is krom⸱okup⸱o⸱j⸱n. Antaŭ la jar⸱o 1949 mi⸱a⸱j patr⸱o kaj onkl⸱o iam entrepren⸱is mez⸱grand⸱a⸱n restoraci⸱o⸱n, kiu fam⸱is pro bon⸱e kuir⸱it⸱a frap-pat⸱kuk⸱o kun pekl⸱it⸱a viand⸱o en ni⸱a region⸱o, kaj ĝis nun en la lok⸱a anekdot⸱libr⸱et⸱o oni pov⸱as trov⸱i la registr⸱o⸱n Frap-pat⸱kuk⸱o de Frat⸱o⸱j de Famili⸱o Wei. Cirkul⸱as la dir⸱aĵ⸱o: „Foir⸱o vizit⸱ind⸱a, krur⸱o⸱j lac⸱eg⸱a⸱j; se pat⸱kuk⸱o⸱n ne⸱manĝ⸱ant⸱a, larm⸱o⸱j⸱n el⸱flu⸱ig⸱ant⸱a”. En tut⸱a jar⸱o, kiam okaz⸱is foir⸱o⸱j kaj solen⸱o⸱j en urb⸱et⸱o⸱j kaj vilaĝ⸱o⸱j, nord⸱a⸱j kaj sud⸱a⸱j, mi⸱a patr⸱o nepr⸱e est⸱is konkur⸱e invit⸱it⸱a de divers⸱a⸱j restoraci⸱o⸱j kiel dung⸱it⸱a pat⸱kuk⸱majstr⸱o. La dung⸱int⸱o⸱j pag⸱is al mi⸱a patr⸱o 2,5 juan⸱o⸱j⸱n por ĉiu tag⸱o. Re⸱ven⸱int⸱e, la patr⸱o dev⸱is don⸱i 2 juan⸱o⸱j⸱n al la Produkt⸱o-grup⸱o, kaj nur 0,5 juan⸱o⸱n las⸱is al si mem; tamen en tiu period⸱o ĝi jam est⸱is ne-neglekt⸱ebl⸱a en⸱spez⸱o.

Kutim⸱e la foir⸱o daŭr⸱is tri aŭ kvar tag⸱o⸱j⸱n. Mi fingr⸱e kalkul⸱is la tag⸱o⸱j⸱n, kiam est⸱is la tag⸱o, en kiu mi⸱a patr⸱o re⸱ven⸱os. Mi oft⸱e kur⸱is ekster⸱e⸱n de la pord⸱eg⸱o, sid⸱ant⸱e sur la ĉeval-sur⸱rajd⸱a ŝton⸱o, gap⸱e fiks⸱is la rigard⸱o⸱n al la fin⸱o de la voj⸱o, kaj atend⸱is mi⸱a⸱n patr⸱o⸱n. Kiam li⸱a figur⸱o aper⸱is ĉe la horizont⸱o, mi trot⸱is al li sam⸱kiel gaj⸱a paser⸱o. Ŝajn⸱as, ke la patr⸱o jam antaŭ⸱atend⸱is ĉi tia⸱n scen⸱o⸱n. Descend⸱int⸱e de la bicikl⸱o kun rid⸱et⸱o, li kares⸱is mi⸱a⸱n kap⸱o⸱n, kaj lev⸱is mi⸱n facil⸱e sur la supr⸱a⸱n fram⸱tub⸱o⸱n, kaj puŝ⸱is la bicikl⸱o⸱n hejm⸱e⸱n. Kiam la bicikl⸱o halt⸱is en la kort⸱o, la patr⸱o de⸱met⸱is mi⸱n ter⸱e⸱n. Li etend⸱is la man⸱o⸱n en la du⸱sak⸱o⸱n ĝis fund⸱o, kaj mi fiks⸱is mi⸱a⸱n rigard⸱o⸱n kun plen⸱a esper⸱o. Li el⸱pren⸱is pec⸱o⸱j⸱n de sek⸱a⸱j pat⸱kuk⸱o⸱j kaj don⸱is pec⸱o⸱n al mi. Ĝi est⸱is trezor⸱o, ĉar laŭ mi ĝi est⸱as tre dolĉ⸱a kaj bon⸱gust⸱a. Tiu⸱moment⸱e mi sent⸱is mi⸱n tre feliĉ⸱a. Mi⸱a bel⸱a infan⸱aĝ⸱o for⸱pas⸱is en atend⸱ad⸱o de la re⸱ven⸱o de mi⸱a patr⸱o.

Post pli ol dek jar⸱o⸱j, kiam mi vizit⸱is la gimnazi⸱o⸱n, furor⸱is bicikl⸱ad⸱o. Por kelk⸱a⸱j mi⸱a⸱j kun⸱lern⸱ant⸱o⸱j, kies ge⸱frat⸱o⸱j jam per⸱labor⸱is, tial kun bon⸱a⸱j viv⸱kondiĉ⸱o⸱j, tiu⸱j famili⸱o⸱j aĉet⸱is bicikl⸱o⸱j⸱n kun mark⸱o⸱j YongjiuFeige. Dimanĉ⸱e aŭ post lern⸱ej⸱a⸱j hor⸱o⸱j ili oft⸱e bicikl⸱e vet⸱kur⸱is sur la plac⸱o antaŭ la dom⸱o de La Revoluci⸱a Komitat⸱o de la guberni⸱o. Mi avid⸱e rigard⸱is ili⸱n, kaj foj⸱foj⸱e intenc⸱is pren⸱i la bicikl⸱o⸱n de la patr⸱o kaj konkur⸱i kun ili. Sed vid⸱ant⸱e la bicikl⸱o⸱n kun kaduk⸱a fer⸱fram⸱o, mi perd⸱is la kuraĝ⸱o⸱n. Foj⸱e, tikl⸱a al⸱log⸱o en la kor⸱o venk⸱is mi⸱n, ke mi, kun grand⸱a kuraĝ⸱o, el⸱stir⸱is la bicikl⸱o⸱n de la patr⸱o. Iu⸱j rigard⸱is mi⸱n kaj mi⸱a⸱n bicikl⸱o⸱n kun mal⸱estim⸱a mien⸱o. Unu dir⸱is: „Ha! Kiel kaduk⸱a bicikl⸱aĉ⸱o. Ĝi dev⸱as est⸱i ĉe brokant⸱ist⸱o. Kun tia objekt⸱o, ĉu vi aŭdac⸱us vet⸱kur⸱i kun ni?” Li⸱a⸱j vort⸱o⸱j fort⸱e atak⸱is mi⸱n, ke mi⸱a vizaĝ⸱o tuj brul⸱is kvazaŭ mi est⸱us kapt⸱it⸱a ŝtel⸱ist⸱o, ne sci⸱ant⸱e kie⸱n fuĝ⸱i. Mi hejm⸱e⸱n⸱re⸱ven⸱is konfuz⸱it⸱e kun la bicikl⸱o. En tiu temp⸱o mi jun⸱a kaj ne⸱prudent⸱a opini⸱is, ke la kaduk⸱a bicikl⸱o al⸱port⸱as al mi humil⸱iĝ⸱o⸱n, kaj de tiam mi decid⸱is neniam vetur⸱i per ĝi.

Ni⸱a viv⸱o iom post iom ŝanĝ⸱iĝ⸱is, kaj oni ne plu zorg⸱is pri ĉiu⸱tag⸱a pan⸱o, amar⸱a sorg⸱o⸱farun⸱o ja est⸱is histori⸱aĵ⸱o. Ni⸱a famili⸱o hav⸱is nov⸱a⸱j⸱n bicikl⸱o⸱j⸱n. En la jar⸱o 1986 for⸱pas⸱is mi⸱a patr⸱o, kaj iu parenc⸱o for⸱pren⸱is la mal⸱nov⸱a⸱n bicikl⸱o⸱n. Mi⸱a patr⸱in⸱o dir⸱is: „Kiam vi⸱a patr⸱o viv⸱is, la parenc⸱o ven⸱is mult⸱a⸱j⸱n foj⸱o⸱j⸱n kaj vol⸱is aĉet⸱i la bicikl⸱o⸱n kontraŭ alt⸱a prez⸱o, sed vi⸱a patr⸱o rifuz⸱is.”

La bicikl⸱o de la patr⸱o jam long⸱e for⸱est⸱is en mi⸱a viv⸱o, sed ĝi rest⸱as freŝ⸱a en mi⸱a memor⸱o. Ĉiam, kiam mi re⸱memor⸱as pri mi⸱a patr⸱o, mi kvazaŭ vid⸱as, ke li klin⸱as la tali⸱o⸱n kaj palp⸱e serĉ⸱as sek⸱a⸱j⸱n pat⸱kuk⸱o⸱j⸱n en la bicikl⸱a tol-du⸱sak⸱o. Tiu scen⸱o est⸱as tre larm⸱ig⸱a. Ne⸱forges⸱ebl⸱a⸱j est⸱as la tra⸱viv⸱aĵ⸱o⸱j dolĉ⸱a⸱j kaj amar⸱a⸱j. Ili ĉiam dron⸱ig⸱as mi⸱n en ne⸱esprim⸱ebl⸱a⸱j sent⸱o⸱j, kaj mi long⸱e ne pov⸱as liber⸱iĝ⸱i el ili.

Memor⸱ant⸱e la bicikl⸱o⸱n, mi ĉiam vid⸱as la patr⸱o⸱n rid⸱et⸱ant⸱a⸱n al ni. Ho, mi⸱a ne⸱forges⸱ebl⸱a bicikl⸱o, mi⸱a kar⸱a patr⸱o!

WEI Yubin

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Wei Yubin el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Nov⸱a sinagog⸱o inaŭgur⸱it⸱a en Speyer

Mil jar⸱o⸱j est⸱as antaŭ Di⸱o kiel unu tag⸱o. Sekv⸱e pas⸱is antaŭ Di⸱o nur unu tag⸱o dum la last⸱a⸱j mil jar⸱o⸱j de la jud⸱a ĉe⸱est⸱o en la urb⸱o Speyer ĉe Rejn⸱o, Germani⸱o. Sed la hom⸱o⸱j en si⸱a⸱j ter⸱a⸱j tag⸱o⸱j percept⸱as pli detal⸱e, pli disting⸱e si⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n kaj jar⸱o⸱j⸱n ol Di⸱o en si⸱a majest⸱a super⸱rigard⸱o. En mil jar⸱o⸱j for⸱flu⸱int⸱a⸱j kun la Rejn⸱o-akv⸱o, en tiu ĉi komun⸱um⸱o okaz⸱is glor⸱aĵ⸱o⸱j kaj abomen⸱aĵ⸱o⸱j inter⸱sekv⸱e.

Re⸱ven⸱o

La 9a de novembr⸱o 2011 almenaŭ est⸱is tag⸱o de ĝoj⸱o, ĉar oni tie inaŭgur⸱is nov⸱a⸱n sinagog⸱o⸱n. Ĝoj⸱o pri jud⸱a preĝ⸱ej⸱o en la urb⸱o de mond⸱kon⸱at⸱a katolik⸱a katedral⸱o kaj protest⸱ant⸱a memor⸱ig⸱a preĝ⸱ej⸱o pri la reformaci⸱o. Preskaŭ sam⸱aĝ⸱a kiel la katedral⸱o est⸱as la ĉe⸱est⸱o de jud⸱a komun⸱um⸱o en Speyer, kaj est⸱is komenc⸱e episkop⸱o, kiu permes⸱is ĝi⸱n. Sed est⸱is post⸱e tamen krist⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j klopod⸱is nul⸱ig⸱i ĝi⸱n, kaj est⸱is german⸱o⸱j, kiu⸱j sukces⸱is for⸱brul⸱ig⸱i la du⸱a⸱n sinagog⸱o⸱n en la pogrom⸱a nokt⸱o la 9an de novembr⸱o 1938, tiel de⸱nov⸱e eksterm⸱ant⸱e la jud⸱a⸱n viv⸱o⸱n en la urb⸱o. Neni⸱u kred⸱is pri re⸱ven⸱o de ties kultur⸱o. Sed ĝi re⸱ven⸱is form⸱e de iam⸱a⸱j soveti⸱an⸱o⸱j, en⸱migr⸱int⸱a⸱j en Palatinat⸱o⸱n.

Resum⸱o

La raport⸱ant⸱o de MONATO, kiu bon⸱e observ⸱is la event⸱o⸱j⸱n dum la last⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j, prov⸱as resum⸱i laŭ ter⸱a⸱j temp⸱o⸱unu⸱o⸱j:
La rus⸱a⸱j jud⸱o⸱j ven⸱is en la 90aj jar⸱o⸱j kaj dev⸱is unu⸱e tut⸱e de⸱nov⸱e ek⸱kon⸱i si⸱a⸱j⸱n religi⸱o⸱n kaj kultur⸱a⸱n de⸱ven⸱o⸱n, post ateism⸱a ŝtat⸱an⸱ec⸱o. La urb⸱o Speyer sub⸱ten⸱is kaj dispon⸱ig⸱is preĝ⸱o⸱salon⸱o⸱n en iam⸱a franc⸱a milit⸱are⸱o. La urb⸱estr⸱o Werner Schineller klar⸱vid⸱e ek⸱kon⸱is la ŝanc⸱o⸱n re⸱rilat⸱iĝ⸱i al la jud⸱a flank⸱o de la urb⸱a histori⸱o kaj progres⸱ig⸱i la tur⸱ist⸱a⸱n dis⸱volv⸱iĝ⸱o⸱n de la iam⸱a jud⸱a kvartal⸱o en la urb⸱o, sed ankaŭ fort⸱e progres⸱ig⸱is la fond⸱ad⸱o⸱n de nov⸱a jud⸱a komun⸱um⸱o kun propr⸱a sinagog⸱o en Speyer.
Proksim⸱e de la unu⸱a jud⸱a setl⸱ej⸱o oni trov⸱is for⸱las⸱it⸱a⸱n katolik⸱a⸱n monaĥ⸱ej⸱o⸱n, kiu pov⸱us taŭg⸱i por nov⸱a jud⸱a centr⸱o. En la jar⸱o 2000 ĝi oficial⸱e mal⸱ferm⸱iĝ⸱is per art⸱a ekspozici⸱o. Post⸱e konkret⸱iĝ⸱is la plan⸱o⸱j por la trans⸱form⸱ad⸱o. Pri la met⸱ad⸱o de la baz⸱a ŝton⸱o raport⸱is MONATO (2009/4). Pli ol du jar⸱o⸱j⸱n daŭr⸱is la konstru⸱ad⸱o. La nav⸱o de la iam⸱a katolik⸱a preĝ⸱ej⸱o trans⸱form⸱iĝ⸱is al salon⸱o⸱j por publik⸱a serv⸱ad⸱o. Al⸱don⸱e la arkitekt⸱o al⸱konstru⸱ig⸱is elips⸱a⸱n sankt⸱ej⸱o⸱n, la nov⸱a⸱n sinagog⸱o⸱n, por la di⸱serv⸱o⸱j.
La tut⸱a⸱n centr⸱o⸱n oni inaŭgur⸱is la 9an de novembr⸱o 2011, simbol⸱a⸱n dat⸱o⸱n pro la sam⸱tag⸱a for⸱brul⸱ig⸱ad⸱o de la du⸱a sinagog⸱o de Speyer en 1938. La iniciat⸱int⸱o⸱j de la iam⸱a „mil⸱jar⸱a regn⸱o” turn⸱iĝ⸱ad⸱us en si⸱a⸱j ĉerk⸱o⸱j, se ili sci⸱us, ke ili⸱a plan⸱o pri sen⸱jud⸱a mond⸱o ne nur ne plen⸱um⸱iĝ⸱is, sed ĝust⸱e tie, kie ili prov⸱is el⸱radik⸱ig⸱i ĉi⸱a⸱n jud⸱a⸱n influ⸱o⸱n, de⸱nov⸱e ek⸱flor⸱as jud⸱a viv⸱o. Al la inaŭgur⸱o ven⸱is ne nur jud⸱o⸱j kaj region⸱a⸱j politik⸱ist⸱o⸱j, sed ĉe⸱est⸱is pint⸱e la german⸱a prezid⸱ant⸱o Wulff kaj la palatinat⸱a ĉef⸱ministr⸱o. Eĉ la episkop⸱o de Speyer salut⸱is person⸱e, agnosk⸱ant⸱e la di⸱o⸱n de la jud⸱o⸱j ankaŭ la si⸱a.

Mal⸱vast⸱a

La nov⸱a sinagog⸱o, fenestr⸱e mal⸱ferm⸱it⸱a al la urb⸱o kun la katedral⸱o en la orient⸱a fon⸱o, est⸱as sufiĉ⸱e mal⸱vast⸱a, taŭg⸱a nur por cent person⸱o⸱j sam⸱temp⸱e. Por la inaŭgur⸱a ceremoni⸱o oni pov⸱is al⸱las⸱i eĉ ne la edz⸱in⸱o⸱j⸱n de la funkci⸱ul⸱o⸱j. Des pli la MONATO-raport⸱ant⸱o, malgraŭ bon⸱a⸱j kontakt⸱o⸱j, ne sukces⸱is ricev⸱i lok⸱o⸱n inter la moŝt⸱ul⸱o⸱j. Sed li observ⸱is – ceter⸱e unu⸱a⸱foj⸱e en si⸱a viv⸱o – per⸱e de inter⸱ret⸱a dis⸱send⸱ad⸱o la ceremoni⸱o⸱n, kiu⸱n la televid⸱a firma⸱o nom⸱is Livestream. Tiu⸱n „viv⸱a⸱n flu⸱ad⸱o⸱n” oni tamen mort⸱ig⸱is je la antaŭ⸱vid⸱it⸱a temp⸱o⸱lim⸱o, kvankam pri ali⸱a⸱j event⸱o⸱j la televid⸱o em⸱as daŭr⸱ig⸱i ĝis la efektiv⸱a fin⸱o. Sed por la plen⸱a inform⸱ad⸱o de la MONATO-leg⸱ant⸱o⸱j la buro⸱o de la urb⸱estr⸱o bon⸱vol⸱e dispon⸱ig⸱is plen⸱a⸱n gazet⸱ar⸱inform⸱a⸱n dosier⸱o⸱n.

Post mil jar⸱o⸱j nov⸱a (tri⸱a) sinagog⸱o en Speyer – ĉu oni pov⸱as fid⸱i pri ties daŭr⸱i⸱pov⸱o? Ebl⸱e ne daŭr⸱os long⸱e, ĝis MONATO raport⸱os pri la mal⸱fond⸱o de iu⸱j krist⸱an⸱a⸱j preĝ⸱ej⸱o⸱j tie kaj ali⸱lok⸱e. Kaj cert⸱e pri la fond⸱o de moske⸱o sam⸱urb⸱e. Ebl⸱e tiam la sam⸱a⸱j person⸱o⸱j kun⸱sid⸱os inaŭgur⸱e, sam⸱e kontent⸱e, kaj sam⸱e laŭd⸱ant⸱e si⸱n mem.

Unu

Dum⸱e Di⸱o ir⸱it⸱iĝ⸱int⸱e rigard⸱as sub⸱e⸱n al si⸱a⸱j kred⸱ant⸱o⸱j. „Kial tiu⸱j formik⸱o⸱j mal⸱oft⸱e kun⸱e fest⸱as mi⸱n, prefer⸱ant⸱e kverel⸱o⸱j⸱n pri mi? Kial tiu⸱j ter⸱ul⸱o⸱j insist⸱as kult⸱i mi⸱n per preskaŭ ne plu tra⸱vid⸱ebl⸱a⸱j, inter si fervor⸱e disting⸱iĝ⸱em⸱a⸱j rit⸱o⸱j? Kial ili ne preĝ⸱as unu⸱iĝ⸱int⸱e? Ĉu mi ne est⸱as unu? Nu, ili de⸱nov⸱e hav⸱as mil⸱jar⸱a⸱n okup⸱iĝ⸱o⸱n. Sufiĉ⸱as, ke mi morgaŭ klopod⸱os re⸱e pri ili.”

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kurac⸱ist⸱o-kriz⸱o

La slovak⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o deklar⸱is kriz⸱o⸱stat⸱o⸱n en 15 mal⸱san⸱ul⸱ej⸱o⸱j, kiam kurac⸱ist⸱o⸱j nul⸱ig⸱is si⸱a⸱j⸱n labor⸱kontrakt⸱o⸱j⸱n. Tem⸱as precip⸱e pri tiel nom⸱at⸱a⸱j baz⸱a⸱j kurac⸱ist⸱o⸱j kiel anestez⸱ist⸱o⸱j, obstetrik⸱ist⸱o⸱j kaj kirurg⸱o⸱j.

La kurac⸱ist⸱o⸱j cel⸱as radikal⸱e ŝanĝ⸱i kaj si⸱a⸱n labor⸱kod⸱o⸱n kaj la financ⸱ad⸱o⸱n de la san⸱serv⸱o, kaj sam⸱temp⸱e alt⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n salajr⸱o⸱j⸱n. La reg⸱ist⸱ar⸱o rifuz⸱is ili⸱a⸱j⸱n postul⸱o⸱j⸱n kaj tiu⸱j⸱n de la kurac⸱ist⸱a sindikat⸱o. Pro la kriz⸱o⸱stat⸱o la reg⸱ist⸱ar⸱o cert⸱ig⸱is kurac⸱ist⸱a⸱n zorg⸱ad⸱o⸱n en plej urĝ⸱a⸱j kaz⸱o⸱j.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ne menci⸱u la milit⸱o⸱n

Stud⸱i la pas⸱int⸱ec⸱o⸱n, dir⸱as la histori⸱ist⸱o⸱j, grav⸱as kaj al naci⸱o kaj al ĝi⸱a⸱j naci⸱an⸱o⸱j. Nur tiel, asert⸱as la fak⸱ul⸱o⸱j, ebl⸱as kompren⸱i okaz⸱ant⸱aĵ⸱o⸱j⸱n hodiaŭ⸱a⸱j⸱n, sur⸱baz⸱e de okaz⸱int⸱aĵ⸱o⸱j hieraŭ⸱a⸱j. Ver⸱ŝajn⸱e, eĉ se nur part⸱e, ili prav⸱as: la est⸱int⸱ec⸱o evident⸱e influ⸱is kaj ankoraŭ influ⸱as la est⸱ant⸱ec⸱o⸱n, kiu si⸱a⸱vic⸱e influ⸱os la est⸱ont⸱ec⸱o⸱n.

Tamen tro⸱a stud⸱ad⸱o de zorg⸱e elekt⸱it⸱a est⸱int⸱ec⸱o pov⸱as venen⸱i la est⸱ant⸱ec⸱o⸱n – venen⸱i ĝis blind⸱ig⸱o, surd⸱ig⸱o kaj eĉ stult⸱ec⸱o. Se pruv⸱o⸱n vi postul⸱as, konsider⸱u la si⸱n⸱ten⸱o⸱n de Briti⸱o rilat⸱e la event⸱o⸱j⸱n en Germani⸱o inter la jar⸱o⸱j 1933 kaj 1945.

Evident⸱e, okaz⸱is dum la t.n. Tri⸱a Regn⸱o horor⸱aĵ⸱o⸱j, kiu⸱j hont⸱ig⸱as la hom⸱ar⸱o⸱n. Nepr⸱as ili⸱n ne forges⸱i, por ke – de⸱nov⸱e laŭ la histori⸱ist⸱o⸱j – tia⸱j krim⸱o⸱j ne okaz⸱u de⸱nov⸱e. Esper⸱o plej⸱part⸱e van⸱a: ne ebl⸱as mal⸱ferm⸱i tag⸱ĵurnal⸱o⸱n kaj ne leg⸱i raport⸱o⸱j⸱n pri hom⸱a kruel⸱ec⸱o kontraŭ⸱hom⸱a. Ŝajn⸱e nur la kvant⸱o⸱j ŝanĝ⸱ig⸱is: dek⸱o⸱j, cent⸱o⸱j, mil⸱o⸱j da viktim⸱o⸱j kaj ne milion⸱o⸱j ... tiel „progres⸱as” la hom⸱ar⸱o.

Obsed⸱iĝ⸱i

Do ne forges⸱i est⸱as unu afer⸱o: pri⸱e obsed⸱iĝ⸱i tut⸱e ali⸱a. Foj⸱e, viv⸱ant⸱e en Briti⸱o, oni em⸱as kred⸱i, ke halt⸱is horloĝ⸱o⸱j en la jar⸱o 1945. Ekzempl⸱e, en la last⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j du el la plej popular⸱a⸱j kaj ripet⸱at⸱a⸱j televid⸱a⸱j tiel nom⸱at⸱a⸱j komedi-seri⸱o⸱j lud⸱iĝ⸱as kvazaŭ dum la milit⸱o-jar⸱o⸱j (unu en Franci⸱o dum la german⸱a okupaci⸱o; la ali⸱a pri la hejm⸱a gard⸱ist⸱ar⸱o, t.e. ne⸱profesi⸱a⸱j soldat⸱o⸱j trejn⸱it⸱a⸱j por defend⸱i la patr⸱uj⸱o⸱n okaz⸱e de german⸱a invad⸱o).

Ali⸱a, de⸱nov⸱e tre popular⸱a komedi-seri⸱o, don⸱is al la angl⸱a lingv⸱o la fraz⸱et⸱o⸱n: Ne menci⸱u la milit⸱o⸱n. La komedi⸱o dis⸱volv⸱iĝ⸱is en frenez⸱a hotel⸱o: en unu scen⸱o ven⸱as german⸱a⸱j gast⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni ne vol⸱as ofend⸱i ... sed, malgraŭ la or⸱don⸱o, ke oni ne menci⸱u la milit⸱o⸱n, la komedi⸱o pivot⸱as ĉirkaŭ – evident⸱e – menci⸱o⸱j pri la milit⸱o.

.

Al⸱don⸱u la konstant⸱a⸱j⸱n tiel nom⸱at⸱a⸱j⸱n dokument⸱a⸱j⸱n film⸱o⸱j⸱n pri du⸱a⸱mond⸱milit⸱a⸱j sub⸱mar⸱ŝip⸱o⸱j, dezert⸱a⸱j batal⸱o⸱j, nazi⸱a⸱j uniform⸱o⸱j kaj pri la mens⸱a stat⸱o de Hitler⸱o kaj ĉiu⸱j ali⸱a⸱j nazi⸱a⸱j ministr⸱o⸱j kaj alt⸱rang⸱ul⸱o⸱j, kaj oni komenc⸱as akir⸱i impres⸱o⸱n pri brit⸱a publik⸱o, kiu ankoraŭ ne liber⸱iĝ⸱is de la – el brit⸱a vid⸱punkt⸱o – „glor⸱a⸱j” tag⸱o⸱j, kiam kuraĝ⸱eg⸱a⸱j milit⸱ist⸱o⸱j (sen ajn⸱a uson⸱a help⸱o) defi⸱is la nazi⸱a⸱n ogr⸱o⸱n kaj al⸱port⸱is pac⸱o⸱n al etern⸱e dank⸱a mond⸱o.

Student⸱o

Ĉu mi tro⸱ig⸱as? Al⸱parol⸱u jun⸱a⸱n brit⸱a⸱n tur⸱ist⸱o⸱n, student⸱o⸱n, ebl⸱e, en vi⸱a land⸱o, kaj demand⸱u: Kia⸱n histori⸱o⸱n oni prezent⸱is al vi en vi⸱a lern⸱ej⸱o? Ven⸱os respond⸱o: En la unu⸱grad⸱a lern⸱ej⸱o, romi⸱a⸱n kaj du⸱a⸱mond⸱o⸱milit⸱a⸱n; en la du⸱a⸱grad⸱a, romi⸱a⸱n kaj du⸱a⸱mond⸱o⸱milit⸱a⸱n. Se ekzist⸱us tri⸱a⸱grad⸱a, sen⸱dub⸱e ven⸱us sam⸱a respond⸱o.

Kaj, dum ne ebl⸱as en⸱ir⸱ig⸱i en lern⸱ej⸱o⸱j⸱n romi⸱an⸱o⸱j⸱n, tamen ne mank⸱as iam⸱a⸱j soldat⸱o⸱j, civil⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j tra⸱viv⸱is bomb⸱ad⸱o⸱n, por vizit⸱i lern⸱ej⸱o⸱j⸱n kaj pri⸱skrib⸱i si⸱a⸱j⸱n spert⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. Kiu vizit⸱as lern⸱ej⸱o⸱n por pri⸱skrib⸱i la viv⸱o⸱n en la 50aj, 60aj jar⸱o⸱j? Neni⸱u. Tro ted⸱a⸱j. Tro ordinar⸱a⸱j. Tro sen⸱milit⸱a⸱j – kaj do sen⸱glor⸱a⸱j.

En la jar⸱o 2000, laŭ last⸱a⸱temp⸱a artikol⸱o en ĝeneral⸱e fid⸱ind⸱a gazet⸱o, ekzist⸱is 380 angl⸱a⸱lingv⸱a⸱j libr⸱o⸱j kun la vort⸱o⸱j Tri⸱a Regn⸱o en la titol⸱o (plus 30 000 kun la vort⸱o Hitler⸱o). En 2010 kresk⸱is la Hitler-titol⸱o⸱j je 850. El tiu⸱j libr⸱o⸱j 80 % est⸱as aŭ verk⸱it⸱a⸱j de brit⸱o⸱j aŭ publik⸱ig⸱it⸱a⸱j en Briti⸱o.

Intrig⸱o

Est⸱u flank⸱e not⸱it⸱e, ke oft⸱e, en la teatr⸱o, kiam tem⸱as pri ŝekspir⸱a tiran⸱o, kiel Makbet⸱o aŭ Rikard⸱o la 3a, la intrig⸱o est⸱as re⸱lok⸱it⸱a al – vi diven⸱is – la Tri⸱a Regn⸱o: Makbet⸱o-Hitler⸱o, Rikard⸱o-Hitler⸱o, ktp. Hitler⸱o-hok⸱o pli al⸱log⸱as ol nur⸱a ŝekspir⸱a.

Kompat⸱ind⸱a⸱j brit⸱o⸱j. Post 1945 ili tra⸱viv⸱is relativ⸱a⸱n kolaps⸱o⸱n, ĉef⸱e ekonomi⸱a⸱n, financ⸱a⸱n, sed ankaŭ politik⸱a⸱n, prestiĝ⸱a⸱n: Germani⸱o, la post⸱milit⸱a venk⸱it⸱o, far⸱iĝ⸱is la dum⸱pac⸱a venk⸱int⸱o, kaj brit⸱o⸱j ne pov⸱as, ne vol⸱as, tio⸱n akcept⸱i. Pro tio pli al⸱tir⸱as hero⸱a est⸱int⸱ec⸱o ol horor⸱a est⸱ant⸱ec⸱o – pro tio la brit⸱o⸱j prefer⸱as komfort⸱e viv⸱i sur si⸱a muze⸱o-insul⸱o kun la cert⸱ec⸱o de la pas⸱int⸱ec⸱o ol kun la defi⸱o⸱j de la nun⸱o.

Tia⸱manier⸱e kribr⸱it⸱a histori⸱o mal⸱help⸱as kompren⸱ig⸱i, mal⸱help⸱as klar⸱ig⸱i la aktual⸱a⸱n mond⸱o⸱n. Pli facil⸱e engaĝ⸱iĝ⸱i kun mort⸱int⸱a⸱j monstr⸱o⸱j de hieraŭ ol kun viv⸱ant⸱a⸱j najbar⸱o⸱j de hodiaŭ. Pli agrabl⸱e re⸱vizit⸱i la batal⸱o⸱j⸱n de la 20a jar⸱cent⸱o ol al⸱front⸱i tiu⸱j⸱n de la 21a.

Ĉu la brit⸱o⸱j ĵaluz⸱as pro la sukces⸱o kaj prosper⸱o de Germani⸱o kaj ali⸱a⸱j land⸱o⸱j? Tut⸱cert⸱e, jes. Sed ĵaluz⸱i ne dec⸱as, iel ne brit⸱as. Krom⸱e, kial ĵaluz⸱i? Brit⸱o⸱j hav⸱as tio⸱n, kio⸱n ali⸱a⸱j ne hav⸱as: viv⸱a⸱n est⸱int⸱ec⸱o⸱n. Do est⸱ant⸱ec⸱o⸱n kaj est⸱ont⸱ec⸱o⸱n ili pov⸱as volont⸱e las⸱i al ali⸱a⸱j, mal⸱pli glor⸱a⸱j, mal⸱pli bon⸱ŝanc⸱a⸱j naci⸱o⸱j. Bedaŭr⸱ind⸱e.

Paul GUBBINS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paul Gubbins el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

For⸱pas⸱as pretend⸱ant⸱o

Fin⸱e de novembr⸱o for⸱pas⸱is Lek⸱a Zogu, la pretend⸱ant⸱o al la alban⸱a tron⸱o. Li nask⸱iĝ⸱is la 5an de april⸱o 1939, du tag⸱o⸱j⸱n antaŭ la okupaci⸱o de la arme⸱o de Mus⸱sol⸱in⸱i. La famili⸱o fuĝ⸱is unu⸱e al Greki⸱o.

Kongres⸱o aranĝ⸱it⸱a de komun⸱ist⸱o⸱j en 1944 mal⸱permes⸱is la monarĥi⸱o⸱n en Albanio. Tial Zogu pov⸱is en⸱ir⸱i si⸱a⸱n patr⸱uj⸱o⸱n nur en 1993. Tamen baldaŭ li dev⸱is ĝi⸱n for⸱las⸱i, ĉar li⸱a pasport⸱o „est⸱is el⸱las⸱it⸱a de reĝ⸱a⸱j instituci⸱o⸱j en ekzil⸱o” kaj ne de aktual⸱a⸱j alban⸱a⸱j instituci⸱o⸱j.

Li re⸱ven⸱is en 1997, kiam okaz⸱is referendum⸱o pri la monarĥi⸱o. Kvankam oni voĉ⸱don⸱is por la monarĥi⸱o, ambaŭ ĉef⸱a⸱j politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j, demokrat⸱a⸱j kaj social⸱ist⸱a⸱j, ver⸱ŝajn⸱e fals⸱is la rezult⸱o⸱j⸱n, raport⸱ant⸱e nur 33 % por la monarĥi⸱o.

Kondamn⸱is

La reĝ⸱o protest⸱is: sekv⸱is tumult⸱o⸱j, kaj li dev⸱is de⸱nov⸱e ekster⸱land⸱e⸱n fuĝ⸱i. Unu jar⸱o⸱n post⸱e juĝ⸱ej⸱o kondamn⸱is li⸱n pro arm⸱it⸱a ribel⸱o al tri⸱jar⸱a en⸱prizon⸱ig⸱o. Sekv⸱is ok⸱jar⸱a reg⸱ad⸱o de la social⸱ist⸱o⸱j.

En 2002 al la reĝ⸱a famili⸱o est⸱is permes⸱it⸱e en⸱ir⸱i la patr⸱uj⸱o⸱n. Tiam Zogu rezign⸱is pri politik⸱a ag⸱ad⸱o, malgraŭ tio, ke monarĥ⸱ist⸱a parti⸱o koalici⸱is kun demokrat⸱o⸱j kaj part⸱o⸱pren⸱is en la reg⸱ist⸱ar⸱o.

La reg⸱ist⸱ar⸱o en⸱tomb⸱ig⸱is li⸱n honor⸱e kiel reĝ⸱o⸱n kaj deklar⸱is unu⸱tag⸱a⸱n naci⸱a⸱n funebr⸱o⸱n.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ŝak-ŝok⸱o por Gorbaĉov

En novembr⸱o en la alban⸱a ĉef⸱urb⸱o Tiran⸱o okaz⸱is la final⸱a mond⸱a ŝak⸱lud⸱a matĉ⸱o por vir⸱in⸱o⸱j. La ĉin⸱in⸱o Hou Jifan, aktual⸱a ĉampion⸱o, kaj la barat⸱an⸱in⸱o Koneru Humpy renkont⸱iĝ⸱is dek foj⸱o⸱j⸱n dum la final⸱o. Fin⸱fin⸱e venk⸱is la ĉin⸱a part⸱o⸱pren⸱ant⸱o.

La honor⸱a prezid⸱ant⸱o de la ĉampion⸱ad⸱o, la iam⸱a soveti⸱a prezid⸱ant⸱o Miĥail Gorbaĉov, ĵus operaci⸱it⸱a pro okul⸱mal⸱san⸱o, en⸱man⸱ig⸱is al Hou Jifan la pokal⸱o⸱n kaj premi⸱o⸱n kun val⸱or⸱o de 200 000 eŭr⸱o⸱j. Li esprim⸱is si⸱a⸱n bedaŭr⸱o⸱n, ke Rusi⸱o ne plu unu⸱a⸱rang⸱as en la sport⸱o. Ĉe⸱est⸱is ankaŭ la prezid⸱ant⸱o de la tut⸱mond⸱a ŝak⸱lud⸱a federaci⸱o, la rusi⸱an⸱o Kirsan Ilumĵinov.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

QR-kod⸱o

QR-kod⸱o est⸱as du-dimensi⸱a kod⸱o origin⸱e uz⸱at⸱a en la japan⸱a aŭtomobil⸱industri⸱o. La nom⸱o est⸱as mal⸱long⸱ig⸱o de la angl⸱a⸱j vort⸱o⸱j „Quick Respons⸱e” (rapid⸱a re⸱ag⸱o).

Ĉar en Japani⸱o jam de⸱long⸱e oft⸱as poŝ⸱telefon⸱o⸱j kun kamera⸱o kaj ret⸱al⸱ir⸱o, QR-kod⸱o⸱j tie aper⸱as en reklam⸱o⸱j kaj artikol⸱o⸱j. La kod⸱o en⸱hav⸱as la URL (adres⸱o⸱n) de ret⸱paĝ⸱o, sur kiu trov⸱iĝ⸱as pli da inform⸱o⸱j. Skan⸱ant⸱e la kod⸱o⸱n, la uz⸱ant⸱o de poŝ⸱telefon⸱o tuj hav⸱as al⸱ir⸱o⸱n al tiu⸱j inform⸱o⸱j.

Dum la jar⸱o 2011 en Eŭrop⸱o ĝeneral⸱iĝ⸱is la uz⸱o de nov⸱a generaci⸱o de „inteligent⸱a⸱j” poŝ⸱telefon⸱o⸱j kaj sam⸱temp⸱e mult⸱iĝ⸱is la QR-kod⸱o⸱j en la gazet⸱ar⸱o kaj ek⸱aper⸱is divers⸱a⸱j aplik⸱o⸱j.

Ekzempl⸱e en la kolofon⸱o en p. 3 vi vid⸱as QR-kod⸱o⸱n. Se vi skan⸱os ĝi⸱n per vi⸱a poŝ⸱telefon⸱o, aŭtomat⸱e mal⸱ferm⸱iĝ⸱os la ret⸱paĝ⸱o de MONATO.

rr

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de rr el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pag⸱i per poŝ⸱telefon⸱o

La belg⸱a bank⸱o KBC kaj ĝi⸱a fili⸱o CBC fin⸱e de 2011 en⸱konduk⸱is nov⸱aĵ⸱o⸱n, kiu pli⸱facil⸱ig⸱as kaj pli⸱rapid⸱ig⸱as pag⸱o⸱j⸱n kaj est⸱as lig⸱at⸱a kun la uz⸱o de poŝ⸱telefon⸱o kaj QR-kod⸱o. Sam⸱temp⸱e ek⸱est⸱is la nov⸱a esprim⸱o „scash” [skaŝ], kombin⸱o de „skan⸱i” kaj „cash” (kontant⸱a mon⸱o).

Anstataŭ don⸱i al la ŝuld⸱ant⸱o si⸱a⸱n komplet⸱a⸱n bank⸱kont⸱o⸱numer⸱o⸱n, la ricev⸱ont⸱o de pag⸱o kre⸱as per si⸱a poŝ⸱telefon⸱o QR-kod⸱o⸱n, kiu en⸱hav⸱as kont⸱o⸱detal⸱o⸱j⸱n kaj sum⸱o⸱n. Tiu⸱n kod⸱o⸱n la pag⸱ont⸱o skan⸱as per si⸱a poŝ⸱telefon⸱o. Post rapid⸱a kontrol⸱o, ĉu la sum⸱o ĝust⸱as, li pov⸱as per unu ekran⸱al⸱klak⸱o efektiv⸱ig⸱i la pag⸱o⸱n. La tut⸱a procedur⸱o daŭr⸱as mal⸱pli ol kvin sekund⸱o⸱j⸱n kaj la ricev⸱ont⸱o tuj ricev⸱as konfirm⸱o⸱n de la pag⸱o.

La real⸱a util⸱o ankoraŭ est⸱as lim⸱ig⸱it⸱a. La sistem⸱o funkci⸱as nur por klient⸱o⸱j de la bank⸱o⸱grup⸱o KBC/CBC, kiu⸱j hav⸱as „inteligent⸱a⸱n” poŝ⸱telefon⸱o⸱n kaj instal⸱is sur ĝi la bezon⸱at⸱a⸱n program⸱et⸱o⸱n. Nur tre lert⸱a⸱j uz⸱ant⸱o⸱j sukces⸱os plen⸱um⸱i la procedur⸱o⸱n en⸱e de kvin sekund⸱o⸱j.

pp

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de pp el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Last⸱a spir⸱o, last⸱a esper⸱o

En Greki⸱o, en epok⸱o de Inter⸱naci⸱a Mon⸱a Fondus⸱o, de sen⸱labor⸱ec⸱o, de salajr-redukt⸱o⸱j, de strat⸱o⸱batal⸱o⸱j, de ĝis⸱ekstrem⸱a⸱j strik⸱o⸱j kaj de flam⸱a⸱j politik⸱a⸱j kun⸱ven⸱o⸱j, ekzist⸱as meti⸱o kurioz⸱a, pitoresk⸱a kaj preskaŭ folklor⸱a. Tiu ĉi meti⸱o est⸱as plen⸱um⸱ebl⸱a ie ajn kaj, malgraŭ kelk⸱a⸱j mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j, kapabl⸱a don⸱i al mez⸱um⸱a grek⸱o esper⸱o⸱n pri pli bon⸱a est⸱ont⸱ec⸱o.

Tiu meti⸱o nom⸱iĝ⸱as en la nov⸱grek⸱a „laĥiopolis” kaj indik⸱as migr⸱ant⸱a⸱n vend⸱ist⸱o⸱n de loteri⸱a⸱j bilet⸱o⸱j. Tia⸱j el⸱vok⸱iv⸱a⸱j „kolport⸱ist⸱o⸱j” ne mal⸱mult⸱as en Greki⸱o. Ili form⸱as trib⸱o⸱n kaj renkont⸱ebl⸱as en ĉiu⸱j urb⸱o⸱j, en la ĉef⸱a⸱j strat⸱o⸱j kaj ĉe plej strategi⸱a⸱j strat⸱angul⸱o⸱j, oft⸱e ankaŭ en fer⸱voj⸱o-staci⸱o⸱j, foj⸱foj⸱e eĉ en aŭtobus⸱o⸱j.

Labor⸱o

Ili ne⸱atend⸱it⸱e en⸱fal⸱as en publik⸱a⸱j⸱n lok⸱o⸱j⸱n, ekzempl⸱e restoraci⸱o⸱j⸱n kaj kaf⸱ej⸱o⸱j⸱n, iu⸱foj⸱e iom molest⸱e, kiel roz-vend⸱ist⸱o⸱j, fotograf⸱ist⸱o⸱j kaj vend⸱ist⸱o⸱j de pirat⸱a⸱j disk⸱o⸱j, kri⸱ant⸱e per voĉ⸱o ne tre rafin⸱it⸱a „Hodiaŭ est⸱as lot⸱um⸱ad⸱o!”, eĉ en la mez⸱o de galant⸱a rendevu⸱o, kiam konven⸱us pli grand⸱a diskret⸱ec⸱o.

Iu vend⸱ist⸱o hav⸱as sonor⸱il⸱o⸱n el si⸱a vilaĝ⸱o, kaj li sonor⸱ig⸱as ĝi⸱n de temp⸱o al temp⸱o por al⸱tir⸱i klient⸱o⸱j⸱n. Al ĉiu⸱j plaĉ⸱as la sonor⸱il⸱tint⸱ad⸱o: nur mal⸱oft⸱e riproĉ⸱as vend⸱ist⸱o⸱n urb⸱a gard⸱ist⸱o, minac⸱ant⸱e per mon⸱pun⸱o. Tio ja okaz⸱as, kiam plend⸱as rival⸱o, ekzempl⸱e maron⸱vend⸱ist⸱o, de kiu oni „ŝtel⸱is” la kutim⸱a⸱n lok⸱o⸱n.

Tia est⸱as la strat⸱o: por plu⸱viv⸱i, bezon⸱at⸱as spert⸱o kaj ruz⸱o. Mult⸱a⸱j vend⸱ist⸱o⸱j kri⸱as mal⸱mult⸱e aŭ tut⸱e ne parol⸱as. Est⸱as tamen koleg⸱o⸱j, kiu⸱j sen⸱voĉ⸱iĝ⸱as la tut⸱a⸱n tag⸱o⸱n kaj serĉ⸱as efik⸱a⸱j⸱n dir⸱aĵ⸱o⸱j⸱n por persv⸱ad⸱i klient⸱o⸱j⸱n.

Kriz⸱o

La kriz⸱o ja brems⸱as ĉi-jar⸱e la hom⸱o⸱j⸱n. Iam oni aĉet⸱is kvin⸱op⸱o⸱n da loteri⸱a⸱j bilet⸱o⸱j, sed nun⸱temp⸱e la pli⸱mult⸱o prefer⸱as re⸱ten⸱i la neces⸱a⸱j⸱n 40 eŭr⸱o⸱j⸱n, kaj oni aĉet⸱as maksimum⸱e du⸱op⸱o⸱n. Ĉi-jar⸱e, laŭ fid⸱ind⸱a⸱j font⸱o⸱j, pro la tut⸱mond⸱e kon⸱at⸱a ekonomi⸱a kriz⸱o de la land⸱o, vend⸱ad⸱o de loteri⸱a⸱j bilet⸱o⸱j fal⸱is je 70 % kompar⸱e kun 2009.

Ali⸱vort⸱e vend⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j iam vend⸱is 400 bilet⸱o⸱j⸱n tag⸱e, dev⸱as jam kontent⸱iĝ⸱i pri vend⸱ad⸱o de 100. Kaj est⸱as klar⸱e, mal⸱mult⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n antaŭ la komenc⸱o de 2012, ke en la hom⸱plen⸱a centr⸱o de Aten⸱o la pli⸱mult⸱o de nov⸱jar⸱a⸱j bilet⸱o⸱j plu⸱flirt⸱os ĉe la stand⸱o⸱j de migr⸱ant⸱a⸱j vend⸱ist⸱o⸱j, malgraŭ kap⸱turn⸱a unu⸱a premi⸱o, kiu val⸱or⸱as 15 milion⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j.

„Ĝis last⸱a spir⸱o, last⸱a esper⸱o”, asert⸱as per rid⸱o Din⸱a Palaska, 55-jar⸱a. „Ĉiu⸱n krist⸱nask⸱o⸱n mi aĉet⸱as kaj donac⸱as nov⸱jar⸱a⸱n loteri⸱a⸱n bilet⸱o⸱n al ĉiu membr⸱o de mi⸱a famili⸱o, ĉar oni neniam sci⸱as, kio pov⸱as okaz⸱i. Ceter⸱e, se oni ne lud⸱as, oni ne pov⸱as plend⸱i, ke oni ne gajn⸱is.”

Simil⸱a⸱n aĝ⸱o⸱n kaj simil⸱a⸱n ide⸱o⸱n hav⸱as Filothei, ŝi⸱a bo⸱frat⸱in⸱o: „Oni rajt⸱as rev⸱i, kaj oni esper⸱as gajn⸱i. Ni est⸱as grand⸱a famili⸱o, kaj mi vol⸱as las⸱i neniu⸱n ne⸱kontent⸱a.” Niki, amik⸱in⸱o de ĉi-last⸱a, asert⸱as: „Mi ne kred⸱as je bon⸱ŝanc⸱o, sed nov⸱jar⸱a loteri⸱o est⸱as tradici⸱o, kaj ĉiu⸱n jar⸱o⸱n mi aĉet⸱as unu por favor⸱a aŭspici⸱o. Mi ne hav⸱as edz⸱o⸱n kaj ge⸱fil⸱o⸱j⸱n, sed, se mi gajn⸱os, mi help⸱os al mi⸱a⸱j parenc⸱o⸱j kaj amik⸱o⸱j: vi vid⸱os, mi en⸱posten⸱ig⸱os ĉiu⸱j⸱n el ili.”

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Du balot⸱o⸱j, du surpriz⸱o⸱j

En Kroati⸱o kaj Sloveni⸱o sam⸱tag⸱e, la 4an de decembr⸱o 2011, okaz⸱is ĝeneral⸱a⸱j parlament⸱a⸱j balot⸱o⸱j.

En Kroati⸱o tem⸱is pri regul⸱a⸱j balot⸱o⸱j post kvar⸱jar⸱a reg⸱ad⸱o de koalici⸱o, kiu⸱n gvid⸱is HDZ, la tradici⸱a dekstr⸱a parti⸱o, fond⸱it⸱a de la unu⸱a kroat⸱a prezid⸱ant⸱o Tuđman. Ĝi reg⸱is ek⸱de 1990 krom dum tri⸱jar⸱a inter⸱romp⸱o. Ĝi⸱a preskaŭ 20-jar⸱a reg⸱period⸱o konduk⸱is al tio, ke la land⸱o, kiu en 1991 ŝuld⸱is proksim⸱um⸱e 4-5 miliard⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j, nun ŝuld⸱as pli ol 50 miliard⸱o⸱j⸱n.

Ĝi ŝuld⸱as ĉirkaŭ 110 % de si⸱a jar⸱a mal⸱net⸱a produkt⸱o, do proksim⸱um⸱e sam⸱e kiel la kriz⸱a⸱j Irland⸱o, Portugali⸱o kaj Itali⸱o. La industri⸱o est⸱as komplet⸱e detru⸱it⸱a kaj la problem⸱o⸱j mult⸱obl⸱iĝ⸱is ĉiu⸱flank⸱e. La reg⸱period⸱o⸱n de HDZ apart⸱e karakteriz⸱is korupt⸱o. Eĉ kelk⸱a⸱j plej super⸱a⸱j funkci⸱ul⸱o⸱j nun est⸱as en mal⸱liber⸱ej⸱o, inter ili la antaŭ⸱last⸱a ĉef⸱ministr⸱o Iv⸱o Sanader.

Invers⸱iĝ⸱o

El la nun⸱a⸱j balot⸱o⸱j fin⸱e rezult⸱is komplet⸱a politik⸱a invers⸱iĝ⸱o pro la popol⸱a vol⸱o. El 157-seĝ⸱a parlament⸱o 80 lok⸱o⸱j⸱n gajn⸱is la mal⸱dekstr⸱a koalici⸱o, konsist⸱ant⸱a el Social⸱demokrat⸱a Parti⸱o, Kroati⸱a Popol⸱a Parti⸱o, Istri⸱a Demokrati⸱a Parti⸱o kaj Parti⸱o de Pensi⸱ul⸱o⸱j.

La ĝis⸱nun⸱a gvid⸱parti⸱o HDZ gajn⸱is 47 parlament⸱lok⸱o⸱j⸱n kaj plur⸱a⸱j pli mal⸱grand⸱a⸱j parti⸱o⸱j la ceter⸱a⸱j⸱n.

La nov⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n, kiu⸱n gvid⸱os la social⸱demokrat⸱o Zoran Milanović, atend⸱as tre ne⸱popular⸱a labor⸱o. Neces⸱os mult⸱a⸱j re⸱form⸱o⸱j, kiu⸱j unu⸱e mal⸱bon⸱ig⸱os la stat⸱o⸱n de plur⸱a⸱j tavol⸱o⸱j de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

Kompromis⸱i

Se sukces⸱os la ŝanĝ⸱o⸱j, la nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o ver⸱ŝajn⸱e ne est⸱os re⸱elekt⸱it⸱a en la post⸱a period⸱o. Tamen ĝi hav⸱as ideal⸱a⸱n ŝanc⸱o⸱n efektiv⸱e io⸱n far⸱i, ĉar ĝi ne dev⸱os kompromis⸱i kadr⸱e de strang⸱a⸱j koalici⸱o⸱j.

Element⸱o favor⸱a est⸱os la an⸱iĝ⸱o de Kroati⸱o en EU ek⸱de la 1a de juli⸱o 2013, kio⸱n konfirm⸱is la Eŭrop⸱a Parlament⸱o la 1an de decembr⸱o. Rest⸱as nur la last⸱a ag⸱o: referendum⸱o, kiu okaz⸱os en Kroati⸱o iam en 2012.

Surpriz⸱o

Sloveni⸱o, najbar⸱a land⸱o, jam sep jar⸱o⸱j⸱n membr⸱o de EU, hav⸱is ekster⸱ordinar⸱a⸱j⸱n balot⸱o⸱j⸱n post tri⸱jar⸱a koalici⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, kiu⸱n gvid⸱is social⸱demokrat⸱o Bor⸱is Pahor. Pro mal⸱konsent⸱o⸱j en⸱e de la koalici⸱o fal⸱is la ĝis⸱nun⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o kaj oni balot⸱is por nov⸱a parlament⸱o.

Kvankam dum la antaŭ⸱balot⸱a period⸱o la publik⸱a opini⸱o montr⸱is, ke avantaĝ⸱o⸱n hav⸱as la dekstr⸱a Sloveni⸱a Demokrati⸱a Parti⸱o de Janez Janša, okaz⸱is dum la balot⸱o surpriz⸱o. Pli⸱mult⸱o⸱n de la voĉ⸱o⸱j gajn⸱is nov⸱e fond⸱it⸱a Pozitiv⸱a Sloveni⸱o, gvid⸱at⸱a de la nun⸱a urb⸱estr⸱o de Ljubljan⸱o, Zoran Janković.

Pro 29 % de la voĉ⸱o⸱j ĉi tiu parti⸱o gajn⸱is 28 lok⸱o⸱j⸱n en la 90-seĝ⸱a parlament⸱o. Pli⸱a surpriz⸱o est⸱as List⸱o de Gregor Virant, kiu establ⸱iĝ⸱is ankaŭ antaŭ nur kelk⸱a⸱j semajn⸱o⸱j kaj gajn⸱is 9 % de la voĉ⸱o⸱j. Tiel ĝi far⸱iĝ⸱is post la Sloven⸱a Demokrati⸱a Parti⸱o de Janša kaj la Social⸱demokrat⸱a de Pahor la kvar⸱a plej fort⸱a grup⸱o en la parlament⸱o.

Mal⸱dekstr⸱ul⸱o

Do malgraŭ tio, ke fal⸱is la mal⸱dekstr⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, ŝajn⸱e la nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de⸱nov⸱e est⸱os mal⸱dekstr⸱a, ĉar Zoran Janković proklam⸱as si⸱n mal⸱dekstr⸱ul⸱o. Ver⸱ŝajn⸱e li koalici⸱os kun la Social⸱demokrat⸱a Parti⸱o kaj ceter⸱a⸱j mal⸱grand⸱a⸱j parti⸱o⸱j.

Janković est⸱as manaĝer⸱o. Antaŭ ses jar⸱o⸱j li est⸱is direktor⸱o de sukces⸱a sloven⸱a vend⸱ej⸱o-ĉen⸱o. Tiam li ek⸱okup⸱iĝ⸱is pri politik⸱o kaj far⸱iĝ⸱is urb⸱estr⸱o de Ljubljan⸱o kiel ekster⸱parti⸱a kandidat⸱o. Li sukces⸱e gvid⸱is la urb⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n kaj iĝ⸱is tre popular⸱a. Li est⸱is du⸱a⸱n foj⸱o⸱n elekt⸱it⸱a kiel urb⸱estr⸱o kaj nun iĝ⸱os ĉef⸱ministr⸱o.

Ĉu Janković sukces⸱e solv⸱os la problem⸱o⸱j⸱n de kresk⸱ant⸱a sen⸱labor⸱ec⸱o, mal⸱jun⸱iĝ⸱ant⸱a popol⸱o kaj fort⸱a⸱j sindikat⸱o⸱j, kiu⸱j blok⸱as re⸱form⸱o⸱j⸱n rilat⸱e emerit⸱o⸱j⸱n kaj labor⸱o-leĝ⸱o⸱j⸱n, ankoraŭ ne cert⸱as. Ĉiu⸱okaz⸱e la problem⸱o⸱j de Sloveni⸱o mal⸱pli grand⸱as ol tiu⸱j de Kroati⸱o.

Zlatko TIŠLJAR

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Zlatko Tišljar el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Grand⸱er-akv⸱o mirakl⸱a

Kiel furor⸱ig⸱i turism⸱o⸱n en ne⸱kon⸱at⸱a region⸱o? Reklam⸱u, ke vi⸱a kurac⸱ban⸱ej⸱o aŭ hotel⸱o dispon⸱ig⸱as sen⸱pag⸱e Grand⸱er-akv⸱o⸱n al la gast⸱o⸱j! La „sistem⸱o” tut⸱e simpl⸱as. Vi aĉet⸱as la Grand⸱er-aparat⸱o⸱n, munt⸱as ĝi⸱n je akv⸱o⸱dukt⸱o, kaj tuj la tra⸱flu⸱ant⸱a akv⸱o hav⸱as mirakl⸱a⸱j⸱n ec⸱o⸱j⸱n. Johann Grand⸱er, la „invent⸱ist⸱o”, asert⸱as: „Ni⸱a akv⸱o, kiu pro mult⸱a⸱j ŝarĝ⸱o⸱j ne plu posed⸱as la pra⸱a⸱n pur⸱ec⸱o⸱n, re⸱ricev⸱as per Grand⸱er-akv⸱o⸱viv⸱ig⸱o la pra⸱inform⸱o⸱n, kiu⸱n ĝi bezon⸱as por re⸱konstru⸱i si⸱a⸱n fort⸱o⸱n por mem⸱pur⸱ig⸱o.” Ĉu kompren⸱it⸱e? La mirakl⸱a sorĉ⸱il⸱o kost⸱as nur pli-mal⸱pli 1000 eŭr⸱o⸱j⸱n. Grand⸱er daŭr⸱ig⸱as: „Sun⸱o, lun⸱o kaj la tut⸱a kosm⸱o natur⸱e oscil⸱as kun la ter⸱o kaj komunik⸱as per⸱e de la element⸱o akv⸱o.”

Alt⸱a inform⸱o

Laŭ klar⸱ig⸱o de Grand⸱er la princip⸱o „funkci⸱as” jen⸱e: Normal⸱a sen⸱viv⸱a akv⸱o flu⸱as tra la modul⸱o, kiu en⸱ten⸱as inform⸱o-akv⸱o⸱n, sen iel tuŝ⸱i ĝi⸱n. La el⸱flu⸱ant⸱a akv⸱o hav⸱os „alt⸱a⸱n inform⸱o⸱n”. La modul⸱o bezon⸱as nek elektr⸱o⸱n, nek ia⸱n kemi⸱a⸱n substanc⸱o⸱n, kaj oni ne bezon⸱as ĝi⸱n iel vart⸱i aŭ fleg⸱i. Ver⸱a mirakl⸱o! Tiu „ating⸱aĵ⸱o ir⸱is ĉirkaŭ la mond⸱o” kaj est⸱as aplik⸱at⸱a en dom⸱o⸱j, naĝ⸱ej⸱o⸱j, hotel⸱o⸱j, bien⸱o⸱j kaj industri⸱o. Laŭ⸱dir⸱e Grand⸱er-akv⸱o konserv⸱iĝ⸱as pli long⸱e ol normal⸱a akv⸱o; gust⸱as pli bon⸱e; agrabl⸱as dum duŝ⸱ad⸱o; kresk⸱ig⸱as plant⸱o⸱j⸱n; help⸱as ŝpar⸱i lav⸱o⸱prepar⸱aĵ⸱o⸱n kaj eĉ protekt⸱as vi⸱a⸱n hejt⸱instal⸱aĵ⸱o⸱n.

Ĉu vi ankoraŭ ne kred⸱as? Daŭr⸱ig⸱u ĉe www.grand⸱er.com en kvin lingv⸱o⸱j.

Proces⸱o⸱j

La biolog⸱o Erich Eder sent⸱is si⸱n tromp⸱it⸱a kaj proces⸱is kontraŭ la firma⸱o Grand⸱er. Laŭ verdikt⸱o ne tem⸱as pri tromp⸱o (german⸱e: Betrug), sed oni rajt⸱as parol⸱i pri „esoter⸱a sen⸱senc⸱aĵ⸱o” aŭ „ĉarlatan⸱aĵ⸱o”. Ali⸱a juĝ⸱ej⸱o en Munken⸱o (Germani⸱o) mal⸱permes⸱is asert⸱i, ke Grand⸱er-akv⸱o san⸱ig⸱as ekzempl⸱e haŭt⸱mal⸱san⸱o⸱j⸱n.

La aŭstr⸱a Asoci⸱o por Inform⸱o al Konsum⸱ant⸱o⸱j1 ne rekomend⸱as Grand⸱er-akv⸱o⸱n laŭ la nun⸱a stat⸱o de la natur⸱scienc⸱o.

Pli⸱a⸱j⸱n inform⸱o⸱j⸱n vi pov⸱as ek⸱hav⸱i en la german⸱lingv⸱a Vikipedio2 sub „Belebtes Wasser”. Tie vi pov⸱as leg⸱i, ke en Nov-Zeland⸱o iu firma⸱o dev⸱is pun⸱pag⸱i 72 000 eŭr⸱o⸱j⸱n, ĉar ĝi vend⸱is Grand⸱er-modul⸱o⸱j⸱n.

Pas⸱int⸱somer⸱e mi vizit⸱is la kurac⸱ban⸱ej⸱o⸱n Loipersdorf en orient⸱a Stiri⸱o, kie mi trink⸱is Grand⸱er-akv⸱o⸱n kaj ankaŭ naĝ⸱is en ĝi. Post⸱e mi tre bon⸱e fart⸱is, ĉar normal⸱a akv⸱o rest⸱as normal⸱a akv⸱o.

1. www.konsument.at
2. de.wikipedia.org/wiki/Granderwasser
Walter KLag

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kelk⸱a⸱j kontent⸱as, kelk⸱a⸱j kritik⸱as

Post rekord⸱a atend⸱ad⸱o Belgi⸱o hav⸱as nov⸱a⸱n ses⸱parti⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n. Oni bezon⸱is 540 tag⸱o⸱j⸱n post la balot⸱o⸱j por inter⸱konsent⸱i. Tamen ne nur la daŭr⸱o de la trakt⸱ad⸱o⸱j est⸱as special⸱a. Dum 37 jar⸱o⸱j nur flandr⸱o⸱j iĝ⸱is ĉef⸱ministr⸱o⸱j, sed fin⸱fin⸱e oni hav⸱as valon⸱o⸱n. Eli⸱o Di Rupo est⸱as ankaŭ la unu⸱a (sen⸱kaŝ⸱e) gej⸱a ĉef⸱ministr⸱o kaj pli⸱e ne⸱aŭtokton⸱a.

Li est⸱as fil⸱o de mal⸱riĉ⸱a⸱j ital⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j, kiu⸱j migr⸱is el Itali⸱o por ek⸱labor⸱i en karb⸱o⸱min⸱ej⸱o. Sed li⸱a patr⸱o mort⸱is, kiam Eli⸱o est⸱is unu⸱jar⸱a, kaj li eduk⸱iĝ⸱is en orf⸱ej⸱o.

Kemi⸱ist⸱o

Li doktor⸱iĝ⸱is kiel kemi⸱ist⸱o. Tamen pro si⸱a de⸱ven⸱o li rest⸱as en bon⸱a kontakt⸱o kun hom⸱o⸱j el sub⸱a⸱j tavol⸱o⸱j de la soci⸱o. Tiu⸱j ec⸱o⸱j vek⸱as admir⸱o⸱n kaj simpati⸱o⸱n.

Ekster⸱land⸱an⸱o do pov⸱as supoz⸱i ĝeneral⸱a⸱n ĝoj⸱o⸱n kaj kontent⸱o⸱n en la land⸱o. Sed last⸱a⸱temp⸱a⸱j opini⸱sond⸱ad⸱o⸱j montr⸱as, kiom mal⸱facil⸱as la situaci⸱o en Belgi⸱o.

Du el tri flandr⸱o⸱j ne fid⸱as la nov⸱a⸱n ĉef⸱ministr⸱o⸱n, dum 14 % kred⸱as, ke li ne far⸱os por Flandri⸱o tio⸱n, kio neces⸱as. Krom⸱e aŭd⸱iĝ⸱is kritik⸱o⸱j, ĉar li mal⸱bon⸱e parol⸱as la nederland⸱a⸱n kaj precip⸱e en ne⸱prepar⸱it⸱a⸱j intervju⸱o⸱j stumbl⸱as.

Financ⸱a prem⸱o

La re⸱ag⸱o⸱j de flandr⸱o⸱j iel kompren⸱ebl⸱as, ĉar la plej grand⸱a parti⸱o en Flandri⸱o, la dekstr⸱a N-VA, kiu laŭ sond⸱ad⸱o⸱j nun akir⸱us inter 35 ĝis 40 % de la voĉ⸱o⸱j en Flandri⸱o, ne aparten⸱as al la nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o.

La reg⸱ist⸱ar⸱o real⸱iĝ⸱is precip⸱e sub prem⸱o de la financ⸱a⸱j merkat⸱o⸱j, nom⸱e post kiam la interez⸱o de dek⸱jar⸱a⸱j belg⸱a⸱j ŝtat⸱obligaci⸱o⸱j ating⸱is 5,9 %, la plej alt⸱a⸱n el⸱cent⸱aĵ⸱o⸱n post la fond⸱o de la eŭr⸱o⸱zon⸱o.

Tiu alt⸱a rent⸱o minac⸱is strangol⸱i la belg⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n. Oni do akord⸱iĝ⸱is, sed rest⸱as grand⸱a distanc⸱o inter star⸱punkt⸱o⸱j liberal⸱a⸱j kaj social⸱ist⸱a⸱j.

Kresk⸱o

Pro dev⸱ig⸱o de Eŭrop⸱a Uni⸱o la deficit⸱o en 2012 est⸱u maksimum⸱e 2,8 % kaj sekv⸱e Belgi⸱o dev⸱is mal⸱alt⸱ig⸱i ĝi⸱n per 11,3 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j. Tiu⸱n ĉi cifer⸱o⸱n oni kalkul⸱is sur⸱baz⸱e de supoz⸱at⸱a kresk⸱o de la ekonomi⸱o en 2012 per 0,8 %. Sed FED, la uson⸱a centr⸱a bank⸱o, taks⸱as, ke la eŭr⸱o⸱zon⸱o spert⸱os mal⸱kresk⸱o⸱n de 2 % en tiu jar⸱o. Ekonomik⸱ist⸱o⸱j do eg⸱e skeptik⸱as pri la ebl⸱o ating⸱i la rezult⸱o⸱n, kiu⸱n EŬ postul⸱as por 2012.

Ĵurnal⸱ist⸱o⸱j inter si jam vet⸱as, kiam okaz⸱os la unu⸱a kriz⸱o en tiu ĉi reg⸱ist⸱ar⸱o. Iu⸱j koment⸱ist⸱o⸱j tim⸱as, ke ĝi kolaps⸱os post kelk⸱a⸱j monat⸱o⸱j. Nu, aŭgur⸱o⸱j de ĵurnal⸱ist⸱o⸱j pri politik⸱o ne tre fid⸱ind⸱as. Almenaŭ tio⸱n oni esper⸱as.

Iv⸱o DURWAEL

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Iv⸱o Durwael el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Dialog⸱a nom⸱lud⸱o

En 1787 Wolfgang Amade⸱us Mozart kompon⸱is muzik⸱lud⸱o⸱n KV 516f por si⸱a pian⸱o⸱lern⸱ant⸱in⸱o Franziska von Jacquin. Li verk⸱is kompleks⸱a⸱n kompon⸱aĵ⸱o⸱n de la alfabet⸱o, kiu est⸱as aplik⸱ebl⸱a en liter⸱kombinaĵ⸱o⸱j. Team⸱o de Christoph Reuter [kristof rojter], profesor⸱o ĉe la Institut⸱o pri Muzikscienco de la Universitat⸱o de Vien⸱o, real⸱ig⸱is tiu⸱n unik⸱a⸱n kombin-kompon⸱aĵ⸱o⸱n kiel dialog⸱a⸱n komput⸱il⸱a⸱n program⸱o⸱n „NAMADEUS”. Per⸱e de ĝi vizit⸱ant⸱o⸱j de la Dom⸱o de Muzik⸱o en Vien⸱o pov⸱as lud⸱ant⸱e trans⸱form⸱i si⸱a⸱n nom⸱o⸱n en original⸱a⸱n son⸱ant⸱a⸱n Mozart-interpret⸱aĵ⸱o⸱n.

La ide⸱o de Mozart ĉe la kombin-kompon⸱aĵ⸱o KV 516f est⸱is al⸱don⸱i al la liter⸱o⸱j de nom⸱o ĉiu⸱foj⸱e du takt⸱o⸱j⸱n, kies elekt⸱o okaz⸱as konform⸱e al kompleks⸱a regul⸱il⸱o. „Per mal⸱mult⸱a⸱j not⸱lini⸱o⸱j Mozart kre⸱is unik⸱a⸱n verk⸱o⸱n. La lud⸱o pov⸱as aplik⸱iĝ⸱i ĉe liter⸱kombinaĵ⸱o⸱j en iu ajn long⸱ec⸱o kaj dispon⸱ig⸱as variaci⸱a⸱n divers⸱ec⸱o⸱n”, dir⸱is profesor⸱o Christoph Reuter.

Dum pli ol 200 jar⸱o⸱j prezent⸱is enigm⸱o⸱n al la esplor⸱ant⸱o⸱j tut⸱mond⸱e la muzik⸱lud⸱o kompon⸱it⸱a en 1787. Nur en 1990 ĝi⸱n deĉifr⸱is la japan⸱o Hideo Noguchi. Komenc⸱e de oktobr⸱o la vien⸱a Dom⸱o de Muzik⸱o al⸱ir⸱ebl⸱ig⸱is al la publik⸱o tiu⸱n trezor⸱o⸱n de la muzik⸱histori⸱o.

Facil⸱a pri⸱serv⸱o

Per tuŝ⸱o de la ekran⸱o oni skrib⸱as iu⸱n ajn nom⸱o⸱n aŭ ali⸱a⸱n vort⸱o⸱n laŭ⸱dezir⸱e. Tuj post⸱e, laŭ intern⸱a regul⸱il⸱o, al la liter⸱o⸱j est⸱as fiks⸱at⸱a⸱j not⸱o-takt⸱o⸱j, el kio ek⸱est⸱as son⸱ant⸱a kompon⸱aĵ⸱o. Ĉe la lud⸱o oni pov⸱as elekt⸱i inter tri versi⸱o⸱j: unu⸱voĉ⸱a, Mozart-manier⸱e harmoni⸱ig⸱it⸱a kaj orkestr⸱a. La program⸱o est⸱as hav⸱ebl⸱a en la german⸱a kaj angl⸱a lingv⸱o⸱j. La instal⸱aĵ⸱o trov⸱iĝ⸱as en la Mozart-ej⸱o en la tri⸱a etaĝ⸱o de la Dom⸱o de Muzik⸱o. Vizit⸱ant⸱o⸱j pov⸱as kun⸱pren⸱i si⸱a⸱n nom-partitur⸱o⸱n kun original⸱a man⸱skrib⸱o de Mozart kiel muzik⸱a⸱n memor⸱aĵ⸱o⸱n.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ali⸱a land⸱o, ali⸱a mor⸱o

Sam⸱seks⸱em⸱o⸱n kontraŭ⸱leĝ⸱ig⸱as nov⸱a leĝ⸱o aprob⸱it⸱a de la niĝeri⸱a senat⸱o. Sam⸱seks⸱em⸱ul⸱o⸱j risk⸱os 14 jar⸱o⸱j⸱n en prizon⸱o, se la leĝ⸱o est⸱os aprob⸱it⸱a ankaŭ de la ĉambr⸱o de reprezent⸱ant⸱o⸱j kaj ricev⸱os, kiel atend⸱it⸱e, la sub⸱skrib⸱o⸱n de la prezid⸱ant⸱o.

Re⸱ag⸱is divers⸱manier⸱e niĝeri⸱an⸱o⸱j en- kaj ekster-land⸱a⸱j. En Nov⸱jork⸱o gej⸱o⸱j niĝeri⸱a⸱j protest⸱is antaŭ la konsul⸱ej⸱o, postul⸱ant⸱e, ke la reg⸱ist⸱ar⸱o nul⸱ig⸱u la leĝ⸱o⸱n.

Sed en⸱land⸱e preskaŭ ĉiu sub⸱ten⸱is la nov⸱a⸱n leĝ⸱o⸱n. La ministr⸱o pri inform⸱ad⸱o kaj komunik⸱ad⸱o, Labar⸱a⸱n Maku, opini⸱is, ke la reg⸱ist⸱ar⸱o protekt⸱u la kultur⸱o⸱n kaj val⸱or⸱o⸱j⸱n de Niĝeri⸱o.

Kultur⸱o

Ekzist⸱as, laŭ Maku, kultur⸱a bar⸱il⸱o inter Eŭrop⸱o, Uson⸱o kaj Afrik⸱o. Tio, kio ekster⸱land⸱e normal⸱as, pov⸱as ofend⸱i afrik⸱a⸱j⸱n kultur⸱o⸱n kaj mor⸱o⸱n, dir⸱is la ministr⸱o.

Kontraŭ la leĝ⸱o protest⸱is Uson⸱o, Briti⸱o kaj ali⸱a⸱j eŭrop⸱a⸱j land⸱o⸱j. Tamen la ministr⸱o insist⸱is, ke, dum ili ja rajt⸱as protest⸱i, sen⸱de⸱pend⸱a ŝtat⸱o kiel Niĝeri⸱o ankaŭ rajt⸱as kre⸱i si⸱a⸱j⸱n leĝ⸱o⸱j⸱n.

Princ⸱o Henrik⸱o OGUINYE/pg

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Princ⸱o Henrik⸱o Oguinye/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ĉu ide⸱o⸱j de Zamenhof ne plu val⸱or⸱as?

Ĉiu nov⸱a grand⸱a biografi⸱o de Zamenhof est⸱as event⸱o en la Esperanto-mond⸱o. Tiom pli, se ĝi en⸱ten⸱as rezult⸱o⸱j⸱n de nov⸱a⸱j histori⸱a⸱j esplor⸱o⸱j. Hom⸱ar⸱an⸱o. La viv⸱o, verk⸱o⸱j kaj ide⸱o⸱j de d-ro L. L. Zamenhof, verk⸱it⸱a de Aleksander Korĵenkov, est⸱as ĝust⸱e tia verk⸱o kaj ver⸱e signif⸱a kontribu⸱o al la zamenhof⸱ologi⸱a literatur⸱o. Antaŭ ol pli detal⸱e tra⸱rigard⸱i ĝi⸱a⸱n en⸱hav⸱o⸱n, menci⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n avantaĝ⸱o⸱j⸱n kaj mank⸱o⸱j⸱n, mi asert⸱u, ke ĝi est⸱as nepr⸱e serioz⸱e leg⸱end⸱a kaj eĉ stud⸱end⸱a far⸱e de ĉiu kler⸱a esperant⸱ist⸱o, sen⸱de⸱pend⸱e de li⸱a⸱j special⸱a⸱j interes⸱o⸱j kaj okup⸱o⸱j en⸱e de ni⸱a popol⸱o.

Revizi⸱it⸱a el⸱don⸱o

La unu⸱a el⸱don⸱o aper⸱is en 2009 kaj tre rapid⸱e el⸱ĉerp⸱iĝ⸱is, kaj nur post du jar⸱o⸱j ven⸱is temp⸱o por la du⸱a, revizi⸱it⸱a el⸱don⸱o. En la nov⸱a versi⸱o est⸱as korekt⸱it⸱a⸱j plur⸱a⸱j mis⸱kompost⸱aĵ⸱o⸱j kaj kelk⸱a⸱j fakt⸱a⸱j erar⸱o⸱j, kaj ĝi en⸱ten⸱as ankaŭ iom da nov⸱a material⸱o pri la patr⸱o de Ludovik⸱o – M. F. Zamenhof. Krom⸱e, la aŭtor⸱o util⸱ig⸱is la inter⸱temp⸱e aper⸱int⸱a⸱j⸱n akt⸱o⸱j⸱n de la esperant⸱ologi⸱a konferenc⸱o en Bjalistok⸱o kaj de la hom⸱ar⸱an⸱ism⸱a simpozi⸱o en La Chaux-de-Fonds, kaj la sur⸱disk⸱a⸱n kolekt⸱o⸱n de la kvar er⸱o⸱j de la Plen⸱a Verk⸱ar⸱o de Zamenhof, kiu⸱j⸱n Itô Kanzi (Ludovik⸱it⸱o) kompil⸱is, sed ne sukces⸱is el⸱don⸱i. Ĉi tiu el⸱don⸱o en⸱hav⸱as ankaŭ nom⸱indeks⸱o⸱n kaj du recenz⸱o⸱j⸱n.

Fund⸱a⸱j esplor⸱o⸱j

La unu⸱a grav⸱a avantaĝ⸱o de la libr⸱o est⸱as tio, ke la aŭtor⸱o far⸱is por ĝi serioz⸱a⸱j⸱n esplor⸱o⸱j⸱n en arkiv⸱o⸱j de divers⸱a⸱j urb⸱o⸱j kaj tra⸱stud⸱is en bibliotek⸱o⸱j plur⸱a⸱j⸱n gazet⸱o⸱j⸱n el 1880aj jar⸱o⸱j, al kiu⸱j kontribu⸱is (aŭ oni supoz⸱is, ke kontribu⸱is) la jun⸱a Zamenhof. Tiu⸱j esplor⸱o⸱j don⸱is al ni mult⸱a⸱j⸱n nov⸱a⸱j⸱n, dokument⸱e pruv⸱it⸱a⸱j⸱n fakt⸱o⸱j⸱n pri la biografi⸱o de la majstr⸱o kaj ebl⸱ig⸱is flank⸱e⸱n⸱met⸱i cert⸱a⸱j⸱n antaŭ⸱a⸱j⸱n supoz⸱o⸱j⸱n kiel leg⸱end⸱o⸱j⸱n aŭ fantazi⸱a⸱j⸱n el⸱pens⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de biografi⸱ist⸱o⸱j. Ekzempl⸱e, la histori⸱o⸱n pri for⸱brul⸱ig⸱o far⸱e de la patr⸱o de la plej unu⸱a variant⸱o de zamenhof⸱a lingv⸱o⸱projekt⸱o ni sen⸱dub⸱e nun dev⸱as konsider⸱i kiel bel⸱a⸱n leg⸱end⸱o⸱n.

Nov⸱a⸱j hipotez⸱o⸱j

Mal⸱e, refut⸱ant⸱e cert⸱a⸱j⸱n mit⸱o⸱j⸱n, la aŭtor⸱o foj⸱foj⸱e dev⸱as en⸱konduk⸱i nov⸱a⸱j⸱n hipotez⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j (dum⸱e?) ne est⸱as prav⸱ig⸱it⸱a⸱j kaj rest⸱as nur ver⸱ŝajn⸱a⸱j ebl⸱o⸱j. Tem⸱as, ekzempl⸱e, pri tio, ke en 1897 Zamenhof dev⸱is preskaŭ ĉes⸱i okup⸱iĝ⸱i pri Esperant⸱o pro la prem⸱o de la bo⸱patr⸱o S. Zilbernik.

Zamenhof⸱a pens⸱o

La du⸱a grav⸱a avantaĝ⸱o de la libr⸱o est⸱as tio, ke la aŭtor⸱o pen⸱is far⸱i ĝi⸱n kiel prezent⸱o⸱n de evolu⸱o de la zamenhof⸱a pens⸱o. Tiu⸱n tem⸱o⸱n desegn⸱is Zamenhof mem en si⸱a leter⸱o al Michaux (1905.02.21), kaj de la plen⸱a cit⸱o de la leter⸱o la aŭtor⸱o komenc⸱as si⸱a⸱n libr⸱o⸱n. Ĝust⸱e zamenhof⸱a⸱j ide⸱o⸱j far⸱iĝ⸱is la ĉef⸱a faden⸱o por la prezent⸱at⸱a biografi⸱o. La aŭtor⸱o por tio esplor⸱is la font⸱o⸱j⸱n de la zamenhof⸱a⸱j ide⸱o⸱j kaj por tio special⸱e atent⸱is ide⸱a⸱n fon⸱o⸱n, kiu ekzist⸱is fin⸱e de la 19a jar⸱cent⸱o en rond⸱o⸱j de la rus⸱a jud⸱ar⸱o. Oni ne pov⸱as dir⸱i, ke la tem⸱o tut⸱e neniam est⸱is tuŝ⸱it⸱a de antaŭ⸱a⸱j esplor⸱ist⸱o⸱j, sed tiom profund⸱a⸱n analiz⸱o⸱n pri tio ĝis nun far⸱is neni⸱u. Al Korĵenkov, sen⸱dub⸱e, help⸱is far⸱i tio⸱n la fakt⸱o, ke li mem ne est⸱as jud⸱o kaj pov⸱is sen⸱parti⸱ec⸱e, de⸱flank⸱e analiz⸱i la jud⸱a⸱j⸱n diskut⸱o⸱j⸱n – jud⸱de⸱ven⸱a person⸱o tuj est⸱us akuz⸱it⸱a pri „ne⸱taŭg⸱a⸱j” simpati⸱o⸱j!

Intern⸱a lukt⸱o de Zamenhof inter streb⸱o al unu⸱iĝ⸱o de la hom⸱ar⸱o kaj emancip⸱iĝ⸱o de li⸱a gent⸱o konduk⸱is li⸱n fin⸱fin⸱e al kre⸱o de la koncept⸱o de hilel⸱ism⸱o, kiu post⸱e trans⸱form⸱iĝ⸱is al hom⸱ar⸱an⸱ism⸱o. Tiu ide⸱ar⸱o dev⸱is kre⸱i la baz⸱o⸱n por ambaŭ streb⸱o⸱j per⸱e de kre⸱o de neŭtral⸱a komun⸱hom⸱a religi⸱o (kun⸱e kun pli⸱vast⸱ig⸱o de uz⸱ad⸱o de la komun⸱hom⸱a lingv⸱o, kompren⸱ebl⸱e). Kutim⸱e oni menci⸱as nur la ide⸱ar⸱o⸱n kaj prezent⸱as ĝi⸱a⸱n kern⸱o⸱n, sed ne analiz⸱as la evolu⸱o⸱n de ĝi mem. Tamen ĝi ne est⸱is io tut⸱e fin⸱it⸱a, kaj la aŭtor⸱o montr⸱as esenc⸱a⸱j⸱n diferenc⸱o⸱j⸱n inter ĝi⸱a⸱j divers⸱a⸱j variant⸱o⸱j inter 1901 kaj 1917. Konstant⸱a perfekt⸱ig⸱ad⸱o de la koncept⸱o, ceter⸱e, est⸱is stimul⸱at⸱a de ĝi⸱a mal⸱akcept⸱o: komenc⸱e de jud⸱o⸱j, post⸱e de esperant⸱ist⸱o⸱j.

Al mi ŝajn⸱as, ke, konsider⸱ant⸱e font⸱o⸱j⸱n de la zamenhof⸱a⸱j ide⸱o⸱j, la aŭtor⸱o tro⸱taks⸱as la influ⸱o⸱n de nur jud⸱a⸱j ide⸱o⸱j. Fin⸱fin⸱e, Zamenhof est⸱is eduk⸱it⸱a en sin⸱o de la rus⸱a kultur⸱o, kiu ne pov⸱is ne influ⸱i li⸱a⸱j⸱n pens⸱o⸱j⸱n. Est⸱ont⸱e neces⸱as esplor⸱i influ⸱o⸱n de tiu⸱temp⸱a⸱j rus⸱a⸱j filozof⸱o⸱j (V. Solovjov, N. Fjodorov) al li⸱a pens⸱o.

Tre interes⸱a est⸱as la sistem⸱ig⸱o de ĉiu⸱j don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j pri la rilat⸱o de Zamenhof al re⸱form⸱o⸱j en li⸱a (ni⸱a!) lingv⸱o. Fakt⸱e, la leg⸱ant⸱o ven⸱as al la konklud⸱o, ke Zamenhof mem ne nur ne kontraŭ⸱is re⸱form⸱o⸱j⸱n, sed eĉ streb⸱is al ili, kaj ke la Id⸱o-kriz⸱o est⸱is ne⸱last⸱a⸱vic⸱e provok⸱it⸱a de li mem.

Kelk⸱a⸱j mank⸱o⸱j

Parol⸱ant⸱e pri sen⸱dub⸱a⸱j merit⸱o⸱j de la libr⸱o, neces⸱as ankaŭ menci⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n cert⸱a⸱j⸱n mank⸱o⸱j⸱n. Kelk⸱a⸱j komenc⸱it⸱a⸱j tem⸱o⸱j ne est⸱as fin⸱it⸱a⸱j. Ekzempl⸱e, ne est⸱as fin⸱it⸱a la bril⸱e komenc⸱it⸱a tem⸱o pri la rilat⸱o⸱j inter la patr⸱o kaj fil⸱o Zamenhof⸱o⸱j, Mark⸱o kaj Lazar⸱o; tut⸱e ne est⸱as menci⸱at⸱a la tem⸱o pri la rilat⸱o al Esperant⸱o de ali⸱a⸱j famili⸱an⸱o⸱j de Zamenhof; sed tiu⸱j mank⸱o⸱j est⸱as ne⸱evit⸱ebl⸱a⸱j pro tio, ke neni⸱u biografi⸱a verk⸱o pov⸱as est⸱i perfekt⸱a kaj plen⸱e el⸱ĉerp⸱i ĉiu⸱j⸱n tem⸱o⸱j⸱n.

Iom pli strang⸱a est⸱as jen⸱o. Esplor⸱ant⸱e la zamenhof⸱a⸱n biografi⸱o⸱n kaj sen⸱mask⸱ig⸱ant⸱e help⸱e de nov⸱a⸱j dokument⸱a⸱j atest⸱o⸱j kelk⸱a⸱j⸱n leg⸱end⸱o⸱j⸱n pri li⸱a viv⸱o, ekzempl⸱e, Korĵenkov sen⸱kritik⸱e re⸱produkt⸱as kelk⸱a⸱j⸱n ali⸱a⸱j⸱n leg⸱end⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j jam de⸱long⸱e est⸱is sen⸱mask⸱ig⸱it⸱a⸱j. Unu⸱e, li ripet⸱as la mit⸱o⸱n pri tio, ke Trompeter ĉes⸱is li⸱n mon⸱e sub⸱ten⸱i pro tio, ke la re⸱form⸱o⸱j de 1894 ne est⸱is akcept⸱it⸱a⸱j. Ludovik⸱it⸱o de⸱long⸱e ĉio⸱n klar⸱ig⸱is tiu⸱rilat⸱e ...

Arbitr⸱e

Kio nepr⸱e est⸱as konsider⸱ind⸱a kiel mank⸱o por sen⸱pasi⸱a biografi⸱o, est⸱as arbitr⸱a⸱j pri⸱juĝ⸱o⸱j de la zamenhof⸱a⸱j ide⸱o⸱j, ili⸱a kritik⸱o. Est⸱us pli bon⸱e, se la aŭtor⸱o ĉie nur simpl⸱e rakont⸱us pri la ide⸱o⸱j de Zamenhof, kiel li model⸱e far⸱as en plur⸱a⸱j ĉapitr⸱o⸱j; sed en la ĉapitr⸱o 7, dediĉ⸱it⸱a ĉef⸱e al la centr⸱a teori⸱a zamenhof⸱a verk⸱o Esenc⸱o kaj est⸱ont⸱ec⸱o de la ide⸱o de lingv⸱o inter⸱naci⸱a, li ne simpl⸱e rakont⸱as pri ĝi⸱a en⸱hav⸱o, sed akr⸱e kritik⸱as.

Korĵenkov asert⸱as, ke la ĉef⸱a streb⸱o de Zamenhof al unu⸱lingv⸱ec⸱o de la hom⸱ar⸱o nun aspekt⸱as ŝok⸱a kaj ne⸱akcept⸱ebl⸱a. Jes, ĝi est⸱as direkt⸱it⸱a kontraŭ ĉiu⸱j naci⸱ism⸱o⸱j kaj est⸱as ne⸱akcept⸱ebl⸱a por ĉia⸱spec⸱a⸱j naci⸱ist⸱o⸱j, sed est⸱as kaj rest⸱as kern⸱o de ĉiu inter⸱naci⸱lingv⸱a mov⸱ad⸱o (ne nur esperant⸱a!). Ke tiu rev⸱o en la hom⸱ar⸱o ekzist⸱as, atest⸱as la utopi⸱a kaj scienc-fantazi⸱a literatur⸱o (ni re⸱memor⸱u verk⸱o⸱j⸱n de Wells, Asimov, Jefremov, Harrison kaj de mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j). Primitiv⸱a pra⸱hom⸱o, el⸱pens⸱int⸱a la mit⸱o⸱n pri la di⸱a pun⸱o pro la babel⸱tur⸱a konstru⸱ad⸱o, kompren⸱is la afer⸱o⸱n sam⸱e kiel Zamenhof – sed mal⸱sam⸱e al Korĵenkov. Nu, tio est⸱as afer⸱o de person⸱a gust⸱o, sed biografi⸱o de la majstr⸱o ne est⸱as lok⸱o, kie oni li⸱a⸱n centr⸱a⸱n (kaj ĉef⸱a⸱n!) ide⸱o⸱n mal⸱akcept⸱as!

Plu⸱e Korĵenkov asert⸱as, ke nun⸱temp⸱e bezon⸱o pri neŭtral⸱a inter⸱naci⸱a lingv⸱o ne plu ekzist⸱as, ĉar la uson⸱angl⸱a jam lud⸱as tiu⸱n rol⸱o⸱n, kaj oni pov⸱as pri tio neni⸱o⸱n far⸱i. Nun ne est⸱as problem⸱o de la inter⸱naci⸱a lingv⸱o, ĉar ĝi ekzist⸱as. Li dir⸱as: „Grav⸱as re⸱formul⸱i la esenc⸱o⸱n kaj est⸱ont⸱ec⸱o⸱n de la problem⸱o, ĉar Esperant⸱o ne hav⸱as nun ŝanc⸱o⸱n por en⸱konduk⸱o kiel lingv⸱o inter⸱naci⸱a. Sed Esperant⸱o efektiv⸱e funkci⸱as, kaj ĝi⸱a⸱j uz⸱ant⸱o⸱j ĝu⸱as ne tiom la lingv⸱a⸱j⸱n ec⸱o⸱j⸱n, kiom la ec⸱o⸱j⸱n de la komun⸱um⸱o de Esperanto-parol⸱ant⸱o⸱j.” Tiu star⸱punkt⸱o est⸱as bon⸱e kon⸱at⸱a dum la last⸱a⸱j 30 jar⸱o⸱j kiel „raŭm⸱ism⸱o”, sed ja ĝi⸱a⸱j adept⸱o⸱j ne konsist⸱ig⸱as la pli⸱mult⸱o⸱n inter la esperant⸱ist⸱o⸱j. Polemik⸱i kun la majstr⸱o por propagand⸱i tiu⸱j⸱n pens⸱o⸱j⸱n en li⸱a scienc⸱a biografi⸱o ne ŝajn⸱as al mi tre bon⸱a ide⸱o.

Konklud⸱e mi ripet⸱as: malgraŭ ĉiu⸱j mank⸱o⸱j, la esplor⸱o de Korĵenkov est⸱as grav⸱a kontribu⸱o al la Esperanto-histori⸱o, kiu⸱n nepr⸱e leg⸱u ĉiu.

Nikolao GUDSKOV
Aleksander Korĵenkov : Hom⸱ar⸱an⸱o: La viv⸱o, verk⸱o⸱j kaj ide⸱o⸱j de d-ro L. L. Zamenhof. 2a el⸱don⸱o, korekt⸱it⸱a. Eld. Sezon⸱o⸱j, Kaliningrad⸱o, 2011. 360 paĝ⸱o⸱j (Seri⸱o Sci⸱o; Vol. 8). ISBN 978-609-95087-4-0.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Nikolao Gudskov el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Geni⸱ul⸱o mond⸱civit⸱an⸱a

Nask⸱iĝ⸱is en la jar⸱o 1811 en Raiding, orient⸱e de Vien⸱o en la trans⸱ir⸱a zon⸱o inter Aŭstri⸱o kaj Hungari⸱o, Franz Liszt, kies 200an nask⸱iĝ⸱dat⸱re⸱ven⸱o⸱n fest⸱is pas⸱int⸱jar⸱e la muzik⸱em⸱ul⸱o⸱j, ĉar li aparten⸱is al la plej bril⸱a⸱j muzik⸱ist⸱o⸱j, pian⸱ist⸱o⸱j kaj kompon⸱ist⸱o⸱j de la romantik⸱a epok⸱o.

Ambici⸱a⸱j patr⸱o kaj fil⸱o

Instig⸱at⸱e de la muzik⸱em⸱a patr⸱o Adam, kiu antaŭ si⸱a deĵor⸱ad⸱o kiel bien⸱respond⸱ec⸱ul⸱o ĉe princ⸱o Esterházy lud⸱is en la orkestr⸱o de Haydn en Eisenstadt, la knab⸱o rapid⸱e progres⸱is pian⸱e. Rimark⸱is li⸱n hungar⸱a⸱j nobel⸱o⸱j, kiu⸱j decid⸱is iom mon⸱e sub⸱ten⸱i li⸱n. La patr⸱o si⸱a⸱flank⸱e decid⸱is las⸱i la profesi⸱o⸱n kaj la hejm⸱o⸱n por dis⸱volv⸱i la muzik⸱a⸱n karier⸱o⸱n de la fil⸱o, laŭ model⸱o de la Mozart⸱o⸱j. La famili⸱o vojaĝ⸱is al Vien⸱o, kie Czerny kaj Salieri instru⸱is la jun⸱ul⸱o⸱n. Sed al⸱tir⸱is la mond⸱um⸱a Pariz⸱o, kie⸱n la famili⸱o trans⸱lok⸱iĝ⸱is. Mort⸱is baldaŭ la streĉ⸱iĝ⸱int⸱a patr⸱o. La jun⸱a⸱n Liszt, jam el⸱star⸱a⸱n pian⸱ist⸱o⸱n kaj komenc⸱ant⸱a⸱n kompon⸱ist⸱o⸱n, dorlot⸱is la dam⸱o⸱j de la pariz⸱a⸱j salon⸱o⸱j, kie li oft⸱e lud⸱is. Li dispon⸱is pri al⸱log⸱a figur⸱o kaj konven⸱a⸱j mor⸱o⸱j, krom⸱e li tut⸱e nov⸱e trakt⸱is la pian⸱o⸱n.

Skandal⸱o⸱j kaj renom⸱o

Du⸱dek⸱kvar⸱jar⸱a li en⸱am⸱iĝ⸱is al Marie d'Agoult [marí dagú], la edz⸱in⸱o de graf⸱o. Li for⸱konduk⸱is ŝi⸱n al Svis⸱land⸱o, kie ili ek⸱hav⸱is tri infan⸱o⸱j⸱n. Kiam mal⸱varm⸱iĝ⸱is la rilat⸱o, Marie for⸱ir⸱is kaj anonim⸱e, tamen tra⸱vid⸱ebl⸱e, per skandal⸱roman⸱o persekut⸱is la iam⸱a⸱n am⸱at⸱o⸱n. Ĉe⸱pian⸱e Liszt super⸱is plen⸱e si⸱a⸱j⸱n konkurenc⸱ul⸱o⸱j⸱n. Li far⸱iĝ⸱is vast⸱e kon⸱at⸱a stel⸱ul⸱o, kiu koncert⸱is en la tut⸱a Eŭrop⸱o. Ĉie oni entuziasm⸱iĝ⸱is pro la magi⸱a⸱j lud⸱o kaj person⸱o, eĉ okaz⸱is publik⸱a⸱j histeri⸱atak⸱o⸱j. Jam en 1848 li rezign⸱is pri la viv⸱o de vojaĝ⸱ant⸱a virtuoz⸱o kaj ek⸱pren⸱is la posten⸱o⸱n de kort⸱eg⸱a orkestr⸱estr⸱o en la german⸱a Weimar [vajmar], kie li mult⸱e kompon⸱is kaj skrib⸱e verk⸱is.

Kaj tie li lig⸱iĝ⸱is al ali⸱a vir⸱in⸱o, princ⸱in⸱o Carolyne von Sayn-Wittgenstein [karolín fon sajn-vítgenŝtajn], ankaŭ ŝi est⸱is ankoraŭ edz⸱in⸱o, kun kiu li ne⸱oficial⸱a⸱n ge⸱edz⸱ec⸱o⸱n praktik⸱is, esperant⸱e ŝi⸱a⸱n eks⸱edz⸱in⸱iĝ⸱o⸱n permes⸱e de la pap⸱o kaj propr⸱a⸱n nupt⸱o⸱n kun ŝi.

Hungari⸱o kaj la mond⸱o

Pro si⸱a nask⸱iĝ⸱lok⸱o kaj romantik⸱a inklin⸱o al tiu land⸱o, malgraŭ la plen⸱e aŭstr⸱o⸱kultur⸱a de⸱ven⸱o de la famili⸱o, Liszt asert⸱is si⸱n hungar⸱o. En Pariz⸱o li parol⸱is la franc⸱a⸱n kaj kondut⸱is franc⸱e, en Weimar li uz⸱is la german⸱a⸱n, en Romo, kie la pap⸱o tamen ne dis⸱solv⸱is la antaŭ⸱a⸱n ge⸱edz⸱ec⸱o⸱n de la am⸱at⸱in⸱o, li dev⸱is kompren⸱i la ital⸱a⸱n lingv⸱o⸱n, kaj, ricev⸱int⸱e la sub⸱a⸱j⸱n pastr⸱a⸱j⸱n ben⸱o⸱j⸱n, li leg⸱is la brevier⸱o⸱n latin⸱e. Sed la lingv⸱o⸱n de si⸱a am⸱at⸱a Hungari⸱o li apenaŭ kompren⸱is, ne parol⸱is, kvankam li oft⸱e por vizit⸱o⸱j kaj pro koncert⸱o⸱j est⸱is en la land⸱o. Li kompon⸱is mult⸱a⸱j⸱n pec⸱o⸱j⸱n kun hungar⸱muzik⸱a fon⸱o, ekzempl⸱e la Hungar⸱a⸱j⸱n rapsodi⸱o⸱j⸱n kaj la oratori⸱o⸱n Sankt⸱a Elizabet⸱o. Apart⸱e li ŝat⸱is la muzik⸱o⸱n de la cigan⸱o⸱j, kiu⸱n li bedaŭr⸱ind⸱e tut⸱e mis⸱kompren⸱is, taks⸱ant⸱e ĝi⸱n la aŭtent⸱a muzik⸱o de la hungar⸱o⸱j. Nur du⸱on⸱jar⸱cent⸱o⸱n post⸱e Bartók kaj Kodály mal⸱kovr⸱is la ver⸱a⸱j⸱n fon⸱o⸱j⸱n en la kamp⸱ar⸱an⸱a popol⸱muzik⸱o. Kaj Liszt dev⸱is viv⸱i kun la mok⸱a mark⸱o „salon⸱cigan⸱o”.

Mort⸱o kaj signif⸱o

Divid⸱ant⸱e si⸱a⸱n temp⸱o⸱n dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j inter Weimar, Romo kaj Budapeŝt⸱o, li volont⸱e vizit⸱is ankaŭ si⸱a⸱j⸱n ge⸱nep⸱o⸱j⸱n en Bayreuth [bajrójt], kie li⸱a fil⸱in⸱o Cosima loĝ⸱is kun si⸱a edz⸱o, Richard Wagner. Tie li mort⸱is en 1886 dum la Wagner-fest⸱lud⸱o⸱j. La fil⸱in⸱o kaŝ⸱is la mort⸱o⸱n por ne ĝen⸱i la solen⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

La person⸱ec⸱o de Liszt oscil⸱as inter mond⸱um⸱a modem⸱ul⸱o, al⸱tir⸱a am⸱ant⸱o, pi⸱a sub⸱pastr⸱o, mecenat⸱o, impres⸱a virtuoz⸱o, skol⸱estr⸱o, si⸱n⸱don⸱em⸱a instru⸱ant⸱o, zorg⸱a patr⸱o kaj ali⸱a⸱j rol⸱o⸱j. Ankaŭ li⸱a muzik⸱o ne hav⸱as unu⸱ec⸱a⸱n karakter⸱o⸱n. Sen⸱dub⸱e la kompon⸱ist⸱o, inspir⸱ant⸱o de la skol⸱o de „muzik⸱a⸱j futur⸱ist⸱o⸱j”, verk⸱is grandioz⸱a⸱j⸱n pec⸱o⸱j⸱n, kre⸱is per si⸱a⸱j model⸱o⸱j nov⸱a⸱n trakt⸱ad⸱o⸱n de li⸱a instrument⸱o, popular⸱ig⸱is per adapt⸱ad⸱o nur al la pian⸱o la lidojn de Schubert, eĉ super⸱is fin⸱e de si⸱a viv⸱o la romantik⸱ism⸱a⸱n stil⸱o⸱n. Sed foj⸱e la invent⸱o⸱j est⸱as febl⸱a⸱j aŭ prov⸱as konvink⸱i nur per bombast⸱a⸱j son⸱o⸱j aŭ ost⸱ec⸱a sobr⸱ec⸱o. Tamen Liszt est⸱as unik⸱a person⸱o, post⸱las⸱int⸱a mult⸱a⸱j⸱n pec⸱o⸱j⸱n plen⸱valor⸱a⸱j⸱n, kiu⸱j merit⸱as stud⸱ad⸱o⸱n kaj prezent⸱ad⸱o⸱n ankaŭ nun⸱temp⸱e. Do ne est⸱as nur konvenci⸱o pli fort⸱e re⸱konsider⸱i li⸱n okaz⸱e de la nask⸱iĝ⸱jubile⸱o.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Tapiŝ⸱o⸱n ne dezir⸱is, traŭmat⸱o⸱n akir⸱is

Pers⸱a tapiŝ⸱o dum mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j kuŝ⸱is ne⸱atent⸱at⸱e en magazen⸱o. La posed⸱ant⸱o, tapiŝ-komerc⸱ist⸱o en Munken⸱o, donac⸱is ĝi⸱n al si⸱a iam⸱a dom⸱mastr⸱um⸱ist⸱in⸱o. Tiu hered⸱ig⸱is ĝi⸱n al kon⸱at⸱in⸱o.

Ne⸱cert⸱a pri la val⸱or⸱o de tiu tapiŝ⸱o, la hered⸱int⸱in⸱o en oktobr⸱o 2009 komisi⸱is aŭkci⸱ist⸱o⸱n, kiu taks⸱is la tapiŝ⸱o⸱n je val⸱or⸱o de 900 eŭr⸱o⸱j.

Fakt⸱e la tapiŝ⸱o est⸱is aŭkci⸱it⸱a je la konsider⸱ind⸱a sum⸱o de 19 700 eŭr⸱o⸱j al tapiŝ-komerc⸱ist⸱o el Hamburg⸱o. Ŝajn⸱e lukr⸱a vend⸱o. Ĝoj⸱ig⸱a profit⸱o por ambaŭ, la posed⸱int⸱in⸱o kaj la aŭkci⸱ist⸱o.

Aŭkci⸱ej⸱o

Hazard⸱e la iam⸱a hered⸱int⸱in⸱o ek⸱sci⸱is dum televid⸱send⸱o, ke du⸱on⸱jar⸱o⸱n post⸱e la sam⸱a tapiŝ⸱o ating⸱is prez⸱o⸱n de 7 200 000 eŭr⸱o⸱j ĉe aŭkci⸱ej⸱o Christie's en London⸱o.

Rekord⸱o: la plej val⸱or⸱a tapiŝ⸱o en la mond⸱o. Spert⸱ul⸱o⸱j ĉe Christie's el⸱trov⸱is, ke la tapiŝ⸱o origin⸱is el la iran⸱a provinc⸱o Kerman kaj est⸱is produkt⸱it⸱a en la 17a jar⸱cent⸱o.

Nev⸱o

Iam ĝi aparten⸱is al la franc⸱a art-mecenat⸱in⸱o graf⸱in⸱o de Béhague [behág] (1870-1939). Post ties mort⸱o ŝi⸱a nev⸱o, markiz⸱o de Garnay [garné], hered⸱is la val⸱or⸱a⸱n pec⸱o⸱n, kaj ĝis aŭkci⸱o en 1987 en Monak⸱o la tapiŝ⸱o rest⸱is en la posed⸱o de tiu aristokrat⸱a famili⸱o. Post⸱e ĝi ven⸱is al Germani⸱o en la posed⸱o⸱n de munken⸱a tapiŝ-komerc⸱ist⸱o.

Nun la hered⸱int⸱in⸱o akuz⸱as la komenc⸱a⸱n aŭkci⸱ist⸱o⸱n, ke tiu ne re⸱kon⸱is la ver⸱a⸱n val⸱or⸱o⸱n de la mal⸱nov⸱a tapiŝ⸱o kaj grav⸱e sub⸱taks⸱is ĝi⸱n. Ŝi postul⸱as 350 000 eŭr⸱o⸱j⸱n: la prez⸱o taks⸱it⸱a de Christie's est⸱is 346 000 eŭr⸱o⸱j.

Jomo IPFELKOFER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jomo Ipfelkofer el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

De honor⸱o al hont⸱o

Komenc⸱e de decembr⸱o la eks⸱a prezid⸱ant⸱o de Kotdivuaro (Ebur-Bord⸱o), Laurent Gbagbo, ek⸱de april⸱o sub tiel nom⸱at⸱a hejm-arest⸱o, est⸱is send⸱it⸱a al la Inter⸱naci⸱a Pun-Kort⸱um⸱o en Hag⸱o, Nederland⸱o.

Jen la nadir⸱o en la karier⸱o de hom⸱o antaŭ⸱e respekt⸱at⸱a, sed kiu permes⸱is al si mal⸱favor⸱e influ⸱iĝ⸱i kaj de ambici⸱o kaj de ali⸱ul⸱o⸱j.

Dum mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j Gbagbo est⸱is universitat⸱a profesor⸱o pri histori⸱o. Tiam li far⸱iĝ⸱is opozici⸱an⸱o kontraŭ la reĝim⸱o⸱j de la prezid⸱ant⸱o⸱j Félix Houphouët-Boigny kaj li⸱a post⸱e⸱ul⸱o Henri Kon⸱a⸱n Bédie.

Ŝtat⸱renvers⸱o

Post ŝtat⸱renvers⸱o en 1994 Gbagbo far⸱iĝ⸱is unu el la plej kon⸱at⸱a⸱j opon⸱ant⸱o⸱j de la arme⸱a diktator⸱ec⸱o. Fin⸱e post fraŭd⸱a balot⸱o Gbagbo far⸱iĝ⸱is prezid⸱ant⸱o en 2000. Toler⸱is li⸱n ekster⸱land⸱a⸱j potenc⸱o⸱j, por ke li en⸱konduk⸱u re⸱form⸱o⸱n kaj re⸱pac⸱iĝ⸱o⸱n post intern⸱a milit⸱o inter la islam⸱a nord⸱o kaj la krist⸱an⸱a sud⸱o.

Pro la inter⸱ven⸱o de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) est⸱is star⸱ig⸱it⸱a pac⸱plan⸱o. UN send⸱is soldat⸱o⸱j⸱n por protekt⸱i pac⸱inter⸱konsent⸱o⸱n inter ribel⸱a⸱j grup⸱o⸱j en la nord⸱o kaj la sud⸱o.

Voĉ⸱don⸱o

Mult⸱foj⸱e Gbagbo prokrast⸱is naci⸱a⸱n voĉ⸱don⸱o⸱n por unu⸱ig⸱i la land⸱o⸱n. Tamen okaz⸱is elekt⸱o⸱j en novembr⸱o 2010. Mal⸱venk⸱is Gbagbo, kiu rifuz⸱is trans⸱don⸱i la pov⸱o⸱n al Alansane Ouattara.

Dum sekv⸱a⸱j tumult⸱o⸱j mort⸱is pli ol 3500 sen⸱kulp⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j, kaj mil⸱o⸱j fuĝ⸱is al najbar⸱a⸱j land⸱o⸱j kiel Gana⸱o, Liberi⸱o, Burkin⸱o kaj Sen⸱egal⸱o. Fin⸱e soldat⸱o⸱j de la nord⸱o, sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j de Ouattara, kaj kun la help⸱o de la inter⸱naci⸱a komun⸱um⸱o, kapt⸱is la eks⸱a⸱n prezid⸱ant⸱o⸱n.

Gbagbo, fal⸱int⸱a de honor⸱o al hont⸱o, nun front⸱as al long⸱a⸱j jar⸱o⸱j da mal⸱liber⸱o, se la kort⸱um⸱o trov⸱os li⸱n kulp⸱a pro la mort⸱ig⸱o⸱j de 3500 kotdivuaranoj kaj pro ali⸱a⸱j krim⸱o⸱j, inkluziv⸱e de korupt⸱o kaj fraŭd⸱o.

Princ⸱o Henrik⸱o OGUINYE/pg

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Princ⸱o Henrik⸱o Oguinye/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Nov⸱tip⸱a ekologi⸱a turism⸱o

Antaŭ 25 jar⸱o⸱j la distrikt⸱o Güssing en la sud⸱a Burgenland1 tra⸱viv⸱is profund⸱a⸱n kriz⸱o⸱n: mal⸱riĉ⸱ec⸱o, sen⸱labor⸱ec⸱o de jun⸱ul⸱o⸱j, ŝuld⸱o⸱j, mal⸱plen⸱a kas⸱o de la komun⸱um⸱o, preskaŭ⸱a bankrot⸱o. Ankaŭ la infra⸱struktur⸱o mizer⸱is. Mank⸱is fer⸱voj⸱a lini⸱o kaj aŭt⸱o⸱ŝose⸱o. Ĉiu⸱jar⸱e ses milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j est⸱is pag⸱at⸱a⸱j por energi⸱import⸱o⸱j el Rusi⸱o kaj Saud⸱a Arabi⸱o kaj tiel perd⸱iĝ⸱is por la region⸱o. Tial mal⸱grand⸱a grup⸱o da civit⸱an⸱o⸱j evolu⸱ig⸱is plan⸱o⸱n: ni mem produkt⸱u la tut⸱a⸱n energi⸱o⸱n, kiu⸱n ni bezon⸱as. La re⸱ag⸱o: laŭt⸱a rid⸱ad⸱o.

Hodiaŭ Güssing est⸱as energi⸱e aŭtarci⸱a kaj eĉ eksport⸱as energi⸱o⸱n. Rid⸱ant⸱o⸱j kaj kritik⸱ant⸱o⸱j iĝ⸱is admir⸱ant⸱o⸱j kaj sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j. Varm⸱o, fuel⸱o kaj elektr⸱a kurent⸱o est⸱as produkt⸱at⸱a⸱j ĉef⸱e el plant⸱o⸱j kaj biologi⸱a rub⸱o rikolt⸱at⸱a en la distrikt⸱o mem.

Ĉiu⸱n jar⸱o⸱n 20 000 person⸱o⸱j vizit⸱as Güssing por inform⸱iĝ⸱i pri la nov⸱a energi⸱aŭtarci⸱o. Güssing dispon⸱as eĉ propr⸱a⸱n hotel⸱o⸱n por tio. Tiu nov⸱spec⸱a ekologi⸱a turism⸱o flu⸱ig⸱as ĉiu⸱jar⸱e unu milion⸱o⸱n da eŭr⸱o⸱j en la distrikt⸱o⸱n.

Kiel real⸱iĝ⸱is tiu ĉi „mirakl⸱o”?

Unu⸱e komenc⸱e de la 1990aj jar⸱o⸱j kelk⸱a⸱j hom⸱o⸱j decid⸱is ek⸱aktiv⸱i. Krom⸱e la distrikt⸱o Güssing dispon⸱as mult⸱a⸱j⸱n, sed mal⸱grand⸱a⸱j⸱n arb⸱ar⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n posed⸱as kamp⸱ar⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j tut⸱e ne interes⸱iĝ⸱is pri produkt⸱ad⸱o de energi⸱o el lign⸱o. Nun ili liver⸱as lign⸱o⸱n kaj anstataŭ pag⸱o ricev⸱as energi⸱o⸱n en la form⸱o de varm⸱o, elektr⸱o aŭ fuel⸱o.

Simil⸱e profit⸱as du parget⸱fabrik⸱o⸱j. Ili liver⸱as seg⸱aĵ-lign⸱o⸱pec⸱et⸱o⸱j⸱n al bio⸱mas⸱a central⸱o kaj kompens⸱e ricev⸱as varm⸱o⸱n kaj elektr⸱o⸱n.

En⸱tut⸱e est⸱iĝ⸱is 1100 nov⸱a⸱j labor⸱lok⸱o⸱j en Güssing. Nur unu fabrik⸱o produkt⸱ant⸱a sun⸱bateri⸱o⸱j⸱n pro konkur⸱o el Ĉini⸱o dev⸱is ferm⸱i si⸱a⸱j⸱n pord⸱o⸱j⸱n, kaj perd⸱iĝ⸱is 100 labor⸱lok⸱o⸱j.

Dom⸱o⸱j⸱n oni izol⸱is kontraŭ varm⸱o⸱perd⸱o. Ili est⸱as proviz⸱at⸱a⸱j per varm⸱a akv⸱o, kiu flu⸱as rekt⸱e el la bio⸱mas⸱a central⸱o. Tial 35 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j rest⸱as en la distrikt⸱o, ĉar ne plu neces⸱as aĉet⸱i naft⸱o⸱n ekster⸱land⸱e.

EEE

En la Eŭrop⸱a Centr⸱o pri Re⸱nov⸱ig⸱ebl⸱a Energi⸱o EEE2 labor⸱as 14 person⸱o⸱j kaj evolu⸱ig⸱as koncept⸱o⸱j⸱n por daŭr⸱i⸱pov⸱a energi-proviz⸱ad⸱o el lok⸱a⸱j resurs⸱o⸱j. EEE fond⸱is Eko-energi-land⸱o⸱n3, kiu kun⸱ord⸱ig⸱as energi-rilat⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n. Krom⸱e ĝi organiz⸱as preleg⸱o⸱j⸱n kaj tia⸱spec⸱a⸱n eduk⸱ad⸱o⸱n.

La grand⸱a⸱j energi⸱konzern⸱o⸱j, kiu⸱j liver⸱as naft⸱o⸱n kaj ter⸱gas⸱o⸱n per mult⸱mil⸱kilo⸱metr⸱a⸱j dukt⸱o⸱j, ne ĝoj⸱as pri tiu evolu⸱o. Ili vol⸱as plu de⸱pend⸱ig⸱i la hom⸱o⸱j⸱n kaj dikt⸱i la ĉiam kresk⸱ant⸱a⸱j⸱n prez⸱o⸱j⸱n por fosili⸱a energi⸱o. Sed la prez⸱o⸱j por bio⸱mas⸱a energi⸱o relativ⸱e stabil⸱as.

Walter KLag

Jen la plej grav⸱a⸱j energi⸱port⸱ant⸱o⸱j:

a) Fosili⸱a⸱j „fos⸱it⸱a⸱j” el la ter⸱o:

1. Naft⸱o; el⸱ĉerp⸱ot⸱a jam inter 2040 kaj 2060.
2. Ter⸱gas⸱o; el⸱ĉerp⸱ot⸱a inter 2060 kaj 2160.
3. Karb⸱o; el⸱ĉerp⸱ot⸱a post 2200.
4. Nukle⸱a energi⸱o; el⸱ĉerp⸱ot⸱a post kelk⸱a⸱j jar⸱cent⸱o⸱j.

b) Re⸱nov⸱iĝ⸱ant⸱a⸱j:

1. Potencial⸱a energi⸱o de akv⸱o, trans⸱format⸱a en elektr⸱a⸱n kurent⸱o⸱n.
2. Vent⸱energi⸱o.
3. Sun⸱energi⸱o.
4. Ter⸱varm⸱o.

La hom⸱ar⸱o konsum⸱as jar⸱e 500 eksa⸱ĵul⸱o⸱j⸱n4 da energi⸱o.

El re⸱kresk⸱ant⸱a bio⸱mas⸱o ebl⸱as jar⸱e produkt⸱i pli da energi⸱o, ol nun jar⸱e produkt⸱at⸱as sum⸱e el naft⸱o, ter⸱gas⸱o, karb⸱o kaj nukle⸱o⸱j!

1. Burgenland est⸱as la plej orient⸱a federaci⸱a land⸱o de Aŭstri⸱o.
2. Europäisches Zentrum für erneuerbare Energi⸱e (mal⸱long⸱e EEE): www.eee-info.net.
3. Ökoenergieland:www.oekoenergieland.at.
4. La mezur⸱unu⸱o de energi⸱o est⸱as ĵul⸱o. Por funkci⸱ig⸱i 100-vat⸱a⸱n lamp⸱o⸱n dum 10 sekund⸱o⸱j oni bezon⸱as 1000 ĵul⸱o⸱j⸱n. La pez⸱o de 1 kilo⸱gram⸱o est⸱as preskaŭ 10 neŭton⸱o⸱j. Por lev⸱i 1 kilo⸱gram⸱o⸱n 1 metr⸱o⸱n alt⸱e⸱n oni bezon⸱as la energi⸱o⸱n de 10 ĵul⸱o⸱j. Unu eksa⸱ĵul⸱o est⸱as 1 trilion⸱o da ĵul⸱o⸱j aŭ la 18a potenc⸱o de 10 ĵul⸱o⸱j.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Profit⸱os la nov⸱ul⸱o⸱j

Ĝis 26 politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j esper⸱as akir⸱i favor⸱o⸱n de la slovak⸱a publik⸱o en antaŭ⸱temp⸱a⸱j parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j en mart⸱o 2012. En pas⸱int⸱a⸱j elekt⸱o⸱j en 2010 kandidat⸱is 18 politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j.

La koalici⸱o kaj opozici⸱o en la slovak⸱a parlament⸱o akcept⸱ig⸱is leĝ⸱o⸱n pri antaŭ⸱temp⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, ĉar la koalici⸱o ne kapabl⸱is aprob⸱i en oktobr⸱o pli⸱grand⸱ig⸱o⸱n de la Eŭrop⸱a Fondus⸱o por Financ⸱a Stabil⸱ig⸱o.

Skandal⸱o

Politik⸱olog⸱o⸱j opini⸱as, ke la nov⸱a⸱j parti⸱o⸱j profit⸱os, ĉar elekt⸱ant⸱o⸱j ted⸱iĝ⸱as de mal⸱nov⸱a⸱j politik⸱ist⸱o⸱j. Tiu⸱j prezid⸱is super i.a. sub⸱aŭskult⸱a skandal⸱o de gazet⸱ist⸱o⸱j, kriz⸱o en mal⸱san⸱ul⸱ej⸱o⸱j kaj alt⸱a sen⸱labor⸱ec⸱o.

La analiz⸱ist⸱o⸱j dir⸱as, ke la nombr⸱o de nov⸱a⸱j aŭ mal⸱pli kon⸱at⸱a⸱j politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j est⸱as tip⸱a esprim⸱o de la kriz⸱o de rutin⸱a politik⸱a scen⸱o. Oni supoz⸱as, ke en mart⸱o venk⸱os la ĉef⸱a opozici⸱a parti⸱o SMER.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Scen⸱o⸱j mal⸱kar⸱a⸱j en Kar⸱a

Pro du⸱tag⸱a⸱j student⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j la togoland⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o anonc⸱is en decembr⸱o provizor⸱a⸱n ferm⸱o⸱n de la universitat⸱o⸱j de Lomeo kaj Kar⸱a.

Ĉio komenc⸱iĝ⸱is pro reg⸱ist⸱ar⸱a dekret⸱o pri ĉes⸱ig⸱o de help⸱o⸱j kaj stipendi⸱o⸱j al merit⸱plen⸱a⸱j student⸱o⸱j. Ali⸱lok⸱e, ebl⸱e, oni salut⸱us tiu⸱n paŝ⸱o⸱n, sed por tiu⸱j, kiu⸱j kon⸱as la metod⸱o⸱j⸱n polic⸱a⸱j⸱n kaj parti⸱a⸱j⸱n, per kiu⸱j oni al⸱juĝ⸱as stipendi⸱o⸱j⸱n en Togoland⸱o, kaj la viv- kaj stud-kondiĉ⸱o⸱j⸱n en la land⸱o, tiu dekret⸱o son⸱as kiel kaŝ⸱a eks⸱ig⸱o de student⸱o⸱j.

Fot⸱o⸱kopi⸱o⸱j

„Sen tiu help⸱o de 80 000 frank⸱o⸱j (ĉ. 120 eŭr⸱o⸱j) divid⸱it⸱a⸱j jar⸱e en kvar part⸱o⸱j⸱n de po 20 000, ni neniam pov⸱os daŭr⸱ig⸱i ni⸱a⸱n stud⸱ad⸱o⸱n ĝis diplom⸱it⸱iĝ⸱o. La viv⸱o en Togoland⸱o est⸱as mizer⸱a por tiu, kiu dev⸱as for⸱las⸱i si⸱a⸱n bien⸱o⸱n kaj ven⸱i stud⸱i en la urb⸱o. Ni sukces⸱as pag⸱i la lu⸱prez⸱o⸱n kaj el⸱turn⸱iĝ⸱as por far⸱i fot⸱o⸱kopi⸱o⸱j⸱n, sed ni viv⸱ten⸱as ni⸱n per tiu help⸱o”, dir⸱is student⸱o.

Unu⸱e la manifestaci⸱o⸱j pac⸱e dis⸱volv⸱iĝ⸱is, sed la sekv⸱a⸱n tag⸱o⸱n fru⸱maten⸱e est⸱is arest⸱it⸱a⸱j kaj en⸱prizon⸱ig⸱it⸱a⸱j plur⸱a⸱j el⸱star⸱a⸱j student⸱o⸱j. Arme⸱an⸱o⸱j uz⸱is larm⸱ig⸱a⸱n gas⸱o⸱n por dis⸱ig⸱i la manifestaci⸱ant⸱o⸱j⸱n. En Kar⸱a, 420 km nord⸱e de Lomeo, kie la protest⸱o⸱j est⸱is mult⸱e pli per⸱fort⸱a⸱j, konstru⸱aĵ⸱o⸱j publik⸱a⸱j est⸱as damaĝ⸱it⸱a⸱j, sam⸱e kiel privat⸱a⸱j dom⸱o⸱j.

Postul⸱o⸱j

Student⸱o⸱j de ambaŭ publik⸱a⸱j universitat⸱o⸱j decid⸱is daŭr⸱ig⸱i pac⸱a⸱j⸱n marŝ⸱o⸱j⸱n tiom long⸱e, kiom la reg⸱ist⸱ar⸱o ne akcept⸱os ili⸱a⸱j⸱n postul⸱o⸱j⸱n. Ceter⸱e la ĉe⸱est⸱o de la arme⸱o nur en⸱danĝer⸱ig⸱as situaci⸱o⸱n jam mal⸱facil⸱a⸱n por la reg⸱ist⸱ar⸱o.

Not⸱ind⸱as, ke preskaŭ ĉiu⸱j opozici⸱a⸱j parti⸱o⸱j publik⸱e montr⸱is si⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n al la student⸱o⸱j. Inter⸱temp⸱e la protest⸱o⸱j traf⸱is ali⸱a⸱j⸱n grand⸱a⸱j⸱n urb⸱o⸱j⸱n, kie lice⸱an⸱o⸱j kaj gimnazi⸱an⸱o⸱j ir⸱is sur⸱strat⸱e⸱n.

Nun la reg⸱ist⸱ar⸱o mult⸱obl⸱ig⸱as kontakt⸱o⸱j⸱n kun la student⸱o⸱j por prov⸱i trov⸱i solv⸱o⸱j⸱n. Tamen la koler⸱eg⸱o kaj la decid⸱em⸱o, kiu⸱j vigl⸱ig⸱as la student⸱o⸱j⸱n, pens⸱ig⸱as, ke la epok⸱o de „student⸱o-ŝaf⸱o⸱j” est⸱as pas⸱int⸱a. Rimark⸱ind⸱as krom⸱e, ke la universitat⸱a urb⸱o Kar⸱a est⸱as la nask⸱iĝ⸱lok⸱o de la nun⸱a prezid⸱ant⸱o.

Adjé ADJÉVI

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Adjé Adjévi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sen⸱kolor⸱a verd⸱a voj⸱o

En si⸱a artikol⸱o Verd⸱a voj⸱o (MONATO 2011/11, paĝ⸱o 16) Evgeni Georgiev raport⸱as pri la arkitekt⸱o Friedensreich Hundertwasser, sed ... sen kolor⸱o⸱j ... kia trist⸱ec⸱o! Por vid⸱i la kolor⸱o⸱j⸱n, bon⸱vol⸱u tajp⸱i mir⸱ej⸱o3.blog⸱spot.com/2010/07/hundertwasser.html kaj mir⸱ej⸱o.blog⸱spot.com/2008/09/pet⸱it-voyage-en-suisse-alemanique.html kaj vi vid⸱os la bazar⸱o⸱hal⸱o⸱n de Altenrhein, en orient⸱a Svis⸱land⸱o.

Mireille GROSJEAN
Svisi⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Mireille Gros⸱je⸱a⸱n el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Nov⸱a mal⸱nov⸱a trafik⸱il⸱o

En juni⸱o pas⸱int⸱jar⸱e oni instal⸱is en mi⸱a urb⸱o Antverpen⸱o, Belgi⸱o, 78 park⸱um⸱ej⸱o⸱j⸱n por 1000 lu⸱ebl⸱a⸱j bicikl⸱o⸱j. La distanc⸱o inter du staci⸱o⸱j est⸱as proksim⸱um⸱e 300 metr⸱o⸱j. Por lu⸱i bicikl⸱o⸱n oni dispon⸱u pri kredit⸱kart⸱o: oni tiel pag⸱as la neces⸱a⸱n sum⸱o⸱n.

Ebl⸱as registr⸱iĝ⸱i en ĉiu park⸱um⸱ej⸱o por unu tag⸱o aŭ por unu semajn⸱o. Tiu⸱j, kiu⸱j regul⸱e uz⸱as tiu⸱n ĉi serv⸱o⸱n, prefer⸱e mend⸱u jar⸱kart⸱o⸱n per⸱poŝt⸱e send⸱ot⸱a⸱n. Pag⸱int⸱e, oni pov⸱as pren⸱i bicikl⸱o⸱n ĉe iu ajn lu⸱ej⸱o, uz⸱i ĝi⸱n, kaj post⸱e re⸱met⸱i ĝi⸱n en iu⸱n ajn.

Du⸱on⸱hor⸱o

Dum du⸱on⸱hor⸱o ebl⸱as vetur⸱i sen⸱pag⸱e. Konsil⸱ind⸱as uz⸱i bicikl⸱o⸱n por ir⸱i, ĝi⸱n las⸱i ĉe lu⸱ej⸱o, kaj pren⸱i ali⸱a⸱n por re⸱ir⸱i. Kiu uz⸱as bicikl⸱o⸱n pli ol 30 minut⸱o⸱j⸱n pag⸱as por la du⸱a du⸱on⸱hor⸱o nur mal⸱grand⸱a⸱n sum⸱o⸱n, la post⸱a⸱j⸱n hor⸱o⸱j⸱n mult⸱e pli.

Tiel oni vol⸱as, ke maksimum⸱o da bicikl⸱o⸱j dispon⸱ebl⸱u. La organiz⸱a kompani⸱o sci⸱as, kiom da bicikl⸱o⸱j trov⸱iĝ⸱as en iu staci⸱o, kaj laŭ⸱neces⸱e transport⸱as rezerv⸱a⸱j⸱n vetur⸱il⸱o⸱j⸱n, se en iu kvartal⸱o ili mank⸱as.

Skeptik⸱a

Komenc⸱e mi est⸱is eg⸱e skeptik⸱a. La pli⸱mult⸱o de la antverpen⸱an⸱o⸱j loĝ⸱as en unu⸱famili⸱a⸱j dom⸱o⸱j kaj pov⸱as depon⸱i bicikl⸱o⸱n en garaĝ⸱o aŭ koridor⸱o. Preskaŭ ĉiu⸱j mi⸱a⸱j amik⸱o⸱j posed⸱as propr⸱a⸱n bicikl⸱o⸱n.

Sed mi erar⸱is. En mal⸱pli ol kvar⸱on⸱jar⸱o oni registr⸱is 10 000 jar⸱abon⸱o⸱j⸱n, kaj la uz⸱ant⸱o-nombr⸱o rapid⸱e kresk⸱as. Ĉiam, kiam mi for⸱las⸱as mi⸱a⸱n hejm⸱o⸱n, mi rimark⸱as tiu⸱j⸱n bon⸱e re⸱kon⸱ebl⸱a⸱j⸱n bicikl⸱o⸱j⸱n. Malgraŭ tio, ke la serv⸱o nun⸱temp⸱e funkci⸱as nur en la urb⸱o⸱kern⸱o, ek⸱de 2013 est⸱os du⸱obl⸱ig⸱it⸱a la nombr⸱o de park⸱um⸱ej⸱o⸱j, kiu⸱j trov⸱ebl⸱os ankaŭ ekster la urb⸱o⸱centr⸱o.

Barit⸱a⸱j

La iniciat⸱o kongru⸱as kun la politik⸱o de la urb⸱a⸱j instanc⸱o⸱j mal⸱pli⸱ig⸱i aŭt⸱o⸱trafik⸱o⸱n. Ĉar mi⸱a edz⸱in⸱o est⸱as part⸱e paraliz⸱it⸱a, mi aŭt⸱as de temp⸱o al temp⸱o en la urb⸱o⸱n. Eĉ mi kiel loĝ⸱ant⸱o nur mal⸱facil⸱e trov⸱as la voj⸱o⸱n en labirint⸱o de unu⸱direkt⸱a⸱j kaj – pro labor⸱o⸱j – barit⸱a⸱j strat⸱o⸱j.

Al ĉiu⸱j mi⸱a⸱j parenc⸱o⸱j kaj amik⸱o⸱j, kiu⸱j vol⸱as vizit⸱i ni⸱n, mi konsil⸱as ven⸱i per publik⸱a transport⸱o. Park⸱um⸱ad⸱o far⸱iĝ⸱as mal⸱facil⸱a kaj eg⸱e mult⸱e⸱kost⸱a. Dum prem⸱hor⸱o⸱j vetur⸱i per bicikl⸱o aŭ publik⸱a transport⸱il⸱o mult⸱e pli rapid⸱as.

Urb⸱o⸱centr⸱o

Mi ankoraŭ ne trov⸱is stud⸱aĵ⸱o⸱n, kiu klar⸱ig⸱as la sukces⸱o⸱n de la lu-bicikl⸱o⸱j. Sed Antverpen⸱o hav⸱as universitat⸱o⸱n kaj alt⸱lern⸱ej⸱o⸱j⸱n kun plur⸱a⸱j teren⸱o⸱j en la urb⸱o⸱centr⸱o. Student⸱o⸱j, kiu⸱j tie viv⸱as nur dum tri kvar⸱on⸱o⸱j de la jar⸱o, prefer⸱as lu⸱i bicikl⸱o⸱n anstataŭ al⸱port⸱i propr⸱a⸱n vetur⸱il⸱o⸱n kun risk⸱o pri ŝtel⸱o aŭ difekt⸱o.

Krom⸱e dung⸱it⸱o⸱j, kiu⸱j ne loĝ⸱as en la urb⸱o, sed ĉiu⸱tag⸱e tie⸱n trajn⸱as, pli rapid⸱e ating⸱as si⸱a⸱j⸱n ofic⸱ej⸱o⸱j⸱n bicikl⸱e ol per plen⸱plen⸱a⸱j tram⸱o⸱j kaj bus⸱o⸱j, kiu⸱j dum prem⸱hor⸱o⸱j ankaŭ limak⸱as.

Pionir⸱as

Antverpen⸱o ne pionir⸱is rilat⸱e lu-bicikl⸱o⸱j⸱n. Unu⸱e Munken⸱o, en Germani⸱o, en⸱konduk⸱is la ide⸱o⸱n en la jar⸱o 2000. Nun en ĉiu⸱j kontinent⸱o⸱j, krom ŝajn⸱e en Afrik⸱o, trov⸱ebl⸱as lu-bicikl⸱o⸱j. Laŭ Vikipedio, en jam 119 urb⸱o⸱j en Eŭrop⸱o ebl⸱as lu⸱i bicikl⸱o⸱j⸱n.

Pint⸱as kun po 34 urb⸱o⸱j Germani⸱o kaj Franci⸱o. Pariz⸱o hav⸱as la plej grand⸱a⸱n nombr⸱o⸱n de bicikl⸱o⸱j en Eŭrop⸱o: 20 000. Sed la ĉin⸱a urb⸱o Hangĝoŭ⸱o mult⸱e super⸱as tio⸱n per 60 000. Tie la mez⸱a distanc⸱o inter du lu-staci⸱o⸱j est⸱as nur 100 metr⸱o⸱j.

Lu⸱i bicikl⸱o⸱n evident⸱e pli kontribu⸱as al la batal⸱o kontraŭ polu⸱ad⸱o. Mi pov⸱as nur aplaŭd⸱i la iniciat⸱o⸱n, kiu sen⸱dub⸱e ek⸱aper⸱os en mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j urb⸱o⸱j.

Iv⸱o DURWAEL

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Iv⸱o Durwael el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Cigan⸱a odise⸱o

Al la artikol⸱o Kie la kulp⸱o? (MONATO 2011/12, p. 14) mi vol⸱us rimark⸱ig⸱i, ke Eŭrop⸱o vol⸱as solv⸱i la cigan⸱a⸱n krim⸱ad⸱o⸱n kaj cigan⸱a⸱n problem⸱ar⸱o⸱n jam kelk⸱e da jar⸱dek⸱o⸱j ekskluziv⸱e per mon⸱o. El fondus⸱o⸱j de Eŭrop⸱a Uni⸱o (EU) flu⸱eg⸱as ĉiu⸱jar⸱e milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j por la pli⸱bon⸱ig⸱o de la viv⸱o de ĉirkaŭ 12 milion⸱o⸱j da cigan⸱o⸱j en Eŭrop⸱o. Sen⸱rezult⸱e. Ĉiu civit⸱an⸱o kaj politik⸱ist⸱o kritik⸱as la situaci⸱o⸱n, sed neni⸱u propon⸱as konkret⸱a⸱n solv⸱o⸱n por ŝtat⸱o. Kio karakteriz⸱as la cigan⸱a⸱n minoritat⸱o⸱n en ĉiu land⸱o de EU? Alt⸱a krim⸱ad⸱o, mal⸱alt⸱a kler⸱ec⸱nivel⸱o, alt⸱a nask⸱o⸱kvant⸱o, mal⸱riĉ⸱ec⸱o, katastrof⸱a⸱j viv⸱kondiĉ⸱o⸱j en cigan⸱a⸱j koloni⸱o⸱j, neg⸱ad⸱o de soci⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j ktp. Ĉu magi⸱a rond⸱o? Kial?

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

152 gramatik⸱a⸱j kaz⸱o⸱j

Kun interes⸱o mi leg⸱is la artikol⸱o⸱n kun la titol⸱o Spac⸱o kaj lingv⸱o – ĉu facil⸱a afer⸱o? de Kiril⸱o Brosch (MONATO 2011/12, p. 22–23). Mi gratul⸱as pro la fak⸱a kaj filozofi⸱a en⸱hav⸱o.

Mi vol⸱us al⸱don⸱i por la leg⸱ant⸱o⸱j, ke la dagestan⸱a⸱j lingv⸱o⸱j (ekzempl⸱e la lingv⸱o tabasarana, la lingv⸱o rutula ktp.) hav⸱as ampleks⸱a⸱n sistem⸱o⸱n de gramatik⸱a⸱j kaz⸱o⸱j sekv⸱e de grand⸱a kvant⸱o da lokativ⸱o⸱j, kiu⸱j esprim⸱as cert⸱a⸱n spac⸱o⸱n kaj spac⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e la ceza lingv⸱o (kon⸱at⸱a ankaŭ kiel did⸱o) hav⸱as ĉirkaŭ 152 gramatik⸱a⸱j⸱n kaz⸱o⸱j⸱n. La kaz⸱o⸱j form⸱iĝ⸱as aglutin⸱e; ĉiu kaz⸱o hav⸱as apart⸱a⸱n sufiks⸱o⸱n, kiu⸱n pov⸱as komplet⸱ig⸱i ali⸱a sufiks⸱o. Juĝ⸱u mem – kia simpl⸱a kaj geni⸱a est⸱as Esperant⸱o en kompar⸱o al ali⸱a⸱j lingv⸱o⸱j.

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Skeptik⸱ism⸱o eŭrop⸱a kaj polic⸱a

Kelk⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n antaŭ krist⸱nask⸱o mi pas⸱ig⸱is vesper⸱o⸱n ĉe polic⸱ej⸱o. Nu, fin⸱fin⸱e, vi kri⸱as: skurila redaktor⸱o arest⸱it⸱a, mon⸱pun⸱it⸱a, esper⸱ebl⸱e dum la feri⸱a⸱j tag⸱o⸱j en⸱karcer⸱ig⸱at⸱a. Sen⸱dub⸱e pro krim⸱o⸱j kontraŭ gramatik⸱o, stil⸱o, dec⸱o kaj eŭrop⸱o⸱skeptik⸱ism⸱o.

Eŭrop⸱o⸱skeptik⸱ism⸱o ...? Nu, jes. Leg⸱ant⸱o (kred⸱ebl⸱e nun leg⸱int⸱o) plend⸱is – dank⸱o⸱n pro la afabl⸱a⸱j vort⸱o⸱j – ke „MONATO de⸱nov⸱e sur⸱rajd⸱is la eŭr⸱o⸱skeptik⸱ism⸱o⸱n” (tiel: cert⸱e eŭr⸱oposkeptik⸱o). Al⸱don⸱is mi⸱a korespond⸱ant⸱o: „Ek⸱de la ven⸱ont⸱a jar⸱o pli bon⸱e ke mi elekt⸱u por leg⸱ad⸱o pli solidar⸱em⸱a⸱j⸱n revu⸱o⸱j⸱n”.

Mi respond⸱is, ver⸱ŝajn⸱e van⸱e, ke MONATO, revu⸱o sen⸱de⸱pend⸱a, ne sekv⸱as apart⸱a⸱n politik⸱o⸱n. Mi atent⸱ig⸱is, ke ĝi spegul⸱as la opini⸱o⸱j⸱n de verk⸱ant⸱o⸱j/leg⸱ant⸱o⸱j, kaj, se ĝi⸱a en⸱hav⸱o ne sufiĉ⸱e „solidar⸱em⸱as” (?), oni bon⸱vol⸱e artikol⸱u por prezent⸱i kontrast⸱a⸱n, eventual⸱e solidar⸱a⸱n star⸱punkt⸱o⸱n.

Tamen malgraŭ tio, ke ekzist⸱as almenaŭ unu leg⸱ant⸱o/leg⸱int⸱o, kiu vol⸱as mi⸱n vid⸱i en kaĝ⸱o, ne pro eŭr⸱o(po)skeptik(ism)o mi vizit⸱is polic⸱ej⸱o⸱n. Mi ĉe⸱est⸱is pro afer⸱o tiam pri grav⸱a – almenaŭ aktual⸱a – ol skeptik⸱o.

Tem⸱as pri tio, ke ... nu ... frenez⸱ul⸱o minac⸱is ek⸱brul⸱ig⸱i la loĝ⸱ej⸱o⸱n de mi⸱a fil⸱in⸱o. Mem⸱evident⸱e, ne nur la konstru⸱aĵ⸱o⸱n sed ankaŭ, intern⸱e, ŝi⸱n. Mi ek⸱sci⸱is pri la afer⸱o, kiam, hejm⸱e⸱n re⸱ven⸱int⸱e post antaŭ⸱krist⸱nask⸱a butik⸱um⸱ad⸱o, mi⸱a edz⸱in⸱o kaj mi trov⸱is telefon-mesaĝ⸱o⸱n de ni⸱a plor⸱em⸱a, apenaŭ koher⸱a, fort⸱e tim⸱ig⸱it⸱a fil⸱in⸱o, kiu vol⸱is, ke ni tuj re⸱vok⸱u.

Tio⸱n ni far⸱is kaj konstat⸱is, inter singult⸱o⸱j, ke la edz⸱o – baldaŭ eks⸱edz⸱o – de ŝi⸱a plej bon⸱a amik⸱in⸱o, sci⸱ant⸱e, ke ni⸱a fil⸱in⸱o dum kelk⸱a⸱j tag⸱o⸱j sol⸱os en si⸱a loĝ⸱ej⸱o, minac⸱is ŝi⸱a⸱n viv⸱o⸱n. Mi tuj en⸱aŭt⸱iĝ⸱is kaj ŝofor⸱is 70 km por est⸱i kun ŝi.

Sur⸱voj⸱e – feliĉ⸱e la nokt⸱o est⸱is mild⸱a kaj la ŝose⸱o, trans alt⸱a erik⸱ej⸱o, facil⸱e vetur⸱ebl⸱a – mi cerb⸱um⸱is pri la afer⸱o. Mi sci⸱is, ke mi⸱a fil⸱in⸱o lu⸱is ĉambr⸱o⸱n ĉe ge⸱edz⸱a par⸱o, kiu⸱n ŝi bon⸱e kon⸱as jam de la lern⸱ej⸱a⸱j jar⸱o⸱j. La par⸱o fakt⸱e invit⸱is ŝi⸱n en⸱loĝ⸱iĝ⸱i, kiam hazard⸱e ŝi ek⸱labor⸱is en la urb⸱o, kie la du⸱op⸱o jam instal⸱iĝ⸱is.

Baldaŭ, tamen, la edz⸱o komenc⸱is drink⸱i, for⸱est⸱ad⸱i, kaj fin⸱e amik⸱iĝ⸱i kun pli jun⸱a vir⸱in⸱o. Li⸱a edz⸱in⸱o, perd⸱ant⸱e esper⸱o⸱n pri la ge⸱edz⸱ec⸱o, for⸱las⸱is la hejm⸱o⸱n kaj lu⸱is kun mi⸱a fil⸱in⸱o loĝ⸱ej⸱o⸱n.

La edz⸱o, koler⸱a, kun nov⸱a kun⸱ul⸱in⸱o, kaj ne kapabl⸱a akcept⸱i, ke respond⸱ec⸱as li pro la kolaps⸱o de si⸱a ge⸱edz⸱ec⸱o, subit⸱e kulp⸱ig⸱is mi⸱a⸱n tut⸱e sen⸱pek⸱a⸱n fil⸱in⸱o⸱n – viv⸱o-romp⸱ist⸱in⸱o⸱n, kiel li prov⸱as kred⸱ig⸱i. Aŭd⸱iĝ⸱is tiam la minac⸱o⸱j, unu⸱e lam⸱a⸱j, eĉ rid⸱ind⸱a⸱j, ĝis tamen tiu plej tim⸱ig⸱a pri brul⸱ig⸱o.

Ating⸱int⸱e mi⸱a⸱n fil⸱in⸱o⸱n, mi akompan⸱is ŝi⸱n al polic⸱ej⸱o – kaj jen la punkt⸱o de tiu ĉi vid⸱punkt⸱o. Ĉar, malgraŭ oft⸱a⸱j raport⸱o⸱j pri mis⸱o⸱j kaj mank⸱o⸱j ĉe la polic⸱o – organ⸱o de sub⸱prem⸱a ŝtat⸱o, korupt⸱a, ras⸱ism⸱a, ne⸱kompetent⸱a ktp – ni trov⸱is nur kompren⸱em⸱o⸱n, help⸱em⸱o⸱n kaj alt⸱a⸱n profesi⸱ec⸱o⸱n.

Evident⸱e, kiel ĉe iu ajn organiz⸱aĵ⸱o, ne ĉio perfekt⸱as ĉe la polic⸱o. Do ind⸱as kritik⸱i, kiam neces⸱as; sed sam⸱e ind⸱as laŭd⸱i, kiam oportun⸱as. Kiel nun.

Jun⸱a, impon⸱e trejn⸱it⸱a polic⸱an⸱in⸱o serioz⸱e ek⸱esplor⸱is. Komput⸱il⸱e ŝi tuj konstat⸱is, ke mi⸱a fil⸱in⸱o ne est⸱as plend⸱em⸱ul⸱in⸱o, ke la minac⸱ant⸱o ne pas⸱int⸱ec⸱e krim⸱is, ke – per telefon⸱vok⸱o al la (eks)edz⸱in⸱o, la amik⸱in⸱o de mi⸱a fil⸱in⸱o – tiu antaŭ⸱e minac⸱is, sed mal⸱pli tim⸱ig⸱e.

Tiam prezent⸱is si⸱n plur⸱a⸱j manier⸱o⸱j proced⸱i. Ebl⸱us arest⸱i la ul⸱o⸱n, ven⸱ig⸱i li⸱n al la polic⸱ej⸱o por pli⸱esplor⸱i la afer⸱o⸱n. Jam ekzist⸱as kial⸱o⸱j por ek⸱proces⸱i, al⸱don⸱is la polic⸱an⸱in⸱o: la afer⸱o sufiĉ⸱e grav⸱as. Ĉu tio⸱n vi dezir⸱as?

Ne. Tio⸱n ni ne dezir⸱as. Ne pro spirit⸱o krist⸱nask⸱a, sed pro tio, ke ni taks⸱as li⸱n mens⸱e mal⸱stabil⸱a, mal⸱san⸱a: kurac⸱ist⸱a⸱n, eventual⸱e psik⸱ologi⸱a⸱n help⸱o⸱n li bezon⸱as, ne polic⸱a⸱n. Ĉu ebl⸱us, ni dir⸱is, simpl⸱e atent⸱ig⸱i li⸱n, oficial⸱e, polic⸱e, ke kondut⸱o tia ne permes⸱ebl⸱as kaj, se ripet⸱at⸱a, tiam li si⸱n trov⸱os en la man⸱o⸱j de la aŭtoritat⸱o⸱j?

Propon⸱it⸱e, konsent⸱it⸱e. Kelk⸱a⸱j⸱n minut⸱o⸱j⸱n post⸱e la polic⸱an⸱in⸱o, kun koleg⸱o, for⸱vetur⸱is al la hejm⸱o de la minac⸱ant⸱o. Mi ne sci⸱as, kio⸱n ŝi dir⸱is, sed mi pov⸱as imag⸱i.

Tiel ĉio kontent⸱ig⸱e solv⸱iĝ⸱is. Mi⸱a fil⸱in⸱o pli liber⸱e spir⸱as, ne plu tim⸱ant⸱e re⸱ven⸱i al la loĝ⸱ej⸱o; la ul⸱o, ver⸱ŝajn⸱e mem tim⸱ig⸱it⸱a pro sur⸱sojl⸱a polic⸱an⸱in⸱o, ek⸱de tiam silent⸱as; kaj mi ... mi lern⸱is, ke la polic⸱o pov⸱as ja rapid⸱e, efik⸱e, hom⸱e serv⸱i al ordinar⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j, kaj ke ne ĉiu polic⸱an⸱o pork⸱as. Pro tio ni est⸱u dank⸱a⸱j.

Paul GUBBINS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paul Gubbins el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Filozofi⸱o meti⸱o ideologi⸱o

Laŭ la sub⸱titol⸱o kaj laŭ la „dank⸱esprim⸱o” de la aŭtor⸱o (p. 5) tem⸱as pri artikol⸱o⸱j origin⸱e apart⸱e public⸱it⸱a⸱j, post⸱e redakt⸱e koher⸱ig⸱it⸱a⸱j. En kelk⸱a⸱j lok⸱o⸱j atent⸱a leg⸱ant⸱o tio⸱n ankoraŭ rimark⸱as: okaz⸱as kelk⸱foj⸱e ripet⸱iĝ⸱o⸱j, mal⸱oft⸱e eĉ et⸱a⸱j en⸱hav⸱a⸱j ne⸱kongru⸱o⸱j. Sed dum la leg⸱ad⸱o komenc⸱e oni est⸱as al⸱tir⸱it⸱a pro la vigl⸱a stil⸱o de la aŭtor⸱o, iom spic⸱it⸱a per et⸱a⸱j „esperant⸱aĵ⸱o⸱j” (ekzempl⸱e p. 9). Mult⸱a⸱j helen⸱a⸱j filozof⸱o⸱j est⸱as prezent⸱at⸱a⸱j, ankaŭ tekst⸱o⸱j sufiĉ⸱e ne⸱kon⸱at⸱a⸱j eĉ al fak⸱ul⸱o⸱j – ekzempl⸱e la trakt⸱at⸱o Pri la sep⸱o⸱j (Per⸱i hebdomadôn1), kiu trov⸱iĝ⸱as en la hipokrat⸱a korpus⸱o.

Mir⸱ig⸱a aranĝ⸱o

Sed en⸱profund⸱iĝ⸱ant⸱e kaj rigard⸱ant⸱e la cit⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, mi pli kaj pli ĉagren⸱iĝ⸱is: nek est⸱as indik⸱it⸱a lok⸱o, de kie ven⸱as cit⸱aĵ⸱o (la poem⸱o⸱j de Heziod⸱o, ekzempl⸱e, est⸱as tre long⸱a⸱j), nek mi trov⸱is inform⸱o⸱n pri la traduk⸱int⸱o. Por rest⸱i ĉe Heziod⸱o: la aranĝ⸱o de la lini⸱o⸱j mir⸱ig⸱is mi⸱n. Dum tem⸱as pri regul⸱a⸱j vers⸱o⸱j (la heziod⸱a⸱j poem⸱o⸱j est⸱as heksametr⸱a⸱j), mal⸱dekstr⸱a rekt⸱ig⸱ad⸱o est⸱as la norm⸱o. La traduk⸱o⸱j en la libr⸱o ja konsist⸱as el heksametr⸱o⸱j – sed la lini⸱o⸱j est⸱as centr⸱it⸱a⸱j (p. 19 kaj sekv⸱ant⸱a⸱j).

Sam⸱e ankaŭ ĉe ali⸱a⸱j poet⸱o⸱j: Arĥiloĥ⸱o skrib⸱as ĉef⸱e jamb⸱o⸱j⸱n ... centr⸱it⸱a⸱j lini⸱o⸱j (p. 21). Solon⸱o verk⸱is si⸱a⸱j⸱n poem⸱o⸱j⸱n grand⸱part⸱e en elegi⸱a⸱j distiĥoj; tio signif⸱as, ke ĉiu⸱n heksametr⸱o⸱n sekv⸱as pentametr⸱o. La kutim⸱a manier⸱o de kompost⸱ad⸱o est⸱as, ke oni iom en⸱salt⸱ig⸱as la pentametr⸱o⸱j⸱n, princip⸱e tamen hav⸱as mal⸱dekstr⸱e rekt⸱ig⸱it⸱a⸱j⸱n lini⸱o⸱j⸱n. Sed ankaŭ cit⸱aĵ⸱o⸱j de Solon⸱o ĉe Gudskov est⸱as centr⸱it⸱a⸱j (p. 26 kaj sekv⸱ant⸱a⸱j). La traduk⸱o de la solon⸱a⸱j fragment⸱o⸱j tamen ne plu est⸱as laŭ la original⸱a metrik⸱o; foj⸱foj⸱e la pentametr⸱o⸱j est⸱as fuŝ⸱it⸱a⸱j.

Bibliografi⸱o

Sed bon⸱e, la cel⸱o de tia libr⸱o ja est⸱as prezent⸱i inform⸱o⸱j⸱n, ne metrik⸱a⸱j⸱n detal⸱o⸱j⸱n – kvankam ĝust⸱e por tiu cel⸱o ja pli taŭg⸱us pur⸱e proz⸱a traduk⸱o, ĉar tiel oni pli preciz⸱e kaj detal⸱e pov⸱as esprim⸱i en⸱hav⸱o⸱j⸱n. Ĉar tekst⸱o⸱lok⸱o⸱j ja ne est⸱as indik⸱it⸱a⸱j, mi almenaŭ vol⸱is ek⸱sci⸱i, kiom⸱e la prezent⸱it⸱a⸱j traduk⸱o⸱j baz⸱iĝ⸱as sur original⸱a⸱j grek⸱a⸱j tekst⸱o⸱j, kaj kiu est⸱is la traduk⸱int⸱o. Mi do trans⸱salt⸱is al la bibliografi⸱o („Uz⸱it⸱a⸱j font⸱o⸱j”, p. 273 kaj sekv⸱ant⸱a⸱j) kaj trov⸱is je ĝi⸱a komenc⸱o mir⸱ig⸱a⸱n not⸱o⸱n: „Por la libr⸱o⸱j, mark⸱it⸱a⸱j per (*) est⸱as indik⸱it⸱a⸱j la unu⸱a⸱j el⸱don⸱o⸱j en la original⸱a lingv⸱o; la sam⸱a sign⸱o montr⸱as klasik⸱a⸱j⸱n verk⸱o⸱j⸱n de la antikv⸱a⸱j aŭtor⸱o⸱j.” Kaj do tiu⸱n asterisk⸱o⸱n oni trov⸱as ekzempl⸱e antaŭ „Aristotel⸱o. Verk⸱o⸱j”, „Esĥil⸱o. Tragedi⸱o⸱j” aŭ „Ksenofon⸱o. Sokrat⸱ec⸱a⸱j verk⸱o⸱j” (est⸱as mult⸱e pli da tia⸱j ekzempl⸱o⸱j). Sed de preskaŭ ĉiu⸱j antikv⸱a⸱j aŭtor⸱o⸱j ekzist⸱as tekst⸱a⸱j variant⸱o⸱j – tio⸱n Gudskov komplet⸱e ignor⸱as!

Rilat⸱e Ksenofon⸱o⸱n, la titol⸱o mem est⸱as mis⸱gvid⸱a: li⸱a⸱j „Sokrat⸱ec⸱a⸱j verk⸱o⸱j” fakt⸱e nom⸱iĝ⸱as „Memor⸱aĵ⸱o⸱j pri Sokrat⸱o”, „Symposion” kaj „Apologi⸱a”. Pri kiu li⸱a verk⸱o do en konkret⸱a cit⸱aĵ⸱o tem⸱as? Foj⸱foj⸱e ja aper⸱as titol⸱o⸱j en la grek⸱a lingv⸱o (kun mult⸱a⸱j erar⸱o⸱j), sed sen indik⸱o de la uz⸱it⸱a el⸱don⸱o. Pri traduk⸱o⸱j tut⸱e ne trov⸱iĝ⸱as indik⸱o⸱j en la list⸱o de „uz⸱it⸱a⸱j font⸱o⸱j”2.

Esperant⸱ig⸱o

Plu⸱leg⸱ant⸱e mi de⸱nov⸱e stumbl⸱is, nun pro la oft⸱e per⸱fort⸱a kaj tut⸱e ne konsekvenc⸱a „esperant⸱ig⸱o” de grek⸱a⸱j vort⸱o⸱j. Kelk⸱a⸱j nom⸱o⸱j, kiel ekzempl⸱e Homero, Heziod⸱o3 aŭ Platon⸱o, est⸱as ja tradici⸱e esperant⸱a⸱j. Sed ekzempl⸱e Thêbaj, la ĉef⸱a urb⸱o de Bojôtia (Beoti⸱o) aper⸱as ĉe Gudskov en tri divers⸱a⸱j form⸱o⸱j: „Tibo” (p. 64), „Tibeo” (p. 19) kaj „Teb⸱o” (p. 123, 206). Ankaŭ la urb⸱o Klazomenai hav⸱as tri mal⸱sam⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n: „Klozimeno” (p. 101), „Kolzimeno” (p. 69) kaj „Klazomeno” (p. 103). La tri mojraj (di⸱in⸱o⸱j de la fat⸱o) grek⸱e nom⸱iĝ⸱as Klôthô, Laĥesis kaj Atrop⸱os; ĉe Gudskov: „Klota”, „Laĥesa” kaj „Atrop⸱a” (p. 130). Kelk⸱a⸱j „trans⸱liter⸱um⸱o⸱j” mal⸱kaŝ⸱as eĉ rus⸱a⸱n fon⸱o⸱n; ekzempl⸱e „Gefesto” (p. 120; tem⸱as pri Hêfajstos, la di⸱o de la fajr⸱o), „giadoj” (p. 40; hyades, nom⸱o de konstelaci⸱o), „Femida” (p. 130; Themis, di⸱in⸱o de la just⸱ec⸱o) – kaj eĉ „geliocentrismo” (p. 67). La list⸱o neniel est⸱as ferm⸱it⸱a.

Tiu „esperant⸱ig⸱a mani⸱o” ankaŭ traf⸱as franc⸱a⸱j⸱n kaj angl⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n: „Rusoo” (p. 127; Rousseau); „Broŭno” (p. 137; Brown) „Komtio” (p. 9; Comte); „Fojerbaĥo” (p. 115; Feuerbach); „Imanuilo Kanti⸱o” (p. 150; Immanuel Kant) ktp. Okaz⸱e, sed ne ĉiam, en pied⸱not⸱o aper⸱as „naci⸱lingv⸱a” nom⸱o. Se tem⸱as pri rus⸱a⸱j aŭtor⸱o⸱j, Gudskov kutim⸱e ne tiel trakt⸱as la nom⸱o⸱j⸱n, nur „simpl⸱e” trans⸱liter⸱um⸱as. Sed grek⸱a⸱j⸱n aŭtor⸱o⸱j⸱n la leg⸱ant⸱o foj⸱foj⸱e apenaŭ pov⸱as re⸱kon⸱i! Kiu tuj sci⸱as, ke sub „Eŭgemero” (p. 209) kaŝ⸱iĝ⸱as Eŭhêmeros, kaj ke „Diadoro el Miloso” (p. 122) fakt⸱e est⸱as Diagoras el Mêlos? La hejm⸱urb⸱o de Parmenid⸱o ĝust⸱e nom⸱iĝ⸱as Ele⸱a, sed en la libr⸱o ĝi konstant⸱e aper⸱as kiel „Elajo” (p. 61 kaj sekv⸱ant⸱a⸱j)4; do la skol⸱o de la „elajanoj” (mult⸱lok⸱e) est⸱as komplet⸱e mis⸱nom⸱it⸱a5.

„Esperant⸱ig⸱it⸱a⸱j” nom⸱o⸱j de insul⸱o⸱j kaj urb⸱o⸱j bezon⸱as propr⸱a⸱n aline⸱o⸱n: oft⸱e grek⸱a⸱j nom⸱o⸱j fin⸱iĝ⸱as per „-os” (maskl⸱a fin⸱aĵ⸱o; plural⸱e: „-oj”) aŭ per „-on” (neŭtr⸱a fin⸱aĵ⸱o). En si⸱a „esperant⸱ig⸱o” la aŭtor⸱o tiu⸱j⸱n fin⸱aĵ⸱o⸱j⸱n jen aper⸱ig⸱as, jen ne – sen re⸱kon⸱ebl⸱a regul⸱ec⸱o. „Assos” iĝ⸱as „Asso” (p. 241), „Kiti⸱o⸱n” „Kiti⸱o” (p. 250), „Delf⸱o⸱j” „Delf⸱o” (p. 130), sed „Mêlos” iĝ⸱as „Miloso” (p. 122), „Ke⸱os” „Kioso” (p. 118), „Rod⸱os” eĉ nom⸱iĝ⸱as „Rodozo” (p. 239).

Tia⸱j fenomen⸱o⸱j analogi⸱e trov⸱ebl⸱as en la list⸱o de „filozof⸱a⸱j termin⸱o⸱j” (p. 278 kaj sekv⸱ant⸱a⸱j). Ja est⸱as kompren⸱ebl⸱e, ke log⸱os ne far⸱iĝ⸱u „log⸱o”, sed „logio” tamen est⸱as mis⸱gvid⸱a6, ĉar leg⸱ant⸱e tio⸱n, oni pens⸱as pri vort⸱o⸱j kiel „te⸱o-logio” aŭ „kosm⸱o-logio”. La grek⸱a -logia ja est⸱as parenc⸱a al log⸱os, sed ne sam⸱signif⸱a. Simil⸱e stat⸱as afer⸱o⸱j pri „arĥeo”, „nuso”, „apejrono” kaj „stojo”: mi pled⸱as por arĥê, noŭs, apejron kaj stoa. Ceter⸱e ankaŭ ĉi-lok⸱e aper⸱as vort⸱o⸱j pres⸱it⸱a⸱j en grek⸱a⸱j liter⸱o⸱j – erar⸱o⸱j bedaŭr⸱ind⸱e abund⸱as.

Meti⸱ec⸱a koment⸱ad⸱o

Est⸱ant⸱e filolog⸱o, mi do ĉef⸱e „meti⸱ec⸱e” koment⸱is la libr⸱o⸱n; pri la filozofi⸱a flank⸱o mi cert⸱e ne tiom kompetent⸱as. Tamen mi mal⸱long⸱e vort⸱um⸱os mi⸱a⸱n impres⸱o⸱n: evident⸱e la aŭtor⸱o est⸱as sufiĉ⸱e pri⸱juĝ⸱em⸱a kaj tre cert⸱a pri si⸱a⸱j juĝ⸱o⸱j. Princip⸱e li aplik⸱as la skem⸱at⸱ism⸱o⸱n de Auguste Comte: la hom⸱ar⸱a pens⸱o tra⸱ir⸱as, laŭ li, tri histori⸱a⸱j⸱n stadi⸱o⸱j⸱n, ĉiu el kiu⸱j super⸱flu⸱ig⸱as la antaŭ⸱a⸱n (p. 9). Ju pli proksim⸱a do al la fin⸱a stadi⸱o (pri kiu la aŭtor⸱o hav⸱as klar⸱a⸱n koncept⸱o⸱n) ies pens⸱ad⸱o est⸱as, des pli bon⸱a li est⸱as filozof⸱o. „Fin⸱a stadi⸱o” est⸱as la scienc⸱a (kaj ateism⸱a) materi⸱ism⸱o.

La fru⸱a⸱j filozof⸱o⸱j, laŭ Gudskov, est⸱is iel materi⸱ist⸱o⸱j (kvankam en cert⸱a⸱j okaz⸱o⸱j, ekzempl⸱e ĉe Heraklit⸱o, la aŭtor⸱o fort⸱e pen⸱as por kred⸱ig⸱i tio⸱n), do princip⸱e „bon⸱a⸱j” – Demokrit⸱o pli, Pitagor⸱o iom mal⸱pli. Sed iam la fi⸱demon⸱a malic⸱ul⸱o kaj reakci⸱ul⸱o Platon⸱o krim⸱e invent⸱is la „objektiv⸱a⸱n ide⸱ism⸱o⸱n”. Per tio li kaj li⸱a⸱j post⸱e⸱ul⸱o⸱j kaŭz⸱is princip⸱a⸱n de⸱voj⸱iĝ⸱o⸱n de la filozofi⸱o, plag⸱o⸱n, kiu daŭr⸱ad⸱is dum jar⸱cent⸱o⸱j.

Ebl⸱e iu⸱j sam⸱ide⸱an⸱o⸱j, leg⸱int⸱e tiu⸱n ĉi recenz⸱o⸱n, riproĉ⸱os al mi tro⸱a⸱n sever⸱ec⸱o⸱n, argument⸱ant⸱e, ke oni ja dev⸱as fier⸱i, ke tia verk⸱o, detal⸱e pri⸱trakt⸱ant⸱a fru⸱a⸱j⸱n helen⸱a⸱j⸱n pens⸱ul⸱o⸱j⸱n, en⸱tut⸱e aper⸱is en Esperant⸱uj⸱o. Mi respond⸱us, ke Esperant⸱uj⸱o nepr⸱e ne est⸱u ekskluziv⸱a lud⸱ej⸱o por naiv⸱a⸱j ideal⸱ist⸱o⸱j. Mi fier⸱us, se esperant⸱lingv⸱a popular⸱scienc⸱a libr⸱o sen iu „sam⸱ide⸱an⸱a rabat⸱o” pov⸱us facil⸱e konkurenc⸱i kun iu ajn naci⸱lingv⸱a verk⸱o pri la sam⸱a tem⸱o. Mi⸱a recenz⸱o est⸱u instig⸱o al tiu cel⸱o.

1. En tiu ĉi artikol⸱o mi uz⸱as trans⸱liter⸱um⸱o⸱n, kiu klar⸱e disting⸱as ĉiu⸱j⸱n liter⸱o⸱j⸱n de la grek⸱a alfabet⸱o. Jen eksplik⸱o:
η = ê γγ, γκ = ng, nk
ι = i, sed en diftong⸱o⸱j j θ = th
υ = y, sed en diftong⸱o⸱j ŭ ξ = ks
ω = ô ψ = ps
La ali⸱a⸱j liter⸱o⸱j ne bezon⸱as eksplik⸱o⸱n.
2. En unu okaz⸱o mi test⸱is traduk⸱o⸱n: p. 27, fragment⸱o de Solon⸱o (supr⸱e). La grek⸱a tekst⸱o est⸱as facil⸱e trov⸱ebl⸱a; mi far⸱is mi⸱a⸱n propr⸱a⸱n traduk⸱o⸱n kaj kompar⸱is ĝi⸱n kun tiu prezent⸱it⸱a de Gudskov. La rezult⸱o est⸱is por mi ne⸱kontent⸱ig⸱a.
3. „Heziod⸱o” tamen est⸱as ne⸱konven⸱a form⸱o, ĉar la original⸱a nom⸱o est⸱as „Hêsiodos” (ne kun „z”).
4. Ekzist⸱is kaj la urb⸱o Ele⸱a kaj la urb⸱o Elaja, tut⸱e mal⸱sam⸱a⸱j civit⸱o⸱j – ebl⸱e okaz⸱is inter⸱miks⸱ad⸱o.
5. La an⸱o⸱j⸱n de la skol⸱o oni prefer⸱e nom⸱u „ele⸱at⸱o⸱j” (laŭ la grek⸱a nom⸱o „ele⸱at⸱a⸱j”); „eleanoj” ja simpl⸱e est⸱as civit⸱an⸱o⸱j de Ele⸱a.
6. Tiu „mis⸱gvid⸱o” hav⸱as rimark⸱ebl⸱a⸱n efik⸱o⸱n ĉe la karakteriz⸱ad⸱o de la pens⸱o⸱j de Heraklit⸱o!
D-ro Winfried SCHUMACHER
Nikolao Gudskov: Kiel la hom⸱o ek⸱is pens⸱i. Ese⸱o⸱j pri la helen⸱a filozofi⸱o. El⸱don⸱ej⸱o Impet⸱o, Moskv⸱o, 2012. ISBN 978-5-7161-0235-4. 285 paĝ⸱o⸱j kun bibliografi⸱o, glos⸱ar⸱o de fak⸱a⸱j termin⸱o⸱j kaj indeks⸱o de nom⸱o⸱j.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de D-ro Winfried Schumacher el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Vetur⸱il⸱o el⸱star⸱a

Agl⸱o-okul⸱a abon⸱ant⸱o de MONATO, Ram⸱o⸱n Perera, kiu nask⸱iĝ⸱is kaj loĝ⸱as en Barcelon⸱o, atent⸱ig⸱as, ke la fot⸱o, kiu akompan⸱is la artikol⸱o⸱n pri star⸱vetur⸱il⸱o⸱j (MONATO, 2011/12, p. 15), est⸱as far⸱it⸱a en la plac⸱o Sant Jaume en la katalun⸱a urb⸱o. La sandviĉ⸱ej⸱o vid⸱ebl⸱a en la fot⸱o nun port⸱as ali⸱a⸱n nom⸱o⸱n. Dank⸱o⸱n pro la inform⸱o⸱j!

PPG

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de PPG el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Trem⸱et⸱o⸱j sur⸱ter⸱a⸱j, trem⸱eg⸱o⸱j sub⸱ter⸱a⸱j

Okaz⸱is fin⸱e de novembr⸱o parlament⸱a elekt⸱o en Nov-Zeland⸱o kaj, kiel plan⸱it⸱e, nur tri semajn⸱o⸱j⸱n post la tie⸱a rugbe⸱a mond⸱pokal⸱o. La nov-zeland⸱a team⸱o gajn⸱is la pokal⸱o⸱n, kiu ebl⸱e help⸱is la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n re⸱gajn⸱i voĉ⸱o⸱j⸱n. Tamen sanĝiĝis la politik⸱a pejzaĝ⸱o.

La parti⸱o⸱j Asoci⸱o de Konsum⸱ant⸱o⸱j kaj Impost⸱pag⸱ant⸱o⸱j (AKI) kaj Est⸱ont⸱ec⸱o Unu⸱iĝ⸱int⸱a (EU) gajn⸱is po nur unu mandat⸱o⸱n, dum Nov-Zeland⸱o Unu⸱e, estr⸱at⸱a de Winston Peters [ŭinstn pitrz], kiu perd⸱is ĉiu⸱j⸱n si⸱a⸱j⸱n seĝ⸱o⸱j⸱n en 2008, surpriz⸱e ĉi-foj⸱e gajn⸱is ok.

La Maori⸱a Parti⸱o, kiu sufer⸱is pro dis⸱iĝ⸱o kaj form⸱iĝ⸱o de nov⸱a parti⸱o nom⸱at⸱a simpl⸱e Man⸱a, kio signif⸱as en la maori⸱a „prestiĝ⸱o”, gajn⸱is tri mandat⸱o⸱j⸱n; Man⸱a nur unu. Dis⸱iĝ⸱is la parti⸱o, kiam unu el ĝi⸱a⸱j membr⸱o⸱j, Hone Harawira, mal⸱vol⸱is kun⸱labor⸱i kun la reg⸱ant⸱a Naci⸱a Parti⸱o kontraŭ si⸱a em⸱o sub⸱ten⸱i mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j⸱n. La Verd⸱a Parti⸱o akir⸱is 14 seĝ⸱o⸱j⸱n (11 % de la por⸱parti⸱a⸱j voĉ⸱o⸱j), si⸱a⸱n ĝis nun plej bon⸱a⸱n rezult⸱o⸱n.

Ĉef⸱ministr⸱o

La Naci⸱a Parti⸱o sub si⸱a estr⸱o kaj ĉef⸱ministr⸱o John Key [ĝon ki] gajn⸱is 59 seĝ⸱o⸱j⸱n (47 % de la por⸱parti⸱a⸱j voĉ⸱o⸱j) – la plej grand⸱a⸱n nombr⸱o⸱n, kiu⸱n ricev⸱is iu ajn parti⸱o, dum oni uz⸱as ek⸱de 1996 t.n. miks⸱membr⸱a⸱n proporci⸱a⸱n sistem⸱o⸱n (simil⸱e al tiu en Germani⸱o). En 2002 la parti⸱o rikolt⸱is nur 20 %.

La Labor⸱ist⸱a Parti⸱o ricev⸱is 34 seĝ⸱o⸱j⸱n (27 %). Mal⸱pli⸱iĝ⸱is ĝi⸱a sub⸱ten⸱o ŝajn⸱e pro la popular⸱ec⸱o de la ĉef⸱ministr⸱o, John Key. Post la elekt⸱o rezign⸱is kaj la estr⸱o kaj la vic⸱estr⸱o de la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o. La elekt⸱it⸱a nov⸱a estr⸱o est⸱as David Shearer [dejvid ŝir⸱a], parlament⸱an⸱o dum nur du jar⸱o⸱j. Antaŭ⸱e li labor⸱is ĉe divers⸱a⸱j inter⸱naci⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j, inkluziv⸱e de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j en Irak⸱o.

La proporci⸱o de civit⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j voĉ⸱don⸱is, est⸱is nur 74%. Jen la rezult⸱o⸱j kompar⸱e kun antaŭ⸱a⸱j elekt⸱o⸱j:

Parti⸱oMandat⸱o⸱j 2008Mandat⸱o⸱j 2011
Naci⸱a5859
Labor⸱ist⸱a4334
Verd⸱ul⸱a914
NZ Unu⸱e08
Maori⸱a53
Man⸱a-1
AKI51
Est⸱ont⸱ec⸱o Unu⸱iĝ⸱int⸱a11
Progres⸱em⸱a1-
Sum⸱o122121

Por ating⸱i parlament⸱a⸱n pli⸱mult⸱o⸱n Key marĉand⸱is kun la unu⸱person⸱a⸱j „parti⸱o⸱j”, don⸱ant⸱e al ili⸱a⸱j unu⸱op⸱a⸱j membr⸱o⸱j ministr⸱a⸱j⸱n posten⸱o⸱j⸱n. La reprezent⸱ant⸱o⸱j de AKI kaj EU far⸱iĝ⸱is ministr⸱o⸱j, kvankam ekster la kabinet⸱o, kaj do tiel malgraŭ et⸱a el⸱cent⸱o de la voĉ⸱o⸱j tamen lud⸱as grand⸱a⸱n rol⸱o⸱n en la nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o.

La Maori⸱a Parti⸱o konsent⸱is sub⸱ten⸱i la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n pri konfid⸱o kaj mon⸱liver⸱o, sed rajt⸱as voĉ⸱don⸱i kontraŭ la propon⸱o part⸱e for⸱vend⸱i divers⸱a⸱j⸱n energi⸱kompani⸱o⸱j⸱n posed⸱at⸱a⸱j⸱n de la reg⸱ist⸱ar⸱o. La du kun⸱estr⸱o⸱j de la Maori⸱a Parti⸱o ricev⸱is ministr⸱a⸱j⸱n posten⸱o⸱j⸱n ekster la kabinet⸱o.

Program⸱o

En la unu⸱a mandat⸱period⸱o de la Naci⸱a Parti⸱o (2008-2011) la reg⸱ist⸱ar⸱o adopt⸱is mez⸱a⸱n voj⸱o⸱n, ekzempl⸱e ĝi promes⸱is daŭr⸱ig⸱i la soci⸱help⸱a⸱n sistem⸱o⸱n „Labor⸱i por famili⸱o⸱j” kaj ne privat⸱ig⸱i ŝtat⸱a⸱j⸱n entrepren⸱o⸱j⸱n, inkluziv⸱e de bank⸱o kaj energi⸱kompani⸱o⸱j. Kiam la publik⸱o protest⸱is kontraŭ propon⸱o⸱j min⸱i en naci⸱a⸱j park⸱o⸱j, la reg⸱ist⸱ar⸱o ced⸱is.

Ĉi-foj⸱e ĝi re⸱ven⸱is al si⸱a⸱j pli kutim⸱a⸱j, dekstr⸱em⸱a⸱j program⸱er⸱o⸱j, ekzempl⸱e vend⸱i ĝis 49 % akci⸱o⸱j⸱n en kelk⸱a⸱j energi⸱organiz⸱aĵ⸱o⸱j. La reg⸱ist⸱ar⸱o prezent⸱as tio⸱n kiel ebl⸱o⸱n por invest⸱em⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j gajn⸱i mon⸱o⸱n el la rent⸱o de akci⸱o⸱j.

Por diferenc⸱ig⸱i si⸱n de la Naci⸱a Parti⸱o, la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o prezent⸱is plan⸱o⸱j⸱n inter⸱ali⸱e por mal⸱rapid⸱e pli⸱ig⸱i la pensi⸱a⸱n aĝ⸱o⸱n (por ŝpar⸱i mon⸱o⸱n dum la proporci⸱o de mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j pli⸱grand⸱iĝ⸱as) kaj for⸱ig⸱i al⸱don⸱valor⸱a⸱n impost⸱o⸱n pri freŝ⸱a⸱j frukt⸱o⸱j kaj legom⸱o⸱j (por help⸱i al mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j toler⸱i la el⸱spez⸱o⸱n por bon⸱a⸱j manĝ⸱aĵ⸱o⸱j). Tiu⸱j propon⸱o⸱j ne mult⸱e ekscit⸱is, do oni ne atend⸱as, ke la Naci⸱a Parti⸱o ili⸱n adopt⸱os.

Referendum⸱o

Sam⸱temp⸱e kun la parlament⸱a balot⸱o okaz⸱is referendum⸱o por decid⸱i, ĉu daŭr⸱ig⸱i la miks⸱membr⸱a⸱n proporci⸱a⸱n elekt⸱o-sistem⸱o⸱n. El la voĉ⸱don⸱int⸱o⸱j 56% jes⸱is kaj 41% ne⸱is, do rest⸱os la sistem⸱o. Tamen sekv⸱os enket⸱o, ĉu ebl⸱os ĝi⸱n iel pli⸱bon⸱ig⸱i.

Inter⸱temp⸱e verd⸱ul⸱o⸱j demand⸱as, ĉu la reg⸱ist⸱ar⸱o kapabl⸱us re⸱ag⸱i al mar⸱a ekologi⸱a katastrof⸱o. La demand⸱o⸱j sekv⸱as la pere⸱o⸱n de kontener⸱a ŝip⸱o sur rif⸱o 22 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n for de Tauranga.

En la mar⸱o⸱n lik⸱is cent⸱o⸱j da tun⸱o⸱j da petrol⸱o el la ŝip⸱o kun 22 filipin⸱a⸱j mar⸱ist⸱o⸱j, registr⸱it⸱a en Liberi⸱o, posed⸱at⸱a de grek⸱a kompani⸱o, kaj lu⸱it⸱a de ali⸱a. Neces⸱is ses semajn⸱o⸱j por for⸱ig⸱i la en⸱mar⸱a⸱n brul⸱aĵ⸱o⸱n.

Industri⸱ist⸱o⸱j

Mal⸱facil⸱a⸱n jar⸱o⸱n fin⸱is Nov-Zeland⸱o per plu⸱a⸱j ter⸱trem⸱o⸱j (la plej fort⸱a: 6,0 laŭ Richter-skal⸱o) en Christchurch. Mult⸱a⸱j urb⸱an⸱o⸱j dev⸱is ripar⸱i si⸱a⸱j⸱n hejm⸱o⸱j⸱n jam la tri⸱a⸱n, kvar⸱a⸱n aŭ eĉ kvin⸱a⸱n foj⸱o⸱n en la last⸱a⸱j 15 monat⸱o⸱j. Industri⸱ist⸱o⸱j anticip⸱as mult⸱a⸱n labor⸱o⸱n por re⸱konstru⸱i la urb⸱o⸱n, sed pro la daŭr⸱a⸱j trem⸱o⸱j tio prokrast⸱iĝ⸱as.

Tri inter⸱naci⸱a⸱j taks⸱ist⸱o⸱j de kredit⸱ind⸱ec⸱o redukt⸱is la kredit⸱a⸱n klasifik⸱o⸱n de NZ pro dub⸱o⸱j pri la nivel⸱o de privat⸱a⸱j ŝuld⸱o⸱j. Problem⸱o⸱j en Eŭrop⸱o kaj Nord-Amerik⸱o ombr⸱e efik⸱as sur la ekonomi⸱a⸱n situaci⸱o⸱n ankaŭ en Nov-Zeland⸱o.

Dum⸱e protest⸱ant⸱o⸱j okup⸱ad⸱as lok⸱o⸱j⸱n en la ĉef⸱a⸱j urb⸱o⸱j, kiel ali⸱lok⸱e tra la mond⸱o, kontraŭ avar⸱ec⸱o kaj korupt⸱o de la plej riĉ⸱a⸱j hom⸱o⸱j kaj (precip⸱e) kompani⸱o⸱j.

D. E. ROGERS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de D. E. Rogers el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Manifestaci⸱o⸱j sed kontraŭ, ne por

Lev⸱iĝ⸱is en Rusi⸱o ond⸱o de protest⸱o⸱j post la decembr⸱a⸱j parlament⸱a⸱j balot⸱o⸱j. Mult⸱a⸱j opini⸱as, ke la rezult⸱o⸱j de la balot⸱o⸱j est⸱is fals⸱it⸱a⸱j. En la inter⸱ret⸱o mult⸱as pruv⸱o⸱j: civit⸱an⸱a⸱j observ⸱ant⸱o⸱j en la balot⸱ej⸱o⸱j registr⸱is mis⸱o⸱j⸱n kaj fals⸱ad⸱o⸱j⸱n kaj tuj afiŝ⸱is inform⸱o⸱j⸱n en la ret⸱o.

Oni do opini⸱as, ke la potenc⸱ul⸱o⸱j tromp⸱is, ke ne valid⸱as la nov⸱elekt⸱it⸱a parlament⸱o. Tamen oficial⸱e akcept⸱it⸱a⸱j est⸱as la rezult⸱o⸱j de la balot⸱o⸱j. Tio far⸱iĝ⸱is last⸱a gut⸱o.

Incendi⸱o⸱j

La protest⸱ant⸱o⸱j sent⸱as ĉef⸱e, ke ne plu ebl⸱as toler⸱i fals⸱o⸱n kaj tromp⸱o⸱n de la flank⸱o de la potenc⸱ul⸱o⸱j. Ne tuj nask⸱iĝ⸱is tiu sent⸱o. Ĉio komenc⸱iĝ⸱is antaŭ du jar⸱o⸱j dum somer⸱a⸱j incendi⸱o⸱j, kiam ŝtat⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j mis⸱inform⸱is pri la brul⸱eg⸱o⸱j. Tiam ordinar⸱a⸱j hom⸱o⸱j unu⸱iĝ⸱is por mem aĉet⸱i ekip⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, organiz⸱i ekspedici⸱o⸱j⸱n al la plej problem⸱a⸱j lok⸱o⸱j, oft⸱e anstataŭ⸱ant⸱e ŝtat⸱a⸱j⸱n fajr⸱o⸱brigad⸱o⸱j⸱n.

En la sam⸱a temp⸱o aper⸱is ali⸱a iniciat⸱o – volont⸱ul⸱a taĉment⸱o Liz⸱a Alert (simil⸱a al Amber Alert en Uson⸱o), por serĉ⸱i hom⸱o⸱j⸱n perd⸱it⸱a⸱j⸱n. Kvin⸱cent volont⸱ul⸱o⸱j unu⸱iĝ⸱is, kiam la polic⸱o rifuz⸱is serĉ⸱i kvin⸱jar⸱a⸱n knab⸱in⸱o⸱n kaj ŝi⸱a⸱n onkl⸱in⸱o⸱n. La volont⸱ul⸱o⸱j montr⸱is si⸱n pli efik⸱a⸱j ol la ŝtat⸱a polic⸱o.

Sitel⸱et⸱o⸱j

Iom pli fru⸱e aper⸱is „blu⸱a⸱j sitel⸱et⸱o⸱j” – nun vast⸱e kon⸱at⸱a mov⸱ad⸱o de aŭt⸱o⸱posed⸱ant⸱o⸱j. Laŭ la trafik⸱regul⸱ar⸱o oni ced⸱u la voj⸱o⸱n al la aŭt⸱o⸱j kun blu⸱a⸱j signal⸱lamp⸱o⸱j sur la tegment⸱o – tiu⸱j uz⸱at⸱a⸱j ĉef⸱e de polic⸱ist⸱a⸱j, fajr⸱o⸱brigad⸱a⸱j kaj ambulanc⸱a⸱j vetur⸱il⸱o⸱j. Sed krom tiu⸱j serv⸱o⸱j ĉirkaŭ mil aŭt⸱o⸱j en Rusi⸱o hav⸱as blu⸱a⸱j⸱n signal⸱lamp⸱o⸱j⸱n. Ili⸱n uz⸱as divers⸱a⸱j alt⸱rang⸱ul⸱o⸱j – de membr⸱o⸱j de la reg⸱ist⸱ar⸱o ĝis estr⸱ar⸱an⸱o⸱j de Gazprom kaj Rusi⸱a⸱j Fer⸱voj⸱o⸱j. La blu⸱a signal⸱lamp⸱o far⸱iĝ⸱is privilegi⸱o de burokrat⸱o⸱j kaj ili⸱a⸱j famili⸱an⸱o⸱j en urb⸱o⸱j plen⸱plen⸱a⸱j je trafik⸱ŝtop⸱iĝ⸱o⸱j. Ŝofor⸱o⸱j de la luks⸱a⸱j aŭt⸱eg⸱o⸱j kun blu⸱a⸱j signal⸱o⸱j oft⸱e tut⸱e ignor⸱as la trafik⸱regul⸱ar⸱o⸱n, kondut⸱as mal⸱bon⸱e kaj minac⸱as al ali⸱a⸱j stir⸱ant⸱o⸱j. Polic⸱ist⸱o⸱j oft⸱e blok⸱as tut⸱a⸱j⸱n avenu⸱o⸱j⸱n dum kelk⸱a⸱j hor⸱o⸱j por ke iu alt⸱rang⸱a burokrat⸱o kur⸱eg⸱u hejm⸱e⸱n sen⸱problem⸱e dum ĉiu⸱j ali⸱a⸱j „ordinar⸱a⸱j person⸱o⸱j”, eĉ ambulanc⸱o⸱j, atend⸱as li⸱n pas⸱i en long⸱a⸱j trafik⸱ŝtop⸱iĝ⸱o⸱j.

La ordinar⸱a⸱j aŭt⸱o⸱posed⸱ant⸱o⸱j rimark⸱is, ke lud⸱il⸱a por⸱infan⸱a sitel⸱et⸱o tre simil⸱as per si⸱a form⸱o al signal⸱lamp⸱o, kaj ili komenc⸱is al⸱glu⸱i blu⸱a⸱j⸱n sitel⸱et⸱o⸱j⸱n sur tegment⸱o⸱j⸱n de si⸱a⸱j aŭt⸱o⸱j kiel protest⸱o kontraŭ la mult⸱ec⸱o de signal⸱lamp⸱o⸱j kaj la blokad⸱o de strat⸱o⸱j. La mov⸱ad⸱o far⸱iĝ⸱is simbol⸱o de civit⸱an⸱a soci⸱o.

Protest⸱ant⸱o⸱j

Pro tio last⸱a⸱temp⸱e ven⸱is sur⸱strat⸱e⸱n protest⸱ant⸱o⸱j, precip⸱e plej kre⸱em⸱a⸱j, kler⸱a⸱j kaj prosper⸱a⸱j person⸱o⸱j. Ili si⸱n organiz⸱as per inter⸱ret⸱a⸱j kaj ali⸱a⸱j soci⸱a⸱j forum⸱o⸱j. Ili dispon⸱as pri pli da sen⸱de⸱pend⸱a⸱j inform⸱o-font⸱o⸱j ol ali⸱a⸱j, mal⸱pli mon⸱hav⸱a⸱j hom⸱o⸱j.

Tiu⸱j ĉi protest⸱ant⸱o⸱j obe⸱as la leĝ⸱o⸱n kaj pag⸱as impost⸱o⸱j⸱n. Ili ne vol⸱as revoluci⸱o⸱n. Sed ili cert⸱as, ke la potenc⸱o⸱n en la land⸱o kapt⸱is korupt⸱ul⸱o⸱j kaj krim⸱ul⸱o⸱j, ke ne plu ekzist⸱as sen⸱de⸱pend⸱a juĝ⸱ist⸱ar⸱o aŭ honest⸱a⸱j polic⸱ist⸱o⸱j. Ili postul⸱as, ke potenc⸱ul⸱o⸱j, juĝ⸱ist⸱o⸱j kaj ĉiu⸱j ali⸱a⸱j obe⸱u la sam⸱a⸱n leĝ⸱ar⸱o⸱n.

Sed jen la problem⸱o. Laŭ⸱leĝ⸱e ne ebl⸱as ŝanĝ⸱i tio⸱n, kio⸱n ili postul⸱as. Ne ebl⸱as nul⸱ig⸱i la rezult⸱o⸱n de la balot⸱o⸱j, ne ebl⸱as eks⸱ig⸱i parlament⸱o⸱n kaj prezid⸱ant⸱o⸱n. Krom⸱e la potenc⸱ul⸱o⸱j mal⸱em⸱as konversaci⸱i kun la protest⸱ant⸱o⸱j.

Fokus⸱o

Ceter⸱e mank⸱as al la protest⸱ant⸱o⸱j fokus⸱o. Ili ne pov⸱as inter⸱konsent⸱i pri unu⸱sol⸱a gvid⸱ant⸱o. Do sur⸱strat⸱e kun⸱ven⸱as tro mal⸱sam⸱a⸱j fort⸱o⸱j: komun⸱ist⸱o⸱j, demokrat⸱o⸱j, naci⸱ist⸱o⸱j, liberal⸱ul⸱o⸱j. Krom⸱e, kaj pli grav⸱e, ili manifestaci⸱as ne por, sed kontraŭ. Do, se Vladimir Putin kaj la parlament⸱o ja eks⸱iĝ⸱us, kiel postul⸱as la protest⸱ant⸱o⸱j, ankoraŭ ne est⸱as propon⸱it⸱a⸱j hom⸱o⸱j, kiu⸱j okup⸱us tiu⸱j⸱n posten⸱o⸱j⸱n.

Ceter⸱e ne klar⸱as la re⸱ag⸱o de la potenc⸱ul⸱o⸱j. La prezid⸱ant⸱o, Dmitrij Medvedev, parol⸱as pri liberal⸱ig⸱o de la leĝ⸱ar⸱o. Putin, tamen, pri⸱mok⸱as la manifestaci⸱ant⸱o⸱j⸱n, dir⸱ant⸱e, ke ili sur⸱strat⸱iĝ⸱as pro mon⸱o. Dum la potenc⸱ul⸱o⸱j parol⸱as pri just⸱ec⸱o, tribunal⸱o⸱j, ne konsider⸱ant⸱e la argument⸱o⸱j⸱n de advokat⸱o⸱j, kondamn⸱as opozici⸱ul⸱o⸱j⸱n al mal⸱liber⸱ej⸱o. Sergej Udalcov kaj Taisija Osipova est⸱as la plej vast⸱e kon⸱at⸱a⸱j.

Ne⸱kongru⸱ec⸱o

Tamen io ŝanĝ⸱iĝ⸱is: la etos⸱o en la soci⸱o, almenaŭ en la plej grand⸱a⸱j kaj grav⸱a⸱j urb⸱o⸱j, Moskv⸱o, Peterburg⸱o. Pli kaj pli klar⸱e vid⸱ebl⸱as ne⸱kongru⸱ec⸱o inter la re⸱ag⸱o⸱j de la potenc⸱ul⸱o⸱j, pli kaj pli klar⸱e aŭd⸱ebl⸱as fals⸱o en ili⸱a⸱j vort⸱o⸱j. Neni⸱u plu kred⸱as al la vort⸱o⸱j de la prezid⸱ant⸱o, neni⸱u plu kred⸱as je sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o kaj just⸱ec⸱o de tribunal⸱o⸱j, neni⸱u plu kred⸱as al politik⸱ist⸱o⸱j kaj ili⸱a⸱j parti⸱o⸱j. Tamen oni ne sci⸱as, kiu⸱n kred⸱i.

Rusi⸱o vek⸱iĝ⸱as. Sed vek⸱iĝ⸱int⸱e, oni dev⸱as el⸱lit⸱iĝ⸱i, pur⸱ig⸱i la dent⸱o⸱j⸱n, maten⸱manĝ⸱i kaj, fin⸱fin⸱e, io⸱n far⸱i.

La decembr⸱a soci⸱a enket⸱o de Lev⸱ad⸱a-centr montr⸱is, ke 45 % de la rusi⸱an⸱o⸱j taks⸱as la last⸱a⸱j⸱n balot⸱o⸱j⸱n mal⸱honest⸱a⸱j, sed 35 % kontent⸱as. Preskaŭ 20 % de la enket⸱it⸱o⸱j cert⸱as, ke okaz⸱os pli da mis⸱o⸱j kaj fals⸱ad⸱o⸱j dum ven⸱ont⸱a⸱j prezid⸱ant⸱a⸱j balot⸱o⸱j. Pri la eks⸱ig⸱o de Putin pret⸱as insist⸱i 35 %, dum 25 % sub⸱ten⸱as la ide⸱o⸱n eks⸱ig⸱i la ĵus elekt⸱it⸱a⸱n parlament⸱o⸱n.

Dmitri BREĈALOV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Dmitri Breĉalov el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Special⸱e send⸱it⸱a

Slovak⸱a diplomat⸱o est⸱as nom⸱um⸱it⸱a special⸱a send⸱it⸱o al Afgani⸱o. Anonc⸱is la ĝeneral⸱a sekretari⸱o de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN), Ban Ki-mu⸱n, ke Ján Kubiš [ja⸱n kub⸱is] ek⸱anstataŭ⸱is la sved⸱a⸱n diplomat⸱o⸱n Staffan de Mistura la 1an januar⸱o 2012.

Kubiš, 59-jar⸱aĝ⸱a, komenc⸱is si⸱a⸱n karier⸱o⸱n en la diplomati⸱a serv⸱o de la tiam⸱a Ĉeĥ⸱o⸱slovaki⸱o. Li parol⸱as kvin lingv⸱o⸱j⸱n kaj est⸱as eks⸱a ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j de Slovaki⸱o (2006-2009). Ek⸱de tiam li okup⸱is ofic⸱o⸱n kiel ĉef⸱o de la Ekonomi⸱a Komision⸱o por Eŭrop⸱o de UN en Ĝenev⸱o.

Postul⸱em⸱a⸱j

Li⸱a nov⸱a posten⸱o est⸱as politik⸱e tikl⸱a. Tri foj⸱o⸱j⸱n en la last⸱a⸱j kvar jar⸱o⸱j est⸱is ŝanĝ⸱it⸱a la special⸱a send⸱it⸱o por Afgani⸱o. Laŭ UN li⸱a posten⸱o en Afgani⸱o est⸱as unu el la plej postul⸱em⸱a⸱j en la mond⸱o.

En Afgani⸱o UN cert⸱ig⸱as politik⸱a⸱n kaj hom⸱am⸱a⸱n help⸱o⸱n kaj inform⸱as pri la kvant⸱o de viktim⸱o⸱j de la konflikt⸱o.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kructagaj kolizi⸱o⸱j

Ankaŭ ĉi-jar⸱e la serb⸱a prezid⸱ant⸱o Bor⸱is Tadić, akompan⸱at⸱e de la rus⸱a ambasador⸱o en Beograd⸱o, decid⸱is vizit⸱i Kosov⸱o⸱n por ĉe⸱est⸱i solen⸱aĵ⸱o⸱j⸱n okaz⸱e de la Kruc⸱a Tag⸱o (ortodoks⸱a krist⸱nask⸱o, la ses⸱a de januar⸱o) kaj mes⸱o⸱n en monaĥ⸱ej⸱o⸱j de Peja kaj Dečan.

Promes⸱is Tadić, ke tio est⸱os privat⸱a vizit⸱o kaj ke li neni⸱o⸱n dir⸱os koncern⸱e politik⸱o⸱n. La reg⸱ist⸱ar⸱o de Kosov⸱o akcept⸱is li⸱n sed popol⸱an⸱o⸱j, gvid⸱at⸱a⸱j de la parti⸱o Mem⸱decid⸱o de Albin Kurt⸱i, fort⸱e protest⸱is ek⸱de la land⸱lim⸱punkt⸱o de Merdar ĝis la koncern⸱a⸱j monaĥ⸱ej⸱o⸱j.

Monaĥ⸱in⸱o

La vizit⸱o⸱n de Tadić kontraŭ⸱star⸱is ankaŭ li⸱a eks⸱edz⸱in⸱o, Ir⸱in⸱a, nun monaĥ⸱in⸱o en Peja. Ŝi pet⸱is help⸱o⸱n de KFOR, la tie⸱a inter⸱naci⸱a pac-trup⸱ar⸱o sub Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at⸱o-Organiz⸱aĵ⸱o, por help⸱i ŝi⸱n por⸱temp⸱e trans⸱lok⸱iĝ⸱i en ali⸱a⸱n monaĥ⸱ej⸱o⸱n, tiu⸱n de Budisan de la distrikt⸱o Klin⸱a.

Malgraŭ promes⸱o⸱j, tamen, Tadić ja parol⸱is pri politik⸱o. „Serbi⸱o neniam re⸱kon⸱os la suveren⸱ec⸱o⸱n de Kosov⸱o kaj neniam rezign⸱os pri paralel⸱a⸱j serb⸱a⸱j struktur⸱o⸱j en kvar komun⸱um⸱o⸱j en la nord⸱a Kosov⸱o”, li dir⸱is.

La kvar komun⸱um⸱o⸱j konsist⸱ig⸱as kvar⸱on⸱o⸱n de la teritori⸱o de Kosov⸱o. Tial la vic⸱ĉef⸱ministr⸱o, Hajredin Kuqi, deklar⸱is, ke oni ne plu al Tadić permes⸱os en⸱ir⸱i Kosov⸱o⸱n ... kio tamen mal⸱facil⸱e kred⸱ebl⸱as.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Itali⸱o plur⸱lingv⸱a: la de⸱ven⸱o de la etrusk⸱a

Itali⸱o, kun si⸱a nun⸱a univers⸱o de dialekt⸱o⸱j kaj minoritat⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, est⸱as en la modern⸱a mond⸱o unu el la land⸱o⸱j plej orient⸱it⸱a⸱j al t.n. plur⸱lingv⸱ec⸱o. Mal⸱pli kon⸱at⸱e est⸱as, ke eĉ en la antikv⸱a epok⸱o la land⸱o est⸱is karakteriz⸱at⸱a de simil⸱a em⸱o al mult⸱lingv⸱ec⸱o: en la ital⸱a du⸱on⸱insul⸱o fakt⸱e kun⸱viv⸱is, antikv⸱e, „mozaik⸱o” de lingv⸱o⸱j mal⸱sam⸱de⸱ven⸱a⸱j, hodiaŭ nur part⸱e kon⸱at⸱a⸱j kaj deĉifr⸱it⸱a⸱j.

Latin⸱o est⸱is komenc⸱e la lingv⸱o de unu⸱sol⸱a urb⸱et⸱o (Romo), tial tut⸱e ne⸱kon⸱at⸱a en la ceter⸱o de la du⸱on⸱insul⸱o, kies loĝ⸱ant⸱o⸱j parol⸱is ali⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n. Ĉi-last⸱a⸱j⸱n (ekzempl⸱e la faliskan, la oskan, la umbr⸱a⸱n, la mesapian, la pravenetan, la lepontan) la fak⸱ul⸱o⸱j kutim⸱e nom⸱as „italikaj lingv⸱o⸱j”. Ni kon⸱as ili⸱n, ĉar ili bon⸱ŝanc⸱e est⸱is ek⸱skrib⸱it⸱a⸱j, antaŭ ol latin⸱o, dis⸱vast⸱iĝ⸱ant⸱e, ili⸱n en⸱glut⸱is. La plej bon⸱e dokument⸱it⸱a (per 11 000 sur⸱skrib⸱o⸱j, al kiu⸱j ĉiu⸱jar⸱e krom⸱a⸱j al⸱don⸱iĝ⸱as) est⸱as la etrusk⸱a. Kia lingv⸱o est⸱is la etrusk⸱a?

Opini⸱o⸱j

Jam en la klasik⸱a epok⸱o kun⸱est⸱is du opini⸱o⸱j. Laŭ la unu⸱a, la etrusk⸱o⸱j est⸱is aŭtokton⸱o⸱j: eventual⸱e, ili mem sufer⸱int⸱is invad⸱o⸱j⸱n de la flank⸱o de ali⸱a⸱j popol⸱o⸱j. Laŭ la du⸱a opini⸱o, ŝuld⸱at⸱a al la verk⸱ist⸱o Herodot⸱o, la etrusk⸱o⸱j ven⸱is mal⸱e el Mal⸱grand⸱azi⸱o. La helen⸱o⸱j kred⸱is, ke Lydos kaj Tyrrhenos (pra⸱patr⸱o⸱j respektiv⸱e de la lidoj kaj de la etrusk⸱o⸱j) frat⸱is. Do, lidoj kaj etrusk⸱o⸱j est⸱is, laŭ ili, parenc⸱a⸱j popol⸱o⸱j. Laŭ tiu tradici⸱o, Tyrrhenos, fuĝ⸱int⸱e el Mal⸱grand⸱azi⸱o, establ⸱iĝ⸱is en Itali⸱o.

Konfirm⸱o

Ĉi tiu versi⸱o ricev⸱is ia⸱n konfirm⸱o⸱n, kiam – fin⸱e de la 19a jar⸱cent⸱o – oni trov⸱is sur la grek⸱a insul⸱o Lemn⸱os sur⸱skrib⸱o⸱n, aŭ pli preciz⸱e du apart⸱a⸱j⸱n sur⸱skrib⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j trov⸱iĝ⸱is sur la sam⸱a stele⸱o. Se la sur⸱skrib⸱o est⸱us skrib⸱it⸱a etrusk⸱e, tio ne mir⸱ig⸱us ni⸱n apart⸱e. Pov⸱us fakt⸱e tem⸱i pri hazard⸱o: ekzempl⸱e, unu⸱op⸱a etrusk⸱o pov⸱us est⸱i mort⸱int⸱a mal⸱proksim⸱e de la propr⸱a patr⸱o⸱land⸱o. Sed la sur⸱skrib⸱o ja est⸱is skrib⸱it⸱a en lingv⸱o „simil⸱a” al la etrusk⸱a. En Lemn⸱os do viv⸱is probabl⸱e popol⸱o, kiu parol⸱is lingv⸱o⸱n simil⸱a⸱n, ne egal⸱a⸱n, al la etrusk⸱a, lingv⸱o⸱n inter⸱ali⸱e ŝajn⸱e eĉ pli arkaik⸱a⸱n ol la komun⸱a etrusk⸱a. Iel ajn, est⸱as klar⸱e, ke ni ne rajt⸱as pro tio supoz⸱i ver⸱a⸱n parenc⸱ec⸱o⸱n inter la etrusk⸱a kaj, ĝeneral⸱e, la lingv⸱o⸱j anatoli⸱a⸱j.

Inter⸱respond⸱o

En la du⸱a kaj tri⸱a jar⸱dek⸱o⸱j de la 20a jar⸱cent⸱o oni ceter⸱e ek⸱deĉifr⸱is la lidan, kaj ŝajn⸱is, ke inter la du lingv⸱o⸱j est⸱as kelk⸱a⸱j simil⸱ec⸱o⸱j. Ekzempl⸱e, en ambaŭ lingv⸱o⸱j est⸱as partikul⸱o enklitik⸱a („-m” aŭ „-um”), iom⸱et⸱e advers⸱a. Sed tem⸱as pri izol⸱a inter⸱respond⸱o, pro tio ver⸱ŝajn⸱e hazard⸱a. Ali⸱a element⸱o, al kiu oni don⸱is pas⸱int⸱ec⸱e mult⸱a⸱n grav⸱ec⸱o⸱n, est⸱as la uz⸱o en la du lingv⸱o⸱j de sam⸱a grafem⸱o (simil⸱a al la cifer⸱o 8), ali⸱lok⸱e ne uz⸱at⸱a, por indik⸱i la fonem⸱o⸱n /f/. La ver⸱o est⸱as tamen, ke tiu sign⸱o ne est⸱is uz⸱at⸱a en la plej mult⸱a⸱j antikv⸱a⸱j etrusk⸱a⸱j sur⸱skrib⸱o⸱j, nur en eg⸱e pli freŝ⸱a⸱j. Do tem⸱as pri post⸱a evolu⸱o, ne pri ĉiam⸱a karakteriz⸱o de la etrusk⸱a alfabet⸱o.

Mal⸱amik⸱o⸱j

Ankaŭ la bulgar⸱a lingv⸱ist⸱o Vladimir Georgiev est⸱is konvink⸱it⸱a pri la anatoli⸱a de⸱ven⸱o de la etrusk⸱a, sed li si⸱n turn⸱is al la hitit⸱a, ne al la lida. Laŭ li, la etrusk⸱a est⸱as antikv⸱a faz⸱o de la hitit⸱a, sed li⸱a teori⸱o ne hav⸱is sukces⸱o⸱n. La punkt⸱o⸱j de kontakt⸱o est⸱as, ankaŭ ĉi-foj⸱e, tro izol⸱a⸱j. En la etrusk⸱a la genitiv⸱o antaŭ⸱vid⸱as ekzempl⸱e la fin⸱aĵ⸱o⸱n „-l”. En la hitit⸱a, sam⸱kiel en la lida, la sufiks⸱o „-l” karakteriz⸱as aparten⸱a⸱j⸱n adjektiv⸱o⸱j⸱n: tia⸱j adjektiv⸱o⸱j trov⸱iĝ⸱as en mult⸱e da ali⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, ekzempl⸱e en latin⸱o: „hostilis” signif⸱as „aparten⸱a al mal⸱amik⸱o” (latin⸱lingv⸱e „hostis”), „puerilis” signif⸱as „aparten⸱a al infan⸱o” (latin⸱e „puer”). La simil⸱ec⸱o de tiu „-l-” al la fin⸱aĵ⸱o „-l” de la etrusk⸱a est⸱as sekv⸱e ver⸱ŝajn⸱e ne tro signif⸱a. Do, la unu⸱sol⸱a lingv⸱o efektiv⸱e kaj pruv⸱it⸱e simil⸱a al la etrusk⸱a est⸱as tiu de la insul⸱o Lemn⸱os en Greki⸱o.

Fantazi⸱o

Kelk⸱a⸱j fak⸱ul⸱o⸱j pri⸱pens⸱is eĉ lig⸱it⸱ec⸱o⸱n de la etrusk⸱a al la eŭsk⸱a, sed tem⸱as pri ne⸱pruv⸱ebl⸱aĵ⸱o⸱j. La nun⸱temp⸱a lingv⸱o⸱scienc⸱o ne akcept⸱as fantazi⸱o⸱n. Ceter⸱e, la lingv⸱a val⸱or⸱o de etrusk⸱a⸱j sur⸱skrib⸱o⸱j vari⸱as: mult⸱a⸱j est⸱as mal⸱long⸱a⸱j kaj ne apart⸱e grav⸱a⸱j (ekzempl⸱e ni hav⸱as propr⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n, tomb⸱a⸱j⸱n skrib⸱o⸱j⸱n ktp). Sed kelk⸱a⸱j de ili est⸱as signif⸱a⸱j, kiel la t.n. Mumi⸱o de Zagreb⸱o, en⸱volv⸱it⸱a en bend⸱o, kiu en⸱ten⸱as tre long⸱a⸱n rit⸱a⸱n tekst⸱o⸱n. Ĝi est⸱as la plej grand⸱a (kaj mal⸱facil⸱a) tekst⸱o en ni⸱a⸱j man⸱o⸱j. Krom la jam menci⸱it⸱a⸱j, kon⸱at⸱as ankaŭ ali⸱a⸱j tekst⸱o⸱j, kiel la t.n. cip⸱o de Peruĝ⸱o (spec⸱o de kontrakt⸱o, kiu rilat⸱as propriet⸱o⸱j⸱n kaj ili⸱a⸱j⸱n lim⸱o⸱j⸱n) aŭ iu vot⸱a sur⸱skrib⸱o, sur or⸱a⸱j lamen⸱o⸱j, el Pyrgi, skrib⸱it⸱a kaj en la etrusk⸱a kaj en la fenic⸱a. La mank⸱o de traduk⸱o⸱j al kon⸱at⸱a⸱j lingv⸱o⸱j ne ebl⸱ig⸱as al ni facil⸱a⸱n traduk⸱ad⸱o⸱n, kvankam la leg⸱ad⸱o de la tekst⸱o⸱j relativ⸱e simpl⸱as. Tio ĉi okaz⸱as, ĉar la etrusk⸱a est⸱is skrib⸱at⸱a en alfabet⸱o tre simil⸱a al la grek⸱a. En la tut⸱a iam⸱a Itali⸱o, kun la sol⸱a escept⸱o de la fenic⸱a⸱j sur⸱skrib⸱o⸱j, oni ĉiam kaj ĉie uz⸱is grek⸱de⸱ven⸱a⸱j⸱n alfabet⸱o⸱j⸱n. La etrusk⸱o⸱j funkci⸱is eĉ kiel „per⸱ant⸱o⸱j” de la grek⸱a alfabet⸱o por ali⸱a⸱j italikaj popol⸱o⸱j.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Lud⸱em⸱a Itali⸱o

Erar⸱as, kiu opini⸱as, ke vort⸱ar⸱o est⸱as nur⸱a (kaj enu⸱ig⸱a) kolekt⸱o de vort⸱o⸱j. Krom tio, vort⸱ar⸱o⸱j sen⸱escept⸱e est⸱as ankaŭ min⸱ej⸱o⸱j, el kiu⸱j oni pov⸱as ĉerp⸱i signif⸱o⸱j⸱n, son⸱o⸱j⸱n, histori⸱o⸱j⸱n, bild⸱o⸱j⸱n, koncept⸱o⸱j⸱n, el⸱vok⸱o⸱j⸱n kaj, per et⸱a pen⸱o, viv⸱manier⸱o⸱j⸱n komplet⸱a⸱j⸱n. Ili kutim⸱e simbol⸱as ankaŭ la kultur⸱o⸱n – unik⸱a⸱n kaj ne⸱ripet⸱ebl⸱a⸱n – de iu naci⸱o. Tia en⸱konduk⸱o est⸱as apart⸱e taŭg⸱a por prezent⸱i nov⸱a⸱n vort⸱ar⸱o⸱n Dizionario de⸱i giochi (Vort⸱ar⸱o de lud⸱o⸱j), verk⸱it⸱a⸱n de la ital⸱o⸱j Andre⸱a Angiolino kaj Beniamino Sidoti kaj publik⸱ig⸱it⸱a⸱n antaŭ ne⸱long⸱e de la el⸱don⸱ej⸱o Zanichelli [dzanikeli]: ĝi donac⸱as al la leg⸱ant⸱o ne simpl⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n, sed ĉiu⸱spec⸱a⸱j⸱n lud⸱o⸱j⸱n kun ili⸱a apart⸱a vort⸱trezor⸱o, tiel est⸱ig⸱ant⸱e la unu⸱a⸱n komplet⸱a⸱n inventar⸱o⸱n de lud⸱o⸱j pli-mal⸱pli dis⸱vast⸱iĝ⸱int⸱a⸱j en la t.n. „bel⸱a land⸱o” (ital⸱e „belpaese”).

Ŝnur⸱tir⸱ad⸱o

Foli⸱um⸱ant⸱e ĉi tiu⸱n verk⸱o⸱n, oni pov⸱as plen⸱komplet⸱e inform⸱iĝ⸱i pri ĉi⸱a⸱j rond⸱o⸱danc⸱o⸱j kaj soliter⸱o⸱j, sam⸱e kiel pri la origin⸱o de ŝnur⸱tir⸱ad⸱o kaj de la ond⸱a fer⸱voj⸱o, kun sekci⸱o specif⸱a pri la lud⸱il⸱o⸱j jam en⸱ir⸱int⸱a⸱j en la histori⸱o⸱n de la land⸱o: elektr⸱a⸱j trajn⸱et⸱o⸱j, aŭt⸱o⸱kur⸱ej⸱o⸱j, la tabl⸱o⸱futbal⸱o calciobalilla [kalĉobalila], ital⸱a⸱j lud⸱kart⸱o⸱j (mal⸱sam⸱a⸱j de urb⸱o al urb⸱o kaj ne tre simil⸱a⸱j al la franc⸱a⸱j) aŭ popular⸱a⸱j pup⸱o⸱j, kiel t.n. Cicciobello [ĉiĉobelo] aŭ la ne⸱pere⸱em⸱a Barbi⸱e [barb⸱i].

Amator⸱o⸱j kaj veteran⸱o⸱j

La vort⸱ar⸱o, kiu⸱n neolog⸱ism⸱e oni nom⸱u ĉi-okaz⸱e pli ĝust⸱e „lud⸱ar⸱o”, en⸱hav⸱as 1200 paĝ⸱o⸱j⸱n kaj 6500 artikol⸱o⸱j⸱n, per⸱e de kiu⸱j la aŭtor⸱o⸱j laŭ⸱long⸱e kaj laŭ⸱larĝ⸱e esplor⸱as la rav⸱a⸱n lud⸱a⸱n univers⸱o⸱n, sub⸱divid⸱it⸱a⸱n en la jen⸱a⸱j⸱n ĉef⸱a⸱j⸱n kategori⸱o⸱j⸱n: tabl⸱o⸱lud⸱o⸱j, mov⸱o⸱lud⸱o⸱j, vort⸱lud⸱o⸱j, rol⸱lud⸱o⸱j, lud⸱o⸱j popol⸱a⸱j, infan⸱a⸱j, inteligent⸱a⸱j kaj eĉ – kiel glos⸱as la vort⸱ar⸱a sur⸱skrib⸱aĵ⸱o – mal⸱sprit⸱a⸱j. Tia el⸱don⸱aĵ⸱o, kompren⸱ebl⸱e, ne streĉ⸱as si⸱n tiom al ge⸱knab⸱et⸱o⸱j „ĉas⸱ant⸱a⸱j” interes⸱a⸱j⸱n temp⸱o⸱pas⸱ig⸱il⸱o⸱j⸱n. Ĝi fakt⸱e ne⸱mank⸱ig⸱ebl⸱as en la bibliotek⸱o de amator⸱o⸱j kaj veteran⸱o⸱j, de sci⸱vol⸱ul⸱o⸱j kaj nostalgi⸱ul⸱o⸱j, kaj ĝeneral⸱e de ĉiu⸱aĝ⸱a⸱j hom⸱o⸱j: de kiu, ali⸱vort⸱e, vol⸱as re⸱freŝ⸱ig⸱i si⸱a⸱n memor⸱o⸱n pri eks⸱mod⸱iĝ⸱int⸱a aŭ tut⸱e forges⸱it⸱a lud⸱o el la propr⸱a infan⸱aĝ⸱o; de kiu cel⸱as mal⸱kovr⸱i la origin⸱o⸱n de iu teknik⸱a aŭ rid⸱ig⸱a termin⸱o; aŭ de tiu⸱j (ekzempl⸱e ŝak⸱ist⸱o⸱j), kiu⸱j dezir⸱as pri⸱stud⸱i nov⸱a⸱j⸱n „mov⸱o⸱j⸱n” aŭ kompren⸱i la artifik⸱o⸱j⸱n de la advers⸱ul⸱o⸱j.

Vademekumo

Jam mult⸱as la aĉet⸱int⸱o⸱j de tiu ĉi interes⸱a vademekumo, kiu rapid⸱e kaj facil⸱e ebl⸱ig⸱as ident⸱ig⸱i eĉ la plej mister⸱a⸱j⸱n lud⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j trov⸱ebl⸱as en sub⸱tegment⸱o⸱j kaj kel⸱o⸱j aŭ foj⸱e observ⸱ebl⸱as en muze⸱o⸱j kaj popol⸱fest⸱o⸱j. Sam⸱temp⸱e la vort⸱ar⸱o mal⸱kaŝ⸱as, al la fremd⸱ul⸱o⸱j, rilat⸱o⸱n de la ital⸱a⸱j civiliz⸱o kaj kultur⸱o, kiu est⸱as kutim⸱e flank⸱e⸱las⸱at⸱a aŭ sub⸱taks⸱at⸱a, sur kiu tamen baz⸱iĝ⸱as plur⸱e da dir⸱manier⸱o⸱j – kaj, se tiel dir⸱i, „far⸱manier⸱o⸱j” – de la ankoraŭ (malgraŭ la ekonomi⸱a⸱j mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j) lud⸱em⸱a ital⸱a soci⸱o.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

El urb⸱o⸱j kamp⸱ar⸱e⸱n

Kvin⸱el⸱cent⸱e kresk⸱is la loĝ⸱ant⸱ar⸱o en Aŭstri⸱o dum la last⸱a⸱j 10 jar⸱o⸱j. Tio ekvivalent⸱as al 400 000 person⸱o⸱j, tiel ke en Aŭstri⸱o viv⸱as nun 8,43 milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j.

Jen la rezult⸱o⸱j de popol⸱nombr⸱ad⸱o unu⸱a⸱foj⸱e okaz⸱int⸱a sur⸱baz⸱e de loĝ⸱ad⸱o-registr⸱o⸱j. La esplor⸱o⸱j montr⸱as ankaŭ, ke loĝ⸱ant⸱o⸱j tendenc⸱as fuĝ⸱i el urb⸱o⸱j kamp⸱ar⸱e⸱n. Krom⸱e la soci⸱o mal⸱jun⸱iĝ⸱as.

Ĉiu⸱j federaci⸱a⸱j land⸱o⸱j pli⸱mult⸱ig⸱is si⸱a⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n, sed plej⸱e Vien⸱o (+ 11,2 %), Vorarlberg kaj Tirol⸱o (po + 5,7 %). En la federaci⸱a ĉef⸱urb⸱o Vien⸱o loĝ⸱as nun 1,72 milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j, ankaŭ ĉi-foj⸱e pli ol la loĝ⸱ant⸱ar⸱o de Mal⸱supr⸱a Aŭstri⸱o. Sol⸱a escept⸱o est⸱as Karinti⸱o, el kiu ek⸱de jar⸱o⸱j fuĝ⸱as kler⸱ul⸱o⸱j al Stiri⸱o kaj Vien⸱o.

Urb⸱o⸱j

La plej grand⸱a⸱n pli⸱iĝ⸱o⸱n de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o hav⸱as urb⸱o⸱j kaj ties ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o⸱j. Inter la provinc⸱a⸱j ĉef⸱urb⸱o⸱j pint⸱e est⸱as Graz kun + 16,8 % da loĝ⸱ant⸱o⸱j, sekv⸱at⸱a de Eisenstadt (+ 16 %) kaj Vien⸱o.

Aŭstr⸱o⸱j iĝ⸱as pli kaj pli mal⸱jun⸱a⸱j. Ek⸱de 2001 pli⸱iĝ⸱is la averaĝ⸱a aĝ⸱o je 2,2 jar⸱o⸱j kaj ĝi nun est⸱as 41,9 jar⸱o⸱j. Grand⸱a pli⸱mult⸱iĝ⸱o est⸱as ĉe la generaci⸱o 65+: ĝi pli⸱iĝ⸱is je 20,6 %. La vir⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o est⸱as averaĝ⸱e je 2,8 jar⸱o⸱j pli jun⸱a ol la vir⸱in⸱a.

La nombr⸱o de ekster⸱land⸱an⸱o⸱j drast⸱e kresk⸱is. Nun en Aŭstri⸱o ĉiu naŭ⸱a person⸱o (en⸱tut⸱e 957 000) hav⸱as ekster⸱land⸱a⸱n ŝtat⸱an⸱ec⸱o⸱n. German⸱o⸱j kun 152 000 person⸱o⸱j est⸱as la plej grand⸱a en⸱migr⸱int⸱o-grup⸱o. Plej grand⸱a⸱n part⸱o⸱n de ekster⸱land⸱an⸱o⸱j hav⸱as Vien⸱o (13,3 %), Vorarlberg (13,3 %) kaj Salcburg⸱o (13,1 %).

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ĉu sort⸱o ...

Tut⸱e ordinar⸱a, ver⸱ŝajn⸱e, ebl⸱as nom⸱i mi⸱a⸱n viv⸱o⸱n. Mi mem est⸱as ordinar⸱a, mez⸱aĝ⸱a, jam preskaŭ 40-jar⸱a, vir⸱o, nek fam⸱a scienc⸱ist⸱o, nek politik⸱ist⸱o aŭ aktor⸱o. Ankaŭ mi⸱a profesi⸱o est⸱as ordinar⸱a – kurac⸱ist⸱o, se esprim⸱i pli ĝust⸱e, kirurg⸱o. Kaj ankaŭ ne ebl⸱as nom⸱i mi⸱n perfekt⸱a kirurg⸱o. Ankaŭ ĉi tie mi est⸱as tut⸱e ordinar⸱a. Tamen, ankaŭ ne mal⸱bon⸱a, kiel oni dir⸱as. Foj-foj⸱e mi far⸱as sukces⸱a⸱j⸱n operaci⸱o⸱j⸱n, sed la mal⸱facil⸱a⸱j⸱n, komplik⸱a⸱j⸱n mi dum⸱e ne kuraĝ⸱as far⸱i, nur asist⸱as.

Person⸱a viv⸱o: nu, ĉi tie ebl⸱as dir⸱i, ke mi diferenc⸱as de la pli⸱mult⸱o da ali⸱a⸱j hom⸱o⸱j. Mi est⸱as sol⸱ul⸱o. Antaŭ⸱e mi loĝ⸱is kun mi⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j, sed jam de⸱long⸱e tiu⸱j est⸱as for⸱pas⸱int⸱a⸱j, kaj mi rest⸱is sol⸱a. Nek edz⸱in⸱o⸱n, nek infan⸱o⸱j⸱n mi hav⸱as. Ver⸱ŝajn⸱e mi est⸱as normal⸱a vir⸱o, sed ial mi tim⸱as vir⸱in⸱o⸱j⸱n. Mi tim⸱as demand⸱i ili⸱n pri io kaj ricev⸱i negativ⸱a⸱n respond⸱o⸱n.

Eĉ ŝat⸱okup⸱o⸱n ia⸱n mi ne hav⸱as – mi ne est⸱as kolekt⸱ant⸱o de io, mi ne ŝat⸱as ĉas⸱i aŭ fiŝ⸱kapt⸱i, kio⸱n kutim⸱e ŝat⸱as mult⸱a⸱j vir⸱o⸱j – ĉiam mi kompat⸱as best⸱o⸱j⸱n kaj fiŝ⸱o⸱j⸱n. La tut⸱a⸱n temp⸱o⸱n mi pas⸱ig⸱as aŭ en hospital⸱o, kie mi labor⸱as (kaj, kio est⸱as interes⸱a, mi eg⸱e ŝat⸱as mi⸱a⸱n labor⸱o⸱n), aŭ hejm⸱e, ĉef⸱e leg⸱ant⸱e libr⸱o⸱j⸱n. Jes, la leg⸱ad⸱o ebl⸱e est⸱as mi⸱a sol⸱a ŝat⸱okup⸱o.

***

Mi decid⸱is re⸱ven⸱i hejm⸱e⸱n per⸱pied⸱e. Ĉef⸱e pro tio, ke mi ŝat⸱as promen⸱i, des pli post long⸱e⸱daŭr⸱a, sufiĉ⸱e streĉ⸱a labor⸱o, kaj krom⸱e mi oft⸱e re⸱ven⸱as per⸱pied⸱e, ĉar aŭt⸱o⸱mobil⸱o⸱n mi simpl⸱e ne hav⸱as.

La voj⸱o de la hospital⸱o al mi⸱a hejm⸱o ne est⸱as long⸱a. Mi bezon⸱as nur proksim⸱um⸱e 35-40 minut⸱o⸱j⸱n por per⸱pied⸱e ating⸱i mi⸱a⸱n hejm⸱o⸱n. Sed ĝi hav⸱as ne tiom agrabl⸱a⸱n pec⸱o⸱n – mi dev⸱as preter⸱ir⸱i ĉiam mal⸱zorg⸱at⸱a⸱n arb⸱ar⸱et⸱o⸱n, plen⸱a⸱n je divers⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j. Mi en⸱tut⸱e ne pov⸱as kompren⸱i hom⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j promen⸱ant⸱e for⸱ĵet⸱as ie⸱n ajn divers⸱a⸱j⸱n ne bezon⸱at⸱a⸱j⸱n ĉifon⸱o⸱j⸱n, rest⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de ia⸱j manĝ⸱et⸱aĵ⸱o⸱j, ia⸱j⸱n paper⸱o⸱j⸱n kaj simil⸱a⸱j⸱n. Kaj krom⸱e, mi ne ŝat⸱as tiu⸱n voj⸱pec⸱o⸱n, ĉar ĝi ĉiam est⸱is kaj est⸱as en mal⸱lum⸱o. Neni⸱a⸱j lum⸱ig⸱il⸱o⸱j est⸱as laŭ la voj⸱o. Kaj mi, ne tre bon⸱e vid⸱ant⸱e, precip⸱e en mal⸱lum⸱o, dev⸱as tiu⸱n part⸱o⸱n ir⸱i „laŭ⸱memor⸱e”.

Mi ir⸱is trankvil⸱e, profund⸱e spirant⸱e la aer⸱o⸱n kaj sent⸱ant⸱e la ter⸱o⸱n re⸱freŝ⸱ig⸱it⸱a post ne⸱long⸱e⸱daŭr⸱a pluv⸱o. Ebl⸱e neni⸱o okaz⸱us, se mi ne streĉ⸱us kiel ĉiam mi⸱a⸱j⸱n orel⸱o⸱j⸱n. Hom⸱o⸱j, kiu⸱j hav⸱as ne perfekt⸱a⸱n vid⸱kapabl⸱o⸱n, mult⸱e pli streĉ⸱e ten⸱as si⸱a⸱n aŭd⸱kapabl⸱o⸱n. Kaj preter⸱ir⸱ant⸱e ĝust⸱e tiu⸱n voj⸱pec⸱o⸱n ne ŝat⸱at⸱a⸱n de mi, hazard⸱e mi ek⸱aŭd⸱is ia⸱n apenaŭ aŭd⸱ebl⸱a⸱n ĝem⸱o⸱n. Mi mult⸱e pli streĉ⸱is mi⸱a⸱j⸱n okul⸱o⸱j⸱n kaj ĉe proksim⸱a⸱j arbust⸱o⸱j rand⸱e de la voj⸱o mi ek⸱vid⸱is ia⸱n griz⸱a⸱n makul⸱o⸱n. Tio evident⸱iĝ⸱is est⸱i hel⸱a vest⸱aĵ⸱o de vir⸱in⸱o, kiu kuŝ⸱is sen⸱mov⸱e. Se ŝi ne est⸱us far⸱int⸱a tiu⸱n ĝem⸱o⸱n, mi plej ver⸱ŝajn⸱e ne est⸱us rimark⸱int⸱a ŝi⸱n.

Atent⸱e, kiel permes⸱is al mi mal⸱lum⸱o, mi observ⸱is, kio okaz⸱is al la vir⸱in⸱o. Mi ne pov⸱is ven⸱i al ia konkret⸱a resum⸱o. Est⸱is bezon⸱at⸱a rapid⸱a medicin⸱a help⸱o. Feliĉ⸱e mi ne pov⸱as taks⸱i mi⸱n mal⸱fort⸱a. Kaj mi pren⸱is la vir⸱in⸱o⸱n sur⸱brak⸱e⸱n kaj port⸱is ŝi⸱n kiel ebl⸱e plej rapid⸱e en la hospital⸱o⸱n. Feliĉ⸱e tiu re⸱a voj⸱o ne est⸱is long⸱a.

Kiel oft⸱e okaz⸱as, en koridor⸱o⸱j de la hospital⸱o mi renkont⸱is neniu⸱n. Bon⸱e, ke mi mem est⸱is labor⸱ant⸱a tie kaj orient⸱iĝ⸱is en ĝi. Rapid⸱e mi port⸱is la vir⸱in⸱o⸱n en liber⸱a⸱n ĉambr⸱o⸱n kaj jam tie komenc⸱is atent⸱e observ⸱i kaj esplor⸱i, kio okaz⸱is. Kiel help⸱ant⸱o⸱n mi vok⸱is fleg⸱ist⸱in⸱o⸱n, relativ⸱e jun⸱a⸱n, sed spert⸱a⸱n kaj silent⸱em⸱a⸱n. Al mi ĉiam plaĉ⸱is, kiel ŝi labor⸱as.

La observ⸱ad⸱o montr⸱is, ke la kompat⸱ind⸱a hav⸱as ia⸱n freŝ⸱a⸱n bat⸱makul⸱o⸱n, pro kiu ŝi mem kaj ŝi⸱a vest⸱aĵ⸱o est⸱is makul⸱it⸱a⸱j per sang⸱o. Evident⸱e ŝi perd⸱is la konsci⸱o⸱n pro fort⸱a bat⸱o, ricev⸱it⸱a ĉu post fal⸱o, ĉu de iu. Laŭ oni⸱dir⸱o⸱j en ni⸱a urb⸱o kaj ĉef⸱e en ni⸱a region⸱o konstant⸱e „ag⸱is” iu seks-mani⸱ul⸱o. Sed mi kun la fleg⸱ist⸱in⸱o ne trov⸱is spur⸱o⸱j⸱n de ia⸱j per⸱fort⸱o⸱j.

***

Pas⸱is tri diurn⸱o⸱j, post kiam la jun⸱ul⸱in⸱o traf⸱is en la hospital⸱o⸱n. Ĉiu⸱tag⸱e mi vizit⸱ad⸱is ŝi⸱n, sed ne est⸱is vid⸱ebl⸱e iu⸱j tre pozitiv⸱a⸱j ŝanĝ⸱o⸱j. Ŝi est⸱is sam⸱e sen⸱konsci⸱a. Ebl⸱e la traŭmat⸱it⸱a kap⸱o – post serioz⸱a observ⸱ad⸱o sur ĝi est⸱is bon⸱e vid⸱ebl⸱a post⸱sekv⸱o de tiu bat⸱o – ne permes⸱is al la pacient⸱o rapid⸱e re⸱konsci⸱iĝ⸱i.

Tamen mi esper⸱is, ke ŝi iom post iom re⸱konsci⸱iĝ⸱os. Ĉe tag⸱a lum⸱o, ankaŭ ĉe la elektr⸱a est⸱is vid⸱ebl⸱a, kiom ŝi jun⸱as kaj bel⸱as. Iom pli ol mez⸱alt⸱a, blank⸱har⸱a. Ŝi⸱a korp⸱o montr⸱is, ke sport⸱a⸱j okup⸱o⸱j por ŝi ne est⸱as fremd⸱a⸱j. Ŝi ebl⸱e est⸱is ia sport⸱ist⸱in⸱o, sed ne naĝ⸱ist⸱o – ĉe tiu⸱j plej fort⸱as ŝultr⸱o⸱j kaj brak⸱o⸱j ... Kompren⸱ebl⸱e, mi ne est⸱as special⸱ist⸱o, sed io⸱n en la afer⸱o mi tamen kompren⸱as.

Mi ankaŭ prov⸱is el polic⸱a⸱j font⸱o⸱j trov⸱i io⸱n pri mal⸱aper⸱int⸱a vir⸱in⸱o. Sed, sen⸱sukces⸱e ...

Ven⸱is la kvin⸱a tag⸱o de ŝi⸱a ek⸱est⸱o en la hospital⸱o. Mi de⸱nov⸱e est⸱is deĵor⸱ant⸱a kurac⸱ist⸱o. Post kutim⸱a⸱j procedur⸱o⸱j, post vizit⸱o al mi⸱a⸱j pacient⸱o⸱j, mi por⸱temp⸱e ek⸱sid⸱is ĉe la lit⸱o de ni⸱a ne⸱kon⸱at⸱in⸱o. Mi jam rimark⸱is, ke al mi plaĉ⸱as deĵor⸱i ĝust⸱e ĉe ŝi⸱a lit⸱o.

– Kie mi est⸱as? – hazard⸱e ek⸱aŭd⸱is mi mal⸱fort⸱a⸱n voĉ⸱o⸱n de la jun⸱ul⸱in⸱o. Mi ne sci⸱as, ebl⸱e tio est⸱as mi⸱a subjektiv⸱a opini⸱o, sed la voĉ⸱o, malgraŭ tio, ke ĝi est⸱is tre mal⸱fort⸱a, est⸱is melodi⸱a, bel⸱eg⸱a. Almenaŭ ankaŭ ĝi plaĉ⸱is al mi, sam⸱e kiel la jun⸱ul⸱in⸱o mem.

– Vi est⸱as en hospital⸱o. Ĉu vi memor⸱as, kio al vi okaz⸱is? – re⸱eĥ⸱is mi.

– Ne. Sed ... kiu mi est⸱as?

– Ĉu vi ne memor⸱as, kio est⸱is antaŭ kelk⸱a⸱j tag⸱o⸱j? Kie vi est⸱is? Kie promen⸱is? Ebl⸱e vi ie⸱n rapid⸱is laŭ la ofic⸱a⸱j dev⸱o⸱j?

Ŝi de⸱nov⸱e ferm⸱is si⸱a⸱j⸱n okul⸱o⸱j⸱n. Est⸱is vid⸱ebl⸱e, ke tiu⸱j komenc⸱a⸱j fraz⸱o⸱j por ŝi est⸱is sen⸱fort⸱ig⸱a⸱j. Mi prov⸱is de⸱nov⸱e vek⸱i ŝi⸱n:

– Ni bezon⸱as plen⸱ig⸱i mal⸱san⸱foli⸱et⸱o⸱n. Bon⸱vol⸱u respond⸱i kelk⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n. Kiu vi est⸱as?

Ek⸱reg⸱is silent⸱o. Post iom da temp⸱o mi ek⸱aŭd⸱is:

– Mi ne memor⸱as, kiu mi est⸱as. Ver⸱e, kiu mi est⸱as? Kaj kiel mi ĉi tie⸱n traf⸱is?

– Nu, pri la unu⸱a demand⸱o, mi ne pov⸱as ĝi⸱n respond⸱i. Kaj pri la du⸱a ... Mi mem port⸱is vi⸱n ĉi tie⸱n, post kiam mi ek⸱vid⸱is vi⸱n mal⸱fru⸱vesper⸱e proksim⸱e al ni⸱a hospital⸱o, kuŝ⸱ant⸱a⸱n sen⸱mov⸱e kaj sen⸱konsci⸱e ... Sed kiel vi traf⸱is al tiu lok⸱o ... Ĝust⸱e pro tio ni ŝat⸱us ek⸱sci⸱i de vi, kio al vi okaz⸱is.

Ŝi⸱a forges⸱em⸱o, amnezi⸱o est⸱is tut⸱e natur⸱a. Foj-foj⸱e pov⸱as okaz⸱i simil⸱aĵ⸱o⸱j. Tamen, mi⸱a spert⸱o postul⸱is pli serioz⸱a⸱n rilat⸱o⸱n al tiu event⸱o. Iam en kin⸱ej⸱o mi spekt⸱is, kiel iu murd⸱ist⸱o por si⸱n kaŝ⸱i de la polic⸱o pro iu serioz⸱a krim⸱o far⸱is iu⸱n ordinar⸱a⸱n ŝtel⸱o⸱n, esperant⸱e kaŝ⸱iĝ⸱i ĝust⸱e en la lok⸱o⸱j, kie oni li⸱n plej ver⸱ŝajn⸱e ne serĉ⸱os ... Ĉu ni⸱a ne⸱kon⸱at⸱in⸱o hazard⸱e ne far⸱is ia⸱n krim⸱o⸱n kaj nun simpl⸱e lud⸱as si⸱a⸱n rol⸱o⸱n kun la amnezi⸱o? Bon⸱e est⸱as, ke unu el mi⸱a⸱j amik⸱o⸱j labor⸱as ĝust⸱e en polic⸱ej⸱o, kaj mi tut⸱e simpl⸱e pov⸱as demand⸱i ĉe li pri tiu konkret⸱a okaz⸱int⸱aĵ⸱o.

Mi⸱a amik⸱o rakont⸱is mult⸱a⸱j⸱n interes⸱a⸱j⸱n fakt⸱o⸱j⸱n pri krim⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j divers⸱manier⸱e kaŝ⸱iĝ⸱as de la polic⸱o. Krom⸱e mi ek⸱sci⸱is, kiom da hom⸱o⸱j est⸱as simpl⸱e perd⸱it⸱a⸱j en ni⸱a land⸱o. Inter tiu⸱j est⸱as kaj jun⸱a⸱j infan⸱o⸱j, kaj emerit⸱o⸱j, sed ankaŭ mez⸱aĝ⸱a⸱j. Nu mi iel pov⸱as kompren⸱i perd⸱it⸱a⸱j⸱n emerit⸱o⸱j⸱n. Est⸱as moment⸱o⸱j, kiam jam aĝ⸱a person⸱o, for⸱ir⸱int⸱e el la hejm⸱o ekzempl⸱e en vend⸱ej⸱o⸱n, tut⸱e forges⸱as, kie situ⸱as li⸱a hejm⸱o. Al mi oni rakont⸱is pri simil⸱a⸱j okaz⸱aĵ⸱o⸱j. Iom mi pov⸱as kompren⸱i ankaŭ perd⸱iĝ⸱o⸱n de et⸱ul⸱o⸱j. En la jun⸱a aĝ⸱o infan⸱o⸱j serĉ⸱as aventur⸱o⸱j⸱n kaj ankoraŭ ne tre bon⸱e memor⸱as la voj⸱o⸱n al si⸱a hejm⸱o. Sed mez⸱aĝ⸱ul⸱o⸱j ...

Nek pri la hom⸱o⸱j (jun⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j), kiu⸱j si⸱n kaŝ⸱as de la polic⸱o, nek pri jun⸱ul⸱in⸱o⸱j, kies mal⸱aper⸱o⸱n oni anonc⸱is, mi⸱a amik⸱o ĉe la polic⸱ej⸱o pov⸱is rakont⸱i. Simil⸱a⸱j okaz⸱aĵ⸱o⸱j ne est⸱is. Kaj la temp⸱o postul⸱is io⸱n pens⸱i plu⸱e. Ni⸱a ne⸱kon⸱at⸱in⸱o jam pli-mal⸱pli re⸱san⸱iĝ⸱is, kaj jam est⸱is temp⸱o liber⸱ig⸱i lok⸱o⸱n por ali⸱a⸱j pacient⸱o⸱j. Sed kie⸱n ŝi ir⸱u? Ŝi ja ne memor⸱is, kie ŝi loĝ⸱is, ebl⸱e eĉ en ali⸱a urb⸱o ...

Las⸱i ŝi⸱n plu daŭr⸱ig⸱i la viv⸱o⸱n en ia dom⸱o por emerit⸱o⸱j, por mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j ne hav⸱as parenc⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ili⸱n pri⸱zorg⸱as, mi ne vol⸱is. Do, mi decid⸱is, ke ŝi pov⸱as iom⸱a⸱n temp⸱o⸱n post la hospital⸱a period⸱o pas⸱ig⸱i en mi⸱a somer⸱dom⸱et⸱o. Ĝi ne est⸱is grand⸱a – du ĉambr⸱et⸱o⸱j kaj kuir⸱ej⸱o. Sed la natur⸱o apud⸱e ĉarm⸱as. Mi ne tiom oft⸱e vizit⸱ad⸱as mi⸱a⸱n somer⸱dom⸱et⸱o⸱n por ĝen⸱i la nov⸱loĝ⸱ant⸱o⸱n. Iam ankoraŭ mi⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j mult⸱e okup⸱iĝ⸱is pri ĝi, kaj fakt⸱e ili ek⸱konstru⸱is ĝi⸱n kaj zorg⸱is pri la apud⸱e kresk⸱ant⸱a⸱j frukt⸱arb⸱o⸱j. Mi mem est⸱is nur help⸱ant⸱o. Do, est⸱is tut⸱e bon⸱e loĝ⸱ig⸱i la jun⸱ul⸱in⸱o⸱n en la dom⸱et⸱o, kie ŝi pov⸱is est⸱i ver⸱a mastr⸱in⸱o. Neces⸱is nur produkt⸱o⸱j⸱n proviz⸱i, ĉio ceter⸱a tie jam est⸱is.

Mi pov⸱is de temp⸱o al temp⸱o vizit⸱ad⸱i la pacient⸱o⸱n – ja tut⸱egal⸱e ŝi rest⸱as mi⸱a pacient⸱o – kaj kontrol⸱ad⸱i la san⸱stat⸱o⸱n. Mi jam sent⸱is, ke por mi tio est⸱as ne nur⸱a labor⸱o, ne nur⸱a krom⸱a zorg⸱o pri mal⸱san⸱ul⸱o, sed ia plezur⸱o, mi pli kaj pli lig⸱iĝ⸱is al ŝi. Pli oft⸱e mi est⸱is pens⸱ant⸱a pri ŝi kaj pri ni⸱a⸱j rilat⸱o⸱j. Ja tiu⸱j babil⸱ad⸱o⸱j inter ni po⸱iom⸱et⸱e vast⸱iĝ⸱is, ni komenc⸱is pli profund⸱e kon⸱i unu la ali⸱a⸱n. Kaj tut⸱e ne grav⸱as, ke ŝi fakt⸱e ne memor⸱as si⸱a⸱n pas⸱int⸱ec⸱o⸱n – ven⸱os temp⸱o, kaj ŝi ĉio⸱n pov⸱os re⸱memor⸱i. Ĉu ne sort⸱o est⸱as, ke tiu okaz⸱int⸱aĵ⸱o donac⸱is al mi ebl⸱o⸱n prov⸱i ŝanĝ⸱i mi⸱a⸱n fraŭl⸱a⸱n viv⸱o⸱n, eĉ jam pri tio mi komenc⸱is pens⸱i ...

Dmitrij CIBULEVSKIJ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Dmitrij Cibulevskij el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Tri⸱hom⸱a⸱j famili⸱o⸱j

Parol⸱ant⸱e inter mez⸱aĝ⸱ul⸱o⸱j pri famili⸱o⸱j, oni oft⸱e demand⸱as, ĉu oni hav⸱as fil⸱o⸱n aŭ fil⸱in⸱o⸱n. Mal⸱oft⸱e oni demand⸱as, ĉu oni hav⸱as kaj fil⸱o⸱n kaj fil⸱in⸱o⸱n, ĉar nun⸱temp⸱e en Ĉini⸱o famili⸱o⸱j konsist⸱as plej⸱part⸱e el nur tri hom⸱o⸱j.

Pro intern⸱a⸱j milit⸱o⸱j kaj ali⸱land⸱a⸱j invad⸱o⸱j dum long⸱a temp⸱o ne⸱ebl⸱is al la ĉin⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o kresk⸱i. En 1949, kiam fond⸱iĝ⸱is Ĉin⸱a Popol⸱a Respublik⸱o, la loĝ⸱ant⸱ar⸱o nombr⸱is nur ĉirkaŭ 0,4 miliard⸱o⸱j⸱n.

La tiam⸱a prezid⸱ant⸱o, Maŭ Zedong, kuraĝ⸱ig⸱is vir⸱in⸱o⸱j⸱n patr⸱in⸱iĝ⸱i: ju pli da hom⸱o⸱j, des pli fort⸱a la land⸱o. Ceter⸱e ĉin⸱a proverb⸱o dir⸱as, ke ju pli da infan⸱o⸱j, des pli feliĉ⸱a la est⸱ont⸱ec⸱o.

Special⸱ist⸱o⸱j

Pro tio rapid⸱e kresk⸱is la ĉin⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o. Post ĉirkaŭ 30 jar⸱o⸱j ĝi du⸱obl⸱iĝ⸱is. Kelk⸱a⸱j special⸱ist⸱o⸱j not⸱is problem⸱o⸱n pri tro⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o kaj propon⸱is al la reg⸱ist⸱ar⸱o mal⸱rapid⸱ig⸱i la kresk⸱ad⸱o⸱n.

Tial est⸱is el⸱labor⸱it⸱a nask⸱o⸱lim⸱ig⸱a politik⸱o. Tiel ge⸱edz⸱a par⸱o rajt⸱as hav⸱i nur unu infan⸱o⸱n. Por ĝu⸱i pli bon⸱a⸱j⸱n viv⸱kondiĉ⸱o⸱j⸱n la popol⸱o akcept⸱is la politik⸱o⸱n. Sen ĝi, laŭ fak⸱ul⸱o⸱j, viv⸱us en Ĉini⸱o du miliard⸱o⸱j da hom⸱o⸱j.

La politik⸱o ne est⸱as sen problem⸱o⸱j. Kiam mort⸱as sol⸱infan⸱o, la ge⸱patr⸱o⸱j rest⸱as sen⸱id⸱a⸱j. Tio pov⸱as kaŭz⸱i mult⸱e da dolor⸱o⸱j, kiu⸱j neniam for⸱ir⸱as.

Xu Jinming/pg

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Xu Jinming/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mal⸱feliĉ⸱a⸱n nov⸱jar⸱o⸱n

Nov⸱jar⸱e prezid⸱ant⸱o⸱j em⸱as anonc⸱i plan⸱o⸱j⸱n por pli⸱bon⸱ig⸱i la viv⸱o⸱n de la civit⸱an⸱o⸱j. Tamen komenc⸱e de la jar⸱o en Niĝeri⸱o vek⸱iĝ⸱is civit⸱an⸱o⸱j por ek⸱sci⸱i, ke ili⸱a prezid⸱ant⸱o Goodluck Jonathan du⸱obl⸱ig⸱is la prez⸱o⸱n de benzin⸱o.

Litr⸱o da benzin⸱o kost⸱as nun preskaŭ 150 najrojn aŭ ekvivalent⸱o⸱n de unu dolar⸱o – en land⸱o, kie hom⸱o⸱j viv⸱ten⸱as si⸱n tag⸱e per mal⸱pli ol du dolar⸱o⸱j.

Krom⸱e Niĝeri⸱o est⸱as la plej grand⸱a naft⸱o-produkt⸱ant⸱o en Afrik⸱o, kaj la sep⸱a plej fort⸱a membr⸱o de la Organiz⸱aĵ⸱o de Petrol-Eksport⸱a⸱j Land⸱o⸱j (OPEL, angl⸱e OPEC).

Do por niĝeri⸱an⸱o⸱j naft⸱o al⸱port⸱as neni⸱a⸱j⸱n ben⸱o⸱j⸱n, nur mal⸱ben⸱o⸱j⸱n: mal⸱sat⸱o kaj mort⸱o est⸱as la sort⸱o de ordinar⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j.

Vetur⸱kost⸱o⸱j

La prez⸱alt⸱ig⸱o, kaŭz⸱it⸱a de la for⸱ig⸱o de reg⸱ist⸱ar⸱a subvenci⸱o, ŝok⸱is la tut⸱a⸱n land⸱o⸱n. Tuj kresk⸱is la kost⸱o⸱j de var⸱o⸱j, inkluziv⸱e de manĝ⸱aĵ⸱o⸱j. Krom⸱e niĝeri⸱an⸱o⸱j, hejm⸱e⸱n ir⸱int⸱e al si⸱a⸱j vilaĝ⸱o⸱j pro krist⸱nask⸱a kaj nov⸱jar⸱a fest⸱o⸱j, al⸱front⸱is subit⸱e alt⸱ig⸱it⸱a⸱j⸱n vetur⸱kost⸱o⸱j⸱n.

Sekv⸱is strik⸱o⸱j kaj protest⸱o⸱j, kaj post nur tri tag⸱o⸱j mort⸱is jam pli ol 20 hom⸱o⸱j. Sam⸱temp⸱e la islam⸱a ĝihad⸱ist⸱a grup⸱o „Bok⸱o Haram” kapt⸱is la okaz⸱o⸱n por atak⸱i sen⸱kulp⸱a⸱j⸱n niĝeri⸱an⸱o⸱j⸱n kaj tiel dis⸱sem⸱i pli da mal⸱pac⸱o.

Dum⸱e la reg⸱ist⸱ar⸱o rifuz⸱as mal⸱alt⸱ig⸱i la kost⸱o⸱n de benzin⸱o. Nun oni tim⸱as, ke sufer⸱os la ekonomi⸱o de la land⸱o – jam sufer⸱int⸱a pro korupt⸱o kaj mis⸱uz⸱o de ŝtat⸱a mon⸱o – tiel ke ĝi spert⸱os kriz⸱o⸱n simil⸱a⸱n al la grek⸱a.

Princ⸱o Henrik⸱o OGUINYE/pg

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Princ⸱o Henrik⸱o Oguinye/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Brusel⸱a fasad⸱o

Ek⸱de du jar⸱o⸱j Kosov⸱o kaj Serbi⸱o konversaci⸱as en Brusel⸱o pri „teknik⸱a⸱j” problem⸱o⸱j ambaŭ⸱flank⸱a⸱j. Tem⸱as inter⸱ali⸱e pri dogan⸱o⸱j, pensi⸱a fondus⸱o, ter⸱dokument⸱o⸱j, diplom⸱o⸱j, kaj ankaŭ pri mal⸱aper⸱int⸱o⸱j dum la milit⸱o 1998-1999 kaj pri milit⸱krim⸱ul⸱o⸱j.

Dum⸱e est⸱as decid⸱it⸱e, ke kosov⸱a⸱j vetur⸱il⸱o⸱j liber⸱e mov⸱iĝ⸱u tra Serbi⸱o, kio⸱n ĝis nun mal⸱permes⸱is serb⸱o⸱j. Dum⸱e serb⸱a⸱j vetur⸱il⸱o⸱j liber⸱e en⸱ir⸱is Kosov⸱o⸱n.

Malgraŭ tio Serbi⸱o ĉia⸱manier⸱e mal⸱help⸱as vetur⸱ad⸱o⸱n el Kosov⸱o tra Serbi⸱o, kiu obstin⸱e ne agnosk⸱as dokument⸱o⸱j⸱n kaj cifer⸱plat⸱o⸱j⸱n de kosov⸱a⸱j vetur⸱il⸱o⸱j. Do la parlament⸱o de Kosov⸱o, laŭ iniciat⸱o de la opozici⸱a parti⸱o Mem⸱decid⸱o, konsent⸱is reciprok⸱e mal⸱permes⸱i en⸱ir⸱o⸱n de var⸱o⸱j el Serbi⸱o, almenaŭ ĝis ĝi permes⸱os mov⸱iĝ⸱o⸱n de kosov⸱a⸱j var⸱o⸱j kaj hom⸱o⸱j.

Aktiv⸱ul⸱o⸱j

Tamen, kiel plur⸱foj⸱e antaŭ⸱e, var⸱o⸱j el Serbi⸱o en⸱ir⸱is Kosov⸱o⸱n, dum tiu⸱j de Kosov⸱o ne rajt⸱is tra⸱pas⸱i la land⸱lim⸱o⸱n. Tial aktiv⸱ul⸱o⸱j de Mem⸱decid⸱o protest⸱is mez⸱e de januar⸱o ĉe land⸱lim⸱a⸱j pas⸱ej⸱o⸱j al Serbi⸱o.

Ili⸱n kontraŭ⸱star⸱is divers⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j kaj ambasador⸱o⸱j, taks⸱ant⸱e la protest⸱o⸱j⸱n kontraŭ⸱konstituci⸱a⸱j (ali⸱vort⸱e, oni konsider⸱as Kosov⸱o⸱n ankoraŭ protektorat⸱o kaj sen suveren⸱ec⸱o).

Re⸱tir⸱iĝ⸱is post arest⸱o⸱j la protest⸱ant⸱o⸱j, sed Mem⸱decid⸱o ĵur⸱is daŭr⸱ig⸱i la ag⸱ad⸱o⸱n, ĝis Serbi⸱o mal⸱ferm⸱os la land⸱lim⸱a⸱j⸱n pas⸱ej⸱o⸱j⸱n ankaŭ por var⸱o⸱j kaj hom⸱o⸱j el Kosov⸱o. Tial la brusel⸱a⸱j konversaci⸱o⸱j est⸱as nur⸱a fasad⸱o star⸱ig⸱it⸱a de Serbi⸱o, kiu aspir⸱as en⸱ir⸱i baldaŭ Eŭrop⸱a⸱n Uni⸱o⸱n.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kutamaku, la land⸱o de Betamariba

Je ĉirkaŭ 570 km nord⸱e de la ĉef⸱urb⸱o Lomeo en la prefekt⸱uj⸱o Ker⸱a⸱n situ⸱as la region⸱o Kutamaku. En ĝi loĝ⸱as la popol⸱grup⸱o Betamariba. Ties an⸱o⸱j karakteriz⸱iĝ⸱as per fidel⸱a konserv⸱ad⸱o de tradici⸱o⸱j. Vid⸱ind⸱as ili⸱a⸱j dom⸱o⸱j, nom⸱at⸱a⸱j takienta. Oni konstru⸱as ili⸱n kiel fortik⸱aĵ⸱et⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j hav⸱as unu⸱sol⸱a⸱n en⸱ir⸱ej⸱o⸱n. La dom⸱o⸱j est⸱as origin⸱e firm⸱ig⸱it⸱a⸱j, ĉar oni vol⸱is efik⸱e defend⸱i si⸱n kontraŭ invad⸱o de mal⸱amik⸱a⸱j trib⸱o⸱j kaj german⸱a⸱j koloni⸱ist⸱o⸱j.

Kontraŭ⸱e al mult⸱a⸱j vilaĝ⸱an⸱o⸱j en Togoland⸱o la an⸱o⸱j de Betamariba konstru⸱as si⸱a⸱j⸱n dom⸱o⸱j⸱n je cert⸱a distanc⸱o unu⸱j de ali⸱a⸱j, sur kamp⸱o⸱j de sorg⸱o kaj mili⸱o – ili⸱a⸱j ĉef⸱a⸱j nutr⸱aĵ⸱o⸱j. Gren⸱o⸱n oni konserv⸱as en la tur⸱o⸱j de la dom⸱o⸱j, kaj la grand⸱a ĉambr⸱o en la mez⸱o util⸱as por ŝirm⸱i la dom⸱best⸱o⸱j⸱n dum la pluv⸱sezon⸱o. Kiam ne pluv⸱as, oni loĝ⸱as ekster⸱e aŭ sur la tegment⸱o. Front⸱e de la dom⸱o⸱j est⸱as mal⸱grand⸱a⸱j ter⸱amas⸱o⸱j, en⸱hav⸱ant⸱a⸱j fetiĉ⸱o⸱j⸱n kaj famili⸱a⸱j⸱n di⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

Rit⸱o⸱j

La popol⸱grup⸱o Betamariba praktik⸱as inic⸱a⸱j⸱n rit⸱o⸱j⸱n por ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j. Difoni est⸱as rit⸱o por knab⸱o⸱j kaj okaz⸱as ĉiu⸱n kvar⸱a⸱n jar⸱o⸱n en plur⸱a⸱j etap⸱o⸱j. Oni inic⸱as knab⸱o⸱j⸱n pri la tradici⸱o⸱j de la popol⸱grup⸱o. Ili ricev⸱as seks⸱a⸱n eduk⸱o⸱n kaj al⸱propr⸱ig⸱as util⸱a⸱j⸱n kapabl⸱o⸱j⸱n cel⸱e al si⸱a adolt⸱iĝ⸱o. Fin⸱e la inic⸱it⸱o⸱j ricev⸱as aĵ⸱o⸱j⸱n de ĉas⸱ist⸱o⸱j (ĉapel⸱o⸱n kun korn⸱o⸱j de bubal⸱o, paf⸱il⸱o⸱n kaj led⸱a⸱n ring⸱o⸱n).

Dikuntiri est⸱as la inic⸱a rit⸱o por knab⸱in⸱o⸱j. Ĝi est⸱as pli mal⸱long⸱daŭr⸱a. Post ĝi⸱a fin⸱o la jun⸱ul⸱in⸱o⸱j pov⸱as loĝ⸱i ĉe edz⸱o. Tiam ili sur⸱met⸱as ĉapel⸱o⸱n kun korn⸱o⸱j de antilop⸱o.

Unesk⸱o

Kutamaku est⸱as en la list⸱o de Mond⸱a⸱j Kultur⸱hered⸱aĵ⸱o⸱j de Unesk⸱o ek⸱de 2004. La 13an de februar⸱o 2007 la ĝeneral⸱a direktor⸱o de Unesk⸱o, Koichiro Matsuura, vizit⸱is la region⸱o⸱n laŭ invit⸱o de la togoland⸱a prezid⸱ant⸱o Faure Gnassingbé.

Adjé ADJÉVI

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Adjé Adjévi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Posten⸱o vak⸱a nun slovak⸱a

Unu⸱a⸱foj⸱e ek⸱de la ek⸱est⸱o de sen⸱de⸱pend⸱a Slovaki⸱o prezid⸱os la Ekonomi⸱a⸱n kaj Soci⸱a⸱n Konsili⸱o⸱n de UN (EKOSOK) slovak⸱a diplomat⸱o. Miloš [miloŝ] Koterec respond⸱ec⸱os dum la ven⸱ont⸱a jar⸱o pri unu el la ses ĉef⸱a⸱j organ⸱o⸱j de UN.

Koterec, la slovak⸱a ambasador⸱o ĉe UN, en Nov⸱jork⸱o prezent⸱is la prioritat⸱o⸱j⸱n de EKOSOK: i.a. pli⸱fort⸱ig⸱i kun⸱labor⸱o⸱n kun mond⸱a⸱j kaj region⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j, for⸱ig⸱i mal⸱riĉ⸱ec⸱o⸱n kaj mal⸱sat⸱o⸱n, mal⸱pli⸱ig⸱i la nombr⸱o⸱n de infan⸱a⸱j mort⸱o⸱j, kaj prepar⸱i la konferenc⸱o⸱n Rio+20 en juni⸱o en Rio-de-Ĵanejro pri daŭr⸱i⸱pov⸱a evolu⸱o.

Last⸱foj⸱e gvid⸱is EKOSOK-on slovak⸱a diplomat⸱o – Ján Papánek [ja⸱n papanek] – en 1947, kiu est⸱is la unu⸱a ambasador⸱o de eks⸱a Ĉeĥ⸱o⸱slovaki⸱o ĉe UN.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Vampir⸱o⸱j kaj vendet⸱o⸱j

En Serbi⸱o oni mult⸱e parol⸱as pri la tiel nom⸱at⸱a ne⸱material⸱a kultur⸱a hered⸱aĵ⸱o. Tiu inkluziv⸱as tradici⸱o⸱j⸱n parol⸱at⸱a⸱n kaj meti⸱a⸱n, mor⸱o⸱j⸱n kaj fest⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e, ekzist⸱as interes⸱a⸱j rakont⸱o⸱j pri vampir⸱o⸱j.

Sam⸱e interes⸱a⸱j est⸱as la organiz⸱ad⸱o de mont⸱ar⸱a⸱j paŝt⸱ej⸱o⸱j, divers⸱a⸱j nupt⸱a⸱j mor⸱o⸱j, komun⸱a agrikultur⸱a labor⸱o, trik⸱ad⸱o de pulover⸱o⸱j kaj produkt⸱ad⸱o de lakt⸱o⸱krem⸱o.

Tamen rest⸱as tradici⸱o, kiu⸱n oni prefer⸱e forges⸱u. Tem⸱as pri vendet⸱o⸱j, aŭ sang⸱o⸱venĝ⸱o⸱j, praktik⸱it⸱a⸱j ĝis la fin⸱o de la 20a jar⸱cent⸱o, ekzempl⸱e en Kosov⸱o, Montenegr⸱o kaj nord⸱a Albanio.

Mort⸱ig⸱it⸱o

Etnograf⸱o⸱j opini⸱as, ke rakont⸱o⸱j kaj leg⸱end⸱o⸱j pri vendet⸱o⸱j est⸱u sam⸱e konserv⸱at⸱a⸱j kiel tiu⸱j pri ali⸱a⸱j mor⸱o⸱j kaj kutim⸱o⸱j. Fakt⸱e vendet⸱o⸱j est⸱as tre mal⸱nov⸱a soci⸱a fenomen⸱o. Laŭ popol⸱a kred⸱o, la anim⸱o de mort⸱ig⸱it⸱o ne trov⸱os pac⸱o⸱n, se parenc⸱o⸱j tiu⸱n ne venĝ⸱os.

Rezult⸱e, en la pas⸱int⸱ec⸱o, mult⸱a⸱j famili⸱o⸱j est⸱is eksterm⸱it⸱a⸱j, dum ali⸱a⸱j est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a⸱j trans⸱lok⸱iĝ⸱i. Ankoraŭ ekzist⸱as en kelk⸱a⸱j region⸱o⸱j tiu ĉi tradici⸱o, sed neni⸱u vol⸱as pri⸱e parol⸱i.

D. JANIČIĆ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de D. Janičić el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Montr⸱il⸱o⸱j de la temp⸱o⸱j

Ĉu, leg⸱ont⸱e ĉi tiu⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n, vi port⸱as brak⸱horloĝ⸱o⸱n? Se jes, mi tim⸱as, ke – pardon⸱u la humur⸱aĵ⸱o⸱n – vi⸱a hor⸱o est⸱as jam pas⸱int⸱a, ke vi ne plu tik⸱tak⸱as laŭ la ritm⸱o⸱j de nun⸱a⸱j temp⸱o⸱j.

Mi klar⸱ig⸱u. Antaŭ ne⸱long⸱e mi dis⸱don⸱is ekzamen⸱o-paper⸱o⸱j⸱n al mi⸱a⸱j student⸱o⸱j. Unu el la pacient⸱o⸱j – ĉu ne, en universitat⸱o⸱j, ni operaci⸱as je delikat⸱a⸱j, jun⸱a⸱j cerb⸱o⸱j? – demand⸱as, ĉu horloĝ⸱o⸱n mi sur⸱mur⸱ig⸱os, ĉar tiu mank⸱as.

Mi respond⸱as, ke mi horloĝ⸱os, vok⸱ant⸱e ĉiu⸱n du⸱on⸱hor⸱o⸱n kaj, fin⸱e, la last⸱a⸱n kvar⸱on⸱hor⸱o⸱n, por ke ili sci⸱u, kiom da temp⸱o rest⸱as. Mi ne dir⸱as, ke mi tro pigr⸱as por paŝ⸱i, dum pluv⸱a post⸱tag⸱mez⸱o, al ali⸱a konstru⸱aĵ⸱o, al ekzamen⸱o-ofic⸱ej⸱o, por hav⸱ig⸱i al mi la mank⸱ant⸱a⸱n, sed oficial⸱a⸱n kaj universitat⸱e aprob⸱it⸱a⸱n mur⸱horloĝ⸱o⸱n. Kaj, post la ekzamen⸱o, de⸱nov⸱e sub griz⸱a⸱j ĉiel⸱o⸱j, tie⸱n re⸱ven⸱ig⸱i ĝi⸱n.

Komenc⸱iĝ⸱as la ekzamen⸱o kaj, preskaŭ tuj post⸱e, la demand⸱o⸱j. Kiom⸱a hor⸱o est⸱as? Rest⸱as kiom da temp⸱o? Kiom da minut⸱o⸱j ni tie jam sid⸱as? Kaj tiel plu, ĝis la fin⸱o de la ekzamen⸱o.

Tiam, en⸱man⸱ig⸱ant⸱e al mi la paper⸱o⸱j⸱n, mi esprim⸱as mir⸱o⸱n, ke ili tiom sci⸱vol⸱is pri la hor⸱o. Sed, ven⸱as rapid⸱a respond⸱o, ni ne port⸱as brak⸱horloĝ⸱o⸱j⸱n.

Ne port⸱as ...? mi balbut⸱as, ĉirkaŭ⸱rigard⸱ant⸱e. Prav⸱e: la brak⸱o⸱j, la pojn⸱o⸱j, almenaŭ tiu⸱j al mi vid⸱ebl⸱a⸱j, plej⸱part⸱e nud⸱as, sen⸱tiktak⸱il⸱as.

Ne uz⸱as brak⸱horloĝ⸱o⸱j⸱n, dir⸱as unu pacient⸱o. Prefer⸱as poŝ⸱telefon⸱o⸱j⸱n, inform⸱as ali⸱a. Kiu⸱j⸱n la univo, dum ekzamen⸱o⸱j, ne permes⸱as, atent⸱ig⸱as tri⸱a.

Do ... ni esplor⸱u, mi propon⸱as. Kiom da vi hodiaŭ ne port⸱as brak⸱horloĝ⸱o⸱n? Tuj lev⸱iĝ⸱as man⸱o⸱j, arb⸱ar⸱et⸱o da: sen⸱dub⸱e du tri⸱on⸱o⸱j de la grup⸱o. Interes⸱e. Kaj, amar⸱e mi⸱n memor⸱ig⸱ant⸱e, ke ili ne tiel entuziasm⸱as por respond⸱i al mi⸱a⸱j kutim⸱a⸱j, dum⸱kurs⸱a⸱j demand⸱o⸱j, mi ek⸱rimark⸱as, ke la tri⸱on⸱o ankoraŭ brak⸱horloĝ⸱e fidel⸱a konsist⸱as plej⸱part⸱e el in⸱o⸱j.

Ĉu, mi demand⸱as mi⸱n – ne ili⸱n, ĉar ili vol⸱as bier⸱ej⸱e⸱n eskap⸱i, ekzamen⸱o⸱n dis⸱sekc⸱i, ver⸱ŝajn⸱e ankaŭ mi⸱n – la brak⸱horloĝ⸱o nun perd⸱as si⸱a⸱n tradici⸱a⸱n rol⸱o⸱n kiel hor⸱o⸱kontrol⸱il⸱o kaj far⸱iĝ⸱as nur⸱a mod⸱o-akcesor⸱aĵ⸱o?

Kiom ŝanĝ⸱iĝ⸱as la temp⸱o⸱j! Mi memor⸱as mi⸱a⸱n unu⸱a⸱n brak⸱horloĝ⸱o⸱n. Aĉet⸱is ĝi⸱n mi⸱a av⸱o, kiam mi ebl⸱e ok- aŭ naŭ-jar⸱aĝ⸱is. Brak⸱horloĝ⸱o⸱n akir⸱i mark⸱is unu el la mejl⸱o⸱ŝton⸱o⸱j sur⸱voj⸱e al plen⸱kresk⸱o: la ven⸱ont⸱a mejl⸱o⸱ŝton⸱o, mi kred⸱is, koincid⸱is kun la privilegi⸱o port⸱i long⸱a⸱n pantalon⸱o⸱n. Tiam oni preskaŭ adolt⸱is.

Gravur⸱it⸱a en la mens⸱o est⸱as la butik⸱o, kie ni aĉet⸱is la brak⸱horloĝ⸱o⸱n. Mi preter⸱pas⸱is ĝi⸱n ĉiu⸱tag⸱e, ir⸱ant⸱e lern⸱ej⸱e⸱n: oft⸱e mi rigard⸱is tra la fenestr⸱o⸱n kaj vid⸱is la horloĝ⸱ist⸱o⸱n, ul⸱o⸱n tim⸱ig⸱a⸱n, kun bizar⸱a, nigr⸱a tub⸱et⸱o – evident⸱e, mi nun sci⸱as, spec⸱o de lupe⸱o – kvazaŭ glu⸱it⸱a al la okul⸱o.

Aĉet⸱int⸱e la brak⸱horloĝ⸱o⸱n, kiu⸱n mi elekt⸱is – ĝi sur⸱hav⸱is, sub⸱e, et⸱liter⸱e, fier⸱a⸱n anonc⸱o⸱n „Westclox: fabrik⸱it⸱a en Skot⸱land⸱o”: ĝi aparten⸱is al epok⸱o, kiam brit⸱o⸱j produkt⸱is ne sub⸱mar⸱ŝip⸱o⸱j⸱n kaj ĉas⸱aviad⸱il⸱o⸱j⸱n sed util⸱aĵ⸱o⸱j⸱n –, mi⸱a av⸱o instrukci⸱is al mi, kie kaj kiam ĝi⸱n port⸱i (aŭ fakt⸱e ne).

Ne sur⸱hav⸱u ĝi⸱n en la lern⸱ej⸱o: vi perd⸱os ĝi⸱n. Ne sur⸱hav⸱u ĝi⸱n en la ĝarden⸱o: vi mal⸱pur⸱ig⸱os ĝi⸱n. Ne sur⸱hav⸱u ĝi⸱n, lud⸱ant⸱e: vi difekt⸱os ĝi⸱n. Ne sur⸱hav⸱u ĝi⸱n, bicikl⸱ant⸱e: vi ... ktp. Ho, ve.

Sed mi sci⸱is, ke, se mi mal⸱obe⸱us, la strang⸱a sinjor⸱o kun la tub⸱et⸱o en la okul⸱o ven⸱us kaj mi⸱n en⸱ferm⸱us en unu el si⸱a⸱j morn⸱a⸱j pendol⸱horloĝ⸱o⸱j. Do, tim⸱em⸱e, mi kap⸱jes⸱is al mi⸱a av⸱o kaj kun⸱e ni for⸱las⸱is la butik⸱o⸱n.

Kie, kaj kiam, mi port⸱is la brak⸱horloĝ⸱o⸱n, mi ne plu memor⸱as. Sed, pro la av⸱a⸱j admon⸱o⸱j, mi pov⸱as imag⸱i, ke ĝi rest⸱is plej⸱part⸱e en si⸱a skatol⸱o. Ia⸱senc⸱e, do, ĝi parenc⸱iĝ⸱as kun la mod⸱a⸱j akcesor⸱aĵ⸱o⸱j de mi⸱a⸱j pacient⸱in⸱o⸱j.

Do mi ne sci⸱as, ĉu, leg⸱int⸱e ĉi tiu⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n, vi ankoraŭ port⸱as brak⸱horloĝ⸱o⸱n. Mi pov⸱as nur dir⸱i, ke, ili⸱n verk⸱int⸱e, mi ja port⸱as ... kaj daŭr⸱e port⸱os ... mi⸱a⸱n.

Paul GUBBINS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paul Gubbins el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mal⸱aprob⸱it⸱e

Grav⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n kaŭz⸱as sovaĝ⸱a⸱j apr⸱o⸱j en kelk⸱a⸱j vilaĝ⸱o⸱j kaj urb⸱o⸱j de Slovaki⸱o. La best⸱o⸱j detru⸱as rikolt⸱o⸱j⸱n kaj ĝarden⸱o⸱j⸱n, dum ili serĉ⸱as manĝ⸱aĵ⸱o⸱n eĉ en urb⸱o⸱rand⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j.

Jar⸱e pro la damaĝ⸱o⸱j asekur⸱a⸱j kompani⸱o⸱j el⸱pag⸱as proksim⸱um⸱e 140 000 eŭr⸱o⸱j⸱n. Plej grand⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n spert⸱as loĝ⸱ant⸱o⸱j ĉe la lim⸱o kun Ĉeĥ⸱a Respublik⸱o kaj en la sud⸱a Slovaki⸱o. Ĉas⸱ist⸱o⸱j mort⸱paf⸱as jar⸱e ĉirkaŭ 40 000 apr⸱o⸱j⸱n.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

For⸱ĵet⸱u la dezir⸱o⸱j⸱n, ne la pir⸱o⸱j⸱n

En industri⸱ig⸱it⸱a⸱j land⸱o⸱j, ebl⸱e pro la ekonomi⸱a kriz⸱o, oni pli kaj pli konsci⸱as pri amas⸱a for⸱ĵet⸱o de manĝ⸱aĵ⸱o⸱j, dum tiom da hom⸱o⸱j mal⸱sat⸱as. Laŭ Je⸱a⸱n Ziegler [ĵa zigler], de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j, la ter⸱o hav⸱as sep miliard⸱o⸱j⸱n da hom⸱o⸱j kaj oni produkt⸱as manĝ⸱aĵ⸱o⸱j⸱n por 12 miliard⸱o⸱j, tamen preskaŭ unu miliard⸱o mal⸱sat⸱as.

Nun Eŭrop⸱a Uni⸱o esper⸱as ĝis 2025 du⸱on⸱ig⸱i tia⸱n mal⸱ŝpar⸱ad⸱o⸱n. En divers⸱a⸱j land⸱o⸱j oni stud⸱is la problem⸱o⸱n kaj publik⸱ig⸱as la rezult⸱o⸱j⸱n. Tiu⸱j, tamen, eg⸱e diverĝ⸱as: tial supoz⸱ebl⸱e la kriteri⸱o⸱j ne ĉie sam⸱as.

En tut⸱a EU oni for⸱ĵet⸱as jar⸱e 179 kilo⸱gram⸱o⸱j⸱n por ĉiu loĝ⸱ant⸱o. El tiu ĉi kvant⸱o rest⸱as 30 % ĝis 50 % manĝ⸱ebl⸱a⸱j. Raport⸱o el Briti⸱o menci⸱as, ke tie oni for⸱ĵet⸱as jar⸱e 8,3 milion⸱o⸱j⸱n da tun⸱o⸱j, dum kvin milion⸱o⸱j ankoraŭ est⸱as konsum⸱ebl⸱a⸱j. Raport⸱it⸱e est⸱as, ke en Belgi⸱o ĉiu for⸱ĵet⸱as po 15 kilo⸱gram⸱o⸱j⸱n.

Konsci⸱ig⸱i

Ĉiel ajn ind⸱as redukt⸱i tiu⸱j⸱n kvant⸱o⸱j⸱n. Por tio⸱n ating⸱i neces⸱os unu⸱a⸱vic⸱e konsci⸱ig⸱i la hom⸱o⸱j⸱n pri la problem⸱o. Oni esper⸱as tio⸱n real⸱ig⸱i amas⸱komunik⸱il⸱e, i.a. per dis⸱kon⸱ig⸱o de ŝok⸱a⸱j don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j.

Stud⸱aĵ⸱o el Briti⸱o montr⸱as, ke 30 % ĝis 40 % de la rikolt⸱o⸱j ne est⸱as uz⸱at⸱a⸱j, ĉar laŭ⸱aspekt⸱e ili ne plaĉ⸱as al klient⸱o⸱j. Franc⸱a kultiv⸱ist⸱o menci⸱is, ke ne ebl⸱as vend⸱i dolĉ⸱a⸱j⸱n sen⸱difekt⸱a⸱j⸱n melon⸱o⸱j⸱n de mal⸱pli ol 650 gram⸱o⸱j. La produkt⸱ant⸱o pov⸱as nur for⸱ĵet⸱i ili⸱n.

En franc⸱a lern⸱ej⸱o oni pes⸱is la rub⸱o⸱n kaj konstat⸱is, ke post ĉiu tag⸱manĝ⸱o oni for⸱ĵet⸱as kvar⸱on⸱o⸱n de la propon⸱it⸱a⸱j produkt⸱o⸱j.

Prezent⸱i

Grand⸱a⸱j vend⸱ej⸱o⸱j ŝat⸱as prezent⸱i sen⸱difekt⸱a⸱j⸱n produkt⸱o⸱j⸱n. Kiam vid⸱ebl⸱as makul⸱et⸱o ĉe eĉ unu en⸱pak⸱it⸱a legom⸱o aŭ frukt⸱o, oni for⸱ĵet⸱as la tut⸱a⸱n pak⸱aĵ⸱o⸱n. Krom⸱e la pli⸱mult⸱o de la var⸱o⸱j sur⸱hav⸱as dat⸱o⸱n, ĝis oni vend⸱u. Sed vend⸱ej⸱o⸱j oft⸱e for⸱ĵet⸱as produkt⸱o⸱j⸱n antaŭ tiu dat⸱o, foj⸱e ĝis kvar tag⸱o⸱j⸱n antaŭ⸱e, ĉar klient⸱o⸱j ne ŝat⸱as aĉet⸱i tio⸱n, kio proksim⸱as al la vend⸱o⸱lim⸱o.

Eĉ post la fin⸱a vend⸱o⸱dat⸱o la produkt⸱o⸱j rest⸱as ankoraŭ manĝ⸱ebl⸱a⸱j, almenaŭ dum iom da temp⸱o, se ili est⸱as zorg⸱e stok⸱at⸱a⸱j. La pli⸱mult⸱o de la konsum⸱ant⸱o⸱j tamen jam ĵet⸱as ili⸱n en la rub⸱uj⸱o⸱n, kiam pas⸱is la vend⸱o⸱dat⸱o.

For⸱ig⸱i

En Briti⸱o oni intenc⸱as nun for⸱ig⸱i la menci⸱o⸱n „minimum⸱e konsum⸱ebl⸱a ĝis ...”, ĉar konsum⸱ant⸱o⸱j mis⸱kompren⸱as la avert⸱o⸱n. Riz⸱o, nudel⸱o⸱j kaj lent⸱o⸱j, ekzempl⸱e, rest⸱as manĝ⸱ebl⸱a⸱j dum jar⸱o⸱j sed, ĉar ili sur⸱hav⸱as la dat⸱o⸱n, neni⸱u vend⸱ist⸱o risk⸱as las⸱i ili⸱n sur la bret⸱o⸱j.

Iu⸱j vend⸱ej⸱o⸱j dispon⸱ig⸱as al bon⸱far⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j tiu⸱j⸱n ankoraŭ manĝ⸱ebl⸱a⸱j⸱n var⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n ili tamen ne plu vol⸱as montr⸱i al si⸱a⸱j postul⸱em⸱a⸱j klient⸱o⸱j. Sed ekzist⸱as ankaŭ entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j mal⸱ebl⸱ig⸱as la uz⸱ad⸱o⸱n per sur⸱ĵet⸱o de hiper⸱klorit⸱a akv⸱o, ĉar donac⸱ad⸱o pov⸱us mal⸱pli⸱ig⸱i la vend⸱o⸱j⸱n.

Re⸱ag⸱e ekzist⸱as tiu⸱j, kiu⸱j tra⸱serĉ⸱as rub⸱uj⸱o⸱j⸱n de ĉio⸱vend⸱ej⸱o⸱j kaj viv⸱as de for⸱ĵet⸱it⸱a⸱j sed ankoraŭ konsum⸱ebl⸱a⸱j manĝ⸱aĵ⸱o⸱j.

Iv⸱o DURWAEL

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Iv⸱o Durwael el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Cigan⸱o⸱j aŭ roma⸱o⸱j: ĉu lingv⸱a problem⸱o?

Leg⸱ant⸱e la kontribu⸱o⸱j⸱n de mult⸱a⸱j slovak⸱a⸱j kaj eŭrop⸱a⸱j aŭtor⸱o⸱j en Inter⸱ret⸱o, oni trov⸱as divers⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n de specif⸱a etn⸱a minoritat⸱o, kiu „turment⸱as” la tut⸱a⸱n Eŭrop⸱o⸱n: „cigan⸱o⸱j”, „sintioj”, „kaleoj”, „roma⸱o⸱j”, „gypsies”, „zingariktp. Kiel plej ĝust⸱e nom⸱i tiu⸱n ĉi minoritat⸱o⸱n, kiu viv⸱as praktik⸱e en ĉiu ajn eŭrop⸱a land⸱o? Por don⸱i ekzempl⸱o⸱n, nur en Slovaki⸱o viv⸱as proksim⸱um⸱e 500 000 roma⸱o⸱j, t.e. dek⸱on⸱o de la slovak⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

Direkt⸱o⸱j

Antaŭ ĉio est⸱as rimark⸱ind⸱e, ke la roma⸱a lingv⸱o tut⸱e ne kon⸱as la vort⸱o⸱n „cigan⸱o”, kiu ja est⸱as kutim⸱e uz⸱at⸱a de la gazet⸱ar⸱o kaj, komun⸱lingv⸱e, de la civit⸱an⸱o⸱j. La rekt⸱e koncern⸱at⸱a⸱j mal⸱e nom⸱as si⸱n nur⸱e per la vort⸱o „roma⸱o”, kiu signif⸱as „(edz⸱iĝ⸱int⸱a) vir⸱o”, aŭ per la vort⸱o „manuŝ”, kies signif⸱o est⸱as „hom⸱o”. Por trov⸱i la etim⸱o⸱n de la vort⸱o „cigan⸱o”, oni dev⸱as tra⸱serĉ⸱i en la histori⸱o. Freŝ⸱a⸱j lingv⸱o⸱scienc⸱a⸱j kaj etn⸱o⸱grafi⸱a⸱j esplor⸱o⸱j montr⸱as, ke la roma⸱o⸱j migr⸱is al Eŭrop⸱o – el Hindi⸱o – sekv⸱ant⸱e du direkt⸱o⸱j⸱n: la unu⸱a est⸱is tra Persi⸱o kaj Greki⸱o, la du⸱a tra Iran⸱o, Armeni⸱o kaj Greki⸱o (aŭ alternativ⸱e ankaŭ tra Siri⸱o, Egipti⸱o, nord⸱a Afrik⸱o ĝis Hispani⸱o).

Pra⸱ul⸱ar⸱o

Do Greki⸱o est⸱is la unu⸱a eŭrop⸱a land⸱o, kie grand⸱a part⸱o de la pra⸱ul⸱ar⸱o de tiu etn⸱o trov⸱is por⸱temp⸱a⸱n sid⸱ej⸱o⸱n. La vort⸱o „cigan⸱o” de⸱ven⸱as probabl⸱e de la pra⸱grek⸱a vort⸱o „athínganos”, per kiu oni indik⸱is t.n. maniĥe⸱a⸱n sekt⸱o⸱n ĉe⸱est⸱a⸱n sur la mont⸱o Athos ek⸱de la ok⸱a jar⸱cent⸱o, kiu ating⸱is la Bizanc⸱a⸱n Imperi⸱o⸱n el Frigi⸱o. Tiu ĉi sekt⸱o okup⸱iĝ⸱is pri magi⸱o, serpent⸱o-dres⸱o ktp. En Greki⸱o la indiĝen⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o ne vid⸱is mal⸱sam⸱o⸱j⸱n inter la du grup⸱o⸱j, kiu⸱j al⸱ven⸱is en mal⸱long⸱a temp⸱o el orient⸱o (Hindi⸱o), montr⸱ant⸱e simil⸱a⸱j⸱n kutim⸱o⸱j⸱n kaj interes⸱o⸱j⸱n. Kiam, post⸱e, ili migr⸱is tra Eŭrop⸱o, el la pra⸱grek⸱a vort⸱o ek⸱est⸱is iom⸱post⸱iom⸱e nov⸱a⸱j nom⸱o⸱j: „cigán” (slovak⸱e), „cikán” (ĉeĥ⸱e), „Zigeuner” (german⸱e), „zigeuner” (nederland⸱e), „cigány” (hungar⸱e), „zingaro” (ital⸱e), „gitano” (hispan⸱e), „tzigane”, „bohémien”, „romanichel” (franc⸱e), „cygan” (pol⸱e), „cigan⸱o” (portugal⸱e), „ţigan” (ruman⸱e), „sipsiwa” (kimr⸱e), „циганин” (bulgar⸱e), „цыган” (rus⸱e), „циган” (ukrain⸱e) ktp.

Vagabond⸱o⸱j

La roma⸱o⸱j en iu⸱j eŭrop⸱a⸱j region⸱o⸱j est⸱is konsider⸱at⸱a⸱j vagabond⸱o⸱j, tiel ke la lok⸱ul⸱o⸱j nom⸱is ili⸱n „vag⸱ant⸱e⸱n”, „vagabunden”, „klinghiros” aŭ „koulofos”. Iu⸱j nom⸱o⸱j de roma⸱o⸱j hav⸱as si⸱a⸱j⸱n radik⸱o⸱j⸱n en la termin⸱ologi⸱o uz⸱at⸱a de la etn⸱o, sed al⸱don⸱iĝ⸱as al ili plur⸱e da lok⸱a⸱j kaj dialekt⸱a⸱j esprim⸱o⸱j. Ili⸱a nom⸱o pov⸱as est⸱i lig⸱it⸱a ankaŭ kun supoz⸱at⸱a de⸱ven⸱o aŭ mal⸱long⸱temp⸱a rigard⸱o en roma⸱a⸱n histori⸱o⸱n. Ekzempl⸱e en Franci⸱o est⸱is kaj plu est⸱as iu⸱j grup⸱o⸱j da roma⸱o⸱j nom⸱at⸱a⸱j „bohémien” (ĉar ili ven⸱is el bohem⸱a⸱j, t.e. ĉeĥ⸱a⸱j, ej⸱o⸱j). Ili⸱a nom⸱o „hungar⸱os” en Hispani⸱o supoz⸱as mal⸱e de⸱ven⸱o⸱n el Hungari⸱o. La iber⸱o⸱j nom⸱is ili⸱n „gitanos”. De tiu ĉi vort⸱o, supoz⸱ant⸱a ties egipt⸱ec⸱o⸱n, rezult⸱is nom⸱o⸱j, kiel „gypsies”, „gypsy”, „gitans”, „yieftos”, „giftos”, „yifti”, en mult⸱a⸱j land⸱o⸱j dis⸱vast⸱iĝ⸱int⸱a⸱j.

Migr⸱a ond⸱o

Ne mal⸱oft⸱e la indiĝen⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o uz⸱as por mal⸱sam⸱a⸱j populaci⸱o⸱j de roma⸱o⸱j divers⸱a⸱j⸱n subtil⸱a⸱j⸱n lingv⸱a⸱j⸱n devi⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e en Hispani⸱o la nom⸱o „gitano(s)” est⸱as anstataŭ⸱ig⸱it⸱a per la etn⸱o⸱nom⸱o „hungar⸱os”, kiu esprim⸱as la fakt⸱o⸱n, ke grup⸱o⸱j da roma⸱o⸱j al⸱ven⸱is, kadr⸱e de t.n. du⸱a migr⸱a ond⸱o, el Hungari⸱o. En la nord⸱a Itali⸱o jam de⸱long⸱e loĝ⸱ant⸱a⸱j grup⸱o⸱j de roma⸱o⸱j est⸱as nom⸱at⸱a⸱j „zingari giostrai”, dum la el⸱migr⸱int⸱o⸱j en la unu⸱a du⸱on⸱o de la 20a jar⸱cent⸱o est⸱as „zingari montenegr⸱in⸱i”, kaj la el⸱migr⸱int⸱o⸱j dum la last⸱a ond⸱o el la eks⸱a Jugoslavi⸱o nom⸱at⸱as „nomad⸱i slav⸱i”. Al⸱don⸱e ekzist⸱as administr⸱a⸱j nom⸱o⸱j de roma⸱o⸱j, kiu⸱j hav⸱as ekskluziv⸱e pri⸱skrib⸱a⸱n karakter⸱o⸱n. „Tinkers” en Irland⸱o far⸱iĝ⸱is en Franci⸱o „itinérants”, „tsiganes”, „voyageurs” aŭ „gens du voyage”, kio rimark⸱ig⸱as la nomad⸱a⸱n de⸱ven⸱o⸱n de tiu⸱j ul⸱o⸱j.

Variant⸱o⸱j

La roma⸱o⸱j nom⸱as oft⸱e si⸱n mem per divers⸱a⸱j variant⸱o⸱j: „roma⸱o⸱j”, „sinti/sinte”, „kaleojktp. Ekzempl⸱e en Angli⸱o, en Kimri⸱o kaj en la nord⸱a Irland⸱o asimil⸱iĝ⸱int⸱a grup⸱o de roma⸱o⸱j uz⸱as por si mem kaj por ali⸱a⸱j grup⸱o⸱j de roma⸱o⸱j la nom⸱o⸱n „travellers” (vojaĝ⸱ant⸱o⸱j). Foj⸱foj⸱e la angl⸱a⸱j kaj kimr⸱a⸱j roma⸱o⸱j prunt⸱e⸱pren⸱as la nom⸱o⸱n „gypsies”. La nomad⸱a⸱j roma⸱o⸱j en Norvegi⸱o uz⸱as la nom⸱o⸱n „reisende”, dum part⸱o de la hispan⸱a⸱j roma⸱o⸱j uz⸱as la esprim⸱o⸱n „mercheros” kaj en Irland⸱o la nom⸱o⸱n „travellers” apud „pafv”, „pavvy”, „minceir”.

Sintioj est⸱as roma⸱o⸱j, kiu⸱j loĝ⸱as plej⸱part⸱e en german⸱lingv⸱a⸱j kaj franc⸱lingv⸱a⸱j land⸱o⸱j. Oni ne sci⸱as preciz⸱e, kiel ek⸱aper⸱is la nom⸱o „sintio”. Laŭ unu versi⸱o ĉi tiu nom⸱o alud⸱as rilat⸱o⸱n al la river⸱o Indus⸱o (en ali⸱a⸱j lingv⸱o⸱j kon⸱at⸱a kiel Sindh), tamen laŭ du⸱a interpret⸱o la nom⸱o ven⸱as de la estr⸱o de fru⸱a⸱j roma⸱o⸱j (Sindela).

Kompren⸱ebl⸱e, tiu ĉi el⸱kalkul⸱ad⸱o de divers⸱a⸱j lok⸱a⸱j, region⸱a⸱j kaj popol⸱a⸱j nom⸱o⸱j de la roma⸱a minoritat⸱o ne est⸱as kaj ne pov⸱as est⸱i plen⸱komplet⸱a kaj definitiv⸱a.

Nuanc⸱o

Kiel ajn, la Inter⸱naci⸱a Roma⸱a Uni⸱o opini⸱as, ke la nom⸱o „cigan⸱o” hav⸱as tre fort⸱a⸱n aĉ⸱ig⸱a⸱n nuanc⸱o⸱n, tiel ke ĝi rekomend⸱as uz⸱ad⸱i nur la termin⸱o⸱n „roma⸱o”. Tiu preskrib⸱o est⸱as lig⸱it⸱a kun la tendenc⸱o indik⸱i la etn⸱a⸱j⸱n minoritat⸱o⸱j⸱n tiel, kiel ili mem si⸱n nom⸱as. Do ni ne uz⸱u „cigan⸱o”, „gitano”, „bohémien”, „gypsiesktp, sed ni prefer⸱u „roma⸱o” (simil⸱e: ni dir⸱u ne „eskim⸱o”, sed „inuit⸱o”, ne „indi⸱an⸱o” aŭ „ruĝ⸱haŭt⸱ul⸱o”, sed „amerik⸱a indi⸱an⸱o” aŭ „de⸱nask⸱a amerik⸱an⸱o” ktp).

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Batal⸱ant⸱o universitat⸱a

Kun interes⸱o mi tra⸱leg⸱is la artikol⸱o⸱n pri la kolonel⸱o Ojukwu, ne⸱forges⸱ebl⸱a batal⸱ant⸱o por just⸱ec⸱o kaj liber⸱ig⸱o de la Igbopopolo en Niĝeri⸱o (MONATO 2012/1, p. 8). Laŭ mi⸱a opini⸱o tre bon⸱e verk⸱it⸱a artikol⸱o, kiu fund⸱e inform⸱as la leg⸱ant⸱o⸱j⸱n pri la ver⸱a viv⸱o kaj batal⸱o de grand⸱a hom⸱o en la histori⸱o de la Igboj. Dank⸱o⸱n.

Mi vol⸱us rimark⸱ig⸱i, ke la tradici⸱a⸱n viv⸱o⸱n kaj kultur⸱o⸱n de la Igbosocio pri⸱skrib⸱is la niĝeri⸱a verk⸱ist⸱o kaj poet⸱o Chinua Achebe, aŭtor⸱o de la roman⸱o „Aĵ⸱o⸱j dis⸱fal⸱as” (angl⸱e Things Fall Apart). Kiam Biafro, kiu est⸱is sen⸱de⸱pend⸱a land⸱o tri jar⸱o⸱j⸱n, deklar⸱is si⸱a⸱n sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o⸱n de Niĝeri⸱o, Achebe mal⸱long⸱e ag⸱ad⸱is kiel diplomat⸱o de la nov⸱a ŝtat⸱o. Kaj konklud⸱e mal⸱long⸱a preciz⸱ig⸱o. Laŭ la aŭtor⸱o de la artikol⸱o Biafron agnosk⸱is kvin afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j, kio ne est⸱as ĝust⸱a. La nov⸱a⸱n ŝtat⸱o⸱n agnosk⸱is nur kvar afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j (Ebur-Bord⸱o, Gabon⸱o, Tanzani⸱o, Zambi⸱o) kaj Haiti⸱o.

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mont⸱ar⸱a mort⸱o-mister⸱o

Scienc⸱ist⸱o⸱j prezent⸱is nov⸱a⸱n hipotez⸱o⸱n pri la mort⸱o de Oetzi – neolitik⸱ul⸱o, kiu viv⸱is antaŭ 5000 jar⸱o⸱j kaj kies mumi⸱o est⸱is mal⸱kovr⸱it⸱a en glaci⸱ej⸱o en la Alp⸱o⸱j en 1991 (MONATO, 2001/3, p. 14).

Ĝis nun oni kred⸱is, ke Oetzi mort⸱is pro sag⸱o⸱traf⸱o. Tamen tem⸱as ebl⸱e pri mont⸱a akcident⸱o. Analiz⸱o montr⸱is, ke tranĉ⸱o sub la dekstr⸱a okul⸱o ver⸱ŝajn⸱e konduk⸱is al fort⸱a sang⸱o⸱flu⸱o. Tra⸱viv⸱i tia⸱n traŭmat⸱o⸱n tre mal⸱facil⸱as.

La mumi⸱o de la 45-jar⸱a vir⸱o (alt⸱ec⸱o, 165 cm; pez⸱o, 50 kg) est⸱is dum la pas⸱int⸱a⸱j 20 jar⸱o⸱j mult⸱foj⸱e mezur⸱at⸱a, fot⸱at⸱a kaj ĉiel esplor⸱at⸱a per radi⸱ad⸱o kaj komput⸱il⸱a skan⸱il⸱o.

Arteri⸱o

Antaŭ 10 jar⸱o⸱j oni mal⸱kovr⸱is en la korp⸱o silik⸱a⸱n fin⸱aĵ⸱o⸱n kaj supoz⸱is, ke sag⸱o traf⸱is la mal⸱dekstr⸱a⸱n skapol⸱o⸱n kaj far⸱is tru⸱o⸱n kun diametr⸱o du⸱centi⸱metr⸱a. Scienc⸱ist⸱o⸱j konklud⸱is, ke la sag⸱o difekt⸱is sub⸱klavikl⸱a⸱n arteri⸱o⸱n, tiel ke post kelk⸱a⸱j minut⸱o⸱j la viktim⸱o mort⸱is. Neni⸱o pli pri la mumi⸱o dir⸱ebl⸱os, opini⸱is fak⸱ul⸱o⸱j.

Tamen antaŭ ne⸱long⸱e Wolfgang Recheis kaj Karl-Heinz Künzel, el la Medicin⸱a Universitat⸱o en Innsbruck, konstat⸱is en⸱tranĉ⸱o⸱n kun mal⸱ferm⸱o de sutur⸱o kaj flav⸱et⸱a kolor⸱ig⸱o de okul⸱glob⸱o, kiu pov⸱us est⸱i interpret⸱at⸱a kiel sang⸱o⸱spur⸱o.

Atak⸱o

Se la pra⸱histori⸱a hom⸱o for⸱pas⸱is ĉe mont⸱a akcident⸱o, la traf⸱o per sag⸱o, kiu ĝis nun est⸱is supoz⸱at⸱a kiel mort⸱o⸱kaŭz⸱o, ebl⸱e de⸱ven⸱is de pli fru⸱a atak⸱o. Laŭ ambaŭ scienc⸱ist⸱o⸱j la vund⸱o ver⸱ŝajn⸱e okaz⸱is pro fal⸱o en ne⸱facil⸱e ir⸱ebl⸱a teren⸱o sub ekstrem⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j en la alt⸱mont⸱ar⸱o.

La kadavr⸱o⸱n de la neolitik⸱ul⸱o mal⸱kovr⸱is german⸱a famili⸱o en alt⸱ec⸱o de 3210 m en la region⸱o de Tisenjoch en la Alp⸱o⸱j ĉe la ital⸱a-aŭstr⸱a lim⸱o. Ek⸱de tiam Oetzi al⸱tir⸱as la atent⸱o⸱n de esplor⸱ist⸱o⸱j kaj publik⸱o.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ne pri Esperant⸱o, nek en Esperant⸱o ...

Kun la last⸱a numer⸱o de MONATO mi ricev⸱is foli⸱o⸱n, skrib⸱it⸱a⸱n en la flandr⸱a. Ŝajn⸱e ĝi en⸱ten⸱as part⸱o⸱j⸱n pri mult⸱a⸱j divers⸱a⸱j tem⸱o⸱j: sun⸱a energi⸱o, psikiatri⸱o, financ⸱o, kaj tiel plu. Ĉu vi pov⸱us klar⸱ig⸱i pri kio tem⸱as? Kial oni send⸱as ĝi⸱n ankaŭ al fremd⸱a⸱j ricev⸱ant⸱o⸱j?

Ugo A. DE RIU
Itali⸱o

Klar⸱ig⸱o de la el⸱don⸱ej⸱o: Se vi atent⸱e rigard⸱as, vi vid⸱os, ke dors⸱flank⸱e de tiu foli⸱o trov⸱iĝ⸱as vi⸱a⸱j adres⸱don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j. La el⸱don⸱ej⸱o pov⸱us pren⸱i „tut⸱e virg⸱a⸱n” adres⸱foli⸱o⸱n, sed uz⸱i rub⸱paper⸱o⸱n kost⸱as mal⸱pli kaj krom⸱e est⸱as pli bon⸱e por ni⸱a viv⸱medi⸱o.


Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Ugo A. De Riu el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pli bon⸱a mond⸱o komenc⸱iĝ⸱as en vi⸱a propr⸱a kor⸱o

En la 17a de januar⸱o 2012 for⸱pas⸱is Phil Bosmans, rimark⸱ind⸱a hom⸱o, gvid⸱int⸱o de rimark⸱ind⸱a mov⸱ad⸱o, nom⸱e Bond zonder Naam (Mov⸱ad⸱o sen Nom⸱o). Phil Bosmans ĝu⸱is grand⸱a⸱n admir⸱o⸱n precip⸱e en Flandri⸱o, ĉar kun ekster⸱ordinar⸱a karism⸱o kaj si⸱n⸱dediĉ⸱o li gvid⸱is mov⸱ad⸱o⸱n, kiu stimul⸱as la soci⸱o⸱n al „la kultur⸱o de la kor⸱o”. Tio traduk⸱iĝ⸱is fin⸱fin⸱e en 20 divers⸱a⸱j⸱n iniciat⸱o⸱j⸱n por plej divers⸱a⸱j hom⸱kategori⸱o⸱j, kiu⸱j risk⸱as est⸱i forges⸱it⸱a⸱j en la tamen bon⸱fart⸱a soci⸱o.

Lev⸱il⸱o por la soci⸱o

Bosmans nask⸱iĝ⸱is en 1922 en simpl⸱a kamp⸱ar⸱an⸱a famili⸱o. Kiel katolik⸱a pastr⸱o li tiom ag⸱ad⸱is, ke li ek⸱mal⸱san⸱is en 1954 kaj – el⸱ĉerp⸱it⸱a – dum du jar⸱o⸱j rest⸱is lig⸱it⸱a al la lit⸱o. Kiam li re⸱san⸱iĝ⸱is fizik⸱e kaj anim⸱e, oni propon⸱is al li okup⸱iĝ⸱i pri la iniciat⸱o Bond zonder Naam. Jam en 1938 pastr⸱o De Greef fond⸱is ĝi⸱n en Nederland⸱o. Nur en 1950 lanc⸱iĝ⸱is simil⸱a iniciat⸱o en Flandri⸱o.

Bosmans sukces⸱is don⸱i al ĝi rapid⸱eg⸱a⸱n dis⸱volv⸱iĝ⸱o⸱n. Li ŝajn⸱e sen⸱pen⸱e sukces⸱is kompren⸱i la zorg⸱o⸱j⸱n kaj mizer⸱o⸱j⸱n de simpl⸱a⸱j hom⸱o⸱j, re⸱hav⸱ig⸱i al ili esper⸱o⸱n, sed sam⸱temp⸱e mobiliz⸱i la soci⸱o⸱n por kompren⸱ig⸱i, kiu⸱j⸱n bezon⸱o⸱j⸱n oni oft⸱e neglekt⸱as. La plej okul⸱frap⸱a⸱j iniciat⸱o⸱j est⸱is „Vitamin⸱o⸱j por la kor⸱o” kaj „Lev⸱il⸱kart⸱o⸱j”. La vitamin⸱o⸱j est⸱is simpl⸱a⸱j kor⸱tuŝ⸱a⸱j babil⸱o⸱j, aŭd⸱ebl⸱a⸱j en radi⸱o⸱el⸱send⸱o⸱j kaj per telefon⸱al⸱vok⸱o⸱j. Lev⸱il⸱kart⸱o⸱j est⸱as bel⸱aspekt⸱a⸱j kart⸱o⸱j, kiu⸱j sur⸱hav⸱as kern⸱ec⸱a⸱n slogan⸱o⸱n, kiu⸱j⸱n oni sen⸱pag⸱e dis⸱send⸱as kun la pet⸱o pend⸱ig⸱i ili⸱n en bon⸱e vid⸱ebl⸱a lok⸱o. Ĉiu⸱monat⸱e tiel distribu⸱iĝ⸱as ĝis 300 000 kart⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱as vid⸱ebl⸱a⸱j en labor⸱ej⸱o⸱j, ofic⸱ej⸱o⸱j kaj viv⸱ĉambr⸱o⸱j en Flandri⸱o.

Furor⸱o

Sed Bond zonder Naam ankaŭ praktik⸱e okup⸱iĝ⸱as pri tiu⸱j hom⸱o⸱j, kiu⸱j bezon⸱as apart⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n. Bosmans surpriz⸱e trov⸱is rimed⸱o⸱j⸱n por mal⸱ferm⸱i seri⸱o⸱n da dom⸱o⸱j por ekzempl⸱e eks⸱prizon⸱ul⸱o⸱j, mis⸱trakt⸱it⸱a⸱j edz⸱o⸱j kaj edz⸱in⸱o⸱j, eks⸱drink⸱ul⸱o⸱j, deprim⸱it⸱o⸱j ktp. Tamen Bond zonder Naam ne hav⸱as kotiz⸱o⸱j⸱n kaj ĝis hodiaŭ viv⸱as preskaŭ nur de donac⸱o⸱j, kiu⸱j spontane⸱e en⸱ven⸱as pro simpati⸱o ĉe la publik⸱o.

Grand⸱a el⸱don⸱ist⸱o propon⸱is el⸱don⸱i la tekst⸱o⸱j⸱n de „Vitamin⸱o⸱j por la kor⸱o”. La sukces⸱o super⸱is ĉiu⸱j⸱n atend⸱o⸱j⸱n. Post⸱e Phil ankoraŭ verk⸱is divers⸱a⸱j⸱n libr⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j sen⸱escept⸱e furor⸱is. Tiu⸱j libr⸱o⸱j traduk⸱iĝ⸱is en 26 lingv⸱o⸱j⸱n. Kun⸱e vend⸱iĝ⸱is 10 milion⸱o⸱j da ekzempler⸱o⸱j.

Mov⸱ad⸱o sen Nom⸱o

Bosmans simpati⸱is kun Esperant⸱o. Kiam en 1980 Jos Kerfs, nov⸱a esperant⸱ist⸱o, kontakt⸱is li⸱n, li mem propon⸱is fond⸱i la asoci⸱o⸱n „Mov⸱ad⸱o sen Nom⸱o” kaj financ⸱e sub⸱ten⸱is ĝi⸱a⸱n start⸱o⸱n. Ĝi⸱a ĉef⸱a ag⸱ad⸱o est⸱as la dis⸱send⸱o de lev⸱il⸱kart⸱o⸱j. Ankoraŭ nun oni sen⸱pag⸱e pov⸱as mend⸱i kalendar⸱o⸱n de la jar⸱o kun kvar traf⸱a⸱j slogan⸱o⸱j. La unu⸱a el⸱don⸱aĵ⸱o resum⸱as la esenc⸱o⸱n de la iniciat⸱o: „Pli bon⸱a mond⸱o komenc⸱iĝ⸱as en vi⸱a propr⸱a kor⸱o”.

En 1988 el⸱don⸱iĝ⸱is en Esperant⸱o „Ŝanc⸱o por feliĉ⸱o”, la plej furor⸱a libr⸱o de Bosmans. Esperant⸱o tiam est⸱is la du⸱dek⸱a traduk⸱lingv⸱o. En 2000 Mov⸱ad⸱o sen Nom⸱o mem el⸱don⸱is ankaŭ du⸱a⸱n libr⸱o⸱n, nom⸱e „Donac⸱e al vi”. Ambaŭ verk⸱o⸱j ankoraŭ hav⸱ebl⸱as.

La last⸱a faz⸱o

En 1992 Phil Bosmans trans⸱don⸱is la gvid⸱ad⸱o⸱n de la Mov⸱ad⸱o, sed li ankoraŭ verk⸱is kaj far⸱is mult⸱a⸱j⸱n preleg⸱o⸱j⸱n en- kaj ekster-land⸱e. Li eĉ part⸱o⸱pren⸱is la Universal⸱a⸱n Kongres⸱o⸱n en Vien⸱o.

En 1993 li hav⸱is aŭt⸱o⸱akcident⸱o⸱n. Unu jar⸱o⸱n post⸱e li⸱n traf⸱is apopleksi⸱o, kiu part⸱e paraliz⸱is li⸱n. Sed eĉ tiam li ne ĉes⸱is laŭ⸱ebl⸱e korespond⸱i, preleg⸱i kaj konsil⸱don⸱i. En la 17a de januar⸱o 2012 li for⸱pas⸱is. Tio hav⸱is vast⸱a⸱n eĥ⸱o⸱n en la komunik⸱il⸱o⸱j dum tut⸱a semajn⸱o.

Bond zonder Naam plu⸱aktiv⸱as sam⸱e vigl⸱e kun jun⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j. Ankaŭ Mov⸱ad⸱o sen Nom⸱o daŭr⸱ig⸱as la ag⸱ad⸱o⸱n. Okaz⸱e de la for⸱pas⸱o de ĝi⸱a inspir⸱int⸱o, oni far⸱is bel⸱eg⸱a⸱n bild⸱o⸱seri⸱o⸱n kun la plej popular⸱a⸱j kaj traf⸱a⸱j slogan⸱o⸱j. Ili vid⸱ebl⸱as ĉe www.mov⸱ad⸱o-sen-nom⸱o.org.

Iv⸱o DURWAEL

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Iv⸱o Durwael el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

2020: la mond⸱o sen morbil⸱o?

Sci⸱ig⸱o de la Mond⸱a Organiz⸱aĵ⸱o pri San⸱o (MOS) en maj⸱o de 1980 pri la tut⸱mond⸱a likvid⸱o de variol⸱o inspir⸱is la hom⸱ar⸱o⸱n prov⸱i ating⸱i simil⸱a⸱n for⸱ig⸱o⸱n de ali⸱a⸱j danĝer⸱a⸱j mal⸱san⸱o⸱j, antaŭ ĉio de polio⸱mjel⸱it⸱o. Pri tio mi detal⸱e skrib⸱is en MONATO (2011/05). Sed en ĉi tiu artikol⸱o mi vol⸱as pri⸱trakt⸱i la perspektiv⸱o⸱n de likvid⸱o de morbil⸱o, mal⸱san⸱o, kiu ĝis antaŭ ne⸱long⸱e est⸱is tre dis⸱vast⸱iĝ⸱int⸱a.

Kio est⸱as morbil⸱o?

Morbil⸱o est⸱is kon⸱at⸱a jam en la antikv⸱ec⸱o, tamen nur en la 9a-10a jar⸱cent⸱o de ni⸱a era⸱o la el⸱star⸱a iran⸱a kurac⸱ist⸱o ar-Raz⸱i (Rhazes) unu⸱e sukces⸱is disting⸱i morbil⸱o⸱n de variol⸱o. La kaŭz⸱o de morbil⸱o est⸱as la RNA-virus⸱o. La morbil⸱a virus⸱o transmisi⸱iĝ⸱as nur aer⸱gut⸱e. Ĝis la aper⸱o de kontraŭ-morbil⸱a vakcin⸱ad⸱o, la mal⸱san⸱o traf⸱is preskaŭ ĉiu⸱j⸱n. Plej oft⸱e mal⸱san⸱iĝ⸱as infan⸱o⸱j, sed ankaŭ plen⸱aĝ⸱ul⸱o⸱j pov⸱as mal⸱san⸱iĝ⸱i, se ili ne est⸱is infekt⸱it⸱a⸱j infan⸱aĝ⸱e. Post re⸱san⸱iĝ⸱o, hom⸱o⸱j rest⸱as dum⸱viv⸱e imun⸱a⸱j.

Tuj post la infekt⸱iĝ⸱o sekv⸱as inkubaci⸱a period⸱o de 1-2 semajn⸱o⸱j. Post tiam aper⸱as febr⸱o, konjunktiv⸱it⸱o, dolor⸱a gorĝ⸱o, naz⸱katar⸱o, tus⸱ad⸱o kaj naŭz⸱o. En mult⸱a⸱j kaz⸱o⸱j oni pov⸱as vid⸱i sur la intern⸱a surfac⸱o de la vang⸱o⸱j mal⸱grand⸱a⸱j⸱n blanket⸱a⸱j⸱n makul⸱o⸱j⸱n (specif⸱a simptom⸱o de morbil⸱o). Post pli⸱a⸱j 3-5 tag⸱o⸱j aper⸱as tip⸱a rozeol⸱o-papul⸱a ekzantem⸱o, unu⸱e sur la vizaĝ⸱o kaj post⸱e tut⸱korp⸱e. La mal⸱san⸱o kutim⸱e daŭr⸱as 7-10 tag⸱o⸱j⸱n. Foj⸱foj⸱e danĝer⸱a⸱j komplik⸱iĝ⸱o⸱j pov⸱as okaz⸱i, plej oft⸱e pneŭmoni⸱o, sed ankaŭ encefal⸱it⸱o, kojl⸱it⸱o kaj ali⸱a⸱j, kiu⸱j pov⸱as fin⸱e konduk⸱i al mort⸱o. Laŭ inform⸱o de MOS, antaŭ ol aper⸱is la vakcin⸱o, ĉiu⸱jar⸱e mal⸱san⸱iĝ⸱is je morbil⸱o pli ol 100 milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j tut⸱mond⸱e, el kiu⸱j pli ol 5 milion⸱o⸱j mort⸱is, precip⸱e en mal⸱riĉ⸱a⸱j land⸱o⸱j.

Premis⸱o⸱j por tut⸱mond⸱a likvid⸱o

En 1963 la unu⸱a vakcin⸱o kontraŭ morbil⸱o est⸱is licenc⸱it⸱a en Uson⸱o. Post⸱e aper⸱is pli⸱a⸱j vakcin⸱o⸱j de divers⸱a⸱j farmaci⸱a⸱j firma⸱o⸱j. Ĉiu⸱j vakcin⸱o⸱j en⸱ten⸱as mal⸱fort⸱ig⸱it⸱a⸱j⸱n morbil⸱a⸱j⸱n virus⸱o⸱j⸱n. La vakcin⸱o⸱j est⸱as tre efik⸱em⸱a⸱j kaj relativ⸱e mal⸱mult⸱e⸱kost⸱a⸱j. En la pli⸱mult⸱o da land⸱o⸱j, vakcin⸱ad⸱o est⸱as dev⸱ig⸱a. Plej oft⸱e infan⸱o⸱j ricev⸱as la unu⸱a⸱n kontraŭ⸱morbil⸱a⸱n vakcin⸱ad⸱o⸱n en la aĝ⸱o de unu jar⸱o kaj kutim⸱e ĝi est⸱as kombin⸱it⸱a kun vakcin⸱o⸱j kontraŭ rubeol⸱o kaj parotid⸱o. Post 5-6 jar⸱o⸱j okaz⸱as re⸱vakcin⸱ad⸱o. En mult⸱a⸱j land⸱o⸱j oni vakcin⸱as ankaŭ pli aĝ⸱a⸱j⸱n infan⸱o⸱j⸱n, foj⸱foj⸱e eĉ specif⸱a⸱j⸱n grup⸱o⸱j⸱n de plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j. Post re⸱vakcin⸱ad⸱o la protekt⸱o-nivel⸱o ating⸱as preskaŭ 100 %.

Dank⸱e al la vakcin⸱ad⸱o en la period⸱o 2000-2008 la mort⸱ec⸱o pro morbil⸱o mal⸱kresk⸱is je 78 %, kvankam en 2008 tut⸱mond⸱e ankoraŭ est⸱is registr⸱it⸱a⸱j 20 milion⸱o⸱j da morbil⸱o-mal⸱san⸱ul⸱o⸱j, el kiu⸱j mort⸱is 164 000. Amas⸱a vakcin⸱ad⸱o al⸱konduk⸱is al la elimin⸱o de morbil⸱o en 2000 en Uson⸱o, kaj en 2002 en la tut⸱a amerik⸱a kontinent⸱o. Ĝis nun tie daŭr⸱as la epidemi⸱ologi⸱a bon⸱stat⸱o. Registr⸱iĝ⸱as nur en⸱port⸱it⸱a⸱j kaz⸱o⸱j. Por prevent⸱i la dis⸱vast⸱iĝ⸱o⸱n de la infekt⸱o oni zorg⸱as pri la rapid⸱a diagnoz⸱ad⸱o, izol⸱ad⸱o de mal⸱san⸱ul⸱o⸱j kaj sen⸱prokrast⸱a vakcin⸱ad⸱o de ĉiu⸱j ĉirkaŭ⸱ant⸱o⸱j.

Jen⸱a⸱j est⸱as la biologi⸱a⸱j kaj epidemi⸱ologi⸱a⸱j argument⸱o⸱j por la ebl⸱o de la tut⸱mond⸱a likvid⸱o de morbil⸱o:
- ne ekzist⸱as natur⸱a⸱j rezerv⸱uj⸱o⸱j de la virus⸱o, la font⸱o de mal⸱san⸱iĝ⸱o est⸱as ekskluziv⸱e mal⸱san⸱a⸱j hom⸱o⸱j;
- ne ekzist⸱as kronik⸱a kaj latent⸱a virus⸱port⸱ec⸱o, mal⸱san⸱ul⸱o⸱j plej oft⸱e montr⸱as tip⸱a⸱j⸱n klinik⸱a⸱j⸱n simptom⸱o⸱j⸱n kaj post la fin⸱o de la akut⸱a mal⸱san⸱o far⸱iĝ⸱as sen⸱danĝer⸱a⸱j por ali⸱a⸱j;
- est⸱as nur unu antigen⸱a variant⸱o de la morbil⸱o-virus⸱o, la virus⸱o rapid⸱e pere⸱as en la ekster⸱a medi⸱o;
- ekzist⸱as tre efik⸱a kaj mal⸱mult⸱e⸱kost⸱a vakcin⸱o;
- oni jam spert⸱as pri la elimin⸱o de morbil⸱o sur vast⸱a⸱j teritori⸱o⸱j.

En 2010 la 63a asemble⸱o de MOS akcept⸱is rezoluci⸱o⸱n pri laŭ⸱etap⸱a likvid⸱o de morbil⸱o en la tut⸱a mond⸱o. Ĝis 2015 neces⸱os vakcin⸱i pli ol 90 % de la infan⸱o⸱j en la mond⸱o kaj mal⸱grand⸱ig⸱i la mort⸱ec⸱o⸱n je 95 % kompar⸱e kun 2000. Ĝis 2015 aŭ pli fru⸱e la ambici⸱o est⸱as elimin⸱i morbil⸱o⸱n en Eŭrop⸱o, la orient⸱a Mediterane⸱o kaj la okcident⸱a Pacifik⸱o. Afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j akcept⸱is rezoluci⸱o⸱n pri la likvid⸱o de morbil⸱o en Afrik⸱o ĝis 2020. Tiu⸱n cel⸱o⸱n al⸱streb⸱as ankaŭ la land⸱o⸱j de la sud-orient⸱a Azi⸱o kaj ceter⸱a⸱j.

Konklud⸱o

Ĝis 2020 pov⸱os kaj dev⸱os est⸱i elimin⸱it⸱a morbil⸱o. Ĝis tiu temp⸱o ver⸱ŝajn⸱e est⸱os tut⸱mond⸱e likvid⸱it⸱a ankaŭ polio⸱mjel⸱it⸱o. Tre grav⸱as kompren⸱i kaj sub⸱ten⸱i tiu⸱n nobl⸱a⸱n cel⸱o⸱n. Cert⸱e neces⸱as pli aktiv⸱a inter⸱naci⸱a financ⸱a help⸱o al mal⸱riĉ⸱a⸱j land⸱o⸱j. Tiu el⸱spez⸱o, kvankam grand⸱a, konsist⸱ig⸱os nur sen⸱signif⸱a⸱n part⸱o⸱n de la milit⸱a buĝet⸱o de la mond⸱a⸱j potenc⸱o⸱j, sed la sekv⸱o⸱j por la tut⸱a hom⸱ar⸱o est⸱os sen⸱kompar⸱a⸱j.

Vladimir LEMELEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Vladimir Lemelev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pres⸱ad⸱o laŭ (rek⸱o)mend⸱o

Hodiaŭ pli kaj pli mal⸱facil⸱as trov⸱i el⸱don⸱ej⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pret⸱as publik⸱ig⸱i libr⸱o⸱j⸱n en minoritat⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, aŭ pri tem⸱o⸱j, kiu⸱j interes⸱as nur lim⸱ig⸱it⸱a⸱n rond⸱o⸱n da leg⸱ant⸱o⸱j.

La kial⸱o⸱j evident⸱as. Pres⸱ad⸱o est⸱as mult⸱e⸱kost⸱a, la merkat⸱o mal⸱grand⸱a; do la ŝanc⸱o profit⸱i preskaŭ nul⸱a. Tamen cert⸱e trov⸱iĝ⸱as verk⸱int⸱o⸱j (poet⸱o⸱j, novel⸱ist⸱o⸱j, roman⸱ist⸱o⸱j), kiu⸱j ŝat⸱us publik⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n verk⸱o⸱j⸱n, sed kiu⸱j jam de⸱long⸱e mal⸱esper⸱is trov⸱i simpati⸱a⸱n el⸱don⸱ist⸱o⸱n. Eĉ tiu⸱j, kiu⸱j verk⸱as en grav⸱a⸱j naci⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, spert⸱as la sam⸱a⸱n problem⸱o⸱n.

Tamen facil⸱a solv⸱o ja ekzist⸱as. Antaŭ kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j mi leg⸱is en MONATO, ke kontribu⸱int⸱o trov⸱is entrepren⸱o⸱n, per kiu li per⸱ret⸱e sukces⸱is el⸱don⸱i si⸱a⸱n libr⸱o⸱n. Tio⸱n li far⸱is sen la neces⸱o konvink⸱i el⸱don⸱ist⸱o⸱n, ke la verk⸱o merit⸱as publik⸱ig⸱o⸱n, aŭ pag⸱i pro la serv⸱o⸱j de per⸱ant⸱o literatur⸱a.

Dosier⸱o⸱j

Per la tut⸱ter⸱a teks⸱aĵ⸱o mi vizit⸱is la ret⸱ej⸱o⸱n de la menci⸱it⸱a entrepren⸱o. Tiu aparten⸱as al la spec⸱o „pres⸱ad⸱o laŭ⸱mend⸱a”) (angl⸱e: print to order). Tio signif⸱as, ke oni ne pres⸱ig⸱as grand⸱a⸱n stok⸱o⸱n da libr⸱o⸱j, sed unu⸱op⸱a⸱j⸱n kaj individu⸱e mend⸱it⸱a⸱j⸱n ekzempler⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n oni send⸱as al la klient⸱o.

La sistem⸱o simpl⸱as. Verk⸱int⸱o per⸱ret⸱e send⸱as al la entrepren⸱o dosier⸱o⸱j⸱n kun tekst⸱o, ilustr⸱aĵ⸱o⸱j kaj (se neces⸱e) tip⸱ar⸱o. La entrepren⸱o re⸱ten⸱as la dosier⸱o⸱j⸱n, ĝis ĝi ricev⸱as mend⸱o⸱j⸱n. Inter⸱temp⸱e, la entrepren⸱o el⸱don⸱as ret⸱katalog⸱e mal⸱long⸱a⸱n pri⸱skrib⸱o⸱n (kompil⸱it⸱a⸱n de la aŭtor⸱o) kaj kolor⸱a⸱n bild⸱o⸱n pri la kovr⸱il⸱o.

Kondiĉ⸱o⸱j

Por tiu⸱j serv⸱o⸱j la verk⸱int⸱o neniom pag⸱as, ĉar tiu respond⸱ec⸱is ne nur pri verk⸱ad⸱o, sed ankaŭ pri kompost⸱ad⸱o, en⸱paĝ⸱ig⸱o kaj korekt⸱ad⸱o. Evident⸱e, se la aŭtor⸱o, sam⸱e kiel leg⸱ant⸱o, vol⸱as mend⸱i ekzempler⸱o⸱n, neces⸱as pag⸱i. La kondiĉ⸱o⸱j vari⸱as inter la divers⸱a⸱j tia⸱j el⸱don⸱ej⸱o⸱j.

Kompren⸱ebl⸱e, kelk⸱a⸱j el⸱don⸱ej⸱o⸱j pli fid⸱ind⸱as ol ali⸱a⸱j: en ĉiu barel⸱o est⸱as putr⸱iĝ⸱int⸱a⸱j pom⸱o⸱j. Tamen, per la tut⸱ter⸱a teks⸱aĵ⸱o ebl⸱as facil⸱e trov⸱i iu⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n rekomend⸱is kontent⸱a⸱j klient⸱o⸱j, kaj kiu⸱j liver⸱os bel⸱e pres⸱it⸱a⸱j⸱n kaj bon⸱e bind⸱it⸱a⸱j⸱n libr⸱o⸱j⸱n en iu ajn lingv⸱o – eĉ la plej „ekzot⸱a”.

Tiu ĉi relativ⸱e mal⸱mult⸱e⸱kost⸱a metod⸱o (kompar⸱e kun tradici⸱a el⸱don⸱ad⸱o) al⸱port⸱as nov⸱a⸱n esper⸱o⸱n al tiu⸱j, kiu⸱j verk⸱as en lingv⸱o⸱j en⸱danĝer⸱ig⸱it⸱a⸱j aŭ pri mal⸱popular⸱a⸱j tem⸱o⸱j. Tiel ebl⸱as dis⸱vast⸱ig⸱i verk⸱o⸱j⸱n tia⸱j⸱n tra la tut⸱a mond⸱o.

Garvan MAKAJ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Garvan Maka⸱j el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ni ne forges⸱u la german⸱o⸱j⸱n

Al la „vid⸱punkt⸱o” de Paul Gubbins pri Briti⸱o kaj ĝi⸱a si⸱n⸱ten⸱o pri la du⸱a mond⸱milit⸱o (MONATO 2012/1, p. 5) mi dezir⸱as al⸱don⸱i, ke laŭ la vid⸱punkt⸱o de la pli⸱mult⸱o de la brit⸱o⸱j tiu milit⸱o est⸱is nur konflikt⸱o inter mal⸱sam⸱a⸱j land⸱o⸱j kaj ne lukt⸱o kontraŭ ekstrem⸱e mal⸱bon⸱eg⸱a sistem⸱o kun terur⸱eg⸱a⸱j doktrin⸱o⸱j, kiu minac⸱is la tut⸱a⸱n Eŭrop⸱o⸱n.

Tamen ankaŭ mult⸱a⸱j german⸱o⸱j est⸱is sen⸱kulp⸱a⸱j viktim⸱o⸱j dum la nazi⸱ism⸱a epok⸱o, kiel la komun⸱ist⸱o Ernst Thälmann, la mens⸱e handikap⸱it⸱a Dorothea Kast⸱e⸱n, la teolog⸱o Dietrich Bohnhoeffer kaj mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j, kiel sam⸱seks⸱em⸱ul⸱o⸱j, cigan⸱o⸱j kaj pac⸱em⸱ul⸱o⸱j, ĉiu⸱j german⸱o⸱j kaj ĉiu⸱j murd⸱it⸱a⸱j pro divers⸱a⸱j kial⸱o⸱j.

Ne mis⸱kompren⸱u mi⸱n. Briti⸱o ĝis hodiaŭ hav⸱as la plen⸱a⸱n rajt⸱o⸱n fier⸱i pri si⸱a rol⸱o en la liber⸱ig⸱o de Germani⸱o en maj⸱o 1945, sed oni ne forges⸱u ke ankaŭ en Germani⸱o est⸱is sen⸱kulp⸱a⸱j viktim⸱o⸱j, kiu⸱j merit⸱as ni⸱a⸱n atent⸱o⸱n.

Mikael⸱o SIMS
Angli⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Mikael⸱o Sims el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Re⸱ag⸱e al ACTA

La inter⸱naci⸱a trakt⸱at⸱o pri protekt⸱o de intelekt⸱a⸱j propr⸱aĵ⸱o⸱j ACTA (angl⸱e: Anti-Counterfeiting Trad⸱e Agreement), kiu⸱n propon⸱is Uson⸱o kaj Japani⸱o, kaŭz⸱is en januar⸱o grand⸱a⸱j⸱n protest⸱o⸱j⸱n en Pol⸱land⸱o.

La trakt⸱at⸱o en⸱hav⸱as mult⸱a⸱j⸱n diskut⸱ind⸱a⸱j⸱n paragraf⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j inter⸱ali⸱e dev⸱ig⸱as Inter⸱ret-proviz⸱ant⸱o⸱j⸱n sekv⸱i ĉiu⸱n aktiv⸱ad⸱o⸱n de Inter⸱ret-uz⸱ant⸱o⸱j. Okaz⸱e de nur⸱a supoz⸱o pri romp⸱o de aŭtor⸱a⸱j rajt⸱o⸱j la koncern⸱a person⸱o pov⸱as est⸱i tuj mal⸱liber⸱ig⸱it⸱a sen juĝ⸱a proces⸱o.

Jun⸱a⸱j hom⸱o⸱j, por kiu⸱j Inter⸱ret⸱o est⸱as ĉiu⸱tag⸱a medi⸱o, manifestaci⸱is – eĉ en mal⸱grand⸱a⸱j urb⸱o⸱j, en kiu⸱j la last⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j okaz⸱is dum la komun⸱ism⸱a period⸱o. Grup⸱o de Inter⸱ret-uz⸱ant⸱o⸱j Anonymous (Anonim⸱a) blok⸱is eĉ, kadr⸱e de la protest⸱o, du⸱dek⸱o⸱n da reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j ret⸱paĝ⸱o⸱j.

Inspektor⸱o

La ministr⸱o pri administr⸱ad⸱o kaj cifer⸱ec⸱ig⸱ad⸱o publik⸱e konsil⸱is al la ĉef⸱ministr⸱o okaz⸱ig⸱i diskut⸱o⸱n pri ACTA, antaŭ ol sub⸱skrib⸱i la trakt⸱at⸱o⸱n. La ĝeneral⸱a inspektor⸱o pri protekt⸱o de person⸱a⸱j don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j absolut⸱e mal⸱akcept⸱is la dokument⸱o⸱n.

Donald Tusk, la ĉef⸱ministr⸱o de Pol⸱land⸱o, neglekt⸱is tiu⸱j⸱n signal⸱o⸱j⸱n kaj tamen decid⸱is akcept⸱i la trakt⸱at⸱o⸱n. Nun dev⸱as ĝi⸱n ankoraŭ ratif⸱i la parlament⸱o kaj la prezid⸱ant⸱o. Inter⸱temp⸱e daŭr⸱as diskut⸱o⸱j.

Paweł FISCHER-KOTOWSKI

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paweł Fischer-Kotowski el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Last(r)aj signal⸱o⸱j

La 30an de april⸱o je la 3a hor⸱o maten⸱e ne plu ebl⸱os ricev⸱i analog⸱a⸱j⸱n signal⸱o⸱j⸱n de la Astr⸱a-satelit⸱o sur pozici⸱o 19,2 grad⸱o⸱j orient⸱e.

Kelk⸱e da tiam liber⸱a⸱j frekvenc⸱o⸱j est⸱os uz⸱at⸱a⸱j ek⸱de la 1a de maj⸱o por el⸱send⸱i pli da cifer⸱ec⸱a har⸱detal⸱a (HD) televid⸱material⸱o de la german⸱a⸱j publik⸱a⸱j staci⸱o⸱j BR, Kik⸱a, NDR, Phoenix, SWR, WDR, 3Sat kaj ZDF Info, Kultur, Ne⸱o (Ard, ZDF kaj Art⸱e jam el⸱send⸱as laŭ HD).

JPVDD

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de JPVDD el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La turk⸱a hav⸱as famili⸱o⸱n

La pli⸱mult⸱o de la lingv⸱o⸱j, en kiu⸱j parol⸱as la hom⸱o⸱j sur ni⸱a ter⸱glob⸱o, hav⸱as parenc⸱o⸱j⸱n. Ĉiu hispan⸱o pov⸱as plej⸱part⸱e kompren⸱i, kio⸱n ital⸱o aŭ portugal⸱o dir⸱as al li, kaj simil⸱e nederland⸱an⸱o pov⸱as part⸱e kompren⸱i german⸱o⸱n. La lingv⸱o⸱scienc⸱o klar⸱ig⸱as, ke la unu⸱a⸱j tri lingv⸱o⸱j aparten⸱as al la latin⸱id⸱a grup⸱o, dum la last⸱a⸱j du al la tiel nom⸱at⸱a ĝerman⸱a. Ali⸱vort⸱e la lingv⸱o⸱j aparten⸱ant⸱a⸱j al iu grup⸱o est⸱as proksim⸱a⸱j parenc⸱o⸱j, ĉar ili est⸱as id⸱o⸱j de sam⸱a lingv⸱o.

Sam⸱e kiel la hom⸱o⸱j, la lingv⸱o⸱j pov⸱as tamen hav⸱i eĉ mal⸱proksim⸱a⸱j⸱n parenc⸱o⸱j⸱n. Mal⸱pli parenc⸱a⸱j lingv⸱o⸱j est⸱ig⸱as lingv⸱a⸱j⸱n famili⸱o⸱j⸱n. Parenc⸱ec⸱o je tiu nivel⸱o est⸱as vid⸱ebl⸱a, ordinar⸱e, nur al lingv⸱o⸱scienc⸱ist⸱o⸱j. Se ekzempl⸱e renkont⸱iĝ⸱os angl⸱o, grek⸱o, armen⸱o kaj kurd⸱o, ili eĉ ne konjekt⸱os, ke ili parol⸱as en parenc⸱a⸱j lingv⸱o⸱j. Do, mal⸱long⸱e kaj ne tro scienc⸱e parol⸱ant⸱e, en grup⸱o⸱j la hom⸱o⸱j pov⸱as ankoraŭ kompren⸱i sufiĉ⸱e bon⸱e unu la ali⸱a⸱n, dum en famili⸱o⸱j ili nun⸱temp⸱e ne plu pov⸱as. (Ĝust⸱e tiel: nun⸱temp⸱e. Ĉiu⸱j parenc⸱a⸱j lingv⸱o⸱j – en grup⸱o⸱j kaj en famili⸱o⸱j – origin⸱is el unu lingv⸱o. Nur pro tio, ke pas⸱is jar⸱cent⸱o⸱j aŭ jar⸱mil⸱o⸱j, ili post⸱e divid⸱iĝ⸱is kaj divers⸱iĝ⸱is.)

Fakt⸱o⸱j

Est⸱as tamen ne⸱ordinar⸱a famili⸱o, tre vast⸱e dis⸱vast⸱iĝ⸱int⸱a sur la vast⸱aĵ⸱o⸱j de Eŭrazi⸱o. Ĝi⸱a okcident⸱a lim⸱o est⸱as Turki⸱o; la orient⸱a est⸱as la respublik⸱o Saĥa Jakuti⸱o en Siberi⸱o. De la nord⸱o al la sud⸱o ĝi etend⸱iĝ⸱as de Tatari⸱o kaj Baŝkiri⸱o (mez⸱a Rusi⸱o) ĝis Turkmeni⸱o (ĉe la sud⸱a⸱j bord⸱o⸱j de Kaspi⸱a Mar⸱o) kaj kelk⸱a⸱j provinc⸱o⸱j de Afgani⸱o. La reprezent⸱ant⸱o⸱j de tiu grand⸱a famili⸱o pov⸱as kompren⸱i unu la ali⸱a⸱n kiel german⸱o⸱j kaj nederland⸱an⸱o⸱j! La famili⸱o nom⸱iĝ⸱as „turk⸱ec⸱a” (laŭ ali⸱a⸱j font⸱o⸱j: „tjurk⸱a”, „turk⸱o-tatar⸱a”).

La plej „grand⸱a” lingv⸱o de la famili⸱o est⸱as la turk⸱a, dum la ceter⸱a⸱j (tem⸱as pri ĉirkaŭ 20 lingv⸱o⸱j) parol⸱at⸱as en la iam⸱a Soveti⸱o. Nun kelk⸱a⸱j el ili iĝ⸱is ŝtat⸱lingv⸱o⸱j de nov⸱a⸱j post⸱soveti⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j: la azerbajĝan⸱a, la turkmen⸱a, la uzbeka, la kazaĥ⸱a, la kirgiz⸱a. Ali⸱a⸱j est⸱as naci⸱lingv⸱o⸱j en rus⸱a⸱j respublik⸱o⸱j kaj administr⸱a⸱j region⸱o⸱j, kiel la tatar⸱a, la baŝkir⸱a, la ĉuvaŝ⸱a, la jakut⸱a, la tuva, la ĥakasa, la altaja, la karaĉaj-balkara. Est⸱as ankaŭ et⸱nombr⸱a⸱j popol⸱o⸱j, kiu⸱j ne hav⸱as si⸱a⸱j⸱n administr⸱a⸱j⸱n teritori⸱o⸱j⸱n. Interes⸱eg⸱a, unik⸱a fakt⸱o est⸱as, ke, kiam ekzist⸱is Soveti⸱o kaj ĝi⸱a arme⸱o, tie serv⸱is ankaŭ jun⸱ul⸱o⸱j de ĉiu⸱j turk⸱ec⸱a⸱j popol⸱o⸱j. Ili baldaŭ kompren⸱is, ke ili parol⸱as en simil⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, kaj iom post iom inter ili est⸱iĝ⸱is „tjurk⸱a Esperant⸱o” (ĝust⸱e tiel la fenomen⸱o nom⸱iĝ⸱is)!

Kiam en Soveti⸱o ek⸱est⸱is pli da liber⸱o kaj la civit⸱an⸱o⸱j komenc⸱is vetur⸱ad⸱i ekster⸱land⸱e⸱n por privat⸱a komerc⸱o, la plej vizit⸱at⸱a land⸱o est⸱is Turki⸱o. Sed kiel oni pov⸱us komerc⸱i, ne sci⸱ant⸱e la turk⸱a⸱n? Interpret⸱ist⸱o⸱j est⸱is tuj trov⸱it⸱a⸱j: iniciat⸱em⸱a⸱j azerbajĝan⸱an⸱o⸱j, tatar⸱o⸱j, baŝkir⸱o⸱j trud⸱is si⸱n kiel interpret⸱ist⸱o⸱j, kvankam ili ne sci⸱is eĉ unu vort⸱o⸱n turk⸱e! Du⸱a unik⸱a fakt⸱o.

Proksim⸱ec⸱o

Ni ekzamen⸱u pli konkret⸱e, en kio kuŝ⸱as la reciprok⸱a proksim⸱ec⸱o kaj simil⸱ec⸱o de tiu⸱j lingv⸱o⸱j: unu⸱e en tio, kio koncern⸱as ili⸱a⸱n vort⸱trezor⸱o⸱n. Ni konsider⸱u kvar lingv⸱o⸱j⸱n tre⸱eg⸱e for⸱a⸱j⸱n unu de la ali⸱a, t.e. ekstrem⸱e nord⸱a⸱n, sud⸱a⸱n, orient⸱a⸱n kaj okcident⸱a⸱n. Ili est⸱as la turk⸱a, la tatar⸱a, la uzbeka kaj la tuva. Por don⸱i ekzempl⸱o⸱n, person⸱a⸱j pronom⸱o⸱j (esperant⸱e: „mi”, „ci-vi”, „li-ŝi-ĝi”, „ni”, „vi”, „ili”) en tiu⸱j lingv⸱o⸱j aspekt⸱as jen⸱e: en la turk⸱a: „be⸱n”, „sen”, „o”, „biz”, „siz”, „onlar”; en la tatar⸱a: „mi⸱n”, „si⸱n”, „ul”, „bez”, „sez”, „alar”; en la uzbeka: „men”, „sen”, „u”, „biz”, „siz”, „ul⸱ar”; en la tuva: „men”, „sen”, „ol”, „bis”, „siler”, „olar”.

Kaj jen⸱e aspekt⸱as numeral⸱o⸱j: „bir” (1), „ik⸱i” (2), „üç” (3), „dört” (4), „beş” (5), „yüz” (100), „bi⸱n” (1000) en la turk⸱a; „ber”, „ik⸱e”, „öĉ”, „dürt”, „biŝ”, „jöz”, „meŋ” en la tatar⸱a; „bir”, „ikki”, „uch”, „tort”, „besh”, „yuz”, „ming” en la uzbeka; „bir”, „iji”, „üŝ”, „dört”, „beŝ”, „ĉüs”, „muŋ” en la tuva. Oni ja konsider⸱u, ke la tatar⸱a kaj la tuva uz⸱as la rus⸱a⸱n alfabet⸱o⸱n. Ĉi tie ni don⸱as trans⸱skrib⸱o⸱n, preter⸱las⸱ant⸱e detal⸱o⸱j⸱n pri prononc⸱o.

La gramatik⸱o mem de tiu⸱j lingv⸱o⸱j simil⸱as. Ni pren⸱u kelk⸱a⸱j⸱n verb⸱a⸱j⸱n form⸱o⸱j⸱n: „aldım” (mi pren⸱is), „aldın” (ci pren⸱is), „aldı” (li pren⸱is) en la turk⸱a; „aldım”, „aldıŋ”, „aldı” en la tatar⸱a kaj en la tuva; „aldim”, „alding”, „ald⸱i” en la uzbeka. Ankaŭ la deklinaci⸱o⸱j de substantiv⸱o⸱j montr⸱iĝ⸱as oft⸱e simil⸱a⸱j, se ne egal⸱a⸱j: „dağ” (mont⸱o), „dağa” (al mont⸱o), „dağı” (mont⸱o⸱n), „dağda” (sur mont⸱o), „dağdan” (de aŭ el mont⸱o) en la turk⸱a; „taŭ”, „taŭg⸱a”, „taŭnı”, „taŭda”, „taŭdan” en la tatar⸱a; „tog’”, „toqqa”, „tog’ni”, „tog’da”, „tog’da⸱n” en la uzbeka; „dag”, „dagga”, „dagnı”, „dagda”, „dagdan” en la tuva.

Kontakt⸱o⸱j

La simil⸱ec⸱o est⸱as frap⸱ant⸱a, kaj la proksim⸱ec⸱o inter tiu⸱j lingv⸱o⸱j est⸱as eĉ, se tiel dir⸱i, pli „intim⸱a” ol inter la ital⸱a kaj la hispan⸱a, la german⸱a kaj la nederland⸱a. Tiel reciprok⸱e proksim⸱a⸱j pov⸱as est⸱i lingv⸱o⸱j, nur se ili est⸱as dialekt⸱o⸱j de la sam⸱a lingv⸱o ... Se oni esplor⸱as la histori⸱o⸱n de la demand⸱o, la fakt⸱o iĝ⸱as tamen eg⸱e mal⸱pli frap⸱ant⸱a. Dum pra⸱histori⸱a⸱j kaj fru⸱a⸱j histori⸱a⸱j epok⸱o⸱j la popol⸱o⸱j pro plur⸱a⸱j kial⸱o⸱j migr⸱ad⸱is tra la mond⸱o. La antaŭ⸱ul⸱o⸱j de la nun⸱a⸱j ĝerman⸱a⸱j, slav⸱a⸱j, latin⸱id⸱a⸱j, kelt⸱a⸱j, hind⸱a⸱j kaj ali⸱a⸱j popol⸱o⸱j viv⸱is supoz⸱ebl⸱e ie en sud-orient⸱a Eŭrop⸱o (la scienc⸱ist⸱o⸱j nom⸱as ili⸱n hind⸱eŭrop⸱an⸱o⸱j). Antaŭ 5000-6000 jar⸱o⸱j ili est⸱is unu popol⸱o.

Migr⸱o kaj divid⸱iĝ⸱o en divers⸱a⸱j⸱n popol⸱o⸱j⸱n komenc⸱iĝ⸱is antaŭ 4000 jar⸱o⸱j. Rezult⸱e, post iom da temp⸱o, aper⸱is ĝerman⸱a⸱j, slav⸱a⸱j, kelt⸱a⸱j kaj ali⸱a⸱j trib⸱o⸱j. Kaj antaŭ 1000-1500 jar⸱o⸱j tiu⸱j trib⸱o⸱j komenc⸱is divid⸱iĝ⸱i en popol⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ekzist⸱as ĝis nun. Ankaŭ la antaŭ⸱ul⸱o⸱j de la turk⸱ec⸱a⸱j popol⸱o⸱j est⸱is unu⸱ec⸱a popol⸱o, kiu viv⸱is sur la teritori⸱o de Mongoli⸱o kaj Altajo. Migr⸱i kaj divid⸱iĝ⸱i en la nun⸱temp⸱a⸱j⸱n turk⸱ec⸱a⸱j⸱n popol⸱o⸱j⸱n ili komenc⸱is antaŭ mil⸱o da jar⸱o⸱j.

Mem⸱kompren⸱ebl⸱e, ĉiu⸱j cit⸱it⸱a⸱j cifer⸱o⸱j est⸱as proksim⸱um⸱a⸱j. Neni⸱u pov⸱as serioz⸱e asert⸱i, ke ĝust⸱e antaŭ 1000 jar⸱o⸱j ek⸱est⸱is turk⸱o⸱j, tatar⸱o⸱j kaj uzbekoj. Spit⸱e al tio, ke la supr⸱e nom⸱it⸱a⸱j cifer⸱o⸱j est⸱as proksim⸱um⸱a⸱j, ili ebl⸱ig⸱as al ni kompren⸱i la kial⸱o⸱n de la supr⸱e pri⸱skrib⸱it⸱a⸱j kvazaŭ⸱a⸱j ne⸱konform⸱ec⸱o⸱j. Ni dir⸱u: sved⸱o kaj alban⸱o, kvankam hav⸱ant⸱e komun⸱a⸱j⸱n antaŭ⸱ul⸱o⸱j⸱n, tut⸱e ne kompren⸱as unu la ali⸱a⸱n, ĉar tiu⸱j popol⸱o⸱j evolu⸱is mem⸱star⸱e dum 4000 jar⸱o⸱j. Ital⸱o kaj moldav⸱o pli-mal⸱pli pov⸱as inter⸱kompren⸱i, ĉar ili⸱a⸱j pra⸱patr⸱o⸱j antaŭ 1500 jar⸱o⸱j parol⸱is en la sam⸱a lingv⸱o. Turk⸱o kaj tatar⸱o kompren⸱as unu la ali⸱a⸱n, ĉar antaŭ 1000 jar⸱o⸱j ili est⸱is unu popol⸱o kaj viv⸱is kun⸱e. Sed malgraŭ ĉio, rigard⸱u la supr⸱a⸱j⸱n ekzempl⸱o⸱j⸱n. Ĉu ne est⸱as mir⸱ind⸱e, ke ĉiu⸱j ĉi vort⸱o⸱j kaj gramatik⸱a⸱j fenomen⸱o⸱j konserv⸱iĝ⸱is dum jar⸱mil⸱o sen kontakt⸱o⸱j inter popol⸱o⸱j, libr⸱o⸱j, gazet⸱o⸱j, Inter⸱ret⸱o?

Mihail KOROTKOV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Mihail Korotkov el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Fremd⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j

Laŭ oficial⸱a statistik⸱o en la jar⸱o 2011 la nombr⸱o de fremd⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j en Slovaki⸱o est⸱is preskaŭ 22 200, kompar⸱e kun 18 200 en la jar⸱o 2010 kaj 13 900 en la jar⸱o 2008.

La plej grand⸱a⸱n reprezent⸱iĝ⸱o⸱n en la slovak⸱a labor⸱merkat⸱o hav⸱as civit⸱an⸱o⸱j de Rumani⸱o (4513). Sekv⸱as Ĉeĥi⸱o (3227), Pol⸱land⸱o (2196) kaj Hungari⸱o (2164). En la ĉef⸱urb⸱o Bratislav⸱o labor⸱as proksim⸱um⸱e 7700 fremd⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j.

La analiz⸱ist⸱o⸱j antaŭ⸱supoz⸱as, ke en la jar⸱o 2015 la nombr⸱o de fremd⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j reprezent⸱os 2 ĝis 3 % kaj en la jar⸱o 2050 eĉ ĝis 15 % de ĉiu⸱j labor⸱ist⸱o⸱j en Slovaki⸱o.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La slovak⸱a komput⸱il⸱e

Sen⸱dub⸱e la mal⸱nov⸱a kontinent⸱o kaj EU est⸱as mozaik⸱o de mal⸱sam⸱a⸱j lingv⸱o⸱j kaj lingv⸱a⸱j kultur⸱o⸱j. Teori⸱e en Eŭrop⸱a Uni⸱o reg⸱as lingv⸱a egal⸱ec⸱o kaj plur⸱lingv⸱ec⸱o. Laŭ la Ĉart⸱o pri Fundament⸱a⸱j Rajt⸱o⸱j de EU (artikol⸱o 21.1) est⸱as mal⸱permes⸱it⸱a kia ajn diskriminaci⸱ad⸱o, inkluziv⸱e la lingv⸱a⸱n. Tamen la praktik⸱o est⸱as ali⸱a: pli kaj pli da kun⸱ven⸱o⸱j okaz⸱as nur en la angl⸱a aŭ en la franc⸱a.

Pli⸱a⸱j oficial⸱a⸱j kaj ne⸱oficial⸱a⸱j lingv⸱o⸱j de EU est⸱as flank⸱e⸱n⸱ŝov⸱it⸱a⸱j kaj ne ĝu⸱as konven⸱a⸱j⸱n kondiĉ⸱o⸱j⸱n en la eŭrop⸱a spac⸱o koncern⸱e instru⸱ad⸱o⸱n, lern⸱ad⸱o⸱n, uz⸱ad⸱o⸱n kaj dis⸱volv⸱iĝ⸱o⸱n. Bedaŭr⸱ind⸱e tiu ĉi konstat⸱o rilat⸱as ankaŭ al la slovak⸱a lingv⸱o. EU tamen dediĉ⸱is en la jar⸱o 2009 grand⸱a⸱n atent⸱o⸱n al la plur⸱lingv⸱a projekt⸱o „slovak⸱e.eu”, kiu⸱n el⸱labor⸱is la inter⸱naci⸱a jun⸱ul⸱ar⸱a organiz⸱aĵ⸱o „Eduk⸱ad⸱o@Inter⸱ret⸱o” („E@I”), fond⸱it⸱a en 2005 en la slovak⸱a urb⸱o Partizánske (ĉirkaŭ 150 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n nord⸱e de Bratislav⸱o).

Miks⸱a⸱j par⸱o⸱j

La lern⸱ad⸱o de fremd⸱a⸱j lingv⸱o⸱j per inter⸱ret⸱o est⸱as jam popular⸱a lern⸱o⸱manier⸱o. Est⸱is do kre⸱it⸱a inter⸱ret⸱a kurs⸱o pri la slovak⸱a por ĉiu ajn, kiu vol⸱as lern⸱i tiu⸱n lingv⸱o⸱n: fremd⸱ul⸱o⸱j, membr⸱o⸱j de miks⸱a⸱j par⸱o⸱j, loĝ⸱ant⸱o⸱j de region⸱o⸱j ĉe⸱lim⸱a⸱j, esplor⸱ist⸱o⸱j pri la slovak⸱a kaj ali⸱a⸱j slav⸱id⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, en⸱migr⸱int⸱o⸱j, student⸱o⸱j, tur⸱ist⸱o⸱j ktp. Avantaĝ⸱o⸱j de ret⸱a kurs⸱o est⸱as la simpl⸱ec⸱o kon⸱at⸱iĝ⸱i kun la slovak⸱a⸱j lingv⸱o, histori⸱o kaj kultur⸱o, eĉ rest⸱ant⸱e en la propr⸱a land⸱o.

slovak⸱e.eu est⸱as Ttt-ej⸱o, kiu uz⸱as la metod⸱o⸱n de la tiel nom⸱at⸱a e-lern⸱ad⸱o. La ret⸱paĝ⸱ar⸱o, kiu en⸱hav⸱as du divers⸱a⸱j⸱n nivel⸱o⸱j⸱n (A1 kaj A2 laŭ la komun⸱a eŭrop⸱a referenc⸱kadr⸱o por lingv⸱o⸱j), prezent⸱as gramatik⸱o⸱n kaj ortografi⸱o⸱n de la slovak⸱a, vort⸱ar⸱o⸱n, lingv⸱a⸱j⸱n lud⸱o⸱j⸱n, baz⸱a⸱j⸱n inform⸱o⸱j⸱n kaj interes⸱aĵ⸱o⸱j⸱n pri Slovaki⸱o kaj ties lingv⸱o, bibliotek⸱o⸱n, sed ankaŭ la ebl⸱o⸱n inter⸱komunik⸱i kun ali⸱a⸱j uz⸱ant⸱o⸱j per tekst⸱a⸱j mesaĝ⸱o⸱j.

Hodiaŭ la ret⸱ej⸱o hav⸱ebl⸱as en jam 7 lingv⸱a⸱j versi⸱o⸱j – angl⸱a, esperant⸱a, franc⸱a, german⸱a, litov⸱a, pol⸱a kaj slovak⸱a –, sed oni ja atend⸱as la al⸱don⸱o⸱n de krom⸱a⸱j lingv⸱o⸱j.

Vizit⸱ant⸱o⸱j

La statistik⸱o⸱j pri la vizit⸱at⸱ec⸱o de la ret⸱ej⸱o dokument⸱as sukces⸱o⸱n de tiu ĉi plur⸱lingv⸱a iniciat⸱o, kiu ek⸱est⸱is sur⸱baz⸱e de la inter⸱naci⸱a projekt⸱o lern⸱u!, kiu ebl⸱ig⸱as la sen⸱pag⸱a⸱n lern⸱ad⸱o⸱n de Esperant⸱o en 33 lingv⸱o⸱j. La paĝ⸱ar⸱o⸱n slovak⸱e.eu vizit⸱is pli ol 135 000 vizit⸱ant⸱o⸱j el 147 land⸱o⸱j kaj proksim⸱um⸱e 20 000 vizit⸱ant⸱o⸱j ĉiu⸱monat⸱e.

Tiu ĉi nov⸱ig⸱a projekt⸱o est⸱as sub⸱ten⸱at⸱a de la Eŭrop⸱a Komision⸱o, kadr⸱e de la program⸱o KA2. Partner⸱o⸱j de la projekt⸱o est⸱as la Lingv⸱o⸱scienc⸱a Institut⸱o de Ľudovít Štúr [ludovit ŝtur] de la Slovak⸱a Scienc⸱a Akademi⸱o, kiu hav⸱as mult⸱jar⸱a⸱n tradici⸱o⸱n pret⸱ig⸱i scienc⸱a⸱j⸱n – kaj por pli vast⸱a publik⸱o taŭg⸱a⸱j⸱n – vort⸱ar⸱o⸱j⸱n, atlas⸱o⸱j⸱n kaj publik⸱aĵ⸱o⸱j⸱n pri divers⸱a⸱j lingv⸱a⸱j esplor⸱o⸱j. Al⸱don⸱e kontribu⸱as: la Vilnius⸱a Universitat⸱o (Litovi⸱o), Varsovi⸱a Akademi⸱o de Komput⸱il⸱a⸱j Scienc⸱o⸱j kaj Estrad⸱o kaj Administr⸱ad⸱o (Pol⸱land⸱o), Ret-atelier⸱o Gaus (Germani⸱o), kaj la ne⸱profit⸱a organiz⸱aĵ⸱o Slovak⸱a Centr⸱o en London⸱o (Briti⸱o).

La Eŭrop⸱a Komision⸱o mon⸱e sub⸱ten⸱is la projekt⸱o⸱n per 250 000 eŭr⸱o⸱j. Ek⸱de novembr⸱o 2011 ĝi sub⸱ten⸱as, per 364 000 eŭr⸱o⸱j, pli⸱a⸱n projekt⸱o⸱n de la organiz⸱aĵ⸱o E@I por la instru⸱ad⸱o de la german⸱a lingv⸱o, nom⸱at⸱a „deutsch.infowww.deutsch.info. Kun pol⸱a partner⸱o est⸱as efektiv⸱ig⸱it⸱a ankaŭ plur⸱lingv⸱a projekt⸱o por la instru⸱ad⸱o de la hispan⸱a lingv⸱o kaj entrepren⸱ad⸱o en Hispani⸱o sub la titol⸱o Espa2.eu (www.espa2.eu).

Pli⸱larĝ⸱ig⸱o

En la nun⸱a moment⸱o oni prepar⸱as la du⸱a⸱n etap⸱o⸱n de la pri⸱slovak⸱a projekt⸱o: pli⸱larĝ⸱ig⸱o⸱n de la lingv⸱a⸱j nivel⸱o⸱j (B1 kaj B2) kaj al⸱don⸱o⸱n de nov⸱a⸱j lingv⸱a⸱j versi⸱o⸱j, inter kiu⸱j hungar⸱a kaj rus⸱a. Tiu ĉi iniciat⸱o plen⸱um⸱as la rekomend⸱o⸱j⸱n de 29 ne⸱reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j civil⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j, inkluziv⸱e de Eŭrop⸱a Esperanto-Uni⸱o (EEU).

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sizif⸱o-ŝton⸱o student⸱a

Ek⸱de la pas⸱int⸱a jar⸱o la alban⸱a ministeri⸱o pri instru⸱ad⸱o postul⸱as, ke en universitat⸱o⸱j ĉiu⸱j magistr⸱iĝ⸱ont⸱o⸱j akir⸱u TOEFL-diplom⸱o⸱n, do super⸱a⸱n nivel⸱o⸱n en la angl⸱a lingv⸱o.

La anonc⸱o est⸱ig⸱is protest⸱o⸱j⸱n de la student⸱o⸱j en ĉiu⸱j fakultat⸱o⸱j. Student⸱o⸱j ne toler⸱as post kvin jar⸱o⸱j pli⸱a⸱n el⸱spez⸱o⸱n: ili jam diplom⸱it⸱iĝ⸱is, jam komplet⸱ig⸱is ĉiu⸱j⸱n magistr⸱a⸱j⸱n task⸱o⸱j⸱n, jam far⸱is al⸱don⸱a⸱n ekzamen⸱o⸱n. La sen⸱ĉes⸱a⸱j el⸱spez⸱o⸱j, la ekzamen⸱o⸱j, far⸱iĝ⸱is do spec⸱o de Sizif⸱o-ŝton⸱o.

Re⸱form⸱o

Krom⸱e la student⸱o⸱j konsider⸱as la postul⸱o⸱n pretekst⸱o por pli⸱riĉ⸱ig⸱i privat⸱a⸱j⸱n lingv⸱o-lern⸱ej⸱o⸱j⸱n. La ministeri⸱o, ali⸱flank⸱e, taks⸱as ĝi⸱n paŝ⸱o al „integr⸱iĝ⸱o kun Eŭrop⸱o” kaj „util⸱a re⸱form⸱o”.

Tiel oni mesaĝ⸱as al alban⸱a⸱j jun⸱ul⸱o⸱j, ke ne neces⸱as lern⸱i ali⸱a⸱j⸱n EU-lingv⸱o⸱j⸱n krom la angl⸱a. Pro tio la ĉef⸱ministr⸱o est⸱as nom⸱um⸱it⸱a „honor⸱a prezid⸱ant⸱o” de en⸱land⸱a⸱j angl⸱em⸱ul⸱o⸱j. Nun oni vol⸱as sci⸱i, ĉu ankaŭ li kaj ali⸱a⸱j ministr⸱o⸱j tra⸱pas⸱is la ekzamen⸱o⸱n.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Neĝ⸱o-reĝ⸱o⸱j

Rekord⸱o⸱n kre⸱is du belg⸱a⸱j aventur⸱ist⸱o⸱j en Antarkt⸱o, kiam ili tra⸱ir⸱is en 74 tag⸱o⸱j pli ol 5000 km. Tem⸱is pri la plej long⸱a ekspedici⸱o ne⸱proviz⸱it⸱a kaj ne⸱motor⸱iz⸱it⸱a en Antarkt⸱o: sled⸱o⸱j⸱n kaj tiel nom⸱at⸱a⸱j⸱n neĝ-kajt⸱o⸱j⸱n ili uz⸱is.

Dixie Dansercoer [diksi dánserkur] kaj Sam Deltour [sam deltúr] intenc⸱is tra⸱ir⸱i 6000 km en 100 tag⸱o⸱j. Tamen komenc⸱e de februar⸱o, pro la al⸱proksim⸱iĝ⸱o de la vintr⸱o, ili ĉes⸱ig⸱is la ekspedici⸱o⸱n: la vetur⸱o ne sufiĉ⸱e stabil⸱is por la kajt⸱o⸱j.

La belg⸱o⸱j super⸱is la rekord⸱o⸱n de norveg⸱a esplor⸱ist⸱o, Run⸱e Gjeldness, kiu en 2006 tra⸱ir⸱is 4804 km en 90 tag⸱o⸱j.

Feliks NEVOS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Feliks Nev⸱os el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Tragedi⸱o en Tivari

Tragedi⸱o kaŝ⸱it⸱a kaj pri⸱silent⸱it⸱a dum mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j est⸱is unu⸱a⸱foj⸱e oficial⸱e re⸱memor⸱ig⸱at⸱a en februar⸱o. La Tivari-masakr⸱o okaz⸱is en 1945, kiam paf⸱mort⸱ig⸱it⸱a⸱j est⸱is 3300 etn⸱a⸱j alban⸱a⸱j soldat⸱o⸱j el Kosov⸱o.

Tiam la slav⸱a⸱j komun⸱ist⸱o⸱j eg⸱e tim⸱is alban⸱a⸱n rezist⸱ad⸱o⸱n en Kosov⸱o. Ili do lanĉ⸱is plan⸱o⸱n por neni⸱ig⸱i est⸱ont⸱a⸱j⸱n ribel⸱ul⸱o⸱j⸱n. La pretekst⸱o est⸱is milit⸱o en nord-okcident⸱a Jugoslavi⸱o. Ili do tie⸱n marŝ⸱ig⸱is la alban⸱o⸱j⸱n.

Gard⸱ist⸱o⸱j

Sur⸱voj⸱e pere⸱is mult⸱a⸱j pro mal⸱san⸱o kaj mal⸱sat⸱o. Tamen en la montenegr⸱a urb⸱o Tivari (Bar) la gard⸱ist⸱o⸱j ek⸱mitral⸱is kontraŭ la soldat⸱o⸱j sen⸱arm⸱a⸱j, tiam efektiv⸱e prizon⸱ul⸱o⸱j. Post⸱e pri⸱silent⸱is la masakr⸱o⸱n la komun⸱ism⸱a⸱j reĝim⸱o⸱j kaj en Albanio kaj en Kosov⸱o.

Aper⸱is antaŭ ne⸱long⸱e libr⸱o, kiu memor⸱ig⸱as pri la masakr⸱o. Jen unu⸱a paŝ⸱o por re⸱skrib⸱i en kondiĉ⸱o⸱j de demokrati⸱o la ver⸱a⸱n histori⸱o⸱n alban⸱a⸱n kadr⸱e de la 100-jar⸱iĝ⸱o de sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o ĉi-jar⸱e en novembr⸱o.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Lavang⸱o de help⸱o

Kiam en februar⸱o orf⸱iĝ⸱is kvin⸱jar⸱aĝ⸱a Amsera Rek⸱a – sav⸱it⸱a, post kiam neĝ⸱o-lavang⸱o kovr⸱is ŝi⸱a⸱n hejm⸱o⸱n en la distrikt⸱o Dragaŝ, Kosov⸱o, kaj sam⸱temp⸱e pere⸱ig⸱is famili⸱an⸱o⸱j⸱n – la kosov⸱a ĉef⸱ministr⸱o Haŝim Taĉ⸱i, nom⸱e de la reg⸱ist⸱ar⸱o, dev⸱ont⸱ig⸱is si⸱n viv⸱ten⸱i kaj eduk⸱i la knab⸱in⸱o⸱n ĝis ŝi⸱a 18a jar⸱o.

Ankaŭ la prezid⸱ant⸱o de Serbi⸱o, Bor⸱is Tadić, sam⸱e tiu de Makedoni⸱o, Gjorge Ivanov, esprim⸱is si⸱n pret⸱a⸱j sub⸱ten⸱i la knab⸱in⸱o⸱n – ver⸱ŝajn⸱e, ĉar la loĝ⸱ant⸱ar⸱o de Dragaŝ parol⸱as slav⸱a⸱n lingv⸱aĵ⸱o⸱n, kvankam aparten⸱ant⸱a al islam⸱a religi⸱o.

Nun kuz⸱o pri⸱zorg⸱as la knab⸱in⸱o⸱n, trov⸱it⸱a post du tag⸱o⸱j en la ruin⸱o⸱j de si⸱a hejm⸱o, help⸱at⸱e de ĉef⸱ministr⸱o kaj du prezid⸱ant⸱o⸱j.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sen⸱id⸱ec⸱a impost⸱o insid⸱a

Inter prov⸱o⸱j sav⸱i Greki⸱o⸱n, dron⸱ant⸱a⸱n en ŝuld⸱o⸱j, kaj la inkvizici⸱a spur⸱ad⸱o de amik⸱a⸱j rilat⸱o⸱j de la german⸱a prezid⸱ant⸱o, grup⸱o de jun⸱a⸱j german⸱a⸱j parlament⸱an⸱o⸱j el la parti⸱o Krist⸱an-Demokrati⸱a Uni⸱o laŭt⸱e aŭd⸱ig⸱is si⸱n pri tikl⸱a tem⸱o.

Gvid⸱e de iu Marco Wanderwitz, kies nom⸱o, voĉ⸱o kaj aplomb⸱o tuj perfid⸱is la de⸱ven⸱o⸱n el la iam⸱a German⸱a Demokrati⸱a Respublik⸱o, ili postul⸱is, ke sen⸱infan⸱a⸱j person⸱o⸱j post si⸱a 25a jar⸱o pag⸱u unu el⸱cent⸱o⸱n el la en⸱spez⸱o kiel apart⸱a⸱n impost⸱o⸱n.

Wanderwitz indik⸱is, kiel nun kutim⸱e en impost⸱a⸱j pretend⸱o⸱j, al kiu cel⸱o ir⸱u la mon⸱o: al person⸱o⸱j kun infan⸱o⸱j. La ŝtat⸱o tiel pov⸱us akcel⸱i la ĝeneral⸱a⸱n gener⸱em⸱o⸱n de la german⸱o⸱j.

Kravat⸱ul⸱o⸱j

Tiu⸱j riproĉ⸱o kaj postul⸱o ne est⸱as nov⸱a⸱j. Regul⸱e ili aper⸱is inter mal⸱dekstr⸱a⸱j sam⸱e kiel inter eklezi⸱a⸱j rond⸱o⸱j. Ebl⸱e la jun⸱a⸱j kravat⸱ul⸱o⸱j tio⸱n ne konstat⸱is kaj lern⸱ej⸱e ne leg⸱is pri la tim⸱o de la iam⸱a kancelier⸱o Helmut Kohl: Di⸱e Deutschen sterben aus! (La german⸱o⸱j for⸱mort⸱as!).

Ver⸱ŝajn⸱e ili – mir⸱ig⸱e – preter⸱aŭd⸱is, ke la hitler⸱em⸱a⸱j av⸱o⸱j per mon⸱o kaj per disting⸱a simbol⸱o „Patr⸱in⸱a kruc⸱o” honor⸱is nask⸱em⸱a⸱j⸱n vir⸱in⸱o⸱j⸱n, kaj instal⸱is „orden⸱a⸱j⸱n kastel⸱o⸱j⸱n” por sen⸱ĝen⸱e produkt⸱ad⸱i alt⸱valor⸱a⸱j⸱n german⸱a⸱j⸱n milit⸱ist⸱o⸱j⸱n.

Tamen, jun⸱ec⸱a aplomb⸱o ne sen⸱kulp⸱ig⸱as la grup⸱an⸱o⸱j⸱n. Cert⸱e ili vol⸱is nur spil⸱i nov⸱a⸱j⸱n mono⸱font⸱o⸱j⸱n kaj facil⸱e akir⸱i la konsent⸱o⸱n de la infan⸱posed⸱ant⸱a majoritat⸱o. Sed, por rest⸱i sincer⸱a⸱j, ili dev⸱us agnosk⸱i, ke ge⸱patr⸱ec⸱o est⸱as, plej oft⸱e, mem⸱vol⸱a kaj mem⸱respond⸱ec⸱a afer⸱o.

Sub⸱ten⸱o

Financ⸱e la ŝtat⸱a sub⸱ten⸱o jam kovr⸱as unu tri⸱on⸱o⸱n de la statistik⸱a viv⸱o⸱daŭr⸱o. Ĉu ne sufiĉ⸱e? Ali⸱flank⸱e, la sen⸱infan⸱ul⸱o⸱j ne ricev⸱as tia⸱n sub⸱ten⸱o⸱n, sed pag⸱as sen⸱kompens⸱e dum⸱viv⸱e por mal⸱san⸱o⸱j, (mis-)eduk⸱ad⸱o, instru⸱ad⸱o ktp de ali⸱ul⸱a⸱j infan⸱o⸱j.

Est⸱as nur ironi⸱o, ke la bavar⸱a ministr⸱in⸱o Haderthauer al⸱iĝ⸱is al la kampanj⸱o kaj parol⸱is pri „just-ofend⸱o” mal⸱favor⸱e al ge⸱patr⸱o⸱j, tiel uz⸱ant⸱e sen⸱pri⸱pens⸱e aŭ intenc⸱e slogan⸱o⸱n de politik⸱a⸱j mal⸱dekstr⸱a⸱j konkurenc⸱ul⸱o⸱j.

Preter⸱las⸱ant⸱e la evident⸱a⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n intrig⸱o⸱j⸱n por akir⸱i simpati⸱o⸱n kaj mon⸱o⸱n, oni rigard⸱u en la konstituci⸱o⸱n. Jam en la unu⸱a⸱j paragraf⸱o⸱j tem⸱as pri la dign⸱o de ĉiu hom⸱o, pri la rajt⸱o liber⸱e dis⸱volv⸱iĝ⸱i, pri mal⸱permes⸱o de (soci⸱a) mal⸱avantaĝ⸱ad⸱o de person⸱o⸱j kun handikap⸱o. Mult⸱a⸱j sen⸱infan⸱ul⸱o⸱j sufer⸱as kvazaŭ handikap⸱it⸱o⸱j.

Diskriminaci⸱o

Ĉu tiu⸱j do pag⸱u pun⸱impost⸱o⸱n, apart⸱e al ge⸱patr⸱o⸱j? Kio⸱n pri laŭ⸱destin⸱a⸱j sam⸱seks⸱em⸱ul⸱o⸱j, pri hom⸱o⸱j pro la religi⸱o sen⸱infan⸱a⸱j? Kaj neniel ĉiu liber⸱vol⸱e sen⸱id⸱a person⸱o est⸱as diboĉ⸱em⸱a, avid⸱a individu⸱o. Kelk⸱a⸱j kred⸱ebl⸱e rezign⸱is pri infan⸱o⸱j pro moral⸱a⸱j kial⸱o⸱j. Kaj kio⸱n pri diskriminaci⸱o de difin⸱it⸱a – cert⸱e ne homogen⸱a – hom⸱grup⸱o?

Sed se tem⸱as pri mon⸱o, ne tem⸱as pri moral⸱o. Koment⸱ist⸱in⸱o simpl⸱ec⸱e konstat⸱is: „La propon⸱o est⸱as pri⸱pens⸱ind⸱a. Ne tem⸱as pri pun⸱ad⸱o de sen⸱infan⸱ul⸱o⸱j. Hom⸱o⸱j sen infan⸱o⸱j posed⸱as pli da mon⸱o ol tiu⸱j kun infan⸱o⸱j. Tio est⸱as mal⸱just⸱a. Do, oni kre⸱u egal⸱ec⸱o⸱n.”

Do ĉu egal⸱ec⸱o, marĝen⸱ig⸱o de difin⸱it⸱a⸱j „klas⸱o⸱j”? Ĉu ne ver⸱as, ke la hom⸱ar⸱o ĵus fin⸱is eksperiment⸱o⸱n kun tia mis⸱kompren⸱o de la soci⸱a viv⸱o? Se ĝeneral⸱e valid⸱us tiu ekvaci⸱o, ĉiu trov⸱us iu⸱n ul⸱o⸱n, kiu pag⸱u por la propr⸱a⸱j dezir⸱o⸱j kaj deficit⸱o⸱j.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Perd⸱it⸱a⸱j prezid⸱ant⸱o⸱j

Antaŭ mal⸱pli ol du jar⸱o⸱j unu⸱a⸱foj⸱e abdik⸱is german⸱a prezid⸱ant⸱o. Horst Köhler [kéler], vizit⸱int⸱e german⸱a⸱j⸱n trup⸱o⸱j⸱n en Afgani⸱o kadr⸱e de la UN-mandat⸱o, dir⸱is, ke ebl⸱us milit⸱e inter⸱ven⸱i ankaŭ pro ekonomi⸱a⸱j interes⸱o⸱j.

Kritik⸱it⸱e kaj de opozici⸱an⸱o⸱j kaj de politik⸱ist⸱o⸱j de la reg⸱ist⸱ar⸱a koalici⸱o, Köhler deklar⸱is, ke li⸱n tiel atak⸱i est⸱as mal⸱respekt⸱e. Li abdik⸱is en maj⸱o 2010.

Mal⸱pli ol du jar⸱o⸱j⸱n post⸱e abdik⸱is du⸱a german⸱a prezid⸱ant⸱o. Christian Wulff, la post⸱e⸱ul⸱o de Köhler, rezign⸱is pri la prezid⸱ant⸱ec⸱o en februar⸱o 2012.

Gast⸱o⸱j

Ne ĉiu⸱tag⸱e oni far⸱iĝ⸱as prezid⸱ant⸱o kaj la event⸱o⸱n vol⸱is fest⸱i Wulff. La fest⸱o⸱n la nov⸱a prezid⸱ant⸱o deklar⸱is privat⸱a, tamen ĝi est⸱as organiz⸱it⸱a de profesi⸱ul⸱o, kiu simil⸱a⸱j⸱n event⸱o⸱j⸱n aranĝ⸱as por eminent⸱ul⸱o⸱j. Kelk⸱a⸱j gast⸱o⸱j pag⸱is 3000 eŭr⸱o⸱j⸱n por ricev⸱i en⸱ir⸱bilet⸱o⸱n.

Wulff ag⸱is ŝajn⸱e laŭ la princip⸱o „kon⸱at⸱ec⸱o⸱j kaj rilat⸱o⸱j”, kiel en la iam⸱a Soveti⸱o. Volont⸱e li akcept⸱is invit⸱o⸱j⸱n al sen⸱kost⸱a⸱j feri⸱o⸱vojaĝ⸱o⸱j al Hispani⸱o, Itali⸱o kaj Uson⸱o.

Rol⸱o⸱n lud⸱is ankaŭ la film⸱ist⸱o David Groenewald. Tiu mend⸱is kaj pag⸱is feri⸱o⸱j⸱n, prunt⸱is mon⸱o⸱n, aĉet⸱is poŝ⸱telefon⸱o⸱n por si⸱a amik⸱o Wulff. Nun prokuror⸱o⸱j pri⸱esplor⸱as la kontraŭ⸱leĝ⸱a⸱j⸱n avantaĝ⸱o⸱j⸱n kaj profit⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e, la federaci⸱a ŝtat⸱o Mal⸱supr⸱a Saksi⸱o (kies ministr⸱o⸱prezid⸱ant⸱o est⸱is Wulff) promes⸱is garanti⸱i kvar milion⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j por film⸱entrepren⸱o, en kiu est⸱as implik⸱it⸱a Groenewald.

Donac⸱o⸱j

En Germani⸱o al ĉiu ŝtat⸱ofic⸱ist⸱o est⸱as mal⸱permes⸱it⸱e akcept⸱i donac⸱o⸱j⸱n. Nepr⸱e oni vol⸱as evit⸱i suspekt⸱o⸱n pri korupt⸱o aŭ sub⸱aĉet⸱o. Eĉ krist⸱nask⸱a⸱j donac⸱et⸱o⸱j al poŝt⸱ist⸱o aŭ strat⸱pur⸱ig⸱ist⸱o est⸱as kontraŭ⸱leĝ⸱a⸱j: nur escept⸱okaz⸱e ili est⸱as permes⸱it⸱a⸱j.

Dum long⸱a temp⸱o Wulff nur du⸱on⸱klar⸱e respond⸱is demand⸱o⸱j⸱n kaj eĉ prov⸱is influ⸱i la gazet⸱ar⸱o⸱n. Kresk⸱is suspekt⸱o⸱j. La 16an de februar⸱o prokuror⸱o pet⸱is nul⸱ig⸱i la jur⸱a⸱n imun⸱ec⸱o⸱n de la prezid⸱ant⸱o. Unu tag⸱o⸱n post⸱e Wulff abdik⸱is.

Perd⸱int⸱e du⸱a⸱n prezid⸱ant⸱o⸱n, kelk⸱a⸱j german⸱o⸱j nun demand⸱as, ĉu neces⸱as la posten⸱o. Ali⸱a⸱j german⸱o⸱j opini⸱as, ke ekzist⸱as pli grav⸱a⸱j afer⸱o⸱j ol persekut⸱i prezid⸱ant⸱o⸱n pro donac⸱o⸱j de amik⸱o⸱j. Ĉia⸱okaz⸱e, prezid⸱ant⸱o – la ŝtat⸱estr⸱o, posed⸱ant⸱o de la plej alt⸱a posten⸱o en la land⸱o – model⸱e si⸱n prezent⸱u al si⸱a⸱j kun⸱civit⸱an⸱o⸱j.

Jomo IPFELKOFER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jomo Ipfelkofer el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kresk⸱as narkot⸱aĵ⸱o-komerc⸱o

En Vien⸱o okaz⸱is la tri⸱a ministr⸱a konferenc⸱o de la Pariz⸱a Pakt⸱o pri la kontraŭ⸱batal⸱o de narkot⸱aĵ⸱o-kontraband⸱o el Afgani⸱o.

Ĝi⸱n part⸱o⸱pren⸱is ministr⸱o⸱j kaj politik⸱ist⸱o⸱j el pli ol 60 ŝtat⸱o⸱j, inkluziv⸱e la ĝeneral⸱a⸱n sekretari⸱o⸱n de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) Ban Ki-moon, la direktor⸱o⸱n de la UN-Ofic⸱ej⸱o pri Narkot⸱aĵ⸱o⸱j kaj Krim⸱ad⸱o Jur⸱i Fedotov, la kun⸱prezid⸱ant⸱a⸱j⸱n ministr⸱o⸱j⸱n pri ekster⸱a⸱j afer⸱o⸱j Sergej Lavrov (Rusi⸱o) kaj Alain Juppé [alé jipé] (Franci⸱o).

Ban Ki-moon urĝ⸱is la mond⸱a⸱n komun⸱um⸱o⸱n pli⸱fort⸱ig⸱i la klopod⸱o⸱j⸱n por el⸱radik⸱ig⸱i narkot⸱aĵ⸱o⸱j⸱n el Afgani⸱o. Li menci⸱is, ke kompar⸱e kun la antaŭ⸱a jar⸱o la kultiv⸱ad⸱o de papav⸱o⸱j pli⸱iĝ⸱is je 7 % kaj la produkt⸱ad⸱o de opi⸱o kresk⸱is je 61 %.

Krim⸱ad⸱o

Li avert⸱is, ke la problem⸱o pli⸱vast⸱iĝ⸱as sen⸱de⸱pend⸱e de tiu⸱j, kiu⸱j mis⸱uz⸱as narkot⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kaj minac⸱as Afgani⸱o⸱n mem. La narkot⸱aĵ⸱o-komerc⸱o kaj la inter⸱naci⸱e organiz⸱at⸱a krim⸱ad⸱o sub⸱fos⸱as la san⸱o⸱n en mal⸱stabil⸱a⸱j land⸱o⸱j kaj mal⸱fort⸱ig⸱as la jur⸱ŝtat⸱ec⸱o⸱n.

Antaŭ ĉio, laŭ la ĝeneral⸱a sekretari⸱o de UN, la afgan⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o dev⸱as don⸱i prioritat⸱o⸱n al la problem⸱o de narkot⸱aĵ⸱o⸱j, ĉar la jar⸱a⸱j en⸱spez⸱o⸱j el afgan⸱a⸱j opi⸱aĵ⸱o⸱j ating⸱as 2,4 miliard⸱o⸱j⸱n da uson⸱a⸱j dolar⸱o⸱j. Oni ne pov⸱as esper⸱i je stabil⸱ec⸱o, se tiu sum⸱o prezent⸱as 15 % de la afgan⸱a mal⸱net⸱a produkt⸱o.

Respond⸱e la afgan⸱a ministr⸱o pri la kontraŭ⸱batal⸱o de narkot⸱aĵ⸱o⸱j, Zarar Osmani, dir⸱is, ke la narkot⸱aĵ⸱o⸱j pov⸱us est⸱i el⸱radik⸱ig⸱it⸱a⸱j, se la sekur⸱ec⸱o en la land⸱o pli⸱bon⸱iĝ⸱us. Okaz⸱as 95 % de la kultiv⸱ad⸱o de papav⸱o⸱j en naŭ mal⸱sekur⸱a⸱j provinc⸱o⸱j de Afgani⸱o.

Kemi⸱aĵ⸱o⸱j

Kadr⸱e de la Pariz⸱a Pakt⸱o, kre⸱it⸱a en 2003 kaj ampleks⸱ant⸱a 56 land⸱o⸱j⸱n kaj 14 inter⸱naci⸱a⸱j⸱n organiz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, oni cel⸱as redukt⸱i la produkt⸱ad⸱o⸱n kaj komerc⸱o⸱n je narkot⸱aĵ⸱o⸱j el Afgani⸱o, blok⸱i la financ⸱a⸱j⸱n flu⸱o⸱j⸱n de la kontraŭ⸱leĝ⸱a narkot⸱aĵ⸱o-komerc⸱o, ĉes⸱ig⸱i la flu⸱o⸱n de kemi⸱aĵ⸱o⸱j por produkt⸱i hero⸱in⸱o⸱n kaj fort⸱ig⸱i lok⸱a⸱j⸱n iniciat⸱o⸱j⸱n por kontraŭ⸱batal⸱i narkot⸱aĵ⸱o-mis⸱uz⸱o⸱n far⸱e de afgan⸱o⸱j.

Tamen la konferenc⸱o ne hav⸱as dev⸱ig⸱a⸱n pov⸱o⸱n, kaj pro tio la inter⸱naci⸱a⸱j prov⸱o⸱j solv⸱i la afgan⸱a⸱n narkot⸱aĵ⸱o-problem⸱o⸱n hav⸱is ĝis nun mal⸱grand⸱a⸱n sukces⸱o⸱n.

Laŭ januar⸱a raport⸱o de la UN-Ofic⸱ej⸱o pri Narkot⸱aĵ⸱o⸱j kaj Krim⸱ad⸱o, la en⸱spez⸱o⸱j de opi⸱a produkt⸱ad⸱o pli⸱iĝ⸱is en 2011 je 133 % al proksim⸱um⸱e 1,4 miliard⸱o⸱j da uson⸱a⸱j dolar⸱o⸱j, aŭ ĉirkaŭ dek⸱on⸱o de la afgan⸱a mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Lud⸱a⸱j alud⸱o⸱j

Tem⸱as pri insul⸱o. La kolor⸱o⸱j de ĝi⸱a flag⸱o est⸱as tri: la ruĝ⸱a, la blu⸱a kaj la blank⸱a. Ĝi⸱n simbol⸱e estr⸱as reĝ⸱in⸱o sub protekt⸱o de la kavalir⸱a figur⸱o de sankt⸱a Georg⸱o.

Inter histori⸱a⸱j kaj leg⸱end⸱a⸱j memor⸱ind⸱aĵ⸱o⸱j pri la insul⸱o ne mank⸱as la kelt⸱a origin⸱o, la ĉe⸱est⸱o de romi⸱a⸱j trup⸱o⸱j en la epok⸱o de Neron⸱o, la leg⸱end⸱o de brav⸱ul⸱o, kiu pri⸱rab⸱is riĉ⸱ul⸱o⸱j⸱n por donac⸱i al mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j, la help⸱o de pirat⸱o al reĝ⸱in⸱o en sukces⸱a batal⸱o kontraŭ ĉio⸱pov⸱a reĝ⸱o de Hispani⸱o kaj inter⸱ali⸱e eĉ la invent⸱o de futbal⸱o. La leg⸱ant⸱o ne mir⸱u, ke tem⸱as ne pri Briti⸱o, sed pri la karnaval⸱o de Brazil⸱o.

Samb⸱o

Tiel regal⸱is karnaval⸱a⸱n spekt⸱ant⸱ar⸱o⸱n la elit⸱o de t.n. samb⸱o-lern⸱ej⸱o⸱j (fakt⸱e, klub⸱o⸱j de samb⸱o), la Uni⸱o de la Insul⸱o. Part⸱o⸱pren⸱is en la parad⸱o pli ol tri mil lud⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j ver⸱e surpriz⸱is pro la ne⸱kutim⸱a tem⸱o, nom⸱e Briti⸱o.

La titol⸱o de la karnaval⸱a samb⸱o tekst⸱is „De London⸱o al Rio: iam est⸱is ... insul⸱o”. La samb⸱a lern⸱ej⸱o hav⸱as sid⸱ej⸱o⸱n en insul⸱o ne en Eŭrop⸱o, sed en la tropik⸱a golf⸱o Gvanabaro, ĉe kies bord⸱o sun⸱brun⸱iĝ⸱as Rio-de-Ĵanejro, iam⸱a ĉef⸱urb⸱o de Brazil⸱o kaj ĉiam⸱a ĉef⸱urb⸱o de la en⸱land⸱a karnaval⸱o.

Inspir⸱o⸱j

Tamen la ĉi-jar⸱a tem⸱o, unu⸱ig⸱ant⸱a tiel mal⸱simil⸱a⸱j⸱n uni⸱o⸱j⸱n per⸱e de la karnaval⸱a samb⸱o⸱stil⸱o, ne hav⸱as muzik⸱a⸱n aŭ lirik⸱a⸱n inspir⸱o⸱n. Sub la karnaval⸱a mask⸱o la ver⸱a sekret⸱o, kiu kun⸱met⸱as kaj harmoni⸱ig⸱as sport⸱a⸱n ritm⸱o⸱n kaj politik⸱a⸱n lirik⸱o⸱n, kuŝ⸱as en la fakt⸱o, ke la Uni⸱o de la Insul⸱o propagand⸱e anticip⸱is la Olimpi⸱a⸱j⸱n Lud⸱o⸱j⸱n.

En la nun⸱a jar⸱o la lud⸱o⸱j okaz⸱os en London⸱o, en 2016 en Rio-de-Ĵanejro.

Jozefo LEJĈ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jozefo Lejĉ el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Radi⸱o kaj televid⸱o pli fort⸱a⸱j

Taĝiki⸱o est⸱as agrikultur⸱a land⸱o: 93 % de la teritori⸱o konsist⸱as el alt⸱mont⸱ar⸱o. Pro tio la loĝ⸱ant⸱ar⸱o tre aprez⸱as radi⸱o⸱n, ĉar ĝi est⸱as facil⸱e akir⸱ebl⸱a.

Dum la soveti⸱a temp⸱o funkci⸱is nur tri fak⸱o⸱j en la taĝik⸱a radi⸱o: ĉef⸱urb⸱a, tut⸱land⸱a kaj inter⸱naci⸱a. Diurn⸱e ili el⸱send⸱is en⸱tut⸱e dum 39 hor⸱o⸱j. Post la dis⸱fal⸱o de Soveti⸱o, Taĝiki⸱o far⸱iĝ⸱is sen⸱de⸱pend⸱a. Aper⸱is nov⸱a⸱j radi⸱o⸱staci⸱o⸱j: Voĉ⸱o de Duŝanb⸱o, Voĉ⸱o de Taĝiki⸱o, Radi⸱o Kultur⸱o.

Hodiaŭ ĉiu⸱j radi⸱o⸱staci⸱o⸱j aŭd⸱ig⸱as program⸱er⸱o⸱j⸱n diurn⸱e en⸱tut⸱e dum 96 hor⸱o⸱j kaj en ok lingv⸱o⸱j, inkluziv⸱e de la taĝik⸱a, la rus⸱a, la angl⸱a kaj la arab⸱a.

Art⸱o kaj kultur⸱o

En la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j de Soveti⸱o, la taĝik⸱a televid⸱o hav⸱is nur unu kanal⸱o⸱n. Nun ĝi hav⸱as kvar. La ĉef⸱a tut⸱land⸱a kanal⸱o est⸱as soci⸱politik⸱a, la du⸱a (Safina) el⸱send⸱as pri art⸱o kaj kultur⸱o, la tri⸱a (Bahoriston) est⸱as por ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j, kaj la kvar⸱a (Ĝahonnamo) tut-tag⸱e inform⸱as pri nov⸱aĵ⸱o⸱j.

Televid⸱o⸱staci⸱o⸱j el⸱send⸱as tut⸱tag⸱e dum 72 hor⸱o⸱j kaj kvin⸱lingv⸱e: taĝik⸱e, rus⸱e, uzbeke, angl⸱e kaj arab⸱e.

Post la sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o la amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j funkci⸱is pli liber⸱e. Aper⸱as krom⸱e en Taĝiki⸱o ĉiu⸱semajn⸱e pli ol 400 gazet⸱o⸱j, ĵurnal⸱o⸱j kaj revu⸱o⸱j. Pli ol 80 % de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o pov⸱as sen⸱problem⸱e aŭskult⸱i radi⸱o⸱n kaj spekt⸱i televid⸱o⸱n.

Saidmurod HOĜAZOD

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Saidmurod Hoĝazod el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ni⸱a land⸱o-princip⸱o: ĉu silent⸱ig⸱il⸱o?

Aper⸱is last⸱a⸱temp⸱e koment⸱o⸱j en la verd⸱a gazet⸱ar⸱o pri la land⸱o-princip⸱o de MONATO. Mi memor⸱ig⸱u: esenc⸱e, laŭ la land⸱o-princip⸱o, rajt⸱as raport⸱i en ni⸱a magazin⸱o nur tiu, kiu loĝ⸱as en la koncern⸱a land⸱o aŭ region⸱o.

Tiel unik⸱as MONATO. Leg⸱ant⸱o⸱j akir⸱as perspektiv⸱o⸱j⸱n ne laŭ la tradici⸱a⸱j metod⸱o⸱j de tiel nom⸱at⸱a fremd⸱land⸱a korespond⸱ant⸱o, ali⸱vort⸱e de – ĝeneral⸱e – sam⸱land⸱an⸱o aŭ sam⸱lingv⸱an⸱o, kiu rigard⸱as de ekster⸱e en⸱e⸱n. Mal⸱e ni⸱a⸱j korespond⸱ant⸱o⸱j rigard⸱as de en⸱e ekster⸱e⸱n.

Mi ne vol⸱as nigr⸱ig⸱i la reputaci⸱o⸱n de ekster⸱land⸱a⸱j korespond⸱ant⸱o⸱j. Kelk⸱a⸱j eminent⸱as en si⸱a profesi⸱o kaj kapabl⸱as „sub⸱haŭt⸱iĝ⸱i” por kompren⸱ig⸱i al ni event⸱o⸱j⸱n en part⸱o⸱j de la mond⸱o, ne⸱kon⸱at⸱a⸱j al ni.

Kelk⸱a⸱j risk⸱as kaj eĉ perd⸱as la viv⸱o⸱n. En februar⸱o mort⸱is en la sieĝ⸱at⸱a urb⸱o Homs en Siri⸱o Marie Colvin, renom⸱a kaj kuraĝ⸱a angl⸱a⸱lingv⸱a korespond⸱ant⸱o de la brit⸱a gazet⸱o Sunday Times; kun ŝi pere⸱is franc⸱a fot⸱o⸱ĵurnal⸱ist⸱o Rémi Ochlik.

Se, en ni⸱a mal⸱grand⸱a Esperanto-mond⸱o, ni dispon⸱us pri ĵurnal⸱ist⸱o⸱j tia⸱j, aŭ se MONATO posed⸱us mon⸱rimed⸱o⸱j⸱n por send⸱i fid⸱ind⸱a⸱j⸱n, profesi⸱a⸱j⸱n raport⸱ist⸱o⸱j⸱n en la mond⸱o⸱n, do ebl⸱e tiam super⸱flu⸱us la land⸱o-princip⸱o. Sed ni sci⸱as, ke tiu⸱rilat⸱e (sam⸱e kiel en mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j rilat⸱o⸱j) rest⸱as Esperant⸱o plor⸱ind⸱e sub⸱evolu⸱int⸱a.

Do kio⸱n far⸱i? En la inter⸱ret⸱o mi leg⸱is riproĉ⸱o⸱j⸱n, ke pro la land⸱o-princip⸱o „kvazaŭ laŭ⸱regul⸱e MONATO ne pov⸱as, teknik⸱e ne pov⸱as skrib⸱i pri land⸱o⸱j reg⸱at⸱a⸱j diktator⸱e”. Jes kaj ne: se est⸱us korespond⸱ant⸱o en la land⸱o, kiu malgraŭ ĉio pov⸱us pri⸱e artikol⸱i, ni volont⸱e aper⸱ig⸱us raport⸱o⸱n (eĉ anonim⸱e aŭ pseŭdonim⸱e, se ni cert⸱us pri la ident⸱ec⸱o de la korespond⸱ant⸱o).

La riproĉ⸱o de⸱ven⸱is de koment⸱o de iu, kiu „leg⸱as nun⸱temp⸱e nov⸱a⸱n german⸱lingv⸱a⸱n biografi⸱o⸱n pri Ho Chi Minh kaj verk⸱as artikol⸱o⸱n pri la lez⸱ad⸱o de la hom⸱a⸱j rajt⸱o⸱j far la vjetnami⸱a⸱j komun⸱ist⸱o⸱j. Mi propon⸱os ĝi⸱n al iu Eo-gazet⸱o (mi ankoraŭ ne sci⸱as kiu).”

Artikol⸱o-propon⸱o⸱n tia⸱n MONATO ne ricev⸱is. Sed, se jes, ĉu ĝi⸱n aper⸱ig⸱i? Ebl⸱e mi erar⸱as, ne posed⸱ant⸱e ĉiu⸱j⸱n fakt⸱o⸱j⸱n pri la biografi⸱o kaj, pli grav⸱e, pri la verk⸱ant⸱o de la artikol⸱o, sed mi hezit⸱us akcept⸱i koment⸱o⸱j⸱n (ebl⸱e de ne⸱fak⸱ul⸱o) pri la koment⸱o⸱j (do la biografi⸱o) de iu ali⸱a.

Ĉiu ĵurnal⸱ist⸱o sci⸱as, ke abund⸱as koment⸱o⸱j, mal⸱abund⸱as fakt⸱o⸱j. Precip⸱e miks⸱i ili⸱n est⸱as danĝer⸱e: tia⸱manier⸱e el koment⸱o⸱j tro facil⸱e far⸱iĝ⸱as fakt⸱o⸱j. Ŝajn⸱as al mi, ke, obe⸱ant⸱e la land⸱o-princip⸱o⸱n, ni pov⸱as emfaz⸱i la fakt⸱o⸱j⸱n: fakt⸱o⸱j⸱n ĝeneral⸱e fid⸱ind⸱a⸱j⸱n (kvankam ĉiu pov⸱as erar⸱i), ĉar prezent⸱at⸱a⸱j⸱n de tiu⸱j, kiu⸱j sen⸱dub⸱e pli bon⸱e kon⸱as la teren⸱o⸱n ol ekster⸱land⸱an⸱o.

Sed jen la dilem⸱o. Ĉu mal⸱ferm⸱i la paĝ⸱o⸱j⸱n de MONATO al ver⸱ŝajn⸱e sincer⸱a⸱j polemik⸱ist⸱o⸱j, avid⸱a⸱j pri⸱koment⸱i tiu⸱n aŭ ali⸱a⸱n event⸱o⸱n, kiu ili⸱n ne rekt⸱e tuŝ⸱as, kaj sur⸱baz⸱e de „brokant⸱a⸱j” gazet⸱ar⸱a⸱j aŭ televid⸱a⸱j raport⸱o⸱j – aŭ rest⸱i ĉe la lim⸱ig⸱o⸱j de la land⸱o-princip⸱o?

Kiel dir⸱it⸱e, pro la land⸱o-princip⸱o, leg⸱ant⸱o⸱j akir⸱as unik⸱a⸱j⸱n perspektiv⸱o⸱j⸱n verk⸱it⸱a⸱j⸱n, nu bon⸱e, ĝeneral⸱e de „amator⸱a” ĵurnal⸱ist⸱o, kiu kompens⸱e intim⸱e rilat⸱as al si⸱a tem⸱ar⸱o.

Ali⸱flank⸱e, kiel prav⸱e atent⸱ig⸱is part⸱o⸱pren⸱ant⸱o⸱j en la diskut⸱o pri la biografi⸱o, la land⸱o-princip⸱o signif⸱as, ke plur⸱a⸱j mal⸱grand⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j – pro la verk⸱em⸱o de tie⸱a⸱j korespond⸱ant⸱o⸱j – reprezent⸱iĝ⸱as en MONATO mal⸱proporci⸱e al si⸱a politik⸱a aŭ ekonomi⸱a grav⸱ec⸱o.

La afer⸱o⸱j facil⸱e solv⸱iĝ⸱as. MONATO bon⸱ven⸱ig⸱as artikol⸱o⸱j⸱n de kontribu⸱ant⸱o⸱j el ĉiu⸱j land⸱o⸱j: se tiu aŭ ali⸱a land⸱o mal⸱oft⸱e aper⸱as en la magazin⸱o, ne kulp⸱ig⸱u la land⸱o-princip⸱o⸱n. Kulp⸱ig⸱u tiu⸱j⸱n, kiu⸱j ne pri⸱e verk⸱as.

Bon⸱ven⸱a⸱j est⸱as ankaŭ koment⸱o⸱j – sed prefer⸱e koment⸱o⸱j pri afer⸱o⸱j, kiu⸱j rekt⸱e koncern⸱as aŭtor⸱o⸱n. Mi, brit⸱o, ne verk⸱us pri afer⸱o⸱j en Germani⸱o. Mi tamen verk⸱us pri Germani⸱o kadr⸱e de Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj pri la efik⸱o⸱j de german⸱a politik⸱o rilat⸱e mi⸱n.

Kaj la moral⸱o de tiu ĉi „vid⸱punkt⸱o”? La land⸱o-princip⸱o ne silent⸱ig⸱as. Mal⸱e: en soci⸱o, al kiu mank⸱as aktiv⸱a⸱j profesi⸱a⸱j ĵurnal⸱ist⸱o⸱j, ĝi star⸱ig⸱as lim⸱o⸱j⸱n, en kiu⸱j talent⸱a⸱j sed ne⸱trejn⸱it⸱a⸱j amator⸱o⸱j tamen pov⸱as raport⸱i el propr⸱a spert⸱o, el propr⸱a⸱j kon⸱o⸱j.

Ni do labor⸱u kun, ne kontraŭ ĝi. Kaj ni ĝi⸱n pri⸱fier⸱u. Ĝi ne est⸱as perfekt⸱a (kiu aŭ kio ja est⸱as?) – sed ĝi don⸱as voĉ⸱o⸱n unik⸱a⸱n al MONATO.

Paul GUBBINS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paul Gubbins el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Krim⸱o⸱j sen⸱viktim⸱a⸱j

Murd⸱it⸱a⸱j est⸱as cent⸱o⸱j da hom⸱o⸱j ĉiu⸱semajn⸱e en Briti⸱o – kaj la nombr⸱o kresk⸱as. Kadavr⸱o⸱j – mort⸱paf⸱it⸱a⸱j, venen⸱it⸱a⸱j, ponard⸱it⸱a⸱j – stern⸱iĝ⸱as sur tapiŝ⸱o⸱j de privat⸱a⸱j hejm⸱o⸱j aŭ sur hotel⸱ĉambr⸱a⸱j lit⸱o⸱j. Tuj al⸱ven⸱as la polic⸱o, kaj komenc⸱iĝ⸱as plej rigor⸱a⸱j esplor⸱o⸱j, ĝis, help⸱e de ĉiu⸱j atest⸱int⸱o⸱j, la murd⸱int⸱o est⸱as sen⸱mask⸱ig⸱it⸱a.

Nur tiam rajt⸱as ĉiu hejm⸱e⸱n⸱ir⸱i ... kaj nur tiam rajt⸱as la viktim⸱o si⸱n gratul⸱i pro rol⸱o bon⸱e lud⸱it⸱a. Se, en⸱tut⸱e, est⸱is viktim⸱o. Almenaŭ vid⸱ebl⸱a. Sufiĉ⸱as foj⸱e kri⸱o sang⸱o⸱frost⸱ig⸱a: iu el⸱kur⸱as por esplor⸱i kaj re⸱ven⸱as, ŝok⸱it⸱e, balbut⸱ant⸱e, ke Lord⸱o X aŭ Lord⸱in⸱o Y est⸱as terur⸱e murd⸱it⸱a ... kaj do iu bon⸱vol⸱e vok⸱u la polic⸱o⸱n.

Kaj, jes, hejm⸱e⸱n⸱ir⸱ont⸱e, tiu, kiu solv⸱is la krim⸱o⸱n (ĝeneral⸱e ne la detektiv⸱o), ricev⸱as et⸱a⸱n premi⸱o⸱n. Botel⸱o⸱n da vin⸱o. Skatol⸱o⸱n da ĉokolad⸱aĵ⸱o⸱j. Por ne menci⸱i la admir⸱o⸱n de ĉiu⸱j atest⸱int⸱o⸱j ... ĉar tiu, zorg⸱e kribr⸱int⸱e ĉio⸱n aŭd⸱it⸱a⸱n, vid⸱it⸱a⸱n, antaŭ, dum kaj post la murd⸱o, lert⸱e solv⸱is la mister⸱o⸱n – do murd⸱o-mister⸱o⸱n.

Furor⸱as en Briti⸱o t.n. murd⸱o-mister⸱o⸱j. Oni aranĝ⸱as famili⸱e, najbar⸱e; oni aranĝ⸱as komun⸱um⸱e, bon⸱far⸱e. En vilaĝ⸱a⸱j hal⸱o⸱j, luks⸱a⸱j hotel⸱o⸱j, ordinar⸱a⸱j hejm⸱o⸱j, oni murd⸱as, solv⸱as, murd⸱as, solv⸱as. Pli soci⸱e, pli cerb⸱o⸱tikl⸱e, ol veget⸱i antaŭ la televid⸱o. Aŭ inert⸱i en la bier⸱ej⸱o.

Ebl⸱e en la brust⸱o de ĉiu brit⸱o, kiu plen⸱kresk⸱is libr⸱e (nun televid⸱e) kun kre⸱it⸱aĵ⸱o⸱j de Arthur Conan DoyleAgatha Christie, do kun Sherlock Holmes, Hercule Poirot aŭ Fraŭl⸱in⸱o Marple, kuŝ⸱as et⸱a spur⸱ĉas⸱ist⸱o, et⸱a detektiv⸱o. Aŭ ebl⸱e ne tem⸱as sol⸱e pri fenomen⸱o brit⸱a.

Aŭ ebl⸱e frustr⸱iĝ⸱o. Frustr⸱iĝ⸱o, ke ne ebl⸱as solv⸱i la financ⸱a⸱j⸱n „krim⸱o⸱j⸱n” de la ŝakal⸱o⸱j, kiu⸱j pri⸱rab⸱is tiom da hom⸱o⸱j, tiom da land⸱o⸱j. Ebl⸱e en ĉiu murd⸱it⸱o oni esper⸱as vid⸱i bank⸱ist⸱o⸱n, financ⸱ist⸱o⸱n, politik⸱ist⸱o⸱n. Aŭ ĵurnal⸱ist⸱o⸱n.

Tamen la viktim⸱o⸱j, ĝeneral⸱e, ne aparten⸱as al la menci⸱it⸱a⸱j fi⸱grup⸱o⸱j. Tio⸱n mi sci⸱as, ĉar du kon⸱at⸱o⸱j mi⸱a⸱j eĉ verk⸱is propr⸱a⸱j⸱n murd⸱o-mister⸱o⸱j⸱n (jes, tiom ili popular⸱as: mi pov⸱as pli bon⸱e verk⸱i, mi⸱a⸱cel⸱e, oni argument⸱as, ol aŭtor⸱o⸱j, kiu⸱j vend⸱as inter⸱ret⸱e si⸱a⸱j⸱n mister⸱aĉ⸱o⸱j⸱n).

Kaj en la koncern⸱a⸱j mister⸱o⸱j mort⸱is ne kapital⸱ist⸱o⸱j, sed kompat⸱ind⸱a⸱j burĝ⸱o⸱j: instru⸱ist⸱in⸱o kaj urb⸱estr⸱o. Ho, ve. Almenaŭ for⸱pas⸱is ili, sci⸱ant⸱e, ke iu ja solv⸱os la mister⸱o⸱n. Kaj ricev⸱os botel⸱o⸱n, skatol⸱o⸱n da.

Tre vari⸱as murd⸱o-mister⸱o⸱j. Ekzempl⸱e, ĉiu part⸱o⸱pren⸱ant⸱o ricev⸱as libr⸱et⸱o⸱n en⸱hav⸱ant⸱a⸱n not⸱o⸱j⸱n pri li⸱a rol⸱o: nom⸱o, profesi⸱o kaj, pli grav⸱e, inform⸱er⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n tiu en⸱met⸱u en la konversaci⸱o⸱n (okaz⸱ant⸱a⸱n ĝeneral⸱e ĉirkaŭ tabl⸱o, kiam oni kun⸱e vesper⸱manĝ⸱as). Post la last⸱a plad⸱o ĉiu est⸱as invit⸱it⸱a anonc⸱i la nom⸱o⸱n de la krim⸱ul⸱o, kaj indik⸱i kial⸱o⸱j⸱n.

Ali⸱a⸱j murd⸱o⸱j est⸱as pli detal⸱e struktur⸱it⸱a⸱j. Ĉiu hav⸱as la tekst⸱o⸱n: la rol⸱o⸱j est⸱as voĉ⸱legat⸱a⸱j (ankaŭ foj⸱e laŭ⸱ebl⸱e aktor⸱at⸱a⸱j) kaj, antaŭ la last⸱a akt⸱o, nepr⸱e okaz⸱u paŭz⸱o, por ke ĉiu propon⸱u la nom⸱o⸱n de la murd⸱int⸱o. La last⸱a akt⸱o tiam en⸱hav⸱as la solv⸱o⸱n.

Pli ambici⸱a, tamen, est⸱as profesi⸱e prezent⸱at⸱a mister⸱o. Last⸱a⸱temp⸱e mi⸱a kuz⸱in⸱o organiz⸱is grand⸱a⸱n famili⸱a⸱n fest⸱o⸱n por si⸱a 21-jar⸱aĝ⸱a fil⸱in⸱o. Ĉe⸱est⸱is kvin⸱dek⸱o da hom⸱o⸱j, de divers⸱a⸱j aĝ⸱o⸱j, ĉiu⸱j divid⸱it⸱a⸱j inter sep aŭ ok tabl⸱o⸱j (do team⸱o⸱j).

Inter serv⸱ad⸱o de la plad⸱o⸱j, tri aktor⸱o⸱j, lud⸱ant⸱e plur⸱a⸱j⸱n rol⸱o⸱j⸱n, prezent⸱is la mister⸱o⸱n: tem⸱is pri ĵaluz⸱a⸱j kuir⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j ĉiu⸱j ŝtel⸱is kaj publik⸱ig⸱is la recept⸱o⸱j⸱n de la ali⸱a⸱j: sed kiu murd⸱is la redaktor⸱o⸱n de renom⸱a pri⸱restoraci⸱a magazin⸱o?

Ver⸱ŝajn⸱e pro tro⸱a konsum⸱ad⸱o de vin⸱o, mi⸱a⸱j sam⸱tabl⸱an⸱o⸱j ne venk⸱is (tamen mi gajn⸱is konsol-premi⸱et⸱o⸱n pro la plej bon⸱a aktor⸱ad⸱o, kiam gast⸱o⸱j est⸱is pet⸱at⸱a⸱j kun⸱lud⸱i – ebl⸱e ja help⸱is la alkohol⸱o).

Sen⸱dub⸱e mult⸱e⸱kost⸱a afer⸱o. Mi dank⸱em⸱as, ke la faktur⸱o⸱n ne mi ricev⸱is: feliĉ⸱e flor⸱as, malgraŭ ĉio, pro labor⸱em⸱o, la firma⸱o de mi⸱a kuz⸱in⸱o. Sufiĉ⸱e flor⸱as, por murd⸱i ŝi⸱a⸱n bank⸱kont⸱o⸱n – sed ankaŭ por agrabl⸱e distr⸱i kaj amuz⸱i famili⸱an⸱o⸱j⸱n kaj amik⸱o⸱j⸱n (kaj dung⸱i, eĉ se dum nur unu vesper⸱o, tri talent⸱a⸱j⸱n aktor⸱o⸱j⸱n).

Talent⸱a⸱j⸱n aktor⸱o⸱j⸱n? Cert⸱e ... sed, malgraŭ mi⸱a premi⸱et⸱o, mi ne alud⸱as mi⸱n.

Paul GUBBINS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paul Gubbins el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Papili⸱a efik⸱o

Kar⸱a redakci⸱a sekretari⸱o Paŭl,

de long⸱a temp⸱o mi ŝuld⸱as al vi grand⸱a⸱n el⸱kor⸱a⸱n dank⸱o⸱n! Plej divers⸱a⸱j engaĝ⸱o⸱j distr⸱is mi⸱n. Tial mi sent⸱is konscienc⸱riproĉ⸱o⸱n. Nun fin⸱e mi decid⸱as esprim⸱i al vi tio⸱n, kio⸱n vi merit⸱as. Ebl⸱e sen⸱intenc⸱e, sed tamen, vi est⸱is la neces⸱a ĉen⸱er⸱o de mi⸱a feliĉ⸱o!

En 2006 Juli⸱a Sigmond – tiam ne tro kon⸱at⸱a verk⸱ist⸱in⸱o – send⸱is al MONATO si⸱a⸱n novel⸱o⸱n Sep citron⸱sem⸱o⸱j. Tiam vi jam est⸱is redakci⸱a sekretari⸱o, do cert⸱e vi ricev⸱is la novel⸱o⸱n, kaj decid⸱is, ke ĝi est⸱u trakt⸱it⸱a. Fakt⸱e ĝi aper⸱is en MONATO de januar⸱o 2007.

Tiu novel⸱o traf⸱is mi⸱n kiel la fulm⸱o traf⸱is Paŭl⸱o⸱n sur⸱voj⸱e al Damask⸱o. „Jen mi⸱a mens⸱a ĝemel⸱in⸱o”, mi pens⸱is. Kaj tuj mi skrib⸱is al vi, pet⸱ant⸱e la adres⸱o⸱n de la aŭtor⸱o. Kaj vi afabl⸱e decid⸱is tuj sci⸱ig⸱i ĝi⸱n al mi, kvankam, laŭ la regul⸱o⸱j, vi pov⸱int⸱us respond⸱i „ni ne rajt⸱as kon⸱ig⸱i la adres⸱o⸱j⸱n de ni⸱a⸱j kun⸱labor⸱ant⸱o⸱j” (kio pruv⸱as, ke kelk⸱foj⸱e ne⸱obe⸱i la regul⸱o⸱j⸱n kaŭz⸱as bon⸱o⸱n!).

Tiel komenc⸱iĝ⸱is la histori⸱o inter Juli⸱a kaj mi, kiu kulmin⸱is je la 9.9.9 per ni⸱a ge⸱edz⸱iĝ⸱o. Nun, dank⸱e al vi⸱a⸱j du decid⸱o⸱j, ni est⸱as tre feliĉ⸱a⸱j ge⸱edz⸱o⸱j!

Tial ni⸱a dank⸱em⸱o al vi est⸱as sen⸱lim⸱a.

Kor⸱e, amik⸱e,

Sen ROdin
Itali⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Sen Rodi⸱n el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

De kelt⸱a tigr⸱o al orient⸱a tigr⸱o

En pigr⸱a⸱j moment⸱o⸱j de sen⸱okup⸱it⸱ec⸱o mi oft⸱e pens⸱as, ke la irland⸱an⸱o⸱j erar⸱is, kiam, post sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o, ili konserv⸱is Dublin⸱o⸱n kiel ĉef⸱urb⸱o⸱n de la respublik⸱o.

Person⸱e mi tre ŝat⸱as Dublin⸱o⸱n, sed mi opini⸱as, ke la reg⸱ist⸱ar⸱o dev⸱us imit⸱i la ekzempl⸱o⸱n de la antaŭ⸱a brazil⸱a prezid⸱ant⸱o Juscelino Kubitschek [ĵuselinu kubiĉék], kiu en 1960 mov⸱is si⸱a⸱n ĉef⸱urb⸱o⸱n el Rio-de-Ĵanejro al nov⸱a lok⸱o (nun nom⸱at⸱a Brazilj⸱o), en la virg⸱a intern⸱o de tiu vast⸱a land⸱o.

Flank⸱e, ĉu tiu trans⸱lok⸱ig⸱o sukces⸱is aŭ mal⸱sukces⸱is, mi⸱n ne koncern⸱as, ĉar mi nask⸱iĝ⸱is en tut⸱e ali⸱a sud-amerik⸱a teritori⸱o kaj de⸱long⸱e loĝ⸱as en la verd⸱a insul⸱o Irland⸱o.

Mar⸱bord⸱o

Dublin⸱o tut⸱e ne taŭg⸱as kiel administr⸱a kaj reg⸱ist⸱ar⸱a centr⸱o. Tiel ĝi fakt⸱e funkci⸱is dum la long⸱a⸱j jar⸱cent⸱o⸱j, kiam Irland⸱o est⸱is reg⸱at⸱a de la angl⸱o⸱j. Tamen la fakt⸱o, ke ĝi trov⸱iĝ⸱as sur la okcident⸱a mar⸱bord⸱o, signif⸱as, ke la intern⸱o de la land⸱o, kaj precip⸱e la okcident⸱o, neniam pov⸱is sufiĉ⸱e evolu⸱i.

Preskaŭ ĉiu⸱j fer⸱voj⸱a⸱j kaj ŝose⸱a⸱j komunik⸱il⸱o⸱j el⸱radi⸱as el Dublin⸱o. La fer⸱voj⸱a ret⸱o, kiu en 1900 kovr⸱is la tut⸱a⸱n insul⸱o⸱n, nun en⸱hav⸱as tru⸱o⸱j⸱n (kvankam modern⸱ig⸱it⸱a). Pro tio, por ating⸱i ali⸱a⸱j⸱n urb⸱o⸱j⸱n, fer⸱voj⸱a⸱j pasaĝer⸱o⸱j oft⸱e dev⸱as unu⸱e vojaĝ⸱i al staci⸱dom⸱o en Dublin⸱o kaj ŝanĝ⸱i al ali⸱a fer⸱voj⸱a lini⸱o aŭ al bus⸱o.

Funkci⸱ul⸱o⸱j

Pli⸱e, ĝis antaŭ ne⸱long⸱e, la tut⸱a reg⸱ist⸱ar⸱a administr⸱ad⸱o est⸱is en⸱fokus⸱ig⸱it⸱a en la ĉef⸱urb⸱o. Tiam la reg⸱ist⸱ar⸱o decid⸱is mal⸱centr⸱ig⸱i la administr⸱ad⸱o⸱n de publik⸱a⸱j serv⸱o⸱j, divid⸱ant⸱e ĝi⸱n inter mult⸱a⸱j urb⸱o⸱j kaj urb⸱et⸱o⸱j tra la land⸱o.

Pro tio neces⸱is aĉet⸱i parcel⸱o⸱j⸱n en la urb⸱o⸱j kaj tie konstru⸱i ofic⸱ej⸱o⸱j⸱n kaj hejm⸱o⸱j⸱n por la funkci⸱ul⸱o⸱j. Tamen la projekt⸱o fiask⸱is. Ĝi kost⸱is grand⸱a⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n, sed funkci⸱ul⸱o⸱j ne vol⸱is for⸱las⸱i hejm⸱o⸱j⸱n, famili⸱an⸱o⸱j⸱n ktp en Dublin⸱o. Rezult⸱e rest⸱is mult⸱a⸱j nov⸱a⸱j ofic⸱ej⸱o⸱j ne⸱okup⸱at⸱a⸱j kaj la administr⸱ad⸱o de la ŝtat⸱o ne pov⸱is efik⸱e funkci⸱i. Laŭ⸱ŝajn⸱e neni⸱u en la reg⸱ist⸱ar⸱o propon⸱is nov⸱a⸱n ĉef⸱urb⸱o⸱n en ali⸱a lok⸱o.

Do, jen mi⸱a propon⸱o: las⸱i Dublin⸱o⸱n kiel literatur⸱a⸱n kaj kultur⸱a⸱n ĉef⸱urb⸱o⸱n de Irland⸱o, sed kre⸱i nov⸱a⸱n administr⸱a⸱n ĉef⸱urb⸱o⸱n en la intern⸱o de la insul⸱o. Tamen kie?

Nov⸱a ĉef⸱urb⸱o

Mi⸱a respond⸱o: Athlone [atloon’] (gael⸱e: Baile Átha Luain), provinc⸱a urb⸱o preskaŭ en la mez⸱o de la irland⸱a insul⸱o. Nun⸱temp⸱e Athlone ne est⸱as apart⸱e grand⸱a aŭ impon⸱a. Ĝi hav⸱as nur iom pli ol 15 500 loĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n, sed ĝi⸱a⸱j ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o⸱j est⸱as ver⸱e bel⸱a⸱j kaj interes⸱a⸱j.

Ĝi situ⸱as en la region⸱o Westmeath (gael⸱e Iarmhí) apud la river⸱o Shannon (gael⸱e: Sionainn), la plej long⸱a river⸱o en la insul⸱o⸱j brit⸱a kaj irland⸱a. La river⸱o est⸱as part⸱o de ret⸱o akv⸱o⸱voj⸱a, kiu inkluziv⸱as kanal⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j kun iom da konstru⸱ad⸱o pov⸱us ebl⸱ig⸱i turism⸱a⸱n sur⸱boat⸱a⸱n esplor⸱ad⸱o⸱n de preskaŭ ĉiu part⸱o de la land⸱o.

Proksim⸱e trov⸱iĝ⸱as Clonmacnoise, unu el la plej grav⸱a⸱j monaĥ⸱ej⸱a⸱j teren⸱o⸱j en Eŭrop⸱o. Iom⸱et⸱e nord⸱e est⸱as la lag⸱o Loch Re⸱e [loĥ ri]; sud⸱e la eĉ pli bel⸱a lag⸱o Loch Derg.

La urb⸱o hav⸱as teknik⸱a⸱n alt⸱lern⸱ej⸱o⸱n, kazern⸱o⸱n (do sufiĉ⸱e da jun⸱a⸱j famili⸱o⸱j), radi⸱o⸱dis⸱send⸱ej⸱o⸱j⸱n, antikv⸱a⸱n kastel⸱o⸱n kaj iom da industri⸱o. Per trajn⸱o aŭ bus⸱o ebl⸱as vizit⸱i ali⸱a⸱j⸱n lok⸱o⸱j⸱n en la irland⸱a insul⸱o.

Kor⸱o

Ĉi-jar⸱e est⸱is fin⸱e agnosk⸱it⸱a la ekonomi⸱e strategi⸱a val⸱or⸱o de Athlone en la kor⸱o de Irland⸱o. La region⸱a konsil⸱ant⸱ar⸱o ĵus permes⸱is konstru⸱o⸱n de grand⸱a komerc⸱a centr⸱o por antaŭ⸱e⸱n⸱ig⸱i inter⸱naci⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n, precip⸱e kun Ĉini⸱o, kvankam ĝi cel⸱os ankaŭ Uson⸱o⸱n kaj Eŭrop⸱o⸱n.

La loĝ⸱ant⸱o⸱j de Athlone jam nom⸱as la est⸱ont⸱a⸱n centr⸱o⸱n „ĉin⸱urb⸱o” pro la nombr⸱o de ĉin⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni atend⸱as.

La projekt⸱o ricev⸱is al⸱don⸱a⸱n impet⸱o⸱n en februar⸱o 2012, kiam la ĉin⸱a vic⸱prezid⸱ant⸱o Xi Jinping vizit⸱is Irland⸱o⸱n cel⸱e al amik⸱a⸱j kaj ekonomi⸱a⸱j lig⸱o⸱j inter la du land⸱o⸱j.

Post la kolaps⸱o de la konjunktur⸱o en Irland⸱o (la t.n. kelt⸱a tigr⸱o), irland⸱an⸱o⸱j urĝ⸱e bezon⸱as profit⸱i de kontakt⸱o kun la du⸱a plej grav⸱a ekonomi⸱o kaj la hom⸱e plej mult⸱nombr⸱a naci⸱o en la mond⸱o, nom⸱e Ĉini⸱o. Tiel Athlone optimism⸱e rigard⸱as al la „Orient⸱a Tigr⸱o”.

Garvan MAKAJ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Garvan Maka⸱j el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Labor⸱ist⸱a memor⸱o

Ek⸱de 1912 la siderurgi⸱a produkt⸱ej⸱o SMN (Soci⸱et⸱o Metalurgi⸱a de Normandi⸱o) est⸱is la ĉef⸱a uzin⸱o de la urb⸱ar⸱o de Caen [kaŭ]. Dum la plej favor⸱a⸱j jar⸱o⸱j tie labor⸱is pli ol 6000 hom⸱o⸱j sen kalkul⸱i mult⸱a⸱j⸱n labor⸱ist⸱o⸱j⸱n de fer⸱a⸱j min⸱ej⸱o⸱j en la departement⸱o⸱j Calvados [kalvadós] kaj Orn⸱e [or⸱n]. Por si⸱a labor⸱ist⸱ar⸱o SMN konstru⸱is lern⸱ej⸱o⸱j⸱n kaj meti⸱lern⸱ej⸱o⸱j⸱n, futbal⸱teren⸱o⸱j⸱n, kin⸱ej⸱o⸱n kaj part⸱e subvenci⸱is la konstru⸱o⸱n de preĝ⸱ej⸱o⸱j, inter⸱ali⸱e de ortodoks⸱a preĝ⸱ej⸱o, ĉar mult⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j ven⸱is de Rusi⸱o kaj Ukraini⸱o. Inter la du mond⸱milit⸱o⸱j star⸱iĝ⸱is nov⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j kaj urb⸱et⸱o⸱j de sam⸱aspekt⸱a⸱j dom⸱et⸱o⸱j kun por⸱legom⸱a⸱j ĝarden⸱et⸱o⸱j. De la lul⸱il⸱o ĝis la tomb⸱ej⸱o viv⸱is plur⸱a⸱j generaci⸱o⸱j sub la protekt⸱o kaj kontrol⸱o de si⸱a⸱j dung⸱int⸱o⸱j.

Fort⸱a protest⸱o

Kre⸱iĝ⸱is fort⸱a labor⸱ist⸱a kultur⸱o, kiu lud⸱is grav⸱a⸱n rol⸱o⸱n en la urb⸱ar⸱o, des pli pro tio, ke en la ses⸱dek⸱a⸱j jar⸱o⸱j ek⸱funkci⸱is nov⸱a⸱j ampleks⸱a⸱j uzin⸱o⸱j (Saviem, Citroën [sitroé], Moulinex [mulinéks], ktp). Sed en 1993, malgraŭ la vigl⸱a protest⸱o de la labor⸱ist⸱ar⸱o kaj de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, la siderurgi⸱a grup⸱o Sacilor [sasilor] decid⸱is ferm⸱i SMNon sam⸱kiel ali⸱a⸱j⸱n produkt⸱ej⸱o⸱j⸱n en la nord⸱a kaj orient⸱a region⸱o⸱j de Franci⸱o. En 2001 ankaŭ Moulinex ferm⸱iĝ⸱is kaj mal⸱dung⸱is 1100 labor⸱ist⸱o⸱j⸱n, grand⸱part⸱e vir⸱in⸱o⸱j⸱n.

Nun, kun 9,4 % da sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j, Caen (200 000 loĝ⸱ant⸱o⸱j) memor⸱as si⸱a⸱n siderurgi⸱a⸱n pas⸱int⸱ec⸱o⸱n, kaj oft⸱as okaz⸱o⸱j por ĝi⸱n honor⸱i, ĉu oficial⸱e, ĉu spontane⸱e. Kiam last⸱jar⸱e la urb⸱a loĝ⸱pri⸱zorg⸱a ofic⸱ej⸱o „Caen-Habitat” [kaŭ abitá] decid⸱is detru⸱i mal⸱nov⸱a⸱j⸱n dom⸱et⸱o⸱j⸱n, tip⸱e SMNajn, por modern⸱ig⸱i la kvartal⸱o⸱n „Clos Jol⸱i” ([kloĵolí] – Bel⸱et⸱a ĝarden⸱ar⸱o) en la orient⸱a part⸱o de la urb⸱o, jun⸱a⸱j art⸱ist⸱o⸱j decid⸱is pentr⸱i sur la detru⸱ot⸱a⸱j dom⸱et⸱o⸱j, kies fenestr⸱o⸱j kaj pord⸱o⸱j est⸱is definitiv⸱e mur⸱ig⸱it⸱a⸱j.

Intervju⸱o⸱j

Mur⸱pentr⸱aĵ⸱o⸱j, kaŝ⸱e kaj hast⸱e far⸱it⸱a⸱j, tro oft⸱e makul⸱as mur⸱o⸱j⸱n, kelk⸱foj⸱e trajn⸱o⸱j⸱n, kaj mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j ne kompren⸱as, kaj mal⸱aprob⸱as tia⸱n si⸱n⸱esprim⸱o⸱n de ne⸱kon⸱at⸱o⸱j. Sed tiu⸱foj⸱e la 15 art⸱ist⸱o⸱j pentr⸱is dum plur⸱a⸱j tag⸱o⸱j kaj est⸱is intervju⸱it⸱a⸱j de amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j. Kelk⸱a⸱j pentr⸱ist⸱o⸱j loĝ⸱as en la kvartal⸱o mem. Ili⸱a⸱j verk⸱o⸱j est⸱as kompren⸱ebl⸱a⸱j por ĉiu⸱j kaj alud⸱as kun respekt⸱o pri la labor⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j long⸱temp⸱e viv⸱is en tiu⸱j modest⸱a⸱j dom⸱o⸱j.

Ni renkont⸱is unu el tiu⸱j art⸱ist⸱o⸱j, an⸱o⸱n de la asoci⸱o „Aer⸱o” (www.aer⸱o.fr), Jérôme Lelièvre [ĵeróm leljévr].

– Kial vi decid⸱is mur⸱pentr⸱i tiu⸱j⸱n detru⸱ot⸱a⸱j⸱n dom⸱et⸱o⸱j⸱n?

– Mi⸱a patr⸱in⸱o loĝ⸱as en tia dom⸱et⸱o, kaj mi pas⸱ig⸱is mi⸱a⸱n jun⸱ec⸱o⸱n en la kvartal⸱o „Clos Jol⸱i”. Mult⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱o⸱j est⸱is ŝok⸱it⸱a⸱j, kiam Caen-Habitat decid⸱is modern⸱ig⸱i ĝi⸱n per tut⸱e nov⸱a⸱j konstru⸱aĵ⸱o⸱j. „Aer⸱o” propon⸱is kun⸱labor⸱o⸱n por mur⸱pentr⸱i la mal⸱plen⸱ig⸱it⸱a⸱j⸱n dom⸱o⸱j⸱n, sed Caen-Habitat ne est⸱is favor⸱a. En april⸱o 2011 ni decid⸱is sen⸱permes⸱e pri⸱pentr⸱i la mur⸱o⸱j⸱n de la detru⸱ot⸱a⸱j dom⸱et⸱o⸱j por, unu⸱e, honor⸱i la pas⸱int⸱ec⸱o⸱n de tiu kvartal⸱o kaj, du⸱e, el⸱montr⸱i, ke mur⸱pentr⸱ad⸱o pov⸱as est⸱i ver⸱a art⸱o.

– Kio⸱n vi cel⸱is esprim⸱i?

– Plej mult⸱a⸱j an⸱o⸱j de ni⸱a asoci⸱o ven⸱as de labor⸱ist⸱a⸱j famili⸱o⸱j kaj fier⸱as pri si⸱a de⸱ven⸱o. Ni pentr⸱is vizaĝ⸱o⸱j⸱n de loĝ⸱int⸱o⸱j de tiu kvartal⸱o kaj prov⸱is memor⸱ig⸱i la lukt⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n ili part⸱o⸱pren⸱is. Ni dezir⸱is salut⸱i for⸱pas⸱int⸱a⸱n epok⸱o⸱n kaj alud⸱i pri la nun⸱a social⸱a kaj ekonomi⸱a situaci⸱o.

– Kiel la hom⸱o⸱j re⸱ag⸱as?

– Ĉiu⸱j mir⸱as, sed plej mult⸱a⸱j aprob⸱as ni⸱a⸱n iniciat⸱o⸱n, ĉef⸱e la loĝ⸱ant⸱o⸱j de la kvartal⸱o. Mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j halt⸱as por fot⸱i la pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kaj lok⸱a⸱j gazet⸱o⸱j plur⸱foj⸱e ni⸱n intervju⸱is. Caen-Habitat kaj la urb⸱estr⸱ar⸱o – social⸱ist⸱a – evolu⸱is en si⸱a opini⸱o kaj nun pret⸱as kun⸱labor⸱i, ĉar ili konstat⸱is, ke ni⸱a⸱j mur⸱pentr⸱aĵ⸱o⸱j pov⸱as est⸱i bon⸱a reklam⸱o por la kvartal⸱o kaj la urb⸱a politik⸱o. Tiu evolu⸱o tre grav⸱as, ĉar ni esper⸱as, ke la lok⸱a⸱j instanc⸱o⸱j help⸱os ni⸱n trov⸱i nov⸱a⸱j⸱n lok⸱o⸱j⸱n por mur⸱pentr⸱i.

– Kio⸱n cel⸱as „Aer⸱o”?

– Ni dezir⸱as agnosk⸱o⸱n de ni⸱a art⸱o. Ceter⸱e, la afer⸱o evolu⸱as de kelk⸱a⸱j monat⸱o⸱j, probabl⸱e pro la mur⸱pentr⸱aĵ⸱o⸱j de „Clos Jol⸱i”. Ni oficial⸱e instru⸱as ĝi⸱n al jun⸱ul⸱o⸱j de mal⸱favor⸱at⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j; ni ankaŭ inter⸱ven⸱is en lok⸱a mal⸱liber⸱ej⸱o por mur⸱pentr⸱i tie⸱a⸱j⸱n promen⸱ej⸱o⸱j⸱n. Privat⸱ul⸱o⸱j mend⸱as pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n por si⸱a⸱j ekster⸱a⸱j mur⸱o⸱j. Mi nun sur⸱pentr⸱as ŝarĝ⸱aŭt⸱o⸱n ktp.

Ni rilat⸱as kun sam⸱fak⸱a⸱j asoci⸱o⸱j en Bretoni⸱o kaj la pariz⸱a region⸱o. Ni part⸱o⸱pren⸱as naci⸱a⸱j⸱n kaj inter⸱naci⸱a⸱j⸱n ekspozici⸱o⸱j⸱n.

– Kio inspir⸱as vi⸱n?

– La mov⸱ad⸱o HIP-Hop, kiu nask⸱iĝ⸱is en Uson⸱o antaŭ tri⸱dek jar⸱o⸱j. Ĝi konsist⸱as el danc⸱o⸱j, „rep”- kaj „ĝing”-muzik⸱o⸱j kaj mur⸱pentr⸱aĵ⸱o⸱j per aerosol⸱a⸱j ŝpruc⸱botel⸱o⸱j.

Influ⸱as ni⸱n ankaŭ Street Art (strat⸱a art⸱o), kiu ven⸱as de rok-muzik⸱o kaj si⸱n esprim⸱as per sur⸱strat⸱a⸱j afiŝ⸱o⸱j kaj ŝablon⸱o⸱j.

Yves NICOLAS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Yves Nicolas el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mon⸱er⸱o prefer⸱at⸱a

Dank⸱o⸱n pro la aper⸱ig⸱o de la artikol⸱o Mon⸱fals⸱ad⸱a ekonomi⸱o de D.J. Cane (MONATO 2012/2, p. 18-19). Plu⸱e mi konstat⸱as, ke la unu⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n por sub⸱prem⸱ad⸱o de mon⸱fals⸱ad⸱o sub⸱skrib⸱is 32 ŝtat⸱o⸱j jam la 20an april⸱o de 1929 en Ĝenev⸱o.

Laŭ gazet⸱ar⸱a raport⸱o de Eŭrop⸱a Komision⸱o de 27a januar⸱o 2012 plej mult⸱e fals⸱at⸱a eŭr⸱o⸱mon⸱er⸱o en la pas⸱int⸱a jar⸱o est⸱as mon⸱er⸱o en nominal⸱a val⸱or⸱o de 2 eŭr⸱o⸱j (94 500), sekv⸱as 1 eŭr⸱o (34 500) kaj mon⸱er⸱o en val⸱or⸱o de 50 cend⸱o⸱j (28 000). La Eŭrop⸱a Komision⸱o administr⸱as la program⸱o⸱n sub la titol⸱o PERICLES, kiu est⸱is special⸱e propon⸱it⸱a por solv⸱ad⸱o de problem⸱o⸱j de mon⸱fals⸱ad⸱o en Eŭrop⸱a Uni⸱o.

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Elcensa senc⸱o

Mal⸱jun⸱iĝ⸱as la slovak⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, laŭ la plej last⸱a⸱j inform⸱o⸱j de la slovak⸱a instanc⸱o pri statistik⸱o⸱j. Cens⸱o el juni⸱o 2011 montr⸱as, ke Slovaki⸱o hav⸱as 5 397 036 loĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n, el kiu⸱j 51,3 % est⸱as vir⸱in⸱o⸱j.

La hungar⸱a etn⸱a minoritat⸱o reprezent⸱as 8,5 % de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, la roma⸱a 2,0 % kaj la ĉeĥ⸱a 0,6 %. Rom⸱katolik⸱o⸱j est⸱as 62 %, sen⸱konfesi⸱ul⸱o⸱j 13,4 %.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Honorsoldulo

Kiel MONATO jam raport⸱is (2012/4, p. 7), la german⸱a federaci⸱a prezid⸱ant⸱o Christian Wulff post 598-tag⸱a deĵor⸱ad⸱o ced⸱is tiu⸱n posten⸱o⸱n. La mal⸱dekstr⸱a opozici⸱o trov⸱is kelk⸱a⸱j⸱n dub⸱ind⸱a⸱j⸱n punkt⸱o⸱j⸱n en li⸱a antaŭ⸱a profesi⸱a labor⸱o kiel ministr⸱o⸱prezid⸱ant⸱o de Nord⸱rejn-Vestfali⸱o.

La akuz⸱o⸱j est⸱is inter⸱naci⸱skal⸱e bagatel⸱a⸱j, ekzempl⸱e sen⸱pag⸱a loĝ⸱ad⸱o ĉe amik⸱o⸱j, akcept⸱o de kredit⸱o de kon⸱at⸱o, mal- aŭ mis-inform⸱ad⸱o de la region⸱a parlament⸱o pri kontakt⸱o⸱j kaj person⸱a⸱j financ⸱a⸱j rilat⸱o⸱j, uz⸱o de firma⸱a aŭt⸱o⸱mobil⸱o.

La koncern⸱a prokuror⸱ej⸱o tamen long⸱e ne vid⸱is kial⸱o⸱n inter⸱ven⸱i. Nur post kiam oni asert⸱is, ke tiu instituci⸱o est⸱as simpati⸱ant⸱a, blind⸱a, ne sen⸱de⸱pend⸱a, ĝi ne plu hezit⸱is. Post oficial⸱a jur⸱a esplor⸱ad⸱o, Wulff, kiu sent⸱is si⸱n sen⸱kulp⸱a, for⸱las⸱is la posten⸱o⸱n kaj Berlin⸱o⸱n.

Jur⸱ist⸱o⸱j

La kaz⸱o⸱n mem la publik⸱o trakt⸱is ne tro sever⸱e . Sed lev⸱iĝ⸱is plur⸱a⸱j demand⸱o⸱j. Per kia mon⸱sum⸱o oni pag⸱u post⸱ofic⸱e prezid⸱ant⸱a⸱n labor⸱o⸱n, kaj ek⸱de kiam? Laŭ⸱leĝ⸱e iam⸱a prezid⸱ant⸱o tuj post⸱e ricev⸱u jar⸱e 199 000 eŭr⸱o⸱j⸱n, ankaŭ se tiu demisi⸱is pro politik⸱a⸱j kial⸱o⸱j – sed ne pro privat⸱a⸱j. Antaŭ ol jur⸱ist⸱o⸱j ek⸱kverel⸱is, la Federaci⸱a Prezid⸱ant⸱a Ofic⸱ej⸱o decid⸱is pri la tuj⸱a pag⸱o.

Lev⸱iĝ⸱is ali⸱a demand⸱o, ĉu en 2012 ankoraŭ est⸱as raci⸱e pag⸱i pensi⸱o⸱n al politik⸱ist⸱o⸱j ali⸱e ol al normal⸱ul⸱o⸱j. Se en Germani⸱o ŝtat⸱ofic⸱ist⸱o ricev⸱as profesi⸱a⸱n agnosk⸱o⸱n per (unu⸱foj⸱a) „Leistungsprämie”, do premi⸱o (ebl⸱e 500 eŭr⸱o⸱j) pro, ekzempl⸱e, mult⸱jar⸱a plus⸱labor⸱o, deĵor⸱ad⸱o ĝis vid⸱ebl⸱a mem⸱el⸱uz⸱o, ĝoj⸱a obe⸱em⸱o al la regul⸱o⸱j kaj postul⸱o⸱j, klin⸱iĝ⸱o antaŭ la super⸱ul⸱o⸱j ktp, la ŝtat⸱o sen⸱hont⸱e for⸱vor⸱as du⸱on⸱o⸱n.

Kaj se la sam⸱a person⸱o akir⸱is per koncern⸱a⸱j pag⸱o⸱j rajt⸱o⸱n je pensi⸱a mon⸱o el ali⸱a⸱j font⸱o⸱j, li dev⸱as rezign⸱i pensi⸱ul⸱e tiu⸱n jam antaŭ⸱pag⸱it⸱a⸱n sum⸱o⸱n. Laŭ burokrat⸱a logik⸱o li merit⸱as nur tiom, kiom la ŝtat⸱o mem atribu⸱as. La krom⸱o for⸱fal⸱u en la sak⸱o⸱n de la ŝtat⸱o.

Pensi⸱o⸱j

Sed politik⸱ist⸱o⸱j rajt⸱as ricev⸱i pensi⸱o⸱j⸱n el divers⸱a⸱j posten⸱o⸱j. Kon⸱at⸱a model⸱o est⸱as Oskar Lafontaine, eks⸱a prezid⸱ant⸱o de la Social⸱demokrat⸱a Parti⸱o German⸱a kaj nun⸱a kun⸱gvid⸱ant⸱o de la Mal⸱dekstr⸱ul⸱a Parti⸱o, kies ne⸱rifuz⸱it⸱a en⸱spez⸱o⸱list⸱o est⸱as long⸱a.

Kaj kio⸱n pri la 598 tag⸱o⸱j de Wulff, pri sekv⸱a⸱j prezid⸱ant⸱o⸱j? Ĉu akcept⸱end⸱as, ke tiu⸱j person⸱o⸱j sen⸱disting⸱e ricev⸱u tiu⸱j⸱n 199 000 eŭr⸱o⸱j⸱n, nom⸱at⸱a⸱j⸱n, atent⸱u! „Ehrensold”, honor⸱a sold⸱o, kvazaŭ ili est⸱us est⸱int⸱a⸱j la unu⸱a⸱j soldat⸱o⸱j de la naci⸱o?

Ĉu Wulff ricev⸱u prezid⸱ant-salajr⸱o⸱n sen prezid⸱ant⸱ec⸱o? Kaj kio⸱n pri la honor⸱o? Ĉu Joschka Fischer, iam⸱a ministr⸱o pri ekster⸱a⸱j afer⸱o⸱j, ne perd⸱is la reputaci⸱o⸱n per fru⸱biografi⸱a ŝton⸱ĵet⸱ad⸱o kontraŭ polic⸱an⸱o⸱j, ĉu la iam⸱a kancelier⸱o Gerhard Schröder [ŝredr] ne miks⸱is si⸱a⸱n posten⸱o⸱n kun privat⸱a⸱j interes⸱o⸱j, est⸱ant⸱e nun sold⸱ul⸱o de la rus⸱a Gazprom?

Koncept⸱o

Ĉiu⸱okaz⸱e, oni dev⸱os pri⸱pens⸱i en Germani⸱o ne nur la koncept⸱o⸱n de la honor⸱o, sed ankaŭ la pensi⸱a⸱n sistem⸱o⸱n por politik⸱ist⸱o⸱j.

Se, laŭ kelk⸱a⸱j, Wulff perd⸱is si⸱a⸱n honor⸱o⸱n kaj ebl⸱e dev⸱us pent⸱i kiel krim⸱ul⸱o, pen⸱e labor⸱ant⸱e por la ĉiu⸱tag⸱a pan⸱o, german⸱a ironi⸱ist⸱o sci⸱us solv⸱o⸱n, kiu eĉ ŝpar⸱us mult⸱a⸱n mon⸱o⸱n al la ŝtat⸱o: krim⸱ul⸱o⸱j⸱n oni pun⸱labor⸱ig⸱u, por ke ili kompens⸱u si⸱a⸱j⸱n delikt⸱o⸱j⸱n.

Nu, oni pun⸱labor⸱ig⸱u Wulff sever⸱e, sen⸱kompat⸱e. Li labor⸱u eksces⸱e kaj en alt⸱en⸱spez⸱ig⸱a profesi⸱o. Li deĵor⸱u sub la akr⸱a⸱j okul⸱o⸱j de bon⸱a⸱j hom⸱o⸱j kiel – german⸱a prezid⸱ant⸱o. Prefer⸱e, por plej bon⸱e el⸱uz⸱i la okaz⸱o⸱n, ĝis la fin⸱o de la viv⸱o.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Horobato, kor⸱o⸱bat⸱o

Se la ĉef⸱redaktor⸱o de MONATO publik⸱e el⸱met⸱as demand⸱o⸱n, est⸱as ind⸱e kaj end⸱e respond⸱i ĝi⸱n.

Paul Gubbins demand⸱is en MONATO 2012/03, p 5: „Ĉu vi ankoraŭ port⸱as brak⸱horloĝ⸱o⸱n?” Nu, mi ne dev⸱as rigard⸱i al mi⸱a pojn⸱o por konstat⸱i, ke mi ne port⸱as mi⸱a⸱n brak⸱horloĝ⸱o⸱n. Jes, mi⸱a⸱n sol⸱a⸱n, unu⸱sol⸱a⸱n.

Ĝi hav⸱as apart⸱a⸱n histori⸱o⸱n. Nur kiam mi far⸱iĝ⸱is religi⸱e matur⸱a, mi⸱a patron⸱o-onkl⸱o dum⸱festen⸱e en⸱man⸱ig⸱is al mi skatol⸱et⸱o⸱n: „Jen, mi⸱a donac⸱o!” Mal⸱ferm⸱int⸱e ĝi⸱n, mi trov⸱is ne simpl⸱e sopir⸱it⸱a⸱n horloĝ⸱o⸱n, sed mirakl⸱o⸱n, almenaŭ por kamp⸱ar⸱an⸱vilaĝ⸱a knab⸱o.

Vitr⸱o

La temp⸱o⸱montr⸱il⸱o ja antaŭ⸱a⸱flank⸱e bril⸱is or⸱e, sed la mirakl⸱o prezent⸱is si⸱n dors⸱flank⸱e. Tie trov⸱iĝ⸱is ne metal⸱a kovr⸱il⸱o, sed vitr⸱o, tra kiu oni pov⸱is observ⸱i la est⸱iĝ⸱o⸱n kaj for⸱pas⸱o⸱n de sekund⸱o⸱j, minut⸱o⸱j kaj hor⸱o⸱j, vid⸱i la rad⸱et⸱o⸱j⸱n, hok⸱o⸱j⸱n, ŝraŭb⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j funkci⸱ig⸱as kaj kun⸱ten⸱as la mister⸱o⸱n de la temp⸱o.

Mem⸱kompren⸱ebl⸱e tiu alt⸱valor⸱aĵ⸱o ne taŭg⸱is por la ĉiu⸱tag⸱a uz⸱o en la kamp⸱a labor⸱ad⸱o, dum la bicikl⸱ad⸱o, en la mont⸱o⸱j ktp. Mi nur foj⸱foj⸱e sur⸱met⸱is ĝi⸱n, post la baldaŭ post⸱e okaz⸱int⸱a fizik⸱a matur⸱iĝ⸱o, por impres⸱i mi⸱a⸱n amik⸱in⸱o⸱n per tiu rar⸱aĵ⸱o. Kaj funkci⸱is. Ebl⸱e kulp⸱as tiu brak⸱horloĝ⸱o ni⸱a⸱n ge⸱edz⸱iĝ⸱o⸱n, kiu daŭr⸱as ĝis hodiaŭ.

Ritm⸱o

En la lern⸱ej⸱o ne est⸱is horloĝ⸱o⸱j en la salon⸱o⸱j, do, mi adapt⸱iĝ⸱is al la laŭt⸱a sonor⸱ad⸱a indik⸱o de la instru⸱hor⸱o⸱j kaj paŭz⸱o⸱j kaj al la kaŝ⸱a pri⸱demand⸱ad⸱o de koleg⸱o⸱j. Pli post⸱e, mem instru⸱ist⸱o, mi tiom intern⸱ig⸱is la ritm⸱o⸱n de la lecion⸱o⸱j, ke mi preskaŭ pov⸱is sen⸱rigard⸱e diven⸱i la minut⸱o⸱n. Pas⸱is 40 instru⸱ist⸱a⸱j jar⸱o⸱j sen brak⸱horloĝ⸱o.

Tamen pas⸱is la temp⸱o. Mi ja dorlot⸱is mi⸱a⸱n temp⸱o⸱mezur⸱il⸱o⸱n, tamen ĝi ne el⸱ten⸱is tiom bon⸱e kiom mi. Iam ĝi ne plu pov⸱is funkci⸱i, ankaŭ ripar⸱o⸱prov⸱o ne sukces⸱is. Ĝi nun kuŝ⸱as en honor⸱a lok⸱o inter la konserv⸱ind⸱a rub⸱o de mi⸱a viv⸱o. „Omnia temp⸱us habent”, sci⸱as la saĝ⸱ul⸱o⸱j: ĉio hav⸱as si⸱a⸱n temp⸱o⸱n.

Sentenc⸱o

Inter⸱temp⸱e mi sci⸱as, ke ankaŭ ĉiu, mi mem, hav⸱as propr⸱a⸱n temp⸱o⸱n. Est⸱as konsol⸱e, ke ankoraŭ valid⸱as la bibli⸱a sentenc⸱o: „Neni⸱u sci⸱as la tag⸱o⸱n, la hor⸱o⸱n”.

Nun jam ekster⸱lern⸱ej⸱e, bon⸱ven⸱e aŭ mal⸱konven⸱e, sonor⸱as en mi la lern⸱ej⸱a takt⸱o, ne tik⸱tak⸱e, sed sub⸱konsci⸱e. Tial mi plu ekzist⸱as sen brak⸱horloĝ⸱a katen⸱o, ankaŭ evit⸱ant⸱e la poŝ⸱telefon⸱a⸱n surogat⸱o⸱n.

Sed mi ne pov⸱is evit⸱i mal⸱ŝpar⸱i temper⸱o⸱n al mi, al la redaktor⸱o, al la leg⸱ant⸱o⸱j per ĉi tiu artikol⸱o. Ho, kiom⸱a hor⸱o? Ĉu la sinjor⸱o ĉef⸱redaktor⸱o ankoraŭ est⸱as ating⸱ebl⸱a? Nu, ankaŭ li lern⸱os ne el⸱met⸱i retor⸱ik⸱e demand⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j rezult⸱ig⸱as respond⸱o⸱j⸱n, for⸱konsum⸱ant⸱e temp⸱o⸱n, mezur⸱ebl⸱a⸱n per ekzakt⸱a⸱j horloĝ⸱o⸱j sam⸱e kiel per la ne⸱tromp⸱ebl⸱a kor⸱o⸱bat⸱o.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Di⸱o kaj religi⸱o⸱j

Pri di⸱o mi hav⸱as ne⸱klar⸱a⸱n ide⸱o⸱n. Ni⸱a⸱j pra⸱patr⸱o⸱j nom⸱as ĝi⸱n Maŭ (io, kio⸱n neni⸱o super⸱as). Tiu⸱n Maŭ ni⸱a⸱j pra⸱patr⸱o⸱j ne ador⸱is, sed ja si⸱a⸱j⸱n voduojn. Mi vizit⸱is katolik⸱a⸱n lern⸱ej⸱o⸱n kaj tie oni instru⸱is ni⸱n pri ador⸱o al la di⸱o de la bibli⸱o. Islam⸱an⸱o⸱j ador⸱as si⸱a⸱n Alah⸱o⸱n, kaj tial konsider⸱as ne⸱kred⸱ant⸱o⸱j la krist⸱an⸱o⸱j⸱n. Tiu⸱j ĉi hav⸱as divers⸱a⸱j⸱n grup⸱o⸱j⸱n batal⸱ant⸱a⸱j⸱n inter si. Mi demand⸱as mi⸱n, ĉu di⸱o ver⸱e aprob⸱as tia⸱j⸱n kondut⸱o⸱j⸱n. Mi pri⸱pens⸱ad⸱as. Subit⸱e io ating⸱is mi⸱a⸱n kap⸱o⸱n. Jen!

Di⸱o montr⸱os si⸱n al la hom⸱o⸱j tre klar⸱e. Jes, ja la hom⸱o⸱j mal⸱kovr⸱os di⸱o⸱n, ne en la ĉiel⸱o, sed nur en la kor⸱o⸱j de la hom⸱o⸱j. Tiam vizit⸱ad⸱o de preĝ⸱ej⸱o⸱j ne plu neces⸱os. Kred⸱ant⸱o⸱j ne plu bezon⸱os ir⸱i al preĝ⸱ej⸱o, kaj eĉ okaz⸱os, ke kred⸱ant⸱o⸱j ribel⸱os kontraŭ la religi⸱a⸱j ĉef⸱o⸱j. Pastr⸱o⸱j, pastor⸱o⸱j, imam⸱o⸱j ktp est⸱os for⸱pel⸱it⸱a⸱j de la preĝ⸱ej⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni brul⸱ig⸱os. La hom⸱o⸱j do vid⸱os, ke di⸱o don⸱as al ili tut⸱a⸱n liber⸱ec⸱o⸱n, kiu⸱n la religi⸱a⸱j ĉef⸱o⸱j rab⸱as de ili. Ne nur la liber⸱o⸱n ili rab⸱as, sed ankaŭ mon⸱o⸱n, dev⸱ig⸱ant⸱e la fid⸱ul⸱o⸱j⸱n ĉiel ajn kotiz⸱i.

Kio⸱n mi kompren⸱ig⸱u al mi mem?

Kio est⸱as en la hom⸱o, ke ĝi viv⸱as – tio est⸱as di⸱ec⸱o. Di⸱o tut⸱e ne est⸱as iu est⸱ul⸱o ie, kiu pun⸱as aŭ rekompenc⸱as. Ĝi est⸱as la fort⸱o en la natur⸱o, kiu ig⸱as, ke plant⸱o⸱j kresk⸱u, hom⸱o⸱j nask⸱iĝ⸱u kaj mort⸱u, ĉio okaz⸱u/mov⸱iĝ⸱u. Tiu⸱n di⸱o⸱n kun mi⸱a⸱j pra⸱ul⸱o⸱j mi nom⸱as Maŭ – aŭ FUKRo (Fort⸱o la Univers⸱o⸱n Kre⸱ant⸱a kaj Reg⸱ant⸱a). Tiu di⸱o, laŭ mi, tut⸱e ne bezon⸱as ador⸱klin⸱iĝ⸱o⸱n de la hom⸱o⸱j, nek de ĉio ajn en la natur⸱o. Ĝi dispon⸱ig⸱as ĉio⸱n al la tut⸱a mond⸱o egal⸱e. Tial, ĉiu rajt⸱as est⸱i ĉio, kio la ali⸱a⸱j est⸱as. Ni⸱a stat⸱o de⸱pend⸱as de ni⸱a viv⸱manier⸱o. Neni⸱o de ekster⸱e traf⸱os ni⸱n, se ni mem de intern⸱e ne al⸱tir⸱as tio⸱n. La mond⸱o est⸱as tia, ke kio⸱n vi sem⸱as, tio⸱n vi rikolt⸱as. Maŭ est⸱as tre just⸱a, kaj las⸱as ĉiu⸱n liber⸱a ag⸱ad⸱i, kun la sci⸱ig⸱o, ke la cel⸱o de la ag⸱ad⸱o de ĉiu hom⸱o est⸱as tiu ĉi mem. Tial, kiu vol⸱as, ke bon⸱o traf⸱u li⸱n, tiu far⸱u bon⸱o⸱n, kio valid⸱as ankaŭ por la mal⸱o. Kaj kio post⸱e ...?

Jes, pli⸱a⸱j ide⸱o⸱j al⸱ven⸱as, kaj ili⸱n mi baldaŭ dispon⸱ig⸱os al ĉiu⸱j.

Ni ir⸱u kun⸱e sur la voj⸱o liber⸱ig⸱ant⸱a la hom⸱o⸱j⸱n de ĉio katen⸱ant⸱a ili⸱n.

GBEGLO Koffi

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Gbeglo Koffi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ekspozici⸱o migr⸱ant⸱a

Jam kelk⸱e da monat⸱o⸱j migr⸱as tra ĉeĥ⸱a⸱j kaj slovak⸱a⸱j urb⸱o⸱j la tre special⸱a migr⸱ant⸱a bibli⸱a ekspozici⸱o nom⸱at⸱a Bibli⸱o hieraŭ, hodiaŭ kaj morgaŭ, kiu prezent⸱as la bibli⸱o⸱n kaj ĝi⸱a⸱n mesaĝ⸱o⸱n al la larĝ⸱a publik⸱o.

Kio⸱n pov⸱as ek⸱vid⸱i la vizit⸱ant⸱o⸱j? Pli ol 300 divers⸱a⸱j⸱n ekspozici⸱aĵ⸱o⸱j⸱n pri la bibli⸱o mem, por plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j, jun⸱ul⸱ar⸱o kaj infan⸱o⸱j, en preskaŭ 80 lingv⸱o⸱j. Krom la plej mal⸱nov⸱a⸱j bibli⸱o⸱j el la jar⸱o⸱j 1549 kaj 1556 est⸱as je dispon⸱o por la vizit⸱ant⸱o⸱j: divers⸱a⸱j pli nov⸱a⸱j bibli⸱o⸱j, kancionaloj (t.e. liturgi⸱a⸱j kant⸱libr⸱o⸱j), simpl⸱a⸱j kantar⸱o⸱j, preĝ⸱libr⸱o⸱j, bild⸱o⸱bibli⸱o⸱j ktp. Inter la interes⸱a⸱j ekspozici⸱aĵ⸱o⸱j est⸱as ebl⸱e indik⸱i kancionalon en lingv⸱o de zulu⸱a trib⸱o, bibli⸱o en Esperant⸱o, en la vjetnam⸱a kaj hebre⸱a lingv⸱o, bibli⸱a⸱j epizod⸱o⸱j en roma⸱a lingv⸱o, man⸱a trans⸱skrib⸱o de la evangeli⸱o laŭ Mark⸱o sur cigared⸱paper⸱o far⸱it⸱a de politik⸱a arest⸱it⸱o en jar⸱o 1958, bibli⸱o en blind⸱ul⸱a skrib⸱o ktp.

Tut⸱mond⸱e unik⸱a est⸱as la sol⸱a ekzempler⸱o de la bibli⸱o en 66 lingv⸱o⸱j – ĉiu bibli⸱a libr⸱o en ali⸱a lingv⸱o. La vizit⸱ant⸱o⸱j ankaŭ hav⸱as la ebl⸱ec⸱o⸱n rigard⸱i original⸱a⸱n volv⸱o⸱libr⸱o⸱n de la Tora⸱o (la kvin libr⸱o⸱j de Mose⸱o), rekt⸱e el Israel⸱o.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j

La kli⸱mat⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱as jam dum milion⸱o⸱j da jar⸱o⸱j, kaj daŭr⸱e ŝanĝ⸱iĝ⸱os. Antaŭ mil jar⸱o⸱j, la planed⸱o est⸱is pli varm⸱a, ol nun, kaj la hom⸱ar⸱o ne dron⸱is sub degel⸱ant⸱a glaci⸱o.

Mult⸱e pli terur⸱e est⸱os, kiam la temperatur⸱o⸱j de⸱nov⸱e renvers⸱iĝ⸱os, kiel okaz⸱is inter la 14a kaj 18a jar⸱cent⸱o⸱j, dum la komenc⸱a period⸱o de la „mal⸱grand⸱a glaci⸱epok⸱o”. Se oni parol⸱as pri alt⸱iĝ⸱ant⸱a⸱j temperatur⸱o⸱j kaj montr⸱as sub⸱ten⸱e grafik⸱o⸱j⸱n, tabel⸱o⸱j⸱n ktp, kun komenc⸱a punkt⸱o mez⸱e de la 19a jar⸱cent⸱o, memor⸱u, ke tem⸱as nur pri la natur⸱a (re-)varm⸱iĝ⸱o, kiu sekv⸱as la fin⸱o⸱n de tiu mal⸱grand⸱a glaci⸱epok⸱o.

La „scienc⸱a konsent⸱o” ankaŭ est⸱as ĥimer⸱o – ebl⸱e kvin⸱dek⸱o da scienc⸱ist⸱o⸱j verk⸱as raport⸱o⸱j⸱n kaj kritik⸱as la raport⸱o⸱j⸱n unu de la ali⸱a, aŭ tiu⸱j⸱n de „ekster⸱ul⸱o⸱j”, por silent⸱ig⸱i la mal⸱konsent⸱ant⸱o⸱j⸱n kaj daŭr⸱ig⸱i la pretend⸱o⸱n je unu⸱ec⸱o kaj konsent⸱o.

Mart⸱in PURDY
Nov-Zeland⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Mart⸱in Purdy el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j, ĉu?

La titol⸱o Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j super la leter⸱o de Mart⸱in Purdy (MONATO 2012/05, p.6) est⸱is ver⸱ŝajn⸱e pli traf⸱a ol oni cel⸱is, ĉar la koment⸱o⸱j de sinjor⸱o Purdy efektiv⸱e prezent⸱as seri⸱o⸱n da fabel⸱aĵ⸱o⸱j ne baz⸱it⸱a⸱j sur la real⸱o.

Neni⸱u serioz⸱a hom⸱o disput⸱us pri tio, ke „La kli⸱mat⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱as jam dum milion⸱o⸱j da jar⸱o⸱j, kaj daŭr⸱e ŝanĝ⸱iĝ⸱os.” Tio est⸱as eĉ baz⸱a premis⸱o de ĉia klimat⸱o⸱scienc⸱o; la cel⸱o de scienc⸱a⸱j esplor⸱o⸱j est⸱as mal⸱kovr⸱i, kiel kaj pro kio kli⸱mat⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱is antaŭ⸱e, por pli bon⸱e kompren⸱i, kiel ĝi ver⸱ŝajn⸱e ŝanĝ⸱iĝ⸱os dum ven⸱ont⸱a⸱j jar⸱o⸱j kaj jar⸱dek⸱o⸱j. Sen tia kompren⸱o nek ekonomi⸱e, nek politik⸱e ebl⸱as serioz⸱e plan⸱i.

Ĥimer⸱o

Precip⸱e la asert⸱o, ke „Antaŭ mil jar⸱o⸱j, la planed⸱o est⸱is pli varm⸱a, ol nun” est⸱as sen⸱fund⸱a fantazi⸱aĵ⸱o. Pov⸱as est⸱i, ke okaz⸱is period⸱o⸱j antaŭ mil⸱o da jar⸱o⸱j, kiam iu⸱j part⸱o⸱j de Eŭrop⸱o aŭ ali⸱a⸱j mond⸱o⸱part⸱o⸱j est⸱is pli varm⸱a⸱j ol last⸱a⸱temp⸱e, sed neni⸱o pruv⸱as, ke tio est⸱is fenomen⸱o tut⸱mond⸱a. Kaj mult⸱a⸱j stud⸱o⸱j montr⸱as, ke varm⸱iĝ⸱o⸱j dum la last⸱a⸱j jar⸱mil⸱o⸱j neniam est⸱is tiom fort⸱a⸱j kiel la last⸱a⸱temp⸱a.

S-ro Purdy simil⸱e star⸱ig⸱as ĥimer⸱o⸱n pri la „mal⸱grand⸱a glaci⸱epok⸱o” inter la 14a kaj 18a jar⸱cent⸱o⸱j (fakt⸱e, oni pli oft⸱e parol⸱as pri mal⸱varm⸱iĝ⸱o inter la 17a jar⸱cent⸱o kaj komenc⸱o de la 19a, sed ankaŭ pri tio ne est⸱as klar⸱e, ĉu tem⸱is pri tut⸱mond⸱a afer⸱o): kiel ajn oni analiz⸱as la cifer⸱o⸱j⸱n, tem⸱is pri pli moder⸱a⸱j temperatur⸱vari⸱o⸱j ol la ŝanĝ⸱o⸱j dum la last⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j, do ekzist⸱as neni⸱a baz⸱o por atribu⸱i last⸱a⸱temp⸱a⸱n varm⸱iĝ⸱o⸱n al „la natur⸱a (re-)varm⸱iĝ⸱o, kiu sekv⸱as la fin⸱o⸱n de tiu mal⸱grand⸱a glaci⸱epok⸱o.” Ĉu kresk⸱ant⸱a varm⸱iĝ⸱o 200 jar⸱o⸱j⸱n post la fin⸱o de iu period⸱o ver⸱e pov⸱as est⸱i nur natur⸱a re⸱ekvilibr⸱iĝ⸱o?

Stud⸱o⸱j

Sed plej grav⸱e, est⸱as absurd⸱e imag⸱i, ke la nun⸱a ĝeneral⸱a konsent⸱o en klimat⸱o⸱scienc⸱o baz⸱iĝ⸱as nur sur la labor⸱o⸱j de „ebl⸱e kvin⸱dek⸱o da scienc⸱ist⸱o⸱j”. Ŝajn⸱e mank⸱as plej baz⸱a kompren⸱o pri tio, kiel funkci⸱as scienc⸱o: scienc⸱ist⸱o⸱j ne „verk⸱as raport⸱o⸱j⸱n” sed far⸱as stud⸱o⸱j⸱n kaj prezent⸱as la rezult⸱o⸱j⸱n de tiu⸱j stud⸱o⸱j en scienc⸱a⸱j revu⸱o⸱j, kie ali⸱a⸱j scienc⸱ist⸱o⸱j pov⸱as si⸱a⸱vic⸱e kritik⸱i tiu⸱j⸱n rezult⸱o⸱j⸱n kaj konklud⸱o⸱j⸱n kaj prezent⸱i pli⸱a⸱j⸱n stud⸱o⸱j⸱n. En serioz⸱a⸱j scienc⸱a⸱j revu⸱o⸱j ne ebl⸱as „silent⸱ig⸱i la mal⸱konsent⸱ant⸱o⸱j⸱n” – se la mal⸱konsent⸱ant⸱o⸱j hav⸱as almenaŭ kelk⸱a⸱j⸱n solid⸱a⸱j⸱n rezult⸱o⸱j⸱n de si⸱a⸱j stud⸱o⸱j. En la real⸱a mond⸱o, la konstat⸱o pri scienc⸱a konsent⸱o rilat⸱e al ŝanĝ⸱iĝ⸱o de la kli⸱mat⸱o pro hom⸱kaŭz⸱at⸱a pli⸱iĝ⸱o de karbon⸱di⸱oksid⸱o en la atmosfer⸱o baz⸱iĝ⸱as sur la konstat⸱o⸱j de vast⸱eg⸱a pli⸱mult⸱o el la stud⸱o⸱j aper⸱int⸱a⸱j en la scienc⸱a literatur⸱o.

La tut⸱a tem⸱o de ŝanĝ⸱iĝ⸱ant⸱a kli⸱mat⸱o kaj kompren⸱o pri ĝi⸱a⸱j kaŭz⸱o⸱j est⸱as tro grav⸱a por est⸱i teren⸱o de mis⸱inform⸱a⸱j disput⸱o⸱j.

Bri⸱a⸱n MOON

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bri⸱a⸱n Moon el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kanal⸱o-klan⸱o

Ek⸱de la komenc⸱o de mart⸱o 2012, unu⸱a⸱foj⸱e en la balkan⸱a du⸱on⸱insul⸱o, la privat⸱a alban⸱a televid⸱o-kanal⸱o Klan el⸱send⸱as per alt⸱a disting⸱iv⸱o.

La kompani⸱o Klan ampleks⸱as jam krom Klan-Tiran⸱o ankaŭ Klan-Kosov⸱o⸱n kaj la nov⸱aĵ⸱kanal⸱o⸱n TV ABC kaj ali⸱a⸱j⸱n televid⸱a⸱j⸱n serv⸱o⸱j⸱n.

Kaŝ⸱e

La Klan-direktor⸱o Aleksander Frangaj dir⸱is: „La alban⸱o⸱j eg⸱e profit⸱is de la spert⸱o de ital⸱a⸱j koleg⸱o⸱j, kies el⸱send⸱o⸱j⸱n ili kaŝ⸱e spekt⸱is antaŭ 1990. Ni est⸱as feliĉ⸱a⸱j nun, ke ni⸱a⸱j el⸱send⸱o⸱j est⸱as bon⸱kvalit⸱a⸱j kaj konkur⸱ant⸱a⸱j eĉ kun tiu⸱j ital⸱a⸱j tv-kanal⸱o⸱j, kvankam pro relativ⸱e mal⸱grand⸱a en⸱land⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o la el⸱spez⸱o⸱j est⸱as sufiĉ⸱e grand⸱a⸱j.”

Klan el⸱send⸱as program⸱o⸱j⸱n, kia⸱j „Jar⸱cent⸱a⸱j kanzon⸱o⸱j”, „X-Faktor⸱o” kaj „Kiel far⸱iĝ⸱u milion⸱ul⸱o”. La kanal⸱o spekt⸱ebl⸱as ne nur tra Balkani⸱o, sed ankaŭ per satelit⸱o en ali⸱a⸱j part⸱o⸱j de la mond⸱o.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Real⸱a⸱j salajr⸱o⸱j fal⸱is

La slovak⸱a Statistik⸱a Ofic⸱ej⸱o en mart⸱o inform⸱is, ke dum 2011 la averaĝ⸱a mal⸱net⸱a monat⸱a salajr⸱o en la slovak⸱a ekonomi⸱o alt⸱iĝ⸱is al 786 eŭr⸱o⸱j. Kvankam la nominal⸱a averaĝ⸱a salajr⸱o last⸱a⸱n jar⸱o⸱n kresk⸱is je 2,2 %, la real⸱a salajr⸱o, kiu en⸱kalkul⸱as inflaci⸱o⸱n, fal⸱is je 1,6 %, ĉar la prez⸱o⸱j kresk⸱is pli rapid⸱e.

La plej alt⸱a⸱n salajr⸱o⸱n hav⸱is la ofic⸱ist⸱o⸱j en la inform⸱a kaj komunik⸱ad⸱a sektor⸱o⸱j (1692 eŭr⸱o⸱j). Sekv⸱as financ⸱a⸱j kaj asekur⸱a⸱j kompani⸱o⸱j (1468 eŭr⸱o⸱j) kaj dung⸱it⸱o⸱j de energi-kompani⸱o⸱j (1431 eŭr⸱o⸱j).

La plej mal⸱alt⸱a⸱n salajr⸱o⸱n hav⸱is labor⸱ist⸱o⸱j en la loĝ⸱ig⸱a⸱j kaj manĝ⸱a⸱j serv⸱o⸱j (563 eŭr⸱o⸱j) kaj en la agrikultur⸱o (645 eŭr⸱o⸱j).

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

De paper⸱o al komput⸱il⸱o: bit⸱ig⸱o de pres⸱it⸱a⸱j dokument⸱o⸱j

Tradici⸱e skrib⸱it⸱a⸱j inform⸱o⸱j est⸱as kolekt⸱it⸱a⸱j en libr⸱o⸱j, kajer⸱o⸱j, dosier⸱uj⸱o⸱j, skatol⸱o⸱j ktp. Se la tut⸱o est⸱as zorg⸱e ord⸱ig⸱it⸱a, spert⸱ul⸱o rapid⸱e re⸱trov⸱as la bezon⸱at⸱a⸱n inform⸱o⸱n. Bedaŭr⸱ind⸱e, oft⸱e la dokument⸱o⸱j est⸱as ĥaos⸱e ie depon⸱it⸱a⸱j, kaj la serĉ⸱ant⸱o ne ĉiam est⸱as spert⸱ul⸱o. Komput⸱il⸱o pov⸱as help⸱i.

Gazet⸱el⸱tond⸱aĵ⸱o⸱j ...

Antaŭ kelk⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j mi komenc⸱is el⸱tond⸱i gazet⸱artikol⸱o⸱j⸱n pri afer⸱o⸱j, kiu⸱j interes⸱as mi⸱n. La el⸱tond⸱aĵ⸱o⸱j⸱n mi ord⸱ig⸱is laŭ kelk⸱a⸱j ĉef⸱tem⸱o⸱j en dosier⸱uj⸱o⸱j, simpl⸱e laŭ la dat⸱o⸱j, unu sur ali⸱a. Kiam dosier⸱uj⸱o est⸱is plen⸱a, mi trans⸱lok⸱is ĝi⸱n al sub⸱tegment⸱o kaj ek⸱uz⸱is nov⸱a⸱n. Fin⸱fin⸱e mi hav⸱is dek⸱o⸱n da plen⸱a⸱j dosier⸱uj⸱o⸱j, sed konstat⸱is, ke mi apenaŭ konsult⸱as la kolekt⸱it⸱a⸱j⸱n inform⸱o⸱j⸱n. Serĉ⸱ad⸱o est⸱is mal⸱facil⸱a. De bezon⸱at⸱a artikol⸱o mi ja kon⸱is la proksim⸱um⸱a⸱n aper⸱dat⸱o⸱n, sed tamen mi dev⸱is serĉ⸱i tra dek⸱o⸱j aŭ cent⸱o⸱j da dokument⸱o⸱j. Almenaŭ unu dosier⸱uj⸱o iel perd⸱iĝ⸱is.

Prepar⸱e al plan⸱at⸱a trans⸱lok⸱iĝ⸱o, mi decid⸱is raci⸱ig⸱i mi⸱a⸱n arĥiv⸱o⸱n. Kelk⸱a⸱j⸱n tem⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ne plu tre interes⸱is mi⸱n, mi for⸱ig⸱is. La ali⸱a⸱j⸱n mi registr⸱is en komput⸱il⸱a tabel⸱o, kun vic⸱numer⸱o, font⸱indik⸱o, dat⸱o, titol⸱o kaj eventual⸱e kelk⸱a⸱j ŝlos⸱il⸱vort⸱o⸱j. Don⸱ant⸱e serĉ⸱instrukci⸱o⸱n al komput⸱il⸱o, mi tiel facil⸱e pov⸱is re⸱trov⸱i bezon⸱at⸱a⸱n tekst⸱o⸱n. Laŭ la dispon⸱ebl⸱a temp⸱o mi ankaŭ komenc⸱is skan⸱i la paper⸱a⸱j⸱n dokument⸱o⸱j⸱n per hejm⸱a A4-skan⸱il⸱o. Tiel mi hav⸱is bild⸱o⸱j⸱n de la dokument⸱o⸱j en la komput⸱il⸱o, kaj ebl⸱is iom post iom for⸱ig⸱i la dosier⸱uj⸱o⸱j⸱n.

Tamen la solv⸱o ne est⸱is kontent⸱ig⸱a. Mult⸱a⸱j el⸱tond⸱aĵ⸱o⸱j est⸱is pli grand⸱a⸱j ol A4, kaj neces⸱is tra⸱rigard⸱i plur⸱a⸱j⸱n bild⸱o⸱j⸱n por vid⸱i ili⸱n komplet⸱e. Kaj est⸱is nur bild⸱o⸱j de tekst⸱o en la komput⸱il⸱o. Kiam en long⸱a tekst⸱o mi serĉ⸱is iu⸱n nom⸱o⸱n, mi dev⸱is tut⸱e tra⸱leg⸱i ĝi⸱n. Por la last⸱a problem⸱o mi jam dispon⸱is solv⸱o⸱n: sign⸱o⸱re⸱kon⸱a⸱n program⸱o⸱n, kiu⸱n mi nur mal⸱oft⸱e uz⸱is. Trov⸱o de skan⸱il⸱o, kiu taŭg⸱is por grand⸱format⸱a⸱j dokument⸱o⸱j, est⸱is mal⸱pli facil⸱a. Ekzist⸱as tia⸱j profesi⸱a⸱j skan⸱il⸱o⸱j, sed ili kost⸱as eg⸱e mult⸱e. Fin⸱e mi trov⸱is A3-skan⸱il⸱o⸱n de Mustek je proksim⸱um⸱e 200 eŭr⸱o⸱j.

Sam⸱temp⸱e mi ankaŭ kon⸱at⸱iĝ⸱is kun la skan⸱it⸱a⸱j dokument⸱o⸱j ĉe Europeana kaj Google Books. Tio stimul⸱is mi⸱n por pli⸱vast⸱ig⸱i mi⸱a⸱n bit⸱ig⸱a⸱n eksperiment⸱o⸱n al libr⸱o⸱j kaj revu⸱o⸱j. Atent⸱u, ke mi far⸱is la bit⸱ig⸱o⸱n por person⸱a uz⸱o. Profesi⸱a⸱j bibliotek⸱ist⸱o⸱j kaj arĥiv⸱ist⸱o⸱j uz⸱as mult⸱e pli strikt⸱a⸱j⸱n (kaj temp⸱o⸱rab⸱a⸱j⸱n, mult⸱e⸱kost⸱a⸱j⸱n) procedur⸱o⸱j⸱n.

Bit⸱ig⸱i la paper⸱a⸱n dokument⸱o⸱n

Simpl⸱a A4-format⸱a skan⸱il⸱o kost⸱as maksimum⸱e 100 eŭr⸱o⸱j⸱n kaj oft⸱e sam⸱temp⸱e uz⸱ebl⸱as kiel print⸱il⸱o kaj kopi⸱il⸱o. Kiu vol⸱as en⸱komput⸱il⸱ig⸱i si⸱a⸱n paper⸱a⸱n arĥiv⸱o⸱n pli efik⸱e, uz⸱os A3-skan⸱il⸱o⸱n. Antaŭ kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j mi trov⸱is nur Mustek, en mi⸱a region⸱o apenaŭ kon⸱at⸱a⸱n mark⸱o⸱n. Nun ankaŭ Brother vend⸱as A3-skan⸱il⸱o⸱j⸱n-print⸱il⸱o⸱j⸱n kontraŭ ĉirkaŭ 300 eŭr⸱o⸱j. Profesi⸱a⸱j aparat⸱o⸱j kost⸱as minimum⸱e dek⸱obl⸱o⸱n.

La uz⸱ant⸱o pov⸱as difin⸱i la disting⸱iv⸱o⸱n, tio est⸱as, la preciz⸱ec⸱o⸱n de la skan⸱ad⸱o. Kutim⸱e sufiĉ⸱as 300 dpi (dots per inch, punkt⸱o⸱j en col⸱o) . Oni konsil⸱as konserv⸱i la dokument⸱o⸱n en la dosier⸱o⸱form⸱o TIFF, sed ankaŭ JPEG est⸱as uz⸱ebl⸱a.

Foj⸱foj⸱e est⸱as komplik⸱aĵ⸱o⸱j. Se pro iu kial⸱o (tre grand⸱format⸱a aŭ fiks⸱it⸱a objekt⸱o) ne ebl⸱as uz⸱i skan⸱il⸱o⸱n, ebl⸱as anstataŭ⸱e fot⸱i ĝi⸱n. Bon⸱e bind⸱it⸱a⸱n libr⸱o⸱n aŭ revu⸱o⸱kolekt⸱o⸱n oni pov⸱as tut⸱e mal⸱ferm⸱i kaj bon⸱kvalit⸱e skan⸱i du apud⸱a⸱j⸱n paĝ⸱o⸱j⸱n sam⸱temp⸱e. Glu⸱bind⸱it⸱a libr⸱o damaĝ⸱iĝ⸱as, se ĝi tut⸱e mal⸱ferm⸱iĝ⸱as; tamen, se ĝi est⸱as nur part⸱e mal⸱ferm⸱it⸱a, la surfac⸱o de la paĝ⸱o⸱j ne est⸱as plat⸱a, kaj la mez⸱a part⸱o est⸱as mal⸱bon⸱e skan⸱at⸱a. Skan⸱ant⸱e libr⸱o⸱n, de kiu est⸱as plur⸱a⸱j ekzempler⸱o⸱j, oni met⸱u la plej uz⸱it⸱a⸱n sur la skan⸱il⸱o⸱n. De revu⸱o⸱j oni prefer⸱e skan⸱u ne⸱bind⸱it⸱a⸱j⸱n kolekt⸱o⸱j⸱n. Profesi⸱a⸱j libr⸱o⸱skan⸱il⸱o⸱j (ekzempl⸱e Zeutschel) funkci⸱as ne kiel hejm⸱a skan⸱il⸱o: la skan⸱ot⸱a libr⸱o est⸱as met⸱at⸱a du⸱on⸱e mal⸱ferm⸱it⸱a en „lit⸱o⸱n”, kaj la du apud⸱a⸱j paĝ⸱o⸱j est⸱as fot⸱at⸱a⸱j de⸱supr⸱e per du fot⸱il⸱o⸱j.

Ne ĉiu sci⸱as, ke modern⸱a ofic⸱ej⸱a fot⸱o⸱kopi⸱il⸱o uz⸱ebl⸱as ankaŭ kiel A3-skan⸱il⸱o. La rezult⸱o de la skan⸱ad⸱o est⸱as PDF-dokument⸱o, uz⸱ebl⸱a por post⸱a pri⸱labor⸱o. Tia uz⸱o princip⸱e est⸱as sen⸱kost⸱a, ĉar ne konsum⸱iĝ⸱as ink⸱o.

Konvert⸱o de bild⸱o al tekst⸱o

Se en la bit⸱ig⸱it⸱a dokument⸱o ne est⸱as tekst⸱o, la procedur⸱o ĉi tie fin⸱iĝ⸱as. Rest⸱as ebl⸱e kelk⸱a⸱j et⸱a⸱j task⸱o⸱j: for⸱ig⸱i la ne⸱bezon⸱at⸱a⸱j⸱n rand⸱o⸱j⸱n de la dokument⸱o, decid⸱i, en kiu form⸱o oni konserv⸱os (JPEGTIFF; ambaŭ hav⸱as si⸱a⸱j⸱n avantaĝ⸱o⸱j⸱n), don⸱i taŭg⸱a⸱n dosier⸱nom⸱o⸱n kaj kopi⸱i ĝi⸱n al almenaŭ unu pli⸱a komput⸱il⸱a disk⸱o (por hav⸱i sav⸱kopi⸱o⸱n).

Preskaŭ ĉiam en dokument⸱o est⸱as tekst⸱o, kaj do est⸱as bezon⸱at⸱a pli⸱a paŝ⸱o: trans⸱form⸱o de la bild⸱o al komput⸱il⸱e leg⸱ebl⸱a dokument⸱o. Tiu procedur⸱o nom⸱iĝ⸱as optik⸱a sign⸱o⸱re⸱kon⸱o: la komput⸱il⸱o analiz⸱as ĉiu⸱n bild⸱o⸱n de liter⸱o apart⸱e kaj decid⸱as, kiu liter⸱o est⸱as. Ekzist⸱as plur⸱a⸱j program⸱o⸱j por optik⸱a sign⸱o⸱re⸱kon⸱o. Mi elekt⸱is OmniPage, ĉar ĝi en⸱hav⸱as menu⸱o⸱j⸱n en mi⸱a (nederland⸱a) lingv⸱o kaj esperant⸱a⸱n vort⸱ar⸱o⸱n. La plej nov⸱a (baz⸱a) versi⸱o 18 kost⸱as ĉirkaŭ 100 eŭr⸱o⸱j⸱n; la pli kapabl⸱a (sed ne nepr⸱e bezon⸱at⸱a) profesi⸱a versi⸱o ĉirkaŭ 400 eŭr⸱o⸱j⸱n. Ali⸱a kon⸱at⸱a program⸱o est⸱as ABBYY FineReader. Ĝi kost⸱as ĉirkaŭ 130 eŭr⸱o⸱j⸱n, sed ekzist⸱as sen⸱pag⸱a prov⸱versi⸱o kun lim⸱ig⸱it⸱a⸱j kapabl⸱o⸱j uz⸱ebl⸱a dum 15 tag⸱o⸱j.

Mi spert⸱is, ke la ek⸱uz⸱o de la program⸱o ne est⸱as facil⸱a. Ja ne plu est⸱as liver⸱at⸱a kun ĝi dik⸱a man⸱libr⸱o, kiel est⸱is kutim⸱o antaŭ du⸱dek jar⸱o⸱j. Oni dev⸱as mem⸱star⸱e ĉio⸱n lern⸱i. Tamen, mi nun kvazaŭ sen pens⸱i uz⸱as ĝi⸱n, kvankam ver⸱ŝajn⸱e en la menu⸱o⸱j est⸱as kaŝ⸱it⸱a⸱j interes⸱a⸱j er⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n mi ankoraŭ ne mal⸱kovr⸱is.

La komput⸱il⸱a procedur⸱o konsist⸱as el plur⸱a⸱j er⸱o⸱j: la akir⸱o de la dokument⸱o, ĝi⸱a pli⸱bon⸱ig⸱o, la optik⸱a sign⸱o⸱re⸱kon⸱ad⸱o kaj la eksport⸱o al komput⸱il⸱e leg⸱ebl⸱a form⸱o.

Akir⸱o

Normal⸱e la program⸱o mem stir⸱as la skan⸱il⸱o⸱n; por tio neces⸱as dum la instal⸱o indik⸱i, kiu skan⸱il⸱o est⸱as konekt⸱it⸱a al la komput⸱il⸱o. La program⸱o elekt⸱as la disting⸱iv⸱o⸱n, ĝi don⸱as instrukci⸱o⸱n por met⸱i dokument⸱o⸱n sur la skan⸱il⸱o⸱n, ĝi demand⸱as, ĉu ankoraŭ paĝ⸱o⸱j est⸱as skan⸱ot⸱a⸱j aŭ ĉu est⸱is la last⸱a paĝ⸱o de dokument⸱o ktp.

Okaz⸱as, ke jam ekzist⸱as skan⸱aĵ⸱o⸱j en bild⸱o⸱form⸱o (JPEG, fot⸱o, PDF-dosier⸱o produkt⸱it⸱a de komput⸱il⸱o); tiu⸱j⸱n la program⸱o aŭtomat⸱e import⸱as. Se skan⸱aĵ⸱o rekt⸱e akir⸱it⸱a per la program⸱o pro iu kial⸱o ne est⸱as bon⸱kvalit⸱a (tio oft⸱e okaz⸱as kun pres⸱aĵ⸱o sur kolor⸱a paper⸱o), oni mem skan⸱u la dokument⸱o⸱n kaj las⸱u la program⸱o⸱n import⸱i la bild⸱o⸱dosier⸱o⸱n. Se eĉ tio ne est⸱as sukces⸱a, ind⸱as prov⸱i per ali⸱a skan⸱il⸱o. Ceter⸱e, import⸱ad⸱o de skan⸱it⸱a⸱j bild⸱o⸱j ebl⸱ig⸱as task⸱o⸱divid⸱o⸱n: skan⸱i est⸱as ted⸱a kaj temp⸱o⸱rab⸱a, sed ne tre komplik⸱a task⸱o, plen⸱um⸱ebl⸱a de ali⸱a person⸱o. Eĉ facil⸱as manipul⸱i du skan⸱il⸱o⸱j⸱n sam⸱temp⸱e.

Pli⸱bon⸱ig⸱o

La format⸱o de la skan⸱it⸱a dokument⸱o kutim⸱e ne egal⸱as al la format⸱o de la skan⸱il⸱o. Pro tio rest⸱as rand⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni for⸱tranĉ⸱u. La tranĉ⸱il⸱o est⸱as nur unu el la mult⸱a⸱j pli⸱bon⸱ig⸱il⸱o⸱j de program⸱o por optik⸱a sign⸱o⸱re⸱kon⸱o. En⸱est⸱as la kutim⸱a⸱j er⸱o⸱j de grafik⸱a program⸱o por adapt⸱i la kontrast⸱o⸱n, la kolor⸱o⸱j⸱n ktp. Mi mal⸱oft⸱e uz⸱as ili⸱n, ĉar est⸱as bezon⸱at⸱a mult⸱e da fak⸱a sci⸱o por ating⸱i kontent⸱ig⸱a⸱n rezult⸱o⸱n.

La bild⸱o⸱j de plur⸱paĝ⸱a dokument⸱o aper⸱as unu post la ali⸱a en miniatur⸱a form⸱o sur la ekran⸱o. Ebl⸱as ŝanĝ⸱i la vic⸱ord⸱o⸱n, al⸱don⸱i forges⸱it⸱a⸱n aŭ for⸱ig⸱i tro⸱a⸱n bild⸱o⸱n.

Optik⸱a sign⸱o⸱re⸱kon⸱ad⸱o kaj prov⸱leg⸱ad⸱o

La program⸱o analiz⸱as la paĝ⸱o⸱j⸱n laŭ⸱vic⸱e. Komenc⸱e oni indik⸱u, kiu⸱j lingv⸱o⸱j est⸱as en la tekst⸱o; en okaz⸱o de dub⸱o pri iu vort⸱o la program⸱o klopod⸱as per vort⸱list⸱o⸱j trov⸱i la plej ver⸱ŝajn⸱a⸱n solv⸱o⸱n. Post la analiz⸱o la program⸱o montr⸱as la tekst⸱o⸱j⸱n kaj indik⸱as la er⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j est⸱as dub⸱a⸱j. Tiu⸱j⸱n oni pov⸱as per⸱man⸱e korekt⸱i. Se perfekt⸱a rezult⸱o est⸱as bezon⸱at⸱a, neces⸱as prov⸱leg⸱i la tut⸱a⸱n tekst⸱o⸱n, ĉar foj⸱foj⸱e la program⸱o erar⸱as.

Praktik⸱e mi akcept⸱as la aŭtomat⸱a⸱n analiz⸱o⸱n kaj nur escept⸱e korekt⸱as iu⸱n okul⸱frap⸱a⸱n erar⸱o⸱n. Mi spert⸱is, ke la rezult⸱o sur⸱baz⸱e de bon⸱kvalit⸱a pres⸱aĵ⸱o est⸱as je 95 ĝis 99 el⸱cent⸱o⸱j ĝust⸱a. La ĉef⸱a cel⸱o de la bit⸱ig⸱o est⸱as la ebl⸱o aŭtomat⸱e tra⸱serĉ⸱i la tekst⸱o⸱n, kaj tiu⸱cel⸱e tia nivel⸱o de ĝust⸱ec⸱o sufiĉ⸱as. La grand⸱a temp⸱o-invest⸱o en zorg⸱a prov⸱leg⸱ad⸱o ne val⸱or⸱as la et⸱a⸱n pli⸱bon⸱ig⸱o⸱n de la fid⸱ind⸱ec⸱o. Kompren⸱ebl⸱e, la ag⸱manier⸱o de⸱pend⸱as de person⸱a⸱j prefer⸱o⸱j, kaj en iu⸱j okaz⸱o⸱j perfekt⸱a tekst⸱o ja grav⸱as.

Eksport⸱o

Ebl⸱as konserv⸱i la fin⸱a⸱n rezult⸱o⸱n en mult⸱a⸱j dosier⸱o⸱form⸱o⸱j; la kutim⸱a⸱j est⸱as DOC (prefer⸱ind⸱a, se la tekst⸱o est⸱as ankoraŭ pri⸱labor⸱ot⸱a) kaj PDF (dosier⸱o ne⸱ŝanĝ⸱ebl⸱a, kiu montr⸱as perfekt⸱a⸱n kopi⸱o⸱n de la original⸱o sur la ekran⸱o). De la last⸱a est⸱as du sub⸱form⸱o⸱j, kiu⸱j grav⸱as ĉe bit⸱ig⸱o: simpl⸱a si⸱n⸱sekv⸱o de bild⸱o⸱j kaj tra⸱serĉ⸱ebl⸱a dokument⸱o. Se la original⸱o ne taŭg⸱as por optik⸱a sign⸱o⸱re⸱kon⸱o (ekzempl⸱e pres⸱it⸱a tekst⸱o kun man⸱skrib⸱it⸱a⸱j not⸱o⸱j, manuskript⸱o, tajp⸱aĵ⸱o per mal⸱bon⸱a skrib⸱maŝin⸱o), oni ne far⸱u la analiz⸱o⸱n kaj est⸱u kontent⸱a kun si⸱n⸱sekv⸱o de bild⸱o⸱j, bon⸱e leg⸱ebl⸱a⸱j sur komput⸱il⸱a ekran⸱o. Tra⸱serĉ⸱ebl⸱a⸱n dokument⸱o⸱n oni elekt⸱u, kiam analiz⸱o kaj prov⸱leg⸱ad⸱o don⸱is kontent⸱ig⸱a⸱n rezult⸱o⸱n. La aspekt⸱o sur la ekran⸱o est⸱as kiel bild⸱o de la original⸱o, sed kaŝ⸱it⸱e ĉe⸱est⸱as la tekst⸱o leg⸱ebl⸱a de komput⸱il⸱o (kaj ankaŭ kopi⸱ebl⸱a/glu⸱ebl⸱a de la post⸱a uz⸱ant⸱o de la dosier⸱o).

Grav⸱as don⸱i klar⸱a⸱n nom⸱o⸱n al la dosier⸱o⸱j. Se oni bit⸱ig⸱us si⸱a⸱n kolekt⸱o⸱n de la revu⸱o MONATO, oni pov⸱us don⸱i la dosier⸱nom⸱o⸱j⸱n „monat⸱o-1980-01.pdf”, „monat⸱o-1980-02.pdfktp. Se est⸱as laŭ⸱tem⸱a⸱j gazet⸱el⸱tond⸱aĵ⸱o⸱j, util⸱as komenc⸱e met⸱i la (invers⸱a⸱n) dat⸱o⸱n, ekzempl⸱e „20091213-GazetoA-Morgaŭ elekt⸱o⸱j en Ikslando”, „20091216-GazetoB-Disput⸱o pri la rezult⸱o⸱j de la elekt⸱o⸱j en Ikslandoktp. (Se oni uz⸱as la sam⸱a⸱n ŝablon⸱o⸱n por ĉiu nom⸱o kaj met⸱as la jar⸱o⸱n antaŭ la monat⸱o⸱numer⸱o⸱n, komput⸱il⸱o sci⸱os ĝust⸱e ord⸱ig⸱i la dosier⸱o⸱j⸱n en list⸱o.)

Reklam⸱o⸱j de program⸱o⸱j por optik⸱a sign⸱o⸱re⸱kon⸱o kutim⸱as asert⸱i, ke ili perfekt⸱e kopi⸱as la en⸱paĝ⸱ig⸱o⸱n de la original⸱o. Ili sukces⸱as preskaŭ ating⸱i tia⸱n rezult⸱o⸱n por simpl⸱a tekst⸱o, sed tut⸱e ne, se est⸱as tabel⸱o⸱j, kolumn⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j komplik⸱aĵ⸱o⸱j. (Tio ne grav⸱as por PDF, ĉar ĝi montr⸱as preciz⸱a⸱n kopi⸱o⸱n de la original⸱o.)

Post⸱a uz⸱o

Se oni don⸱is al la PDF-dosier⸱o⸱j taŭg⸱a⸱n nom⸱o⸱n, kaj se oni elekt⸱is bon⸱a⸱n dosier⸱uj⸱o-struktur⸱o⸱n, serĉ⸱ad⸱o de artikol⸱o en komput⸱il⸱o est⸱as almenaŭ sam⸱e facil⸱a kiel de paper⸱a foli⸱o en skatol⸱o, sed per komput⸱il⸱o ebl⸱as pli. Ekzist⸱as la sen⸱pag⸱a program⸱o Google Desktop, kiu aŭtomat⸱e indeks⸱as ĉiu⸱j⸱n dokument⸱o⸱j⸱n en komput⸱il⸱o. Se mi dezir⸱as sci⸱i, kiu⸱j tekst⸱o⸱j est⸱as en mi⸱a arĥiv⸱o pri „Ikslando”, ĝi fulm⸱rapid⸱e don⸱as la list⸱o⸱n. Mal⸱avantaĝ⸱o de Google Desktop est⸱as, ke ĝi for⸱rab⸱as sufiĉ⸱e grand⸱a⸱n kvant⸱o⸱n de la labor⸱kapacit⸱o de komput⸱il⸱o; precip⸱e mal⸱nov⸱a⸱j⸱n komput⸱il⸱o⸱j⸱n ĝi mal⸱rapid⸱ig⸱as.

Cent⸱o⸱j aŭ mil⸱o⸱j da dosier⸱o⸱j ne est⸱as problem⸱o, se ili est⸱as nur por propr⸱a uz⸱o. La disk⸱o⸱j de nun⸱temp⸱a⸱j komput⸱il⸱o⸱j est⸱as tiom grand⸱a⸱j, ke apenaŭ ebl⸱as plen⸱ig⸱i ili⸱n. Est⸱as ali⸱a situaci⸱o, kiam oni ekzempl⸱e dezir⸱as dispon⸱ig⸱i revu⸱o⸱kolekt⸱o⸱n inter⸱ret⸱e. La sen⸱pag⸱a⸱j ret⸱paĝ⸱o⸱j por individu⸱o⸱j kutim⸱e hav⸱as maksimum⸱a⸱n kapacit⸱o⸱n de 100 mega⸱bajt⸱o⸱j. Tio sufiĉ⸱as por kelk⸱dek⸱o⸱j ĝis cent⸱o da PDF-dosier⸱o⸱j, ekzempl⸱e la revu⸱o-arĥiv⸱o de mal⸱grand⸱a klub⸱o. Ebl⸱as mend⸱i pli da ret⸱spac⸱o, sed tio kost⸱as mon⸱o⸱n kaj est⸱as iom komplik⸱a. Ekzist⸱as serv⸱o⸱j, kie oni rajt⸱as sen⸱pag⸱e met⸱i kelk⸱a⸱j⸱n giga⸱bajt⸱o⸱j⸱n, ekzempl⸱e www.mydrive.ch. Tie la dosier⸱o⸱j ne est⸱as rekt⸱e al⸱ir⸱ebl⸱a⸱j, sed nur per uz⸱ant⸱o⸱nom⸱o kaj pas⸱vort⸱o.

Aper⸱ig⸱ant⸱e dokument⸱o⸱j⸱n inter⸱ret⸱e, oni atent⸱u pri aŭtor⸱rajt⸱o⸱j. En Uson⸱o la situaci⸱o est⸱as simpl⸱a: pres⸱aĵ⸱o⸱j de antaŭ 1923 est⸱as liber⸱a⸱j de aŭtor⸱rajt⸱o⸱j. En plej⸱part⸱o de Eŭrop⸱o est⸱as aŭtor⸱rajt⸱o⸱j ĝis 70 jar⸱o⸱j post la mort⸱o de la aŭtor⸱o. Tio est⸱as long⸱a period⸱o kaj mal⸱facil⸱e kontrol⸱ebl⸱a, precip⸱e se tem⸱as pri revu⸱o⸱j, al kiu⸱j kontribu⸱is mult⸱a⸱j aŭtor⸱o⸱j. Praktik⸱e bibliotek⸱o⸱j, kiu⸱j ret⸱e dispon⸱ig⸱as bit⸱ig⸱it⸱a⸱j⸱n gazet⸱o⸱j⸱n, konsider⸱as el⸱don⸱aĵ⸱o⸱j⸱n ĝis 1940 kiel liber⸱a⸱j⸱n.

Fin⸱a rimark⸱o

Ĉi tiu⸱n tekst⸱o⸱n mi verk⸱is sur⸱baz⸱e de mi⸱a⸱j propr⸱a⸱j spert⸱o⸱j dum la pas⸱int⸱a⸱j jar⸱o⸱j. Mi leg⸱is la literatur⸱o⸱n, kiu aper⸱is pri la tem⸱o, sed preskaŭ ne hav⸱is kontakt⸱o⸱j⸱n kun person⸱o⸱j, kiu⸱j far⸱as la sam⸱o⸱n. Ebl⸱as, ke ali⸱a⸱j, uz⸱ant⸱e ali⸱a⸱j⸱n il⸱o⸱j⸱n kaj labor⸱ant⸱e en ali⸱a⸱j cirkonstanc⸱o⸱j, hav⸱as tut⸱e ali⸱a⸱j⸱n spert⸱o⸱j⸱n.

Roland ROTSAERT

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roland Rotsaert el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Projekt⸱o Gutenberg⸱o

Pri Projekt⸱o Gutenberg⸱o ni jam raport⸱is en MONATO (ekzempl⸱e en 2010/03, paĝ⸱o⸱j 20-23). Tiu bibliotek⸱o de sen⸱pag⸱e el⸱ŝut⸱ebl⸱a⸱j libr⸱o⸱j hav⸱as jam pli ol 33 000 verk⸱o⸱j⸱n, en mult⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, inkluziv⸱e kelk⸱a⸱j⸱n en Esperant⸱o.

En Uson⸱o nur la libr⸱o⸱j el⸱don⸱it⸱a⸱j antaŭ 1923 est⸱as ekster kopi⸱rajt⸱o, sed apud la original⸱a, uson⸱a Projekt⸱o Gutenberg⸱o ekzist⸱as fili⸱o⸱j ankaŭ en ali⸱a⸱j land⸱o⸱j, ekzempl⸱e en Kanad⸱o, kie oni ankoraŭ sekv⸱as la baz⸱a⸱n inter⸱naci⸱a⸱n regul⸱o⸱n: viv⸱o⸱fin⸱o plus 50 jar⸱o⸱j. Pro tio la kanad⸱a fili⸱o de Projekt⸱o Gutenberg⸱o ebl⸱e grav⸱iĝ⸱os kiel depon⸱ej⸱o por esperant⸱lingv⸱a⸱j bit⸱libr⸱o⸱j.

Antaŭ ne⸱long⸱e dispon⸱iĝ⸱is nov⸱a rimed⸱o por tiu⸱j, kiu⸱j vol⸱as kun⸱help⸱i pri tio: www.pgdpcanada.net. La signif⸱o de la ret⸱nom⸱o est⸱as „Projekt⸱o Gutenberg⸱o, distribu⸱it⸱a⸱j prov⸱leg⸱ant⸱o⸱j, Kanad⸱o”, kaj tio pli-mal⸱pli resum⸱as la afer⸱o⸱n: divers⸱a⸱j hom⸱o⸱j, divers⸱lok⸱e en la mond⸱o, kun⸱labor⸱as por el⸱sark⸱i la erar⸱o⸱j⸱n el trans⸱skrib⸱o⸱j.

La prov⸱leg⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j dev⸱as unu⸱e kre⸱i kont⸱o⸱n en la menci⸱it⸱a ret⸱ej⸱o, vid⸱as sur si⸱a ekran⸱o paĝ⸱o⸱bild⸱o⸱n supr⸱e, kaj trans⸱skrib⸱o⸱n sub⸱e, kaj hav⸱as la simpl⸱a⸱n task⸱o⸱n kompar⸱i la du tekst⸱o⸱j⸱n kaj redakt⸱i la trans⸱skrib⸱o⸱n, kie neces⸱as.

Du esperant⸱lingv⸱a⸱j libr⸱o⸱j, ekster kopi⸱rajt⸱o en Kanad⸱o, jam en⸱ir⸱is la sistem⸱o⸱n. La temp⸱o montr⸱os, ĉu tio est⸱as la komenc⸱o de io pli grand⸱a.

Edmund GRIMLEY EVANS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Edmund Grimley Evans el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Rajt⸱o⸱j ne⸱respekt⸱at⸱a⸱j

Fin⸱e de februar⸱o mort⸱paf⸱is du alban⸱a⸱j⸱n vir⸱o⸱j⸱n (26- kaj 29-jar⸱aĝ⸱a⸱j⸱n) etn⸱o-makedon⸱a polic⸱ist⸱o. La vir⸱o⸱j erar⸱e park⸱um⸱is si⸱a⸱n aŭt⸱o⸱n. Ek⸱est⸱is kverel⸱o kun la polic⸱ist⸱o, kiu tiu⸱temp⸱e eĉ ne deĵor⸱is.

Komenc⸱e de mart⸱o okaz⸱is ali⸱a⸱j mal⸱agrabl⸱aĵ⸱o⸱j. Mask⸱it⸱a⸱j huligan⸱o⸱j, port⸱ant⸱a⸱j baston⸱o⸱j⸱n, atak⸱is 15 alban⸱a⸱j⸱n ge⸱lern⸱ant⸱o⸱j⸱n, 15-18 jar⸱aĝ⸱a⸱j⸱n, ĉe bus-staci⸱o de la lini⸱o Skopj⸱e-Ĉiflig. Ali⸱a grup⸱o est⸱is simil⸱e atak⸱at⸱a, kiam ĝi uz⸱is la bus⸱lini⸱o⸱n Skopj⸱e-Stankovsk.

Kondamn⸱end⸱a

Re⸱ag⸱is fort⸱e alban⸱a⸱j parti⸱o⸱j reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j kaj opozici⸱a⸱j, sam⸱e reprezent⸱ant⸱o⸱j de la civil⸱a soci⸱o. La ministr⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j deklar⸱is la per⸱fort⸱o⸱n kondamn⸱end⸱a, egal⸱e, kiu respond⸱ec⸱is. Alban⸱o⸱j tamen kred⸱is, ke la ŝtat⸱o, ne⸱respekt⸱ant⸱e civit⸱an⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n de la mult⸱nombr⸱a alban⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, ĉio⸱n plan⸱is.

Inter⸱temp⸱e la polic⸱o sci⸱ig⸱is, ke est⸱as arest⸱it⸱a⸱j jam ok etn⸱o-makedon⸱a⸱j huligan⸱o⸱j. Sed radikal⸱a⸱j grup⸱o⸱j nun postul⸱as, ke alban⸱o⸱j si⸱n organiz⸱u por defend⸱i si⸱a⸱n viv⸱o⸱n kontraŭ huligan⸱o⸱j.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Krime⸱o

Administr⸱e Ukraini⸱o konsist⸱as el 25 teritori⸱a⸱j region⸱o⸱j, el kiu⸱j ĉiu est⸱as si⸱a⸱spec⸱e interes⸱a kaj vid⸱ind⸱a. Tamen inter ili kelk⸱a⸱j est⸱as plej ŝat⸱at⸱a⸱j kaj unu⸱e vizit⸱ind⸱a⸱j. Al ili aparten⸱as mi⸱a⸱opini⸱e la du⸱on⸱insul⸱o Krime⸱o. Tiu region⸱o situ⸱as en la sud⸱a part⸱o de la land⸱o ĉe la Nigr⸱a Mar⸱o. De pra⸱temp⸱o⸱j en la du⸱on⸱insul⸱o loĝ⸱is krime⸱a⸱j tatar⸱o⸱j. Al la rus⸱a imperi⸱o oni al⸱lig⸱is Krime⸱o⸱n nur april⸱e 1783. Kio⸱n plej interes⸱a⸱n oni pov⸱us vid⸱i en la du⸱on⸱insul⸱o?

Urb⸱o⸱j

Ind⸱us vizit⸱i kelk⸱a⸱j⸱n urb⸱o⸱j⸱n, inter kiu⸱j mi menci⸱us ne la nun⸱a⸱n ĉef⸱urb⸱o⸱n de Krime⸱o Simferopil, sed Baĥĉisaraj, la eks⸱a ĉef⸱urb⸱o de la krime⸱a ĥan⸱ej⸱o. Ĝi situ⸱as en la centr⸱a Krime⸱o. La nom⸱o de la urb⸱o est⸱as traduk⸱at⸱a el la krime-tatar⸱a lingv⸱o kiel ĝarden⸱o-palac⸱o. En ĝi la ĉef⸱a vid⸱ind⸱aĵ⸱o est⸱as la Palac⸱o de Ĥan⸱o⸱j.

Post⸱e vi pov⸱us vetur⸱i al Sebastopolo. Ĝi situ⸱as sud-okcident⸱e en la du⸱on⸱insul⸱o. La urb⸱o est⸱is fond⸱it⸱a en 1783. Ĝi⸱a are⸱o ampleks⸱as 1100 km2, el kiu⸱j 864 km2 est⸱as sur⸱ter⸱a⸱j. Sebastopolo est⸱as la plej grand⸱a haven⸱urb⸱o de Krime⸱o, kie vintr⸱e glaci⸱o ne kovr⸱as ĝi⸱a⸱n ĉe⸱bord⸱a⸱n mar⸱are⸱o⸱n. Nun⸱temp⸱e ĉe ĝi baz⸱iĝ⸱as la nigr⸱amar⸱a milit⸱ŝip⸱ar⸱o de Ukraini⸱o kaj Rusi⸱o.

La sekv⸱a vizit⸱ind⸱a urb⸱o est⸱as Jalt⸱o. Ĝi est⸱as mar⸱a ripoz⸱lok⸱o sud⸱e en la du⸱on⸱insul⸱o. Laŭ el⸱dir⸱o⸱j de la pli⸱mult⸱o de la vizit⸱ant⸱o⸱j la urb⸱o est⸱as perl⸱o de Krime⸱o. Tamen sur⸱voj⸱e al ĝi ek⸱de Sebastopolo ind⸱us nepr⸱e vizit⸱i la bel⸱a⸱n loĝ⸱lok⸱o⸱n Foroso (MONATO, 2009/8-9, p. 20) kaj la mir⸱ind⸱a⸱n vid⸱ind⸱aĵ⸱o⸱n Lastoĉkino gnezdo (Hirund⸱a nest⸱o). Proksim⸱e al Jalt⸱o, nur je 3 km sud-okcident⸱e, trov⸱iĝ⸱as la pitoresk⸱a urb⸱et⸱o Livadija, kies ĉef⸱a vid⸱ind⸱aĵ⸱o est⸱as la Livadija-palac⸱o kaj plej al⸱log⸱a masandra port⸱vin⸱o.

Ebl⸱as rakont⸱i mult⸱o⸱n pri la urb⸱o⸱j de Krime⸱o. Sed mi rekomend⸱us ankoraŭ du. La unu⸱a est⸱as Eŭpatori⸱o, okcident⸱e situ⸱ant⸱a ĉe⸱mar⸱a ripoz⸱lok⸱o, kies histori⸱o ampleks⸱as pli ol 2500 jar⸱o⸱j⸱n (La antikv⸱a nom⸱o de la urb⸱o est⸱as Kerkinitida.).

La ali⸱a urb⸱o, orient⸱e, ankaŭ antikv⸱a (ĝi est⸱is fond⸱it⸱a en la 6a jar⸱cent⸱o antaŭ Krist⸱o) est⸱as Feodosio (de la grek⸱a lingv⸱o – Donac⸱it⸱a de Di⸱o). Ties antikv⸱a nom⸱o est⸱as Kaf⸱a. Tiu urb⸱o est⸱as ĉef⸱e vizit⸱ind⸱a pro la tie situ⸱ant⸱a muze⸱o de la fam⸱a rus⸱a pentr⸱ist⸱o, Iv⸱a⸱n Ajvazovskij, kiu plej⸱part⸱e pentr⸱is la mar⸱o⸱n. Krom⸱e Kaf⸱a est⸱as kon⸱at⸱a kiel la urb⸱o, kie dum la mez⸱epok⸱o trov⸱iĝ⸱is la plej grand⸱a sklav⸱bazar⸱o.

Migr⸱ad⸱o

La ŝat⸱ant⸱o⸱j de aktiv⸱a turism⸱a ripoz⸱o streb⸱as ĉef⸱e migr⸱ad⸱i en la mont⸱a⸱j region⸱o⸱j de la du⸱on⸱insul⸱o. Tie est⸱as la plej kon⸱at⸱a mont⸱o, Aj-Petri, kiu situ⸱as tuj apud Jalt⸱o, kaj la mont⸱o Demerdĵi. La nom⸱o Aj-Petri de⸱ven⸱as de la grek⸱a lingv⸱o kaj est⸱as traduk⸱at⸱a kiel Sankt⸱a Petro. La mont⸱o est⸱as 1234 m alt⸱a. Sur la sud⸱a bord⸱o de Krime⸱o trov⸱iĝ⸱as telfer⸱a kabl⸱o⸱voj⸱o (MisĥorSosnovij Bor – Aj-Petri), de kiu ebl⸱as spekt⸱i bel⸱eg⸱a⸱j⸱n vid⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

La ali⸱a mont⸱o est⸱as Demerdĵi. En la krime-tatar⸱a tiu nom⸱o signif⸱as forĝ⸱ist⸱o. La ĉef⸱a⸱j vid⸱ind⸱aĵ⸱o⸱j sur tiu mont⸱o est⸱as la akv⸱o⸱fal⸱o Dĵur-Dĵur kaj la tiel nom⸱at⸱a Val⸱o de Fantom⸱o⸱j, kie divers⸱grand⸱a⸱j ŝton⸱o⸱j form⸱as bizar⸱a⸱j⸱n siluet⸱o⸱j⸱n. La akv⸱o⸱fal⸱o Dĵur-Dĵur est⸱as la plej akv⸱o⸱plen⸱a en Krime⸱o. El la armen⸱a lingv⸱o la nom⸱o est⸱as traduk⸱at⸱a kiel akv⸱o-akv⸱o. Pli⸱a al⸱log⸱aĵ⸱o de la region⸱o est⸱as la mult⸱nombr⸱a⸱j kavern⸱o⸱j, inter kiu⸱j plej popular⸱a est⸱as la Marmor⸱a.

Dmitrij CIBULEVSKIJ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Dmitrij Cibulevskij el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kipr⸱a Davido kaj eŭrop⸱a⸱j Goljat⸱o⸱j

Por mal⸱grand⸱a insul⸱o kiel Kipr⸱o la kvalifik⸱iĝ⸱o de lok⸱a futbal-team⸱o al la kvar⸱on⸱a⸱j final⸱o⸱j de la lig⸱o de ĉampion⸱o⸱j pov⸱us est⸱i kompar⸱at⸱a kun konker⸱o de mond⸱o⸱pokal⸱o.

La unu⸱a⸱n foj⸱o⸱n en la sport⸱a histori⸱o de la land⸱o est⸱as ĵus plen⸱um⸱it⸱a grand⸱a ating⸱aĵ⸱o tia. APOEL, klub⸱o de la ĉef⸱urb⸱o Nikozi⸱o, est⸱as nombr⸱ot⸱a ĉi-jar⸱e – sen⸱de⸱pend⸱e de la est⸱ont⸱a⸱j rezult⸱o⸱j – minimum⸱e inter la unu⸱a⸱j ok team⸱o⸱j de la mal⸱nov⸱a kontinent⸱o.

Kiel futbal⸱ist⸱o⸱j, al⸱kutim⸱ig⸱it⸱a⸱j lud⸱i en anonim⸱a⸱j vilaĝ⸱et⸱o⸱j, sukces⸱is gajn⸱i rond⸱batal⸱o⸱n, en kiu part⸱o⸱pren⸱is team⸱o⸱j kiel Zenit Sankt-Peterburg⸱o, Ŝaĥtar Donecko kaj Port⸱o, est⸱as mister⸱o, kiu⸱n tamen la zelot⸱o⸱j ĉi-moment⸱e ne hav⸱as temp⸱o⸱n esplor⸱i.

Blazon⸱hav⸱a⸱j

Oni hav⸱os mult⸱e da temp⸱o por ĝi⸱n analiz⸱i kaj klar⸱ig⸱i fin⸱e de la „rev⸱o”. La ĉi-jar⸱a part⸱o⸱pren⸱o de APOEL en la plej grav⸱a futbal⸱a turnir⸱o de Eŭrop⸱o est⸱os ne⸱forges⸱ebl⸱a ne nur pro la rezult⸱o⸱j kontraŭ eg⸱e pli blazon⸱hav⸱a⸱j team⸱o⸱j (ĝi⸱a last⸱a viktim⸱o en la ok⸱on⸱a⸱j final⸱o⸱j est⸱is la franc⸱a Lion⸱o), sed ankaŭ pro la amas⸱a part⸱o⸱pren⸱o de la zelot⸱o⸱j en la sukces⸱o⸱j de la grek-kipr⸱a team⸱o.

Spit⸱e al la ekonomi⸱a kriz⸱o kaj la mank⸱o de bon⸱a⸱j aviad⸱il⸱a⸱j kun⸱lig⸱o⸱j, la fervor⸱ul⸱o⸱j de APOEL sekv⸱is si⸱a⸱n team⸱o⸱n tra la tut⸱a Eŭrop⸱o, de Albanio al Pol⸱land⸱o, de Rus⸱land⸱o al Franci⸱o kaj Portugali⸱o, ĉiam plen⸱ig⸱ant⸱e per mil⸱o⸱j da ĉe⸱est⸱ant⸱o⸱j la ŝtup⸱lok⸱o⸱j⸱n al ili rezerv⸱it⸱a⸱j⸱n. En Lion⸱o, ekzempl⸱e, ĉe⸱est⸱is pli ol 5000 adept⸱o⸱j.

En plur⸱a⸱j land⸱o⸱j oni nom⸱as la publik⸱o⸱n „dek-du⸱a lud⸱ist⸱o”, kaj ĝust⸱e tiu faktor⸱o ŝajn⸱e help⸱is la kipr⸱an⸱o⸱j⸱n redukt⸱i la sen⸱dub⸱a⸱n teknik⸱a⸱n breĉ⸱o⸱n, almenaŭ okaz⸱e de la ekster⸱hejm⸱a⸱j matĉ⸱o⸱j.

Mon⸱hav⸱a⸱j

Oni oft⸱e opini⸱as, ke sport⸱a⸱j sukces⸱o⸱j nun⸱temp⸱e de⸱pend⸱as de grand⸱a⸱j invest⸱o⸱j far⸱e de ŝejk⸱o⸱j kaj riĉ⸱a⸱j estr⸱o⸱j aŭ sponsor⸱o⸱j. Sed foj⸱e, per motiv⸱ec⸱o kaj engaĝ⸱iĝ⸱o, futbal⸱a⸱j „davidoj” kun mal⸱grand⸱a buĝet⸱o sukces⸱as venk⸱i kontraŭ mon⸱hav⸱a⸱j „goljat⸱o⸱j”.

Ind⸱as menci⸱i ĉi-rilat⸱e la venk⸱o⸱n mem de Greki⸱o en la tut⸱eŭrop⸱a ĉampion⸱lud⸱o de 2004, por kiu vet⸱us ebl⸱e neni⸱u, inkluziv⸱e la amik⸱o⸱j⸱n de la lud⸱ist⸱o⸱j. Sam⸱e impres⸱as, en la nun⸱a „degener⸱a” epok⸱o, la franc⸱a⸱j gast⸱ig⸱int⸱o⸱j, kiu⸱j, anstataŭ akcept⸱i la rival⸱o⸱j⸱n per ŝton⸱ĵet⸱ad⸱o aŭ insult⸱ad⸱o (kio oft⸱e okaz⸱as), etend⸱is al ili la man⸱o⸱n.

La si⸱n⸱ten⸱o de la franc⸱o⸱j montr⸱is sport⸱ec⸱o⸱n. Est⸱as bedaŭr⸱ind⸱e, tamen, ke al⸱ven⸱int⸱e al Kipr⸱o, la franc⸱a team⸱o est⸱is mal⸱bon⸱e akcept⸱it⸱a de kelk⸱dek⸱o⸱j da „obsed⸱it⸱o⸱j ”, kiu⸱j klopod⸱is bru⸱eg⸱i dum la tut⸱a nokt⸱o, antaŭ la matĉ⸱o, ekster la hotel⸱o de la franc⸱o⸱j, por ke tiu⸱j ne dorm⸱u.

Tio tamen est⸱is iniciat⸱o de unu⸱op⸱a⸱j brul⸱kap⸱ul⸱o⸱j, kiu hav⸱as neniu⸱n rilat⸱o⸱n al la korekt⸱ec⸱o ĝis nun montr⸱it⸱a en la tut⸱a Eŭrop⸱o de la ceter⸱a⸱j zelot⸱o⸱j de APOEL.

Monument⸱o

La triumf⸱o⸱n de APOEL oni plej⸱part⸱e dank⸱u al la serb⸱a trejn⸱ist⸱o Jovanović [jovánoviĉ], ver⸱a forĝ⸱ist⸱o de la kipr⸱a fabel⸱o. Ja kontrast⸱as, ankaŭ ĉi-rilat⸱e, la mal⸱dank⸱em⸱o de mal⸱mult⸱a⸱j, kiu⸱j anstataŭ star⸱ig⸱i al li monument⸱o⸱n, vol⸱us li⸱n mal⸱dung⸱ig⸱i pro kelk⸱e da mizer⸱a⸱j rezult⸱o⸱j en la kipr⸱a ĉampion⸱lud⸱o.

Oni do „risk⸱as” konker⸱i Eŭrop⸱o⸱n, ig⸱ant⸱e et⸱a⸱n team⸱o⸱n kon⸱at⸱a kaj admir⸱at⸱a, kun grand⸱a⸱j sekv⸱a⸱j en⸱spez⸱o⸱j por la klub⸱o, sed oni konsider⸱as la unu⸱nur⸱a⸱n poent⸱o⸱n, kiu dis⸱ig⸱as APOEL-on de la unu⸱a⸱lok⸱e klas⸱it⸱a team⸱o.

Ŝajn⸱as, ke la acerb⸱a rigard⸱o de iu⸱j ne sukces⸱as preter⸱vid⸱i la lim⸱o⸱j⸱n de apud⸱a vilaĝ⸱o. Aŭ la naz⸱o⸱pint⸱o⸱n de ili⸱a grimac⸱ant⸱a vizaĝ⸱o.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Koalici⸱o: dekstr⸱ul⸱o⸱j dir⸱as Ne

La 10an de mart⸱o 2012 okaz⸱is en Slovaki⸱o antaŭ⸱temp⸱a⸱j tut⸱land⸱a⸱j parlament⸱a⸱j balot⸱o⸱j, ĉar post jar⸱o kaj du⸱on⸱o dis⸱fal⸱is la kabinet⸱o de Iveta Radičová [radiĉova].

Ĝis 26 politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j esper⸱is akir⸱i favor⸱o⸱n de la slovak⸱a publik⸱o. Kiel atend⸱it⸱e, la balot⸱o⸱n gajn⸱is la politik⸱a parti⸱o SMER-SD (Direkt⸱o - Social⸱a Demokrati⸱o).

Ĝi okup⸱is la unu⸱a⸱n lok⸱o⸱n kun 44,41 % da voĉ⸱o⸱j kaj akir⸱is en la 150-seĝ⸱a slovak⸱a parlament⸱o 83 seĝ⸱o⸱j⸱n. La du⸱a⸱n lok⸱o⸱n okup⸱is la politik⸱a parti⸱o KDH (Krist⸱an-Demokrat⸱a Mov⸱ad⸱o) kun 8,82 % da voĉ⸱o⸱j (16 seĝ⸱o⸱j). En la balot⸱o part⸱o⸱pren⸱is 59,1 % de la voĉ⸱don-rajt⸱ig⸱it⸱o⸱j. En 2010 part⸱o⸱pren⸱is 58,83 %.

Rifuz⸱is

Post publik⸱iĝ⸱o de la rezult⸱o⸱j ĉiu⸱j dekstr⸱a⸱j politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j rifuz⸱is kre⸱i nov⸱a⸱n koalici⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n kun SMER-SD.

La nov⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n de Slovaki⸱o, kiu⸱n gvid⸱os Roberto Fic⸱o, prezid⸱ant⸱o de venk⸱int⸱a politik⸱a parti⸱o, atend⸱as mult⸱e da labor⸱o, i.a. ord⸱ig⸱i la publik⸱a⸱j⸱n financ⸱o⸱j⸱n kaj impost⸱o⸱j⸱n, kresk⸱ig⸱i la ekonomi⸱o⸱n, pli⸱bon⸱ig⸱i la infra⸱struktur⸱o⸱n (apart⸱e aŭt⸱o⸱ŝose⸱o⸱j⸱n), mal⸱alt⸱ig⸱i la sen⸱labor⸱ec⸱o⸱n, solv⸱i diferenc⸱o⸱j⸱n en la salajr⸱o⸱j de vir⸱o⸱j kaj vir⸱in⸱o⸱j ktp.

Oni atend⸱as, ke Fic⸱o fleg⸱os rilat⸱o⸱j⸱n kun ali⸱a⸱j social⸱demokrat⸱a⸱j parti⸱o⸱j en Eŭrop⸱o, kun ekzempl⸱e la aŭstr⸱a kancelier⸱o Werner Faymann, la belg⸱a ĉef⸱ministr⸱o Eli⸱o Di Rupo kaj la dan⸱a ĉef⸱ministr⸱o Helle Thorning-Schmidt.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Burg⸱o brul⸱ig⸱it⸱a

Part⸱e detru⸱it⸱a pro incendi⸱o est⸱as slovak⸱a naci⸱a memor⸱aĵ⸱o, la burg⸱o Krásna Hôrka [krasna horka]. Damaĝ⸱it⸱a⸱j est⸱is i.a. nov⸱a tegment⸱o, sonor⸱il⸱tur⸱o kaj histori⸱a⸱j ekspozici⸱aĵ⸱o⸱j.

Flam⸱iĝ⸱is la herb⸱o sur la kastel⸱a mont⸱et⸱o, kiam du knab⸱o⸱j en la aĝ⸱o de 11 kaj 12 jar⸱o⸱j ek⸱brul⸱ig⸱is cigared⸱o⸱n. La flam⸱o⸱j ating⸱is la burg⸱o⸱n, konstru⸱it⸱a⸱n en la 14a jar⸱cent⸱o kiel gotik⸱a fortik⸱aĵ⸱o apud la slovak⸱a urb⸱o Rožňava [roĵnava], ĉirkaŭ 320 km for de la ĉef⸱urb⸱o Bratislav⸱o.

La last⸱a posed⸱ant⸱o de la burg⸱o est⸱is Andrássy Dénes, kiu konstru⸱ig⸱is por si⸱a edz⸱in⸱o marmor⸱a⸱n maŭzole⸱o⸱n.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Art⸱o kre⸱as art⸱o⸱n

La „Inter⸱naci⸱a foir⸱o por klasik⸱a modern⸱ec⸱o kaj nun⸱temp⸱a art⸱o”, mal⸱long⸱e nom⸱at⸱a „art Karlsruhe” jam la naŭ⸱a⸱n foj⸱o⸱n al⸱tir⸱is dum kvar tag⸱o⸱j de mart⸱o pli ol 220 galeri⸱ist⸱o⸱j⸱n kaj preskaŭ 50 000 vizit⸱ant⸱o⸱j⸱n al ekspozici⸱ej⸱o proksim⸱e al la urb⸱o. Epitet⸱o⸱j kiel „Paradiz⸱o por art⸱aĉet⸱ant⸱o⸱j” aŭ „Bon⸱fart⸱a foir⸱o” ne tro⸱ig⸱as.

Kompar⸱e kun la elit⸱em⸱a⸱j art⸱foir⸱o⸱j en Kolonj⸱o, Bazel⸱o, Veneci⸱o, la „art Karlsruhe” ja cel⸱as al⸱tir⸱i kapabl⸱a⸱j⸱n art⸱invest⸱ant⸱o⸱j⸱n, sed sam⸱temp⸱e kvalifik⸱as si⸱n mem „famili⸱ec⸱a”, do komplez⸱a flank⸱e de la ekspozici⸱ant⸱o⸱j kaj interes⸱a ankaŭ por art⸱em⸱a⸱j klient⸱o⸱j ne apart⸱e bon⸱hav⸱a⸱j.

Aktual⸱a⸱j kre⸱aĵ⸱o⸱j

Ankaŭ ĉi-jar⸱e la kvar hal⸱o⸱j ne est⸱is tro ampleks⸱a⸱j por unu⸱tag⸱a vizit⸱o. Ĉio est⸱is al⸱ir⸱ebl⸱a kaj ne post⸱las⸱is la impres⸱o⸱n de tro⸱a hast⸱ad⸱o kaj ne⸱vid⸱it⸱a⸱j verk⸱ar⸱o⸱j. Prezent⸱iĝ⸱is precip⸱e aktual⸱a⸱j kre⸱aĵ⸱o⸱j de la jun⸱a kaj mez⸱aĝ⸱a generaci⸱o⸱j el Germani⸱o kaj la najbar⸱a⸱j Franci⸱o kaj Svis⸱land⸱o, sed ankaŭ art⸱ist⸱o⸱j orient-azi⸱a⸱j, inter ili mult⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j.

Apart⸱e bon⸱ven⸱a⸱n oni konstat⸱is la ĉe⸱est⸱o⸱n de region⸱a⸱j palatinat⸱a⸱j, baden⸱a⸱j kaj alzac⸱a⸱j art⸱ist⸱o⸱j, el inter kiu⸱j inter⸱temp⸱e kelk⸱a⸱j akir⸱is sufiĉ⸱e da trans⸱region⸱a renom⸱o. Mem⸱kompren⸱ebl⸱e la propon⸱o est⸱is plen⸱e mal⸱koher⸱a. Ĉia stil⸱o, ĉia teknik⸱o est⸱is vid⸱ebl⸱a⸱j. Unu⸱kolor⸱a⸱j farb⸱ŝild⸱o⸱j, detal⸱ec⸱a⸱j klasik⸱ec⸱a⸱j pentr⸱aĵ⸱o⸱j, simpl⸱a⸱j seri⸱o⸱j de brik⸱o⸱j el ruin⸱o⸱j, komplik⸱a⸱j mekanik⸱a⸱j aparat⸱o⸱j, fot⸱aĵ⸱o⸱j, skulpt⸱aĵ⸱o⸱j ĉia⸱material⸱a⸱j, por⸱moment⸱a⸱j kre⸱aĵ⸱o⸱j kaj al la etern⸱ec⸱o streb⸱ant⸱a⸱j ŝton⸱a⸱j kaj metal⸱a⸱j instal⸱aĵ⸱o⸱j vek⸱is atent⸱o⸱n, admir⸱o⸱n, sed ankaŭ kap⸱sku⸱ad⸱o⸱n kaj foj⸱foj⸱e silent⸱a⸱n indign⸱iĝ⸱o⸱n.

Kontribu⸱i

Apart⸱a plezur⸱o est⸱is la kelk⸱foj⸱a propon⸱o al la vizit⸱ant⸱o⸱j, kontribu⸱i poz⸱e, penik⸱e, fot⸱e aŭ krajon⸱e al kre⸱at⸱a art⸱aĵ⸱o, kio⸱n la MONATO-raport⸱ist⸱o⸱j volont⸱e akcept⸱is (vid⸱u la apud⸱a⸱j⸱n fot⸱o⸱j⸱n).

En la pli klasik⸱a⸱j salon⸱o⸱j la kap⸱o⸱j mov⸱iĝ⸱is direkt⸱e al la prez⸱o⸱ŝild⸱o⸱j. Se prez⸱o⸱j ne est⸱is indik⸱it⸱a⸱j kaj la ŝild⸱o⸱j invit⸱is al la konsult⸱ad⸱o de la salon⸱estr⸱o, la konklud⸱o pri prez⸱a surpriz⸱o ne est⸱is sen⸱kial⸱a. Tamen, astronomi⸱a⸱j sum⸱o⸱j kiel antaŭ⸱jar⸱e por bild⸱o⸱j de Gerhard Richter mank⸱is. Kompens⸱e oni regal⸱is abund⸱e per post⸱rest⸱int⸱a⸱j stok⸱o⸱j de Fritz Winter kaj Serge Poliakoff. Ankaŭ por bild⸱o⸱j de la amator⸱a pentr⸱ant⸱o Herman⸱n Hesse, mult⸱e pli fam⸱a kiel lingv⸱a aŭtor⸱o, oni postul⸱is ĝis 50 000 eŭr⸱o⸱j⸱n. Sed ĉiu, kiu vol⸱is aĉet⸱i impres⸱a⸱n objekt⸱o⸱n, trov⸱is io⸱n konven⸱a⸱n por la propr⸱a mon⸱uj⸱o. Kaj tio cert⸱e sam⸱e est⸱os en la ven⸱ont⸱jar⸱a jubile⸱a ekspozici⸱o „art Karlsruhe 2013” inter la 7a kaj 10a de mart⸱o.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kresk⸱ant⸱a Inter⸱ret-minac⸱o

Ekster⸱leĝ⸱a⸱j ret-apotek⸱o⸱j vend⸱as mal⸱permes⸱it⸱a⸱j⸱n narkot⸱aĵ⸱o⸱j⸱n per Inter⸱ret⸱o kaj ĉiam pli cel⸱as ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j⸱n, alarm⸱as la Inter⸱naci⸱a Narkotik⸱a Kontrol-Konsili⸱o (INKK) en si⸱a raport⸱o pri 2011, kiu⸱n oni prezent⸱is en Vien⸱o.

Koncentr⸱iĝ⸱ant⸱e pri ret-apotek⸱o⸱j kiel kresk⸱ant⸱a minac⸱o, Hamid Ghodse, ĉef⸱o de la konsili⸱o, deklar⸱is, ke soci⸱a⸱j komunik⸱il⸱o⸱j pov⸱as grav⸱e pli⸱fort⸱ig⸱i la mond⸱skal⸱a⸱n dis⸱vast⸱ig⸱o⸱n de danĝer⸱a⸱j substanc⸱o⸱j.

La konsili⸱o, baz⸱it⸱a en Vien⸱o, urĝ⸱is reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j⸱n ferm⸱i la ekster⸱leĝ⸱a⸱j⸱n ret-apotek⸱o⸱j⸱n. Ĝi al⸱vok⸱as ili⸱n konfisk⸱i la narkot⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j est⸱as mend⸱at⸱a⸱j en Inter⸱ret⸱o kaj per⸱poŝt⸱e kontraband⸱at⸱a⸱j.

Fabrik⸱ad⸱o

La konsili⸱o prezent⸱is nord⸱a⸱n Amerik⸱o⸱n kiel la plej grand⸱a⸱n merkat⸱o⸱n de mal⸱permes⸱it⸱a⸱j narkot⸱aĵ⸱o⸱j dum 2010, part⸱o⸱j⸱n de Eŭrop⸱o kiel lok⸱o⸱j⸱n de industri⸱skal⸱a fabrik⸱ad⸱o de haŝiŝ⸱o kaj kresk⸱ant⸱a⸱n kultiv⸱ad⸱o⸱n de papav⸱o⸱j en okcident⸱a Azi⸱o.

Ĝi not⸱is alt⸱a⸱j⸱n nivel⸱o⸱j⸱n de mal⸱permes⸱it⸱a narkot⸱aĵ⸱produkt⸱ad⸱o, komerc⸱o kaj konsum⸱o, kun grand⸱eg⸱a⸱j kvant⸱o⸱j produkt⸱at⸱a⸱j en tri land⸱o⸱j – Uson⸱o, Kanad⸱o kaj Meksik⸱o.

Ĉirkaŭ 90 % de la kokain⸱o, ating⸱int⸱a Uson⸱o⸱n, est⸱is transport⸱at⸱a tra Meksik⸱o, en kiu ĉiam pli rigor⸱a kontrol⸱o far⸱e de la meksik⸱a⸱j aŭtoritat⸱o⸱j dev⸱ig⸱as iu⸱j⸱n narkot⸱aĵ⸱o-kartel⸱o⸱j⸱n trans⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n operaci⸱o⸱j⸱n al centr⸱a Amerik⸱o.

La raport⸱o indik⸱is, ke Hondur⸱o, Kostarik⸱o kaj Nikaragv⸱o ating⸱is la status⸱o⸱n de ĉef⸱a⸱j tra⸱ir⸱o-land⸱o⸱j por la kontraband⸱a⸱j narkot⸱aĵ⸱o⸱j, ĉef⸱e destin⸱it⸱a⸱j por Uson⸱o.

Krim⸱grup⸱o⸱j

Haŝiŝ⸱o est⸱is la ĉef⸱a problem⸱o en okcident⸱a kaj centr⸱a Eŭrop⸱o, kun plant⸱o⸱j ĉiam pli industri⸱skal⸱e kultiv⸱at⸱a⸱j, ĉef⸱e hejm⸱e kaj kun part⸱o⸱pren⸱o de organiz⸱it⸱a⸱j krim⸱grup⸱o⸱j, konstat⸱is la organiz⸱aĵ⸱o.

Eŭrop⸱o hav⸱as la plej grand⸱a⸱n proporci⸱o⸱n de mond⸱skal⸱a opi⸱aĵ⸱o-merkat⸱o, kaj en ĝi la konsum⸱o de hero⸱in⸱o est⸱as la plej grand⸱a narkot⸱aĵ⸱o-problem⸱o rilat⸱e al mort⸱o- kaj mal⸱san⸱o-nivel⸱o⸱j.

La transport⸱o de kokain⸱o de sud⸱a Amerik⸱o tra Afrik⸱o al Eŭrop⸱o evident⸱iĝ⸱is kiel grand⸱a minac⸱o dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j, kun ĉiam pli kresk⸱ant⸱a vetur⸱ig⸱o de narkot⸱aĵ⸱o⸱j en kontener⸱o⸱j sur ŝip⸱o⸱j kaj per komerc⸱a⸱j aviad⸱il⸱o⸱j.

Hero⸱in⸱o en⸱ir⸱is Eŭrop⸱o⸱n tra orient⸱a Afrik⸱o kaj est⸱as kontraband⸱at⸱a rekt⸱e aŭ tra okcident⸱a Afrik⸱o al Eŭrop⸱o kaj ali⸱a⸱j region⸱o⸱j. Pas⸱int⸱jar⸱e la aŭtoritat⸱o⸱j en Kenj⸱o kaj Tanzani⸱o far⸱is rekord⸱a⸱j⸱n konfisk⸱o⸱j⸱n de hero⸱in⸱o.

INKK emfaz⸱is en si⸱a raport⸱o la konsider⸱ind⸱a⸱n kresk⸱o⸱n de opi⸱o⸱produkt⸱ad⸱o en okcident⸱a Azi⸱o kaj ĉef⸱e en Afgani⸱o.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j? Ne tut⸱e.

En MONATO de temp⸱o al temp⸱o oni pov⸱as renkont⸱i strang⸱a⸱j⸱n opini⸱o⸱j⸱n pri divers⸱a⸱j tem⸱o⸱j sen iu⸱j ajn redakci⸱a⸱j koment⸱o⸱j. En numer⸱o 2012/3 la redaktor⸱o tamen sent⸱is si⸱n dev⸱ig⸱it⸱a publik⸱ig⸱i ampleks⸱a⸱n rezerv⸱o⸱n pri la kontribu⸱o de Walter Klag sub la titol⸱o Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j. Sed kial? La fakt⸱o⸱j prezent⸱it⸱a⸱j en li⸱a artikol⸱o est⸱as bon⸱e dokument⸱it⸱a⸱j kaj kon⸱at⸱a⸱j inter fak⸱ul⸱o⸱j. Ver⸱ŝajn⸱e la redakci⸱o inter⸱miks⸱is tiu⸱j⸱n fakt⸱o⸱j⸱n pri la nun⸱a situaci⸱o kun la oft⸱a⸱j avert⸱o⸱j pri ebl⸱a est⸱ont⸱a kli⸱mat⸱a katastrof⸱o, pri kiu la sci⸱o⸱j tamen est⸱as tre ne⸱cert⸱a⸱j. La sol⸱a mank⸱o en la argument⸱ad⸱o de Walter Klag, laŭ mi⸱a opini⸱o, est⸱as ke li preter⸱las⸱as la fakt⸱o⸱n ke la mar⸱nivel⸱o iom alt⸱iĝ⸱as, kvankam la sum⸱o de la glaĉer⸱o⸱j kresk⸱as. Tio⸱n kaŭz⸱as la pli⸱alt⸱iĝ⸱o de la temperatur⸱o de la atmosfer⸱o kaj si⸱a⸱vic⸱e de la supr⸱a⸱j mar⸱tavol⸱o⸱j dum la 20a jar⸱cent⸱o. Tiu alt⸱iĝ⸱o tamen ĝis nun est⸱as marĝen⸱a kaj ankaŭ est⸱ont⸱e cert⸱e est⸱os mal⸱rapid⸱a, almenaŭ se plu⸱daŭr⸱os la tendenc⸱o, ke la mond⸱o dum la last⸱a⸱j 10-15 jar⸱o⸱j ne plu pli⸱varm⸱iĝ⸱as.

(Mi est⸱as emerit⸱a mete⸱olog⸱o ĉe la Sved⸱a Mete⸱ologi⸱a kaj Hidrologi⸱a Serv⸱o.)

Haldo VEDIN

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Haldo Vedin el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Tag⸱nokt⸱a⸱j diskut⸱o⸱j

En la centr⸱o de Priŝtin⸱o, apud la sid⸱ej⸱o de la reg⸱ist⸱ar⸱o, situ⸱as la kaf⸱ej⸱o Dit e Nat (Tag⸱nokt⸱e). Tie ar⸱iĝ⸱as hom⸱o⸱j, ĉef⸱e ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j sed ankaŭ fremd⸱a⸱j tur⸱ist⸱o⸱j, por diskut⸱i grand⸱a⸱j⸱n, aktual⸱a⸱j⸱n tem⸱o⸱j⸱n.

Kaf⸱ej⸱o tia est⸱as rar⸱aĵ⸱o en Kosov⸱o, ankaŭ en Albanio, sed, dank⸱e al la gust⸱o de bier⸱o kaj te⸱o kaj la arom⸱o de libr⸱o⸱j, oni sent⸱as si⸱n tie varm⸱e kiel hejm⸱e.

Egid⸱o

La diskut⸱o⸱j okaz⸱as sub la egid⸱o de la Institut⸱o por Demokrati⸱o kaj Evolu⸱o. Part⸱o⸱pren⸱as profesor⸱o⸱j, advokat⸱o⸱j kaj eks⸱a⸱j politik⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j pri⸱trakt⸱as tem⸱o⸱j⸱n, kia⸱j demokrati⸱o, ekonomi⸱o kaj la rol⸱o de vir⸱in⸱o⸱j en la komerc⸱a mond⸱o.

Unu el la part⸱o⸱pren⸱int⸱o⸱j est⸱as Azem Vllasi, politik⸱ist⸱o en Kosov⸱o, kiu⸱n en 1989 en⸱prizon⸱ig⸱is Slobodan Milošević. Li atent⸱ig⸱is pri la demokrati⸱a⸱j ŝanĝ⸱o⸱j en Kosov⸱o kaj ili⸱n kompar⸱is kun tiu⸱j en Bulgari⸱o kaj Rumani⸱o.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Laŭd⸱u lern⸱ej⸱an⸱o⸱j⸱n!

Diktator⸱o⸱j, demokrat⸱o⸱j, ie ajn en la mond⸱o – ili ĉiu⸱j kompren⸱as la grav⸱ec⸱o⸱n de lern⸱ej⸱an⸱o⸱j. Ne pro tio, ke la jun⸱a generaci⸱o reprezent⸱as la est⸱ont⸱ec⸱o⸱n de la naci⸱o; ne pro tio, ke la ŝtat⸱o bezon⸱as bon⸱e eduk⸱it⸱a⸱j⸱n civit⸱an⸱o⸱j⸱n (kelk⸱a⸱j⸱n, jes, do la reg⸱ont⸱o⸱j⸱n, sed plej⸱part⸱e ne, la reg⸱at⸱o⸱j⸱n, la kanon⸱o-, fabrik⸱o-nutr⸱aĵ⸱o⸱n, kiu mort⸱os pro nebul⸱a⸱j princip⸱o⸱j en distanc⸱a⸱j dezert⸱o⸱j aŭ sen⸱protest⸱e pag⸱os tro⸱a⸱j⸱n impost⸱o⸱j⸱n por sub⸱ten⸱i etern⸱a⸱n milit⸱ad⸱o⸱n) ... ne, ne: grav⸱as lern⸱ej⸱an⸱o⸱j kiel aktor⸱et⸱o⸱j en la grand⸱a⸱j pantomim⸱o⸱j de la ŝtat⸱o.

Se mi⸱n vi ne kred⸱as, turn⸱u la atent⸱o⸱n dum la ven⸱ont⸱a⸱j monat⸱o⸱j al Briti⸱o. Tie okaz⸱os ĉi-jar⸱e du event⸱o⸱j, kiu⸱j – laŭ la esper⸱o⸱j de la dekstr⸱em⸱a koalici⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, kiu prezid⸱as super la plej profund⸱a en⸱land⸱a recesi⸱o ek⸱de jar⸱o⸱j – forges⸱ig⸱os al la popol⸱o la ekonomi⸱a⸱n kriz⸱o⸱n. Tem⸱as pri la tiel nom⸱at⸱a diamant⸱a jubile⸱o de la reĝ⸱in⸱o Elizabet⸱a 2a, kiu antaŭ 60 jar⸱o⸱j sur⸱tron⸱iĝ⸱is (nur la du⸱a brit⸱a monark⸱o, kiu tiom long⸱e okup⸱is la tron⸱o⸱n – la unu⸱a est⸱is Viktori⸱a), kaj la Olimpi⸱a⸱j Lud⸱o⸱j, okaz⸱ont⸱a⸱j en London⸱o fin⸱e de juli⸱o/komenc⸱e de aŭgust⸱o.

Sen⸱dub⸱e ambaŭ event⸱o⸱j al⸱port⸱os plezur⸱o⸱n al milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j, ne nur en Briti⸱o sed (precip⸱e la Olimpi⸱a⸱j Lud⸱o⸱j) ankaŭ tra la mond⸱o. Efektiv⸱e jam komenc⸱iĝ⸱is la du afer⸱o⸱j. La reĝ⸱in⸱o, akompan⸱at⸱a de la Duk⸱in⸱o de Kembriĝ⸱o (la edz⸱in⸱o de la du⸱a tron⸱hered⸱ont⸱o Vilhelm⸱o, kaj argument⸱ebl⸱e jam sur⸱voj⸱e al la status⸱o de du⸱a Princ⸱in⸱o Dian⸱a), jam formal⸱e vizit⸱is la urb⸱o⸱n Leicester [leste]: sekv⸱os ali⸱a⸱j tia⸱j vizit⸱o⸱j al ali⸱a⸱j urb⸱o⸱j en Angli⸱o, Kimri⸱o, Nord⸱a Irland⸱o kaj Skot⸱land⸱o.

Kaj, en fot⸱o⸱j pri la vizit⸱o, inter la spekt⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j „bon⸱ven⸱ig⸱is” la par⸱o⸱n, klar⸱e vid⸱ebl⸱as jun⸱a⸱j lern⸱ej⸱an⸱o⸱j, en si⸱a⸱j ruĝ-pulover⸱a⸱j uniform⸱o⸱j, sving⸱ant⸱e naci⸱a⸱j⸱n flag⸱o⸱j⸱n. Sen⸱dub⸱e simil⸱a⸱j fot⸱o⸱j re⸱aper⸱os ĉe ĉiu⸱j ali⸱a⸱j vizit⸱o⸱j. Kaj, jes, prefer⸱e, de lern⸱ej⸱an⸱a vid⸱punkt⸱o, iom da sub⸱ĉiel⸱a flag⸱um⸱ad⸱o ol klas⸱ĉambr⸱a matematik⸱o (feliĉ⸱e ne pluv⸱is): sed ĉu la lern⸱ej⸱o kapt⸱is la ebl⸱o⸱n sam⸱temp⸱e instru⸱i – ho, ne⸱imag⸱ebl⸱e! – pri respublik⸱ism⸱o, pri soci⸱o pli kaj pli divid⸱it⸱a inter hav⸱ul⸱o⸱j kaj ne⸱hav⸱ul⸱o⸱j, pri privilegi⸱it⸱o⸱j kaj ne⸱privilegi⸱it⸱o⸱j? Dub⸱ind⸱e. Do jam komenc⸱iĝ⸱is la cerb⸱o⸱lav⸱ad⸱o.

Dum⸱e ne silent⸱is la Olimpi⸱a⸱j Lud⸱o⸱j. Tut⸱klar⸱e ne: sekv⸱as raport⸱o post raport⸱o pri kresk⸱ant⸱a⸱j kost⸱o⸱j, apart⸱e rilat⸱e sekur⸱ec⸱o⸱n. Por gard⸱i dum 17 tag⸱o⸱j 17 000 atlet⸱o⸱j⸱n (kaj, pli grav⸱e, la sponsor⸱o⸱j⸱n) neces⸱os laŭ last⸱a⸱j prognoz⸱o⸱j 27 700 sekur⸱ist⸱o⸱j (la unu⸱a taks⸱o est⸱is 10 000) plus 13 500 soldat⸱o⸱j (pli ol la nombr⸱o de brit⸱o⸱j nun milit⸱ant⸱a⸱j en Afgani⸱o) plus – kred⸱u aŭ ne – 1000 arm⸱it⸱a⸱j uson⸱a⸱j protekt⸱ist⸱o⸱j. Apenaŭ mir⸱ig⸱as, ke la sekur⸱ec⸱o-kost⸱o⸱j pli ol du⸱obl⸱iĝ⸱is. Kompens⸱e mult⸱e profit⸱as privat⸱a⸱j sekur⸱ec⸱o-kompani⸱o⸱j, kiu⸱j laŭ⸱raport⸱e evolu⸱ig⸱is nov⸱a⸱j⸱n kaj sekret⸱a⸱j⸱n tiel nom⸱at⸱a⸱j⸱n sekur⸱ig⸱il⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n ili esper⸱as post⸱e vend⸱i al ekzempl⸱e la polic⸱o.

Kaj kiu pag⸱as? Ne la mult⸱a⸱j brit⸱o⸱j, kiu⸱j vol⸱is spekt⸱i la lud⸱o⸱j⸱n, sed kiu⸱j pro mank⸱o de bilet⸱o⸱j (glut⸱it⸱a⸱j ver⸱ŝajn⸱e de sponsor⸱o⸱j) dev⸱os televid⸱e ĝu⸱i la spektakl⸱o⸱n. Pli ol du⸱on⸱o de tiu⸱j, kiu⸱j mend⸱is bilet⸱o⸱j⸱n, ricev⸱is neniu⸱j⸱n. Dum⸱e tiu⸱j, kiu⸱j loĝ⸱as en la orient⸱a London⸱o dum la lud⸱o⸱j, dev⸱os toler⸱i hom⸱amas⸱o⸱j⸱n, plen⸱ŝtop⸱it⸱a⸱j⸱n sub⸱ter⸱a⸱j⸱n trajn⸱o⸱j⸱n, barit⸱a⸱j⸱n kaj blok⸱it⸱a⸱j⸱n strat⸱o⸱j⸱n, ŝose-koridor⸱o⸱j⸱n rezerv⸱it⸱a⸱j⸱n por atlet⸱o⸱j kaj alt⸱rang⸱a⸱j gast⸱o⸱j (tiel ke, laŭ⸱raport⸱e, eĉ ambulanc⸱o⸱j atend⸱u, se vol⸱as preter⸱pas⸱i tia⸱j karavan⸱o⸱j).

Ĉio pag⸱it⸱a, fakt⸱e, inkluziv⸱e la sekur⸱ec⸱o⸱n, almenaŭ part⸱e de tiel nom⸱at⸱a⸱j provinc⸱an⸱o⸱j, do tiu⸱j, kiu⸱j loĝ⸱as ekster London⸱o, kies teatr⸱o-grup⸱o⸱j, orkestr⸱o⸱j, muze⸱o⸱j dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j sufer⸱is pro tranĉ⸱it⸱a⸱j aŭ eĉ nul⸱ig⸱it⸱a⸱j subvenci⸱o⸱j nun direkt⸱at⸱a⸱j al la ĉef⸱urb⸱o. Ke do la tut⸱a land⸱o entuziasm⸱iĝ⸱as pri la Olimpi⸱a⸱j Lud⸱o⸱j est⸱as pli dezir⸱o pi⸱a, eĉ utopi⸱a, ol fakt⸱o pruv⸱it⸱a.

Anonc⸱it⸱a est⸱is antaŭ ne⸱long⸱e la itiner⸱o de la olimpi⸱a flam⸱o. Tra vilaĝ⸱o⸱j kaj urb⸱o⸱j kun⸱kur⸱os kun ĝi elekt⸱it⸱o⸱j (inter la kur⸱ej⸱o⸱j vetur⸱os per aŭt⸱o la flam⸱o ... sen⸱dub⸱e kiel oni far⸱is en antikv⸱a Greki⸱o). Kaj de⸱nov⸱e: dum preter⸱pas⸱os la flam⸱o, hura⸱os, jubil⸱os, flag⸱o⸱j⸱n flirt⸱ig⸱os ge⸱knab⸱o⸱j el lok⸱a⸱j element⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j. Pri la kost⸱o⸱j, pri la sekur⸱ec⸱a⸱j koŝmar⸱o⸱j, pri la narkot⸱ant⸱a efik⸱o de la diamant⸱a jubile⸱o kaj la Olimpi⸱a⸱j Lud⸱o⸱j tiom sopir⸱at⸱a de la reg⸱ist⸱ar⸱o (por forges⸱ig⸱i pri recesi⸱o⸱j, por fier⸱ig⸱i, brust⸱o⸱j⸱n ŝvel⸱ig⸱i ktp), la lern⸱ej⸱an⸱o⸱j sci⸱as neniom. Al la ge⸱knab⸱o⸱j est⸱as ĉio, eĉ la lud⸱o⸱j, ja simpl⸱e lud⸱o.

Popol⸱o cinik⸱a pov⸱as ignor⸱i la ŝtat⸱a⸱j⸱n pantomim⸱o⸱j⸱n, kompren⸱i ili⸱n, kia⸱j ili est⸱as. Ne la kompat⸱ind⸱a⸱j lern⸱ej⸱an⸱o⸱j. Ili neces⸱as, jes⸱em⸱e, entuziasm⸱e, antaŭ la kulis⸱o⸱j de la du grand⸱a⸱j ĉi-jar⸱a⸱j spektakl⸱o⸱j okaz⸱ant⸱a⸱j en Briti⸱o. Ili tiom grav⸱as kiom la kort⸱eg⸱an⸱o⸱j, la funkci⸱ul⸱o⸱j, la organiz⸱ant⸱o⸱j, la sponsor⸱o⸱j. Do – ni⸱a⸱j lern⸱ej⸱an⸱o⸱j est⸱u laŭd⸱at⸱a⸱j!

Paul GUBBINS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paul Gubbins el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sen⸱labor⸱ec⸱o rest⸱as alt⸱a

Raport⸱o de la Organiz⸱aĵ⸱o por Ekonomi⸱a⸱j Kun⸱labor⸱o kaj Evolu⸱ig⸱o (OEKE) de la 14a de februar⸱o 2012 montr⸱as, ke dum decembr⸱o 2011 la sen⸱labor⸱ec⸱a po⸱cent⸱aĵ⸱o en Slovaki⸱o est⸱is 13,4 %, kio signif⸱as inter⸱jar⸱a⸱n mal⸱kresk⸱o⸱n je 0,4 %.

Inter la membr⸱o-ŝtat⸱o⸱j de OEKE Slovaki⸱o hav⸱as la kvar⸱a⸱n plej alt⸱a⸱n sen⸱labor⸱ec⸱a⸱n po⸱cent⸱aĵ⸱o⸱n, post Hispani⸱o (22,9 %), Irland⸱o (14,5 %) kaj Portugali⸱o (13,6 %).

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Bratislav⸱o, urb⸱o kun (ĉin⸱a) klas⸱o

Slovaki⸱o hav⸱as si⸱a⸱n unu⸱a⸱n ĉin⸱a⸱n klas⸱o⸱ĉambr⸱o⸱n, fest⸱e mal⸱ferm⸱it⸱a⸱n en mart⸱o 2012 en element⸱a lern⸱ej⸱o de la ĉef⸱urb⸱o Bratislav⸱o. La mur⸱o⸱j⸱n de la klas⸱o⸱ĉambr⸱o dekor⸱as grand⸱a⸱j kolor⸱a⸱j feston⸱o⸱j, dum de la plafon⸱o pend⸱as paper⸱a⸱j drak⸱o⸱j. La slovak⸱a⸱j infan⸱o⸱j lern⸱as la ĉin⸱a⸱n sen⸱pag⸱e. Interes⸱o⸱n pri tiu ĉi lingv⸱o esprim⸱as ankaŭ ili⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j, kiu⸱j tamen dev⸱os pag⸱i por al⸱iĝ⸱i al tia kurs⸱o pri la ĉin⸱a lingv⸱o. La lern⸱ad⸱o est⸱as en⸱met⸱it⸱a en la lern⸱ej⸱o⸱n, tiel ke la slovak⸱a⸱j infan⸱o⸱j pov⸱u lern⸱i post⸱e, en la ĉin⸱a, ekzempl⸱e geografi⸱o⸱n aŭ ali⸱a⸱j⸱n scienc⸱o⸱j⸱n (t.n. sistem⸱o CLIL aŭ, angl⸱e, Content and Language Integrated Learning).

La instru⸱ad⸱o⸱n de la ĉin⸱a en Slovaki⸱o sub⸱ten⸱as sen⸱profit⸱a publik⸱a organiz⸱aĵ⸱o, kies nom⸱o est⸱as Konfuce⸱a Institut⸱o. Post la unu⸱a element⸱a lern⸱ej⸱o en Bratislav⸱o baldaŭ sekv⸱os ankaŭ gimnazi⸱o.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Lingv⸱o⸱j, ĉu natur⸱a⸱j, ĉu art⸱e⸱far⸱it⸱a⸱j?

La lingv⸱a filozofi⸱o difin⸱as natur⸱a lingv⸱o⸱n kiu est⸱iĝ⸱as ne⸱antaŭ⸱pens⸱it⸱e, kiel frukt⸱o de la kun⸱nask⸱it⸱a lingv⸱o⸱kre⸱a kapabl⸱o de la hom⸱a intelekt⸱o. Tiu difin⸱o ŝajn⸱as apart⸱e traf⸱a, kiam oni konsider⸱as ekzempl⸱e la ne⸱skrib⸱it⸱a⸱j⸱n idiom⸱o⸱j⸱n de amazon⸱a⸱j aŭ nov⸱gvine⸱a⸱j trib⸱o⸱j. Oft⸱a nun⸱temp⸱a kompar⸱o est⸱as tiu inter „ordinar⸱a⸱j” lingv⸱o⸱j kiel la angl⸱a, la franc⸱a aŭ la ĉin⸱a – kutim⸱e nom⸱at⸱a⸱j natur⸱a⸱j – kaj la komput⸱il⸱a⸱j lingv⸱o⸱j kiel Algol, Fortram kaj C, kiu⸱j evident⸱e est⸱as art⸱e⸱far⸱it⸱a⸱j kre⸱aĵ⸱o⸱j. Kontrast⸱e kun tiu difin⸱o, tamen, la nov⸱zeland⸱a lingv⸱ist⸱o Steven Roger Fischer [stiv⸱n roĝr fiŝr] asert⸱as en si⸱a libr⸱o History of Reading (Histori⸱o de leg⸱ad⸱o), ke naci⸱a⸱j lingv⸱o⸱j kiel la angl⸱a est⸱as art⸱e⸱far⸱it⸱a distil⸱aĵ⸱o de divers⸱a⸱j lok⸱a⸱j dialekt⸱o⸱j.

Dant⸱e kaj Luter⸱o

Se ni observ⸱as la kaz⸱o⸱n de la ital⸱a lingv⸱o, ni konstat⸱as, ke neni⸱u unu⸱ec⸱a ital⸱a idiom⸱o ekzist⸱is antaŭ Dant⸱e Alighieri. Eĉ hodiaŭ, laŭ⸱dir⸱e, la pli⸱mult⸱o de la ital⸱o⸱j prefer⸱as komunik⸱i kun si⸱a⸱j sam⸱region⸱an⸱o⸱j en si⸱a lok⸱a dialekt⸱o, ne en la tiel nom⸱at⸱a lingua toscana in bocca roman⸱a (toskan⸱a lingv⸱o en roma buŝ⸱o). Simil⸱e, la modern⸱a german⸱a (Hochdeutsch) est⸱as part⸱e rigard⸱at⸱a kiel produkt⸱o de la lingv⸱aĵ⸱o uz⸱it⸱a de Luter⸱o en li⸱a traduk⸱o de la bibli⸱o. Luter⸱o mem rakont⸱as, ke li serĉ⸱is inter parol⸱ant⸱o⸱j de german⸱a⸱j dialekt⸱o⸱j taŭg⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n por la propr⸱a verk⸱o. En Hispani⸱o, Miguel de Cervantes cert⸱e ne invent⸱is la kastili⸱a⸱n lingv⸱o⸱n, sed li ja fort⸱e kontribu⸱is en la kre⸱ad⸱o de la hispan⸱a literatur⸱o.

Skandinavi⸱o

Est⸱as kon⸱at⸱a⸱j eĉ la nom⸱o⸱j de unu⸱op⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j kre⸱is naci⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n sur⸱baz⸱e de region⸱a⸱j dialekt⸱o⸱j. Not⸱ind⸱a ekzempl⸱o est⸱as tiu de Ivar Aasen, kiu en la mez⸱o de la 19a jar⸱cent⸱o pren⸱is sur si⸱n la task⸱o⸱n kre⸱i naci⸱a⸱n norveg⸱a⸱n lingv⸱o⸱n por anstataŭ⸱ig⸱i la dan⸱a⸱n aŭ la dan-norveg⸱a⸱n uz⸱at⸱a⸱j⸱n dum tiu period⸱o, kiam Norvegi⸱o⸱n reg⸱is Dani⸱o. Efektiv⸱e, oni pov⸱as asert⸱i, ke ambaŭ oficial⸱a⸱j form⸱o⸱j de la norveg⸱a (Riksmål kaj Landsmål) est⸱as art⸱e⸱far⸱it⸱a⸱j invent⸱aĵ⸱o⸱j, kvankam „distil⸱aĵ⸱o⸱j” el ekzist⸱ant⸱a⸱j region⸱a⸱j dialekt⸱o⸱j.

Invent⸱o⸱j

En la jar⸱o⸱j inter la du mond⸱milit⸱o⸱j, io⸱n simil⸱a⸱n far⸱is divers⸱a⸱j skot⸱a⸱j poet⸱o⸱j kaj verk⸱ist⸱o⸱j, precip⸱e Hugh MacDiarmid [hju mkdermid], cel⸱e de la konstru⸱ad⸱o de naci⸱a skot⸱a lingv⸱o sur⸱baz⸱e de la mult⸱a⸱j dialekt⸱o⸱j parol⸱at⸱a⸱j en tiu land⸱o (Lallans, Doric, Ŝetland⸱a, Nord-Orient⸱a ktp). Ceter⸱e, Eliezar Ben-Yehudah est⸱as rigard⸱at⸱a kiel la patr⸱o de la modern⸱a hebre⸱a (Ivrit), kiu – malgraŭ tio, ke ĝi est⸱as esenc⸱e baz⸱it⸱a sur la antikv⸱a lingv⸱o de la bibli⸱o (Tora⸱o) – pov⸱as est⸱i pri⸱skrib⸱it⸱a kiel kvazaŭ art⸱e⸱far⸱it⸱a, aŭ part⸱e art⸱e⸱far⸱it⸱a, ĉar grand⸱a part⸱o de ĝi⸱a vort⸱trezor⸱o dev⸱is est⸱i invent⸱it⸱a aŭ prunt⸱it⸱a de ali⸱a⸱j lingv⸱o⸱j.

La slovak⸱a lingv⸱o, kiu iam est⸱is rigard⸱at⸱a kiel nur⸱a dialekt⸱o de la ĉeĥ⸱a, ekzist⸱as en si⸱a aktual⸱a form⸱o dank⸱e al la klopod⸱o⸱j de Ľudovít Štúr kaj tut⸱a ar⸱o da lingv⸱a⸱j entuziasm⸱ul⸱o⸱j. Pli⸱e, en Hungari⸱o, Ferenc Kazinczy far⸱is el la idiom⸱o de la popol⸱o naci⸱a⸱n lingv⸱o⸱n, en kiu oni pov⸱as esprim⸱i modern⸱a⸱j⸱n kaj scienc⸱a⸱j⸱n koncept⸱o⸱j⸱n. Est⸱as evident⸱e, ke la modern⸱a angl⸱a ŝuld⸱as mult⸱a⸱j⸱n el si⸱a⸱j karakteriz⸱aĵ⸱o⸱j al Ŝekspir⸱o kaj al la lingv⸱aĵ⸱o de la tiel nom⸱at⸱a oficial⸱ig⸱it⸱a versi⸱o (AV) de la bibli⸱o. Grand⸱a part⸱o de la angl⸱a botanik⸱a kaj natur⸱a termin⸱ar⸱o (flor⸱o⸱j, kresk⸱aĵ⸱o⸱j, papili⸱o⸱j ktp) est⸱is invent⸱it⸱a de ul⸱o⸱j kiel Nicholas Culpeper (1616-1654). Ĝi ne darvin⸱ism⸱e aŭ aŭtomat⸱e evolu⸱is.

Parol⸱ant⸱e pri pli aktual⸱a termin⸱ar⸱o, oni pov⸱us cit⸱i la vast⸱a⸱n – kaj pli kaj pli inter⸱naci⸱e uz⸱at⸱a⸱n – leksikon⸱o⸱n de komput⸱ik⸱o, kiu konsist⸱as preskaŭ tut⸱e el invent⸱aĵ⸱o⸱j (kelk⸱a⸱j el kiu⸱j origin⸱e ŝerc⸱a⸱j!) flank⸱e de jun⸱a⸱j teknik⸱ist⸱o⸱j en la uson⸱a Silikon⸱a Val⸱o.

Resum⸱e

Oni oft⸱e far⸱as kompar⸱o⸱n aŭ vid⸱as kontrast⸱o⸱n inter „natur⸱a⸱j” (angl⸱a, franc⸱a, german⸱a) kaj „art⸱e⸱far⸱it⸱a⸱j” lingv⸱o⸱j (aŭ plan⸱lingv⸱o⸱j) kiel Esperant⸱o, Id⸱o ktp. Tamen, kaj tiu⸱j naci⸱lingv⸱o⸱j kaj Esperant⸱o est⸱as kun⸱miks⸱aĵ⸱o⸱j de element⸱o⸱j el mal⸱sam⸱a⸱j idiom⸱o⸱j, kies fremd⸱a⸱j ingredienc⸱o⸱j est⸱is prunt⸱it⸱a⸱j de erud⸱it⸱o⸱j kaj verk⸱ist⸱o⸱j, do oni cert⸱e ne rajt⸱as asert⸱i, ke iu el ili pov⸱as est⸱i taks⸱at⸱a pli aŭ mal⸱pli art⸱e⸱far⸱it⸱a ol ali⸱a. Ŝajn⸱e ankaŭ la literatur⸱a⸱j lingv⸱o⸱j de civiliz⸱it⸱a⸱j popol⸱o⸱j ne pov⸱us ne est⸱i art⸱e⸱far⸱it⸱a⸱j kre⸱aĵ⸱o⸱j, ĉar la skrib⸱a art⸱o mem est⸱as laŭ⸱difin⸱e art⸱e⸱far⸱it⸱a. Ali⸱flank⸱e en natur⸱a stat⸱o la hom⸱o libr⸱o⸱j⸱n ne verk⸱as.

Garvan MAKAJ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Garvan Maka⸱j el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Brutal⸱a⸱j bird⸱o⸱j

Ĉarm⸱e pep⸱as la bird⸱o⸱j, par⸱iĝ⸱as, konstru⸱as nest⸱et⸱o⸱n, met⸱as ov⸱o⸱j⸱n kaj sen⸱lac⸱e nutr⸱as si⸱a⸱j⸱n id⸱o⸱j⸱n. Perfekt⸱a idili⸱o en paradiz⸱o. Ali⸱flank⸱e bird⸱o⸱j est⸱as sen⸱kompat⸱a⸱j brutal⸱o⸱j: ŝtel⸱ist⸱o⸱j, atak⸱ant⸱o⸱j, for⸱pel⸱ant⸱o⸱j kaj murd⸱ist⸱o⸱j.

Labor⸱ant⸱e en mi⸱a dom⸱o en Stiri⸱o, mi aŭd⸱as en la ĝarden⸱o laŭt⸱a⸱n kri⸱ad⸱o⸱n de bird⸱o. Mi al⸱proksim⸱iĝ⸱as kun fot⸱il⸱o kaj vid⸱as tur⸱falk⸱o⸱n, kiu ĵus kapt⸱is sturn⸱o⸱n. Per la flug⸱il⸱o⸱j kaj si⸱a⸱j ung⸱o⸱j ĝi ten⸱as la kri⸱ant⸱a⸱n pred⸱o⸱n sur la ter⸱o. Nur kiam mi est⸱as tre proksim⸱a kaj fot⸱as, ĝi for⸱flug⸱as kun si⸱a kapt⸱aĵ⸱o en arb⸱ar⸱o⸱n.

Ali⸱a tur⸱falk⸱o hav⸱is mal⸱pli da bon⸱ŝanc⸱o. De⸱nov⸱e mi sid⸱as en la ĉambr⸱o kaj aŭd⸱as eksplod⸱o⸱n. Flagr⸱as la elektr⸱a lum⸱o. Rigard⸱ant⸱e tra la fenestr⸱o mi vid⸱as mal⸱proksim⸱e lev⸱iĝ⸱ant⸱a⸱n nigr⸱a⸱n fum⸱o⸱n. Evident⸱e tur⸱falk⸱o post⸱flug⸱is mal⸱grand⸱a⸱n bird⸱o⸱n, tuŝ⸱is du divers⸱faz⸱a⸱j⸱n elektr⸱a⸱j⸱n line⸱o⸱j⸱n kaj tuj est⸱is rost⸱it⸱a. La rab⸱o⸱bird⸱a skelet⸱o pend⸱is pli ol unu jar⸱o⸱n en la drat⸱o⸱j.

Printemp⸱o est⸱as la sezon⸱o de la par⸱iĝ⸱o. Rival⸱o⸱j est⸱u for⸱pel⸱it⸱a⸱j. Ĉiu⸱n jar⸱o⸱n okaz⸱as sam⸱e: paru⸱o vid⸱as si⸱a⸱n spegul⸱bild⸱o⸱n en aŭt⸱a retro⸱spegul⸱o kaj sen⸱hezit⸱e atak⸱as. Sed la „ali⸱a” ident⸱e re⸱atak⸱as. Post van⸱a batal⸱o la paru⸱o salt⸱as sur la supr⸱a⸱n part⸱o⸱n de la spegul⸱o – tuj la „ali⸱a” est⸱as for! La scen⸱o ripet⸱iĝ⸱as ...

Walter KLag

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kial Egipti⸱o?

Fak⸱e bon⸱eg⸱e verk⸱it⸱a artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o sub la titol⸱o Itali⸱o plur⸱lingv⸱a: la de⸱ven⸱o de la etrusk⸱a (MONATO 2012/03, p. 20-21). Mi vol⸱us nur rimark⸱ig⸱i, ke la mumi⸱o de Zagreb⸱o, en⸱volv⸱it⸱a en koton⸱a bend⸱o, kiu en⸱ten⸱as ĉirkaŭ 1200 etrusk⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n, est⸱is trov⸱it⸱a en Egipti⸱o. Mi⸱a demand⸱o: Kial egipt⸱a mumi⸱o est⸱is en⸱volv⸱it⸱a en bend⸱o, kiu est⸱is sur⸱skrib⸱it⸱a nur per etrusk⸱a⸱j rit⸱a⸱j tekst⸱o⸱j?

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j (2)

Interes⸱a artikol⸱o de Walter Klag pri klimat⸱ŝanĝ⸱o sub la titol⸱o „Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j” (MONATO 2012/03, p. 14-15). Mi ne est⸱as fak⸱ul⸱o pri klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱j, sed laŭ mi⸱a opini⸱o ili okaz⸱is en la for⸱a pas⸱int⸱ec⸱o, kelk⸱a⸱j grand⸱a⸱j, iu⸱j pli mal⸱grand⸱a⸱j. Simpl⸱e ni ne sci⸱as pri ili. Ili regul⸱iĝ⸱as per (ne)kon⸱at⸱a⸱j natur⸱leĝ⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n la hom⸱ar⸱o ne pov⸱as influ⸱i. Tem⸱as pri kompleks⸱a sistem⸱o de laŭ⸱grad⸱a⸱j ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱j, kiu don⸱as impuls⸱o⸱n al divers⸱a⸱j hipotez⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ni dev⸱as pren⸱i en konsider⸱o⸱n kun rezerv⸱o⸱j. Iu⸱j teori⸱o⸱j pri klimat⸱ŝanĝ⸱o est⸱as interes⸱a⸱j, sed kontraŭ ĉiu teori⸱o est⸱as kvant⸱o da kontraŭ⸱argument⸱o⸱j. Ĉu rezult⸱o? Du grup⸱o⸱j da opini⸱o⸱j de fak⸱ul⸱o⸱j kaj laik⸱o⸱j: (1) katastrof⸱a perspektiv⸱o por la hom⸱ar⸱o kaj (2) mal⸱akcept⸱o de apokalips⸱a⸱j klimat⸱ŝanĝ⸱o⸱j. Tiu ĉi diskut⸱ad⸱o est⸱as tamen tut⸱e kompren⸱ebl⸱a, se ni rimark⸱as, kiel komplik⸱a est⸱as la problem⸱o.

Kelk⸱a⸱j profet⸱aĵ⸱o⸱j, ekzempl⸱e en la pas⸱int⸱ec⸱o brul⸱aĵ⸱a kriz⸱o, gigant⸱a⸱j inund⸱o⸱j kaj natur⸱a⸱j katastrof⸱o⸱j ktp montr⸱iĝ⸱is est⸱i tro⸱ig⸱it⸱a⸱j. Mi pens⸱as, ke ankaŭ katastrof⸱a⸱j antaŭ⸱dir⸱o⸱j pri klimat⸱ŝanĝ⸱o⸱j est⸱as part⸱e tro⸱ig⸱it⸱a⸱j. Esenc⸱e tem⸱as pri grand⸱eg⸱a komerc⸱o kun miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j kadr⸱e de divers⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j kaj ne⸱reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j por antaŭ⸱dir⸱o de natur⸱a⸱j katastrof⸱o⸱j. Juĝ⸱u mem! Kiel ni pov⸱as fakt⸱e antaŭ⸱dir⸱i klimat⸱ŝanĝ⸱o⸱n por la hom⸱ar⸱o post 100 jar⸱o⸱j, se ni hav⸱as grav⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n kun la preciz⸱ec⸱o de ordinar⸱a veter⸱prognoz⸱o por la ven⸱ont⸱a semajn⸱o?

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Dorm⸱u bon⸱e, viv⸱u bon⸱e

Pli kaj pli da hom⸱o⸱j spert⸱as dorm⸱o⸱problem⸱o⸱j⸱n. Tiu tem⸱o ricev⸱as mult⸱e da atent⸱o de scienc⸱ist⸱o⸱j.

Johan Verbraeken [johan verbraken] de la universitat⸱a mal⸱san⸱ul⸱ej⸱o en Antverpen⸱o (Belgi⸱o) kalkul⸱is, ke 23 % de la belg⸱o⸱j, pli aĝ⸱a⸱j ol 50 jar⸱o⸱j⸱n, barakt⸱as kun mez⸱a ĝis fort⸱a dorm⸱o⸱problem⸱o. Hodiaŭ 3,3 % ĉiu⸱tag⸱e pren⸱as dorm⸱o⸱pilol⸱o⸱n: en 2004 nur 2,9 %.

Ju pli aĝ⸱a oni est⸱as, des pli oft⸱as la dorm⸱o⸱problem⸱o⸱j. La kvant⸱o ĉe vir⸱in⸱o⸱j est⸱as du⸱obl⸱o de tiu de la vir⸱o⸱j. En Valoni⸱o (sud⸱a Belgi⸱o) oni konsum⸱as 38 % pli da dorm⸱ig⸱il⸱o⸱j ol en Flandri⸱o (nord⸱a). Mal⸱alt⸱instru⸱it⸱a⸱j hom⸱o⸱j en⸱glut⸱as la kvin⸱obl⸱o⸱n kompar⸱e al alt⸱instru⸱it⸱o⸱j.

Nokt⸱o⸱hom⸱o⸱j

Ekzist⸱as divers⸱a⸱j hom⸱tip⸱o⸱j laŭ la dorm⸱o⸱bezon⸱o. La grand⸱a pli⸱mult⸱o est⸱as dum⸱tag⸱e aktiv⸱a. Ver⸱a⸱j nokt⸱o⸱hom⸱o⸱j mal⸱oft⸱as. Sed ekzist⸱as maten⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j plej efik⸱e funkci⸱as en la antaŭ⸱tag⸱mez⸱a period⸱o, kaj vesper⸱ul⸱o⸱j. La mez⸱a vir⸱in⸱o est⸱as pli maten⸱ul⸱a ol vir⸱o. Normal⸱as, ke dek⸱kelk⸱jar⸱ul⸱o pli long⸱e dorm⸱as en la maten⸱o.

Beb⸱o⸱j pli long⸱e dorm⸱as en period⸱o de fort⸱a kresk⸱o. Tiu konstat⸱o sub⸱ten⸱as la ide⸱o⸱n, ke dorm⸱o util⸱as kiel energi⸱ŝpar⸱a temp⸱o. Por plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j ĝi⸱a signif⸱o est⸱as pli⸱ig⸱i la energi⸱rezerv⸱o⸱n kaj far⸱i ripar⸱o⸱j⸱n de la korp⸱o, inter⸱ali⸱e per stimul⸱ad⸱o de la imun⸱sistem⸱o.

Sed dorm⸱o plej grav⸱as por solid⸱ig⸱i la memor⸱o⸱n kaj la lern⸱o⸱proces⸱o⸱j⸱n. Neces⸱as period⸱o kun minimum⸱o da impuls⸱o⸱j por fiks⸱i neces⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kaj for⸱ig⸱i super⸱flu⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

Faz⸱o

En normal⸱a nokt⸱o, oni tra⸱viv⸱as kvin cikl⸱o⸱j⸱n de mal⸱profund⸱a ĝis profund⸱a dorm⸱o. La mov⸱a⸱j kapabl⸱o⸱j fiks⸱iĝ⸱as precip⸱e en la profund⸱a dorm⸱o; vid⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j dum la mal⸱profund⸱a faz⸱o.

Pierre Maquet [pjer maké] de la universitat⸱o de Lieĝ⸱o mal⸱kovr⸱is, ke jam dum⸱tag⸱e specif⸱a⸱j ĉel⸱grup⸱et⸱o⸱j est⸱as mark⸱it⸱a⸱j, kaj dum⸱nokt⸱e ili ricev⸱as special⸱a⸱n atent⸱o⸱n. Grav⸱as dorm⸱i sen⸱inter⸱romp⸱e por optimum⸱e funkci⸱i.

Kiam oni vek⸱iĝ⸱as, la proces⸱o de la memor⸱fiks⸱ad⸱o dev⸱as re⸱komenc⸱iĝ⸱i. Tio supoz⸱ebl⸱e klar⸱ig⸱as, kial mal⸱jun⸱a⸱j person⸱o⸱j perd⸱as la memor⸱kapabl⸱o⸱n: tio okaz⸱as, ĉar ili mal⸱pli bon⸱e dorm⸱as.

Televid⸱il⸱o⸱j

La mal⸱kovr⸱o de elektr⸱a⸱j lamp⸱o⸱j est⸱as katastrof⸱o por ni⸱a normal⸱a biologi⸱a cikl⸱o. Pro lum⸱o⸱poluci⸱o nun apenaŭ ankoraŭ trov⸱ebl⸱as komplet⸱a mal⸱lum⸱o. Televid⸱il⸱o⸱j kaj komput⸱il⸱o⸱j distord⸱as ni⸱a⸱n biologi⸱a⸱n horloĝ⸱o⸱n.

Konsum⸱o de kafein⸱o kaj alkohol⸱aĵ⸱o⸱j mal⸱help⸱as nokt⸱a⸱n ripoz⸱o⸱n, precip⸱e ĉe mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j. Sed plej mal⸱san⸱ig⸱a montr⸱iĝ⸱as la nokt⸱a uz⸱o de soci⸱a⸱j komunik⸱il⸱o⸱j: pli kaj pli da hom⸱o⸱j kun⸱pren⸱as si⸱a⸱n iPad en la lit⸱o⸱n.

Labor⸱ist⸱o⸱j

Ankaŭ la konsekvenc⸱o⸱j est⸱as alarm⸱a⸱j. Unu kvin⸱on⸱o de la trafik⸱akcident⸱o⸱j ver⸱ŝajn⸱e ŝuld⸱iĝ⸱as al dorm⸱o⸱mank⸱o. Hom⸱o⸱j, kiu⸱j dorm⸱as tro mal⸱mult⸱e, viv⸱as pli mal⸱long⸱e kaj hav⸱as pli da kor- kaj angi⸱o-problem⸱o⸱j. Tio valid⸱as ankaŭ por nokt⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j. Mank⸱o de dorm⸱o stimul⸱as mal⸱sat⸱o⸱sent⸱o⸱n kaj do rilat⸱as al la kresk⸱o de dik⸱ec⸱o en la nun⸱temp⸱a soci⸱o.

Pro la grav⸱ec⸱o de la dorm⸱o por bon⸱e viv⸱i okaz⸱as pli kaj pli da esplor⸱o⸱j rilat⸱e al dorm⸱ad⸱o. Mult⸱a⸱j hipotez⸱o⸱j rest⸱as ne⸱cert⸱a⸱j kaj mult⸱a⸱j demand⸱o⸱j ne⸱solv⸱it⸱a⸱j. Sed saĝ⸱a hom⸱o supoz⸱ebl⸱e ne atend⸱as la scienc⸱ist⸱a⸱j⸱n raport⸱o⸱j⸱n por konsci⸱i, kiom grav⸱as bon⸱a dorm⸱o kaj kio mal⸱help⸱as ĝi⸱n.

Iv⸱o DURWAEL

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Iv⸱o Durwael el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mart⸱in centr⸱o de la slovak⸱a kultur⸱o

Mart⸱in (latin⸱e Sanctus Mart⸱in⸱us, dum la period⸱o de Aŭstri⸱o-Hungari⸱o hungar⸱e Turócszentmárton, german⸱e Turz-Sankt Mart⸱in) est⸱as bel⸱eg⸱a kaj modern⸱a distrikt⸱a urb⸱o kun 60 000 loĝ⸱ant⸱o⸱j, situ⸱ant⸱a en la nord-okcident⸱a Slovaki⸱o.

La urb⸱o spegul⸱as ne nur la riĉ⸱a⸱n histori⸱o⸱n de la slovak⸱a naci⸱o, sed prezent⸱as ankaŭ mult⸱fac⸱et⸱a⸱n ebl⸱o⸱n por feri⸱ad⸱o. La urb⸱o est⸱as ideal⸱a el⸱ir⸱punkt⸱o por ek⸱kon⸱i la bel⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de la Mart⸱in-region⸱o, nom⸱at⸱a „Turiec-ĝarden⸱et⸱o” (pro la river⸱o Turiec, kiu tra⸱flu⸱as la distrikt⸱o⸱n Mart⸱in).

Mart⸱in propon⸱as por tur⸱ist⸱o⸱j admir⸱ind⸱a⸱n natur⸱o⸱n kun ebl⸱o⸱j por somer⸱a kaj vintr⸱a turism⸱o, bicikl⸱ad⸱o kaj mont⸱ar⸱bicikl⸱ad⸱o, ski⸱teren⸱o⸱j kun ski⸱lift⸱o⸱j por ski⸱ist⸱o⸱j. Tur⸱ist⸱o⸱j pov⸱as vizit⸱i divers⸱a⸱j⸱n muze⸱o⸱j⸱n (tre kon⸱at⸱a⸱j est⸱as la muze⸱o de la slovak⸱a vilaĝ⸱o, www.skanzenmartin.sk, kaj la muze⸱o de la pentr⸱ist⸱o Mart⸱in Benk⸱a) kaj ali⸱a⸱j⸱n vid⸱ind⸱aĵ⸱o⸱j⸱n en la urb⸱o.

Histori⸱o

La unu⸱a skrib⸱a menci⸱o pri Mart⸱in datum⸱as de la jar⸱o 1264. La urb⸱o⸱nom⸱o de⸱ven⸱as de la nom⸱o de la urb⸱a preĝ⸱ej⸱o. Mart⸱in far⸱iĝ⸱is urb⸱o en 1340. La hus⸱an⸱o⸱j brul⸱ig⸱is ĝi⸱n en 1433, sed la urb⸱o evolu⸱is kaj en 1489 akir⸱is ankaŭ rajt⸱o⸱j⸱n de kamp⸱urb⸱o. En 1861 en Mart⸱in okaz⸱is grand⸱a kun⸱ven⸱o de slovak⸱o⸱j, en kiu oni postul⸱is aŭtonomi⸱o⸱n de la slovak⸱a naci⸱o. En tiu period⸱o la urb⸱o trans⸱form⸱iĝ⸱is en grav⸱a⸱n centr⸱o⸱n de slovak⸱a kultur⸱o, politik⸱o, scienc⸱o kaj art⸱o.

En 1863 oni fond⸱is en Mart⸱in la Slovak⸱a⸱n Fond⸱aĵ⸱o⸱n (slovak⸱e Matica slovenská) kiel simbol⸱o⸱n de la slovak⸱a naci⸱a kultur⸱a konsci⸱o sub la hungar⸱a reg⸱ad⸱o. La fond⸱a statut⸱o est⸱is aprob⸱it⸱a la 21an de aŭgust⸱o 1862 far⸱e de la aŭstr⸱a-hungar⸱a imperi⸱estr⸱o Francisk⸱o Jozefo. La unu⸱a prezid⸱ant⸱o far⸱iĝ⸱is la katolik⸱a episkop⸱o Štefan Moyzes [ŝtefan mojzes]. En 1875 la hungar⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o ferm⸱is la fond⸱aĵ⸱o⸱n kaj konfisk⸱is ĝi⸱a⸱n kapital⸱o⸱n. Post la ek⸱est⸱o de Ĉeĥ⸱o⸱slovaki⸱o ĝi est⸱is re⸱fond⸱it⸱a en 1919. Al la Slovak⸱a Fond⸱aĵ⸱o aparten⸱as hodiaŭ inter⸱ali⸱e ankaŭ la Patr⸱o⸱land⸱a Muze⸱o, Slovak⸱a Literatur⸱a Institut⸱o, Slovak⸱a Histori⸱a Institut⸱o, Naci⸱a Institut⸱o de la slovak⸱a Lingv⸱o kaj Literatur⸱o ktp.

La blazon⸱o de la urb⸱o Mart⸱in prezent⸱as or⸱har⸱a⸱n kavalir⸱o⸱n (Sankt⸱a Marten⸱o), sid⸱ant⸱a⸱n sur arĝent⸱a ĉeval⸱o kontraŭ blu⸱a fon⸱o. Per la mal⸱dekstr⸱a man⸱o li lev⸱as ruĝ⸱a⸱n mantel⸱o⸱n, en la dekstr⸱a man⸱o ten⸱as glav⸱o⸱n. Antaŭ li⸱a ĉeval⸱o genu⸱as almoz⸱ul⸱o. Laŭ leg⸱end⸱o Mart⸱in est⸱is romi⸱a soldat⸱o ĉirkaŭ la jar⸱o 338 en la franc⸱a urb⸱o Amiens. Iu⸱n vintr⸱a⸱n tag⸱o⸱n ĉe la urb⸱o⸱pord⸱eg⸱o de Amiens li renkont⸱is almoz⸱ul⸱o⸱n, kiu apenaŭ est⸱is vest⸱it⸱a kaj tre frost⸱is. Mart⸱in – per si⸱a glav⸱o – divid⸱is si⸱a⸱n mantel⸱o⸱n en du du⸱on⸱o⸱j⸱n kaj don⸱is unu el ili al la almoz⸱ul⸱o. Tiu⸱n ag⸱o⸱n prezent⸱as la urb⸱a blazon⸱o.

Tre frukt⸱o⸱don⸱a est⸱as la kun⸱labor⸱o de la urb⸱o Mart⸱in kun la eŭrop⸱a⸱j ĝemel⸱urb⸱o⸱j Jičín (Ĉeĥi⸱o), Karviná (Ĉeĥi⸱o), Gotha (Germani⸱o), Hoogeveen (Nederland⸱o), Kalisz (Pol⸱land⸱o), Baĉki Petrovac (Serbi⸱o).

Esperanto-ag⸱ad⸱o

En Mart⸱in riĉ⸱a⸱n histori⸱o⸱n hav⸱as ankaŭ la Esperanto-mov⸱ad⸱o. En 1907 ĉi tie est⸱is el⸱don⸱it⸱a la unu⸱a lern⸱o⸱libr⸱o de Esperant⸱o por slovak⸱o⸱j, „Fundament⸱o de Esperant⸱o”. Post cent jar⸱o⸱j, en maj⸱o 2007 en Mart⸱in okaz⸱is kongres⸱o de Slovaki⸱a Esperant⸱a Federaci⸱o (SKEF).

En la naci⸱a tomb⸱ej⸱o, kiu⸱n oni fond⸱is fin⸱e de la 18a jar⸱cent⸱o kiel urb⸱a⸱n tomb⸱ej⸱o⸱n kaj en 1967 proklam⸱is kiel Naci⸱a⸱n tomb⸱ej⸱o⸱n kaj naci⸱a⸱n kultur⸱memor⸱ej⸱o⸱n, est⸱as en⸱tomb⸱ig⸱it⸱a⸱j ankaŭ kon⸱at⸱a⸱j slovak⸱a⸱j esperant⸱ist⸱o⸱j, kiel la pentr⸱ist⸱o kaj grafik⸱ist⸱o Mart⸱in Benk⸱a, la verk⸱ist⸱o Július Barč-Iv⸱a⸱n [barĉ-iv⸱a⸱n], la muzik⸱verk⸱ist⸱o kaj grand⸱a propagand⸱ist⸱o de Esperant⸱o Ján Valašťan-Dolinský [valaŝtan-dolinski], la kurac⸱ist⸱o kaj admir⸱ant⸱o de Esperant⸱o Ľudovít Izák, la honor⸱a membr⸱o de UEA Eduard Vladimír Tvarožek [tvaroĵek], kiu aŭtor⸱is lern⸱o⸱libr⸱o⸱j⸱n por slovak⸱o⸱j („Esperant⸱o en 14 lecion⸱o⸱j”), verk⸱is poezi⸱e, proz⸱e, didaktik⸱e kaj dram⸱e („Ni lud⸱as teatr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n”, „Sol⸱a en sun⸱sub⸱ir⸱o”, „Skiz⸱o de la Esperant⸱a literatur⸱o”, kaj ali⸱a⸱j).

Bedaŭr⸱ind⸱e en la urb⸱o ne est⸱as Esperanto-broŝur⸱o. Sed la turism⸱a ofic⸱ej⸱o, kiu trov⸱iĝ⸱as en la ĉef⸱plac⸱o de Mart⸱in, dispon⸱ig⸱as fremd⸱lingv⸱a⸱j⸱n broŝur⸱o⸱j⸱n. Vizit⸱ant⸱o⸱j pov⸱as trov⸱i inform⸱o⸱j⸱n ankaŭ per Inter⸱ret⸱o (www.mart⸱in.sk).

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Fikci⸱a⸱j fiŝ⸱o⸱j

Antaŭ kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j la ital⸱a justic⸱o rid⸱ind⸱ig⸱is si⸱n, kiam tribunal⸱o de Napol⸱o, pri⸱trakt⸱ant⸱e kaz⸱o⸱n pri fals⸱ad⸱o de vest⸱aĵ⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j akcesor⸱aĵ⸱o⸱j Disney, erar⸱e kun⸱vok⸱is – kiel ofend⸱it⸱a⸱n parti⸱o⸱n – Miĉjo Mus⸱o-n, Donald⸱o Anas⸱o-n kaj ali⸱a⸱j⸱n „person⸱o⸱j⸱n” kre⸱it⸱a⸱j⸱n de la karikatur⸱ist⸱o Walt Disney. Tem⸱is pri sen⸱vol⸱a erar⸱o, kiu tamen re⸱eĥ⸱is almenaŭ en Itali⸱o.

Io simil⸱a okaz⸱is mez⸱e de mart⸱o, ĉi-foj⸱e kadr⸱e de Eŭrop⸱a Uni⸱o. La plej mir⸱ig⸱a fakt⸱o est⸱as tamen, ke nun ne tem⸱is pri erar⸱o, sed pri intenc⸱o. Spit⸱e al tio, ke laŭ proverb⸱o „hund⸱o ne manĝ⸱as hund⸱o⸱n”, la grek⸱a komision⸱an⸱o de EU pri fiŝ⸱ad⸱o, Maria Daganaki, en kun⸱sid⸱o pri bi⸱o⸱divers⸱ec⸱o en Mediterane⸱o, mal⸱kaŝ⸱e kritik⸱is kutim⸱o⸱j⸱n de la plej fam⸱a polic⸱a komisar⸱o de la nun⸱temp⸱a ital⸱a literatur⸱o.

Aventur⸱o⸱j

La nom⸱o de la komisar⸱o est⸱as Salv⸱o Montalbano kaj li⸱a⸱j aventur⸱o⸱j est⸱as traduk⸱it⸱a⸱j en mult⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n. Li est⸱is ankaŭ protagonist⸱o en la last⸱a jar⸱dek⸱o de plur⸱a⸱j film⸱o⸱j por televid⸱o.

Unu el la kutim⸱o⸱j de komisar⸱o Montalbano est⸱as manĝ⸱i alvus⸱o⸱j⸱n, t.e. mal⸱grand⸱a⸱j⸱n fiŝ⸱o⸱j⸱n, laŭ lok⸱a tradici⸱o, kiu⸱n Daganaki pri⸱skrib⸱is ne⸱akcept⸱ind⸱a. Manĝ⸱i fiŝ⸱et⸱o⸱j⸱n aŭ mal⸱permes⸱it⸱a⸱n ĉas⸱aĵ⸱o⸱n est⸱as la sam⸱a afer⸱o, laŭ la komision⸱an⸱o de EU, kiu ebl⸱e prav⸱as, sed surpriz⸱e ne disting⸱as inter real⸱o kaj fikci⸱o.

Daganaki, kiu ŝajn⸱e hav⸱as neni⸱o⸱n pli serioz⸱a⸱n por si⸱n okup⸱i, kvankam ŝi ven⸱as de land⸱o (Greki⸱o) en plen⸱a kriz⸱o, eĉ send⸱is al Andre⸱a Camilleri, verk⸱int⸱o de la Montalbano-libr⸱o⸱j, oficial⸱a⸱n leter⸱o⸱n.

Mal⸱virt⸱o

Ŝi postul⸱is, en la nom⸱o de EU kaj, ide⸱e, de ĉiu⸱j mond⸱a⸱j best⸱o⸱protekt⸱em⸱ul⸱o⸱j, tuj⸱a⸱n el⸱ig⸱o⸱n el ven⸱ont⸱a⸱j roman⸱o⸱j de tiu mal⸱virt⸱o. Ne⸱kred⸱em⸱e, la aŭtor⸱o respond⸱is, ke tem⸱as pri fikci⸱ul⸱o, pri hom⸱o, kiu ne ekzist⸱as en la real⸱o.

Li al⸱don⸱is, ke est⸱as mir⸱ig⸱e, ke, inter tiom da problem⸱o⸱j, kia⸱j⸱n Eŭrop⸱o last⸱a⸱temp⸱e al⸱front⸱as, unu⸱op⸱a kutim⸱o de ceter⸱e kuraĝ⸱a (kaj kiel ajn fikci⸱a!) komisar⸱o far⸱iĝ⸱as tem⸱o de inter⸱naci⸱a konferenc⸱o kaj eĉ indign⸱ig⸱as la eŭrop⸱a⸱j⸱n aŭtoritat⸱o⸱j⸱n. Oni ne pov⸱as juĝ⸱i literatur⸱a⸱n person⸱o⸱n laŭ normal⸱a⸱j kriteri⸱o⸱j, li asert⸱is. Do li tut⸱e ne intenc⸱as ced⸱i al la grek⸱a politik⸱ist⸱in⸱o.

Cenzur⸱o

Ali⸱flank⸱e, se oni akcept⸱us tia⸱n en⸱met⸱iĝ⸱o⸱n aŭ (ĉu anakronism⸱a⸱n?) cenzur⸱o⸱n, oni dev⸱us mal⸱ebl⸱ig⸱i ankaŭ la dis⸱vast⸱ig⸱o⸱n de verk⸱o⸱j, kia⸱j Drak⸱ul⸱o (suĉ⸱ant⸱a la sang⸱o⸱n de si⸱a⸱j viktim⸱o⸱j), Arsen⸱o Lupen⸱o (ŝtel⸱ist⸱o) kaj ali⸱a⸱j. Montalbano almenaŭ solv⸱as plej mal⸱facil⸱a⸱j⸱n kaz⸱o⸱j⸱n, triumf⸱ig⸱ant⸱e la justic⸱o⸱n en region⸱o (Sicili⸱o) karakteriz⸱it⸱a de mult⸱jar⸱a ĉe⸱est⸱o de mafi⸱o kaj ali⸱a⸱j soci⸱a⸱j plag⸱o⸱j.

Kio⸱n li far⸱as en la liber⸱temp⸱o, en si⸱a hejm⸱o aŭ en ajn⸱a gast⸱ej⸱o/restoraci⸱o, tio rilat⸱as al li⸱a privat⸱a viv⸱o. Fiŝ⸱et⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j best⸱o⸱j ja rajt⸱as viv⸱i, sed ekzist⸱as eg⸱e pli grav⸱a⸱j krim⸱o⸱j ol fiŝ-manĝ⸱ad⸱o.

Rid⸱ind⸱ec⸱o

Iu⸱j mal⸱e opini⸱as, tro⸱taks⸱ant⸱e la afer⸱o⸱n, ke li don⸱as mal⸱bon⸱a⸱n ekzempl⸱o⸱n al la leg⸱ant⸱ar⸱o. Oni ja vid⸱as, ne unu⸱a⸱foj⸱e, ke la bon⸱mor⸱ec⸱o kaj rekt⸱ec⸱o flank⸱e de eŭrop⸱a⸱j instituci⸱o⸱j foj⸱foj⸱e fal⸱ig⸱as ili⸱n en rid⸱ind⸱ec⸱o⸱n.

Laŭ ili, ekzempl⸱e, la ĉef⸱a problem⸱o de Itali⸱o est⸱as, ke pli⸱mult⸱o de ĝi⸱a⸱j tradici⸱a⸱j fromaĝ⸱o⸱j est⸱as ne⸱sekur⸱a⸱j el higien⸱a vid⸱punkt⸱o. Sam⸱temp⸱e en Eŭrop⸱o sen⸱labor⸱ec⸱o kaj mal⸱riĉ⸱ec⸱o – real⸱a⸱j problem⸱o⸱j de la real⸱a viv⸱o, eg⸱e mal⸱proksim⸱e de imag⸱it⸱a⸱j regal⸱ad⸱o⸱j kaj festen⸱o⸱j – plu dis⸱vast⸱iĝ⸱as.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mizer⸱ig⸱a petrol⸱o

Mizer⸱o kaj petrol⸱o: kombin⸱o mal⸱ebl⸱a, oni dir⸱us, en epok⸱o de alt⸱eg⸱a⸱j petrol⸱prez⸱o⸱j. Kombin⸱o tamen ebl⸱a en la sud⸱a Itali⸱o, en region⸱o kiu – per ambaŭ si⸱a⸱j nom⸱o⸱j (ital⸱e: Lucania kaj Basilicata) – apenaŭ est⸱as kon⸱at⸱a inter⸱naci⸱e, kvankam est⸱ant⸱e pli grand⸱a ol land⸱o⸱j kiel Kipr⸱o aŭ Montenegr⸱o, kvankam flos⸱ant⸱e sur laŭ⸱dir⸱e la plej grand⸱a petrol⸱a kaj gas⸱a vejn⸱o de la kontinent⸱a Eŭrop⸱o.

Kvazaŭ freŝ⸱a akv⸱o

La loĝ⸱ant⸱o⸱j de Val d'Agr⸱i – la val⸱o, en kiu petrol⸱o ie ŝpruc⸱as eĉ spontane⸱e, kvazaŭ freŝ⸱a akv⸱o – long⸱e kred⸱is je la promes⸱o⸱j de ne⸱dank⸱em⸱a ŝtat⸱o, rev⸱ant⸱e, ke Bazilikato far⸱iĝ⸱os io simil⸱a al Arab⸱a Emir⸱land⸱o. „Saud⸱a Lukani⸱o” oni foj⸱foj⸱e nom⸱as, ŝerc⸱ant⸱e, tiu⸱n ĉi region⸱o⸱n, sed la hom⸱o⸱j plu per⸱labor⸱as la strikt⸱a⸱j⸱n viv⸱rimed⸱o⸱j⸱n pioĉ⸱ant⸱e la ter⸱o⸱n kaj produkt⸱ant⸱e frukt⸱o⸱j⸱n, oliv⸱o⸱j⸱n kaj miel⸱o⸱n, ne mal⸱sam⸱e ol en la pas⸱int⸱a⸱j jar⸱cent⸱o⸱j. La unu⸱nur⸱a diferenc⸱o est⸱as, ke ili hav⸱as poŝ⸱telefon⸱o⸱n en la poŝ⸱o kaj cifer⸱ec⸱a⸱n televid⸱o⸱n en la hejm⸱o.

Pint⸱o kaj kalkan⸱um⸱o

Ni trov⸱iĝ⸱as inter la pint⸱o kaj la kalkan⸱um⸱o de la tiel nom⸱at⸱a bot⸱o (la form⸱o de Itali⸱o sur geografi⸱a map⸱o). La hom⸱o⸱j sen⸱iluzi⸱iĝ⸱is, kaj jam mal⸱plen⸱iĝ⸱is la vilaĝ⸱o⸱j. La promes⸱o⸱j ne est⸱as plen⸱um⸱it⸱a⸱j, kaj tiu ĉi region⸱o est⸱as lac⸱a pro atend⸱ad⸱o. La jun⸱ul⸱o⸱j postul⸱as est⸱ont⸱ec⸱o⸱n kaj cert⸱ec⸱o⸱n, kaj, ĉiam pli oft⸱e, dev⸱as serĉ⸱i ili⸱n ali⸱lok⸱e, en la riĉ⸱a Nord⸱o ekzempl⸱e, aŭ eĉ ekster⸱land⸱e, adiaŭ⸱ant⸱e la dom⸱o⸱j⸱n kaj la vilaĝ⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ebl⸱e neniam far⸱iĝ⸱os metropol⸱o⸱j. La kial⸱o? Cert⸱e ne la kvalit⸱o de la petrol⸱o, kiu est⸱as tre alt⸱a. Val d'Agr⸱i hav⸱as 47 put⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j gard⸱as 465 milion⸱o⸱j⸱n da barel⸱o⸱j, el kiu⸱j nur 11 milion⸱o⸱j est⸱as ekstrakt⸱it⸱a⸱j dum la last⸱a⸱j 15-16 jar⸱o⸱j. Laŭ la nun⸱a val⸱or⸱o (90-100 dolar⸱o⸱j por barel⸱o), tio est⸱as trezor⸱o de preskaŭ 50 miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j.

Sed ne ĉio bril⸱ant⸱a est⸱as diamant⸱o, oni asert⸱as, kaj tio apart⸱e valid⸱as en la kaz⸱o de Bazilikato. La iam⸱a ŝtat⸱a kompani⸱o En⸱i (akir⸱it⸱a de la rus⸱a Gazprom en 2007) destin⸱as al la region⸱o tantiem⸱o⸱j⸱n inter la plej mal⸱alt⸱a⸱j de la mond⸱o: nur 7 %, kaj eĉ nur 4 % en la okaz⸱o⸱j, en kiu⸱j la petrol⸱o est⸱as ekspluat⸱at⸱a sur⸱mar⸱e. Est⸱as bagatel⸱o, se oni konsider⸱as, ke jam en 1957 la fond⸱int⸱o de En⸱i, Enrico Mattei, konsider⸱is ofend⸱a la 15 %, kiu⸱j⸱n la tiel nom⸱at⸱a⸱j „Sep frat⸱in⸱o⸱j” (la sep grand⸱a⸱j petrol⸱kompani⸱o⸱j, kiu⸱j tiam reg⸱is la merkat⸱o⸱n) destin⸱is al la produkt⸱ant⸱a⸱j land⸱o⸱j, parol⸱ant⸱e pri „re⸱memor⸱aĵ⸱o⸱j imperi⸱ism⸱a⸱j kaj koloni⸱ism⸱a⸱j”, kaj ke en Venezuel⸱o, Bolivi⸱o kaj Ekvador⸱o la kontrakt⸱o⸱j est⸱as nun⸱temp⸱e re⸱trakt⸱at⸱a⸱j por port⸱i la tantiem⸱o⸱j⸱n al pli ol 50 %.

Mank⸱as gas⸱o⸱dukt⸱o⸱j

Pli avantaĝ⸱a⸱j ŝajn⸱as la akord⸱o⸱j inter la region⸱o Bazilikato kaj la kompani⸱o⸱j Total, Esso kaj Shell rilat⸱e la vejn⸱o⸱j⸱n de Temp⸱a Rossa. Ili inter⸱ali⸱e dev⸱as hav⸱ig⸱i al la region⸱o nov⸱ig⸱a⸱n sistem⸱o⸱n por la kontrol⸱ad⸱o de la medi⸱o kaj sen⸱pag⸱a⸱n proviz⸱ad⸱o⸱n al la region⸱a energi⸱a kompani⸱o de la tut⸱a ekstrakt⸱at⸱a natur⸱gas⸱o (minimum⸱e 750 milion⸱o⸱j da metr⸱o⸱j kub⸱a⸱j), kun sekv⸱a rabat⸱o (almenaŭ dek⸱procent⸱a) por la lok⸱ul⸱o⸱j (ne mult⸱a⸱j) jam konekt⸱it⸱a⸱j al la gas⸱a ret⸱o. Mal⸱mult⸱e⸱kost⸱a gas⸱o ja hav⸱ebl⸱as, sed kie⸱n ĝi ir⸱u, se mank⸱as gas⸱o⸱dukt⸱o⸱j?

Tio est⸱as nur unu el la mult⸱a⸱j paradoks⸱o⸱j de tiu ĉi ceter⸱e al⸱log⸱a region⸱o, kis⸱at⸱a de la mar⸱o kaj de la sun⸱o (en la urb⸱et⸱o Maratea est⸱as eĉ grand⸱a statu⸱o de Krist⸱o sur la mar⸱o, simil⸱a al la brazil⸱a), sed ankoraŭ ne de la bon⸱ŝanc⸱o. Ebl⸱e kulp⸱as la region⸱o nur pro tio, ke ĝi trov⸱iĝ⸱as en Itali⸱o, kiu invest⸱is eĉ ne unu cend⸱o⸱n en infra⸱struktur⸱o⸱j, kiu ne kre⸱is la premis⸱o⸱j⸱n por la en⸱sorb⸱o de la lok⸱a⸱j labor⸱ant⸱o⸱j, kiu rifuz⸱as konsent⸱i favor⸱a⸱n kredit⸱o⸱n al la entrepren⸱ist⸱o⸱j, kaj ital⸱a⸱j kaj fremd⸱a⸱j, kiu⸱j vol⸱us invest⸱i en sud⸱a Itali⸱o.

Strang⸱a paradoks⸱o

La prez⸱o de la benzin⸱o, pro iu strang⸱a paradoks⸱o, ne mal⸱kresk⸱is, kaj la hom⸱o⸱j daŭr⸱e el⸱migr⸱as, kiel en la vilaĝ⸱o Grumento Nov⸱a, kiu en la last⸱a⸱j 15 jar⸱o⸱j perd⸱is kvar⸱on⸱o⸱n de si⸱a⸱j 2500 loĝ⸱ant⸱o⸱j, dum el la tut⸱a Bazilikato (570 000 loĝ⸱ant⸱o⸱j en⸱tut⸱e) mal⸱proksim⸱iĝ⸱as de la „petrol⸱ej⸱o” 4000 ul⸱o⸱j ĉiu⸱jar⸱e.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Vent⸱o amik⸱ec⸱a

Kadr⸱e de la tag⸱o de sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o de Greki⸱o (la 25a de mart⸱o) okaz⸱is plur⸱a⸱j event⸱o⸱j ankaŭ en Tiran⸱o, Albanio. Tem⸱is inter⸱ali⸱e pri libr⸱o⸱ekspozici⸱o kun 600 titol⸱o⸱j kaj konferenc⸱o pri lingv⸱a⸱j kaj kultur⸱a⸱j esplor⸱o⸱j alban⸱a⸱j-grek⸱a⸱j kaj pri la influ⸱o de la grek⸱a ekonomi⸱a kriz⸱o en Albanio.

Inkluziv⸱it⸱a⸱j est⸱is ankaŭ kanzon⸱o⸱j, film⸱o⸱j, fot⸱o⸱j kaj pentr⸱aĵ⸱o⸱j. Ne forges⸱it⸱a⸱j est⸱is kuir⸱art⸱o⸱j grek⸱a kaj mediterane⸱a.

Invad⸱o

Dum 80 jar⸱o⸱j (1912-1992) la rilat⸱o⸱j de ambaŭ land⸱o⸱j est⸱is problem⸱a⸱j pro la grek⸱a aneks⸱o de alban⸱a⸱j teritori⸱o⸱j kaj la ital⸱a invad⸱o de Greki⸱o en 1940 el teritori⸱o antaŭ⸱e okup⸱it⸱a de Albanio.

Post 1992 ek⸱blov⸱is amik⸱ec⸱a vent⸱o. Okaz⸱is divers⸱a⸱j inter⸱ŝanĝ⸱o⸱j ne nur ekonomi⸱a⸱j kaj politik⸱a⸱j, sed ankaŭ kultur⸱a⸱j kaj hom⸱a⸱j. La pli⸱mult⸱o de la alban⸱a⸱j el⸱migr⸱int⸱o⸱j loĝ⸱as en la najbar⸱a Greki⸱o, ekzempl⸱e 400 000 en Aten⸱o.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Vintr⸱a varm⸱o hom⸱a

En la nord⸱a Japani⸱o – la nord⸱a part⸱o de Honŝu⸱o (la plej grand⸱a insul⸱o en la japan⸱a insul⸱ar⸱o) kaj Hokajd⸱o (la plej nord⸱a insul⸱o en la japan⸱a insul⸱ar⸱o), kiu aparten⸱as al mult⸱neĝ⸱a region⸱o, la loĝ⸱ant⸱o⸱j kutim⸱as al mal⸱varm⸱a kaj neĝ⸱a kli⸱mat⸱o. Tamen ĉi-jar⸱e grand⸱a neĝ⸱o⸱fal⸱o surpriz⸱is eĉ ili⸱n.

Mi loĝ⸱as en et⸱a urb⸱o en la centr⸱a Hokajd⸱o. Vintr⸱e la loĝ⸱ant⸱o⸱j dev⸱as preskaŭ ĉiu⸱maten⸱e for⸱ŝovel⸱i neĝ⸱o⸱n de antaŭ la en⸱ir⸱ej⸱o de la dom⸱o⸱j. Oft⸱e ili dev⸱as „el⸱fos⸱i” si⸱a⸱n aŭt⸱o⸱n ekster⸱e park⸱um⸱it⸱a⸱n. Tio est⸱as kutim⸱a labor⸱o dum vintr⸱o, kiu daŭr⸱as ĉ. kvin monat⸱o⸱j⸱n.

Profund⸱is

Tamen en la last⸱a vintr⸱o la kutim⸱a labor⸱o mult⸱obl⸱e pez⸱iĝ⸱is pro neĝ⸱eg⸱o. Fin⸱e de februar⸱o la neĝ⸱o profund⸱is unu metr⸱o⸱n kaj du⸱on⸱o⸱n (en la antaŭ⸱a vintr⸱o iom sub du⸱on⸱metr⸱o). Fal⸱is en⸱tut⸱e pli ol 13 m (antaŭ⸱e 6 m).

La guberni⸱o Hokajd⸱o rezerv⸱is naŭ miliard⸱o⸱j⸱n da en⸱o⸱j por for⸱ig⸱i neĝ⸱o⸱n. Tiu ĉi sum⸱o el⸱ĉerp⸱iĝ⸱is jam fru⸱e dum la vintr⸱o. La guberni⸱o al⸱don⸱is pli⸱a⸱j⸱n 1,4 miliard⸱o⸱j⸱n da en⸱o⸱j, sed al mult⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j fin⸱e ne sufiĉ⸱is mon⸱rimed⸱o⸱j.

Sufer⸱is la viv⸱o de la loĝ⸱ant⸱o⸱j. Oft⸱e romp⸱iĝ⸱is sen⸱hom⸱a⸱j dom⸱o⸱j pro la pez⸱o de la neĝ⸱o. Hom⸱o⸱j vund⸱iĝ⸱is, kaj unu eĉ mort⸱is, kiam ili prov⸱is for⸱ŝovel⸱i neĝ⸱o⸱n de sur tegment⸱o⸱j. Kresk⸱is la nombr⸱o de trafik⸱akcident⸱o⸱j kaj en Hokajd⸱o halt⸱is pro la neĝ⸱o 1700 trajn⸱serv⸱o⸱j.

Pli⸱firm⸱ig⸱is

Tamen la sever⸱a vintr⸱o hav⸱is ali⸱senc⸱e favor⸱a⸱n flank⸱o⸱n. Ĝi pli⸱firm⸱ig⸱is la hom⸱a⸱n kun⸱labor⸱em⸱o⸱n. Ekzempl⸱e, en januar⸱o mi kun mi⸱a⸱j famili⸱an⸱o⸱j mal⸱est⸱is hejm⸱e dum unu semajn⸱o. Kiam ni re⸱ven⸱is, ni trov⸱is la en⸱ir⸱ej⸱o⸱n de ni⸱a dom⸱o sen⸱neĝ⸱a.

„Kiu far⸱is tio⸱n por ni?” mi demand⸱is mi⸱a⸱n edz⸱o⸱n. Ni al⸱port⸱is donac⸱o⸱n al najbar⸱o kaj demand⸱is pri la bon⸱kor⸱ec⸱o. La najbar⸱o respond⸱is: „Mi far⸱is. Ne grav⸱as.” Ni ripet⸱e dank⸱salut⸱is. Tia⸱manier⸱e pli⸱fort⸱iĝ⸱as hom⸱a⸱j lig⸱o⸱j.

Sever⸱a nord⸱a kli⸱mat⸱o neces⸱ig⸱as inter⸱help⸱o⸱n. Mi esper⸱as, ke tia kun⸱labor⸱em⸱o ne est⸱os forges⸱it⸱a kiel por⸱temp⸱a furor⸱o.

KAWAI Yuka

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Kawai Yuka el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Alianc⸱an⸱o⸱j jam de jar⸱cent⸱o⸱j

Okaz⸱e de la 90a dat⸱re⸱ven⸱o de la star⸱ig⸱o de diplomati⸱a⸱j rilat⸱o⸱j inter Albanio kaj Hungari⸱o, la alban⸱a ĉef⸱ministr⸱o Sal⸱i Berisha, vizit⸱ant⸱e Hungari⸱o⸱n, part⸱o⸱pren⸱is divers⸱a⸱j⸱n solen⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

Kadr⸱e de ekspozici⸱o pri la diplomati⸱a⸱j rilat⸱o⸱j est⸱as sub⸱skrib⸱it⸱a⸱j trakt⸱at⸱o⸱j ekonomi⸱a⸱j kaj kultur⸱a⸱j inter la du land⸱o⸱j. Mal⸱ferm⸱it⸱a en Budapeŝt⸱o est⸱as ankaŭ katedr⸱o pri la alban⸱a lingv⸱o.

Alban⸱o⸱j kaj hungar⸱o⸱j est⸱as alianc⸱an⸱o⸱j jam de la 15a jar⸱cent⸱o. Komenc⸱e de la 20a, ĝust⸱e en Hungari⸱o, la ŝtat⸱a sekretari⸱o Hadik kaj la ministr⸱o Berchtold sub⸱ten⸱is baldaŭ⸱a⸱n sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o⸱n de Albanio.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Fajr⸱o⸱brigad⸱an⸱a⸱j uniform⸱o⸱j

Unik⸱a kolekt⸱o de fajr⸱o⸱brigad⸱an⸱a⸱j uniform⸱o⸱j trov⸱iĝ⸱as en la slovak⸱a urb⸱o Mart⸱in (urb⸱o⸱part⸱o Priekopa), situ⸱ant⸱a je ĉirkaŭ 230 km nord⸱e de Bratislav⸱o.

En la depon⸱ej⸱o de fajr⸱o⸱brigad⸱a muze⸱o oni pov⸱as rigard⸱i 60 ceremoni⸱a⸱j⸱n kaj labor⸱a⸱j⸱n uniform⸱o⸱j⸱n de fajr⸱o⸱brigad⸱an⸱o⸱j el 25 land⸱o⸱j. La plej rar⸱a⸱j kaj mal⸱oft⸱a⸱j uniform⸱o⸱j est⸱as el Indonezi⸱o, Sud-Afrik⸱o kaj Florid⸱o (Uson⸱o). Laŭ la direktor⸱o de la fajr⸱o⸱brigad⸱a muze⸱o, Miroslav Pokrievka, la muze⸱o klopod⸱as akir⸱i uniform⸱o⸱j⸱n ankaŭ el Itali⸱o, Svis⸱land⸱o, Norvegi⸱o, Briti⸱o, Portugali⸱o kaj Ukraini⸱o.

Interes⸱o⸱n pri pli vast⸱a kun⸱labor⸱o esprim⸱is jam muze⸱o⸱j el Madrid⸱o (Hispani⸱o), Norrköping (Svedi⸱o), Tul⸱a (Rusi⸱o) kaj Berlin⸱o (Germani⸱o). La muze⸱o en Mart⸱in hav⸱as ankaŭ kontakt⸱o⸱j⸱n kun la muze⸱o⸱j en Kanad⸱o, Aŭstrali⸱o, Ĉini⸱o, Taj⸱land⸱o kaj ali⸱a⸱j.

La fajr⸱o⸱brigad⸱a muze⸱o funkci⸱as sur⸱baz⸱e de liber⸱vol⸱a kun⸱labor⸱o de lok⸱a⸱j fajr⸱o⸱brigad⸱an⸱o⸱j. En ĝi est⸱as ankaŭ mal⸱nov⸱a⸱j re⸱konstru⸱it⸱a⸱j fajr⸱esting⸱a⸱j pump⸱il⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni kolekt⸱as jam pli ol 40 jar⸱o⸱j⸱n.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Fer⸱voj⸱a jubile⸱o

Hieraŭ ven⸱is al mi la april⸱a numer⸱o kun interes⸱a en⸱hav⸱o. Bon⸱ŝanc⸱a koincid⸱o est⸱as, ke vi aper⸱ig⸱is la artikol⸱o⸱n pri la fer⸱voj⸱a pas⸱int⸱ec⸱o de mi⸱a land⸱o (MONATO 2012/04, p. 18-19) ĝust⸱e nun, ĉar la fer⸱voj⸱a tra⸱fik⸱o en Finn⸱land⸱o (tiam aŭtonom⸱a part⸱o de Rus⸱a Imperi⸱o) komenc⸱iĝ⸱is la 17an de mart⸱o 1862, kaj nun est⸱as fest⸱at⸱a la 150a jubile⸱o.

Raita PYHÄLÄ
Finn⸱land⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Raita Pyhälä el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pen⸱a pedagogi⸱o

En Germani⸱o la lern⸱ej⸱a sistem⸱o ŝancel⸱iĝ⸱as inter la postul⸱o pri tut⸱land⸱a unu⸱ec⸱o kaj plej individu⸱ig⸱a⸱j streb⸱o⸱j. Problem⸱o⸱j en tio est⸱as la kultur⸱mastr⸱ec⸱o, kiu aparten⸱as al la tiel nom⸱at⸱a⸱j federaci⸱a⸱j land⸱o⸱j divers⸱parti⸱e reg⸱at⸱a⸱j, la grand⸱ec⸱o de la sistem⸱o, la divers⸱ec⸱o inter la lern⸱ant⸱o⸱j, la en⸱miks⸱iĝ⸱o de mem⸱cert⸱a⸱j „fak⸱ul⸱o⸱j”, la fort⸱iĝ⸱ant⸱a prem⸱o de la klient⸱o⸱j, la influ⸱o de eŭrop⸱a⸱j instanc⸱o⸱j, ktp.

Ord⸱ig⸱o est⸱as preskaŭ mal⸱ebl⸱a, kaj la divers⸱a⸱j solv⸱o⸱prov⸱o⸱j ne trankvil⸱ig⸱as la situaci⸱o⸱n, sed kre⸱as daŭr⸱a⸱n kirl⸱ad⸱o⸱n, sam⸱e mal⸱favor⸱e por lern⸱ant⸱o⸱j kiel por instru⸱ist⸱o⸱j. Krom⸱e la tem⸱o aparten⸱as al la plej ideologi⸱e ŝarĝ⸱it⸱a⸱j, montr⸱iĝ⸱as batal⸱kamp⸱o por soci⸱a⸱j ŝanĝ⸱em⸱o⸱j. Kiu akapar⸱is la lern⸱ej⸱o⸱j⸱n, tiu posed⸱as la popol⸱o⸱n.

Jen tri ekzempl⸱o⸱j, kiu⸱j pri⸱lum⸱as ne nur lern⸱ej⸱a⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n, sed la aktual⸱a⸱n stat⸱o⸱n de la german⸱a soci⸱o.

1. Jar⸱o perd⸱it⸱a, jar⸱o gajn⸱it⸱a

En Baden-Virtemberg⸱o la Social⸱demokrat⸱a kaj Verd⸱ul⸱a Parti⸱o⸱j re⸱en⸱konduk⸱as la naŭ⸱jar⸱a⸱n gimnazi⸱o⸱n. La mal⸱venk⸱o de la antaŭ⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o ŝuld⸱iĝ⸱is apart⸱e al tri kial⸱o⸱j: tro long⸱a ekzist⸱o ĝis krust⸱iĝ⸱o, la nukle⸱a katastrof⸱o en la for⸱a Japani⸱o kaj la mal⸱kontent⸱o de kelk⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j kaj lern⸱ej⸱an⸱o⸱j pri sent⸱at⸱a streĉ⸱o pro la ok⸱jar⸱a gimnazi⸱o⸱temp⸱o en⸱konduk⸱it⸱a en 2004.

Tiu⸱temp⸱e oni konsci⸱iĝ⸱is, ke german⸱a⸱j lern⸱ant⸱o⸱j tro long⸱e frekvent⸱as la lern⸱ej⸱o⸱j⸱n, kaj mal⸱long⸱ig⸱is la gimnazi⸱a⸱n faz⸱o⸱n de naŭ al ok jar⸱o⸱j. Por komplez⸱i la delikat⸱em⸱a⸱j⸱n balot⸱ant⸱o⸱j⸱n, la nun⸱a koalici⸱o promes⸱is re⸱ir⸱i al la naŭ⸱jar⸱a daŭr⸱o.

Sed nun, post jar⸱o, evident⸱iĝ⸱as, ke, laŭ la koncern⸱a ministr⸱in⸱o, tamen „la ok⸱jar⸱a gimnazi⸱o rest⸱u la norm⸱o”. Nu, ĉu ok aŭ naŭ? La enigm⸱o facil⸱e solv⸱iĝ⸱as. Unu el la du politik⸱a⸱j partner⸱o⸱j (Verd⸱ul⸱o⸱j) mem favor⸱as ok jar⸱o⸱j⸱n. Por kontent⸱ig⸱i la ali⸱a⸱n (SPD) oni nun permes⸱as „lern⸱ej⸱e eksperiment⸱i kun naŭ jar⸱o⸱j” – kvazaŭ la gimnazi⸱o ne ekzist⸱us naŭ⸱jar⸱a jam dum pli ol jar⸱cent⸱o.

Antaŭ⸱balot⸱e

Sed oni sci⸱as prav⸱ig⸱i tiu⸱n „test⸱o⸱n”: „La naŭ⸱jar⸱a kurs⸱ar⸱o est⸱as dis⸱volv⸱iĝ⸱o, ne re⸱ir⸱o al la antaŭ⸱a naŭ⸱jar⸱a gimnazi⸱o”. Oni kompromis⸱is inter⸱konsent⸱i pri du⸱obl⸱e 22 test⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j, anstataŭ la antaŭ⸱balot⸱e promes⸱it⸱a⸱j 120, kaj paralel⸱e gvid⸱i la du spec⸱o⸱j⸱n.

La grand⸱a ceter⸱o en la prosper⸱a land⸱o, ceter⸱e pint⸱a Pis⸱a-test⸱e, rest⸱as tia, kia en⸱konduk⸱is ĝi⸱n la pro tio for⸱bala⸱it⸱a⸱j konservativ⸱ul⸱o⸱j. Kia ironi⸱o!

Klar⸱ig⸱o⸱j pri la ideologi⸱a fon⸱o de tia struktur⸱a ĥaos⸱o postul⸱us pli ol du⸱obl⸱a⸱n spac⸱o⸱n. . La skrib⸱ant⸱o tamen vol⸱as menci⸱i, ke antaŭ generaci⸱o neni⸱u patr⸱o, patr⸱in⸱o, lern⸱ant⸱o aŭdac⸱us pri⸱juĝ⸱i la daŭr⸱o⸱n de instru⸱a⸱j faz⸱o⸱j.

Kapabl⸱ul⸱o

Du⸱e, ĉiu kapabl⸱ul⸱o jam antaŭ⸱e pov⸱is al⸱ir⸱i la abiturient⸱a⸱n ekzamen⸱o⸱n. Tri⸱e, mult⸱a⸱j lern⸱ant⸱o⸱j ne nur bezon⸱is naŭ jar⸱o⸱j⸱n ĝis tia fin⸱o, sed ricev⸱is dek, foj⸱e 11 aŭ 12.

La aŭtor⸱o memor⸱as, ke li „perd⸱is” si⸱a⸱temp⸱e unu jar⸱o⸱n pro nov⸱a struktur⸱ad⸱o de la lern⸱o⸱jar⸱o. Tiam oni ebl⸱e plend⸱is nur pro tro dens⸱a okup⸱o de la klas⸱ĉambr⸱o⸱j. Li mem ne rimark⸱is ia⸱n mank⸱o⸱n, sed laŭ la aktual⸱a⸱j kriteri⸱o⸱j li tiam tamen apenaŭ pov⸱is kontent⸱ig⸱e evolu⸱i mens⸱e kaj moral⸱e.

Montr⸱iĝ⸱as tio ne⸱last⸱e en li⸱a mal⸱kapabl⸱o plen⸱kor⸱e jes⸱i ia⸱n sistem⸱o⸱n, prefer⸱ant⸱e kritik⸱um⸱ad⸱i en sen⸱de⸱pend⸱a⸱j gazet⸱o⸱j. Sed la sistem⸱o kruel⸱e venĝ⸱is si⸱n: la ŝpar⸱it⸱a⸱n jar⸱o⸱n oni ig⸱is li⸱n pag⸱i per katen⸱ad⸱o al la gimnazi⸱o ĝis la pensi⸱iĝ⸱o.

2. Vort⸱a⸱j bluf⸱o⸱j

La post⸱milit⸱a⸱j lern⸱ej⸱a⸱j spec⸱o⸱j en Germani⸱o est⸱is tra⸱vid⸱ebl⸱a⸱j. La popol⸱a lern⸱ej⸱o ampleks⸱is ok aŭ naŭ klas⸱o⸱j⸱n. Ĝi eduk⸱is ag⸱o⸱kapabl⸱a⸱j⸱n hom⸱o⸱j⸱n kaj taŭg⸱ig⸱is ili⸱n por plen⸱um⸱i la viv⸱bezon⸱o⸱j⸱n de la praktik⸱a popol⸱o. Ekster⸱ordinar⸱e por abstrakt⸱a⸱j sfer⸱o⸱j dot⸱it⸱a⸱j lern⸱ant⸱o⸱j pov⸱is post la unu⸱a⸱j kvar jar⸱o⸱j tra⸱pas⸱i ekzamen⸱o⸱n kaj post⸱sukces⸱e en⸱ir⸱i la gimnazi⸱o⸱n kun ekzamen⸱o post naŭ jar⸱o⸱j.

Iam oni divid⸱is la popol⸱a⸱n lern⸱ej⸱o⸱n en baz⸱a⸱n lern⸱ej⸱o⸱n kaj sekv⸱a⸱n ĝeneral⸱a⸱n lern⸱ej⸱o⸱n (Hauptschule). Post kiam la politik⸱a vol⸱o decid⸱is, ke ne nur 10 % de la jar⸱a⸱j lern⸱ant⸱o⸱j akir⸱u la gimnazi⸱a⸱n matur⸱iĝ⸱o⸱n, sed 40 %, ĉiu cel⸱as pli alt⸱e⸱n kaj prov⸱as eskap⸱i la ĝeneral⸱a⸱n lern⸱ej⸱o⸱n.

Ali⸱nomad⸱o

Tamen, malgraŭ mult⸱a ŝtat⸱a sub⸱ten⸱o, ne mal⸱mult⸱a⸱j rest⸱as sur tiu ŝtup⸱o, ĉar ili pro divers⸱a⸱j kial⸱o⸱j ne pov⸱as sekv⸱i la ali⸱ul⸱o⸱j⸱n. Por ne stigmat⸱i tiu⸱n post⸱rest⸱ad⸱o⸱n, la Krist⸱an⸱demokrat⸱a Parti⸱o nun vol⸱as instal⸱i nov⸱a⸱n lern⸱ej⸱o-spec⸱o⸱n. Sed ĉar ne tem⸱as pri ali⸱a lern⸱ant⸱o⸱struktur⸱o, pov⸱as tem⸱i nur pri ali⸱nomad⸱o: Oberschule – super⸱a lern⸱ej⸱o ĝi est⸱u. Bon⸱e, est⸱u.

Sed iam oni taks⸱is la gimnazi⸱o⸱n kiel la lern⸱ej⸱a⸱n pint⸱o⸱n, la „super⸱a⸱n lern⸱ej⸱o⸱n”. Kaj la universitat⸱o est⸱is la „alt⸱a lern⸱ej⸱o”.

Pretend⸱o⸱j

Ni viv⸱as en temp⸱o de inflaci⸱o, kaj ne tem⸱as nur pri mon⸱o⸱j, sed ankaŭ pri nom⸱o⸱j, vort⸱o⸱j, titol⸱o⸱j, pretend⸱o⸱j, test⸱o⸱j, promes⸱o⸱j ktp. Ek⸱de kiam la kultur⸱ministeri⸱o⸱j dev⸱ig⸱is la lern⸱ej⸱o⸱j⸱n konkurenc⸱i inter si, oni ankaŭ tie kutim⸱as impon⸱i bluf⸱e: infan⸱ĝarden⸱a⸱j art⸱ist⸱o⸱konkurs⸱o⸱j, baz⸱lern⸱ej⸱a⸱j akademi⸱o⸱j, la ĝeneral⸱a lern⸱ej⸱o far⸱iĝ⸱as super⸱a, la gimnazi⸱o jam est⸱u antaŭ⸱universitat⸱o.

Kaj tiu last⸱a stud⸱ej⸱o kon⸱as la rezult⸱o⸱n: pli ol 40 % de la tie⸱n promoci⸱it⸱a⸱j student⸱o⸱j mal⸱sukces⸱as en la universitat⸱a⸱j ekzamen⸱o⸱j aŭ en scienc⸱a⸱j karier⸱o⸱j. Jam Zamenhof sci⸱is: Ne sufiĉ⸱as (nur) nom⸱i lingv⸱o⸱n inter⸱naci⸱a. Sam⸱e valid⸱as: ne sufiĉ⸱as (nur) nom⸱i lern⸱ej⸱o⸱n super⸱a.

3. Rest⸱o en la sam⸱a nest⸱o

En Baden-Virtemberg⸱o la nov⸱a ruĝ⸱a-verd⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o or⸱don⸱is abol⸱i la dev⸱ig⸱a⸱n, decid⸱a⸱n baz⸱lern⸱ej⸱a⸱n rekomend⸱o⸱n (permes⸱o⸱n) por la trans⸱ir⸱o al real⸱lern⸱ej⸱o aŭ gimnazi⸱o. La vol⸱o de la ge⸱patr⸱o⸱j laŭ⸱asert⸱e pli bon⸱e sci⸱as pri⸱juĝ⸱i la lern⸱ej⸱a⸱n taŭg⸱ec⸱o⸱n de la infan⸱o⸱j ol la lern⸱ej⸱o. La instru⸱ist⸱o⸱j tamen dev⸱as taks⸱i, sed la rezult⸱o ne plu mal⸱help⸱as la ge⸱patr⸱o⸱j⸱n send⸱i si⸱a⸱n id⸱o⸱n en mal⸱konven⸱a⸱n lern⸱ej⸱o⸱n.

Praktik⸱e tio rezult⸱ig⸱as aktual⸱e amas⸱a⸱n streb⸱ad⸱o⸱n apart⸱e en real⸱lern⸱ej⸱o⸱j⸱n. La ĝeneral⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j (iam⸱a⸱j popol⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j) perd⸱as lern⸱ant⸱o⸱j⸱n, mal⸱plen⸱iĝ⸱as. La real⸱a⸱j eksplod⸱as, ĉar mank⸱as spac⸱o kaj instru⸱ist⸱o⸱j. Jen la solv⸱o flank⸱e de la kultur⸱burokrat⸱o⸱j: la ĝeneral⸱lern⸱ej⸱a⸱j instru⸱ist⸱o⸱j, perd⸱int⸱e si⸱a⸱j⸱n lern⸱ant⸱o⸱j⸱n, „dum⸱temp⸱e” deĵor⸱u en la real⸱a⸱j.

Kurioz⸱a

Ne est⸱u problem⸱o ebl⸱e mank⸱ant⸱a kompetent⸱ec⸱o por tiu ĉi ŝtup⸱o, sed la mank⸱o de klas⸱ĉambr⸱o⸱j pro tro⸱a al⸱flu⸱o. Kaj jen la sekv⸱a solv⸱o: mem⸱kompren⸱ebl⸱e oni ir⸱u en la for⸱las⸱it⸱a⸱j⸱n ĝeneral⸱a⸱j⸱n lern⸱ej⸱o⸱j⸱n. Est⸱iĝ⸱as la kurioz⸱a situaci⸱o, ke sam⸱a⸱lok⸱e renkont⸱iĝ⸱os la sam⸱a⸱j lern⸱ant⸱o⸱j kun la sam⸱a⸱j instru⸱ist⸱o⸱j.

Ĉio rest⸱as la sam⸱a, nur la klasifik⸱o de la lern⸱ej⸱o ne plu en⸱hav⸱as la diskriminaci⸱a⸱n vort⸱o⸱n ĝeneral⸱a, sed la pli nobl⸱a⸱n real⸱a. Kaj baldaŭ, se efektiv⸱iĝ⸱os ali⸱a propon⸱o: super⸱a.

Ĉu bon⸱a rimed⸱o por venk⸱i la asert⸱at⸱a⸱n post⸱rest⸱int⸱ec⸱o⸱n de Germani⸱o en Pis⸱a-test⸱o⸱j? Tiu⸱n evolu⸱o⸱n eĉ Nietzsche kaj Darwin ne supoz⸱us. Oni kre⸱as la super⸱hom⸱o⸱n – per simpl⸱a ali⸱nomad⸱o. Sed se la fizik⸱a evolu⸱o funkci⸱us tiel, ĝis hodiaŭ ne unu kultur⸱politik⸱ist⸱o sid⸱us fier⸱e sur si⸱a post ...en⸱o.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Dum⸱viv⸱a⸱j rabat⸱o⸱j

„Ĉu ci kolktas glu⸱mark⸱et⸱n?” Tia⸱n krud⸱e dialekt⸱a⸱n demand⸱o⸱n mi kred⸱is aŭd⸱i last⸱foj⸱e antaŭ 50 jar⸱o⸱j en ni⸱a sol⸱a vilaĝ⸱a bak⸱ej⸱o, far⸱iĝ⸱int⸱e membr⸱o de la vend⸱o⸱ĉen⸱o „Viv⸱o”. Ekzist⸱is tiu por serv⸱i al la nov⸱e vek⸱iĝ⸱int⸱a⸱j dezir⸱o⸱j de vilaĝ⸱an⸱o⸱j post⸱milit⸱e kaj uson⸱o⸱stil⸱e pli postul⸱em⸱a⸱j pri ver⸱a⸱j aŭ imag⸱at⸱a⸱j viv⸱bezon⸱o⸱j.

La sol⸱a vend⸱ej⸱o ĝi ja ne est⸱is, sed la du⸱a iom post⸱lam⸱is la pretend⸱o⸱j⸱n de la klient⸱o⸱j, kaj nur pli post⸱e prov⸱is al⸱log⸱i per mal⸱avar⸱a, tamen tre sen⸱mank⸱e pri⸱trakt⸱at⸱a trans⸱don⸱ad⸱o de rabat⸱a⸱j glu⸱mark⸱o⸱j.

Glu⸱mark⸱o⸱j, lang⸱e saliv⸱e prepar⸱it⸱a⸱j al la mal⸱humid⸱a konserv⸱ad⸱o en rabat⸱mark⸱a kajer⸱o, est⸱is ver⸱e aprez⸱at⸱a⸱j objekt⸱o⸱j de atent⸱a akir⸱o, kvankam en nur et⸱a rilat⸱o al la var⸱o⸱valor⸱o. Almenaŭ ni infan⸱o⸱j dev⸱is est⸱i tre atent⸱em⸱a⸱j ĉi-tem⸱e, ĉar post la kolekt⸱ad⸱o de 100 tia⸱j paper⸱et⸱o⸱j oni ricev⸱is ia⸱n rabat⸱o⸱n, mal⸱oft⸱e rekt⸱e mon⸱a⸱n rekompenc⸱o⸱n, plej oft⸱e tuk⸱o⸱n, glas⸱o⸱n aŭ ali⸱a⸱n var⸱o⸱n por ĉiu⸱tag⸱a uz⸱o. Ni mem volont⸱e ĉas⸱is la glu⸱mark⸱o⸱j⸱n, kaj la patr⸱in⸱o⸱j indik⸱is tio⸱n grav⸱a kontribu⸱o al la trans⸱viv⸱ad⸱o de la famili⸱o.

Kas⸱ist⸱in⸱o

Glu⸱mark⸱o⸱j, rabat⸱mark⸱o⸱j? La nun⸱a klient⸱o ja kon⸱as la noci⸱o⸱j⸱n, kaj kutim⸱e jes⸱as ĉe la kas⸱o⸱j. Sed mi⸱n, post 50 jar⸱o⸱j re⸱aŭd⸱ant⸱a tiu⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n, ceter⸱e ne en la lok⸱a dialekt⸱o, sed tra buŝ⸱o kaj idiom⸱o de orient⸱german⸱a kas⸱ist⸱in⸱o en super⸱bazar⸱o, ili sku⸱is fund⸱e.

Fakt⸱e mi opini⸱is venk⸱it⸱a⸱j la modest⸱a⸱j⸱n temp⸱o⸱j⸱n post⸱milit⸱a⸱j⸱n kun rabat⸱mark⸱a ŝpar⸱ad⸱o kaj post⸱kur⸱ad⸱o de brokant⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j post la trans⸱don⸱o de ĉifon⸱o⸱j, metal⸱pec⸱o⸱j kaj paper⸱aĵ⸱o konfidenc⸱em⸱e rekompenc⸱is per trink⸱glas⸱o, preskaŭ magi⸱e el⸱tir⸱it⸱a el pajl⸱o⸱kest⸱o.

Feliĉ⸱e pas⸱is tiu⸱j temp⸱o⸱j, sed kun ili ankaŭ la viv⸱o de la „Viv⸱o”-ĉen⸱o, for⸱glut⸱it⸱a de pli potenc⸱a⸱j komerc⸱firma⸱o⸱j.

Klient⸱al⸱tir⸱o

Long⸱e mi bezon⸱is por kompren⸱i, ke ni ja viv⸱as en modern⸱a⸱j temp⸱o⸱j, sed ke tamen la hom⸱a natur⸱o ne ŝanĝ⸱iĝ⸱is. Klient⸱o⸱j kred⸱as je rabat⸱it⸱a⸱j ofert⸱o⸱j kaj mult⸱el⸱cent⸱a⸱j gajn⸱o⸱j, vend⸱ist⸱o⸱j je klient⸱al⸱tir⸱o kaj kre⸱o de apart⸱a⸱j rilat⸱o⸱j. Do mi dev⸱as nun el⸱ten⸱i simil⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n kaj re⸱ag⸱as laŭ⸱e:

Mi hont⸱as, sed rabat⸱mark⸱o⸱j⸱n antaŭ⸱krist⸱nask⸱e mi kolekt⸱is fervor⸱e, ĉar la pred⸱o est⸱is du alt⸱valor⸱a⸱j glas⸱o⸱j de renom⸱a firma⸱o. Do taŭg⸱a donac⸱o por mi⸱a edz⸱in⸱o, facil⸱e akir⸱it⸱a. Eĉ du⸱a⸱n kajer⸱o⸱n mi komenc⸱is plen⸱ig⸱i, ja ne plu neces⸱as la propr⸱a saliv⸱o; mem⸱glu⸱a⸱j, preskaŭ steril⸱a⸱j la mark⸱o⸱j ja est⸱as.

Sed kiam la kajer⸱o est⸱is du⸱on⸱e plen⸱a, mank⸱is ĉiam ankoraŭ aĉet⸱o de 200 eŭr⸱o⸱j, kaj la ofert⸱o fin⸱iĝ⸱is. Pri gajn⸱o⸱j de aŭt⸱o⸱j mi est⸱as pli prudent⸱a. La lot⸱um⸱a feliĉ⸱o ĉiam preter⸱las⸱is mi⸱n, kaj mi ne vol⸱as spekulaci⸱i pri la viv⸱o⸱rest⸱o.

Fidel⸱a

Ankaŭ ali⸱a⸱n ofert⸱o⸱n mi ne akcept⸱is. Al la demand⸱o, ĉu mi vol⸱as Treuepunkte, do fidel⸱ec⸱a⸱j⸱n poent⸱o⸱j⸱n, mi indign⸱e respond⸱is, ke mi ne vol⸱as est⸱i fidel⸱a al super⸱bazar⸱o, sed al mi⸱a edz⸱in⸱o, kaj por tio ne nepr⸱e bezon⸱as poent⸱o⸱j⸱n en or⸱a libr⸱o por kompens⸱i tiu⸱j⸱n en nigr⸱a. Nun la kas⸱ist⸱in⸱o⸱j iom ironi⸱e rigard⸱as supr⸱e⸱n al mi, sed las⸱as la demand⸱o⸱n.

Se la vitr⸱a donac⸱o ja est⸱is iel ind⸱a afer⸱o, nun oni vol⸱as dorlot⸱i mi⸱n per „kolekt⸱o⸱kart⸱o⸱j” kun bild⸱o⸱j de Bugs Bunni & Co. (tiel!) kun la slogan⸱o „La plen⸱e frenez⸱a kolekt⸱o⸱ag⸱ad⸱o en vi⸱a XX-bazar⸱o”. Tiu⸱n mi mem⸱kompren⸱ebl⸱e mal⸱estim⸱as, kaj help⸱as persist⸱i en tio, ke poent⸱o⸱n oni ricev⸱as nur ek⸱de aĉet⸱o per 15 eŭr⸱o⸱j.

Man⸱sak⸱et⸱o⸱j

Las⸱u ni la ali⸱a⸱j⸱n propon⸱o⸱j⸱n, ekzempl⸱e miks⸱a⸱j⸱n sistem⸱o⸱j⸱n kun al⸱don⸱a pag⸱o por tenis⸱lud⸱il⸱o⸱j, man⸱sak⸱et⸱o⸱j, poŝ⸱telefon⸱o⸱j ktp, aŭ benzin⸱rabat⸱o⸱j⸱n, stel⸱ul⸱a⸱j⸱n bild⸱o⸱j⸱n, muzik⸱donac⸱o⸱n mp3-sistem⸱a⸱n, t.n. pag⸱u-post⸱e-al⸱log⸱o⸱n, gajn⸱o⸱lud⸱o⸱j⸱n ktp.

Ĉiu firma⸱o laŭ la propr⸱a⸱j strategi⸱ist⸱o⸱j rapid⸱e lern⸱as de la konkurenc⸱o. Ali⸱a⸱flank⸱e la popol⸱o rest⸱as la sam⸱a kaj volont⸱e akcept⸱as surpriz⸱o⸱j⸱n kaj ŝajn⸱rabat⸱o⸱j⸱n.

Ni esper⸱u, ke tio rest⸱as lud⸱o kaj ne viv⸱bezon⸱aĵ⸱o kiel antaŭ 50 jar⸱o⸱j. Tamen, ĉu ni ne prefer⸱u mond⸱o⸱n kun serioz⸱a⸱j prez⸱o⸱j, sen tro⸱ig⸱o⸱j, kre⸱em⸱a al⸱log⸱ad⸱o, svag⸱a⸱j premi⸱o⸱j kaj facil⸱e tra⸱vid⸱ebl⸱a super⸱ruz⸱ad⸱o?

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Klimat⸱ŝanĝ⸱a⸱j fabel⸱o⸱j? Tut⸱e ne.

Walter Klag prav⸱as, ke en la nun⸱a jar⸱cent⸱o la pli⸱alt⸱iĝ⸱o de la mar⸱nivel⸱o pro la klimat⸱o⸱varm⸱iĝ⸱o ne est⸱as la plej grand⸱a minac⸱o. Pli grav⸱a est⸱as ekzempl⸱e la plu⸱a dezert⸱iĝ⸱o. Tamen tiu pli⸱alt⸱iĝ⸱o ne est⸱as neglekt⸱ebl⸱a. Ĝi est⸱as mezur⸱ebl⸱a kaj mezur⸱at⸱a, ating⸱is 17 cm dum la last⸱a jar⸱cent⸱o kaj aktual⸱e ĝi pli⸱alt⸱iĝ⸱as je 3,3 mm jar⸱e, tiel ke je la fin⸱o de la jar⸱cent⸱o la mar⸱o⸱j est⸱os du⸱on⸱a⸱n metr⸱o⸱n pli alt⸱a⸱j, kaj pli en la post⸱a est⸱ont⸱ec⸱o.

Satelit⸱a mezur⸱ad⸱o

Jam du⸱on⸱a metr⸱o est⸱as mal⸱prosper⸱a precip⸱e por river⸱delt⸱a⸱j region⸱o⸱j. Antaŭ du⸱dek jar⸱o⸱j oni pens⸱is, ke la mar⸱nivel⸱o pli⸱alt⸱iĝ⸱as precip⸱e pro la term⸱a dilat⸱iĝ⸱o de la supr⸱a⸱j, rapid⸱e rul⸱iĝ⸱ant⸱a⸱j kelk⸱cent metr⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱as varm⸱ig⸱at⸱a⸱j de la sun⸱o; la fand⸱iĝ⸱ant⸱a⸱j sur⸱ter⸱a⸱j glaci⸱ej⸱o⸱j kontribu⸱os nur kun prokrast⸱iĝ⸱o, ĉar ili⸱a glit⸱ad⸱o en la mar⸱o⸱n ne mult⸱e pli⸱rapid⸱iĝ⸱os. (Glaci⸱o de⸱komenc⸱e flos⸱ant⸱a en akv⸱o ĉe fand⸱iĝ⸱o ne alt⸱ig⸱as la supr⸱aĵ⸱o⸱n.) Sed inter⸱temp⸱e okaz⸱is surpriz⸱e rapid⸱a mal⸱kresk⸱o de la sur⸱ter⸱a glaci⸱o, ankaŭ de la gronland⸱a. Tio laŭ taks⸱o⸱j kontribu⸱as preskaŭ la du⸱on⸱o⸱n de la nun⸱a pli⸱alt⸱iĝ⸱o. Aktual⸱e tiu kontribu⸱o est⸱as mezur⸱at⸱a de la satelit⸱o Grac⸱e, kiu preciz⸱e esplor⸱as la gravit⸱o⸱kamp⸱o⸱n de la ter⸱o kaj tiel ankaŭ detekt⸱as grand⸱skal⸱a⸱n re⸱distribu⸱ad⸱o⸱n de mas⸱o⸱j kiel tiu⸱n pro la glaci⸱fand⸱iĝ⸱o.

Neni⸱u trankvil⸱ig⸱o

Komplet⸱a for⸱degel⸱o de la gronland⸱a glaci⸱o pli⸱alt⸱ig⸱us la mar⸱nivel⸱o⸱n je 7 metr⸱o⸱j (tiu de ankaŭ la antarkt⸱a glaci⸱o eĉ je 70 metr⸱o⸱j). Tio okaz⸱os ebl⸱e post 50 000 jar⸱o⸱j ĉe temperatur⸱a pli⸱varm⸱iĝ⸱o de 2 grad⸱o⸱j kaj post ebl⸱e du mil jar⸱o⸱j kun 8 celsi⸱a⸱j grad⸱o⸱j. La long⸱a⸱j temp⸱o⸱j ne est⸱as ver⸱e trankvil⸱ig⸱a⸱j ankaŭ pro tio, ke jam frakci⸱o de tiu pli⸱varm⸱iĝ⸱o est⸱as danĝer⸱o. Ceter⸱e la nun ating⸱it⸱a mar⸱nivel⸱o jam mal⸱stabil⸱ig⸱as la antarkt⸱a⸱n glaci⸱o⸱n: Ĝi iom lev⸱as ŝelf⸱glaci⸱o⸱n, kiu sekv⸱e for⸱romp⸱iĝ⸱as kaj for⸱flos⸱as; ĉiu⸱j⸱n kelk⸱a⸱j⸱n jar⸱o⸱j⸱n oni leg⸱as pri nov⸱a rekord⸱e grand⸱a glaci⸱mont⸱o de tie. La ŝelf⸱glaci⸱o ĝis nun brems⸱is la flu⸱ad⸱o⸱n de la glaci⸱ej⸱o⸱j.

Fin⸱e Walter Klag menci⸱as, ke de post kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j „la temperatur⸱o ne plu kresk⸱as”. Iom surpriz⸱e, se oni leg⸱as ali⸱lok⸱e (ekzempl⸱e Vikipedio), ke la jar⸱dek⸱o 2000-2009 est⸱is la plej varm⸱a iam mezur⸱it⸱a. Sed est⸱as pens⸱ebl⸱e por mal⸱pli da jar⸱o⸱j (mezur⸱ad⸱o bezon⸱as pli, por glat⸱ig⸱i hazard⸱a⸱j⸱n ŝancel⸱iĝ⸱o⸱j⸱n) pro la fakt⸱o, ke la sun⸱o est⸱is iom mal⸱pli fort⸱a pro ne⸱kutim⸱e long⸱a mank⸱o de sun⸱makul⸱o⸱j. Sed inter⸱temp⸱e ĝi de⸱nov⸱e aktiv⸱as iom pli fort⸱e ol kutim⸱e. Do ŝajn⸱as ne est⸱i esper⸱ig⸱o.

Werner FUß

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Werner Fuß el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ĉu viv⸱o⸱font⸱o aŭ profit⸱font⸱o?

En Marsejl⸱o (sud⸱a Franci⸱o) de la 12a ĝis la 17a de mart⸱o okaz⸱is la Mond⸱a Forum⸱o pri Akv⸱o. Tiu oficial⸱a forum⸱o, kiu okaz⸱as ĉiu⸱n tri⸱a⸱n jar⸱o⸱n, ven⸱ig⸱is 140 land⸱o⸱j⸱n kaj ili⸱a⸱j⸱n reprezent⸱ant⸱o⸱j⸱n (ministr⸱o⸱j⸱n, respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j⸱n) kaj cent⸱o⸱j⸱n da mult⸱land⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j propon⸱as (=vend⸱as) sistem⸱o⸱j⸱n por distribu⸱i, mastr⸱um⸱i kaj pur⸱ig⸱i akv⸱o⸱n. Tiu forum⸱o est⸱is destin⸱it⸱a al „profesi⸱ul⸱o⸱j” kaj mal⸱ferm⸱it⸱a al la publik⸱o nur la last⸱a⸱n maten⸱o⸱n. Paralel⸱e okaz⸱is ne⸱oficial⸱a forum⸱o, kiu kun⸱ig⸱is ne-reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j⸱n organiz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j kontraŭ⸱as la kapital⸱ism⸱a⸱n al⸱ir⸱o⸱n al tiu baz⸱a neces⸱aĵ⸱o, „la blu⸱a or⸱o”.

Akv⸱o, viv⸱o⸱font⸱o

Ni⸱a planed⸱o est⸱as nom⸱at⸱a „la blu⸱a planed⸱o”, ĉar el la ĉiel⸱o vid⸱ebl⸱as mult⸱a⸱j ocean⸱o⸱j. Sed el la ekzist⸱ant⸱a akv⸱o 97 % est⸱as mar⸱a, do ne⸱trink⸱ebl⸱a; 1,8 % konsist⸱as el glaci⸱o, 0,9 % est⸱as sub⸱ter⸱a kaj nur 0,02 % est⸱as rekt⸱e konsum⸱ebl⸱a el lag⸱o⸱j, river⸱o⸱j kaj font⸱o⸱j. Do mal⸱mult⸱e da trink⸱ebl⸱a akv⸱o est⸱as je dispon⸱o por sen⸱soif⸱ig⸱i la sep miliard⸱o⸱j⸱n da loĝ⸱ant⸱o⸱j.

Krom⸱e naŭ ŝtat⸱o⸱j (5 % de la ŝtat⸱ar⸱o) dispon⸱as 60 % de la tut⸱mond⸱a⸱j resurs⸱o⸱j: Brazil⸱o, Rusi⸱o, Uson⸱o, Kanad⸱o, Ĉini⸱o, Indonezi⸱o, Barat⸱o, Kolombi⸱o kaj Peru⸱o. Tiu⸱j rezerv⸱o⸱j ne kongru⸱as kun la loĝ⸱ant⸱ar⸱o: ekzempl⸱e Azi⸱o kun 60 % de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o hav⸱ig⸱as nur 30 % de la resurs⸱o⸱j, dum Amazoni⸱o kun 0,3 % de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o dispon⸱as pri 15 % de la rezerv⸱o⸱j.

Se la hom⸱a sang⸱o konsist⸱as 92-procent⸱e el akv⸱o, hom⸱o bezon⸱as trink⸱i (kvankam ni not⸱u, ke unu litr⸱o da Coca-Col⸱a en⸱glut⸱as sep litr⸱o⸱j⸱n da akv⸱o), manĝ⸱i (unu franc⸱a 200-gram⸱a pan⸱o neces⸱ig⸱as 135 litr⸱o⸱j⸱n da akv⸱o; produkt⸱i unu kilo⸱gram⸱o⸱n da viand⸱o konsum⸱as 15-obl⸱e pli da akv⸱o ol produkt⸱ad⸱o de unu kilo⸱gram⸱o da gren⸱o⸱j), lav⸱i kaj vest⸱i si⸱n (simpl⸱a T-ĉemiz⸱o el koton⸱o en⸱glut⸱as 2500 litr⸱o⸱j⸱n, kaj koton⸱o konsum⸱as kvar⸱on⸱o⸱n de la mond⸱a akv⸱o, 5-obl⸱e la Nil⸱o-flu⸱o⸱n!), se ne parol⸱i pri la fabrik⸱it⸱a⸱j var⸱o⸱j.

Akv⸱o, mal⸱san- kaj mort⸱o-font⸱o

Nur 87 % de la mond⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o hav⸱as al⸱ir⸱o⸱n al trink⸱ebl⸱a akv⸱o, unu miliard⸱o ne hav⸱as kaj trink⸱as la akv⸱o⸱n, kiu plej proksim⸱as; stagn⸱ant⸱a, miks⸱it⸱a kun la kloak⸱a⸱j mal⸱pur⸱aĵ⸱o⸱j aŭ kun kemi⸱aĵ⸱o⸱j, ĝi tamen est⸱as akv⸱o. Sekv⸱e mort⸱as ĉiu⸱tag⸱e 4000 infan⸱o⸱j. Mal⸱san⸱as pro ĥoler⸱o, malari⸱o aŭ simpl⸱a laks⸱o 40 milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j: 88 % de la mal⸱san⸱o⸱j ven⸱as el ne⸱trink⸱ebl⸱a akv⸱o, mal⸱bon⸱a korp⸱a higien⸱o kaj ne⸱adapt⸱it⸱a⸱j aŭ ne⸱ekzist⸱ant⸱a⸱j kloak⸱o⸱j. Plej⸱part⸱e en evolu⸱ant⸱a⸱j land⸱o⸱j, dum evolu⸱int⸱a⸱j „profit⸱as” de du milion⸱o⸱j da tun⸱o⸱j (tio est⸱as 70 %) da kemi⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j rekt⸱e ĵet⸱it⸱a⸱j en la river⸱o⸱j⸱n sen ia pri⸱trakt⸱ad⸱o aŭ sen⸱kemi⸱ig⸱o (pas⸱int⸱jar⸱e la fiŝ⸱o⸱j de la franc⸱a Rodan⸱o mort⸱is pro kemi⸱aĵ⸱o⸱j, ĵet⸱it⸱a⸱j de proksim⸱a⸱j kemi⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j).

Al⸱don⸱iĝ⸱as pro klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o tro⸱a⸱j inund⸱o⸱j aŭ tro⸱a sek⸱ec⸱o, kaj 175 milion⸱o⸱j da kamp⸱ar⸱an⸱o⸱j est⸱as minac⸱at⸱a⸱j de mal⸱sat⸱o.

Akv⸱o, profit⸱don⸱a

Evident⸱e pro tia⸱j kial⸱o⸱j mult⸱a⸱j land⸱o⸱j kaj entrepren⸱o⸱j kompren⸱is la avantaĝ⸱o⸱n kaj profit⸱o⸱n, kiu⸱n ili pov⸱os ricev⸱i. Ne van⸱e Ĉini⸱o okup⸱as Tibet⸱o⸱n, aŭ Israel⸱o instal⸱iĝ⸱is ĉe Golano, sam⸱e Kirgizi⸱o, ili anticip⸱e kompren⸱is la val⸱or⸱o⸱n de akv⸱o. Do ten⸱i la akv⸱o⸱font⸱o⸱n don⸱as politik⸱a⸱n fort⸱o⸱n. Kvankam 150 milion⸱o⸱j da barat⸱an⸱o⸱j ne dispon⸱as trink⸱ebl⸱a⸱n akv⸱o⸱n, akv⸱o⸱vend⸱ist⸱o⸱j en⸱kas⸱ig⸱as 10 000 eŭr⸱o⸱j⸱n tag⸱e! En Franci⸱o 80 % de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o ricev⸱as akv⸱o⸱n tra privat⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j (Suez, Veolia kaj Saur), kiu⸱j ĉu kun⸱lig⸱iĝ⸱as, ĉu konkurenc⸱as por kapt⸱i la merkat⸱o⸱n, tiom profit⸱don⸱a⸱n, de grand⸱a⸱j urb⸱o⸱j. Iu⸱j komun⸱um⸱o⸱j pov⸱as eskap⸱i el tiu⸱j entrepren⸱o⸱j kaj hav⸱as publik⸱a⸱n distribu⸱o⸱n de akv⸱o, ekzempl⸱e vilaĝ⸱o apud Marsejl⸱o propon⸱as eĉ liver⸱i la 30 unu⸱a⸱j⸱n kub⸱a⸱j⸱n metr⸱o⸱j⸱n (do la neces⸱a⸱j⸱n por viv⸱i) kontraŭ 1 eŭr⸱o. Evident⸱e tio ne plaĉ⸱as.

Grand⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j argument⸱as, ke ili dev⸱as vend⸱i akv⸱o⸱n, ĉar ili invest⸱as en esplor⸱o⸱j divers⸱kamp⸱a⸱j por invent⸱i nov⸱a⸱j⸱n pur⸱ig⸱il⸱o⸱j⸱n, gren⸱o⸱j⸱n mal⸱pli akv⸱o⸱vor⸱ant⸱a⸱j⸱n ktp. Tamen la ĉef⸱a kritik⸱o de tiu oficial⸱a forum⸱o est⸱as, ke publik⸱a mon⸱o serv⸱as tiu⸱n komerc⸱a⸱n foir⸱o⸱n, kie⸱n la mond⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j ven⸱as por „butik⸱um⸱i”, kvazaŭ en bazar⸱o, kaj vend⸱i si⸱a⸱j⸱n instal⸱aĵ⸱o⸱j⸱n al la mal⸱riĉ⸱a⸱j „sud⸱a⸱j” land⸱o⸱j.

Akv⸱o, komun⸱a posed⸱aĵ⸱o⸱trezor⸱o kaj hered⸱aĵ⸱o

Protest⸱e la paralel⸱a ne⸱oficial⸱a forum⸱o don⸱is la parol⸱o⸱n al ne⸱reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j kaj la civil⸱a soci⸱o. Est⸱is diskut⸱it⸱a⸱j ekzempl⸱e la agrikultur⸱a⸱j politik⸱o⸱j, la ekologi⸱a⸱j katastrof⸱o⸱j (kon⸱at⸱a est⸱as la kaz⸱o de Aral⸱a Mar⸱o, sed mal⸱pli en Sud-Amerik⸱o aŭ Andaluzi⸱o), la lok⸱a⸱j batal⸱o⸱j kontraŭ akv⸱o-ŝtel⸱o, la problem⸱o de la lag⸱o Ĉad⸱o, la al⸱propr⸱ig⸱o kaj akapar⸱o de akv⸱o por ĝi⸱n en⸱botel⸱ig⸱i, la terur⸱a mal⸱ŝpar⸱o de akv⸱o por skist⸱o⸱gas⸱o⸱j ktp.

Ven⸱is divers⸱a⸱j konklud⸱o⸱j postul⸱stil⸱a⸱j: akv⸱o est⸱u agnosk⸱it⸱a kiel komun⸱a mond⸱a hered⸱aĵ⸱o; akv⸱o ne est⸱u konsider⸱at⸱a komerc⸱a var⸱o; ne est⸱u privat⸱ig⸱it⸱a la akv⸱o⸱merkat⸱o; ek⸱est⸱u partner⸱ec⸱o inter publik⸱a⸱j kaj privat⸱a⸱j mon⸱invest⸱o⸱j; kre⸱iĝ⸱u ĉe UN Mond⸱a Akv⸱o-Aŭtoritat⸱o.

Ven⸱is el tiu forum⸱o 1300 solv⸱o⸱j por ŝpar⸱i, kolekt⸱i, transport⸱i aŭ sen⸱polu⸱ig⸱i akv⸱o⸱n. Ili est⸱as leg⸱ebl⸱a⸱j ĉe SOLUTIONS For WATER (www.solutionsforwater.org). Baz⸱a konstat⸱o est⸱as, ke akv⸱o⸱uz⸱o bon⸱e spegul⸱as la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱n en la viv⸱o: palestin⸱an⸱o uz⸱as 59 m3 jar⸱e kaj island⸱an⸱o 630 km3! Lern⸱ej⸱an⸱o⸱j tio⸱n konsci⸱is kaj decid⸱is persv⸱ad⸱i sam⸱klas⸱an⸱o⸱j⸱n ne rest⸱i sub la duŝ⸱o dum 30 minut⸱o⸱j.

Eĉ oficial⸱ul⸱o⸱j promes⸱is don⸱i mon⸱o⸱n, por ke ĉiu nov⸱a lern⸱ej⸱o en la mond⸱o hav⸱u al⸱ir⸱o⸱n al trink⸱ebl⸱a akv⸱o kaj kloak⸱o; ke ĉiu⸱j mond⸱a⸱j pint⸱a⸱j kun⸱ven⸱o⸱j (Rio+20, Doha ktp) trakt⸱u la tem⸱o⸱n de akv⸱o. Mult⸱a⸱j promes⸱is don⸱i mon⸱o⸱n por specif⸱a⸱j cel⸱o⸱j. Inter⸱temp⸱e ni ĉiu⸱j, individu⸱e, atent⸱u pri polu⸱ad⸱o kaj ŝpar⸱u ni⸱a⸱n komun⸱a⸱n trezor⸱o⸱n, la ne⸱mal⸱hav⸱ebl⸱a⸱n akv⸱o⸱n.

Renée TRIOLLE

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Renée Triolle el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

De analog⸱o al cifer⸱ec⸱o: evolu⸱o de person⸱a histori⸱o

Jam de⸱long⸱e mi pens⸱is verk⸱i pri mi⸱a⸱j spert⸱o⸱j koncern⸱e la evolu⸱o⸱n de radi⸱o kaj televid⸱o. Mi viv⸱as en period⸱o kun ne⸱imag⸱ebl⸱a evolu⸱o en tiu ĉi kamp⸱o. Mi nask⸱iĝ⸱is en 1956 kaj kiel et⸱a knab⸱o loĝ⸱is en Gent⸱o, Belgi⸱o.

En la 1960aj jar⸱o⸱j sur la tegment⸱o⸱j star⸱is mast⸱o⸱j kun long⸱a⸱j metal⸱a⸱j stang⸱o⸱j lig⸱it⸱a⸱j per kabl⸱o⸱j: televid⸱anten⸱o⸱j. Ĉe ni al⸱ven⸱is du kabl⸱o⸱j kun du konekt⸱o⸱j: unu por „Brussel Vlaams” kaj „Brussel Frans” (flandr⸱a kaj valon⸱a televid⸱o⸱j tiam uz⸱is komun⸱a⸱n send⸱il⸱o⸱n) kaj unu por „de⸱n Rijsel” (franc⸱a televid⸱o, kies el⸱send⸱o⸱j⸱n ni kapt⸱is per⸱e de fort⸱a send⸱il⸱o apud la nord-franc⸱a urb⸱o Lille (en la flandr⸱a Rijsel).

Perturb⸱o⸱j

Ni⸱a supr⸱a loĝ⸱ant⸱o hav⸱is tri⸱a⸱n anten⸱o⸱n por „de⸱n Hollander” (nederland⸱a televid⸱o), kiu⸱n ankaŭ ni pov⸱is spekt⸱i kun mult⸱e da „neĝ⸱o” (perturb⸱o⸱j). Ĝi⸱n ni kapt⸱is per⸱e de la anten⸱o direkt⸱it⸱a al Franci⸱o, do al la mal⸱a direkt⸱o de Nederland⸱o. Tiam televid⸱staci⸱o⸱j uz⸱is nur la VHF-bend⸱o⸱n (angl⸱a sigl⸱o por tre alt⸱a frekvenc⸱o) kun kanal⸱o⸱j 2 ĝis 12 (kanal⸱o 1 est⸱is uz⸱at⸱a nur en Briti⸱o) kun nur unu program⸱o por ĉiu land⸱o.

Okaz⸱e de la mond⸱a ekspozici⸱o de 1958 en Brusel⸱o la televid⸱o regul⸱e dum kelk⸱a⸱j hor⸱o⸱j el⸱send⸱is vesper⸱e (se ne menci⸱i test⸱bild⸱o⸱n dum⸱tag⸱e por la teĥnik⸱ist⸱o⸱j).

Tiam okaz⸱is ankaŭ mult⸱e da teĥnik⸱a⸱j perturb⸱o⸱j. La aviz⸱tabul⸱o⸱j „Storingen” (Mal⸱help⸱o⸱j) kaj „Beeldband gebroken” (Bild⸱bend⸱o romp⸱it⸱a) furor⸱is en tiu komenc⸱a temp⸱o televid⸱a.

Sub⸱titol⸱o⸱j

En la franc⸱a televid⸱o est⸱is la inter⸱lud⸱a program⸱o Le pet⸱it train rébus (La trajn⸱et⸱o rebus⸱a) en 1961-1963. Unu el la plej popular⸱a⸱j televid⸱program⸱o⸱j en la flandr⸱a televid⸱o tiam est⸱is The Lucy (Ball) Show (uson⸱a komedi⸱a seri⸱o), el⸱send⸱at⸱a inter 1962 kaj 1968, kiu⸱n mi spekt⸱is kun sub⸱titol⸱o⸱j.

Ali⸱a⸱j program⸱o⸱j el la sam⸱a period⸱o est⸱is Kapitein Zeppos (Kapitan⸱o Zeppos), nigr⸱a-blank⸱a aventur⸱a mister⸱a seri⸱o kun melodi⸱o de Bert Kaempfert Living it Up, kaj Johan en de Alverman (Johano kaj la magi⸱ist⸱o Alverman), nigr⸱a-blank⸱a fantazi⸱a histori⸱o.

Rest⸱is mult⸱e da temp⸱o por aŭskult⸱i radi⸱o⸱n (mi⸱a prefer⸱o ĝis hodiaŭ). Ni hav⸱is grand⸱a⸱n valv⸱a⸱n radi⸱o⸱n kun dis⸱koturn⸱il⸱o kaj varm⸱a son⸱o (ne nur pro la tub⸱o⸱j). Long⸱a⸱j⸱n, mez⸱a⸱j⸱n kaj mal⸱long⸱a⸱j⸱n ond⸱o⸱j⸱n ĝi hav⸱is kun tip⸱a verd⸱lum⸱a agord⸱okul⸱o. Ju pli ĝi ferm⸱iĝ⸱is, des pli bon⸱e la radi⸱o⸱staci⸱o kapt⸱ebl⸱is.

Send⸱il⸱o⸱j

Sur la staci⸱o⸱montr⸱il⸱o star⸱is la nom⸱o⸱j de eŭrop⸱a⸱j send⸱il⸱o⸱j (aŭ radi⸱o⸱studi⸱o⸱j): ekzot⸱a⸱j, kiel la svis⸱a Beromünster (uz⸱at⸱a ĝis la fin⸱o de 2008), aŭ pli ordinar⸱a⸱j, kiel Hilversum (Nederland⸱o), Brussel (flandr⸱a-belg⸱a), Bruxelles (valon⸱a-belg⸱a), Allouis (franc⸱a), Luxembourg (franc-luksemburg⸱a), Droitwich (brit⸱a).

Tiam jam furor⸱is Arbeidsvitaminen (Labor⸱a⸱j vitamin⸱o⸱j) en la nederland⸱a radi⸱o (ek⸱de 1946), nun ankoraŭ aŭskult⸱ebl⸱a de lund⸱o ĝis ĵaŭd⸱o inter la 10a kaj 12a maten⸱e en Radi⸱o 5 Nostalgi⸱a. Ĝi est⸱as la plej mal⸱nov⸱a radi⸱o⸱program⸱o.

Inter⸱temp⸱e la t.n. pirat⸱a⸱j staci⸱o⸱j ek⸱el⸱send⸱is. Ek⸱is Radi⸱o Veron⸱ic⸱a sur ŝip⸱o antaŭ la nederland⸱a mar⸱bord⸱o sur 192 metr⸱o⸱j (tiam est⸱is anonc⸱at⸱a la ond⸱o⸱long⸱o kaj ne la frekvenc⸱o): mal⸱bon⸱e kapt⸱ebl⸱a, sed kun pli popular⸱a muzik⸱o kaj mult⸱e da reklam⸱o.

Vafl⸱o⸱j

Ĝi rikolt⸱is tiom da sukces⸱o, ke baldaŭ ek⸱is pli⸱a⸱j staci⸱o⸱j, kiel Radi⸱o Noordzee Internationaal (nederland⸱lingv⸱a dum⸱tag⸱e kaj angl⸱a vesper⸱e) sur 219 metr⸱o⸱j, mal⸱bon⸱e kapt⸱ebl⸱a pro fort⸱a franc⸱a staci⸱o apud⸱a, Radi⸱o Mi Am⸱ig⸱o sur 259 metr⸱o⸱j (de flandr⸱a entrepren⸱ist⸱o, kio ebl⸱ig⸱is al li mult⸱e reklam⸱i la de li fabrik⸱at⸱a⸱j⸱n vafl⸱o⸱j⸱n Suzy); sur la sam⸱a frekvenc⸱o ankaŭ post⸱e el⸱send⸱is Radi⸱o Atlant⸱is.

En Angli⸱o la plej kon⸱at⸱a⸱j est⸱is Radi⸱o Caroline, kiu plej long⸱e el⸱send⸱is sur divers⸱a⸱j frekvenc⸱o⸱j kaj nun ankoraŭ est⸱as kapt⸱ebl⸱a en la tut⸱a Eŭrop⸱o per⸱e de brit⸱a satelit⸱o, kaj Radi⸱o London. Ankaŭ Radi⸱o Luksemburg⸱o vesper⸱e el⸱send⸱is en la angl⸱a (kaj du⸱on⸱hor⸱e en la nederland⸱a) sur 208 metr⸱o⸱j.

Ek⸱de oktobr⸱o 1972 Radi⸱o Veron⸱ic⸱a uz⸱is nov⸱a⸱n frekvenc⸱o⸱n 538 metr⸱o⸱j (la nun⸱a nederland⸱a staci⸱o Radi⸱o 538) kun pli fort⸱a send⸱il⸱o, kaj tiam iĝ⸱is kapt⸱ebl⸱a en la tut⸱a Flandri⸱o. Re⸱ag⸱e al tio ek⸱is en Nederland⸱o Hilversum 3 kaj en Briti⸱o BBC Radi⸱o 1. Ankaŭ ili el⸱send⸱is la t.n. horizontal⸱a⸱n program⸱ad⸱o⸱n. Tio signif⸱as ĉiu⸱tag⸱e la sam⸱a⸱n anonc⸱ist⸱o⸱n je la sam⸱a hor⸱o. Sekv⸱e ĉiu radi⸱o⸱staci⸱o el⸱send⸱as propr⸱a⸱n muzik⸱a⸱n ĝenr⸱o⸱n.

Kased⸱il⸱o

Sed iam la prem⸱buton⸱o⸱j lam⸱iĝ⸱is, la valv⸱o⸱j el⸱ĉerp⸱iĝ⸱is, kaj do aper⸱is nov⸱a radi⸱o transistor⸱a kun dis⸱koturn⸱il⸱o kaj kased⸱il⸱o. Des pli ke FM (frekvenc⸱o⸱modul⸱ad⸱o) al⸱ven⸱is kun stereofoni⸱a⸱j program⸱o⸱j. Jam unu funkci⸱is dum⸱temp⸱e, nom⸱e BRT 3 (respektiv⸱e RTB 3 por Valoni⸱o), kun muzik⸱o por „mort⸱int⸱o⸱j”, do kun klasik⸱a muzik⸱o. Feliĉ⸱e mi nun pli aprez⸱as muzik⸱o⸱n tia⸱n.

Tiam aŭd⸱iĝ⸱is inter 1967 kaj 1990 ankaŭ Te bed of niet te bed (En aŭ ekster la lit⸱o) de Jos Ghysen, radi⸱o⸱program⸱o kun gast⸱o⸱j, kaj Vragen staat vrij (Demand⸱u laŭ⸱vol⸱e), dum 42 jar⸱o⸱j de 1969 ĝis 2011 la plej popular⸱a program⸱o kun disk⸱o⸱j, pet⸱it⸱a⸱j de la aŭskult⸱ant⸱o⸱j.

La plej popular⸱a radi⸱o⸱staci⸱o BRT 2 ek⸱is stereofoni⸱e en 1975. Mi pov⸱is kapt⸱i ĝi⸱n en Gent⸱o per⸱e de ekster⸱a anten⸱o kun iom da stereofoni⸱a bru⸱o pro iom mal⸱fort⸱a signal⸱o, kvankam ĝi⸱a ricev⸱o est⸱is en la ruĝ⸱a zon⸱o de la signal⸱fort⸱a indik⸱il⸱o.

Veter⸱o

Ali⸱a memor⸱o: en la verd⸱a zon⸱o (ĉu memor⸱e al la verd⸱lum⸱a agord⸱okul⸱o?) la ricev⸱o bon⸱as, en la ruĝ⸱a sufiĉ⸱as kaj en la nigr⸱a mal⸱bon⸱as. Krom la kutim⸱a⸱j staci⸱o⸱j kaj foj⸱foj⸱e german⸱a⸱j, brit⸱a⸱j kaj hispan⸱a⸱j, se la veter⸱o kun⸱lud⸱is, mi kapt⸱is ankaŭ staci⸱o⸱n por uson⸱a⸱j soldat⸱o⸱j en Eŭrop⸱o, nom⸱e AFN, kun plej aktual⸱a muzik⸱o furor⸱a.

Ek⸱is ankaŭ la unu⸱a⸱j lok⸱a⸱j ne⸱leĝ⸱a⸱j staci⸱o⸱j. Krom⸱e la radi⸱o hav⸱is mal⸱long⸱a⸱j⸱n ond⸱o⸱j⸱n, kaj per⸱e de ekster⸱a long⸱a drat⸱o kupr⸱a mi pov⸱is kapt⸱i la nederland⸱lingv⸱a⸱j⸱n program⸱o⸱j⸱n de Soveti⸱o, Sud-Afrik⸱o, Nederland⸱o, Belgi⸱o kaj, sur mez⸱a⸱j ond⸱o⸱j, program⸱o⸱n de DLF (Germani⸱o). Sed mi aŭskult⸱is ankaŭ ali⸱lingv⸱a⸱j⸱n program⸱o⸱j⸱n de DW (Germani⸱o), BBC Worldservice, Radi⸱o Prag⸱o ktp.

Grand⸱a help⸱o en tio est⸱is la ĉiu⸱jar⸱a el⸱don⸱o de la angl⸱a⸱lingv⸱a „radi⸱o⸱bibli⸱o” WRTH (angl⸱a sigl⸱o por man⸱libr⸱o pri tut⸱mond⸱a⸱j radi⸱o kaj televid⸱o). Mez⸱ond⸱e ŝat⸱at⸱a program⸱o german⸱lingv⸱a est⸱is Swing und Balladen dimanĉ⸱maten⸱e sur WDR 1 (1593 kHz), dum⸱vintr⸱e pli bon⸱e kapt⸱ebl⸱a pro krepusk⸱o kaj ĝis 2008 aŭskult⸱ebl⸱a sur WDR 4.

Anten⸱o⸱j

Inter⸱temp⸱e pli da televid⸱staci⸱o⸱j ek⸱funkci⸱is, kaj, ĉar ankaŭ ni fin⸱fin⸱e vol⸱is bon⸱e kapt⸱i la nederland⸱a⸱n televid⸱o⸱n, mi⸱a patr⸱o akir⸱is nov⸱a⸱n anten⸱o⸱n. Turn⸱ebl⸱a⸱n ĉi-foj⸱e! Ĝi konsist⸱is el du anten⸱o⸱j: mal⸱supr⸱e larĝ⸱a por VHF kaj supr⸱e mal⸱larĝ⸱a por UHF (angl⸱a sigl⸱o por ultr⸱e alt⸱a frekvenc⸱o) kun la kanal⸱o⸱j 21 ĝis 69. Tia⸱manier⸱e ni kapt⸱is la du⸱a⸱j⸱n ret⸱o⸱j⸱n de Nederland⸱o kaj Franci⸱o. Dum nebul⸱a aŭ varm⸱eg⸱a veter⸱o ebl⸱is kapt⸱i brit⸱a⸱j⸱n aŭ german⸱a⸱j⸱n program⸱o⸱j⸱n. Mi ĉiam mir⸱is, ke en⸱tut⸱e ebl⸱as kapt⸱i signal⸱o⸱j⸱n simpl⸱e per⸱e de drat⸱ar⸱a instal⸱aĵ⸱o.

Tele⸱reg⸱il⸱o ankoraŭ ne ekzist⸱is. Tio ne grav⸱is, ĉar mi⸱a patr⸱o tamen dev⸱is sid⸱i apud la televid⸱il⸱o por don⸱i de temp⸱o al temp⸱o bezon⸱at⸱a⸱n frap⸱o⸱n, kiam la son⸱o de si mem salt⸱is al maksimum⸱a laŭt⸱ec⸱o, cert⸱e pro iu mal⸱bon⸱a konekt⸱o. Por plu pov⸱i spekt⸱i tia⸱j⸱n program⸱o⸱j⸱n (en⸱tut⸱e pli ol dek) est⸱is en⸱konduk⸱it⸱a kabl⸱a televid⸱o kun promes⸱o pri pli bon⸱kvalit⸱a⸱j bild⸱o (jam tiam!) kaj son⸱o por la radi⸱o⸱program⸱o⸱j, kompren⸱ebl⸱e kontraŭ pag⸱ad⸱o. Dum unu semajn⸱o spekt⸱ebl⸱is ankaŭ rus⸱a televid⸱o, kiu⸱n la kabl⸱a firma⸱o kapt⸱is per⸱e de grand⸱eg⸱a satelit⸱anten⸱o, sed politik⸱e ne est⸱is akcept⸱ebl⸱e spekt⸱i program⸱o⸱j⸱n de la „mal⸱amik⸱o”.

Komisar⸱o

La tiam⸱a⸱j televid⸱program⸱o⸱j furor⸱is, i.a. Fabeltjeskrant (Fabl⸱a gazet⸱o), komenc⸱e baz⸱it⸱a sur la fabl⸱o⸱j de Je⸱a⸱n de La Font⸱ain⸱e por et⸱a⸱j infan⸱o⸱j, sed ankaŭ pro politik⸱a⸱j alud⸱o⸱j popular⸱a ĉe plen⸱kresk⸱ul⸱o⸱j; Tatort (Deliktoloko), german⸱a krim⸱seri⸱o (mi pens⸱is, ke „Tatort” est⸱as la nom⸱o de komisar⸱o); Di⸱e Sendung mit der Maus (La el⸱send⸱o kun la mus⸱o), por⸱infan⸱a program⸱o; Des chiffres et des lettres (Cifer⸱o⸱j kaj liter⸱o⸱j), en kiu per⸱e de liter⸱o⸱j oni form⸱is vort⸱o⸱n kaj per⸱e de cifer⸱o⸱j ating⸱is la ĝust⸱a⸱n rezult⸱o⸱n; Onedin Lin⸱e, brit⸱a seri⸱o pri la famili⸱o de ŝip⸱kapitan⸱o; Antiques Roadshow, brit⸱a program⸱o pri antikv⸱aĵ⸱o⸱j.

Ven⸱is la 70aj jar⸱o⸱j. Fin⸱e de la jar⸱dek⸱o mi lern⸱is Esperant⸱o⸱n, pli profund⸱iĝ⸱is en mal⸱long⸱ond⸱a kapt⸱ad⸱o, ĉar mi hav⸱is special⸱a⸱n t.n. mond⸱ricev⸱il⸱o⸱n Grundig Satellit 1400 (ne pens⸱u, ke ĝi hav⸱is satelit⸱o⸱n) kun signal⸱fort⸱a indik⸱il⸱o kaj – plej grav⸱a – cifer⸱a indik⸱o de la frekvenc⸱o. Tiam mi fervor⸱e aŭskult⸱is Esperanto-program⸱o⸱j⸱n de Aŭstri⸱o, Ĉini⸱o, Itali⸱o, Kub⸱o, Pol⸱land⸱o, Portugali⸱o, Vatikan⸱o kaj Zagreb⸱o.

Konekt⸱o

Post mi⸱a lern⸱ej⸱a fin⸱stud⸱o mi⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j kaj mi trans⸱lok⸱iĝ⸱is al Lissewege (vilaĝ⸱o inter Bruĝ⸱o kaj la mar⸱bord⸱o). Tie ni hav⸱is kabl⸱a⸱n konekt⸱o⸱n kun al⸱don⸱o de du brit⸱a⸱j program⸱o⸱j, sekv⸱ot⸱a⸱j dum kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j de du komerc⸱a⸱j staci⸱o⸱j brit⸱a⸱j, i.a. la bon⸱kvalit⸱a Channel 4, do sum⸱e est⸱is 16 televid⸱staci⸱o⸱j kaj respektiv⸱a⸱j land⸱a⸱j radi⸱o⸱staci⸱o⸱j.

Plej al⸱log⸱a⸱j program⸱o⸱j de la 1980aj jar⸱o⸱j est⸱is por mi i.a. The Originals (La original⸱ul⸱o⸱j); De taalstrijd (Lingv⸱a batal⸱o), du⸱senc⸱a lingv⸱a lud⸱o⸱program⸱o; Brillouet Boulevard kaj Brillotheek pri furor⸱a popular⸱a muzik⸱o ek⸱de la 1950aj jar⸱o⸱j.

Motor⸱o

Mi al⸱proksim⸱iĝ⸱as al hodiaŭ. Jam antaŭ kelk⸱a temp⸱o mi inter⸱kon⸱at⸱iĝ⸱is kun mi⸱a tiam est⸱ont⸱a edz⸱in⸱o. Mi ek⸱loĝ⸱is en Eupen (orient⸱a Belgi⸱o), kie mi⸱a ne nur german⸱parol⸱ant⸱a edz⸱in⸱o posed⸱is et⸱a⸱n televid⸱il⸱o⸱n kun intern⸱a anten⸱o, kapt⸱ant⸱a valon⸱a⸱j⸱n kaj german⸱a⸱j⸱n program⸱o⸱j⸱n, sed ne unu nederland⸱lingv⸱a⸱n. Feliĉ⸱e mi konserv⸱is anten⸱o⸱n kun motor⸱o, nur bezon⸱is pli bon⸱a⸱n anten⸱o⸱n por UHF, kaj la program⸱elekt⸱o tuj pli⸱larĝ⸱iĝ⸱is al 11 program⸱o⸱j kaj du al⸱don⸱a⸱j mal⸱pli bon⸱e kapt⸱ebl⸱a⸱j.

En la komenc⸱o mi⸱a edz⸱in⸱o pen⸱e leg⸱is la nederland⸱lingv⸱a⸱j⸱n sub⸱tekst⸱o⸱j⸱n dum krim⸱seri⸱o en la german⸱a. Mi rimark⸱is, ke en Eupen ankoraŭ pli da anten⸱o⸱j star⸱as sur la tegment⸱o⸱j kombin⸱e kun satelit⸱anten⸱o⸱j. La kial⸱o: la kabl⸱a entrepren⸱o trans⸱don⸱as preskaŭ nur franc⸱lingv⸱a⸱j⸱n program⸱o⸱j⸱n – en region⸱o, kie la german⸱a furor⸱as. Tie la lok⸱a televid⸱o BRF nur per⸱kabl⸱e kapt⸱ebl⸱as (ek⸱de 2013 ankaŭ per⸱anten⸱e cifer⸱ec⸱e).

El⸱spez⸱o

Nun la magi⸱a vort⸱o est⸱as „cifer⸱ec⸱a”. Plej interes⸱a por la el⸱send⸱ant⸱o⸱j. Kun mal⸱pli da el⸱send⸱pov⸱o la serv⸱are⸱o rest⸱as la sam⸱a kaj kun pli da staci⸱o⸱j sur unu frekvenc⸱o. Por la ricev⸱ant⸱o⸱j kompens⸱e est⸱as pli bon⸱a⸱j son⸱o kaj bild⸱o, sed est⸱as de⸱nov⸱e el⸱spez⸱o por krom⸱a ricev⸱il⸱o.

Est⸱as ne⸱kred⸱ebl⸱e, sed nur dum kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j mi uz⸱is analog⸱a⸱n satelit⸱o⸱n kaj jen mi uz⸱as la mal⸱nov⸱a⸱n satelit⸱o⸱n kun cifer⸱ec⸱a ricev⸱il⸱o. Ĉi-foj⸱e mi kapt⸱as satelit⸱o⸱n Astr⸱a precip⸱e por la german⸱lingv⸱a⸱j program⸱o⸱j (pli ol 80 televid⸱a⸱j kaj radi⸱a⸱j). Kiam BBC kun Gardeners' World (Ĝarden⸱ist⸱a mond⸱o) iĝ⸱is sen⸱pag⸱e hav⸱ebl⸱a, mi direkt⸱is du⸱a⸱n ricev⸱kap⸱o⸱n al Eurobird. Post⸱e ankaŭ sen⸱pag⸱e kapt⸱ebl⸱is ITV (brit⸱a komerc⸱a televid⸱o kun krim⸱seri⸱o⸱j sur la tri⸱a ret⸱o) kaj Channel 4.

Pli ol 100 televid⸱a⸱j kaj pli ol 40 radi⸱a⸱j program⸱o⸱j en la angl⸱a hav⸱ebl⸱as, krom⸱e en la gael⸱a, kimr⸱a kaj kelk⸱a⸱j azi⸱a⸱j lingv⸱o⸱j.

Ricev⸱il⸱o⸱j

Ĉar la bild⸱kvalit⸱o de ni⸱a televid⸱il⸱o iĝ⸱is mal⸱bon⸱a, ni nun hav⸱as nov⸱a⸱n larĝ⸱ekran⸱a⸱n televid⸱il⸱o⸱n kun en⸱konstru⸱it⸱a⸱j ricev⸱il⸱o⸱j satelit⸱a kaj por⸱anten⸱a kaj la ebl⸱o kapt⸱i HD (alt⸱disting⸱iv⸱a⸱n bild⸱o⸱n sur 1250 lini⸱o⸱j).

Nun, ĉar ebl⸱as al mi konekt⸱i kvar satelit⸱o⸱j⸱n, mi al⸱don⸱e uz⸱as la satelit⸱o⸱n Atlant⸱ic Bird, sur kiu trov⸱iĝ⸱as dek⸱o da franc⸱a⸱j staci⸱o⸱j (tiel mi de⸱nov⸱e post tiom da jar⸱o⸱j pov⸱as spekt⸱i la vort⸱lud⸱a⸱n program⸱o⸱n Cifer⸱o⸱j kaj liter⸱o⸱j. Per⸱e de Astr⸱a 3 kapt⸱ebl⸱as leceburg⸱a televid⸱o kaj kelk⸱a⸱j provinc⸱a⸱j staci⸱o⸱j nederland⸱a⸱j plus la fris⸱land⸱a televid⸱o.

Versi⸱o

Okaz⸱as ankaŭ cifer⸱ec⸱a⸱j radi⸱a⸱j el⸱send⸱o⸱j de la naci⸱a⸱j ret⸱o⸱j flandr⸱a⸱j, valon⸱a⸱j kaj nederland⸱a⸱j sur la VHF-bend⸱o, kiu⸱n la televid⸱staci⸱o⸱j for⸱las⸱is. Ankaŭ por ĝi neces⸱as special⸱a ricev⸱il⸱o. Sed est⸱as bon⸱e, ke mi ne invest⸱is en tio, ĉar ek⸱de mart⸱o 2012 est⸱as uz⸱at⸱a en Germani⸱o pli nov⸱a versi⸱o, t.n. Dab +. Tiel ebl⸱as pli dens⸱e „kun⸱pak⸱i” radi⸱o⸱staci⸱o⸱j⸱n. Por la est⸱ont⸱ec⸱o mi antaŭ⸱vid⸱as, ke radi⸱o kaj televid⸱o nur cifer⸱ec⸱e el⸱send⸱os kun nur analog⸱a⸱j lok⸱a⸱j radi⸱o⸱j sur FM-bend⸱o kaj laŭ⸱tem⸱a⸱j radi⸱o⸱staci⸱o⸱j sur AM.

Do, de nigr⸱a⸱j-blank⸱a⸱j televid⸱program⸱o⸱j al cifer⸱ec⸱a HD-televid⸱o, kaj de analog⸱a mez⸱ond⸱a radi⸱o al cifer⸱ec⸱a radi⸱o ... jen la evolu⸱o de mi⸱a propr⸱a histori⸱o.

Je⸱a⸱n Pierre VAnd⸱e⸱nDAELE

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Je⸱a⸱n Pierre VandenDaele el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Model⸱ec⸱o

Jomo Ipfelkofer sufiĉ⸱e moder⸱e verk⸱is pri la re⸱tir⸱iĝ⸱o de la german⸱a prezid⸱ant⸱o (laŭ mi prefer⸱e prezident⸱o) Wulff (MONATO 2012/04, p. 7). Ebl⸱e li mem supoz⸱is, ke la akuz⸱o⸱j ne ating⸱os alt⸱a⸱n jur⸱a⸱n konsider⸱o⸱n. Li ne menci⸱as, ke ili rilat⸱as ne al li⸱a prezident⸱ec⸱o, sed al li⸱a antaŭ⸱a posten⸱o. Fraz⸱o kiel „Wulff ag⸱is ŝajn⸱e ... kiel en la iam⸱a Soveti⸱o” son⸱as konvink⸱a, sed al⸱don⸱as nur plu⸱a⸱n mis⸱fam⸱ig⸱a⸱n supoz⸱o⸱n. La titol⸱o de la artikol⸱o est⸱us pli real⸱a, se ne tem⸱us pri „perd⸱it⸱a”, sed pri „persekut⸱it⸱a prezid⸱ant⸱o”.

La redakci⸱o forges⸱is menci⸱i la nom⸱o⸱n de la karikatur⸱ist⸱o, „supoz⸱ebl⸱e” est⸱as JI mem. Wulff dron⸱as en mon⸱bilet⸱o⸱j (liber⸱e esprim⸱u si⸱n la art⸱o ...), sed en⸱ver⸱e prezident⸱o est⸱as kompat⸱ind⸱e mal⸱riĉ⸱a, se li dev⸱as prunt⸱i du⸱on⸱a⸱n milion⸱o⸱n por famili⸱a dom⸱o. Ĉu li aĉet⸱is person⸱a⸱n favor⸱o⸱n mal⸱favor⸱e al si⸱a⸱j kun⸱civit⸱an⸱o⸱j, tio evident⸱iĝ⸱os. Pri la postul⸱o, ke la prezident⸱o model⸱e si⸱n prezent⸱u, nur tiom: JI bon⸱vol⸱u tuj ek⸱verk⸱i pri la model⸱ec⸱o de la prezident⸱a post⸱e⸱ul⸱o Gauck, de iam⸱a⸱j super⸱ul⸱o⸱j Fischer, Schröder, Brandt ktp ... Ebl⸱e pri la propr⸱a. Mi mem ne kuraĝ⸱us propon⸱i mi⸱n, bedaŭr⸱ind⸱e.

RÖSSLER Franz-Georg
Germani⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Rössler Franz-Georg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ne⸱akcept⸱ebl⸱a⸱j kaj ne⸱prav⸱ig⸱ebl⸱a⸱j

La brit⸱a ĉef⸱ministr⸱o David Cameron promes⸱is, ke Briti⸱o neniam ced⸱os la suveren⸱ec⸱o⸱n de la t.n. Falk⸱land⸱a⸱j Insul⸱o⸱j kontraŭ la dezir⸱o⸱j de la ili⸱a⸱j insul⸱an⸱o⸱j. La defi⸱o⸱j de Argentin⸱o kontraŭ la rajt⸱o pri mem⸱reg⸱ad⸱o de la insul⸱o⸱j (kiu⸱j⸱n argentin⸱an⸱o⸱j nom⸱as Malvinoj) est⸱as, laŭ Cameron, mal⸱akcept⸱ebl⸱a⸱j.

La ĉef⸱ministr⸱o kondamn⸱is la klopod⸱o⸱j⸱n de la argentin⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o – 30 jar⸱o⸱j⸱n post kiam Argentin⸱o invad⸱is la brit⸱a⸱j⸱n insul⸱o⸱j⸱n en la sud⸱a Atlantik⸱o – romp⸱i per⸱ŝip⸱a⸱j⸱n lig⸱o⸱j⸱n kun la insul⸱o⸱j. Laŭ Cameron, „Argentin⸱o daŭr⸱ig⸱as si⸱a⸱j⸱n ne⸱prav⸱ig⸱ebl⸱a⸱j⸱n klopod⸱o⸱j⸱n por dis⸱romp⸱i la navig⸱ad⸱o⸱n ĉirkaŭ la insul⸱o⸱j kun la intenc⸱o halt⸱ig⸱i laŭ⸱leĝ⸱a⸱n komerc⸱ad⸱o⸱n”.

Flag⸱o

Li⸱a inter⸱ven⸱o okaz⸱is, kiam Argentin⸱o persv⸱ad⸱is grup⸱o⸱n de sud-amerik⸱a⸱j land⸱o⸱j (la t.n. grup⸱o⸱n Mercosur) mal⸱permes⸱i en⸱haven⸱ig⸱o⸱n de ŝip⸱o⸱j flirt⸱ig⸱ant⸱a⸱j la flag⸱o⸱n de la insul⸱o⸱j.

Cameron inform⸱is, ke Briti⸱o ĉiam sub⸱ten⸱os la sekur⸱ec⸱o⸱n kaj prosper⸱o⸱n de si⸱a⸱j trans⸱mar⸱a⸱j teritori⸱o⸱j. Al la insul⸱an⸱o⸱j li dir⸱is, ke la brit⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o batal⸱os kontraŭ ĉiu⸱j postul⸱o⸱j de Argentin⸱o pri suveren⸱ec⸱o.

„La rajt⸱o pri mem⸱reg⸱ad⸱o est⸱as la fundament⸱o de ni⸱a politik⸱o. Briti⸱o neniam trakt⸱os la suveren⸱ec⸱o⸱n de la insul⸱o⸱j krom en la okaz⸱o, ke la insul⸱an⸱o⸱j tio⸱n dezir⸱os. Neni⸱a spec⸱o de demokrati⸱o pov⸱us ali⸱manier⸱e ag⸱i”, insist⸱is la ĉef⸱ministr⸱o.

Flam⸱iĝ⸱o

La mal⸱permes⸱o de la grup⸱o Mercosur – kiu inkluziv⸱as ankaŭ Brazil⸱o⸱n, Paragvaj⸱o⸱n kaj Urugvaj⸱o⸱n – est⸱as la plej last⸱a flam⸱iĝ⸱o en la disput⸱o inter Argentin⸱o kaj Briti⸱o pri la insul⸱o⸱j.

Argentin⸱o hav⸱as long⸱daŭr⸱a⸱n postul⸱o⸱n rilat⸱e la suveren⸱ec⸱o⸱n de la insul⸱o⸱j kaj koler⸱e re⸱ag⸱is, kiam Briti⸱o permes⸱is sub⸱mar⸱a⸱n prospektor⸱ad⸱o⸱n pri naft⸱o ĉirkaŭ la insul⸱o⸱j.

Fin⸱e de si⸱a mesaĝ⸱o la ĉef⸱ministr⸱o dir⸱is, ke li vol⸱as „favor⸱a⸱n inter⸱ri⸱lat⸱o⸱n kun Argentin⸱o, sed la si⸱n⸱ten⸱o de la argentin⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o koncern⸱e la insul⸱o⸱j⸱n est⸱as ne⸱toler⸱ebl⸱a”.

Lenio MAROBIN

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Lenio Marobin el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mort⸱as la libr⸱o, viv⸱as la ekran⸱o

Laŭ raport⸱o de la Tut⸱land⸱a Alfabet⸱ig⸱a Organiz⸱aĵ⸱o de Briti⸱o preskaŭ kvar milion⸱o⸱j da infan⸱o⸱j ne posed⸱as libr⸱o⸱n, kaj unu brit⸱o el ses trov⸱as leg⸱ad⸱o⸱n mal⸱facil⸱a.

En plur⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j en kvartal⸱o⸱j de grand⸱a⸱j urb⸱o⸱j infan⸱o⸱j parol⸱as la angl⸱a⸱n kiel du⸱a⸱n lingv⸱o⸱n. Ne nur tiu⸱j, sed ankaŭ ali⸱a⸱j ge⸱knab⸱o⸱j al⸱ven⸱as en la klas⸱ĉambr⸱o⸱j⸱n kun alfabet⸱ig⸱o ĝis tri nivel⸱o⸱j⸱n sub tiu antaŭ⸱vid⸱at⸱a laŭ la aĝ⸱o.

Komput⸱il⸱o⸱j

Tamen la ĉef⸱a problem⸱o est⸱as, ke lern⸱ant⸱o⸱j rifuz⸱as leg⸱i libr⸱o⸱j⸱n aŭ revu⸱o⸱j⸱n. Sed, aplik⸱int⸱e teĥnologi⸱o⸱j⸱n, ekzempl⸱e komput⸱il⸱o⸱j⸱n, instru⸱ist⸱o⸱j not⸱as, ke eĉ la plej kontraŭ⸱vol⸱a leg⸱ant⸱o ek⸱interes⸱iĝ⸱as pri leg⸱ad⸱o. Simpl⸱e, la pres⸱it⸱a vort⸱o pli al⸱log⸱as sur⸱ekran⸱e ol sur⸱paper⸱e.

Jam de⸱long⸱e hav⸱ebl⸱as teĥnologi⸱o por disleksi⸱a⸱j lern⸱ant⸱o⸱j: nun oni aplik⸱as simil⸱a⸱j⸱n rimed⸱o⸱j⸱n rilat⸱e al tiu⸱j, kiu⸱j ne apart⸱e entuziasm⸱iĝ⸱as pri leg⸱ad⸱o. Eksperiment⸱e, esplor⸱ist⸱o⸱j dis⸱don⸱is al infan⸱o⸱j kun mal⸱alt⸱a⸱j lern⸱o⸱ating⸱o⸱j la ret⸱libr⸱a⸱n leg⸱il⸱o⸱n Kindle. Sukces⸱is la prov⸱o: la infan⸱o⸱j – kelk⸱a⸱j unu⸱a⸱foj⸱e en la viv⸱o – leg⸱is libr⸱o⸱j⸱n de komenc⸱o ĝis fin⸱o.

Pli⸱a plus⸱o de Kindle: ĝi⸱a son⸱funkci⸱o ebl⸱ig⸱as aŭskult⸱i tekst⸱o⸱n, kiam leg⸱ant⸱o ne plu pov⸱as koncentr⸱iĝ⸱i pri la pres⸱it⸱a vort⸱o.

Progres⸱o

Ankaŭ komput⸱il⸱a⸱j⸱n inter⸱ag⸱a⸱j⸱n program⸱o⸱j⸱n uz⸱as la lern⸱ant⸱o⸱j. Program⸱o⸱j taks⸱as la leg⸱o⸱kapabl⸱o⸱n de ĉiu apart⸱a lern⸱ant⸱o, instru⸱ant⸱e prononc⸱ad⸱o⸱n, signif⸱o⸱n de vort⸱o⸱j, kaj liver⸱ant⸱e tabel⸱o⸱n montr⸱ant⸱a⸱n progres⸱o⸱n kaj pli⸱bon⸱iĝ⸱o⸱n.

Spert⸱ul⸱o⸱j antaŭ⸱vid⸱as, ke en⸱e de kvin jar⸱o⸱j ĉiu infan⸱o lern⸱os per⸱e de poŝ⸱komput⸱il⸱o, almenaŭ en evolu⸱int⸱a⸱j kaj evolu⸱ant⸱a⸱j land⸱o⸱j. La prezid⸱ant⸱in⸱o de la brit⸱a Asoci⸱o de Lern⸱ej⸱o⸱j por Knab⸱in⸱o⸱j atent⸱ig⸱is, ke lern⸱o⸱libr⸱o⸱j mal⸱aper⸱as el brit⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j, ĉar infan⸱o⸱j pli kaj pli turn⸱os si⸱n al Inter⸱ret⸱o por al⸱ir⸱i al inform⸱o⸱j.

Tamen ŝi opini⸱as, ke est⸱os ankoraŭ temp⸱o kaj lok⸱o por konsult⸱i mal⸱nov⸱a⸱n libr⸱o⸱n sur bret⸱ar⸱o.

Lenio MAROBIN

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Lenio Marobin el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Preĝ⸱o⸱j aŭ poem⸱o⸱j

Magistrat⸱o⸱j en Briti⸱o ne plu hav⸱as laŭ⸱statut⸱a⸱n rajt⸱o⸱n en⸱konduk⸱i preĝ⸱o⸱j⸱n kadr⸱e de oficial⸱a⸱j kun⸱sid⸱o⸱j, laŭ last⸱a⸱temp⸱a decid⸱o de la brit⸱a super⸱a kort⸱um⸱o.

Pro la verdikt⸱o de la kort⸱um⸱o, lok⸱a⸱j konsil⸱ant⸱ar⸱o⸱j re⸱ekzamen⸱u si⸱a⸱j⸱n kutim⸱o⸱n kaj praktik⸱o⸱n komenc⸱i kun⸱sid⸱o⸱n per preĝ⸱o. La decid⸱o kontraŭ la tradici⸱o rezult⸱is el inter⸱ven⸱o iniciat⸱it⸱a de la Naci⸱a Sekular⸱a Soci⸱et⸱o, kiu taks⸱as la kutim⸱o⸱n mal⸱modern⸱a kaj ofend⸱a al ne⸱kred⸱ant⸱o⸱j – kaj kontraŭ ili⸱a⸱j hom⸱a⸱j rajt⸱o⸱j.

Reĝ⸱in⸱o

Krist⸱an⸱o⸱j replik⸱is, ke preĝ⸱is magistrat⸱an⸱o⸱j antaŭ si⸱a⸱j kun⸱sid⸱o⸱j jam en la 16a jar⸱cent⸱o en la epok⸱o de reĝ⸱in⸱o Elizabet⸱a la 1a. Iam⸱a ĉef⸱episkop⸱o de Canterbury, Lord⸱o Carey, taks⸱is la verdikt⸱o⸱n atak⸱o kontraŭ la individu⸱a liber⸱ec⸱o kaj sam⸱temp⸱e cinik⸱a manovr⸱o por el⸱ig⸱i religi⸱o⸱n el la naci⸱a viv⸱o.

Magistrat⸱o en London⸱o re⸱ag⸱is al la verdikt⸱o, anstataŭ⸱ig⸱ant⸱e preĝ⸱o⸱j⸱n per poem⸱o⸱j por evit⸱i religi⸱a⸱j⸱n mis⸱kompren⸱o⸱j⸱n.

Lenio MAROBIN

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Lenio Marobin el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Reg⸱ist⸱ar⸱o unu⸱kolor⸱a

Komenc⸱e de april⸱o, post antaŭ⸱temp⸱a⸱j tut⸱land⸱a⸱j parlament⸱a⸱j balot⸱o⸱j, la slovak⸱a prezid⸱ant⸱o nom⸱um⸱is nov⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n. Ĝi⸱n gvid⸱os Roberto Fic⸱o, prezid⸱ant⸱o de la venk⸱int⸱a Social⸱demokrat⸱a Parti⸱o (Smer-SD).

Jam inter 2006 kaj 2010 Fic⸱o estr⸱is kabinet⸱o⸱n. La nov⸱a kaj mal⸱dekstr⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o hav⸱as 13 ministr⸱o⸱j⸱n kaj tri vic⸱ĉef⸱ministr⸱o⸱j⸱n, inter kiu⸱j est⸱as kvin sen⸱parti⸱ul⸱o⸱j. En la reg⸱ist⸱ar⸱o est⸱as nur unu vir⸱in⸱o, la ministr⸱in⸱o pri san⸱o.

Kompromis⸱o⸱j

La venk⸱int⸱a parti⸱o akir⸱is en la 150-seĝ⸱a slovak⸱a parlament⸱o 83 seĝ⸱o⸱j⸱n. Tio signif⸱as, ke la parti⸱o pov⸱as sen politik⸱a⸱j kompromis⸱o⸱j sekv⸱i si⸱a⸱n program⸱o⸱n. Tio signif⸱as ankaŭ, ke Fic⸱o ne pov⸱os kulp⸱ig⸱i ali⸱a⸱j⸱n pro mank⸱o⸱j en la real⸱ig⸱o de si⸱a⸱j cel⸱o⸱j.

Nepr⸱as i.a. ord⸱ig⸱i publik⸱a⸱j⸱n financ⸱o⸱j⸱n kaj impost⸱o⸱j⸱n kaj fort⸱ig⸱i la ekonomi⸱o⸱n. Fic⸱o vol⸱as ĝis la fin⸱o de 2013 mal⸱alt⸱ig⸱i la deficit⸱o⸱n en la publik⸱a⸱j financ⸱o⸱j ĝis sub 3 % de la mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o. Pli alt⸱e impost⸱at⸱a⸱j est⸱os cigared⸱o⸱j, alkohol⸱aĵ⸱o⸱j kaj la mon⸱o de riĉ⸱ul⸱o⸱j.

Sen⸱hejm⸱ul⸱o⸱j

Por⸱infan⸱a⸱j krom⸱pag⸱o⸱j al riĉ⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j est⸱os lim⸱ig⸱it⸱a⸱j kaj subvenci⸱o⸱j al sen⸱hejm⸱ul⸱o⸱j kaj simil⸱a⸱j est⸱os pag⸱at⸱a⸱j ebl⸱e en la form⸱o ne de mon⸱o sed de nutr⸱aĵ⸱o⸱j. Ceter⸱e Slovaki⸱o lukt⸱as kontraŭ alt⸱a sen⸱labor⸱ec⸱o.

Pri ekster⸱land⸱a politik⸱o respond⸱ec⸱os profesi⸱a diplomat⸱o, Miroslav Lajčák [lajĉak], jam ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j en la unu⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de Fic⸱o. Analiz⸱ist⸱o⸱j dir⸱as, ke la nov⸱a ministr⸱o prezent⸱os stabil⸱a⸱n element⸱o⸱n, stir⸱ant⸱e Slovaki⸱o⸱n al eŭrop-atlantik⸱a⸱j kaj uni⸱a⸱j struktur⸱o⸱j.

La eks⸱a ĉef⸱ministr⸱in⸱o, Iveta Radičová [radiĉova], turn⸱is la dors⸱o⸱n al la politik⸱a mond⸱o kaj akcept⸱is posten⸱o⸱n ĉe la brit⸱a universitat⸱o Oksford⸱o, kie ŝi far⸱is post⸱doktor⸱iĝ⸱a⸱j⸱n stud⸱o⸱j⸱n en 1990.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Hejm⸱o de riĉ⸱ul⸱o⸱j

Efik⸱a⸱j kaj favor⸱a⸱j impost⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j pri dom⸱posed⸱o en Briti⸱o instig⸱as riĉ⸱eg⸱a⸱j⸱n ekster⸱land⸱an⸱o⸱j⸱n aĉet⸱i luks⸱a⸱j⸱n dom⸱o⸱j⸱n en la centr⸱a London⸱o. En 2011 tia⸱j riĉ⸱ul⸱o⸱j akir⸱is propriet⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kun val⸱or⸱o de pli ol kvin miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j.

London⸱o „ĝu⸱as” la reputaci⸱o⸱n, ke ĝi posed⸱as la plej mult⸱e⸱kost⸱a⸱j⸱n apartament⸱o⸱j⸱n en la mond⸱o. En la prestiĝ⸱a kvartal⸱o Knightsbridge [najtsbrĝ] vend⸱iĝ⸱is tegment⸱o-apartament⸱o (ĉ. 2300 m2) kontraŭ 163 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j.

Metropol⸱o

Tamen pli ol tri kvar⸱on⸱o⸱j de la propriet⸱aĵ⸱o⸱j super la prez⸱o de ses milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j est⸱as vend⸱it⸱a⸱j al ekster⸱land⸱a⸱j aĉet⸱int⸱o⸱j. Milion⸱ul⸱o⸱j elekt⸱as London⸱o⸱n, ĉar la urb⸱o posed⸱as la status⸱o⸱n de kosmopolit⸱a metropol⸱o. Krom⸱e la dokument⸱ar⸱o rilat⸱e aĉet⸱ad⸱o⸱n kaj la divers⸱a⸱j⸱n negoc⸱o⸱j⸱n montr⸱as si⸱n relativ⸱e simpl⸱a.

Ne⸱pag⸱it⸱a⸱j

Ĉef⸱e, tamen, ebl⸱as al ne⸱brit⸱o aĉet⸱i propriet⸱aĵ⸱o⸱n per⸱e de ekster⸱land⸱e registr⸱it⸱a firma⸱o kontraŭ redukt⸱it⸱a aŭ eĉ nul⸱a impost⸱o. Rezult⸱e, Briti⸱o perd⸱as ĉiu⸱jar⸱e unu miliard⸱o⸱n da eŭr⸱o⸱j pro ne⸱pag⸱it⸱a⸱j impost⸱o⸱j rezult⸱e de riĉ⸱ul⸱a⸱j aĉet⸱o⸱j.

Fin⸱e, propriet⸱aĵ⸱o⸱j en London⸱o est⸱as konsider⸱at⸱a⸱j sekur⸱a⸱j invest⸱aĵ⸱o⸱j en temp⸱o⸱j de konflikt⸱o⸱j, ekzempl⸱e en la mez⸱a Orient⸱o aŭ en land⸱o⸱j de la iam⸱a Soveti⸱o. Do pro kresk⸱ant⸱a ne⸱stabil⸱ec⸱o en la mond⸱o hom⸱o⸱j ven⸱as al London⸱o por konserv⸱i si⸱a⸱n viv⸱nivel⸱o⸱n.

Lenio MAROBIN

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Lenio Marobin el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Politik⸱a reklam⸱o

MONATO nom⸱as si⸱n „magazin⸱o sen⸱de⸱pend⸱a”, sed en plur⸱a⸱j numer⸱o⸱j (i.a. 2012/02, p. 9 kaj 2012/04, p. 11) super la avert⸱o „Artikol⸱o⸱j⸱n pri la politik⸱o en vi⸱a region⸱o send⸱u al ...” aper⸱as fot⸱o de Hillary Clinton kun la franc⸱a prezid⸱ant⸱o. Kun⸱e ili montr⸱as bel⸱eg⸱a⸱n rid⸱et⸱o⸱n. La rev⸱a feliĉ⸱o mem!

Ĉu vi forges⸱as, ke la franc⸱a potenc⸱avid⸱a klaŭn⸱o si⸱n prezent⸱as al la ont⸱a⸱j balot⸱ant⸱o⸱j? Ĉiam montr⸱i la sam⸱a⸱n „ĉarm⸱a⸱n” kandidat⸱o⸱n sen opon⸱ant⸱o⸱j ŝajn⸱as indik⸱i al la franc⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j: „Vid⸱u tiu⸱n bel⸱a⸱n vizaĝ⸱o⸱n! Tut⸱e natur⸱e, vi voĉ⸱don⸱as por tiu sankt⸱ul⸱o. Aŭd⸱u li⸱a⸱j⸱n promes⸱o⸱j⸱n!” Do, sen dir⸱i tio⸱n, MONATO sub⸱ten⸱as li⸱n, kaj tio ig⸱as mi⸱n dub⸱i pri vi⸱a sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o. Ĉu vi fripon⸱as kun tiu hipokrit⸱ul⸱o, kiu promes⸱as sun⸱o⸱n kaj lun⸱o⸱n al la popol⸱o, sed kaŝ⸱e ag⸱as por riĉ⸱a⸱j potenc⸱ul⸱o⸱j? Ebl⸱e mi tro⸱ig⸱as sen⸱pri⸱pens⸱aĵ⸱o⸱n, mi esper⸱as.

Michel MArk⸱o
Franci⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Michel Mark⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Projekt⸱o cifer⸱ec⸱a

La Slovak⸱a Naci⸱a Bibliotek⸱o en la urb⸱o Mart⸱in (ĉirkaŭ 230 km for de la ĉef⸱urb⸱o Bratislav⸱o) komenc⸱is real⸱ig⸱i la projekt⸱o⸱n „Cifer⸱ec⸱a bibliotek⸱o kaj cifer⸱ec⸱a arkiv⸱o”.

Ĝis la jar⸱o 2015 est⸱os cifer⸱ec⸱ig⸱it⸱a⸱j 2,8 milion⸱o⸱j da objekt⸱o⸱j kaj proksim⸱um⸱e 250 milion⸱o⸱j da paĝ⸱o⸱j. La cifer⸱ec⸱ig⸱o kovr⸱os ĉiu⸱j⸱n slovak⸱a⸱j⸱n libr⸱o⸱j⸱n, ĵurnal⸱o⸱j⸱n kaj scienc⸱a⸱j⸱n revu⸱o⸱j⸱n, antologi⸱o⸱j⸱n kaj almanak⸱o⸱j⸱n.

Acid⸱a paper⸱o

La cifer⸱ec⸱ig⸱o sav⸱os grand⸱a⸱n part⸱o⸱n de la naci⸱a skrib⸱it⸱a hered⸱aĵ⸱o de Slovaki⸱o, kiu est⸱as sur acid⸱a paper⸱o fabrik⸱it⸱a kaj uz⸱it⸱a ek⸱de 1839 ĝis 1990. Eŭrop⸱a Uni⸱o dediĉ⸱is al la projekt⸱o preskaŭ 50 milion⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j.

La cifer⸱ec⸱a arkiv⸱o ampleks⸱os ĉirkaŭ 17 peta⸱bajt⸱o⸱j⸱n – ekvivalent⸱o⸱n de ĉirkaŭ 4 milion⸱o⸱j da DVD-disk⸱o⸱j.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Premi⸱o al⸱front⸱as prem⸱o⸱n

En mart⸱o la ĉin⸱a ministeri⸱o pri scienc⸱o kaj teknik⸱o publik⸱ig⸱is bulten⸱o⸱n pri rekomend⸱it⸱a⸱j program⸱o⸱j por la ĉi-jar⸱a ŝtat⸱a premi⸱o pri scienc⸱o kaj teknik⸱o. La program⸱o de tabak⸱a esplor⸱o, rekomend⸱it⸱a de la ŝtat⸱a tabak⸱a monopol⸱o, est⸱as en la list⸱o.

Tio est⸱ig⸱is fort⸱a⸱n protest⸱o⸱n de 30 prestiĝ⸱a⸱j akademi⸱an⸱o⸱j, tamen la ministeri⸱o respond⸱is, ke ĝi regul⸱e proced⸱as pri kandidat⸱ig⸱o de la tabak⸱a program⸱o.

La naci⸱a tabak⸱a korporaci⸱o, sub⸱ord⸱ig⸱it⸱a al la ŝtat⸱a tabak⸱a monopol⸱o, jam pet⸱is en⸱list⸱ig⸱i si⸱a⸱n esplor⸱o⸱n pri supoz⸱ebl⸱e mal⸱pli danĝer⸱a⸱j cigared⸱o⸱j kiel kandidat⸱o⸱n por la ĉi-jar⸱a premi⸱o. La pet⸱o est⸱as mal⸱ferm⸱it⸱a al kontrol⸱o de la publik⸱o ĝis la komenc⸱o de maj⸱o.

Grav⸱a risk⸱o

En intervju⸱o kun la nov⸱aĵ-agent⸱ej⸱o Xinhua, Michael O'Leary [majkl oliri], reprezent⸱ant⸱o de la Mond⸱a Organiz⸱aĵ⸱o pri San⸱o (MOS) en Ĉini⸱o, dir⸱is, ke est⸱as grav⸱a risk⸱o en la esplor⸱o, kiu sugest⸱as, ke iu⸱j tabak⸱a⸱j produkt⸱aĵ⸱o⸱j est⸱as mal⸱pli danĝer⸱a⸱j ol ali⸱a⸱j kaj tial pov⸱as est⸱i pli sekur⸱e konsum⸱at⸱a⸱j.

„Tia mis⸱gvid⸱a inform⸱o pov⸱as est⸱i tre mal⸱util⸱a al la publik⸱a san⸱o”, dir⸱is O'Leary. „Est⸱as neni⸱u sekur⸱a nivel⸱o de tabak⸱a konsum⸱ad⸱o. La efik⸱a manier⸱o redukt⸱i la damaĝ⸱o⸱n est⸱as mal⸱pli⸱ig⸱i la nombr⸱o⸱n de hom⸱o⸱j, kiu⸱j fum⸱as aŭ kiu⸱j est⸱as sen⸱ŝirm⸱a⸱j al pasiv⸱a fum⸱ad⸱o.”

Li dir⸱is, ke en mult⸱a⸱j land⸱o⸱j oni prov⸱is propon⸱i, ke iu⸱j cigared⸱o⸱j est⸱as pli sekur⸱a⸱j, kaj tio kutim⸱e est⸱as part⸱o de la tabak⸱industri⸱a kampanj⸱o tromp⸱i la publik⸱o⸱n kaj instig⸱i fum⸱ad⸱o⸱n.

Ĉini⸱o hav⸱as pli ol 300 milion⸱o⸱j⸱n da fum⸱ant⸱o⸱j, ĉ. 1,2 milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j mort⸱as pro tabak⸱o-rilat⸱a⸱j mal⸱san⸱o⸱j ĉiu⸱jar⸱e en la tut⸱a land⸱o, kaj ali⸱a⸱j 740 milion⸱o⸱j est⸱as sen⸱ŝirm⸱a⸱j al pasiv⸱a fum⸱ad⸱o, dir⸱as sanitar⸱a⸱j ek⸱spert⸱o⸱j.

Mal⸱facil⸱a batal⸱o

Ili al⸱don⸱as, ke Ĉini⸱o al⸱front⸱as apart⸱e mal⸱facil⸱a⸱n batal⸱o⸱n por evit⸱i la mal⸱help⸱o⸱n en kontraŭ⸱fum⸱ad⸱a labor⸱o de la naci⸱a tabak⸱a korporaci⸱o kun lukr⸱eg⸱a impost⸱kontribu⸱o kaj status⸱o kiel reg⸱ist⸱ar⸱a agent⸱ej⸱o.

Tabak⸱a⸱j esplor⸱projekt⸱o⸱j est⸱is sep foj⸱o⸱j⸱n honor⸱it⸱a⸱j per la ŝtat⸱a premi⸱o por scienc⸱o kaj teknik⸱o dum la pas⸱int⸱a jar⸱dek⸱o, raport⸱is la nov⸱aĵ-ĵurnal⸱o de Pekin⸱o.

La list⸱o de kandidat⸱o⸱j por ĉi-jar⸱a premi⸱o est⸱os decid⸱it⸱a fin⸱e de la nun⸱a jar⸱o, kaj la gajn⸱int⸱o est⸱os anonc⸱it⸱a komenc⸱e de 2013, post juĝ⸱ad⸱o de special⸱ist⸱a grup⸱o, laŭ regul⸱o⸱j de la ministeri⸱o pri scienc⸱o kaj teknik⸱o.

Komenc⸱e de april⸱o al la de⸱bat⸱o al⸱iĝ⸱is ankaŭ ofic⸱ist⸱o⸱j el la ministeri⸱o pri san⸱o. S-in⸱o Fu Wei, pro⸱parol⸱ant⸱o de la ministeri⸱o, dir⸱is en gazet⸱ar⸱a konferenc⸱o, ke la agnosk⸱o de tabak⸱a esplor⸱o mal⸱observ⸱as la spirit⸱o⸱n de la premi⸱o, kiu klar⸱e asert⸱as, ke ĉiu konsider⸱at⸱a esplor⸱o ne dev⸱as est⸱i kontraŭ la protekt⸱o de publik⸱a san⸱o.

Damaĝ⸱a⸱j cigared⸱o⸱j

Ŝi dir⸱is: „Ni opon⸱as kandidat⸱iĝ⸱o⸱n de la esplor⸱o pri la t.n. mal⸱mult⸱e damaĝ⸱a⸱j cigared⸱o⸱j por la ŝtat⸱a scienc⸱a premi⸱o.”

La si⸱n⸱ten⸱o de la ministeri⸱o pri san⸱o konform⸱as al la kadr⸱a konvenci⸱o de MOS pri tabak⸱a reg⸱ad⸱o, kiu hav⸱as la star⸱punkt⸱o⸱n opon⸱i ĉiu⸱j⸱n form⸱o⸱j⸱n de propagand⸱o, kiu⸱j cel⸱as instig⸱i tabak⸱a⸱n uz⸱o⸱n, Fu al⸱don⸱is.

Jiang Yuan, vic⸱direktor⸱o de la tabak-reg⸱ad⸱a ofic⸱ej⸱o sub la ĉin⸱a centr⸱o por reg⸱ad⸱o kaj prevent⸱o de morb⸱o⸱j, dir⸱is, ke la tabak⸱a esplor⸱o, kiu si⸱n dediĉ⸱as al „ĉin-stil⸱a⸱j” cigared⸱o⸱j, mis⸱gvid⸱as la publik⸱o⸱n per la asert⸱o, ke al⸱don⸱i ĉin⸱a⸱j⸱n herb⸱o⸱j⸱n en la cigared⸱o⸱j⸱n pov⸱as redukt⸱i ili⸱a⸱n damaĝ⸱o⸱n.

En la last⸱a decembr⸱o sanitar⸱a⸱j ek⸱spert⸱o⸱j tre koler⸱is pri tabak⸱a scienc⸱ul⸱o honor⸱it⸱a per sid⸱lok⸱o en la elit⸱a ĉin⸱a akademi⸱o pri inĝenier⸱art⸱o. Xie Jianping, kiu labor⸱is dek⸱o⸱j⸱n da jar⸱o⸱j en esplor⸱institut⸱o sub la naci⸱a tabak⸱a korporaci⸱o, est⸱as kon⸱at⸱a pro si⸱a stud⸱o pri cigared⸱o⸱j en⸱hav⸱ant⸱a⸱j mal⸱mult⸱e da nikotin⸱o.

Alic⸱e LIU

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Alic⸱e Li⸱u el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Nov⸱a spur⸱o pri perd⸱it⸱a⸱j fosili⸱o⸱j

La perd⸱o de fosili⸱o⸱j de Pekin⸱a Hom⸱o rest⸱as ebl⸱e la plej sensaci⸱a mister⸱o en la pale⸱o⸱antrop⸱ologi⸱a histori⸱o. Ĉi-jar⸱e la tri⸱a numer⸱o de Sud-Afrik⸱a Ĵurnal⸱o de Scienc⸱o anonc⸱is, ke ĉin⸱a⸱j kaj sud-afrik⸱a⸱j esplor⸱ist⸱o⸱j trov⸱is nov⸱a⸱n spur⸱o⸱n pri la perd⸱it⸱a⸱j fosili⸱o⸱j en Qinhuangdao, haven⸱urb⸱o en la nord⸱a Ĉini⸱o.

En 1941, kiam komenc⸱iĝ⸱is en Pacifik⸱o la du⸱a mond⸱milit⸱o, la fosili⸱o⸱j est⸱is last⸱foj⸱e vid⸱it⸱a⸱j. Ili est⸱is met⸱it⸱a⸱j en du kest⸱o⸱j⸱n kaj transport⸱ot⸱a⸱j de la uson⸱a mar⸱arme⸱o de Pekin⸱o al Uson⸱o por sekur⸱a konserv⸱o. Post tio ili perd⸱iĝ⸱is.

Premi⸱o

Malgraŭ intens⸱a serĉ⸱ad⸱o, kun promes⸱o pri premi⸱o, aper⸱is neni⸱u kred⸱ebl⸱a sign⸱o pri la perd⸱it⸱a⸱j fosili⸱o⸱j. Tamen en 2010 Le⸱e Berger el la universitat⸱o de Witwatersrand, Sud-Afrik⸱o, ricev⸱is mesaĝ⸱o⸱n de Paul Bowen, fil⸱o de Richard M. Bowen, eks⸱a soldat⸱o de la uson⸱a mar⸱arme⸱o, kiu serv⸱is ĉe la uson⸱a garn⸱i⸱zon⸱o en Qinhuangdao, Ĉini⸱o, post la fin⸱o de la du⸱a mond⸱milit⸱o. Richard Bowen rakont⸱is, ke en 1947 ĉe la uson⸱a baz⸱o en Qinhuangdao li uz⸱is kest⸱o⸱j⸱n kun ost⸱a⸱j fosili⸱o⸱j kiel apog⸱il⸱o⸱j⸱n por si⸱a mitral⸱o, kiam li kaj li⸱a⸱j koleg⸱o⸱j est⸱is ĉirkaŭ⸱at⸱a⸱j de 250 000 ĉin⸱a⸱j soldat⸱o⸱j.

Kapt⸱it⸱e, Richard Bowen pens⸱is, ke la fosili⸱o⸱j ebl⸱e est⸱is en⸱ter⸱ig⸱it⸱a⸱j ĉe la sam⸱a lok⸱o. Berger kaj li⸱a⸱j koleg⸱o⸱j enket⸱is, kaj trov⸱is, ke ĝi est⸱as probabl⸱e la plej kred⸱ebl⸱a rakont⸱o de la last⸱a vid⸱int⸱o de la grav⸱a⸱j fosili⸱o⸱j. Tamen en Qinhuangdao ili trov⸱is, ke la lok⸱o, kie la kest⸱o⸱j est⸱us re⸱foj⸱e kaŝ⸱it⸱a⸱j, est⸱as park⸱um⸱ej⸱o inter mult⸱a⸱j konstru⸱aĵ⸱o⸱j.

La krani⸱o de Pekin⸱a Hom⸱o, kiu dat⸱iĝ⸱as de antaŭ ĉ. 500 000 jar⸱o⸱j, est⸱is unu⸱a⸱foj⸱e mal⸱kovr⸱it⸱a de la ĉin⸱a renom⸱a pale⸱o⸱antrop⸱olog⸱o Pei Wenzhong en 1929 ĉe Zhoukoudian, okcident⸱a Pekin⸱o. En 1936 tri komplet⸱a⸱j krani⸱o⸱j kaj unu komplet⸱a mandibl⸱o de Pekin⸱a Hom⸱o est⸱is trov⸱it⸱a⸱j en la sam⸱a lok⸱o. Unu⸱e ili est⸱is atribu⸱it⸱a⸱j al Sinanthropus pekingensis, kaj post⸱e al la speci⸱o Hom⸱o erectus.

Kolegi⸱o

La or⸱a period⸱o de la el⸱fos⸱ad⸱o daŭr⸱is ĉe Zhoukoudian ĝis 1937, kiam Japani⸱o ek⸱invad⸱is Ĉini⸱o⸱n. Arkeologi⸱a labor⸱o dev⸱ig⸱it⸱e ĉes⸱is, kaj la el⸱fos⸱it⸱a⸱j fosili⸱o⸱j de la krani⸱o⸱j est⸱is konserv⸱at⸱a⸱j en Uson⸱o-posed⸱a medicin⸱a kolegi⸱o en Pekin⸱o.

La perd⸱o de la fosili⸱o⸱j de Pekin⸱a Hom⸱o en 1941 est⸱as detal⸱e dokument⸱it⸱a. En aŭtun⸱o 1941, antaŭ la komenc⸱o de la milit⸱o en la mal⸱proksim⸱a Orient⸱o, ĉin⸱a⸱j labor⸱ant⸱o⸱j prepar⸱is du grand⸱a⸱j⸱n kest⸱o⸱j⸱n por ten⸱i la fosili⸱o⸱j⸱n de Pekin⸱a Hom⸱o kaj fragment⸱a⸱j⸱n rest⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de 40 individu⸱a⸱j hom⸱o⸱j, kun la cel⸱o trans⸱ig⸱i ili⸱n al Uson⸱o.

Oni intenc⸱is transport⸱i la fosili⸱o⸱j⸱n unu⸱e al Qinhuangdao per trajn⸱o kaj post⸱e al Uson⸱o per la ŝip⸱o Prezid⸱ant⸱o Harrison. Tamen la ŝip⸱o⸱n traf⸱is japan⸱a⸱j milit⸱ŝip⸱o⸱j kaj pro tio neniam ating⸱is Qinhuangdao. Do post ili⸱a mal⸱aper⸱o ĉe la pord⸱o de la medicin⸱a kolegi⸱o en Pekin⸱o, oni neniam plu vid⸱is la kest⸱o⸱j⸱n. Tial ili far⸱iĝ⸱is unu el la mister⸱o⸱j en la arkeologi⸱a histori⸱o.

Muel⸱ad⸱o

Ekzist⸱as mult⸱a⸱j oni⸱dir⸱o⸱j pri la sort⸱o de la fosili⸱o⸱j, ekzempl⸱e en⸱ter⸱ig⸱o apud la medicin⸱a kolegi⸱o, muel⸱ad⸱o por tradici⸱a ĉin⸱a medicin⸱o, aŭ transport⸱ad⸱o al Japani⸱o aŭ Uson⸱o. Tamen neni⸱a⸱j oni⸱dir⸱o⸱j ŝajn⸱as ver⸱a⸱j aŭ direkt⸱is esplor⸱ist⸱o⸱j⸱n al si⸱a pred⸱o.

Dum la last⸱a⸱temp⸱a esplor⸱ad⸱o oni inform⸱iĝ⸱is, ke grand⸱a⸱j konstru⸱aĵ⸱o⸱j est⸱os mason⸱it⸱a⸱j tie, kie ebl⸱e dorm⸱as la fosili⸱o⸱j en Qinhuangdao. Tiel la park⸱um⸱ej⸱o kaj ĝi⸱a periferi⸱o est⸱os el⸱fos⸱it⸱a⸱j.

Oni prognoz⸱is, ke dum la re⸱konstru⸱ad⸱o oni mirakl⸱e trov⸱os la kest⸱o⸱j⸱n menci⸱it⸱a⸱j⸱n de Richard Bowen, kaj mal⸱kaŝ⸱os ili⸱a⸱j⸱n en⸱hav⸱o⸱j⸱n. La Kultur⸱a Hered⸱aĵ⸱a Ofic⸱ej⸱o promes⸱is, ke ĝi zorg⸱em⸱e super⸱rigard⸱os la el⸱fos⸱ad⸱o⸱j⸱n de la konstru⸱ej⸱o.

Alic⸱e LIU

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Alic⸱e Li⸱u el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mil sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j tag⸱e

En Greki⸱o pranc⸱as ne nur koler⸱iĝ⸱int⸱a⸱j ĉeval⸱o⸱j kaj artifik⸱e modif⸱it⸱a⸱j motor⸱cikl⸱o⸱j, sed, de post la komenc⸱o de la ekonomi⸱a kriz⸱o, ankaŭ sen⸱labor⸱ec⸱o kaj ties „ali⸱a mem⸱o”: sen⸱esper⸱o. La nombr⸱o de sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j fakt⸱e ating⸱is en januar⸱o de 2012 la rekord⸱a⸱n procent⸱o⸱n de 21,8, net⸱e pli alt⸱a⸱n (+7) kompar⸱e kun la pas⸱int⸱jar⸱a respond⸱a period⸱o.

Se tiu last⸱a don⸱it⸱aĵ⸱o ne sufiĉ⸱e impres⸱as, oni konsider⸱u, ke en la daŭr⸱o de 12 monat⸱o⸱j iĝ⸱is sen⸱labor⸱a⸱j en Greki⸱o 344 913 person⸱o⸱j, aŭ ali⸱vort⸱e, ĉirkaŭ mil tag⸱e! Nur en la last⸱a decembr⸱o, la mal⸱feliĉ⸱a sort⸱o perd⸱i la labor⸱lok⸱o⸱n okaz⸱is al 32 331 hom⸱o⸱j. Tio ĉi montr⸱as la laŭ⸱grad⸱a⸱n pli⸱grav⸱iĝ⸱o⸱n, spit⸱e al ĉies atend⸱o⸱j, de situaci⸱o jam per si grotesk⸱a kaj ne⸱bon⸱a eĉ por tiu⸱j, kiu⸱j ankoraŭ labor⸱as, sed est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a⸱j akcept⸱i drast⸱a⸱j⸱n salajr⸱o⸱mal⸱pli⸱iĝ⸱o⸱j⸱n. Tem⸱as ne nur pri statistik⸱o⸱j, sed pri ver⸱a soci⸱a dram⸱o. Ĝi⸱a⸱j sekv⸱o⸱j (ne⸱last⸱e el⸱migr⸱o, deprim⸱o kaj eĉ mem⸱mort⸱ig⸱o) far⸱iĝ⸱as pli kaj pli oft⸱e evident⸱a⸱j, tiom en la ĉef⸱urb⸱o Aten⸱o, kiom en pli mal⸱centr⸱a⸱j region⸱o⸱j. Mult⸱a⸱j person⸱o⸱j asert⸱as, ke ne plu ebl⸱as pag⸱i amortiz⸱o⸱j⸱n, lu⸱pag⸱o⸱j⸱n kaj faktur⸱o⸱j⸱n.

Bulgar⸱a⸱j salajr⸱o⸱j

Precip⸱e la elektr⸱o⸱faktur⸱o iĝ⸱is ne⸱pag⸱ebl⸱a, ĉar jam de kelk⸱a⸱j monat⸱o⸱j ĝi aŭtomat⸱e en⸱hav⸱as, krom la abon⸱kotiz⸱o⸱n por la televid⸱o, nov⸱e en⸱konduk⸱it⸱a⸱n hejm-impost⸱o⸱n, laŭ⸱dir⸱e tre⸱eg⸱e „sal⸱it⸱a⸱n”. Ricev⸱i tiu⸱n faktur⸱o⸱n do far⸱iĝ⸱is ver⸱a inkub⸱o por la grek⸱o⸱j, kiu⸱j en mult⸱a⸱j okaz⸱o⸱j jam en la last⸱a vintr⸱o rezign⸱is en kun⸱posed⸱aĵ⸱o⸱j pri centr⸱a gasojl⸱a hejt⸱ad⸱o. La ĉi-jar⸱a mal⸱varm⸱o (kun neĝ⸱o eĉ mez⸱e de april⸱o en plur⸱a⸱j region⸱o⸱j) cert⸱e ne help⸱is.

Aŭt⸱o⸱mobil⸱o⸱n plur⸱a⸱j ne uz⸱as, ĉar la benzin⸱o kost⸱as ĉirkaŭ 1,90 eŭr⸱o⸱j⸱n por litr⸱o. Est⸱as la du⸱a plej alt⸱a prez⸱o en EU, post Itali⸱o, kiu tamen hav⸱as pli alt⸱a⸱j⸱n salajr⸱o⸱j⸱n. La labor⸱pag⸱o⸱j, proksim⸱a⸱j ŝajn⸱e al tiu⸱j de Bulgari⸱o, ceter⸱e tut⸱e ne sufiĉ⸱as por plen⸱ig⸱i plur⸱foj⸱e la benzin⸱uj⸱o⸱n. Eĉ ek⸱aper⸱is en inter⸱ret⸱o paĝ⸱ar⸱o⸱j, per⸱e de kiu⸱j oni pov⸱as trov⸱i ne⸱kon⸱at⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j labor⸱as en la sam⸱a are⸱o kaj dezir⸱as vetur⸱i labor⸱ej⸱e⸱n per unu aŭt⸱o⸱mobil⸱o por mal⸱pli⸱ig⸱i la kost⸱o⸱j⸱n. Kompren⸱ebl⸱e oni ne vol⸱as labor⸱i nur por labor⸱i kaj disip⸱i la tut⸱a⸱n salajr⸱o⸱n ĉe benzin⸱staci⸱o⸱j.

La vend⸱ej⸱o⸱j vak⸱iĝ⸱as, dum fremd⸱a⸱j rabat⸱a⸱j ĉen⸱o⸱j (kiel la german⸱a Lidl), ĝis last⸱a⸱temp⸱e skeptik⸱ec⸱e snob⸱um⸱at⸱a⸱j de la pli⸱mult⸱o, montr⸱is, ekzempl⸱e en la sankt⸱a semajn⸱o (tiu antaŭ Pask⸱o), long⸱a⸱j⸱n ekster⸱a⸱j⸱n vic⸱o⸱j⸱n. Iu⸱j grek⸱o⸱j tim⸱eg⸱as la ŝtat⸱a⸱n bankrot⸱o⸱n, ali⸱a⸱j preĝ⸱e al⸱vok⸱as tio⸱n kun sekv⸱a el⸱ir⸱o de Greki⸱o el la eŭr⸱o⸱zon⸱o. Tio tamen, laŭ la fak⸱ul⸱o⸱j, hav⸱us eĉ pli ruin⸱ig⸱a⸱n efik⸱o⸱n.

Demisi⸱int⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o

El⸱ir⸱voj⸱o⸱n neni⸱u vid⸱as, cert⸱e ne la jun⸱ul⸱ar⸱o (inter 15 kaj 24 jar⸱o⸱j). La don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j pri ili⸱a sen⸱labor⸱ec⸱o est⸱as eĉ pli sen⸱kompat⸱a⸱j: 50,8 % ne hav⸱as ĉi-moment⸱e labor⸱o⸱n. Est⸱as ankaŭ interes⸱e rimark⸱i, ke ne⸱aktiv⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j (25,7 %) est⸱as pli mult⸱e⸱nombr⸱a⸱j ol vir⸱o⸱j (18,7 %), en mediterane⸱a land⸱o, en kiu parol⸱i pri egal⸱a⸱j ŝanc⸱o⸱j est⸱as ankoraŭ miraĝ⸱o.

La plej traf⸱it⸱a⸱j region⸱o⸱j est⸱as Makedoni⸱o (la propr⸱e dir⸱it⸱a, situ⸱ant⸱a en la nord⸱o de Greki⸱o), Traki⸱o, Epir⸱o kaj Tesali⸱o. Iom pli bon⸱a (eĉ se ne kontent⸱ig⸱a), probabl⸱e pro la turism⸱o, est⸱as la situaci⸱o en Atik⸱o, en Kret⸱o, en Peloponez⸱o kaj ĝeneral⸱e en la insul⸱o⸱j de Ege⸱a Mar⸱o.

Baldaŭ okaz⸱os balot⸱o kaj ja est⸱os kurioz⸱e vid⸱i, kiu⸱manier⸱e la nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, post tiu – ĵus demisi⸱int⸱a – de la „pram⸱ist⸱o” Papadimos, intenc⸱os al⸱front⸱i la grav⸱eg⸱a⸱j⸱n financ⸱a⸱j⸱n kaj soci⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j turment⸱as la grek⸱a⸱n du⸱on⸱insul⸱o⸱n. Antaŭ⸱voĉ⸱don⸱a⸱j promes⸱o⸱j ĉi-foj⸱e ne sufiĉ⸱os. La hom⸱o⸱j urĝ⸱e bezon⸱as labor⸱o⸱n por trans⸱viv⸱i, oksigen⸱o⸱n por spir⸱i.

Roberto PIGRO

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Pigr⸱o el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Tragedi⸱o en Tivaro

Se tia masakr⸱o (MONATO 2012/04, p.9) est⸱is far⸱it⸱a en aŭtun⸱o 1945, tio est⸱is sub la ĉef⸱a kontraŭ⸱faŝist⸱a komand⸱o de Marŝal⸱o Tit⸱o. En li⸱a arme⸱o est⸱is an⸱o⸱j el ĉiu⸱j popol⸱o⸱j kaj mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j de Jugoslavi⸱o, ja el la alban⸱a popol⸱o, komun⸱ist⸱o⸱j kaj ne⸱komun⸱ist⸱o⸱j.

Sed tiu event⸱o, se ĝi okaz⸱is, ne hav⸱as lig⸱o⸱n kun la cent⸱jar⸱iĝ⸱o de la kre⸱ad⸱o de Albanio.

En 1912 okaz⸱is balkan⸱a milit⸱o. Serbi⸱o, Bulgari⸱o, Greki⸱o kaj Montenegr⸱o ek⸱milit⸱is por liber⸱iĝ⸱o de si⸱a⸱j land⸱o⸱j, el plur⸱cent⸱jar⸱a turk⸱a okup⸱ad⸱o. Sekv⸱is la 20an de decembr⸱o 1912 london⸱a konferenc⸱o de ambasador⸱o⸱j de la grand⸱a⸱j potenc⸱o⸱j, kie est⸱is propon⸱it⸱a la kre⸱ad⸱o de ŝtat⸱o, el trib⸱o⸱j kiu⸱j nom⸱iĝ⸱as Ŝkipni. Propon⸱it⸱a est⸱is, por tiu nov⸱a ŝtat⸱o, surpriz⸱a el⸱pens⸱it⸱a nom⸱o Albanio. La 30an de maj⸱o 1913 est⸱is fiks⸱it⸱a la london⸱a trakt⸱at⸱o pri pac⸱o, kie oni aprob⸱is la lim⸱o⸱j⸱n de la balkan⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j kaj de la nov⸱a Albanio.

Atanasije MARJANOVIĆ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Atanasije Marjanović el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Man' en man⸱o por hom⸱a⸱j rajt⸱o⸱j

Kun⸱ig⸱is si⸱a⸱j⸱n fort⸱o⸱j⸱n 18 organiz⸱aĵ⸱o⸱j por defend⸱i hom⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n en Togol⸱o. „Kolektiv⸱o sav⸱u Togol⸱o⸱n” est⸱as kre⸱it⸱a de politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j, sed gvid⸱a⸱n rol⸱o⸱n lud⸱as defend⸱ant⸱o⸱j de hom⸱a⸱j rajt⸱o⸱j.

Laŭ la advokat⸱o Ze⸱us Ajavon, kiu kun⸱ord⸱ig⸱as la kolektiv⸱o⸱n: „Ni vol⸱as ag⸱i man' en man⸱o por sav⸱i Togol⸱o⸱n.”

La kolektiv⸱o cel⸱as ĝis⸱fund⸱e ŝanĝ⸱i la nun⸱a⸱n situaci⸱o⸱n en la land⸱o rilat⸱e al defend⸱o, protekt⸱ad⸱o kaj progres⸱ig⸱o de hom⸱a⸱j rajt⸱o⸱j. Ĝi cel⸱as brid⸱i la pov⸱o⸱n de la juĝ⸱ist⸱ar⸱o kaj cert⸱ig⸱i laŭ inter⸱naci⸱a⸱j norm⸱o⸱j just⸱a⸱j⸱n kaj tra⸱vid⸱ebl⸱a⸱j⸱n elekt⸱o⸱j⸱n.

Just⸱ec⸱o

Por sukces⸱ig⸱i la iniciat⸱o⸱n kaj tiel „sav⸱i” Togol⸱o⸱n, la kolektiv⸱o al⸱vok⸱is al ĉiu⸱j togol⸱an⸱o⸱j kun⸱labor⸱i nom⸱e de liber⸱ec⸱o, egal⸱ec⸱o kaj just⸱ec⸱o. Kiel unu⸱a paŝ⸱o ĝi okaz⸱ig⸱is mez⸱e de april⸱o tag⸱o⸱n de fast⸱o kaj preĝ⸱o.

La organiz⸱ant⸱o⸱j de la kolektiv⸱o ne cel⸱as pov⸱o⸱n. Konsci⸱a⸱j, tamen, pri la influ⸱o de kolektiv⸱o⸱j en ekzempl⸱e Niĝer⸱o kaj Sen⸱egal⸱o, ili dezir⸱as re⸱form⸱o⸱j⸱n post preskaŭ 50-jar⸱a reg⸱ad⸱o de la famili⸱o Gnassigbé.

La ok politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j, kiu⸱j membr⸱as en Kolektiv⸱o sav⸱u Togol⸱o⸱n, kontraŭ⸱as la nun⸱a⸱n reĝim⸱o⸱n.

Adjé ADJÉVI

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Adjé Adjévi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Cikoni⸱o⸱j inter⸱ret⸱e

Laŭ slovak⸱a⸱j ornitolog⸱o⸱j en Slovaki⸱o ĉiu⸱jar⸱e nest⸱as ĉirkaŭ 1350 par⸱o⸱j da blank⸱a⸱j cikoni⸱o⸱j (latin⸱e Ciconia ciconia). Oni ĝeneral⸱e konsider⸱as la cikoni⸱o⸱n simbol⸱o de feliĉ⸱o kaj fekund⸱ec⸱o.

Dank⸱e al kamera⸱o⸱j la administraci⸱o de la naci⸱a tatra park⸱o, kiu trov⸱iĝ⸱as en la nord-okcident⸱a part⸱o de orient⸱a Slovaki⸱o ĉe la ŝtat⸱a lim⸱o kun Pol⸱land⸱o, ebl⸱ig⸱as al natur⸱am⸱ant⸱o⸱j observ⸱i kvalit⸱a⸱j⸱n inter⸱ret⸱a⸱j⸱n trans⸱send⸱o⸱j⸱n el la natur⸱a park⸱o. La slovak⸱o⸱j last⸱a⸱temp⸱e pov⸱is observ⸱i – per kamera⸱o⸱j – la viv⸱o⸱n de marmot⸱o⸱j, ĉam⸱o⸱j, agl⸱o⸱j, falk⸱o⸱j ktp.

Last⸱a⸱temp⸱a inter⸱ret⸱a projekt⸱o ebl⸱ig⸱as al natur⸱am⸱ant⸱o⸱j kontinu⸱e observ⸱i la nest⸱o⸱n de blank⸱a cikoni⸱o – de kupl⸱ad⸱o, dum el⸱kov⸱ad⸱o de ov⸱met⸱ad⸱o⸱j ĝis el⸱flug⸱ad⸱o de jun⸱a⸱j cikoni⸱o⸱j el la nest⸱o. Se vi est⸱as natur⸱am⸱ant⸱o kaj hav⸱as interes⸱o⸱n observ⸱i la viv⸱o⸱n de cikoni⸱o⸱j el vi⸱a varm⸱a loĝ⸱o⸱ĉambr⸱o, ne hezit⸱u mal⸱ferm⸱i la Ttt-paĝ⸱o⸱n www.kuk⸱a⸱j.sk.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Sekur⸱ec⸱o sekc⸱at⸱a

La ekonomi⸱a kriz⸱o kaj la est⸱ont⸱ec⸱o de eŭr⸱o trov⸱iĝ⸱is inter tem⸱o⸱j trakt⸱at⸱a⸱j dum inter⸱naci⸱a konferenc⸱o pri tut⸱mond⸱a sekur⸱ec⸱o okaz⸱int⸱a en Bratislav⸱o, Slovaki⸱o, en april⸱o.

La forum⸱o GLOBSEC (el la angl⸱a⸱j vort⸱o⸱j glob⸱al, tut⸱mond⸱a, kaj security, sekur⸱ec⸱o) diskut⸱is ankaŭ uson⸱a⸱j⸱n ekster⸱land⸱a⸱j⸱n prioritat⸱o⸱j⸱n, la integr⸱iĝ⸱o⸱n de okcident⸱a Balkani⸱o, la kiber⸱minac⸱o⸱n, la t.n. arab⸱a⸱n printemp⸱o⸱n kaj defend⸱a⸱n kun⸱labor⸱o⸱n inter la kvar membr⸱o⸱j de la Visegrada Grup⸱o (Ĉeĥi⸱o, Hungari⸱o, Pol⸱land⸱o kaj Slovaki⸱o).

Ĉef⸱ministr⸱o

Mal⸱ferm⸱is la konferenc⸱o⸱n la slovak⸱a ĉef⸱ministr⸱o Robert Fic⸱o, kiu prezent⸱is la princip⸱o⸱j⸱n de la nov⸱a slovak⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o en ekster⸱land⸱a politik⸱o, precip⸱e la orient⸱iĝ⸱o⸱n de Slovaki⸱o al Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at-Organiz⸱aĵ⸱o (NATO).

Part⸱o⸱pren⸱is pli ol 600 deleg⸱it⸱o⸱j el 47 land⸱o⸱j kaj kvar kontinent⸱o⸱j. La konferenc⸱o ek⸱est⸱is kiel student⸱a iniciat⸱o, sed nun rang⸱as inter la plej grav⸱a⸱j inter⸱naci⸱a⸱j pri⸱sekur⸱ec⸱a⸱j forum⸱o⸱j en la mond⸱o.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Breivik

Mi ie leg⸱is aŭ vid⸱is, ke Breivik al⸱ven⸱is ĉe la insul⸱o Utoya en privat⸱a aŭt⸱o, sol⸱a. Ĉe⸱est⸱int⸱o sur la insul⸱o atest⸱is, ke Breivik, kvankam vest⸱it⸱a kiel polic⸱ist⸱o, ne est⸱is ĝust⸱e vest⸱it⸱a. Li⸱a ĉemiz⸱o montr⸱iĝ⸱is el li⸱a pantalon⸱o. Kial neni⸱u atent⸱ig⸱is li⸱n pri tio kaj tiam hav⸱us la okaz⸱o⸱n al⸱parol⸱i li⸱n?

Kiam li al⸱ven⸱is ĉe la insul⸱o, tut⸱e sol⸱a, kun grand⸱a valiz⸱o, li pet⸱is la help⸱o⸱n de la ekip⸱ist⸱o⸱j de la pram⸱o port⸱i ĝi⸱n. En⸱e cert⸱e est⸱is la mult⸱a munici⸱o kiu⸱n li intenc⸱is uz⸱i. Sed ver⸱ŝajn⸱e la ekip⸱ist⸱o⸱j ne demand⸱is io⸱n pri li⸱a terur⸱a cel⸱o.

Est⸱as bedaŭr⸱ind⸱e, ke neni⸱u en li⸱a ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o al⸱parol⸱is li⸱n aŭ demand⸱is io⸱n pri li⸱a „polic⸱ist⸱a task⸱o”.

Sim⸱o⸱n SMITS
Nederland⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Sim⸱o⸱n Smits el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Nov⸱a parti⸱o, nov⸱a⸱j promes⸱o⸱j

Nov⸱a⸱n Togol⸱o⸱n, baz⸱it⸱a⸱n sur unu⸱iĝ⸱o kaj prosper⸱o, promes⸱as nov⸱a politik⸱a parti⸱o, fond⸱it⸱a en april⸱o. Unu⸱iĝ⸱o por la Respublik⸱o (UNIR) cel⸱as kun⸱ig⸱i la land⸱o⸱n por evolu⸱ig⸱i just⸱a⸱n mastr⸱um⸱ad⸱o⸱n politik⸱a⸱n, ekonomi⸱a⸱n kaj soci⸱a⸱n sur⸱baz⸱e de dialog⸱o kaj part⸱o⸱pren⸱o de ĉiu⸱j element⸱o⸱j de la togol⸱a soci⸱o.

Sam⸱temp⸱e est⸱as mal⸱fond⸱it⸱a la parti⸱o Kun⸱iĝ⸱o de Togol⸱a Popol⸱o, kiu reg⸱is dum 43 el la 52 jar⸱o⸱j da togol⸱a sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o.

En la ĉe⸱est⸱o de la ŝtat⸱estr⸱o Faure Gnassingbé [for gnasinbe], kiu provizor⸱e prezid⸱os la nov⸱a⸱n parti⸱o⸱n, est⸱as sub⸱strek⸱it⸱a la neces⸱o pli⸱fort⸱ig⸱i demokrati⸱o⸱n en Togol⸱o kaj kre⸱i freŝ⸱a⸱n etik⸱o⸱n, baz⸱it⸱a⸱n sur egal⸱ec⸱o kaj frat⸱ec⸱o. Pli⸱bon⸱ig⸱i la viv⸱kondiĉ⸱o⸱j⸱n de la togol⸱an⸱o⸱j kern⸱as en la ag⸱ad⸱o de la parti⸱o.

Simbol⸱a

Simbol⸱a est⸱as la dat⸱o de la fond⸱iĝ⸱o de unu parti⸱o, la mal⸱fond⸱iĝ⸱o de ali⸱a. La 14an de april⸱o 1967 establ⸱is Kun⸱iĝ⸱o⸱n de Togol⸱a Popol⸱o general⸱o Gnassingbé Eyadema [gnasinbe ejadema].

Sam⸱tag⸱e en 2012 mal⸱fond⸱is la parti⸱o⸱n li⸱a fil⸱o, kiu post la mort⸱o de si⸱a patr⸱o en⸱posten⸱iĝ⸱is kiel prezid⸱ant⸱o en 2005 en cirkonstanc⸱o⸱j tre pri⸱disput⸱at⸱a⸱j. Nun la fil⸱o en⸱ter⸱ig⸱is la parti⸱o⸱n de si⸱a patr⸱o. Togol⸱an⸱o⸱j demand⸱as si⸱n, ĉu la fil⸱o definitiv⸱e romp⸱is kun la mal⸱nov⸱a⸱j praktik⸱o⸱j – aŭ ĉu li sen⸱vest⸱ig⸱is Paŭl⸱o⸱n por vest⸱ig⸱i Petron?

Ali⸱a⸱j, efektiv⸱e mult⸱a⸱j, opini⸱as, ke ekzist⸱as pli grav⸱a⸱j afer⸱o⸱j ol kre⸱i nov⸱a⸱n parti⸱o⸱n en land⸱o, en kiu mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j apenaŭ unu foj⸱o⸱n tag⸱e manĝ⸱as. Neces⸱as solv⸱i ankaŭ problem⸱o⸱n pri student⸱a⸱j stipendi⸱o⸱j, respekt⸱i hom⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n, konstru⸱i kurac⸱ej⸱o⸱j⸱n – kaj anonc⸱i, ke la prezid⸱ant⸱o re⸱tir⸱iĝ⸱os en 2015 post du si⸱n⸱sekv⸱a⸱j mandat⸱o⸱j.

Adjé ADJÉVI/pg

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Adjé Adjévi/pg el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Honorsoldulo

En la artikol⸱o Honorsoldulo (MONATO 2012/05, p. 8) Franz-Georg Rössler skrib⸱is: „La german⸱a federaci⸱a prezid⸱ant⸱o Christian Wulff post 598-tag⸱a deĵor⸱ad⸱o ced⸱is tiu⸱n posten⸱o⸱n. La mal⸱dekstr⸱a opozici⸱o trov⸱is kelk⸱a⸱j⸱n dub⸱ind⸱a⸱j⸱n punkt⸱o⸱j⸱n en li⸱a antaŭ⸱a profesi⸱a labor⸱o kiel ministr⸱o⸱prezid⸱ant⸱o de Nord⸱rejn-Vestfali⸱o.”

Fakt⸱e Christian Wulff estr⸱is la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n ne de Nord⸱rejn-Vestfali⸱o, sed de Mal⸱supr⸱a Saksi⸱o.

Thomas HEBERLEIN
Germani⸱o, Mal⸱supr⸱a Saksi⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Thomas Heberlein el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mult⸱e da hor⸱o⸱j, mal⸱mult⸱e da vest⸱aĵ⸱o⸱j

Ver⸱e dorlot⸱it⸱a knab⸱o mi est⸱as. Mi loĝ⸱as en mal⸱grand⸱a, sufiĉ⸱e kamp⸱ar⸱a urb⸱o, fakt⸱e rand⸱e de ĝi, kaj vesper⸱e, antaŭ ol en⸱dorm⸱iĝ⸱i, mi aŭd⸱as neni⸱o⸱n, krom foj⸱foj⸱e – se tem⸱as pri apart⸱e bru⸱a nokt⸱o – muĝ⸱ad⸱o⸱n de bov⸱in⸱o⸱j ĉe apud⸱a bien⸱o.

Krom⸱e, de temp⸱o al temp⸱o – imag⸱u, kiom tio ĝen⸱as – kriĉ⸱as iu rab⸱o⸱bird⸱o ĉas⸱ant⸱a mus⸱o⸱n aŭ ali⸱a⸱n sur⸱kamp⸱a⸱n nokt⸱o⸱manĝ⸱aĵ⸱o⸱n. Damn⸱ind⸱a bird⸱o: dorm⸱o inter⸱romp⸱it⸱a dum maksimum⸱e kvin sekund⸱o⸱j.

Kompat⸱u mi⸱n, do, kiam mi vizit⸱as grand⸱a⸱n urb⸱o⸱n kaj gast⸱as en pension⸱o aŭ hotel⸱et⸱o. Spac⸱o⸱n mi divid⸱as ne kun kverel⸱ant⸱a⸱j bov⸱in⸱o⸱j aŭ preter⸱flug⸱ant⸱a⸱j strig⸱o⸱j, sed kun hom⸱o⸱j – mal⸱abund⸱a⸱j, kaj ĝeneral⸱e seren⸱a⸱j, en mi⸱a urb⸱et⸱o, sed, diabl⸱e! abund⸱a⸱j kaj apart⸱e mal⸱seren⸱a⸱j en la grand⸱a urb⸱o.

Klar⸱e, pro la trafik⸱bru⸱o – aŭt⸱o⸱j, aŭtobus⸱o⸱j, tram⸱o⸱j, kamion⸱o⸱j – kaj pro la fon⸱a⸱j son⸱o⸱j de urb⸱o vibr⸱ant⸱a, zum⸱ant⸱a, labor⸱ant⸱a, amuz⸱iĝ⸱ant⸱a, nepr⸱as, ke la loĝ⸱ant⸱o⸱j, evident⸱e surd⸱iĝ⸱int⸱a⸱j, al⸱kri⸱u unu la ali⸱a⸱n. Tio⸱n mi kompren⸱as. Kaj kompat⸱as.

Sed, ho ve, ĉu en hotel⸱a⸱j koridor⸱o⸱j? Ĉu neces⸱as trakt⸱i hotel⸱o⸱n kiel spec⸱o⸱n de fejsbuk⸱o aŭ pepejo, do kiel anonc⸱ej⸱o⸱n por ĉiu van⸱a kaj vak⸱a (kaj ĝeneral⸱e ebri⸱a) el⸱dir⸱aĵ⸱o? Apart⸱e dum la fru⸱a⸱j hor⸱o⸱j de la maten⸱o? Kaj ĉu neces⸱as avert⸱i, ke baldaŭ la dank⸱em⸱a hotel⸱mond⸱o ricev⸱os nov⸱a⸱n anonc⸱o⸱n per laŭt⸱a⸱j hihihi-oj, eĉ pli laŭt⸱a⸱j ss- aŭ ŝŝ-oj, kaj per klak⸱ferm⸱ad⸱o de ĉiu pord⸱o – ĉef⸱a, kontraŭ⸱incendi⸱a, urĝ⸱okaz⸱e eskap⸱il⸱a, aŭ simpl⸱e dorm⸱o⸱ĉambr⸱a – en la ej⸱o? Ĉu neces⸱as, hom⸱o⸱j? Mi kred⸱as, ke ne.

Plej⸱e kulp⸱as – kaj tio⸱n mi hezit⸱as sur⸱paper⸱ig⸱i, ne vol⸱ant⸱e perd⸱i grav⸱a⸱n tavol⸱o⸱n de la leg⸱ant⸱ar⸱o de MONATO – jun⸱ul⸱o⸱j, apart⸱e, mi dir⸱u, jun⸱ul⸱in⸱o⸱j aŭ, ebl⸱e pli preciz⸱e, jun⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j.

Vir⸱in⸱o⸱j, kiu⸱j, si⸱n ŝmink⸱ant⸱e, en si⸱a⸱j ĉambr⸱o⸱j ebri⸱iĝ⸱ant⸱e, bru⸱ant⸱e, bezon⸱as mult⸱e da hor⸱o⸱j por sur⸱met⸱i mal⸱mult⸱e da vest⸱aĵ⸱o⸱j, antaŭ ol for⸱las⸱i la hotel⸱o⸱n ĉirkaŭ nokt⸱o⸱mez⸱o por taksi⸱i (pli da pord⸱o-klak⸱ferm⸱ad⸱o, pli da kri⸱ad⸱o) en la urb⸱o⸱n por tie dum⸱nokt⸱e diboĉ⸱i.

Post⸱e, invers⸱e, ĉirkaŭ la kvar⸱a aŭ kvin⸱a maten⸱e, de⸱nov⸱e la tut⸱a pantomim⸱o. Kaj, se vi el⸱ir⸱as el la propr⸱a ĉambr⸱o, du⸱on⸱vest⸱it⸱e, du⸱on⸱dorm⸱e, por plend⸱i, almenaŭ por ĝentil⸱e pet⸱i iom da silent⸱o, vi⸱n salut⸱as koktel⸱e parfum⸱it⸱a⸱j riproĉ⸱o⸱j, ke oni pag⸱is la ĉambr⸱o⸱n kaj do rajt⸱as tie (ankaŭ ekster ĝi) far⸱i kio⸱n oni vol⸱as, kiel kaj kiam ajn.

Ĉu ebl⸱as en tia⸱j kondiĉ⸱o⸱j dorm⸱i? Neniel ... kun fingr⸱o en la orel⸱o, kap⸱kusen⸱o sur la kap⸱o, aŭskult⸱ant⸱e la dum⸱nokt⸱a⸱n sibl⸱ad⸱o⸱n de la hotel⸱a hejt⸱ad⸱o kaj mi⸱n demand⸱ant⸱e, kial mank⸱as al la lav⸱pelv⸱o ŝtop⸱il⸱o ... kaj ĉu la sekv⸱a⸱n tag⸱o⸱n mi dispon⸱os pri sufiĉ⸱e da energi⸱o – da vek⸱ec⸱o – por preleg⸱i dum la Esperanto-kongres⸱o, kiu mi⸱n for⸱ŝir⸱is de mi⸱a hejm⸱a trankvil⸱o.

Si⸱n propon⸱as divers⸱a⸱j solv⸱o⸱j. Unu⸱e: neniam plu promes⸱i dum⸱kongres⸱e preleg⸱i (neni⸱u bedaŭr⸱os), tiel ke mi ne est⸱os dev⸱ig⸱at⸱a divid⸱i hotel⸱o⸱n kun aer⸱cerb⸱a⸱j jun⸱ul⸱in⸱o⸱j. Du⸱e: organiz⸱i kongres⸱o⸱n en mi⸱a urb⸱et⸱o, aŭ proksim⸱e (ne, dank⸱o⸱n: jam far⸱is, tro da labor⸱o). Tri⸱e: lanĉ⸱i inter⸱naci⸱a⸱n kampanj⸱o⸱n (per⸱e de ni⸱a kar⸱a lingv⸱o, evident⸱e) por silent⸱ig⸱i la gast⸱ej⸱o⸱j⸱n de la mond⸱o.

La kampanj⸱o, fakt⸱e, kiel ĉiu⸱j plej bon⸱a⸱j ide⸱o⸱j, 16-regul⸱e simpl⸱as. Kiam vi mend⸱os ĉambr⸱o⸱n, vi nepr⸱e indik⸱u: (a) vi⸱a⸱n aĝ⸱o⸱n, (b) la cel⸱o⸱n de vi⸱a vizit⸱o, (c) ĉu vi grup⸱et⸱e vetur⸱as. Se, ekzempl⸱e, vi anonc⸱as, ke vi feri⸱et⸱as por kun⸱e fest⸱i kun ses⸱op⸱o da amik⸱in⸱o⸱j vi⸱a⸱n baldaŭ⸱a⸱n nupt⸱o⸱fest⸱o⸱n, bon⸱e, la hotel⸱o akcept⸱os vi⸱a⸱n mend⸱o⸱n – sed ŝov⸱os vi⸱n en kel⸱a⸱j⸱n ĉambr⸱o⸱j⸱n, kun dik⸱a⸱j mur⸱o⸱j kaj eĉ pli dik⸱a⸱j pord⸱o⸱j, kie, izol⸱it⸱e, vi pov⸱os laŭ⸱plaĉ⸱e klik⸱i, kluk⸱i, klak⸱i kaj klaĉ⸱i, kvazaŭ en vi⸱a propr⸱a hejm⸱o.

Tiel ali⸱a⸱j gast⸱o⸱j – famili⸱o⸱j, sol⸱vetur⸱ant⸱o⸱j, esperant⸱ist⸱o⸱j (almenaŭ pli matur⸱a⸱j) kaj mizer⸱ul⸱o⸱j (mi) – divid⸱os trankvil⸱e la ceter⸱a⸱j⸱n ĉambr⸱o⸱j⸱n, sci⸱ant⸱e, ke ni pov⸱os pac⸱e kaj sen⸱inter⸱romp⸱e ronk⸱i dum plen⸱a⸱j ok nokt⸱o⸱hor⸱o⸱j.

Bel⸱a plan⸱o, ĉu ne? Nu, ebl⸱e mi ŝerc⸱as. Kaj ebl⸱e ne.

Paul GUBBINS

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Paul Gubbins el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mort⸱o de grand⸱a gael⸱o

En mart⸱o mort⸱is Ruaraidh MacThòmais [mahkhomiŝ], kon⸱at⸱a en la angl⸱a kiel Derick Thomson, sen⸱dub⸱e grav⸱a kolon⸱o de la modern⸱a skot⸱gael⸱a lingv⸱o.

Kiel profesor⸱o pri kelt⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, poet⸱o, verk⸱ist⸱o kaj el⸱don⸱ist⸱o li pli ol iu ajn ali⸱a last⸱a⸱temp⸱e kontribu⸱is al la lingv⸱o kaj kultur⸱o de la ŝrump⸱ant⸱a, sed ankoraŭ viv⸱ant⸱a, gael⸱parol⸱ant⸱a komun⸱um⸱o en Skot⸱land⸱o.

MacThòmais nask⸱iĝ⸱is en 1921 sur la hebrid⸱a insul⸱o Lewis (gael⸱e: Leòdhais). Li instru⸱is en la universitat⸱o⸱j de Edinburg⸱o, Aberdeen kaj Glasgov⸱o: en ĉi-last⸱a, est⸱ant⸱e de⸱nask⸱a parol⸱ant⸱o de la gael⸱a, li okup⸱is la katedr⸱o⸱n pri kelt⸱a⸱j lingv⸱o⸱j.

En 1952 li fond⸱is la kvar⸱on⸱jar⸱a⸱n kultur⸱a⸱n revu⸱o⸱n Gairm („Al⸱vok⸱o”), kaj komenc⸱is el⸱don⸱i gael⸱a⸱j⸱n libr⸱o⸱j⸱n. Gairm iĝ⸱is unu el la plej grav⸱a⸱j skot⸱a⸱j literatur⸱a⸱j revu⸱o⸱j.

Inspir⸱is

Ne ekzist⸱as iu ajn renom⸱a gael⸱a verk⸱ist⸱o, kiu ne kontribu⸱is al Gairm. Krom⸱e MacThòmais inspir⸱is kaj instig⸱is jun⸱a⸱j⸱n verk⸱ist⸱o⸱j⸱n, de⸱nask⸱a⸱j⸱n kaj ne⸱de⸱nask⸱a⸱j⸱n gael⸱parol⸱ant⸱o⸱j⸱n, ankaŭ ekster⸱land⸱a⸱j⸱n, verk⸱i kaj publik⸱ig⸱i en la gael⸱a.

Li en⸱konduk⸱is mal⸱grand⸱a⸱j⸱n, sed signif⸱a⸱j⸱n, re⸱form⸱o⸱j⸱n kaj norm⸱ig⸱o⸱j⸱n de la gael⸱a ortografi⸱o, kaj Gairm montr⸱is, ke la antikv⸱a gael⸱a lingv⸱o pov⸱as esprim⸱i io⸱n ajn, eĉ modern⸱a⸱j⸱n kaj scienc⸱a⸱j⸱n koncept⸱o⸱j⸱n, per si⸱a vast⸱a vort⸱trezor⸱o.

MacThòmais unik⸱e kontribu⸱is al la re⸱vigl⸱ig⸱o, riĉ⸱ig⸱o kaj agnosk⸱o de la gael⸱a lingv⸱o en Skot⸱land⸱o. Kelti⸱o mult⸱eg⸱o⸱n ŝuld⸱as al tiu grand⸱a kler⸱ul⸱o kaj poet⸱o.

Garvan MAKAJ

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Garvan Maka⸱j el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Amar⸱a medikament⸱o

La aŭstr⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o vol⸱as ŝpar⸱i 27,9 miliard⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j ĝis 2016. Post vigl⸱a parlament⸱a de⸱bat⸱o la ŝpar⸱pak⸱aĵ⸱o⸱n fin⸱e akcept⸱is deput⸱it⸱o⸱j de la reg⸱ant⸱a social⸱demokrat⸱a-popol⸱parti⸱a koalici⸱o.

La pak⸱aĵ⸱o mem en⸱ten⸱as 98 leĝ⸱o-ŝanĝ⸱o⸱j⸱n por stabil⸱ig⸱i la financ⸱o⸱j⸱n kaj ekvilibr⸱ig⸱i la buĝet⸱o⸱n ek⸱de 2013 ĝis 2016. La plej grand⸱a part⸱o de la pak⸱aĵ⸱o rilat⸱as al pensi⸱o⸱j, mal⸱san⸱o-asekur⸱o kaj la labor⸱merkat⸱o, i.a. dung⸱ad⸱o de ŝtat⸱ofic⸱ist⸱o⸱j. Nov⸱a⸱j impost⸱o⸱j en⸱spez⸱ig⸱os pli⸱a⸱j⸱n 9,2 miliard⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j.

Re⸱san⸱ig⸱i

La federaci⸱a kancelier⸱o, Werner Faymann, emfaz⸱is, ke ĉiu⸱j paŝ⸱o⸱j est⸱as sen alternativ⸱o. Tiu ĉi „amar⸱a” medikament⸱o, laŭ la vic-kancelier⸱o Michael Spindelegger, neces⸱as por re⸱san⸱ig⸱i la ŝtat⸱o⸱n.

Per la ŝpar⸱program⸱o la buĝet⸱a deficit⸱o, kiu en 2011 konsist⸱ig⸱is 3,3 % de la mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o, est⸱u ĝis 2013 mal⸱pli⸱ig⸱at⸱a sub 3 %. Tiel ĝi akord⸱iĝ⸱os kun la Trakt⸱at⸱o de Mastriĥto kaj la pakt⸱o pri stabil⸱ec⸱o kaj kresk⸱o de EU.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kresk⸱as popol⸱o⸱j, kresk⸱as problem⸱o⸱j

La loĝ⸱ant⸱ar⸱o de Afrik⸱o kresk⸱os de 414 milion⸱o⸱j ĝis pli ol 1,2 miliard⸱o⸱j en 2050, kaj la loĝ⸱ant⸱ar⸱o de Azi⸱o de 1,9 miliard⸱o⸱j ĝis 3,3 miliard⸱o⸱j. En la du kontinent⸱o⸱j la pli⸱grand⸱iĝ⸱o konsist⸱ig⸱os 86 % de la kresk⸱o de la mond⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, laŭ inform⸱o⸱j de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) prezent⸱it⸱a⸱j en Vien⸱o.

Tiu sen⸱precedenc⸱a kresk⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o cert⸱ig⸱os nov⸱a⸱j⸱n ebl⸱o⸱j⸱n pli⸱bon⸱ig⸱i kler⸱ig⸱ad⸱o⸱n kaj komun⸱um⸱a⸱n pri⸱serv⸱o⸱n en Afrik⸱o kaj Azi⸱o, ĉar la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, pli koncentr⸱it⸱a en urb⸱o⸱j, est⸱os pli facil⸱e ating⸱ebl⸱a.

Tamen tio est⸱ig⸱as ankaŭ nov⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n pri labor⸱lok⸱o⸱j, loĝ⸱ej⸱o⸱j, energi⸱o kaj infra⸱struktur⸱o por mild⸱ig⸱i urb⸱a⸱n mizer⸱o⸱n, pli⸱grand⸱iĝ⸱o⸱n de mal⸱riĉ⸱ul⸱a⸱j get⸱o⸱j kaj ruin⸱ig⸱o⸱n de la urb⸱a medi⸱o.

Migr⸱ad⸱o

Ĉe du⸱on⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o la urbaniz⸱ad⸱o est⸱as grav⸱a problem⸱o. Urb⸱o⸱j plej⸱e sent⸱as la prem⸱o⸱n de migr⸱ad⸱o, tut⸱mond⸱iĝ⸱o, ekonomi⸱a evolu⸱o, social⸱a mal⸱sam⸱ec⸱o, polu⸱o de la medi⸱o kaj klimat⸱ŝanĝ⸱o⸱j. Tamen, urb⸱o⸱j est⸱as sam⸱temp⸱e motor⸱o⸱j de la ekonomi⸱o kaj centr⸱o⸱j de nov⸱ig⸱aĵ⸱o⸱j, kie solv⸱iĝ⸱as mult⸱a⸱j mond⸱a⸱j problem⸱o⸱j.

La plej grand⸱a⸱n kresk⸱o⸱n de la urb⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o oni prognoz⸱as en Barat⸱o, Ĉini⸱o, Niĝeri⸱o, Uson⸱o kaj Indonezi⸱o. Dum la sekv⸱a⸱j kvar jar⸱dek⸱o⸱j (2010-2050) Barat⸱o ek⸱hav⸱os pli⸱a⸱j⸱n 497 milion⸱o⸱j⸱n da hom⸱o⸱j en si⸱a⸱j urb⸱o⸱j, Ĉini⸱o 341 milion⸱o⸱j⸱n, Niĝeri⸱o 200 milion⸱o⸱j⸱n, Uson⸱o 103 milion⸱o⸱j⸱n, kaj Indonezi⸱o 92 milion⸱o⸱j⸱n.

La prognoz⸱at⸱a pli⸱alt⸱iĝ⸱o de la urb⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o en Barat⸱o kaj Niĝeri⸱o inter 2010 kaj 2050 est⸱os pli grand⸱a ol dum la last⸱a⸱j 40 jar⸱o⸱j. Tiu tendenc⸱o est⸱as apart⸱e rimark⸱ebl⸱a en Niĝeri⸱o, kie la urb⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o kresk⸱is je nur 65 milion⸱o⸱j inter 1970 kaj 2010. Nun oni antaŭ⸱vid⸱as, ke ĝi pli⸱iĝ⸱os je 200 milion⸱o⸱j inter 2010 kaj 2050 – la tri⸱e plej grand⸱a kresk⸱o de urb⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o en la mond⸱o.

Esplor⸱ist⸱o⸱j

Unu⸱a⸱foj⸱e la UN-raport⸱o (revizi⸱o de 2011 de Mond⸱a⸱j perspektiv⸱o⸱j de urbaniz⸱ad⸱o) inkluziv⸱as geografi⸱a⸱j⸱n koordinat⸱o⸱j⸱n por ĉiu⸱j urb⸱o⸱j kun pli ol 750 000 loĝ⸱ant⸱o⸱j. Tio help⸱as al esplor⸱ist⸱o⸱j lig⸱i prognoz⸱o⸱j⸱n pri la loĝ⸱ant⸱ar⸱o al medi⸱a⸱j apart⸱aĵ⸱o⸱j kiel proksim⸱ec⸱o al bord⸱o⸱j, ter⸱trem⸱a⸱j lok⸱o⸱j aŭ kli⸱mat⸱a⸱j zon⸱o⸱j.

Komenc⸱a analiz⸱o montr⸱is, ke inter la 450 urb⸱o⸱j kun unu milion⸱o kaj pli da loĝ⸱ant⸱o⸱j en 2011 (hav⸱ant⸱a⸱j en⸱tut⸱e 1,4 miliard⸱o⸱j⸱n da person⸱o⸱j) 60 %, kun proksim⸱um⸱e 890 milion⸱o⸱j da loĝ⸱ant⸱o⸱j, situ⸱as en region⸱o⸱j el⸱met⸱at⸱a⸱j al almenaŭ unu ĉef⸱a risk⸱o de natur⸱katastrof⸱o.

Urb⸱o⸱j en Eŭrop⸱o kaj Afrik⸱o tiu⸱rilat⸱e est⸱as plej mal⸱mult⸱e minac⸱at⸱a⸱j de natur⸱katastrof⸱o⸱j. Tamen urb⸱o⸱j en Latin-Amerik⸱o kaj ĉe Karib⸱a Mar⸱o, en nord⸱a Amerik⸱o kaj apart⸱e en Azi⸱o kuŝ⸱as oft⸱e en region⸱o⸱j, el⸱met⸱at⸱a⸱j al danĝer⸱a⸱j natur⸱fenomen⸱o⸱j.

Evgeni GEORGIEV

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Evgeni Georgiev el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kaf⸱o kun kat⸱o

Ĉu vi vol⸱as kaf⸱o⸱n kun kuk⸱o kaj kat⸱o en Vien⸱o? Neni⸱a problem⸱o ek⸱de maj⸱o 2012 en la unu⸱a kat⸱o⸱kaf⸱ej⸱o Nek⸱o. Kvin ver⸱a⸱j kat⸱o⸱j viv⸱as en tiu kaf⸱ej⸱o kaj est⸱as je dispon⸱o de gast⸱o⸱j dorlot⸱em⸱a⸱j. Kaj, se kat⸱o tro fort⸱e grat⸱as vi⸱n kaj sang⸱o flu⸱as, vi ricev⸱as sen⸱kost⸱a⸱n sparadrap⸱o⸱n kaj kontraŭ⸱infekt⸱aĵ⸱o⸱n.

La ide⸱o ven⸱as de Japani⸱o, kie en mult⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱o⸱j la lu⸱don⸱ant⸱o ne permes⸱as kat⸱o⸱j⸱n. Ankaŭ la nom⸱o est⸱as japan⸱a: nek⸱o signif⸱as kat⸱o.

Kiam mi vizit⸱is la kaf⸱ej⸱o⸱n, unu kat⸱o dorm⸱is sur alt⸱e situ⸱ant⸱a bret⸱o, ali⸱a⸱n kares⸱is infan⸱o. La ali⸱a⸱j ver⸱ŝajn⸱e re⸱tir⸱iĝ⸱is, ĉar la kaf⸱ej⸱o est⸱is tut⸱e plen⸱a; tial mult⸱a⸱j gast⸱o⸱j dev⸱is star⸱i kaj nur fot⸱is la scen⸱o⸱n.

Kelner⸱o⸱j

Mal⸱bon⸱a⸱j⸱n ŝerc⸱o⸱j⸱n daŭr⸱e dev⸱as el⸱ten⸱i la kelner⸱o⸱j: Ĉu oni rajt⸱as manĝ⸱i kat⸱o⸱n? Ne! Ĉu hund⸱o⸱j est⸱as permes⸱at⸱a⸱j en la kaf⸱ej⸱o? Ankaŭ ne! Ĉu oni rajt⸱as vizit⸱i la kaf⸱ej⸱o⸱n kun propr⸱a kat⸱o? De⸱nov⸱e ne!

La kvin kat⸱o⸱j ven⸱as el la Vien⸱a Kat⸱o⸱azil⸱o, kie loĝ⸱as pli ol 150 kat⸱o⸱j. Do kun ili ebl⸱us mal⸱ferm⸱i 30 nov⸱a⸱j⸱n kat⸱o⸱kaf⸱ej⸱o⸱j⸱n.

Kaf⸱ej⸱o Nek⸱o est⸱as mal⸱ferm⸱it⸱a ĉiu⸱tag⸱e de la 10a ĝis la 20a hor⸱o. Adres⸱o: Blumenstockgasse 5, proksim⸱e de la Stefan⸱katedral⸱o. Telefon⸱o +43 1 512 14 66, www.cafeneko.at.

Walter KLag

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Walter Klag el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Lastatikle motor⸱cikl⸱e

Inter kutim⸱a⸱j var⸱a⸱j kaj meti⸱ist⸱a⸱j ofert⸱o⸱j ĉe la 22a Man⸱hejm⸱a Maj⸱a Foir⸱o, en Germani⸱o, ne al⸱log⸱is mult⸱o nov⸱a. Tamen en „Tend⸱eg⸱o por tomb⸱ej⸱a⸱j bezon⸱o⸱j” el⸱star⸱ig⸱is si⸱n region⸱a entrepren⸱o per nov⸱spec⸱a al⸱tomb⸱ig⸱il⸱o specif⸱e por motor⸱cikl⸱ist⸱o⸱j kaj ties aflikt⸱it⸱o⸱j.

La transport⸱il⸱o aspekt⸱as jen⸱e: al motor⸱cikl⸱a krom⸱ĉar⸱o oni fiks⸱as lad⸱a⸱n kest⸱o⸱n kun grand⸱a⸱j fenestr⸱o⸱j, mult⸱e pli ampleks⸱a⸱n ol la kutim⸱a seĝ⸱o por iel kaŭr⸱ant⸱a krom⸱pasaĝer⸱o.

Tie ne viv⸱a volv⸱iĝ⸱em⸱a kun⸱vojaĝ⸱ant⸱o bezon⸱as spac⸱o⸱n, sed komfort⸱e kuŝ⸱ant⸱a kadavr⸱o, en bunt⸱a ĉerk⸱o, plen⸱um⸱ant⸱a si⸱a⸱n last⸱a⸱n vojaĝ⸱o⸱n.

Viv⸱o⸱stil⸱o

La firma⸱o varb⸱as tiel: „En ni⸱a soci⸱o mort⸱as ĉiu⸱jar⸱e preskaŭ 40 000 entuziasm⸱a⸱j motor⸱cikl⸱ist⸱o⸱j, por kiu⸱j la motor⸱cikl⸱o est⸱is pli ol simpl⸱a transport⸱il⸱o, nom⸱e viv⸱o⸱stil⸱o. Tiu⸱j person⸱o⸱j ind⸱as je konven⸱a en⸱tomb⸱ig⸱o. Por ili ni konstru⸱is tomb⸱ej⸱o-motor⸱cikl⸱o⸱n. La ĉerk⸱o est⸱as bon⸱e vid⸱ebl⸱a kaj sur⸱hav⸱as region⸱a⸱j⸱n simbol⸱o⸱j⸱n. La maŝin⸱o al⸱don⸱e kapabl⸱as transport⸱i sam⸱e vidv⸱o⸱n aŭ vidv⸱in⸱o⸱n al la lok⸱o de la etern⸱a ripoz⸱o. Tiel dign⸱e plen⸱um⸱iĝ⸱u la last⸱a⸱j motor⸱cikl⸱a⸱j aspir⸱o⸱j de la kar⸱a mort⸱int⸱o.”

Se motor⸱cikl⸱ist⸱o vol⸱as tiel rezerv⸱i si⸱a⸱n last⸱a⸱n vojaĝ⸱o⸱n, tiu est⸱u an⸱o de la german⸱a region⸱o Rejn⸱o-Ne⸱kar⸱o kaj bon⸱hav⸱ul⸱o: kost⸱o⸱j komenc⸱iĝ⸱as ĉe 1200 eŭr⸱o⸱j. Inform⸱o⸱j trov⸱ebl⸱as en Inter⸱ret⸱o ĉe The Last Ru⸱nMotorradbestattungen.

Franz-Georg RÖSSLER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Franz-Georg Rössler el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Pli⸱fort⸱ig⸱i grup⸱a⸱n ident⸱ec⸱o⸱n

Renkont⸱iĝ⸱is komenc⸱e de maj⸱o tri el la kvar prezid⸱ant⸱o⸱j de ŝtat⸱o⸱j de la Visegrada Grup⸱o.

La ĉeĥ⸱a prezid⸱ant⸱o Václav Klaus, la pol⸱a prezid⸱ant⸱o Bronisław Komorowski kaj la slovak⸱a prezid⸱ant⸱o Iv⸱a⸱n Gašparovič kun⸱ven⸱is en nord⸱a Slovaki⸱o por pli⸱fort⸱ig⸱i grup⸱a⸱n ident⸱ec⸱o⸱n, ankaŭ turism⸱o⸱n.

Sam⸱temp⸱e ili diskut⸱is la star⸱punkt⸱o⸱j⸱n de si⸱a⸱j land⸱o⸱j antaŭ la kun⸱ven⸱o de Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at-Organiz⸱aĵ⸱o en Ĉikag⸱o.

Ne ĉe⸱est⸱is la pint⸱o⸱renkont⸱iĝ⸱o⸱n la nov⸱elekt⸱it⸱a prezid⸱ant⸱o de Hungari⸱o János Áder, ĉar li ankoraŭ ne en⸱posten⸱iĝ⸱is.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Stat⸱o de la ŝtat⸱o

Azil⸱o⸱n don⸱is Slovaki⸱o en 2011 al nur 12 ekster⸱land⸱an⸱o⸱j. Tamen raport⸱o el⸱don⸱it⸱a de la slovak⸱a ministeri⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j indik⸱as, ke slovak⸱a⸱n ŝtat⸱an⸱ec⸱o⸱n akir⸱is 303 ekster⸱land⸱an⸱o⸱j el 41 land⸱o⸱j.

Slovak⸱iĝ⸱is inter⸱ali⸱e 62 ukrain⸱o⸱j, 53 serb⸱o⸱j kaj 45 ĉeĥ⸱o⸱j. Ŝtat⸱an⸱ec⸱o⸱n akir⸱is ankaŭ 34 eks⸱a⸱j slovak⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j pro loĝ⸱ad⸱o en Uson⸱o perd⸱is si⸱a⸱n civit⸱an⸱ec⸱o⸱n.

Krom⸱e, Slovaki⸱o el⸱pel⸱is pli ol 600 ekster⸱land⸱an⸱o⸱j⸱n pro kontraŭ⸱leĝ⸱a⸱j trans⸱ir⸱o de la ŝtat⸱a lim⸱o aŭ rest⸱ad⸱o en la land⸱o. Laŭ analiz⸱ist⸱o⸱j, tia ne⸱rajt⸱ig⸱it⸱a migr⸱ad⸱o al Slovaki⸱o mal⸱kresk⸱as.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ĉu fil⸱o perd⸱it⸱a?

Kun interes⸱o mi tra⸱leg⸱is la artikol⸱o⸱n sub la titol⸱o Geni⸱ul⸱o mond⸱civit⸱an⸱a (MONATO 2012/05, p. 16) de Franz-Georg Rössler. Bon⸱e verk⸱it⸱a artikol⸱o, kiu inform⸱as la leg⸱ant⸱o⸱j⸱n pri la ver⸱a viv⸱o de grand⸱a eŭrop⸱a muzik⸱ist⸱o.

Mi vol⸱as nur rimark⸱ig⸱i, ke la origin⸱o kaj la ŝtat⸱an⸱ec⸱o de Franz Liszt est⸱as relativ⸱e komplik⸱a⸱j kaj ankoraŭ histori⸱e definitiv⸱e ne⸱solv⸱it⸱a⸱j. Kial⸱o: la etn⸱a divers⸱lingv⸱ec⸱o de Aŭstri⸱o-Hungari⸱o. Laŭ la svis⸱a slovak⸱o, muzik⸱teori⸱ist⸱o kaj instru⸱ist⸱o Miroslav Demko, kiu verk⸱is kaj el⸱don⸱is la libr⸱o⸱n Franz Liszt, slovak⸱a kompon⸱ist⸱o (Demko, Miroslaw: Franz Liszt, compositeur slovaque, Lausanne 2003), la patr⸱o kaj la patr⸱in⸱o de Liszt, eĉ li⸱a⸱j pra⸱ge⸱patr⸱o⸱j, est⸱is slovak⸱o⸱j. Li cit⸱as ankaŭ kelk⸱a⸱j⸱n histori⸱ist⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j nebul⸱kovr⸱as la ident⸱ec⸱o⸱n de Liszt kaj li⸱a⸱n rilat⸱o⸱n al Bratislav⸱o, kiu⸱n li vizit⸱is en la 19a jar⸱cent⸱o almenaŭ dek kvin foj⸱o⸱j⸱n. La ver⸱o est⸱as, ke la pra⸱ul⸱o⸱j de Liszt real⸱e viv⸱is kaj labor⸱is en la teritori⸱o de la hodiaŭ⸱a Slovaki⸱o, sed tio ne est⸱as pruv⸱o de li⸱a slovak⸱a ident⸱ec⸱o.

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Indonezi⸱o preĝ⸱as por Germani⸱o

La german⸱a staci⸱o NDR el⸱send⸱is fin⸱e de 2011 en si⸱a televid⸱a program⸱o Hallo Niedersachsen program⸱er⸱o⸱n titol⸱it⸱a⸱n Evangelikale Erziehung mit der Rute (Evangeli⸱ism⸱a eduk⸱ad⸱o per la verg⸱o). La sam⸱a tem⸱o aper⸱is sam⸱asert⸱e ankaŭ en la radi⸱a program⸱o de la sam⸱a staci⸱o kaj en ĝi⸱a inter⸱ret⸱a paĝ⸱o. La skandal⸱iĝ⸱punkt⸱o est⸱is preleg⸱o de la krist⸱an⸱a aŭtor⸱o Wilfried Plock1 pri la krist⸱an⸱a dev⸱o ver⸱e akcept⸱i si⸱a⸱j⸱n infan⸱o⸱j⸱n. Nur tre marĝen⸱e la aŭtor⸱o menci⸱is ankaŭ la bibli⸱a⸱n star⸱punkt⸱o⸱n pri la dev⸱o aŭ la rajt⸱o de la ge⸱patr⸱o⸱j uz⸱i korp⸱a⸱n pun⸱o⸱n (verg⸱o), kio⸱n la bibli⸱e analfabet⸱a⸱j ĵurnal⸱ist⸱o⸱j kaj politik⸱ist⸱o⸱j sen⸱pri⸱pens⸱e miks⸱is kun sen⸱brid⸱a sad⸱ism⸱o. Ili skandal⸱iĝ⸱is ankaŭ pri divers⸱a⸱j libr⸱o⸱j kaj publik⸱aĵ⸱o⸱j de unu⸱op⸱a⸱j krist⸱an⸱a⸱j el⸱don⸱ej⸱o⸱j, kiu⸱j menci⸱as la bibli⸱a⸱j⸱n star⸱punkt⸱o⸱j⸱n kaj ili⸱n pren⸱as por sam⸱e valid⸱a vort⸱o de Di⸱o kiel ali⸱a⸱j⸱n or⸱don⸱o⸱j⸱n kaj konsil⸱o⸱j⸱n el la sam⸱a libr⸱o.

La redaktor⸱o⸱j de la menci⸱it⸱a staci⸱o for⸱las⸱is la baz⸱a⸱j⸱n regul⸱o⸱j⸱n de la ĵurnal⸱ist⸱a etik⸱o kaj per manipul⸱a munt⸱ad⸱o de krud⸱a⸱j bild⸱o⸱j sen real⸱a rilat⸱o al la kred⸱o kaj praktik⸱o de la krist⸱an⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j al la spekt⸱ant⸱o⸱j sugest⸱is, kvazaŭ la evangeli⸱ism⸱a⸱j krist⸱an⸱o⸱j, do tiu⸱j, kiu⸱j si⸱a⸱n kred⸱o⸱n kaj viv⸱o⸱n baz⸱as ekskluziv⸱e sur la vort⸱o de Di⸱o, sovaĝ⸱e bat⸱us si⸱a⸱j⸱n infan⸱o⸱j⸱n per baz⸱pilk⸱a bat⸱il⸱o. La manipul⸱a⸱j skandal⸱inform⸱o⸱j est⸱is tiel drast⸱e mensog⸱a⸱j, ke la staci⸱o NDR kaj kelk⸱a⸱j ali⸱a⸱j agent⸱ej⸱o⸱j, kiu⸱j sen⸱kritik⸱e trans⸱pren⸱is la mensog⸱o⸱n, dev⸱is tio⸱n de⸱pren⸱i de si⸱a⸱j inter⸱ret⸱paĝ⸱o⸱j.

Proces⸱o

La skandal⸱ant⸱a inform⸱bat⸱o hav⸱is tre mal⸱favor⸱a⸱n re⸱eĥ⸱o⸱n ne nur sur la komunik⸱iĝ⸱a⸱j paĝ⸱o⸱j de Inter⸱ret⸱o, sed ankaŭ sur la politik⸱a kaj eĉ la jur⸱a nivel⸱o⸱j. Tiel la prezid⸱ant⸱in⸱o de la verd⸱a parti⸱frakci⸱o en la parlament⸱o de Mal⸱supr⸱a Saksi⸱o Miriam Staudte tuj, sen kontrol⸱i la real⸱o⸱n kaj ver⸱o⸱n de la el⸱send⸱it⸱a⸱j mis⸱inform⸱o⸱j, minac⸱is per kort⸱um⸱a proces⸱o kontraŭ Wilfried Plock kaj kontraŭ la mis⸱prezent⸱it⸱a⸱j krist⸱an⸱a⸱j el⸱don⸱ej⸱o⸱j, antaŭ ĉio Betanien Verlag. Ne est⸱as klar⸱e, ĉu la rapid⸱eg⸱a, sed ebl⸱e mal⸱pli rapid⸱pens⸱a politik⸱ist⸱in⸱o la denunc⸱formul⸱ar⸱o⸱n fakt⸱e send⸱is al jur⸱a instanc⸱o.

La hipokrit⸱a si⸱n⸱ten⸱o de la parti⸱o, kiu en la federaci⸱a german⸱a land⸱o Mal⸱supr⸱a Saksi⸱o trud⸱e akcept⸱ig⸱is la leĝ⸱o⸱n, laŭ kiu est⸱as al la ge⸱patr⸱o⸱j mal⸱permes⸱it⸱e uz⸱i iu⸱n ajn form⸱o⸱n kaj grad⸱o⸱n de korp⸱a pun⸱o de propr⸱a⸱j infan⸱o⸱j, vid⸱iĝ⸱as el la fakt⸱o, ke la sam⸱a parti⸱o ne hav⸱as problem⸱o⸱n kun tio, ke la ŝtat⸱a ekzekutiv⸱o sen⸱ĝen⸱e pov⸱as uz⸱i ne eduk⸱e brid⸱it⸱a⸱j⸱n, sed eĉ sad⸱ism⸱e sovaĝ⸱a⸱j⸱n form⸱o⸱j⸱n de korp⸱a per⸱fort⸱o kontraŭ la manifestaci⸱ant⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o sur⸱strat⸱e. Sed eĉ pli grav⸱e: la sam⸱a parti⸱o postul⸱as plen⸱a⸱n „liber⸱o⸱n” de la patr⸱in⸱o⸱j laŭ propr⸱a trov⸱o detru⸱i la viv⸱o⸱n de si⸱a ne jam nas⸱kit⸱a infan⸱o.

Ĵurnal⸱ism⸱e persekut⸱at⸱a⸱j

Mult⸱a⸱j mis⸱inform⸱it⸱a⸱j person⸱o⸱j tre krud⸱lingv⸱e re⸱ag⸱is kondamn⸱ant⸱e la evangeli⸱ism⸱a⸱j⸱n krist⸱an⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ŝajn⸱as baldaŭ star⸱i ekster la leĝ⸱o, tamen ankaŭ mult⸱a⸱j krist⸱an⸱o⸱j el la tut⸱a mond⸱o, ne nur el Germani⸱o, kaj eĉ ne⸱krist⸱an⸱o⸱j kaj unu⸱op⸱a⸱j ne⸱kred⸱ant⸱o⸱j re⸱ag⸱is pozitiv⸱e kaj solidar⸱e. Komun⸱um⸱o de la evangeli⸱ism⸱a⸱j krist⸱an⸱o⸱j el Indonezi⸱o, la statistik⸱e plej grand⸱a islam⸱a land⸱o, preĝ⸱as por si⸱a⸱j ĵurnal⸱ism⸱e kaj jur⸱e persekut⸱at⸱a⸱j ge⸱frat⸱o⸱j en Germani⸱o, la patr⸱uj⸱o de la re⸱ven⸱o al la aŭtent⸱a krist⸱an⸱a kred⸱o kaj liber⸱o de ĉiu hom⸱o ĝi⸱n liber⸱e al⸱pren⸱i aŭ ne al⸱pren⸱i.

1. Li⸱a libr⸱o Jes⸱us ist der Weg (Jesu⸱o est⸱as la voj⸱o) ekzist⸱as ankaŭ en Esperant⸱a traduk⸱o. La elektron⸱ik⸱a⸱n versi⸱o⸱n oni pov⸱as ricev⸱i sen⸱pag⸱e, mend⸱ant⸱e per la adres⸱o oslak.vink⸱o@gmx.at. (V.O.)
Vink⸱o OŠLAK
Not⸱o de la redaktor⸱o: Tiu ĉi artikol⸱o ne est⸱as pur⸱a raport⸱aĵ⸱o, sed klar⸱e el⸱dir⸱as la opini⸱o⸱n de la aŭtor⸱o. Ali⸱flank⸱e, met⸱i ĝi⸱n sub la rubrik⸱o „Opini⸱o” mi⸱a⸱opini⸱e est⸱us ne ĝust⸱e, ĉar en⸱est⸱as mult⸱e da raport⸱aĵ⸱o en ĝi.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Vink⸱o Ošlak el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Memor⸱e al la viktim⸱o⸱j

Flor⸱kron⸱o⸱j⸱n ĉe la iam⸱a nazi⸱a koncentr⸱ej⸱o Dachau [daĥaŭ], nord⸱e de Munken⸱o, Germani⸱o, las⸱is reprezent⸱ant⸱o⸱j de la bavar⸱a kaj german⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j okaz⸱e de la dat⸱re⸱ven⸱o de ĝi⸱a liber⸱ig⸱o fin⸱e de april⸱o.

Part⸱o⸱pren⸱is la solen⸱aĵ⸱o⸱n ankaŭ ambasador⸱o⸱j aŭ konsul⸱o⸱j, iam⸱a⸱j arest⸱it⸱o⸱j, kelk⸱a⸱j nun tre aĝ⸱a⸱j, kaj kontraŭ⸱faŝist⸱a⸱j grup⸱o⸱j.

El pli ol 200 000 arest⸱it⸱o⸱j en Dachau mort⸱is almenaŭ 41 000. Uson⸱a⸱j trup⸱o⸱j, kiu⸱j liber⸱ig⸱is la koncentr⸱ej⸱o⸱n, trov⸱is pli ol 30 000 du⸱on⸱mort⸱e kaj kruel⸱e turment⸱it⸱a⸱j⸱n kaj mal⸱sat⸱a⸱j⸱n en⸱karcer⸱ig⸱it⸱o⸱j⸱n.

Jomo IPFELKOFER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jomo Ipfelkofer el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Art⸱o kaj amuz⸱a angl⸱a ...

Tut⸱tag⸱a instru⸱ad⸱o por roma⸱a⸱j infan⸱o⸱j est⸱os en⸱konduk⸱it⸱a ek⸱de septembr⸱o en 200 slovak⸱a⸱j⸱n lern⸱ej⸱o⸱j⸱n, en kiu⸱j roma⸱a⸱j ge⸱knab⸱o⸱j konsist⸱ig⸱as pli ol 20 % de la lern⸱ant⸱ar⸱o.

La infan⸱o⸱j pov⸱os elekt⸱i nov⸱a⸱j⸱n instru⸱material⸱o⸱j⸱n kaj kurs⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e, en baz⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j, en la 1a ĝis 4a klas⸱o⸱j, est⸱os propon⸱at⸱a⸱j kurs⸱o⸱j pri inter⸱ali⸱e roma⸱a⸱j rakont⸱o⸱j, amuz⸱a angl⸱a kaj infan⸱a mond⸱o en art⸱o.

En⸱posten⸱iĝ⸱os en ĉiu lern⸱ej⸱o du help-instru⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j part⸱o⸱pren⸱ig⸱os ankaŭ la ge⸱patr⸱o⸱j⸱n de la roma⸱a⸱j infan⸱o⸱j. La projekt⸱o, kiu kost⸱os 27 milion⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j pag⸱ot⸱a⸱j de Eŭrop⸱a Uni⸱o, daŭr⸱os almenaŭ ĝis 2015. Laŭ spert⸱ul⸱o⸱j, ĝi pli kaj pli en⸱vic⸱ig⸱os roma⸱a⸱j⸱n lern⸱ant⸱o⸱j⸱n en la slovak⸱a⸱n soci⸱o⸱n.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Mank⸱as elektr⸱o, mank⸱as mem⸱kritik⸱o

„Kial japan⸱o⸱j ankoraŭ kroĉ⸱iĝ⸱as al atom⸱energi⸱o post tia terur⸱a katastrof⸱o en Fukuŝima?” Tio⸱n prav⸱e demand⸱as mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j en la mond⸱o, precip⸱e aŭstr⸱o⸱j kaj german⸱o⸱j, kiu⸱j jam decid⸱is for⸱las⸱i la uz⸱ad⸱o⸱n de atom⸱energi⸱o en respektiv⸱e 1978 kaj 2011.

La 5an de maj⸱o 2012 la sol⸱a funkci⸱ant⸱a reaktor⸱o en la nukle⸱a central⸱o Tomari en Hokkaido ĉes⸱is labor⸱i pro regul⸱a kontrol⸱o. Rezult⸱e, en tiu moment⸱o en Japani⸱o neni⸱u atom⸱central⸱o funkci⸱is kaj neni⸱u elektr⸱o el nukle⸱a energi⸱o est⸱is produkt⸱at⸱a.

Ĉu tio signif⸱as, ke Japani⸱o definitiv⸱e ek⸱paŝ⸱is sur voj⸱o de el⸱serv⸱ig⸱o de nukle⸱a⸱j central⸱o⸱j kaj uz⸱o de alternativ⸱a⸱j energi⸱font⸱o⸱j? La afer⸱o ne est⸱as tiel simpl⸱a.

Ekzist⸱is

Antaŭ la grand⸱a ter⸱trem⸱o kaj cunam⸱o en mart⸱o 2011 ekzist⸱is 54 reaktor⸱o⸱j en 17 nukle⸱a⸱j central⸱o⸱j, produkt⸱ant⸱a⸱j ĉirkaŭ 30 % de la tut⸱a elektr⸱o en Japani⸱o. Kutim⸱e pli ol 10 reaktor⸱o⸱j ne funkci⸱as pro kontrol⸱o⸱j laŭ⸱leĝ⸱a⸱j post ĉiu 13-monat⸱a period⸱o.

Pro la akcident⸱o kvar reaktor⸱o⸱j est⸱as frakas⸱it⸱a⸱j en la central⸱o Fukuŝima Daiiĉi de la Toki⸱a Elektro-Pov⸱a Kompani⸱o. Ali⸱lok⸱e 12 reaktor⸱o⸱j est⸱as halt⸱ig⸱it⸱a⸱j. Dum unu jar⸱o kaj du monat⸱o⸱j post la akcident⸱o ali⸱a⸱j ĝis tiam funkci⸱ant⸱a⸱j reaktor⸱o⸱j ĉes⸱is labor⸱i unu post la ali⸱a pro laŭ⸱leĝ⸱a⸱j kontrol⸱o⸱j.

Prefer⸱as

Front⸱e al situaci⸱o, en kiu ĉiu⸱j reaktor⸱o⸱j halt⸱is, mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j opini⸱as, ke oni por ĉiam ĉes⸱ig⸱u la uz⸱ad⸱o⸱n de atom⸱central⸱o⸱j kaj fin⸱fin⸱e liber⸱ig⸱u Japani⸱o⸱n de la risk⸱o de plu⸱a⸱j nukle⸱a⸱j akcident⸱o⸱j. Laŭ opini⸱sond⸱ad⸱o ĉi-printemp⸱a pli ol 80 % de la japan⸱o⸱j prefer⸱as sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱i de atom⸱energi⸱o, inkluziv⸱e de laŭ⸱grad⸱a el⸱serv⸱ig⸱o de la atom⸱central⸱o⸱j.

Unu el la problem⸱o⸱j nun ard⸱e diskut⸱at⸱a⸱j est⸱as, ĉu oni permes⸱u re⸱funkci⸱ig⸱o⸱n de reaktor⸱o⸱j, kies kontrol⸱o⸱j montr⸱as ili⸱n pret⸱a⸱j por produkt⸱i elektr⸱o⸱n. Ĉiu⸱j naŭ elektr⸱a⸱j kompani⸱o⸱j, kiu⸱j posed⸱as kaj mastr⸱um⸱as atom⸱central⸱o⸱j⸱n, kaj la japan⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o intenc⸱as ili⸱n re⸱funkci⸱ig⸱i .

Rifuz⸱as

La reg⸱ist⸱ar⸱o fakt⸱e permes⸱is re⸱funkci⸱ig⸱i la unu⸱a⸱j⸱n du reaktor⸱o⸱j⸱n en la guberni⸱o Fukui. Tamen lok⸱a⸱j instanc⸱o⸱j, inkluziv⸱e de guberni⸱estr⸱o⸱j de Fukui kaj najbar⸱a⸱j guberni⸱o⸱j, hezit⸱as aŭ por⸱temp⸱e rifuz⸱as konsent⸱i.

Ili postul⸱as aplik⸱i por re⸱funkci⸱ig⸱o pli sever⸱a⸱j⸱n norm⸱o⸱j⸱n, akir⸱it⸱a⸱j⸱n el la spert⸱o⸱j pri la akcident⸱o en Fukuŝima. Ali⸱flank⸱e, mult⸱a⸱j urb⸱o⸱j, en kiu⸱j situ⸱as tiu⸱j central⸱o⸱j, vol⸱e-ne⸱vol⸱e akcept⸱as re⸱funkci⸱ig⸱o⸱n de la reaktor⸱o⸱j, por ke ili ten⸱u dung⸱ad⸱o⸱n kaj subvenci⸱o⸱n don⸱at⸱a⸱n de la reg⸱ist⸱ar⸱o kaj de la elektr⸱a⸱j kompani⸱o⸱j.

Tiu⸱j minac⸱as, ke, se ili⸱a⸱j reaktor⸱o⸱j ne re⸱funkci⸱os, est⸱iĝ⸱os rezult⸱e mank⸱o de elektr⸱o, precip⸱e 16 % de la elektr⸱o bezon⸱ot⸱a en la region⸱o Kansai dum la ven⸱ont⸱a somer⸱o, kiam alt⸱iĝ⸱os la elektro-uz⸱ad⸱o. Sed mult⸱a⸱j pri⸱dub⸱as tiu⸱n ĉi cifer⸱o⸱n kaj opini⸱as, ke oni pov⸱os ŝpar⸱i elektr⸱o⸱n kaj evit⸱i kaj mank⸱o⸱n kaj minac⸱o⸱n pri elektr⸱o⸱pane⸱o.

Sklav⸱ig⸱os

Antaŭ pli ol 30 jar⸱o⸱j Robert Jungk, ĵurnal⸱ist⸱o, avert⸱is en si⸱a libr⸱o Der Atomstaat („La atom⸱ŝtat⸱o”) pri la danĝer⸱o de la nukle⸱a epok⸱o, kiam nukle⸱a industri⸱o sklav⸱ig⸱os popol⸱o⸱n. Ŝajn⸱e li⸱a tim⸱o real⸱iĝ⸱is almenaŭ en Japani⸱o laŭ iom mol⸱a kaj ne⸱rekt⸱a manier⸱o.

Ĉi tie jam de⸱long⸱e form⸱iĝ⸱is fortik⸱a komun⸱um⸱o, t.n. atom⸱vilaĝ⸱o. „Vilaĝ⸱a⸱j” loĝ⸱ant⸱o⸱j konsist⸱as el politik⸱ist⸱o⸱j, burokrat⸱o⸱j, elektr⸱a industri⸱o, amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j kaj fak⸱ul⸱o⸱j pri nukle⸱a scienc⸱o.

La kulp⸱o de la „atom⸱vilaĝ⸱o” konsist⸱is en tio, ke oni kaŝ⸱ad⸱is inform⸱o⸱j⸱n pri akcident⸱o⸱j kaj pane⸱o⸱j en atom⸱central⸱o⸱j, manipul⸱is datum⸱o⸱j⸱n kaj ignor⸱is avert⸱o⸱j⸱n pri danĝer⸱o⸱j de ter⸱trem⸱o⸱j kaj cunam⸱o⸱j prezent⸱at⸱a⸱j de konscienc⸱a⸱j scienc⸱ist⸱o⸱j.

Mal⸱help⸱is

Grand⸱a⸱j subvenci⸱o⸱j kaj kontribu⸱aĵ⸱o⸱j de la ŝtat⸱o kaj la elektr⸱a⸱j kompani⸱o⸱j en⸱flu⸱is en la „vilaĝ⸱o⸱n” kaj kun⸱ig⸱is la loĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n. Tio mal⸱help⸱is stud⸱i kaj dis⸱volv⸱i inform⸱o⸱j⸱n pri ali⸱a⸱j energi⸱font⸱o⸱j, t.e. sun⸱o, vent⸱o, ter⸱varm⸱o kaj tajd⸱o⸱j. La „vilaĝ⸱an⸱o⸱j” respond⸱ec⸱as pri kre⸱ad⸱o kaj dis⸱vast⸱ig⸱ad⸱o de la mit⸱o pri la sekur⸱ec⸱o kaj mal⸱alt⸱a kost⸱o de atom⸱energi⸱o.

En Japani⸱o ne ekzist⸱as neŭtral⸱a organ⸱o por kontrol⸱i kaj regul⸱ig⸱i la nukle⸱a⸱n industri⸱o⸱n. Ekzempl⸱e, la Sub⸱ministr⸱ej⸱o pri Nukle⸱a kaj Industri⸱a Sekur⸱ec⸱o (Nis⸱a) aparten⸱as al la ministr⸱o pri ekonomi⸱o, komerc⸱o kaj industri⸱o, kiu de⸱long⸱e engaĝ⸱iĝ⸱is en dis⸱volv⸱ad⸱o kaj akcel⸱ad⸱o de la uz⸱o de nukle⸱a energi⸱o. La reg⸱ist⸱ar⸱o intenc⸱as fond⸱i nov⸱a⸱n neŭtral⸱a⸱n organ⸱o⸱n anstataŭ Nis⸱a, sed tio ankoraŭ ne real⸱iĝ⸱is.

Sen⸱kulp⸱ig⸱as

Mult⸱a⸱j scienc⸱ist⸱o⸱j, plej⸱part⸱e profesor⸱o⸱j ĉe universitat⸱o⸱j, kiu⸱j rilat⸱as al reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j komision⸱o⸱j kaj enket⸱a⸱j komitat⸱o⸱j por kontrol⸱i kaj plan⸱i nukle⸱a⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n, ricev⸱as subvenci⸱o⸱j⸱n de la elektr⸱a⸱j kompani⸱o⸱j por si⸱a⸱j stud⸱aĵ⸱o⸱j. Ili sen⸱kulp⸱ig⸱as si⸱n, dir⸱ant⸱e, ke la mon⸱o neniel influ⸱as ili⸱a⸱n neŭtral⸱ec⸱o⸱n.

Hodiaŭ Japani⸱o al⸱front⸱as grand⸱a⸱j⸱n task⸱o⸱j⸱n: re⸱ten⸱i la frakas⸱it⸱a⸱j⸱n reaktor⸱o⸱j⸱n en sekur⸱a stat⸱o, ŝtat⸱ig⸱i la Toki⸱a⸱n Elektro-Pov⸱a⸱n Kompani⸱o⸱n, kiu efektiv⸱e bankrot⸱is pro la enorm⸱a⸱j ŝarĝ⸱o⸱j por kompens⸱i al viktim⸱o⸱j de la katastrof⸱o, pur⸱ig⸱i vast⸱a⸱n teren⸱o⸱n radi⸱ig⸱it⸱a⸱n, evit⸱i inter⸱romp⸱o⸱n de elektro-proviz⸱o, decid⸱i ŝtat⸱a⸱n plan⸱o⸱n pri energi⸱font⸱o ktp.

Sed antaŭ ĉio neces⸱as mem⸱kritik⸱o de la koncern⸱at⸱o⸱j kaj drast⸱a dis⸱membr⸱ig⸱o de tiu skandal⸱a „atom⸱vilaĝ⸱o”.

ISIKAWA Takasi

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Isikawa Takasi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La Herez⸱ul⸱o

Di⸱o⸱n li serĉ⸱is en ĉiu lok⸱o,
al ĉiel⸱o li vol⸱is ir⸱i por trov⸱i ŝi⸱n.
La di⸱o de Pap⸱o⸱j kaj kardinal⸱o⸱j,
per ili⸱a⸱j ver⸱o⸱j,
mal⸱ver⸱ig⸱as la raben⸱o⸱n kaj imam⸱o⸱n.

Infer⸱e⸱n li kur⸱is, ĝis plej fajr⸱a fajr⸱o,
renkont⸱is Vislipusli-n kaj Mefist⸱o⸱n,
kiu⸱j mok⸱is li⸱n pro hom⸱a naiv⸱ec⸱o.

Fin⸱e li trov⸱is ver⸱o⸱n plaĉ⸱a⸱n
ĉe filozof⸱o kiu dir⸱is,
„Kre⸱u propr⸱a⸱n Zigurat⸱o⸱n!
kaj brak⸱um⸱u la hodiaŭ⸱a⸱n scienc⸱o⸱n
kiu est⸱os la mal⸱ver⸱o de morgaŭ.”

Jakv⸱o SCHRAM

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jakv⸱o Schram el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Anders Behring Breivik

En propr⸱a sang⸱o ili dron⸱is
ge⸱knab⸱o⸱j de jun⸱aĝ⸱o
por nur kontent⸱ig⸱i
la fanatik⸱ism⸱o⸱n kiu ĝerm⸱is
en la putr⸱ig⸱it⸱a pens⸱o
de apart⸱ig⸱o mal⸱human⸱a.

Nur vi prav⸱as, vi zelot⸱o,
sed kred⸱u, nur en dimensi⸱o
kiu⸱n vi kapabl⸱is kre⸱i.

En soci⸱o ni hav⸱as regul⸱o⸱j⸱n,
konvenci⸱o⸱j⸱n kaj demokrat⸱a⸱j⸱n
inter⸱konsent⸱o⸱j⸱n de la hom⸱o⸱j.

Vi re⸱bat⸱is ni⸱n al temp⸱o
kiam super⸱hom⸱o⸱j prav⸱is
kaj la tut⸱a mond⸱a sufer⸱o
est⸱is ŝok⸱o al hom⸱ar⸱o.
Sed vi batal⸱is en vi⸱a marĉ⸱o.

Jakv⸱o SCHRAM

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jakv⸱o Schram el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

La staci⸱dom⸱o de Kolmaro

Kolmaro (Colmar) est⸱as urb⸱et⸱o, kiu situ⸱as sud⸱e de Strasburg⸱o, en la region⸱o Alzac⸱o (orient⸱a Franci⸱o). Plur⸱foj⸱e en tri milit⸱o⸱j ĝi est⸱is pri⸱batal⸱at⸱a far⸱e de Franci⸱o kaj Germani⸱o. Ek⸱de tiu staci⸱dom⸱o ir⸱as trajn⸱o⸱j ankaŭ al la bel⸱eg⸱a val⸱o de Munster kaj al la apud⸱a mont⸱ar⸱o Vogez⸱o⸱j. Mal⸱gaj⸱eg⸱a re⸱memor⸱o: La kolmara staci⸱dom⸱o est⸱is ankaŭ de⸱ir⸱o-punkt⸱o por jun⸱a⸱j alzac⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n Hitler dev⸱ig⸱e soldat⸱ig⸱is ek⸱de 1942. La pli⸱mult⸱o de ili neniam re⸱ven⸱is hejm⸱e⸱n.

Monument⸱o

La staci⸱dom⸱o de Kolmaro est⸱is klasifik⸱it⸱a kiel histori⸱a monument⸱o nepr⸱e konserv⸱ind⸱a. Ĝi⸱n konstru⸱ig⸱is la german⸱a ŝtat⸱o en 1907. Tio okaz⸱is en la period⸱o 1871-1918, kiam Alzac⸱o est⸱is part⸱o de la German⸱a Imperi⸱o. La staci⸱dom⸱o bon⸱e reprezent⸱as la prus⸱a⸱n stil⸱o⸱n kun miks⸱aĵ⸱o de nov⸱gotik⸱a, nov⸱renesanc⸱a kaj centr⸱a-eŭrop⸱a stil⸱o⸱j. Laŭ oni⸱dir⸱o⸱j ĝi⸱a⸱n arkitekt⸱o⸱n inspir⸱is la plan⸱o⸱j de staci⸱dom⸱o de la urb⸱o Danzig (nun⸱a Gdansk), kiu ĝis la fin⸱o de la unu⸱a mond⸱milit⸱o aparten⸱is al Germani⸱o.

La horloĝ⸱tur⸱o de la staci⸱dom⸱o est⸱as vid⸱ebl⸱a de tre mal⸱proksim⸱e, kio ebl⸱ig⸱as al la vojaĝ⸱ant⸱o⸱j ne mal⸱traf⸱i si⸱a⸱n trajn⸱o⸱n. Oni pov⸱as rimark⸱i, ke de for⸱e la staci⸱dom⸱o simil⸱as al la siluet⸱o de vapor⸱lokomotiv⸱o, kies kamen⸱tub⸱o est⸱as la tur⸱o.

Tegment⸱o

La ĉef⸱a en⸱ir⸱ej⸱o est⸱as en la orient⸱a fasad⸱o. Dekstr⸱e vid⸱ebl⸱as la nord⸱a part⸱o de la konstru⸱aĵ⸱o kaj mal⸱dekstr⸱e la sud⸱a part⸱o kun tegment⸱a⸱j element⸱o⸱j pli mal⸱nov⸱a⸱j. Hodiaŭ oni pov⸱as sekv⸱i la evolu⸱o⸱n de konstru⸱teknik⸱o, rigard⸱ant⸱e ĝi⸱a⸱n tegment⸱o⸱n, kiu⸱n oni kovr⸱is per ardez⸱plat⸱o⸱j laŭ du mal⸱sam⸱a⸱j metod⸱o⸱j.

En la nord⸱a part⸱o de la staci⸱dom⸱o, dekstr⸱e de la en⸱ir⸱ej⸱o, la tegment⸱o est⸱is kovr⸱it⸱a per ardez⸱plat⸱o⸱j munt⸱it⸱a⸱j laŭ la franc⸱a metod⸱o (nom⸱at⸱a ankaŭ Angers-metod⸱o). Ŝajn⸱as, ke tiu part⸱o est⸱is re⸱nov⸱ig⸱it⸱a, ĉar en la sud⸱a part⸱o, mal⸱dekstr⸱e de la en⸱ir⸱ej⸱o, la tegment⸱o konsist⸱as ankaŭ el ardez⸱plat⸱o⸱j, munt⸱it⸱a⸱j laŭ la franc⸱a metod⸱o, sed kun mult⸱a⸱j trajt⸱o⸱j de la tradici⸱a german⸱a metod⸱o. Ĉi-last⸱a est⸱as tre mal⸱simil⸱a: por ĝi est⸱as uz⸱at⸱a⸱j skvam⸱form⸱a⸱j ardez⸱plat⸱o⸱j, nom⸱at⸱a⸱j Schuppen [ŝupen], „skvam⸱o⸱j”. Oni munt⸱as ili⸱n per najl⸱o⸱j laŭ oblikv⸱a⸱j lini⸱o⸱j, dum ĉe la franc⸱a metod⸱o oni fiks⸱as la ardez⸱plat⸱o⸱j⸱n per hok⸱o⸱j (kaj najl⸱o⸱j) en horizontal⸱a⸱j kaj vertikal⸱a⸱j lini⸱o⸱j (vid⸱u la fot⸱o⸱j⸱n).

Diferenc⸱o⸱j⸱n inter ambaŭ metod⸱o⸱j de tegment⸱kovr⸱ad⸱o ebl⸱as rimark⸱i ĉe la rond⸱ig⸱it⸱a⸱j rand⸱o⸱j flank⸱e de lukarnoj1, ĉe tegment-val⸱o⸱j kaj ĉe lev⸱it⸱a⸱j part⸱o⸱j laŭ⸱long⸱e de la mur⸱o⸱j.

1. Lukarno est⸱as tegment⸱a krom⸱konstru⸱aĵ(et)o. Vd. Tak⸱e-jar⸱kolekt⸱o⸱n 2010 pp 5ss.
Pierre GROLLEMUND

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Pierre Grollemund el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Cent⸱jar⸱a hipokrit⸱ec⸱o

Bon⸱eg⸱e, ke aper⸱as en MONATO inform⸱o pri la pli ol cent⸱jar⸱a postul⸱o de Argentin⸱o pri Malvinaj Insul⸱o⸱j (MONATO 2012/06, p. 7). Ne⸱akcept⸱ebl⸱a est⸱as la pli ol cent⸱jar⸱a hipokrit⸱ec⸱o de Briti⸱o koncern⸱e tiu⸱j⸱n ĉi okup⸱at⸱a⸱j⸱n insul⸱o⸱j⸱n, ankoraŭ sen⸱hont⸱e brit⸱a koloni⸱o en ni⸱a jar⸱cent⸱o ...

Du foj⸱e Briti⸱o atak⸱is ni⸱a⸱n land⸱o⸱n en la pra⸱argentin⸱a⸱j jar⸱o⸱j kaj est⸱is venk⸱it⸱a. Tamen ĝi sukces⸱is sen⸱pun⸱e plur⸱foj⸱e pri⸱rab⸱i ni⸱n per si⸱a⸱j ruz⸱a⸱j „mon⸱prunt⸱o⸱j”, el kiu⸱j tiu el la Baring Brothers est⸱is histori⸱a ...

Mi ne pov⸱as pet⸱i de Lenio Marobin, jur⸱ist⸱o, ke li skrib⸱u pli pri la afer⸱o. Mi nur vol⸱us korekt⸱i, ke est⸱is la tut⸱a Sud-Amerik⸱o (Unasur, ne nur Mercosur), pli⸱e la centr⸱a kaj karib⸱a region⸱o, kiu⸱j apog⸱is la argentin⸱a⸱n postul⸱o⸱n.

Roberto SARTOR
Argentin⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Roberto Sartor el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Aĉet⸱i kanab⸱o⸱n en Afgani⸱o

Leg⸱ant⸱e en MONATO (2012/05, p. 7) la artikol⸱o⸱n pri la narkot⸱aĵ⸱o-komerc⸱o, mi indign⸱e vid⸱is la fot⸱o⸱n de kanab⸱a plant⸱o. Kial tiu plant⸱o, kiu tamen bon⸱e kresk⸱as en Afgani⸱o, ĉe⸱est⸱as en artikol⸱o, kiu parol⸱as pri tut⸱e ali⸱a afer⸱o? Dum el la papav⸱o oni el⸱tir⸱as danĝer⸱a⸱j⸱n drog⸱o⸱j⸱n, la kanab⸱o ne est⸱as toks⸱a kaj est⸱as fum⸱at⸱a de simpati⸱a⸱j kaj respond⸱ec⸱a⸱j hom⸱o⸱j. Tiu mal⸱bon⸱a kun⸱ig⸱o est⸱as mal⸱just⸱aĵ⸱o, kiu jam tro long⸱e daŭr⸱as.

Kial la inter⸱naci⸱a komun⸱um⸱o ne aĉet⸱us part⸱o⸱n de la afgan⸱a rikolt⸱o, almenaŭ la du⸱on⸱o⸱n por far⸱i medikament⸱o⸱j⸱n? La afgan⸱a popol⸱o bezon⸱as tiu⸱n mon⸱o⸱n por bon⸱e viv⸱i kaj por pli⸱bon⸱ig⸱i si⸱a⸱n land⸱o⸱n. Ĝi ne bezon⸱as est⸱i ĝen⸱at⸱a de polic⸱an⸱o⸱j; ĝi jam sufiĉ⸱e sufer⸱as.

Yves BUTTEX
Svis⸱land⸱o

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Yves Buttex el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Fid⸱ind⸱a komput⸱il⸱rilat⸱a termin⸱ar⸱o

Komput⸱ad⸱o est⸱as unu el la plej rapid⸱e evolu⸱ant⸱a⸱j part⸱o⸱j de la teknik⸱o. Kun la komput⸱ad⸱o mem evolu⸱as fulm⸱rapid⸱e ĝi⸱a termin⸱ologi⸱o, plej oft⸱e unu⸱e en la uson⸱angl⸱a, tuj post⸱e en la ali⸱a⸱j lingv⸱o⸱j. Iu⸱j el tiu⸱j lingv⸱o⸱j foj⸱foj⸱e em⸱as asimil⸱i la origin⸱a⸱j⸱n termin⸱o⸱j⸱n, kiel la pol⸱a laptopy i notbuki aŭ la ruman⸱a⸱j sit⸱e-ul kaj mouse-ul, sed Esperant⸱o plej oft⸱e hav⸱as si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n termin⸱o⸱j⸱n kiel „tek⸱o⸱komput⸱il⸱o” kaj „ret⸱ej⸱o”. Trov⸱i tia⸱j⸱n esperant⸱lingv⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n nun iĝ⸱is tre facil⸱e dank⸱e al la pri⸱komput⸱il⸱a termin⸱o⸱kolekt⸱o Komputeko. La verk⸱o vol⸱as stimul⸱i la ĝust⸱a⸱n lingv⸱o⸱uz⸱o⸱n kaj kontraŭ⸱i la uz⸱ad⸱o⸱n de (oft⸱e fuŝ⸱a form⸱o de) la uson⸱angl⸱a vort⸱o.

Komputeko registr⸱is 7800 komput⸱il⸱rilat⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n. Ĝi, tamen, ne preskrib⸱as aŭ al⸱trud⸱as. Se pli ol unu termin⸱o est⸱as uz⸱at⸱a, la kompil⸱int⸱o⸱j las⸱as la elekt⸱o⸱n: ĉu vi uz⸱as „operaci⸱um⸱o”, kiel Rev⸱oPokrovskij sugest⸱as, aŭ „mastr⸱um⸱a sistem⸱o” kiel Piv, jen vi⸱a decid⸱o. Komputeko don⸱as ambaŭ.

La val⸱or⸱o⸱n de la verk⸱o sub⸱strek⸱as i.a. la fakt⸱o, ke plur⸱a⸱j traduk⸱team⸱o⸱j konfirm⸱is uz⸱i Komputekon kiel unu el si⸱a⸱j ĉef⸱a⸱j font⸱o⸱j por la traduk⸱ad⸱o: ekzempl⸱e la soci⸱a⸱j ret⸱ej⸱o⸱j Facebook kaj Ipernity kaj la program⸱o⸱j OpenOffice.org kaj Firefox.

Se vi regul⸱e verk⸱as aŭ parol⸱as pri tem⸱o⸱j komput⸱il⸱rilat⸱a⸱j, vi akir⸱u tiu⸱n ĉi fid⸱ind⸱a⸱n ĝis⸱dat⸱a⸱n help⸱il⸱o⸱n.

pp
Komputeko, Yves Nevelsteen: Eld. Esper⸱o por E@I. ISBN: 978-80-89366-14-9. 116 paĝ⸱o⸱j; glu⸱it⸱a.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de pp el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Mez⸱epok⸱a nederland⸱a kavalir⸱roman⸱o

Efektiv⸱e tre interes⸱a libr⸱et⸱o, roman⸱et⸱o vers⸱e verk⸱it⸱a kaj traduk⸱it⸱a. La tem⸱o est⸱as iom grand⸱a: Reĝ⸱o Karl⸱o la Grand⸱a dum⸱nokt⸱e ricev⸱as de Di⸱o or⸱don⸱o⸱n iĝ⸱i ŝtel⸱ist⸱o. Plur⸱foj⸱e li ricev⸱as tiu⸱n or⸱don⸱o⸱n, ĝis li decid⸱as obe⸱i ĝi⸱n. En arb⸱ar⸱o li renkont⸱as Elegaston, kiu⸱n li iam mis⸱pun⸱is per sen⸱ig⸱o de li⸱a graf⸱o⸱stat⸱o. Elegasto konsekvenc⸱e dev⸱is ŝtel⸱ist⸱iĝ⸱i por si⸱n viv⸱ten⸱i. Obe⸱e al la di⸱a or⸱don⸱o, Karl⸱o amik⸱iĝ⸱as kun Elegasto kaj kun li romp⸱ŝtel⸱as. Montr⸱iĝ⸱as, ke Elegasto hav⸱as sorĉ⸱o⸱kapabl⸱o⸱n, kiu help⸱as ili⸱n sukces⸱i. Reĝ⸱o Karl⸱o ankaŭ inform⸱iĝ⸱as, ke li mis⸱juĝ⸱is la sen⸱kulp⸱a⸱n Elegaston; krom⸱e, ke vir⸱o nom⸱it⸱a Egeriko plan⸱as murd⸱i Karl⸱o⸱n. Elegasto duel⸱as kun Egeriko, kaj Egeriko mort⸱as. Laŭ la tiam⸱a kred⸱o, mort⸱o per duel⸱o indik⸱as verdikt⸱o⸱n de Di⸱o, kaj venk⸱o prav⸱ig⸱o⸱n far⸱e de Di⸱o.

La simpl⸱a⸱j 1414 vers⸱o⸱j de la poezi⸱a rakont⸱o est⸱as klar⸱a⸱j kaj sen⸱rim⸱a⸱j. La traduk⸱o tre facil⸱e leg⸱ebl⸱a.

La original⸱o est⸱as unu el mal⸱mult⸱a⸱j flandr⸱a⸱lingv⸱a⸱j tia⸱j verk⸱o⸱j kaj, kiel dir⸱as Gerrit Berveling, „unu el la plej bel⸱a⸱j perl⸱o⸱j de la mez⸱epok-nederland⸱a literatur⸱o” (p. 8). Mi⸱a⸱opini⸱e, cert⸱e li prav⸱as.

Al tiu⸱j, kiu⸱j dezir⸱as leg⸱i ver⸱e ĉarm⸱a⸱n literatur⸱aĵ⸱et⸱o⸱n, mi fort⸱e rekomend⸱as ĉi tiu⸱n.

Donald BROADRIBB
(ne⸱kon⸱at⸱a): Karl⸱o kaj Elegasto. El la nederland⸱a traduk⸱is Pieter-Ja⸱n Doumen. Eld. Gerrit Berveling, Zwolle, 2012. 65 paĝ⸱o⸱j, glu⸱it⸱a. Neni⸱u ISBN indik⸱it⸱a.
Por mend⸱i, ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Donald Broadribb el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2021-07-28

Mi ne vol⸱as pag⸱i ...

Dimanĉ⸱o la 20a de maj⸱o far⸱iĝ⸱is koŝmar⸱o por la katalun⸱a⸱j aŭt⸱o⸱ŝose⸱o⸱j. Mil⸱o⸱j da konduk⸱ant⸱o⸱j, parti⸱an⸱o⸱j de la kampanj⸱o #novullpagar („#minevolaspagi”), stir⸱is sur la pag⸱o⸱voj⸱o⸱j kaj, al⸱ven⸱int⸱e al la pag⸱o⸱bud⸱o⸱j, tut⸱simpl⸱e deklar⸱is: „Salut⸱o⸱n! Mi ne vol⸱as pag⸱i” por protest⸱i kontraŭ sistem⸱o, kiu⸱n ili konsider⸱as mal⸱just⸱a kaj eksces⸱a.

Tem⸱is pri la du⸱a grand⸱a kun⸱vok⸱o, de kiam spontan⸱e komenc⸱iĝ⸱is tiu kampanj⸱o, kelk⸱a⸱j⸱n semajn⸱o⸱j⸱n antaŭ⸱e, kiam uz⸱ant⸱o rifuz⸱is pag⸱i kaj al⸱ŝut⸱is film⸱et⸱o⸱n en Youtube (lig⸱il⸱o: www.youtube.com/watch?v=IDSlLJZd-j4).

La uz⸱at⸱a metod⸱o simpl⸱as. Laŭ la leĝ⸱o, se uz⸱ant⸱o de pag⸱ŝose⸱o⸱j asert⸱as, ke li ne vol⸱as pag⸱i, oni dev⸱as permes⸱i al li plu vetur⸱i, kvankam ebl⸱as not⸱i la matrikul⸱numer⸱o⸱n de la vetur⸱il⸱o por post⸱a denunc⸱o.

Publik⸱a aŭtoritat⸱o

Ĉar la labor⸱ist⸱o⸱j de la pag⸱ej⸱o ne aparten⸱as al publik⸱a aŭtoritat⸱o, est⸱as ne⸱leĝ⸱e, ke ili re⸱ten⸱u la vetur⸱il⸱o⸱n, ĉar la koncesi-entrepren⸱o far⸱us delikt⸱o⸱n de kontraŭ⸱leĝ⸱a arest⸱o.

Ekzist⸱as, krom⸱e, pasi⸱a publik⸱a kaj jur⸱a de⸱bat⸱o pri tio, ĉu ne pag⸱i voj⸱pas⸱o⸱n est⸱as delikt⸱o aŭ ne, ĉar la tra⸱fik-kod⸱o silent⸱as pri tio kaj ne difin⸱as ĝi⸱n kiel delikt⸱o⸱n. Ĉiu⸱okaz⸱e, tem⸱us pri jur-konflikt⸱o inter privat⸱a entrepren⸱o (al kiu oni koncesi⸱is la ekspluat⸱ad⸱o⸱n de la voj⸱o) kaj klient⸱o (la konduk⸱ant⸱o).

Lavang⸱o da rifuz⸱ant⸱o⸱j

La kampanj⸱o de la 20a de maj⸱o dis⸱volv⸱iĝ⸱is tra la tut⸱a Katalun⸱a Land⸱ar⸱o, krom en Nord-Kataluni⸱o. Tiel, ekzempl⸱e, en Majork⸱o oni ferm⸱is la tunel⸱o⸱n de Sóller pro la lavang⸱o da uz⸱ant⸱o⸱j rifuz⸱ant⸱a⸱j pag⸱i.

Kvankam la koncern⸱at⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j ne dezir⸱is preciz⸱ig⸱i la nombr⸱o⸱n de denunc⸱o⸱j kontraŭ la mal⸱observ⸱ant⸱o⸱j kaj eĉ et⸱ig⸱is la sekv⸱o⸱j⸱n de la kampanj⸱o, ali⸱a⸱j font⸱o⸱j asert⸱as, ke ili denunc⸱is total⸱a⸱n nombr⸱o⸱n de 16 000 stir⸱ist⸱o⸱j al la polic⸱o ek⸱de la komenc⸱o de tiu mov⸱ad⸱o.

La origin⸱o de tiu protest⸱o est⸱as du⸱flank⸱a. Unu⸱flank⸱e, mult⸱a⸱j katalun⸱o⸱j konsider⸱as, ke la pag⸱ŝose⸱o⸱j en Kataluni⸱o est⸱as fakt⸱a monopol⸱o pro la mank⸱o de ver⸱e uz⸱ebl⸱a⸱j alternativ⸱a⸱j voj⸱o⸱j, kaj ke la period⸱o de la koncesi⸱o⸱j est⸱as tro long⸱a.

Mult⸱obl⸱e amortiz⸱is

Efektiv⸱e, la pli⸱mult⸱o⸱n de la pag⸱o⸱voj⸱o⸱j traf⸱is pli⸱long⸱ig⸱o de la koncesi⸱period⸱o⸱j kaj en ĉiu⸱j okaz⸱o⸱j la en⸱spez⸱o⸱j mult⸱obl⸱e amortiz⸱is la komenc⸱a⸱j⸱n invest⸱o⸱j⸱n. La profit⸱o⸱j de la koncern⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j ating⸱is nivel⸱o⸱j⸱n mal⸱facil⸱e kompren⸱ebl⸱a⸱j⸱n por la loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

Ekzempl⸱e, la konstru⸱o de la aŭt⸱o⸱ŝose⸱o de Martorell, apud Barcelon⸱o, postul⸱is invest⸱o⸱n de 15 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j en la jar⸱o 1968, sed la en⸱spez⸱o⸱j de la koncesi⸱o ating⸱is jam 1,17 miliard⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j, kaj la koncesi⸱o fin⸱iĝ⸱os en la jar⸱o 2021.

Por far⸱i al si ide⸱o⸱n pri la ampleks⸱o de la negoc⸱o pri la katalun⸱a⸱j pag⸱ŝose⸱o⸱j sufiĉ⸱as tre mult⸱dir⸱a fakt⸱o: la katalun⸱a⸱j pag⸱o⸱ŝose⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j, mastr⸱um⸱ant⸱a⸱j ĉirkaŭ 700 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n da voj⸱o⸱j, hav⸱as nivel⸱o⸱j⸱n de profit⸱o simil⸱a⸱j⸱n al tiu⸱j de la franc⸱a⸱j, mastr⸱um⸱ant⸱a⸱j 7000 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n.

Tro mult⸱a⸱j pag⸱o⸱ŝose⸱o⸱j

Ali⸱flank⸱e ekzist⸱as grav⸱a politik⸱a flank⸱o. La katalun⸱o⸱j percept⸱as, kaj tiu⸱n sent⸱o⸱n prav⸱ig⸱as la statistik⸱o⸱j, ke en Kataluni⸱o trov⸱iĝ⸱as tro mult⸱a⸱j pag⸱ŝose⸱o⸱j, dum en la ceter⸱a part⸱o de Hispani⸱o la rapid⸱a⸱j aŭt⸱o⸱ŝose⸱o⸱j kutim⸱e est⸱as sen⸱pag⸱a⸱j.

La nombr⸱o⸱j konfirm⸱as tio⸱n: se en Kataluni⸱o 67 % de la rapid⸱a⸱j aŭt⸱o⸱ŝose⸱o⸱j est⸱as pag⸱end⸱a⸱j, en Hispani⸱o est⸱as tia⸱j nur 20 %. En la Madrid⸱a Aŭtonom⸱a Komun⸱um⸱o la kompar⸱o est⸱as eĉ pli skandal⸱a: nur 3,4 % de la rapid⸱voj⸱o⸱j postul⸱as pag⸱o⸱n.

Pro tio tiu kampanj⸱o glit⸱as en la direkt⸱o de la parti⸱an⸱o⸱j de mem⸱reg⸱ad⸱o, kaj la sen⸱de⸱pend⸱ism⸱a⸱j parti⸱o⸱j ek⸱sub⸱ten⸱is ĝi⸱n.

Jaume CLOTET

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Jaume Clotet el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Ton⸱o⸱j mar⸱a⸱ton⸱a⸱j kaj adiaŭ⸱a⸱j

Post 65 jar⸱o⸱j la mond⸱a serv⸱o Radi⸱o Nederland Wereldomroep (Radi⸱o Nederland⸱o mond⸱a⸱j dis⸱send⸱o⸱j) emoci⸱plen⸱e adiaŭ⸱is al si⸱a⸱j nederland⸱lingv⸱a⸱j aŭskult⸱ant⸱o⸱j per⸱e de mar⸱a⸱ton⸱a el⸱send⸱o 24-hor⸱a.

Fin⸱iĝ⸱is la serv⸱o la 12an de maj⸱o je la 22a hor⸱o mez⸱eŭrop⸱a sur mez⸱a kaj mal⸱long⸱a ond⸱o⸱j. Ankaŭ la ali⸱lingv⸱a⸱j el⸱send⸱o⸱j sur mal⸱long⸱a ond⸱o halt⸱is fin⸱e de juni⸱o. Ret⸱a⸱j program⸱o⸱j ankoraŭ rest⸱as dispon⸱ebl⸱a⸱j.

JPVDD

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de JPVDD el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Bilet⸱a batal⸱o

Kiam ebl⸱is al alban⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j liber⸱e mov⸱iĝ⸱i tra Ŝengen-land⸱o⸱j, nask⸱iĝ⸱is kelk⸱dek⸱o⸱j da inter⸱naci⸱a⸱j alban⸱a⸱j bus⸱lini⸱o⸱j, ekz. Tiran⸱o-Aten⸱o, Tiran⸱o-Tesalonik⸱o, Gjirokastër-Ioanino, Sarandë-Ioanino, kaj ali⸱a⸱j.Cent⸱mil⸱o⸱j da alban⸱o⸱j vojaĝ⸱is sen⸱problem⸱e la tut⸱a⸱n jar⸱o⸱n, special⸱e okaz⸱e de fest⸱o⸱tag⸱o⸱j. La prez⸱o⸱j est⸱is moder⸱a⸱j.

Tamen last⸱a⸱temp⸱e Greki⸱o blok⸱is la ag⸱ad⸱o⸱n de tiu⸱j kompani⸱o⸱j, pretekst⸱e ke ili respekt⸱u EU-norm⸱o⸱j⸱n. La ver⸱a kaŭz⸱o est⸱as la konkurenc⸱o far⸱e de alban⸱a⸱j bus⸱kompani⸱o⸱j pro la relativ⸱e mal⸱alt⸱a kost⸱o de bilet⸱o⸱j.

Instig⸱is

Bilet⸱o Ioanino-Aten⸱o (en⸱e de Greki⸱o) kost⸱as 48 eŭr⸱o⸱j⸱n, dum Sarandë (sud⸱a ekstrem⸱o de Albanio) ĝis Aten⸱o kost⸱as mal⸱pli ol 20 eŭr⸱o⸱j⸱n. Tio instig⸱is ankaŭ grek⸱a⸱j⸱n civit⸱an⸱o⸱j⸱n uz⸱i alban⸱a⸱j⸱n bus⸱o⸱j⸱n.

La grek⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o postul⸱as, ke alban⸱a⸱j kompani⸱o⸱j inter⸱kontrakt⸱iĝ⸱u kun grek⸱a⸱j, tiel ke la vojaĝ⸱o ĝis la lim⸱o okaz⸱u per grek⸱a⸱j bus⸱o⸱j. Al alban⸱a⸱j kompani⸱o⸱j tio ne akcept⸱ebl⸱as.

La afer⸱o memor⸱ig⸱as pri la trajn⸱lini⸱o Priŝtin⸱o (Kosov⸱o)-Skopj⸱o (Makedoni⸱o). Laŭ postul⸱o⸱j de la makedon⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o nepr⸱is ĉe la land⸱lim⸱o ŝanĝ⸱i kosov⸱a⸱n lok⸱o⸱motiv⸱o⸱n kontraŭ makedon⸱a.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Kristal⸱klar⸱e fals⸱a⸱j

Ek⸱de 1992 ankaŭ en Albanio funkci⸱as ekster ŝtat⸱a kler⸱ig⸱ad⸱o t.n. ne⸱publik⸱a⸱j, do privat⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j de la element⸱a ĝis la universitat⸱a nivel⸱o⸱j. Tio est⸱as ĉef⸱e komerc⸱a afer⸱o.

Oni atend⸱is ne nur dis⸱vast⸱iĝ⸱o⸱n de la kler⸱ig⸱a sistem⸱o, sed ankaŭ pli bon⸱a⸱n kvalit⸱o⸱n. La reg⸱ist⸱ar⸱o sub⸱ten⸱is kaj kuraĝ⸱ig⸱is la privat⸱a⸱n sektor⸱o⸱n, ĉar komerc⸱a⸱j interes⸱o⸱j pov⸱as invest⸱i tie, kie la ŝtat⸱o dispon⸱as pri nur lim⸱ig⸱it⸱a⸱j financ⸱a⸱j rimed⸱o⸱j.

Ekzamen⸱o⸱j

Dum⸱e la ŝtat⸱a kontrol⸱o rilat⸱e privat⸱a⸱j⸱n lern⸱ej⸱o⸱j⸱n, apart⸱e universitat⸱o⸱j⸱n, far⸱iĝ⸱is mal⸱fort⸱a. Sekv⸱e student⸱o⸱j konstat⸱is, ke ebl⸱as akir⸱i diplom⸱o⸱j⸱n per mon⸱o kaj ne per ĉe⸱est⸱o de kurs⸱o⸱j aŭ eĉ ekzamen⸱o⸱j. Ankaŭ fremd⸱ul⸱o⸱j profit⸱is: oni ek⸱parol⸱is pri „diplom⸱a turism⸱o”.

Last⸱a⸱temp⸱e eksplod⸱is skandal⸱o rilat⸱e diplom⸱o⸱n de Renzo Bossi, fil⸱o de la ital⸱a politik⸱ist⸱o Umberto Bossi. Fin⸱stud⸱int⸱e en mez⸱lern⸱ej⸱o en 2009, Enzo est⸱is sam⸱jar⸱e registr⸱it⸱a ĉe privat⸱a alban⸱a universitat⸱o Kristal en la fak⸱o pri ekonomik⸱o. Unu jar⸱o⸱n post⸱e, oktobr⸱o⸱n 2010, li akir⸱is bakalaŭr⸱ec⸱o⸱n, tra⸱pas⸱int⸱e 29 ekzamen⸱o⸱j⸱n en la alban⸱a lingv⸱o.

Gazet⸱ar⸱o

Renzo Bossi ne⸱is la akuz⸱o⸱j⸱n. Tamen la ital⸱a gazet⸱ar⸱o mal⸱kovr⸱is, ke pli⸱a⸱j 50 ital⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j tia⸱manier⸱e diplom⸱it⸱iĝ⸱is en Albanio, pag⸱int⸱e po 10 000 ĝis 12 000 eŭr⸱o⸱j⸱n kaj ne ĉe⸱est⸱int⸱e kurs⸱o⸱j⸱n.

Post⸱e esplor⸱is la alban⸱a gazet⸱ar⸱o. Ĝi mal⸱kovr⸱is, ke 5000 alban⸱o⸱j akir⸱is fals⸱a⸱j⸱n diplom⸱o⸱j⸱n, pag⸱int⸱e po 7000 eŭr⸱o⸱j⸱n.

En Albanio est⸱is lanĉ⸱it⸱a enket⸱o pri la afer⸱o. Inter⸱temp⸱e la ministeri⸱o pri eduk⸱ad⸱o provizor⸱e por unu jar⸱o nul⸱ig⸱is la permes⸱il⸱o⸱n de la universitat⸱o Kristal.

Bardhyl SElim⸱i

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Bardhyl Selimi el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

Rivel⸱it⸱a: la mov⸱ad⸱o de la sun⸱o

Solargrafio (angl⸱e „solargraphy”) est⸱as relativ⸱e nov⸱a teknik⸱o, kiu ebl⸱ig⸱as fot⸱i ekzempl⸱e la mov⸱ad⸱o⸱n de la sun⸱o inter somer⸱a kaj vintr⸱a solstic⸱o⸱j. La metod⸱o baz⸱iĝ⸱as sur la plej mal⸱nov⸱a fot⸱o⸱princip⸱o – tru⸱et⸱a kamer⸱o (angl⸱e „pinhole”) – kaj bezon⸱as ĉi-okaz⸱e ekspon⸱daŭr⸱o⸱n de 183 tag⸱o⸱j.

La ide⸱o produkt⸱i solargrafaĵon dat⸱iĝ⸱as de 2001, kiam la princip⸱o est⸱is prezent⸱it⸱a en inter⸱naci⸱a seminari⸱o en Pol⸱land⸱o. La pens⸱o rav⸱is la finn⸱a⸱n art⸱ist⸱in⸱o⸱n Tarja Trygg, kiu tiu⸱n ĉi ek⸱pens⸱o⸱n pli⸱perfekt⸱ig⸱is kaj post⸱e pri⸱labor⸱is inter⸱naci⸱a⸱n solargrafan projekt⸱o⸱n.

Kamer⸱o

La solargrafo est⸱as miniatur⸱a tru⸱et⸱a kamer⸱o (ekzempl⸱e skatol⸱et⸱o, tub⸱et⸱o ktp), hermetik⸱e ferm⸱it⸱a kontraŭ humid⸱ec⸱o, kiu fot⸱as la sun⸱o⸱n en la ĉiel⸱o inter du solstic⸱o⸱j. En la antaŭ⸱a part⸱o de tiu ĉi kamer⸱o est⸱as mal⸱grand⸱a tru⸱et⸱o, tra kiu pas⸱as lum⸱o. La lum⸱o fal⸱as sur la mal⸱antaŭ⸱a⸱n part⸱o⸱n, kie est⸱as kre⸱it⸱a bild⸱o sur impres⸱paper⸱o.

La tru⸱et⸱o funkci⸱as kiel primitiv⸱a objektiv⸱o; ju pli et⸱a est⸱as ĝi⸱a diametr⸱o, des pli fokus⸱it⸱a est⸱as la bild⸱o. Kombin⸱i minimum⸱a⸱n lum⸱ec⸱o⸱n kaj sent⸱iv⸱a⸱n fot⸱o⸱paper⸱o⸱n ebl⸱ig⸱as long⸱ig⸱i la ekspon⸱daŭr⸱o⸱n ĝis ses monat⸱o⸱j.

Sinus⸱lini⸱o

La plej super⸱a sinus⸱lini⸱o sur la fotograf⸱aĵ⸱o prezent⸱as somer⸱a⸱n solstic⸱o⸱n (la plej long⸱a⸱n tag⸱o⸱n de la jar⸱o), la plej mal⸱alt⸱a sinus⸱lini⸱o invers⸱e vintr⸱a⸱n solstic⸱o⸱n (la plej mal⸱long⸱a⸱n tag⸱o⸱n).

La sinus⸱lini⸱o⸱j est⸱as ie tie intermit⸱a⸱j aŭ mank⸱as, kiam ekzempl⸱e pluv⸱is aŭ ven⸱is nub⸱o⸱j. La long⸱o de la sinus⸱lini⸱o respond⸱as al la long⸱o de la koncern⸱a tag⸱o. Pli⸱a⸱j inform⸱o⸱j leg⸱ebl⸱as ĉe www.solargraphy.com.

Juli⸱us HAUSER

Tiu ĉi artikol⸱o pov⸱as est⸱i liber⸱e kopi⸱it⸱a aŭ traduk⸱it⸱a por ne⸱komerc⸱a⸱j cel⸱o⸱j, se oni menci⸱as la font⸱o⸱n: Artikol⸱o de Juli⸱us Hauser el MONATO (www.monat⸱o.be).

Last⸱a adapt⸱o de tiu ĉi paĝ⸱o: 2020-07-07

El⸱ĉerp⸱it⸱a trezor⸱o

Kvankam la lingv⸱o, en kiu ĉi tiu magazin⸱o est⸱as verk⸱it⸱a, est⸱as jun⸱a, ĝi jam est⸱ig⸱is respekt⸱ind⸱a⸱n literatur⸱o⸱n, kaj poezi⸱a⸱n kaj proz⸱a⸱n. Ĉi-jar⸱e mort⸱is unu el la plej el⸱star⸱a⸱j verk⸱ist⸱o⸱j ni⸱a⸱j, nom⸱e John Franc⸱is [ĝon fransis], la last⸱a viv⸱ant⸱a an⸱o de la tiel nom⸱at⸱a Skot⸱a Skol⸱o, kaj aŭtor⸱o de verk⸱o, kiu est⸱is pri⸱skrib⸱it⸱a kiel la plej grav⸱a roman⸱o en Esperant⸱o, La grand⸱a kaldron⸱o.

La aŭlda list⸱o

Antaŭ jar⸱o⸱j, William Auld, kun⸱an⸱o de la Skot⸱a Skol⸱o kaj instig⸱int⸱o de Franc⸱is, el⸱don⸱is list⸱o⸱n de la literatur⸱aĵ⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n li person⸱e rekomend⸱is al ĉiu⸱j, kiu⸱j dezir⸱as kon⸱at⸱iĝ⸱i kun ni⸱a literatur⸱o. Ĝi en⸱hav⸱as mult⸱a⸱j⸱n el la plej el⸱star⸱a⸱j poet⸱o⸱j kaj roman⸱ist⸱o⸱j verk⸱ant⸱a⸱j en la lingv⸱o, kaj kompren⸱ebl⸱e inklud⸱as la verk⸱ar⸱o⸱n de Franc⸱is.

Bedaŭr⸱ind⸱e, grand⸱a part⸱o de la verk⸱o⸱j en la aŭlda list⸱o est⸱as el⸱ĉerp⸱it⸱a⸱j, kaj ne plu facil⸱e akir⸱ebl⸱a⸱j. Dum long⸱a temp⸱o mi dezir⸱is posed⸱i ekzempler⸱o⸱n de La grand⸱a kaldron⸱o, sed tut⸱e mal⸱sukces⸱is. Feliĉ⸱e, bon⸱a amik⸱in⸱o en Skot⸱land⸱o prunt⸱e⸱don⸱is al mi si⸱a⸱n ekzempler⸱o⸱n, do mi fin⸱fin⸱e pov⸱is real⸱ig⸱i mi⸱a⸱n ambici⸱o⸱n, leg⸱ant