Diplomati⸱a Mond⸱o 2015 - Verk⸱is Divers⸱a⸱j aŭtor⸱o⸱j


En⸱hav⸱o


Tekst⸱ar⸱o de Esperant⸱o

Part⸱o de unu tekst⸱o en kolekt⸱o de Esperant⸱a⸱j tekst⸱o⸱j

List⸱o de ĉiu⸱j part⸱o⸱jAl la antaŭ⸱a part⸱o  Al la post⸱a part⸱o

Le Monde diplomatique en Esperant⸱o 2014-2016

La baz⸱a⸱n tekst⸱o⸱n origin⸱e en⸱komput⸱il⸱ig⸱is Vilhelmo Lutermano

Kre⸱is la Esperant⸱a⸱n tekst⸱o⸱n: divers⸱a⸱j person⸱o⸱j

La artikol⸱o⸱j est⸱as ĉerp⸱it⸱a⸱j el la Ttt-ej⸱o de Le Monde diplomatique en Esperant⸱o: https://eo.mondediplo.com.

Proksim⸱um⸱a verk⸱o⸱jar⸱o: 2014-2016

Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La plej long⸱a embarg⸱o de la histori⸱o

La 17-an de decembr⸱o 2014, Havano kaj Vaŝington⸱o anonc⸱is la re⸱star⸱ig⸱o⸱n de si⸱a⸱j diplomati⸱a⸱j rilat⸱o⸱j. “Tio ne signif⸱as, ke la ĉef⸱a problem⸱o est⸱as solv⸱it⸱a”, rimark⸱ig⸱is la kuba prezid⸱ant⸱o Raúl Castro. Kvankam li⸱a usona koleg⸱o anonc⸱is la mal⸱ferm⸱o⸱n de ambasad⸱ej⸱o, nur la Kongres⸱o [parlament⸱o] pov⸱as for⸱ig⸱i la embarg⸱o⸱n. De kvin⸱dek du jar⸱o⸱j, tiu sufok⸱as la ekonomi⸱o⸱n de la insul⸱o.

LA Unu⸱a⸱j dispon⸱o⸱j de ekonomi⸱a reprezali⸱o — la redukt⸱o de la suker⸱import⸱o⸱j el la insul⸱o — est⸱is trud⸱it⸱a⸱j al Kubo en la jar⸱o 1960 de la respublik⸱an⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de Dwight D. Eisenhower, oficial⸱e pro la ŝtat⸱ig⸱o⸱j far⸱e de la revoluci⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de Fidel Castro. En 1962, John F. Kennedy etend⸱is la dispon⸱o⸱j⸱n kaj dekret⸱is embarg⸱o⸱n.

La efik⸱o est⸱is dram⸱ec⸱a. Usono est⸱is ĉiam la natur⸱a merkat⸱o de Kubo. En 1959, 73 el⸱cent⸱o⸱j de la eksport⸱o⸱j de la insul⸱o ir⸱is al la nord⸱a najbar⸱o; 70 el⸱cent⸱o⸱j de la import⸱o⸱j ven⸱is de ĝi. En kelk⸱a⸱j semajn⸱o⸱j tiu⸱j inter⸱ŝanĝ⸱o⸱j komplet⸱e ĉes⸱is ...

La retor⸱ik⸱o, kiu prav⸱ig⸱is tiu⸱n ekonomi⸱a⸱n sieĝ⸱o⸱stat⸱o⸱n, en la flu⸱o de la jar⸱o⸱j evolu⸱is. En 1960, Vaŝington⸱o argument⸱is per la sen⸱propriet⸱ig⸱o de usonaj entrepren⸱o⸱j. Ek⸱de 1961, la Blank⸱a dom⸱o prav⸱ig⸱is si⸱a⸱n pozici⸱o⸱n per la proksim⸱iĝ⸱o de Kubo kun Moskvo. Post⸱e, la prav⸱ig⸱o⸱n de Usono por la embarg⸱o liver⸱is la sub⸱ten⸱o al la latin⸱amerik⸱a⸱j geril⸱o⸱j kontraŭ la arme⸱a⸱j diktator⸱ec⸱o⸱j aŭ la kubaj inter⸱ven⸱o⸱j en Afrik⸱o.*

*  Pri la usona politik⸱o kontraŭ Kubo vd Salim Lamrani (ed.): La Teror⸱ism⸱o de Usono kontraŭ Kubo. La Kuba Kvin⸱op⸱o. Esperant⸱ig⸱o⸱j el la hispan⸱a kaj la franc⸱a lingv⸱o⸱j de divers⸱a⸱j Mas-an⸱o⸱j, Mond⸱a Asemble⸱o Soci⸱a (Mas), Embres-et-Castelmaure, 2009, 232 paĝ⸱o⸱j, ISBN 978-2-928300-10-6, 18 eŭr⸱o⸱j. -vl

En 1991 la sovetia blok⸱o kolaps⸱is. Anstataŭ normal⸱ig⸱i la rilat⸱o⸱j⸱n kun Kubo, Usono decid⸱is pli⸱alt⸱ig⸱i la sankci⸱o⸱j⸱n: de tiam la argument⸱o est⸱as: far⸱i prem⸱o⸱n kapabl⸱a⸱n rapid⸱ig⸱i la re⸱star⸱ig⸱o⸱n de la demokrati⸱o kaj apog⸱i la respekt⸱o⸱n al la hom⸱rajt⸱o⸱j.

Tiam komenc⸱iĝ⸱is la plej grav⸱a ekonomi⸱a kriz⸱o de la kuba histori⸱o, pro la mal⸱aper⸱o de la USSR, ĝi⸱a ĉef⸱a komerc⸱a partner⸱o: inter 1991 kaj 1994, la mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o (MEP) de la insul⸱o fal⸱is je 35 el⸱cent⸱o⸱j. Tri jar⸱o⸱j⸱n post la en⸱potenc⸱iĝ⸱o de s-ro Georg⸱e H. Bush, en 1989, la usona Kongres⸱o adopt⸱is la leĝ⸱o⸱n Torricelli, kiu intens⸱ig⸱as la sankci⸱o⸱j⸱n kontraŭ la kuba loĝ⸱ant⸱ar⸱o. Ĝi don⸱as al ili ĉef⸱e ekster⸱teritori⸱a⸱n karakter⸱o⸱n, tamen mal⸱permes⸱at⸱a⸱n de la inter⸱naci⸱a jur⸱o (ekzempl⸱e, la franc⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j ne aplik⸱iĝ⸱as en German⸱uj⸱o!). Ek⸱de 1992, ĉiu ekster⸱land⸱a ŝip⸱o — de kia ajn de⸱ven⸱o — kiu halt⸱as en kuba haven⸱o, ne rajt⸱as ir⸱i en uson⸱an haven⸱o⸱n dum ses monat⸱o⸱j. Per ali⸱a⸱j vort⸱o⸱j: la ŝip⸱entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j labor⸱as en la region⸱o, dev⸱as elekt⸱i ĉu komerc⸱i kun Kubo aŭ kun Usono. Ĝeneral⸱e tiu dilem⸱o est⸱as rapid⸱e decid⸱it⸱a ... Rezult⸱o: la insul⸱o, kiu laŭ⸱difin⸱e de⸱pend⸱as de mar⸱transport⸱o, dev⸱as pag⸱i por var⸱o prez⸱o⸱n mult⸱e super tiu de la merkat⸱o por konvink⸱i la inter⸱naci⸱a⸱j⸱n transport⸱ist⸱o⸱j⸱n liver⸱i ĝi⸱n. La leĝ⸱o Torricelli ceter⸱e trud⸱as sankci⸱o⸱j⸱n al ĉiu land⸱o, kiu help⸱as Kubon: se Meksiko ekzempl⸱e don⸱as help⸱o⸱n de 100 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j al Havano, Vaŝington⸱o mal⸱pli⸱ig⸱as sam⸱e tiom si⸱a⸱n help⸱o⸱n al Meksiko.

En 1996, la reg⸱ist⸱ar⸱o Clinton adopt⸱is la leĝ⸱o⸱n Helms-Burton, kiu al⸱don⸱as al la ekster⸱teritori⸱ec⸱o la retro⸱aktiv⸱ec⸱o⸱n. Ankaŭ tio⸱n la inter⸱naci⸱a jur⸱o mal⸱permes⸱as, sed tio ne grav⸱as. La tekst⸱o sankci⸱as ĉi⸱a⸱n entrepren⸱o⸱n (kaj do ankaŭ ne uson⸱an), kiu instal⸱iĝ⸱as sur propriet⸱o⸱j⸱n ŝtat⸱ig⸱it⸱a⸱j⸱n post 1959. Sed la leĝ⸱o Helms-Burton romp⸱as ankaŭ la uson⸱an leĝ⸱o⸱n, laŭ kiu, unu⸱flank⸱e, la sen⸱propriet⸱ig⸱o⸱j est⸱as kondamn⸱ind⸱a⸱j nur se ili romp⸱as la inter⸱naci⸱a⸱n jur⸱o⸱n kaj, ali⸱flank⸱e, la jur⸱a⸱j persekut⸱o⸱j ebl⸱as en Usono nur se la damaĝ⸱it⸱a person⸱o posed⸱is uson⸱an pasport⸱o⸱n en la moment⸱o de la far⸱o. Plej oft⸱e ne unu nek la ali⸱a el tiu⸱j kondiĉ⸱o⸱j est⸱as plen⸱um⸱it⸱a. Sed la leĝ⸱o lud⸱as si⸱a⸱n rol⸱o⸱n perfekt⸱e, ĉar ĝi mal⸱instig⸱as mult⸱a⸱j⸱n invest⸱ist⸱o⸱j⸱n instal⸱iĝ⸱i en Kubo pro tim⸱o de reprezali⸱o⸱j.

Kvankam en la jar⸱o 2000 la usona kamp⸱kultur⸱a prem⸱grup⸱o sukces⸱is trud⸱i mild⸱ig⸱o⸱n de la dispon⸱o⸱j por pov⸱i vend⸱i si⸱a⸱n produkt⸱o⸱n al Havano, tiu mild⸱ig⸱o est⸱as akompan⸱at⸱a de restrikt⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j (pag⸱o per kontant⸱a mon⸱o, antaŭ⸱e, sen ebl⸱ec⸱o de kredit⸱o kaj en ali⸱a valut⸱o ol dolar⸱o). Kvar jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, la reg⸱ist⸱ar⸱o de s-ro George W. Bush star⸱ig⸱is la Komision⸱o⸱n de help⸱o al Kubo liber⸱a. Sed la “help⸱o” est⸱as sufiĉ⸱e strang⸱a, ĉar tem⸱as pri trud⸱o de nov⸱a⸱j sankci⸱o⸱j al la insul⸱o.

Unu⸱e pri la lim⸱ig⸱o de vojaĝ⸱o⸱j al Kubo. Dum ĉiu ekster⸱land⸱de⸱ven⸱a loĝ⸱ant⸱o en Usono rajt⸱as vojaĝ⸱i en si⸱a⸱n de⸱ven⸱land⸱o⸱n kiam ajn li vol⸱as, ek⸱de 2004 tiu ebl⸱ec⸱o jam ne ekzist⸱as por hom⸱o⸱j kiu⸱j dezir⸱as vojaĝ⸱i al Kubo sen permes⸱o de la departement⸱o de Trezor⸱o. La vizit⸱o⸱j est⸱as krom⸱e lim⸱ig⸱it⸱a⸱j al dek kvar tag⸱o⸱j en tri jar⸱o⸱j, anstataŭ antaŭ⸱e unu vojaĝ⸱o jar⸱e. Krom⸱e oni dev⸱as pov⸱i pruv⸱i, ke almenaŭ unu membr⸱o de oni⸱a famili⸱o viv⸱as daŭr⸱e sur la insul⸱o. Ne valid⸱as kuz⸱o, nek nev⸱o, nek onkl⸱o: la famili⸱o, re⸱difin⸱it⸱a de la Bush-reg⸱ist⸱ar⸱o, redukt⸱iĝ⸱as — por la kub⸱an⸱o⸱j — al ge⸱frat⸱o⸱j, al la ge⸱patr⸱o⸱j, al ge⸱av⸱o⸱j kaj al la ge⸱edz⸱o⸱j. Laŭ la instig⸱o de s-ro Max Baucus, tiam senat⸱an⸱o de la ŝtat⸱o Montan⸱a, la departement⸱o de la Trezor⸱o inform⸱is en 2004, ke ĝi real⸱ig⸱is inter 1990 kaj 2004, naŭ⸱dek tri esplor⸱o⸱j⸱n pri la inter⸱naci⸱a teror⸱ism⸱o. En la sam⸱a temp⸱o ĝi far⸱is dek mil ses⸱cent ok⸱dek tri “por mal⸱ebl⸱ig⸱i la uson⸱an⸱o⸱j⸱n uz⸱i si⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱n vojaĝ⸱i al Kubo.*

*  Baucus calls Bush Cuba policy ‘absurd’”, usona senat⸱o, 6-an de maj⸱o 2004.

La “help⸱o” imag⸱it⸱a de la skip⸱o de s-ro Bush en⸱ten⸱as ankaŭ la mon-send⸱o⸱j⸱n kaj -inter⸱ŝanĝ⸱o⸱j⸱n. Hom⸱o loĝ⸱ant⸱a sur usona teritori⸱o kaj kiu pov⸱is plen⸱um⸱i ĉiu⸱j⸱n kondiĉ⸱o⸱j⸱n por vojaĝ⸱i al la insul⸱o dum dek kvar tag⸱o⸱j, rajt⸱as tie el⸱spez⸱i ne pli ol 50 dolar⸱o⸱j⸱n tag⸱e. Dum usonaj loĝ⸱ant⸱o⸱j rajt⸱as send⸱i financ⸱a⸱n help⸱o⸱n ekster⸱land⸱e⸱n al membr⸱o de si⸱a famili⸱o sen lim⸱ig⸱o de la sum⸱o, la kub⸱de⸱ven⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱o⸱j rajt⸱as send⸱i nur ĝis 100 dolar⸱o⸱j monat⸱e. Se la help⸱ot⸱a person⸱o est⸱as membr⸱o de la Kuba Komun⸱ist⸱a Parti⸱o (PCC, kiu hav⸱as plur⸱cent⸱o⸱j⸱n da mil⸱o⸱j da membr⸱o⸱j), la send⸱o⸱j est⸱as mal⸱permes⸱at⸱a⸱j.

En 2006, la Komision⸱o pri help⸱o al Kubo liber⸱a decid⸱is mal⸱help⸱i la inter⸱naci⸱a⸱n san-kun⸱labor⸱ad⸱o⸱n de Kubo — grav⸱a⸱n font⸱o⸱n de deviz⸱o⸱j por la insul⸱o — per tio, ke ĝi mal⸱permes⸱is ĉi⸱a⸱n eksport⸱ad⸱o⸱n de medicin⸱a⸱j aparat⸱o⸱j kiam ili “est⸱as destin⸱it⸱a⸱j por est⸱i uz⸱at⸱a⸱j en grand⸱skal⸱a⸱j program⸱o⸱j por ekster⸱land⸱a⸱j pacient⸱o⸱j.”* La plej grand⸱a part⸱o de la mond⸱a medicin⸱a teĥnologi⸱o est⸱as tamen uson⸱de⸱ven⸱a.

*  Condolezza Rice kaj Carlos Gutierrez, Commission for Assistance to a Free Cuba, juli⸱o 2006.

Iom post iom, la ekster⸱teritori⸱a aplik⸱ad⸱o de la ekonomi⸱a⸱j sankci⸱o⸱j intens⸱iĝ⸱is, kelk⸱foj⸱e ĝis rid⸱ind⸱a mezur⸱o. Japan⸱a, german⸱a aŭ kore⸱a aŭt⸱o⸱mobil-fabrik⸱ist⸱o, kiu dezir⸱as vend⸱i si⸱a⸱j⸱n produkt⸱o⸱j⸱n sur la usona merkat⸱o, dev⸱as antaŭ⸱e pruv⸱i al la departement⸱o de Trezor⸱o, ke li⸱a⸱j vetur⸱il⸱o⸱j ne en⸱hav⸱as kub⸱an nikel⸱o⸱n. Franc⸱a bak⸱ist⸱o, kiu dezir⸱as penetr⸱i en la merkat⸱o⸱n de la unu⸱a ekonomi⸱a mond⸱potenc⸱o dev⸱as pruv⸱i, ke li⸱a produkt⸱o ne en⸱hav⸱as gram⸱o⸱n da kuba suker⸱o. Usona tur⸱ist⸱o, kiu konsum⸱as kub⸱an cigar⸱o⸱n aŭ glas⸱o⸱n da rum⸱o Havana Club dum vojaĝ⸱o en Franc⸱uj⸱o, ekzempl⸱e, el⸱met⸱as si⸱n al dek jar⸱o⸱j da mal⸱liber⸱ej⸱o kaj mon⸱pun⸱o kiu pov⸱as ating⸱i 1 milion⸱o⸱n da dolar⸱o⸱j.

Ĉu kaz⸱o⸱j teori⸱a⸱j? Kelk⸱foj⸱e la real⸱o trans⸱ir⸱as la fikci⸱o⸱n.

En 2006, la japan⸱a entrepren⸱o Nikon rifuz⸱is ke oni trans⸱don⸱u si⸱a⸱n premi⸱o⸱n — fot⸱il⸱o⸱n de si⸱a mark⸱o — al Raysel Sosa Roj⸱a, jun⸱a kub⸱an⸱o 13-jar⸱a, kiu sufer⸱is ne⸱kurac⸱ebl⸱a⸱n hered⸱a⸱n hemofili⸱o⸱n. Tiu tamen gajn⸱is la dek⸱kvin⸱a⸱n inter⸱naci⸱a⸱n konkurs⸱o⸱n de infan⸱desegn⸱o⸱j de la Program⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j pri Dis⸱volv⸱ad⸱o (Pund). Nu, la aparat⸱o en⸱ten⸱is usonajn kompon⸱ant⸱o⸱j⸱n, kaj Nikon ne vol⸱is don⸱i la impres⸱o⸱n, ke ĝi “komerc⸱as” kun Havano.

En juli⸱o 2007, la hispan⸱a flug⸱kompani⸱o Hola Airlines, kiu hav⸱is kontrakt⸱o⸱n kun la kuba reg⸱ist⸱ar⸱o por transport⸱i latin⸱amerik⸱a⸱j⸱n pacient⸱o⸱j⸱n kun okul⸱mal⸱san⸱o⸱j al Kubo en la kadr⸱o de la operaci⸱o “mirakl⸱o”, dev⸱is ĉes⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Kubo. Efektiv⸱e, kiam ĝi mend⸱is ĉe la usona aviad⸱il⸱fabrik⸱ist⸱o Boeing ripar⸱o⸱n de si⸱a aviad⸱il⸱o, Boeing postul⸱is, ke Hola Airlines romp⸱u si⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Kubo. La direktiv⸱o ven⸱is el la Blank⸱a Dom⸱o.

En maj⸱o 2014 la franc⸱a firma⸱o BNP Paribas ricev⸱is rekord⸱a⸱n mon⸱pun⸱o⸱n de 8,97 miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j (6,6 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j) ĉar ĝi romp⸱is la embarg⸱o⸱j⸱n ek⸱trud⸱at⸱a⸱j⸱n al Kubo, al Irano kaj al Sudano inter 2002 kaj 2009.

La ekonomi⸱a⸱j sankci⸱o⸱j hav⸱as dram⸱ec⸱a⸱n efik⸱o⸱n en la kamp⸱o de san⸱o. Proksim⸱um⸱e 80 el⸱cent⸱o⸱j de la patent⸱o⸱j en la medicin⸱a sektor⸱o est⸱as depon⸱it⸱a⸱j de usonaj farmaci⸱a⸱j mult⸱naci⸱a⸱j konzern⸱o⸱j kaj de ili⸱a⸱j fili⸱o⸱j: Kubo ne pov⸱as uz⸱i tiu⸱j⸱n scienc⸱a⸱j⸱n ating⸱o⸱j⸱n. La Alt⸱a Komisar⸱ej⸱o pri hom⸱rajt⸱o⸱j de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j ceter⸱e emfaz⸱as, ke “la lim⸱ig⸱o⸱j trud⸱at⸱a⸱j de la embarg⸱o kontribu⸱is sen⸱ig⸱i Kubon je viv⸱neces⸱a al⸱ir⸱o al medikament⸱o⸱j, al la nov⸱a⸱j medicin⸱a⸱j kaj scienc⸱a⸱j teĥnologi⸱o⸱j”*

*  Hum⸱a⸱n Rights Council, “Situation of hum⸱a⸱n rights in Cuba, A/HRC/4/12, januar⸱o 2007.

La en⸱potenc⸱iĝ⸱o de s-ro Barack Obama tamen signif⸱is iom⸱et⸱a⸱n ŝanĝ⸱o⸱n. En 2009 li nul⸱ig⸱is la lim⸱ig⸱o⸱j⸱n de vojaĝ⸱o⸱j kaj de mon⸱send⸱o⸱j trud⸱it⸱a⸱j⸱n en 2004.* La sign⸱o⸱j de mal⸱ferm⸱iĝ⸱o kulmin⸱is la 10-an de decembr⸱o 2013, dum ceremoni⸱o omaĝ⸱e al Nelson Mandela, kiam s-ro⸱j Obama kaj Raúl Castro inter⸱ŝanĝ⸱is man⸱prem⸱o⸱n kvalifik⸱it⸱a⸱n “histori⸱a”.

*  Kp Patrick Howeltt-Mart⸱in, Dégel sous les tropiques entre Washington et La Havane [“Tropik⸱a degel⸱o inter Vaŝington⸱o kaj Havano”, Le Monde diplomatique, novembr⸱o 2014.

La prezid⸱int⸱o⸱j James Carter kaj William Clinton si⸱a⸱vic⸱e plur⸱foj⸱e esprim⸱is si⸱a⸱n kontraŭ⸱ec⸱o⸱n al la vaŝington⸱a politik⸱o. “Mi sen⸱ĉes⸱e pet⸱is sam⸱temp⸱e publik⸱e kaj privat⸱e la fin⸱o⸱n de ni⸱a ekonomi⸱a blokad⸱o kontraŭ la kuba popol⸱o, la for⸱ig⸱o⸱n de ĉi⸱a⸱j financ⸱a⸱j, komerc⸱a⸱j kaj vojaĝ⸱a⸱j lim⸱ig⸱o⸱j”. deklar⸱is s-ro Carter post si⸱a du⸱a vojaĝ⸱o al Kubo en mart⸱o 2011.* Por s-ro Clinton, la “absurd⸱a” politik⸱o de sankci⸱o⸱j montr⸱iĝ⸱is “total⸱a fiask⸱o”.*

*  James Carter, “Trip re⸱port by former US president Jimmy Carter”, The Carter Center, 1-a de april⸱o 2011.
*  Christopher Hitchens, What was Bill thinking?”, Newsweek, Nov⸱jork⸱o, 24-an de septembr⸱o 2009.

La ĉambr⸱o de komerc⸱o de Usono, kiu reprezent⸱as la mond⸱o⸱n de la plej grav⸱a⸱j mult⸱naci⸱a⸱j afer⸱o⸱j de la land⸱o, ankaŭ inform⸱is, ke ĝi “dezir⸱as la fin⸱o⸱n de la embarg⸱o”.* La New York Times kondamn⸱is “anakronism⸱o⸱n de la mal⸱varm⸱a milit⸱o”.* La Washington Post, kvankam konservativ⸱a, si⸱a⸱vic⸱e montr⸱iĝ⸱as pli vigl⸱a: “La politik⸱o de Usono koncern⸱e Kubon est⸱as fiask⸱o. [...] Neni⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱is, krom la fakt⸱o ke ni⸱a embarg⸱o ig⸱as ni⸱n pli rid⸱ind⸱a⸱j kaj pli sen⸱pov⸱a⸱j ol iam ajn antaŭ⸱e.”*

*  Komerc⸱a ĉambr⸱o de Usono: Testimony on “examining the stat⸱us of US trad⸱e with Cuba and its impact on economic growth”, 27-an de april⸱o 2009.
*  Obama, Cuba and the OAS”, The New York Times, 4-an de juni⸱o 2009.
*  Michael Kinsley, The Cuba a prov⸱e⸱n failure”, The Washington Post, 17-an de april⸱o 2009.

La usona publik⸱a opini⸱o est⸱as ankaŭ en si⸱a pli⸱mult⸱o favor⸱a al normal⸱ig⸱o de la rilat⸱o⸱j inter Vaŝington⸱o kaj Havano. Laŭ enket⸱o far⸱it⸱a de la CNN la 10-an de april⸱o 2009, 64 el⸱cent⸱o⸱j de la usonaj civit⸱an⸱o⸱j kontraŭ⸱as la ekonomi⸱a⸱j⸱n sankci⸱o⸱j⸱n kontraŭ Kubo. Laŭ la entrepren⸱o Orbitz Worldwide, unu el la du plej grav⸱a⸱j vojaĝ⸱agent⸱ej⸱o⸱j en Inter⸱ret⸱o, 67 el⸱cent⸱o⸱j de la loĝ⸱ant⸱o⸱j de Usono dezir⸱as pas⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n feri⸱o⸱j⸱n en Kubo, kaj 72 el⸱cent⸱o⸱j pens⸱as, ke “la turism⸱o en Kubo efik⸱us pozitiv⸱e por la ĉiu⸱tag⸱a viv⸱o de la kuba popol⸱o”.

En 2013, dum la jar⸱kun⸱ven⸱o de la Ĝeneral⸱a Asemble⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j, cent ok⸱dek ok land⸱o⸱j el cent naŭ⸱dek du kondamn⸱is, por la du⸱dek⸱du⸱a foj⸱o si⸱n⸱sekv⸱e, la ekonomi⸱a⸱j⸱n sankci⸱o⸱j⸱n trud⸱at⸱a⸱j⸱n al Kubo, memor⸱ig⸱ant⸱e ke pli ol 70 el⸱cent⸱o⸱j de la kub⸱an⸱o⸱j nask⸱iĝ⸱is sub tiu ekonomi⸱a sieĝ⸱o⸱stat⸱o.

Salim LAMRANI.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Region⸱a politik⸱o sku⸱at⸱a de la “arab⸱a⸱j printemp⸱o⸱j”

La dign⸱a izol⸱iĝ⸱o de Turk⸱uj⸱o

“Nul problem⸱o” kun la najbar⸱o⸱j, tio est⸱is la cel⸱o de la ekster⸱land⸱a politik⸱o de la Parti⸱o de Just⸱ec⸱o kaj Dis⸱volv⸱ad⸱o (AKP). Sed la “arab⸱a⸱j printemp⸱o⸱j” renvers⸱is la region⸱a⸱n situaci⸱o⸱n, kaj Turk⸱uj⸱o nun hav⸱as mal⸱varm⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Sirio, Sauda Arab⸱uj⸱o, Irano kaj Egipt⸱uj⸱o. Dum la reĝim⸱o nun tra⸱ir⸱as aŭtokrat⸱a⸱n de⸱voj⸱iĝ⸱o⸱n, ĉu la elekt⸱o de “sol⸱ec⸱o en dign⸱ec⸱o” ver⸱e est⸱as opci⸱o?

“La pozici⸱o de Turk⸱uj⸱o est⸱as etik⸱a. Ni⸱a region⸱a politik⸱o est⸱as baz⸱it⸱a sur human⸱a⸱j kaj demokrati⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ĉiu dev⸱us aprob⸱i. Tial la puĉ⸱o kontraŭ [la egipta prezid⸱ant⸱o] Mohamed Mors⸱i [la 3-an de juli⸱o 2913] est⸱is tiom el⸱rev⸱ig⸱a”. Sam⸱e kiel s-ro Yasin Aktay, vic⸱prezid⸱ant⸱o task⸱it⸱a pri la ekster⸱land⸱a⸱j rilat⸱o⸱j en la Parti⸱o de Just⸱ec⸱o kaj Dis⸱volv⸱ad⸱o (AKP), la proksim⸱ul⸱o⸱j de tiu parti⸱o ĉiam ek⸱as konversaci⸱o⸱n per la situaci⸱o en Egipt⸱uj⸱o kaj emfaz⸱ant⸱e la “etik⸱a⸱n pozici⸱o⸱n” de la reg⸱ist⸱ar⸱o. S-ro Aktay daŭr⸱ig⸱as: “Ni pens⸱is, ke la Okcident⸱o prov⸱os izol⸱i la nov⸱a⸱n reĝim⸱o⸱n. Sed ĝi rest⸱is pasiv⸱a spekt⸱ant⸱o de la murd⸱o de demokrati⸱o — la amas⸱murd⸱o de Rabi⸱a* kun silent⸱ig⸱it⸱a⸱j amas⸱inform⸱il⸱o⸱j.”

*  En la tag⸱o 14-a de aŭgust⸱o 2013, la egiptaj arme⸱o kaj polic⸱o mort⸱ig⸱is ĉirkaŭ mil hom⸱o⸱j⸱n, sturm⸱ant⸱e kontraŭ la tend⸱um⸱ej⸱o de la plac⸱o Rabi⸱a Al-Adaouia, kie kun⸱ven⸱is la islam⸱ist⸱a⸱j opon⸱ant⸱o⸱j al la puĉ⸱o.

La ne⸱kondamn⸱o de la puĉ⸱o kontraŭ s-ro Mors⸱i kaj la daŭr⸱ig⸱o de la usona help⸱o al Egipt⸱uj⸱o est⸱is kompren⸱at⸱a⸱j en Ankar⸱a kiel perfid⸱o de Vaŝington⸱o. Aktiv⸱a sub⸱ten⸱ant⸱o de s-ro Mors⸱i kaj de la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o, la ĉef⸱ministr⸱o Recep Tayyip Erdogan al⸱vok⸱is por li⸱a liber⸱ig⸱o kaj kritik⸱is la reĝim⸱o⸱n, kiu sukced⸱is al li, rifuz⸱ant⸱e agnosk⸱i ties legitim⸱ec⸱o⸱n. Far⸱iĝ⸱int⸱e prezid⸱ant⸱o, s-ro Erdogan tiel al⸱parol⸱is la Ĝeneral⸱a⸱n Asemble⸱o⸱n de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) en Nov-Jork⸱o la 24-an de septembr⸱o 2014: “Tiu⸱j, kiu⸱j opon⸱as murd⸱o⸱j⸱n en Irako, en Sirio kaj la murd⸱o⸱n de la demokrati⸱o en Egipt⸱uj⸱o, est⸱as akuz⸱at⸱a⸱j sub⸱ten⸱i teror⸱ism⸱o⸱n.” Li kritik⸱is UN kaj “la demokrati⸱a⸱j⸱n land⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j nur observ⸱is la event⸱o⸱j⸱n.” La egipta ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j re⸱bat⸱is: “Tiu⸱j mensog⸱o⸱j ne mir⸱ig⸱as, ven⸱ant⸱a⸱j de hom⸱o dezir⸱ant⸱a est⸱ig⸱i ĥaos⸱o⸱n kaj sem⸱i mal⸱akord⸱o⸱n en Mez-orient⸱o, tra si⸱a sub⸱ten⸱o al teror⸱ist⸱a⸱j grup⸱o⸱j kaj organiz⸱o⸱j” (Reuters, 25-a de septembr⸱o 2014).

S-ro Erdogan ne est⸱as fremd⸱a al la amas⸱inform⸱il⸱a⸱j polemik⸱o⸱j. Li⸱a rekt⸱a diskurs⸱o, apart⸱e favor⸱a al la palestin⸱an⸱o⸱j, don⸱is al li grand⸱a⸱n popular⸱ec⸱o⸱n en la arab⸱a mond⸱o. Nun, kiam Mez-orient⸱o est⸱as en tempest⸱o, tiu ĉi ebl⸱e mal⸱grand⸱iĝ⸱is, sed la ĉarm⸱o ankoraŭ efik⸱as: li elekt⸱iĝ⸱is prezid⸱ant⸱o dum la unu⸱a balot⸱o, per 51,7% de la voĉ⸱o⸱j, la 10-an de aŭgust⸱o 2014. S-ro Erdogan esper⸱as sufiĉ⸱e larĝ⸱a⸱n venk⸱o⸱n okaz⸱e de la parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j de juni⸱o 2015 por trud⸱i konstituci⸱a⸱n ŝanĝ⸱o⸱n kaj ver⸱a⸱n prezid⸱ant⸱a⸱n sistem⸱o⸱n.

Apud li star⸱as s-ro Ahmet Davutoglu. Li est⸱as universitat⸱an⸱o, ne politik⸱ist⸱o. Ĉef⸱a diplomati⸱a konsil⸱ant⸱o de la AKP ek⸱de ĝi⸱a al⸱ven⸱o ĉe la reg⸱posten⸱o, la 3-an de novembr⸱o 2002, li far⸱iĝ⸱is ministr⸱o pri la ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j en maj⸱o 2009. Kaj, kiam s-ro Erdogan far⸱iĝ⸱is prezid⸱ant⸱o, s-ro Davutoglu ricev⸱is la task⸱o⸱n reg⸱i la AKP, sam⸱temp⸱e kiel la funkci⸱o⸱n de ĉef⸱ministr⸱o. Kvankam oni foj⸱e aŭd⸱as, ke ambaŭ hom⸱o⸱j ne ĉiam akord⸱iĝ⸱as, s-ro Davutoglu rest⸱as fidel⸱a leŭtenant⸱o. Ankoraŭ ne el⸱uz⸱it⸱a de la reg⸱ad⸱o, li pov⸱as cert⸱ig⸱i la kontinu⸱ec⸱o⸱n de la AKP-projekt⸱o, dum mult⸱a⸱j deput⸱it⸱o⸱j fin⸱as si⸱a⸱n tri⸱a⸱n kaj last⸱a⸱n mandat⸱o⸱n.

Tiu projekt⸱o de “nov⸱a Turk⸱uj⸱o” - sub la reg⸱ad⸱o de pli⸱fort⸱ig⸱it⸱a prezid⸱ant⸱o, instal⸱it⸱a en tut⸱e nov⸱a mil⸱ĉambr⸱a palac⸱o, kies konstru⸱ad⸱o⸱n oni taks⸱is je 615 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j* — baz⸱iĝ⸱as sur pli⸱ig⸱it⸱a centraliz⸱o kaj aŭtokrati⸱o. Pli⸱fort⸱ig⸱it⸱a de la balot⸱o⸱j, la reg⸱ant⸱o⸱j sufok⸱as la liber⸱ec⸱o⸱n parol⸱i kaj manifestaci⸱i, brid⸱as la juĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n, mal⸱dung⸱ig⸱as la ĵurnal⸱ist⸱o⸱j⸱n, kaj eĉ disting⸱iĝ⸱is en 2014 per si⸱a prov⸱ad⸱o mal⸱permes⸱i Twitter kaj Youtube. La 12-an de decembr⸱o, s-ro Erdogan anonc⸱is, ke li de nun prezid⸱os la kun⸱ven⸱o⸱j⸱n de la ministr⸱ar⸱o. De la manifestaci⸱o⸱j de la Gezi-park⸱o en somer⸱o 2013, ĉia kontest⸱ad⸱o de li⸱a aŭtoritat⸱o est⸱as rigard⸱at⸱a de li kiel rekt⸱a minac⸱o.

*  BBC News Europe, Londono, 5-a de novembr⸱o 2014.

En Istanbul⸱o, la rumor⸱o⸱j kaj oni⸱dir⸱o⸱j anstataŭ⸱is la fakt⸱o⸱j⸱n. Mult⸱a⸱j el la kontakt⸱it⸱a⸱j hom⸱o⸱j akcept⸱as respond⸱i demand⸱o⸱j⸱n kaj esprim⸱iĝ⸱i nur kondiĉ⸱e de anonim⸱ec⸱o. La 14-an de decembr⸱o (2014) la polic⸱o aŭror⸱e prezent⸱iĝ⸱is ĉe la ĵurnal⸱o Zaman kaj ĉe la televid⸱ĉen⸱o Samanyolu, kaj arest⸱is ĉef⸱e ĵurnal⸱ist⸱o⸱j⸱n kon⸱at⸱a⸱j⸱n pro si⸱a⸱j lig⸱o⸱j kun la religi⸱a gvid⸱ant⸱o rifuĝ⸱int⸱a en Usono, Fethullah Gülen. Tiu⸱j iniciat⸱o⸱j est⸱ig⸱is fort⸱a⸱j⸱n protest⸱o⸱j⸱n de Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj de Usono, kaj ankaŭ de la turk⸱a⸱j asoci⸱o⸱j de ĵurnal⸱ist⸱o⸱j kaj el⸱don⸱ist⸱o⸱j. S-ro Gülen, kiu est⸱is alianc⸱an⸱o de s-ro Erdogan, far⸱iĝ⸱is mal⸱ŝat⸱at⸱a post kiam an⸱o⸱j de li⸱a frat⸱ar⸱o dis⸱kon⸱ig⸱is, en decembr⸱o 2013, korupt⸱o⸱far⸱o⸱j⸱n koncern⸱ant⸱a⸱j⸱n grav⸱a⸱j⸱n person⸱o⸱j⸱n de la AKP, inkluziv⸱e ministr⸱o⸱j⸱n kaj ties ge⸱fil⸱o⸱j⸱n. S-ro Erdogan asert⸱is, ke li “renvers⸱os tiu⸱n perfid⸱o-ret⸱o⸱n kaj ig⸱os ĝi⸱n respond⸱ec⸱i pri si⸱a⸱j ag⸱o⸱j”.*

*  Hürriyet Daily News, Istanbul⸱o, 12-a de decembr⸱o 2014.

Nun⸱temp⸱e s-ro Erdogan ĝu⸱as ankoraŭ la konfid⸱o⸱n de du⸱on⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, kiu kun⸱divid⸱as li⸱a⸱n mond-rigard⸱o⸱n kaj profit⸱is el li⸱a politik⸱o, apart⸱e en la ekonomi⸱a kaj soci⸱a kamp⸱o⸱j. Sed kio pri la turk⸱o⸱j, kiu⸱j aŭd⸱ig⸱is si⸱a⸱n voĉ⸱o⸱n en la Gezi-park⸱o? Sen kalkul⸱i ke la centr-dekstr⸱a liberal⸱a marĝen⸱o de la AKP, kiu⸱n s-ro Erdogan konker⸱is en 2002, promes⸱ant⸱e pli inkluziv⸱a⸱n Turk⸱uj⸱o⸱n, pov⸱us ankaŭ lac⸱iĝ⸱i pri li⸱a kresk⸱ant⸱a aŭtokrat⸱ism⸱o.

Kurs⸱o⸱j pri la otoman⸱a lingv⸱o

La “nov⸱a Turk⸱uj⸱o” ankaŭ re⸱difin⸱as la lok⸱o⸱n de la land⸱o en la mond⸱o, kun ĝi⸱a otoman⸱a hered⸱aĵ⸱o kaj la patron⸱ec⸱o de la suna⸱ism⸱a islam⸱o. S-ro Erdogan eĉ ĵus propon⸱is la en⸱konduk⸱o⸱n de dev⸱ig⸱a⸱j kurs⸱o⸱j pri la otoman⸱a lingv⸱o* en la mez⸱lern⸱ej⸱o⸱j. Ĉio tio vibr⸱as kun mal⸱nov⸱a vizi⸱o, defend⸱at⸱a de s-ro Davutoglu, tiu de Turk⸱uj⸱o, kiu far⸱iĝ⸱u potenc⸱a land⸱o en la mond⸱o, emfaz⸱ant⸱e la unu⸱ec⸱o⸱n de islam⸱o. Kiel klar⸱ig⸱as Behlül Özkan, vic⸱profesor⸱o pri inter⸱naci⸱a⸱j rilat⸱o⸱j en la universitat⸱o de Mar⸱mar⸱a, cit⸱ant⸱e la artikol⸱o⸱j⸱n kaj la libr⸱o⸱n de la nov⸱a ĉef⸱ministr⸱o*, “Turk⸱uj⸱o ne est⸱as ordinar⸱a naci-ŝtat⸱o, sed la centr⸱o de la civiliz⸱o [otoman⸱a], (...) [ĝi dev⸱as] far⸱iĝ⸱i politik⸱a centr⸱o ebl⸱ig⸱ant⸱a ŝtop⸱i la mal⸱plen⸱o⸱n de la potenc⸱o, kiu aper⸱is post la likvid⸱o de la otoman⸱a imperi⸱o”*”. S-ro Davutoglu opini⸱as, ke sub Mustafa Kemal Atatürk, la fond⸱int⸱o de la modern⸱a respublik⸱o, Turk⸱uj⸱o mal⸱prav⸱e elekt⸱is far⸱iĝ⸱i periferi⸱a element⸱o sub la sekur⸱ec⸱a protekt⸱o de la okcident⸱a civiliz⸱o, prefer⸱e ol est⸱i centr⸱o, eĉ mal⸱fort⸱a, de si⸱a propr⸱a civiliz⸱o”. Li kritik⸱as la “val⸱or⸱o-kriz⸱o⸱n en la okcident⸱a⸱j soci⸱o⸱j”, opini⸱ant⸱e ke “la okcident⸱a⸱j demokrati⸱o⸱j est⸱as danĝer⸱a⸱j ĉar al ili mank⸱as religi⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j kiu⸱j gvid⸱u ili⸱n”. Li pens⸱as, ke, se la ident⸱ec⸱o de Turk⸱uj⸱o est⸱us baz⸱it⸱a sur islam⸱o, ties land⸱lim⸱o⸱j pov⸱us est⸱i pli⸱larĝ⸱ig⸱it⸱a⸱j”.

*  La arab⸱a⸱n alfabet⸱o⸱n de la otoman⸱a turk⸱a lingv⸱o oni anstataŭ⸱is per la latin⸱a alfabet⸱o kiam kre⸱iĝ⸱is la respublik⸱o.
*  Ahmet Davutoglu, “Stratejik Derinlik” (Strategi⸱a profund⸱ec⸱o), Küre Yayınları, Istanbul⸱o, 2001.
*  Behlül Özkan, “Turkey, Davutoglu and the ide⸱a of pan-islam⸱ism”, Survival. Glob⸱al Politics and Strategy, vol. 56, n-ro 4, Londono, aŭgust⸱o-septembr⸱o 2014.

Sub la respond⸱ec⸱o de s-ro Davutoglu, la region⸱a⸱j politik⸱o⸱j de Turk⸱uj⸱o spert⸱is promes⸱plen⸱a⸱n komenc⸱o⸱n: “nul problem⸱o kun la najbar⸱o⸱j” kaj uz⸱o de la influ⸱pov⸱o. S-ro Abdullah Gül, kiam li est⸱is ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j (2003-2007) est⸱is ŝlos⸱il⸱a inter⸱trakt⸱ant⸱o en la inter⸱trakt⸱ad⸱o por al⸱iĝ⸱o al la EU kaj en la rilat⸱o⸱j kun Centr⸱a Azio kaj Kipro, dum s-ro Davutoglu direkt⸱is si⸱a⸱n atent⸱o⸱n al la rilat⸱o⸱j kun la arab⸱a mond⸱o. La al⸱ir⸱o est⸱is tut⸱e pragmat⸱a: s-ro Erdogan est⸱is vid⸱at⸱a dum si⸱a feri⸱ad⸱o kun la siria gvid⸱ant⸱o Bachar Al-Asad, kvalifik⸱it⸱a “frat⸱o”, kaj ricev⸱is premi⸱o⸱n pri la hom⸱rajt⸱o⸱j el la man⸱o⸱j de la libia gvid⸱ant⸱o Muamar Kadafi. Sub la gvid⸱ad⸱o de s-ro Davutoglu, Turk⸱uj⸱o intens⸱ig⸱is si⸱a⸱n ekonomi⸱a⸱n kun⸱labor⸱o⸱n, mal⸱ferm⸱is si⸱a⸱j⸱n land⸱lim⸱o⸱j⸱n, for⸱ig⸱is la dev⸱ig⸱o⸱n hav⸱i viz⸱o⸱n por mult⸱a⸱j land⸱o⸱j de la Mez-orient⸱o, Kaŭkazo, Afrik⸱o, ktp.*. La ĉef⸱a cel⸱o est⸱is kresk⸱ig⸱i la politik⸱a⸱n kaj ekonomi⸱a⸱n konfid⸱o⸱n al Turk⸱uj⸱o. Tiu ŝajn⸱is ating⸱it⸱a kun, ekzempl⸱e, dek⸱obl⸱ig⸱it⸱a⸱j komerc⸱a⸱j inter⸱ŝanĝ⸱o⸱j kun la mez-orient⸱a⸱j kaj nord⸱afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j inter 2002 kaj 2011.

*  Vd Alain Vicky, “A l’assaut de l’Afrique”, dansTurquie, des Ottomans aux islamistes”, Manière de voir, n-ro 132, decembr⸱o 2013 - januar⸱o 2014.

Tiam okaz⸱is la “arab⸱a⸱j printemp⸱o⸱j”. S-ro Davutoglu kred⸱is, ke la islam⸱ist⸱a⸱j grup⸱o⸱j ating⸱os la reg⸱pov⸱o⸱n kaj ten⸱os ĝi⸱n, kaj ke, sub⸱ten⸱ant⸱e ili⸱n, Turk⸱uj⸱o lud⸱os gvid⸱a⸱n rol⸱o⸱n en Mez-orient⸱o. Tiu ambici⸱o est⸱is sen⸱dub⸱e stimul⸱at⸱a de la okcident⸱a esper⸱o, ke Turk⸱uj⸱o pov⸱os est⸱i model⸱o por la moder⸱a islam⸱o, instig⸱ant⸱e la AKP super⸱taks⸱i si⸱a⸱n pov⸱o⸱n. Ahmet Insel, liberal⸱a universitat⸱an⸱o, klar⸱ig⸱as: “Ĝis 2011 la ide⸱o⸱j de Davutoglu est⸱is romantik⸱a⸱j, sed ni ne pov⸱is dir⸱i, ke li mal⸱prav⸱as. Hodiaŭ Turk⸱uj⸱o ne plu hav⸱as ambasador⸱o⸱n en Egipt⸱uj⸱o, Sirio kaj Israelo. Spit⸱e al lig⸱o⸱j komenc⸱e intim⸱a⸱j (Ankar⸱a est⸱is mediaci⸱ist⸱o inter Tel-Aviv kaj Damasko en 2007-2008), la rilat⸱o kun Israelo tra⸱ir⸱is seri⸱o⸱n de kriz⸱o⸱j: dum la pint⸱o⸱kun⸱ven⸱o en Davos (29-a de januar⸱o 2009), kiam s-ro Erdogan akuz⸱is la prezid⸱ant⸱o⸱n Shimon Pérès mort⸱ig⸱i la palestin⸱an⸱o⸱j⸱n, post⸱e okaz⸱e de la israela atak⸱o kontraŭ la ŝip⸱o Mav⸱i Mar⸱mar⸱a kaj tut⸱a ar⸱o da turk⸱a⸱j ŝip⸱et⸱o⸱j transport⸱ant⸱a⸱j hom⸱help⸱o⸱n al Gazao (31-a de maj⸱o 2010), mort⸱ig⸱ant⸱e naŭ turk⸱a⸱j⸱n aktiv⸱ul⸱o⸱j⸱n, kaj antaŭ⸱ne⸱long⸱e, la 2-an de decembr⸱o 2014, kiam la israela ministr⸱o pri defend⸱o publik⸱e kondamn⸱is Turk⸱uj⸱o⸱n, kulp⸱a⸱n laŭ ĝi protekt⸱i membr⸱o⸱j⸱n de la Hamaso.

Turk⸱a⸱j ministr⸱o⸱j kaj konsil⸱ist⸱o⸱j rigard⸱as tiu⸱n sub⸱ten⸱o⸱n kiel ali⸱a⸱n ekzempl⸱o⸱n de si⸱a “etik⸱a pozici⸱o”. “Ni ver⸱ŝajn⸱e est⸱as la sol⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, ekster la arab⸱a mond⸱o, kiu sub⸱ten⸱as la Hamason, deklar⸱as unu el ni⸱a⸱j kun⸱parol⸱ant⸱o⸱j, postul⸱ant⸱e anonim⸱ec⸱o⸱n, kaj ne⸱ant⸱e, ke tio okaz⸱as mal⸱profit⸱e al la Palestina Aŭtoritat⸱o gvid⸱at⸱a de la Fataho. Tamen, malgraŭ tiu⸱j streĉ⸱o⸱j, komerc⸱o kaj turism⸱o kun Israelo daŭr⸱e dis⸱volv⸱iĝ⸱is.

Koncern⸱e Irakon, la rifuz⸱o de la religi⸱a ŝijaist⸱a politik⸱o de la eks⸱a ĉef⸱ministr⸱o Nouri Al-Maliki (2006-2014) konduk⸱is Ankar⸱a pli⸱bon⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun la region⸱a kurd⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de Erbil. Turk⸱uj⸱o⸱n surpriz⸱is la antaŭ⸱e⸱n⸱ir⸱o de la Organiz⸱o de la Islam⸱ism⸱a Ŝtat⸱o (OIŜ), inkluziv⸱e sur teritori⸱o⸱j loĝ⸱at⸱a⸱j de turkmen⸱o⸱j. Ĝi dev⸱is al⸱front⸱i ostaĝ⸱kapt⸱ad⸱o⸱n de turk⸱a⸱j kamion⸱ŝofor⸱o⸱j, kaj post⸱e de kvar⸱dek naŭ diplomat⸱o⸱j labor⸱ant⸱a⸱j en Mossul en juni⸱o 2014 — ili⸱a liber⸱ig⸱o okaz⸱is tri monat⸱o⸱j⸱n post⸱e en kondiĉ⸱o⸱j ne preciz⸱ig⸱it⸱a⸱j.

La kriz⸱o de Sirio, kun kiu Turk⸱uj⸱o hav⸱as komun⸱a⸱n tra⸱ir⸱ebl⸱a⸱n land⸱lim⸱o⸱n ok⸱cent ok⸱dek kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n long⸱a⸱n, kaŭz⸱is al⸱ven⸱o⸱n de unu milion⸱o ses⸱cent mil rifuĝ⸱int⸱o⸱j, kun kost⸱o taks⸱it⸱a de la reg⸱ist⸱ar⸱o je 5,5 miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j. Dum Usono rigard⸱as la OIŜ kiel si⸱a⸱n ĉef⸱a⸱n mal⸱amik⸱o⸱n, por Ankar⸱a la ĉef⸱a mal⸱amik⸱o est⸱as la reĝim⸱o de s-ro Asad. La plej grav⸱a⸱j mal⸱sukces⸱o⸱j de la AKP, post Egipt⸱uj⸱o, okaz⸱is en Sirio. Mal⸱e al tio, kio⸱n esper⸱is Ankar⸱a, s-ro Al-Asad ne fal⸱is. Sol⸱i Özel, profesor⸱o pri inter⸱naci⸱a⸱j rilat⸱o⸱j en la universitat⸱o Kadir Has, kritik⸱as la manier⸱o⸱n laŭ kiu la AKP mastr⸱um⸱is tiu⸱n dosier⸱o⸱n ek⸱de 2012: “Ili ne sukces⸱is reg⸱i la Liber⸱a⸱n Siri⸱an Arme⸱o⸱n (LSA) kaj pren⸱is la risk⸱o⸱n, sub⸱ten⸱ant⸱e ekstrem⸱ism⸱a⸱j⸱n organiz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, trans⸱form⸱i Turk⸱uj⸱o⸱n en nov⸱a⸱n Pakistanon, kun ties propr⸱a⸱j talibanoj. Kiu ajn grup⸱o est⸱is sub⸱ten⸱ind⸱a, kun la sol⸱a kondiĉ⸱o ke ĝi efik⸱e lukt⸱is kontraŭ Al-Asad. Ni vid⸱is la Al-Nosra-Front⸱o⸱n kaj la OIŜ varb⸱i ĉi tie, dum la reg⸱ant⸱o⸱j rigard⸱is ali⸱lok⸱e⸱n.”

Sam⸱temp⸱e, mult⸱a⸱j turk⸱o⸱j opini⸱as, ke la OIŜ, suna⸱ist⸱a organiz⸱aĵ⸱o, merit⸱as cert⸱a⸱n kompren⸱em⸱o⸱n. Kiel rimark⸱as s-ro Etyen Mahcupyan, la ĉef⸱a konsil⸱ant⸱o de la ĉef⸱ministr⸱o,:“la OIŜ sukces⸱is instal⸱iĝ⸱i kaj organiz⸱i soci⸱a⸱j⸱n kaj kultur⸱a⸱j⸱n serv⸱o⸱j⸱n, kio signif⸱as, ke ĝi nun hav⸱as ia⸱n aŭtoritat⸱o⸱n. Ni ebl⸱e baldaŭ vid⸱os ĝi⸱a⸱j⸱n membr⸱o⸱j⸱n inter⸱trakt⸱i, vest⸱it⸱a⸱j per nigr⸱a kostum⸱o kaj kravat⸱o.” La kurd⸱a demand⸱o est⸱as mal⸱facil⸱a: la siriaj kurd⸱o⸱j de la Parti⸱o de la Demokrati⸱a Uni⸱o (PYD en la angl⸱a) est⸱as part⸱o de la Parti⸱o de la Labor⸱ist⸱o⸱j de Kurdistan⸱o (PKK), la separ⸱ism⸱a grup⸱o — etiked⸱it⸱a “teror⸱ist⸱o” de Vaŝington⸱o kaj EU — arme⸱e konflikt⸱ant⸱a kun la turk⸱a ŝtat⸱o de tri⸱dek ses jar⸱o⸱j*, kaj kun kiu la reg⸱ist⸱ar⸱o komenc⸱is sekret⸱a⸱n pac-procez⸱o⸱n. La streĉ⸱o en la sud⸱orient⸱o de Turk⸱uj⸱o far⸱iĝ⸱is evident⸱a komenc⸱e de oktobr⸱o 2014, kiam koler⸱o-manifest⸱iĝ⸱o⸱j eksplod⸱is inter la turk⸱a⸱j kurd⸱o⸱j antaŭ la pasiv⸱ec⸱o de la reg⸱ist⸱ar⸱o front⸱e al la ofensiv⸱o de la OIŜ kontraŭ la urb⸱o Kobané: pli ol tri⸱dek kvin hom⸱o⸱j est⸱is mort⸱ig⸱it⸱a⸱j en⸱e de kelk⸱a⸱j tag⸱o⸱j.

*  Vd Allan Kaval, “La kurd⸱o⸱j, kiom da divizi⸱o⸱j?”, Le Monde diplomatique en esperant⸱o, novembr⸱o 2014.

Turk⸱uj⸱o est⸱is mal⸱mult⸱e em⸱a pren⸱i unu⸱a⸱rang⸱a⸱n lok⸱o⸱n en la milit⸱a koalici⸱o sub usona komand⸱ad⸱o, star⸱ig⸱it⸱a en aŭtun⸱o por bombard⸱i la OIŜ kaj romp⸱i la sieĝ⸱o⸱n de Kobané, eĉ se ĝi respond⸱is al la inter⸱naci⸱a⸱j pet⸱o⸱j, sever⸱ig⸱ant⸱e la reg⸱o⸱n de si⸱a sud⸱a land⸱lim⸱o kaj permes⸱ant⸱e al la Peŝmergoj tra⸱ir⸱i si⸱a⸱n teritori⸱o⸱n. Tiu ĉi prem⸱o pov⸱as nur kresk⸱i kun la aktiv⸱a part⸱o⸱pren⸱o de Irano al la kontraŭ-OIŜ lukt⸱o en Irako*, la pli⸱fort⸱ig⸱o de la ŝijaism⸱a aks⸱o kaj la fakt⸱a pli⸱proksim⸱iĝ⸱o de Tehrano kun Okcident⸱o.

*  Hürriet Daily News, 7-a de decembr⸱o 2014.
La ekonomi⸱o komenc⸱as mal⸱bon⸱fart⸱i

El⸱rev⸱ig⸱it⸱a de la event⸱o⸱j en Sirio kaj en Egipt⸱uj⸱o, la AKP for⸱las⸱is si⸱a⸱n pragmat⸱ism⸱o⸱n favor⸱e al re⸱ven⸱o al la ideologi⸱o nom⸱at⸱a “etik⸱a pozici⸱o”. S-ro Ibrahim Kali⸱n, la ĉef⸱a konsil⸱ant⸱o pri ekster⸱a politik⸱o de la prezid⸱ant⸱o nom⸱as ĝi⸱n “sol⸱ec⸱o en dign⸱ec⸱o”.

Tamen, Turk⸱uj⸱o ne pov⸱as permes⸱i al si tro long⸱a⸱n diplomati⸱a⸱n izol⸱iĝ⸱o⸱n, kiel atest⸱as la egipta kaz⸱o. “La rilat⸱o est⸱as ne⸱simetri⸱a”, not⸱as Mensur Akgün, profesor⸱o en la universitat⸱o Kültür de Istanbul⸱o. Turk⸱uj⸱o bezon⸱as la haven⸱o⸱j⸱n kaj merkat⸱o⸱j⸱n de Egipt⸱uj⸱o, sed Egipt⸱uj⸱o pov⸱as proviz⸱i si⸱n en kiu ajn ali⸱a land⸱o. Ni dev⸱as kresk⸱ig⸱i ni⸱a⸱j⸱n ekonomi⸱a⸱j⸱n eksport⸱ad⸱o⸱j⸱n kaj pli⸱fort⸱ig⸱i ni⸱a⸱n diplomati⸱a⸱n pozici⸱o⸱n.” Tio des pli ver⸱as, ke la ekonomi⸱a kresk⸱o komenc⸱as mal⸱rapid⸱iĝ⸱i: ĝi pas⸱is en 2014 de 4 al 3,3%, dum en 2009, komenc⸱e de la mond⸱a kriz⸱o, ĝi est⸱is 9%.

Ĉu la region⸱a politik⸱o de Turk⸱uj⸱o est⸱is ostaĝ⸱ig⸱it⸱a de la vizi⸱o de “nov⸱a Turk⸱uj⸱o” baz⸱it⸱a sur la otamana hered⸱aĵ⸱o kaj la suna⸱ism⸱a islam⸱o? Aŭ ĉu la nun⸱a⸱j mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j konduk⸱os la gvid⸱ant⸱o⸱j⸱n de la AKP re⸱konstru⸱i si⸱a⸱j⸱n region⸱a⸱j⸱n alianc⸱o⸱j⸱n? Est⸱is ja la signif⸱o de la mesaĝ⸱o de la vic⸱ĉef⸱ministr⸱o Bülent Arinç “pri amik⸱ec⸱o kaj frat⸱ec⸱o” al la najbar⸱o⸱j de Turk⸱uj⸱o, Sirio kaj Irano, kaj al la “tradici⸱a⸱j amik⸱o⸱j kaj alianc⸱an⸱o⸱j”, Sauda Arab⸱uj⸱o, Kuvajto, Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Emir⸱land⸱o⸱j, Egipt⸱uj⸱o aŭ Jordanio*. Sed neces⸱os ver⸱ŝajn⸱e atend⸱i post la printemp⸱a⸱j parlament⸱a⸱j balot⸱o⸱j por hav⸱i pli klar⸱a⸱n ide⸱o⸱n pri la orient⸱iĝ⸱o elekt⸱it⸱a de s-ro Erdogan.

*  Parol⸱ad⸱o far⸱it⸱a ĉe la kvin⸱a pint⸱kun⸱ven⸱o de Bospor⸱o de la Asemble⸱o de la turk⸱a⸱j eksport⸱ant⸱o⸱j, re⸱pren⸱it⸱a de Hürriet Daily News, 13-a de decembr⸱o 2014.

Wendy KRISTIANASEN


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Vek⸱iĝ⸱o de la roma⸱a komun⸱um⸱o

Long⸱temp⸱e ne⸱vid⸱ebl⸱a, la plej grand⸱a roma⸱a komun⸱um⸱o en Eŭrop⸱o plen⸱um⸱is ident⸱ec⸱a⸱n re⸱nask⸱iĝ⸱o⸱n dank⸱e al mal⸱ferm⸱iĝ⸱o de la turk⸱a islam-konservativ⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o. Sed ties ekonomi⸱a kaj soci⸱a emancip⸱iĝ⸱o montr⸱iĝ⸱as mult⸱e pli mal⸱facil⸱a.

Sinjor⸱o Bahattin Turnali paŝ⸱as mal⸱rapid⸱e tra la strat⸱o⸱j de si⸱a kvartal⸱o vest⸱it⸱a per elegant⸱a nigr⸱a komplet⸱o kaj kravat⸱o. Jun⸱a kadr⸱ul⸱o du⸱obl⸱e diplom⸱it⸱a el la universitat⸱o de Istanbul⸱o, preskaŭ tri⸱dek⸱jar⸱a, li ĵet⸱as patr⸱ec⸱a⸱n rigard⸱o⸱n al tiu⸱j mal⸱jun⸱iĝ⸱ant⸱a⸱j dom⸱eg⸱o⸱j, kie li kresk⸱is. “La taksi⸱ist⸱o⸱j rifuz⸱as ven⸱i tie⸱n post la 21-a hor⸱o. Pro la per⸱fort⸱o⸱j kaj drog⸱o-fi⸱komerc⸱o”, li rakont⸱as.

Ĉirkaŭ ses mil roma⸱o⸱j viv⸱as en Kustepe, mal⸱riĉ⸱a kvartal⸱o de la Istanbul⸱o-centr⸱o, kiu hav⸱as en⸱tut⸱e du⸱dek du mil loĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n. S-ro Turnali baldaŭ ating⸱as dekliv⸱a⸱n implik⸱aĵ⸱o⸱n de strat⸱et⸱o⸱j. Sur la ĉef⸱a plac⸱o, kaf⸱ej⸱o front⸱as la moske⸱o⸱n, de kie son⸱as la al⸱vok⸱o al la vesper⸱a preĝ⸱o. La mastr⸱o, s-ro Bülent Fil⸱as, lok⸱a figur⸱o, don⸱as la ton⸱o⸱n: “Antaŭ ĉio, neces⸱as dir⸱i, ke ni⸱a situaci⸱o est⸱as bon⸱a.”

En Kustepe kiel ali⸱lok⸱e en la roma⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, oni vol⸱as kred⸱i, ke nov⸱a era⸱o komenc⸱iĝ⸱is. De kvin jar⸱o⸱j, la turk⸱a ŝtat⸱o mult⸱obl⸱ig⸱is mal⸱ferm⸱a⸱j⸱n iniciat⸱o⸱j⸱n. En 2010 s-ro Recep Tayyip Erdogan, tiam ĉef⸱ministr⸱o, for⸱pren⸱as la negativ⸱a⸱n termin⸱o⸱n Cingene (“cigan⸱o”) el la turk⸱a jur⸱o. La post⸱a⸱n jar⸱o⸱n, li for⸱ig⸱as leĝ⸱o⸱n (ne⸱aplik⸱it⸱a⸱n), kiu permes⸱is al la ministr⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j el⸱pel⸱i roma⸱o⸱j⸱n sen ident⸱ec⸱o aŭ konsider⸱at⸱a⸱j kiel “ne⸱al⸱iĝ⸱int⸱a⸱j al la turk⸱a kultur⸱o”. La 14-an de mart⸱o 2010, antaŭ dek kvin mil roma⸱o⸱j kun⸱ven⸱int⸱a⸱j el la tut⸱a land⸱o en sport⸱ej⸱o de Istanbul⸱o, li don⸱as omaĝ⸱a⸱n parol⸱ad⸱o⸱n kaj pardon⸱pet⸱as, “nom⸱e de la ŝtat⸱o”, pro la mal⸱bon⸱a⸱j trakt⸱ad⸱o⸱j kaj la sufer⸱it⸱a⸱j diskriminaci⸱o⸱j. “Eĉ la ne⸱roma⸱a⸱j turk⸱o⸱j komenc⸱is uz⸱i pli si⸱n⸱gard⸱a⸱n lingv⸱aĵ⸱o⸱n”. rimark⸱as s-ro Meti⸱n Salih Sentürk, prezid⸱ant⸱o de la asoci⸱o de la flor⸱vend⸱ist⸱o⸱j kaj ali⸱a figur⸱o de Kustepe. “Est⸱as revoluci⸱o!”, insist⸱as s-ro Filyas.

Tiu operaci⸱o ne est⸱as sen kaŝ⸱it⸱a politik⸱a cel⸱o. Ĝi est⸱is uz⸱at⸱a kiel garanti⸱aĵ⸱o por la Eŭrop⸱a Uni⸱o, kiu atend⸱as antaŭ⸱e⸱n⸱paŝ⸱o⸱j⸱n pri la demand⸱o de la mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j. Ĝi akompan⸱as ŝanĝ⸱o⸱n de doktrin⸱o ĉe la pint⸱o de la ŝtat⸱o, de post la en⸱pov⸱iĝ⸱o de la Parti⸱o de Just⸱ec⸱o kaj Dis⸱volv⸱ad⸱o (AKP), konservativ⸱a. “Recep Tayyip Erdogan kaj la AKP ĉiam montr⸱is cert⸱a⸱n mal⸱ferm⸱ec⸱o⸱n rilat⸱e al la divers⸱a⸱j ident⸱ec⸱o⸱j en Turk⸱uj⸱o. Tio ebl⸱ig⸱is al ili re⸱ven⸱ig⸱i islam⸱o⸱n en la publik⸱a⸱n spac⸱o⸱n, analiz⸱as Je⸱a⸱n Marcou, esplor⸱ist⸱o ĉe la Observ⸱ej⸱o de la turk⸱a politik⸱a viv⸱o*. Ili vol⸱as pov⸱i afiŝ⸱i la hanafisman suna⸱ism⸱o⸱n, kvankam ĝi est⸱as tut⸱e pli⸱mult⸱a, sam⸱e kiel afiŝ⸱iĝ⸱as la kurd⸱o⸱j, la alevitoj, la armen⸱o⸱j aŭ ... la roma⸱o⸱j.”

*  http://ovipot.hypotheses.org
Segregaci⸱o rest⸱as sen⸱kompat⸱a real⸱ec⸱o

Dum ok⸱dek jar⸱o⸱j, la roma⸱o⸱j rest⸱is ne⸱vid⸱ebl⸱a⸱j en la politik⸱a spac⸱o. Kvankam konserv⸱ant⸱e si⸱a⸱j⸱n tradici⸱o⸱j⸱n kaj propr⸱a⸱n soci⸱a⸱n viv⸱o⸱n, ili fand⸱iĝ⸱is en la respublik⸱o⸱n konstru⸱it⸱a⸱n de Mustafa Kemal Atatürk. Ili serv⸱as en la arme⸱o, praktik⸱as la sam⸱a⸱n religi⸱o⸱n kiel la pli⸱mult⸱o, parol⸱as la sam⸱a⸱n lingv⸱o⸱n kaj praktik⸱as sam⸱a⸱n kult⸱o⸱n al Atatürk.

Ni tamen ne mis⸱kompren⸱u. Sam⸱e kiel ali⸱lok⸱e sur la kontinent⸱o, la roma⸱o⸱j kaj la lingv⸱a⸱j mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j kun proksim⸱a⸱j radik⸱o⸱j (dom, lom) aper⸱as kiel el⸱las⸱it⸱o⸱j: alt⸱a sen⸱labor⸱ec⸱o, mal⸱bon⸱a al⸱ir⸱o al kurac⸱o-serv⸱o⸱j, aĉ⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱o⸱j. Alt⸱a proporci⸱o de infan⸱o⸱j for⸱las⸱as la lern⸱ej⸱o⸱n. Mult⸱a⸱j, knab⸱o⸱j sam⸱e kiel knab⸱in⸱o⸱j, est⸱as instig⸱at⸱a⸱j labor⸱i aŭ ge⸱edz⸱iĝ⸱i dum adolesk⸱o*. Segregaci⸱o rest⸱as sen⸱kompat⸱a real⸱ec⸱o, eĉ se la preciz⸱e cel⸱at⸱a⸱j per⸱fort⸱aĵ⸱o⸱j est⸱as mal⸱pli oft⸱a⸱j ol en ali⸱a⸱j land⸱o⸱j.

*  Unicef, “Analysis of the situation of children and young people in Turkey 2012”, Ankar⸱a, 2013.

En Kustepe, la jun⸱ul⸱o⸱j est⸱as kapt⸱it⸱a⸱j de la “bonzaï”, mal⸱mult⸱e⸱kost⸱a sintez⸱a drog⸱o aper⸱int⸱a en 2010, kiu kaŭz⸱as fort⸱a⸱n de⸱pend⸱o⸱n. Kun et⸱a asoci⸱o por lukt⸱o kontraŭ la diskriminaci⸱o⸱j kaj por eduk⸱ad⸱o (Egcam) antaŭ ne⸱long⸱e kre⸱it⸱a, s-ro Turnali prov⸱as romp⸱i la spiral⸱o⸱n de mal⸱riĉ⸱ec⸱o, help⸱ant⸱e la famili⸱o⸱j⸱n de la kvartal⸱o plu⸱send⸱i si⸱a⸱j⸱n infan⸱o⸱j⸱n al la lern⸱ej⸱o. De⸱post 2010, svarm⸱as tia⸱j et⸱a⸱j struktur⸱o⸱j kaj, kun ili, nov⸱a generaci⸱o de pro⸱parol⸱ant⸱o⸱j, diplom⸱it⸱a⸱j kaj politik⸱konsci⸱a⸱j, mal⸱merg⸱iĝ⸱as. “Tre mal⸱mult⸱a⸱j inter ni ir⸱is al universitat⸱o, li rakont⸱as. hodiaŭ mi far⸱iĝ⸱is ia model⸱o.”

Reĝisor⸱o de dokument⸱a⸱j film⸱o⸱j*, tri⸱dek⸱jar⸱ul⸱in⸱o ven⸱ant⸱a de Istanbul⸱o, Elmas Ar⸱us fond⸱is la asoci⸱o⸱n “Nul diskriminaci⸱o” en 2010. Sam⸱jar⸱e, en mart⸱o, ŝi publik⸱e al⸱parol⸱is dum la miting⸱o organiz⸱it⸱a de s-ro Erdogan. Sed ŝi⸱a engaĝ⸱iĝ⸱o ne est⸱is kompren⸱at⸱a en ŝi⸱a famili⸱o: “Mi⸱a patr⸱in⸱o dir⸱is, ke mi dev⸱us hont⸱i ankoraŭ interes⸱iĝ⸱i pri tiu⸱j demand⸱o⸱j, dum mi hav⸱as bon⸱a⸱n situaci⸱o⸱n. Ŝi ne fier⸱as est⸱i roma⸱o. Ŝi forges⸱is si⸱a⸱n histori⸱o⸱n kaj si⸱a⸱n lingv⸱o⸱n.” Vek⸱i la roma⸱a⸱n ident⸱ec⸱o⸱n est⸱is politik⸱e sen⸱dolar⸱a operaci⸱o por s-ro Erdogan. Mal⸱e al la kurd⸱o⸱j, ili neniel postul⸱as aŭtonom⸱ec⸱o⸱n. Ili hav⸱as mal⸱mult⸱e da solidar⸱ec⸱o kun la eŭrop⸱a⸱j roma⸱o⸱j, kun kiu⸱j ili kun⸱divid⸱as nek la long⸱a⸱n histori⸱o⸱n de persekut⸱o⸱j, nek la religi⸱o⸱n, nek iu⸱j⸱n trajt⸱o⸱j⸱n de kultur⸱a viv⸱o. Erdogan trakt⸱is ili⸱n kiel hom⸱o⸱j⸱n, ig⸱ant⸱e ili⸱n vid⸱ebl⸱a⸱j. Tio sufiĉ⸱as por ili, eĉ se est⸱as neni⸱o pli”, bedaŭr⸱as la dokument-film⸱ist⸱in⸱o. Ja koncern⸱e ag⸱o⸱j⸱n, la bilanc⸱o rest⸱as magr⸱a. Jes ja, la solv⸱ad⸱o de la ident⸱ec⸱o-problem⸱o⸱j de kelk⸱a⸱j famili⸱o⸱j, precip⸱e la nomad⸱o⸱j en la orient⸱o de la land⸱o, est⸱is facil⸱ig⸱it⸱a. Social⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱o⸱j est⸱is atribu⸱at⸱a⸱j al roma⸱o⸱j, la dialog⸱o pli⸱bon⸱iĝ⸱is inter la reg⸱ist⸱ar⸱o kaj la asoci⸱o⸱j. Sed la soci-ekonomi⸱a⸱j progres⸱o⸱j est⸱as mal⸱rapid⸱a⸱j, aŭ eĉ ne ekzist⸱as.

*  Ŝi est⸱as inter⸱ali⸱e kun⸱aŭtor⸱o de “Buçuk”, real⸱ig⸱it⸱a en 2010.

En si⸱a ofic⸱ej⸱o, kun⸱e kun si⸱a⸱j du asist⸱ant⸱in⸱o⸱j, la doktor⸱in⸱o Didem Evci implic⸱e tio⸱n konfes⸱as: la esplor⸱centr⸱o pri la roma⸱a kultur⸱o, kiu⸱n ŝi direktor⸱as, est⸱as mal⸱plen⸱a konk⸱o. Tiu institut⸱o, kre⸱it⸱a de s-ro Erdogan, nask⸱is esper⸱o⸱j⸱n sed montr⸱as neniu⸱n konkret⸱a⸱n rezult⸱o⸱n post tri jar⸱o⸱j da ekzist⸱o. “Est⸱as nom⸱o kaj kelk⸱a⸱j paper⸱o⸱j”, dir⸱as dung⸱it⸱in⸱o de la universitat⸱o Adnan-Menderes en Aydin, kie la institut⸱o loĝ⸱as. Ayhan Kaya, esplor⸱ist⸱o en la universitat⸱o Bilgi de Istanbul⸱o, ne kred⸱as je la sincer⸱ec⸱o de s-ro Erdogan pri tiu dosier⸱o: “Sen la perspektiv⸱o de al⸱proksim⸱iĝ⸱o kun la Eŭrop⸱a Uni⸱o, ili neniam trov⸱iĝ⸱us en la program⸱o de Erdogan, kvankam ili est⸱as islam⸱an⸱o⸱j.”

La dezir⸱o⸱j en⸱ir⸱i politik⸱o⸱n grand⸱iĝ⸱as

Ankoraŭ pli mal⸱bon⸱e, la program⸱o⸱j de urb⸱o⸱re⸱nov⸱ig⸱o mal⸱fort⸱ig⸱as la roma⸱a⸱j⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j⸱n. Pro si⸱a stat⸱o mal⸱favor⸱a al la san⸱o kaj pro seism⸱o-risk⸱o, kelk⸱foj⸱e tro⸱ig⸱it⸱a de la aŭtoritat⸱ul⸱o⸱j, la roma⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j de la urb⸱o⸱centr⸱o est⸱as privilegi⸱it⸱a cel⸱o de vast⸱a plan⸱o lanĉ⸱it⸱a en 2012. Neni⸱u kontest⸱as la neces⸱o⸱n ag⸱i. Sed la asoci⸱o⸱j publik⸱e mal⸱laŭd⸱as la plen⸱pov⸱o⸱n de la lok⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j kaj la ruin⸱ig⸱a⸱j⸱n efik⸱o⸱j⸱n de la re⸱lok⸱ad⸱o, plej oft⸱e mal⸱proksim⸱e de la re⸱nov⸱ig⸱it⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j. La trud⸱it⸱a migr⸱ad⸱o inter⸱romp⸱as lern⸱ej⸱a⸱n kurs⸱o⸱n, perd⸱ig⸱as dung⸱o⸱j⸱n, kaj “pov⸱as hav⸱i negativ⸱a⸱n efik⸱o⸱n al la soci⸱a koher⸱ec⸱o de la komun⸱um⸱o”, bedaŭr⸱as la Eŭrop⸱a Centr⸱o por la rajt⸱o⸱j de la roma⸱o⸱j*.

*  European Roma Rights Centr⸱e, “Turkey: Country profil⸱e 2011-2012”, Budapeŝto, april⸱o 2013.

En 2005, la Istanbul⸱a municip⸱o kaj la reg⸱ist⸱ar⸱o decid⸱is re⸱nov⸱ig⸱i Sulukule, la histori⸱a⸱n kvartal⸱o⸱n, preskaŭ mil⸱jar⸱aĝ⸱a⸱n, de la roma⸱o⸱j, situ⸱ant⸱a⸱n en la urb⸱o⸱centr⸱o. Ĉirkaŭ tri mil kvin⸱cent loĝ⸱ant⸱o⸱j est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a⸱j vend⸱i si⸱a⸱n teren⸱o⸱n por est⸱i re⸱lok⸱at⸱a⸱j kvar⸱dek kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n for de tie. Sed la lu⸱prez⸱o⸱j pli alt⸱a⸱j, kaj la prez⸱o de la transport⸱o por daŭr⸱ig⸱i si⸱a⸱n labor⸱o⸱n en Istanbul⸱o rapid⸱e dev⸱ig⸱is mult⸱a⸱j⸱n famili⸱o⸱j⸱n re⸱ven⸱i viv⸱i en Sulukule, en pli mizer⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j. “Ni ne ĉes⸱is klar⸱ig⸱i la problem⸱o⸱n al la reg⸱ist⸱ar⸱o, sed tiu neni⸱o⸱n vol⸱is aŭd⸱i, ĉar ĝi ne plu vol⸱is roma⸱o⸱j⸱n ĉi tie” mal⸱ĝoj⸱as s-ro Hacer Fogo, de la Eŭrop⸱a Centr⸱o por la rajt⸱o⸱j de la roma⸱o⸱j, kiu, ankoraŭ nun, daŭr⸱ig⸱as persekut⸱o⸱j⸱n ĉe tribunal⸱o⸱j por ricev⸱i kompens⸱o⸱j⸱n.

Mal⸱riĉ⸱iĝ⸱o pov⸱us sub⸱fos⸱i la bon⸱efik⸱o⸱n de la oficial⸱a⸱j agnosk⸱o-parol⸱ad⸱o⸱j. En septembr⸱o 2013, jun⸱a roma⸱o perd⸱is si⸱a⸱n viv⸱o⸱n en Burs⸱a, la kvar⸱a urb⸱o de la land⸱o, okaz⸱e de najbar⸱a⸱j per⸱fort⸱aĵ⸱o⸱j aper⸱int⸱a⸱j post la trans⸱loĝ⸱ig⸱o de roma⸱o⸱j, kies kvartal⸱o est⸱is re⸱nov⸱ig⸱at⸱a. Pri⸱demand⸱it⸱a de la Parlament⸱o, la urb⸱estr⸱o abrupt⸱e (mal⸱mild⸱e) akuz⸱is: “Plej grand⸱a part⸱o de la roma⸱o⸱j (...) viv⸱as per ŝtel⸱ad⸱o, fi⸱negoc⸱o de drog⸱o kaj agres⸱o⸱j”. La dek tri roma⸱a⸱j infan⸱o⸱j de tiu kvartal⸱o est⸱is akcept⸱it⸱a⸱j en apart⸱a klas⸱o en la baz⸱lern⸱ej⸱o*.

*  Hürriyet Daily News, Istanbul⸱o, 25-a de septembr⸱o 2013.

La entuziasm⸱o⸱n do iom post iom anstataŭ⸱as mal⸱trankvil⸱o kaj sen⸱pacienc⸱o. “Dum la elekt⸱o⸱period⸱o⸱j, hom⸱o⸱j ven⸱as kaj far⸱as promes⸱o⸱j⸱n por ricev⸱i ni⸱a⸱j⸱n voĉ⸱o⸱j⸱n; ali⸱temp⸱e, ni est⸱as ne⸱vid⸱ebl⸱a⸱j” , mal⸱kontent⸱as s-ro Turnali. Sed la refleks⸱o⸱j ŝanĝ⸱iĝ⸱as, kaj la dezir⸱o⸱j en⸱ir⸱i en politik⸱o⸱n kresk⸱as inter la asoci⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j. La jun⸱a kadr⸱ul⸱o konsider⸱as kandidat⸱iĝ⸱i okaz⸱e de la parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, kiu⸱j okaz⸱os ĉi-jar⸱e: “Est⸱as neni⸱u roma⸱a reprezent⸱ant⸱o nun. Mi est⸱os la unu⸱a, inch Allah!”*.

*  En la arab⸱a: “Se Di⸱o vol⸱as” - jmc -.

Marie CHAMBRIAL & Erwan MANACH


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Konkur⸱ant⸱o por la usona tradici⸱a partner⸱o

Aŭstralio, log⸱at⸱a de Ĉin⸱uj⸱o

Artikol-seri⸱o: La grand⸱a lud⸱o de la alianc⸱o⸱j

Kiel eĥ⸱o al la zorg⸱o⸱j de la land⸱o⸱j de sud-orient⸱a azio sku⸱at⸱a⸱j de la ekonomi⸱a⸱j kaj teritori⸱a⸱j ambici⸱o⸱j de Pekino, Aŭstralio ŝajn⸱as plen⸱um⸱i si⸱a⸱n rol⸱o⸱n de leŭtenant⸱o, kadr⸱e de la usona strategi⸱o de re⸱ekvilibr⸱ad⸱o al la Pacifik⸱o. Tamen, ties ekonomi⸱a integr⸱ad⸱o en la region⸱o mal⸱kovr⸱as politik⸱o⸱n mult⸱e pli ambigu⸱a⸱n, kun dezir⸱o de emancip⸱iĝ⸱o kaj fascin⸱o rilat⸱e al Ĉin⸱uj⸱o.

La 15-an de novembr⸱o 2014, okaz⸱e de la kun⸱ven⸱o de la G20 en Brisban⸱o, la prezid⸱ant⸱o Barack Obama kun⸱ven⸱ig⸱is si⸱a⸱j⸱n japan⸱a⸱n kaj aŭstrali⸱an sam⸱rang⸱ul⸱o⸱j⸱n. Tiu⸱j ne⸱formal⸱a⸱j diskut⸱o⸱j kun s-ro⸱j Abe Shinzo kaj Anthony Abott koncentr⸱iĝ⸱is al la defend⸱a⸱j problem⸱o⸱j. La du vir⸱o⸱j est⸱as la apog⸱kolon⸱o⸱j de la usona sekur⸱ec-sistem⸱o en la okcident⸱a Pacifik⸱o, kiu ankaŭ en⸱hav⸱as Tajvanon kaj Sud-Kore⸱uj⸱o⸱n. Ili kun⸱divid⸱as la sam⸱a⸱n zorg⸱o⸱n koncern⸱e la land⸱lim⸱a⸱n prem⸱o⸱n de Ĉin⸱uj⸱o al si⸱a⸱j najbar⸱o⸱j.

Oni kon⸱as la pozici⸱o⸱n de Tokio rilat⸱e al Pekino: tem⸱as pri mal⸱konfid⸱o, kiu⸱n la ripet⸱a⸱j streĉ⸱o⸱j pri la Senkaku/Diaoyu- insul⸱o⸱j kontribu⸱as firm⸱ig⸱i, malgraŭ la kresk⸱ant⸱a⸱j lig⸱o⸱j inter la ekonomi⸱o⸱j de ambaŭ potenc⸱a⸱j land⸱o⸱j de orient⸱a Azio. La pozici⸱o de Kanber⸱o, mal⸱pli koment⸱it⸱a en Eŭrop⸱o, atest⸱as pri sen⸱difekt⸱a sub⸱ten⸱o al Vaŝington⸱o, al kiu ĝi⸱n lig⸱as arme⸱a pakt⸱o jam ses⸱dek-tri-jar⸱a.

Unu el la plej vast⸱a⸱j usonaj ekster⸱land⸱a⸱j baz⸱o⸱j pri per⸱satelit⸱a inform⸱kapt⸱ad⸱o trov⸱iĝ⸱as en la centr⸱o de Aŭstralio — ĉe Pin⸱e Gap, apud Alic⸱e Springs. La aŭstrali⸱an⸱o⸱j, integr⸱it⸱a⸱j en la tut⸱mond⸱a aŭd- kaj kapt⸱ad-sistem⸱o de Usona arme⸱o, sen⸱murmur⸱e sekv⸱is Usonon tra ĝi⸱a⸱j plej diskut⸱at⸱a⸱j last⸱a⸱j ekspedici⸱o⸱j, de Irako ĝis Afgan⸱uj⸱o. Kun defend⸱o-buĝet⸱o kresk⸱ant⸱a je 6% en 2015*, la land⸱o plan⸱as re⸱potenc⸱ig⸱o⸱n de si⸱a mar⸱arme⸱o, kaj ĝi ankoraŭ pli⸱fort⸱ig⸱is tiu⸱j⸱n lig⸱il⸱o⸱j⸱n sub⸱skrib⸱ant⸱e, la 12-an de aŭgust⸱o 2014, nov⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n kun Usono por la lok⸱ad⸱o de du⸱mil kvin⸱cent usonaj soldat⸱o⸱j sur la Darwin-baz⸱o, nord⸱e de Aŭstralio. Fin⸱e, neni⸱u forges⸱as, ke, la 17-an de novembr⸱o 2011, s-ro Obama ja antaŭ la aŭstralia Parlament⸱o oficial⸱e anonc⸱is la star⸱ig⸱o⸱n de la tiel nom⸱at⸱a “pivot⸱o-strategi⸱o”, tio est⸱as la re⸱ekvilibr⸱ad⸱o al Azio de la usona ĉe⸱est⸱o*.

*  Zachary Keck, “Australia boosts defens⸱e spending 6.1%”, The Diplomat, 1-a de maj⸱o 2014, http://thediplomat.com.
*  “Remarks by president Obama to the Australian Parliament”, Blank⸱a Dom⸱o, Vaŝington⸱o, DC, 17-a de novembr⸱o 2011.

Malgraŭ tio, la rilat⸱o⸱j montr⸱iĝ⸱as tre mal⸱varm⸱a⸱j inter la tre konservativ⸱a s-ro Abbott, elekt⸱it⸱a en 2013, kiu kontest⸱as la kli⸱mat⸱a⸱n varm⸱iĝ⸱o⸱n kaj la neces⸱o⸱n halt⸱ig⸱i tio⸱n, kaj s-ro Obama, kiu far⸱is el tio fort⸱a er⸱o de si⸱a politik⸱o. De la 17-a ĝis 19-a de novembr⸱o 2014, tuj post la G20-kun⸱ven⸱o de Brisban⸱o, la aŭstralia prezid⸱ant⸱o kapt⸱ant⸱e la okaz⸱o⸱n de la vizit⸱o de la ĉin⸱a prezid⸱ant⸱o s-ro Xi Jinping, far⸱is neniam antaŭ⸱e vid⸱it⸱a⸱n al⸱proksim⸱iĝ⸱o⸱n kun Ĉin⸱uj⸱o, intenc⸱e si⸱n liber⸱ig⸱ant⸱e tiel de la avert⸱o⸱j, tamen ne⸱kutim⸱e solen⸱a⸱j, de si⸱a usona sam⸱rang⸱ul⸱o.

Antaŭ ol for⸱las⸱i Brisban⸱o⸱n, s-ro Obama si⸱a⸱manier⸱e resum⸱is la situaci⸱o⸱n en Pacifik⸱o: “La demand⸱o est⸱as la sekv⸱a: kiu el tiu⸱j du est⸱os la est⸱ont⸱o de la Pacifik-Azio en la ven⸱ont⸱a jar⸱cent⸱o? Ĉu ni ir⸱os al pli da integr⸱ad⸱o, just⸱ec⸱o kaj pac⸱o, aŭ al mal⸱ord⸱o kaj konflikt⸱o? Jen ni⸱a⸱j elekt⸱ebl⸱ec⸱o⸱j: konflikt⸱o aŭ kun⸱labor⸱o? Sub⸱prem⸱o aŭ liber⸱ec⸱o*?” Tiu fend⸱ig⸱a diskurs⸱o memor⸱ig⸱as en impres⸱a manier⸱o la fam⸱a⸱n alternativ⸱o⸱n inter la “viv⸱manier⸱o⸱j” establ⸱it⸱a⸱n de la Trum⸱a⸱n-doktrin⸱o* aŭror⸱e de la Mal⸱varm⸱a Milit⸱o. Ĝi mark⸱is la aŭstrali⸱an gazet⸱ar⸱o⸱n, dum s-ro Abbott mal⸱kaŝ⸱e ignor⸱is ĝi⸱n, varm⸱e celebr⸱ant⸱e la ĉin-aŭstrali⸱an partner⸱ec⸱o⸱n.

*  Lenore Taylor, “G20: Barack Obama uses visit to reassert US influenc⸱e in Asia Pacific”, The Guardian, Londono, 15-a de novembr⸱o 2014.
*  En si⸱a parol⸱ad⸱o antaŭ la Kongres⸱o de Usono la 12-an de mart⸱o 1947, la prezid⸱ant⸱o Harry Truman prezent⸱iĝ⸱is kiel ĉampion⸱o de la “liber⸱a mond⸱o”, kun du⸱polus⸱a koncept⸱ad⸱o de la inter⸱naci⸱a⸱j rilat⸱o⸱j.

La vizit⸱o de la ĉin⸱a prezid⸱ant⸱o, kiu koncentr⸱is la atent⸱o⸱n de la tut⸱a land⸱o, est⸱is okaz⸱o por fort⸱ig⸱i la du⸱flank⸱a⸱j⸱n lig⸱il⸱o⸱j⸱n, apart⸱e mark⸱it⸱a⸱j⸱n de la sub⸱skrib⸱o, la 19-an de novembr⸱o, de vast⸱a liber⸱merkat⸱a inter⸱konsent⸱o* kaj de la inaŭgur⸱o de la unu⸱a forum⸱o de la region⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱estr⸱o⸱j de ambaŭ land⸱o⸱j.

*  Event⸱o, kiu eklips⸱is en la aŭstralia gazet⸱ar⸱o la ŝtat⸱estr⸱a⸱n vizit⸱o⸱n de s-ro François Hollande, sam⸱tag⸱e okaz⸱int⸱a⸱n.
Al la komerc⸱a prosper⸱o

Sinjor⸱o Xi Jinping profund⸱e kon⸱as Aŭstralion, kies divers⸱a⸱j⸱n ŝtat⸱o⸱j⸱n li vizit⸱is antaŭ li⸱a al⸱ir⸱o al la plej alt⸱a posten⸱o de Ĉin⸱uj⸱o, en mart⸱o 2013. Li⸱a⸱n vizit⸱o⸱n taks⸱is eg⸱e pozitiv⸱e la aŭstralia gazet⸱ar⸱o, kiu memor⸱is la “du dezir⸱o⸱j⸱n” formul⸱it⸱a⸱j⸱n okaz⸱e de li⸱a parol⸱ad⸱o — tre aplaŭd⸱at⸱a — antaŭ la Parlament⸱o: “La unu⸱a est⸱as du⸱obl⸱ig⸱i la en⸱spez⸱o⸱n de ĉiu loĝ⸱ant⸱o antaŭ la jar⸱o 2020. (...) La du⸱a est⸱as trans⸱form⸱i Ĉin⸱uj⸱o⸱n en social⸱ism⸱a⸱n land⸱o⸱n, prosper⸱a⸱n, demokrati⸱a⸱n, kultur⸱e evolu⸱int⸱a⸱n kaj harmoni⸱a⸱n antaŭ la mez⸱o de la jar⸱cent⸱o*.”

*  Parol⸱ad⸱o antaŭ la aŭstralia Parlament⸱o, 17-a de novembr⸱o 2014.

Nur la Verd⸱ul⸱o⸱j, far⸱e de si⸱a gvid⸱ant⸱in⸱o la senat⸱an⸱in⸱o Christine Milne, aŭdac⸱is pri⸱demand⸱i s-ro⸱n Xi Jinping pri la situaci⸱o en Hongkongo kaj pri la ĉin⸱a⸱j politik⸱a⸱j mal⸱liber⸱ul⸱o⸱j. S-ro Abbott mem el⸱vok⸱is la “bril⸱a⸱n sun⸱o⸱n” de la Kanber⸱o-Pekinaj rilat⸱o⸱j.

Aŭd⸱iĝ⸱is tamen kelk⸱a⸱j kritik⸱o⸱j. Laŭ Hugh White, profesor⸱o ĉe la Centr⸱o por Strategi⸱o- kaj Defend⸱o-Stud⸱o⸱j de la aŭstralia naci⸱a Universitat⸱o, la politik⸱o de s-ro Abbott danĝer⸱e romp⸱as la ekvilibr⸱o⸱n, kiu⸱n Aŭstralio ĉiam kapabl⸱is konserv⸱i inter si⸱a azia region⸱a en⸱radik⸱iĝ⸱o kaj si⸱a okcident⸱a solidar⸱ec⸱o: “[S-ro Abbott] navig⸱as sen⸱plan⸱e inter la du potenc-polus⸱o⸱j de la region⸱o, unu tag⸱o⸱n ĉe la flank⸱o de Usono, la sekv⸱ant⸱a⸱n tag⸱o⸱n ĉe tiu de Ĉin⸱uj⸱o, sen klar⸱a konsci⸱o pri si⸱a fin⸱a cel⸱o. (...) Real⸱e, ni ne pov⸱as permes⸱i al ni sub⸱met⸱iĝ⸱i je neni⸱u el ili. La parol⸱ad⸱o de Obama montr⸱as, ke li hav⸱as neniu⸱n respond⸱o⸱n por don⸱i al la ĉin⸱a⸱j ambici⸱o⸱j, escept⸱e de sen⸱kompromis⸱a rezist⸱o, sed sen potenc⸱o, kio est⸱as la “pivot⸱o-strategi⸱o” - kaj ni sci⸱as, ke tio ne funkci⸱as. Xi montr⸱as si⸱a⸱flank⸱e, ke la ĉin⸱a cel⸱o est⸱as tut⸱e eksklud⸱i Usonon el Azio, kaj tio ankaŭ ne funkci⸱as por ni* Tamen, se tiu opini⸱o ja bon⸱e pri⸱skrib⸱as la mal⸱facil⸱o⸱n por Aŭstralio ekvilibr⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n alianc⸱o⸱j⸱n en la azia sud-orient⸱o kaj orient⸱o, ĝi ŝajn⸱as sub⸱taks⸱i la long⸱daŭr⸱a⸱j⸱n tendenc⸱o⸱j⸱n de ĉin-aŭstralia al⸱proksim⸱iĝ⸱o, kiu, laŭ long⸱a perspektiv⸱o kaj trans la tre paradoks⸱a kaz⸱o de s-ro Abbott, ŝajn⸱as destin⸱it⸱a pli⸱fort⸱iĝ⸱i.

*  Hugh White, “Abbott clueless on how to handle US and China”, The Sydney Morning Herald, 25-a de novembr⸱o 2014.

Deklar⸱ant⸱e, ke Kanber⸱o ne al⸱ir⸱is Ĉin⸱uj⸱o⸱n “kiel kontraŭ⸱ul⸱o⸱n”, la last⸱a “Blank⸱a Libr⸱o” (Oficial⸱a Dokument⸱ar⸱o) de la aŭstralia Defend⸱o, publik⸱ig⸱it⸱a en 2013, jam est⸱is tre mal⸱sam⸱a de tiu de 2010, sufiĉ⸱e agres⸱em⸱a rilat⸱e Pekinon. La ven⸱ont⸱a el⸱don⸱o de tiu dokument⸱o, plan⸱it⸱a por 2015, ver⸱ŝajn⸱e ne re⸱ven⸱os al la ton⸱o de 2010. Ebl⸱e trov⸱iĝ⸱os en ĝi la termin⸱o “Hind⸱o-Pacifik⸱a”, kiu traduk⸱as la streb⸱o⸱n de Aŭstralio pli⸱larĝ⸱ig⸱i kaj re⸱ekvilibr⸱ig⸱i si⸱a⸱n geopolitik⸱a⸱n ag⸱zon⸱o⸱n, inkluziv⸱ant⸱e en ĝi⸱n la barat⸱an partner⸱o⸱n. Post la vizit⸱o de s-ro Abbott en Barato en septembr⸱o, la barata ĉef⸱ministr⸱o, s-ro Narendra Mod⸱i, oficial⸱e rest⸱ad⸱is en Aŭstralio de la 16-a ĝis la 18-a de novembr⸱o, kaj li al⸱parol⸱is ambaŭ ĉambr⸱o⸱j⸱n de la Parlament⸱o — histori⸱a unu⸱a foj⸱o. Sed, spit⸱e al tiu streb⸱o, kaj al la aŭstralia opon⸱o al la agres⸱em⸱a mar⸱politik⸱o de Pekino*, mult⸱a⸱j analiz⸱ist⸱o⸱j opini⸱as, ke la diplomati⸱a⸱j rilat⸱o⸱j inter Ĉin⸱uj⸱o kaj Aŭstralio tra⸱viv⸱as grav⸱a⸱n ŝanĝ⸱o⸱n, des pli signif⸱o⸱plen⸱a⸱n, ke tiu ĉi okaz⸱as sub reg⸱ist⸱ar⸱o, kiu aprior⸱e ne est⸱is antaŭ⸱inklin⸱a al tiom real⸱ism⸱a politik⸱o.

*  Kirk Spitzer, “Australia chooses sides — And it’s not with China”, Tim⸱e, Nov-Jork⸱o, 6-a de maj⸱o 2013.

La 21-an de oktobr⸱o 2014, kelk⸱a⸱j⸱n semajn⸱o⸱j⸱n antaŭ la kun⸱ven⸱o de la G20, la aŭstralia politik⸱ist⸱ar⸱o unu⸱anim⸱e salut⸱is la memor⸱o⸱n de Gough Whitlam, ĵus for⸱pas⸱int⸱a je aĝ⸱o de 98 jar⸱o⸱j. Hodiaŭ ne⸱kon⸱at⸱a ekster si⸱a land⸱o, tiu labor-parti⸱an⸱o, eks⸱a reg⸱ist⸱ar⸱estr⸱o, est⸱is la unu⸱a aŭstralia gvid⸱ant⸱o, kiu agnosk⸱is la komun⸱ist⸱a⸱n Ĉin⸱uj⸱o⸱n en 1972. Tiu decid⸱o est⸱is tiam eg⸱e kritik⸱at⸱a. La temp⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱is kaj Whitlam est⸱as nun celebr⸱at⸱a kiel vizi⸱ul⸱o. Ĉin⸱uj⸱o far⸱iĝ⸱is la unu⸱a komerc⸱a partner⸱o de Aŭstralio. De la bred⸱it⸱a⸱j fiŝ⸱o⸱j ĝis la fer-erc⸱o, la aŭstraliaj eksport⸱aĵ⸱o⸱j tre de⸱pend⸱as de la evolu⸱o de konsum⸱o kaj invest⸱ad⸱o de la azia gigant⸱o. En 2013, ili super⸱is 100 miliard⸱o⸱j⸱n da aŭstraliaj dolar⸱o⸱j (68 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j) kontraŭ nur 16 miliard⸱o⸱j al Usono; sam⸱temp⸱e la import⸱aĵ⸱o⸱j de ĉin⸱a⸱j produkt⸱o⸱j ating⸱is 50 miliard⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j (34 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j)*.

*  Komunik⸱o de la departement⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j kaj komerc⸱o, 21-an de maj⸱o 2014.

Unu milion⸱o da ĉin⸱de⸱ven⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j viv⸱as kaj labor⸱as en Aŭstralio. Konsci⸱a⸱j pri la okaz⸱ant⸱a⸱j region⸱a⸱j trans⸱form⸱o⸱j kaj pri la nov⸱a inter⸱de⸱pend⸱ec⸱o, kiu⸱n ili kre⸱as inter ambaŭ land⸱o⸱j, iu⸱j membr⸱o⸱j de la aŭstralia elit⸱o pled⸱as por “nov⸱a rigard⸱o” al Ĉin⸱uj⸱o. Laŭ s-ro Robert Hawke, eks⸱a ĉef⸱ministr⸱o, “la azia politik⸱o est⸱as en plen⸱a trans⸱form⸱iĝ⸱o. (...) Ni apenaŭ komenc⸱as mezur⸱i la potenc⸱o⸱n kaj prosper⸱o⸱n de Ĉin⸱uj⸱o, kaj ankaŭ ĝi⸱a⸱j⸱n ambici⸱o⸱j⸱n, kaj direkt⸱i saĝ⸱a⸱n rigard⸱o⸱n al ĝi⸱a profund⸱a ident⸱ec⸱o*.”

*  Parol⸱ad⸱o ĉe la Asia Pacific Forum de la Universitat⸱o de Queensland, 17-a de novembr⸱o 2014.
Kvazaŭ alt⸱a hom⸱o en hom⸱amas⸱o

Institut⸱o pri la aŭstral⸱i-ĉin⸱a⸱j rilat⸱o⸱j (Australia-China Retations Institut⸱e - ACRI) est⸱is kre⸱it⸱a en maj⸱o 2014, gvid⸱at⸱a de eks⸱a ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j, s-ro Robert Carr. La vic⸱direktor⸱o de la ACRI, D-ro James Laurenceson, resum⸱as la problem⸱o⸱j⸱n de la du⸱op⸱o Pekino-Kanber⸱o per tre konkret⸱a⸱j vort⸱o⸱j: “Kia⸱j⸱n oportun⸱o⸱j⸱n kaj defi⸱o⸱j⸱n kre⸱os la trans⸱ir⸱o al la mez⸱klas⸱o de kvin⸱cent milion⸱o⸱j da ĉin⸱o⸱j ĝis 2021? Tiu histori⸱a evolu⸱o hav⸱os enorm⸱a⸱j⸱n konsekvenc⸱o⸱j⸱n por Aŭstralio, de min⸱ej⸱o⸱j ĝis agr⸱o⸱kultur⸱o, sen forges⸱i la serv⸱o⸱j⸱n*.”

*  Maggie Wang, “China economy special⸱ist to set research agend⸱a for new think tank”, UTS Newsroom, 1-a de aŭgust⸱o 2014, http://newsroom.uts.ed⸱u.au.

La turism⸱o-industri⸱o jam ag⸱as kiel prem⸱grup⸱o al la reg⸱ist⸱ar⸱o Abbott por konsider⸱ind⸱e kresk⸱ig⸱i la nombr⸱o⸱n de viz⸱o⸱j don⸱at⸱a⸱j al ĉin⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j, cel⸱e ebl⸱ig⸱i al la naci⸱a⸱j grup⸱o⸱j profit⸱i de la ofert⸱it⸱a⸱j okaz⸱o⸱j de la nov⸱a liber⸱komerc⸱a trakt⸱at⸱o. Tut⸱e ne cert⸱as, ke la usona pivot-strategi⸱o kapabl⸱os kontraŭ⸱star⸱i la pli kaj pli kresk⸱ant⸱a⸱n al⸱log⸱o⸱n de la ĉin-aŭstraliaj rilat⸱o⸱j, kaj tio malgraŭ ĉiu⸱j kaŝ⸱it⸱a⸱j pens⸱o⸱j — real⸱a⸱j — rilat⸱e sekur⸱ec⸱o⸱n.

Okaz⸱e de si⸱a parol⸱ad⸱o antaŭ la aŭstralia Parlament⸱o, preciz⸱e tri jar⸱o⸱j⸱n post tiu de la pivot-strategi⸱o far⸱it⸱a de s-ro Obama en la sam⸱a dom⸱o, s-ro Xi uz⸱is metafor⸱o⸱n, kiu impres⸱eg⸱is: “Ĉin⸱uj⸱o, li dir⸱is, est⸱as kvazaŭ alt⸱a hom⸱o en hom⸱amas⸱o. La ali⸱a⸱j natur⸱e si⸱n demand⸱as kiel la grand⸱a hom⸱o mov⸱os si⸱n kaj ag⸱os*.” Aŭstralio, pli ol ĉiu ali⸱a, observ⸱as la fenomen⸱o⸱n, kiu domin⸱as per si⸱a⸱j kap⸱o kaj ŝultr⸱o⸱j la mal⸱trankvil⸱a⸱j⸱n najbar⸱o⸱j⸱n. Sed mult⸱a⸱j indik⸱il⸱o⸱j ŝajn⸱as montr⸱i ke, mal⸱e al ali⸱a⸱j, ĝi⸱a rigard⸱o al la “alt⸱a hom⸱o” est⸱as ŝanĝ⸱iĝ⸱ant⸱a de mal⸱fid⸱a tim⸱o al fascin⸱at⸱a sci⸱vol⸱em⸱o.

*  Parol⸱ad⸱o antaŭ la aŭstralia Parlament⸱o, 17-a de novembr⸱o 2014.

Olivier Zajec


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Murd⸱o⸱j kontraŭ la gazet⸱ar⸱a liber⸱ec⸱o

La 7-an de januar⸱o 2015 okaz⸱is islam⸱ism⸱a teror⸱ist⸱a atak⸱o kontraŭ la satir⸱a semajn⸱gazet⸱o Charlie Hebdo en Parizo, far⸱it⸱a de la frat⸱o⸱j Chérif kaj Said Kouachi. La desegn⸱ist⸱o⸱j Cabu, Charb, Honoré, Tignous kaj Wolinski, la psiĥ⸱analiz⸱ist⸱in⸱o Elsa Cayat kaj la ekonomik⸱ist⸱o Bernard Mar⸱is, kiu⸱j en tiu tag⸱o kun⸱ven⸱is en redakt⸱a konferenc⸱o, la polic⸱an⸱o Franck Brinsolaro, la mastr⸱um⸱ant⸱o Frédéric Boisseau kaj la korekt⸱ist⸱o Mustapha Ourrad, Michel Renaud, gast⸱o, kaj polic⸱ist⸱o, Ahmed Merabet, est⸱is mort⸱paf⸱it⸱a⸱j de la agres⸱int⸱o⸱j. En⸱tut⸱e viktim⸱iĝ⸱is dek du hom⸱o⸱j mort⸱ig⸱it⸱a⸱j kaj dek unu vund⸱it⸱a⸱j, inter ili kvar grav⸱e. La respond⸱ec⸱o⸱n pri la atak⸱o deklar⸱is Al-Kaid⸱o de la arab⸱a du⸱on⸱insul⸱o.

La kolektiv⸱a murd⸱o okaz⸱int⸱a merkred⸱o⸱n la 7-an de januar⸱o 2015 ĉe la sid⸱ej⸱o de Charlie Hebdo cel⸱is mort⸱ig⸱i ĵurnal⸱ist⸱o⸱j⸱n kaj desegn⸱ist⸱o⸱j⸱n pro ili⸱a⸱j opini⸱o⸱j. Ĝi funebr⸱ig⸱as la defend⸱ant⸱o⸱j⸱n de esprim-liber⸱ec⸱o kaj paraliz⸱as pro terur⸱o la tut⸱a⸱n franc⸱a⸱n soci⸱o⸱n. La team⸱o de la Mond⸱e diplomatique prezent⸱as al la famili⸱o⸱j de la viktim⸱o⸱j kaj al ili⸱a⸱j amik⸱o⸱j si⸱a⸱j⸱n kondolenc⸱o⸱j⸱n, kaj cert⸱ig⸱as al ili pri si⸱a solidar⸱ec⸱o.

Tiu ĵus plen⸱um⸱it⸱a murd⸱o kontribu⸱as al streĉ⸱iĝ⸱o- kaj tim⸱o-strategi⸱o⸱j, kies element⸱o⸱j est⸱as, ve, bon⸱e kon⸱at⸱a⸱j: pseŭdo-religi⸱a⸱j fanatik⸱ism⸱o⸱j, al⸱vok⸱o⸱j al “civiliz⸱o-ŝok⸱o”, iom-post-iom⸱a redukt⸱o de la publik⸱a⸱j liber⸱ec⸱o⸱j, sub la pretekst⸱o, iluzi⸱a, garanti⸱i la sekur⸱ec⸱o⸱n de ĉiu⸱j kaj gajn⸱i la “milit⸱o⸱n kontraŭ teror⸱ism⸱o”.

Komenc⸱iĝ⸱is kern⸱a batal⸱o. Ĝi⸱a cel⸱o est⸱as la difin⸱o de la franc⸱a⸱j fend⸱o⸱lini⸱o⸱j. Katastrof-sem⸱ant⸱o⸱j dezir⸱as en⸱radik⸱ig⸱i en Eŭrop⸱o⸱n dis⸱divid⸱o⸱n, kiu kontraŭ⸱star⸱ig⸱as la divers⸱a⸱j⸱n part⸱o⸱j⸱n de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o inter si, difin⸱it⸱a⸱j⸱n laŭ si⸱a origin⸱o, kultur⸱o, religi⸱o. Ni ĉio⸱n far⸱os, mal⸱e, por ke kun⸱iĝ⸱u ĉiu⸱j sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j de emancip⸱it⸱a soci⸱o, solidar⸱a kaj ĝoj⸱a, por kiu ankaŭ la ĵurnal⸱ist⸱o⸱j kaj desegn⸱ist⸱o⸱j de Charlie-Hebdo lukt⸱is.

La redakt⸱ej⸱o de Le Monde diplomatique.

Re⸱ag⸱o de la PCF

Per la sekv⸱a lig⸱il⸱o leg⸱ebl⸱as la re⸱ag⸱o de la Franc⸱a Komun⸱ist⸱a Parti⸱o (PCF): http://mas-eo.org/spip.php?article559 -vl


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La ŝtat⸱o dezir⸱as bon⸱a⸱n jar⸱o⸱n al la “Mond⸱e diplomatique

Kelk⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n antaŭ la julfesto, la ŝtat⸱o decid⸱is, ke ni⸱a gazet⸱o ne ĝu⸱os la strategi⸱a⸱n fondus⸱o⸱n por dis⸱volv⸱ad⸱o de la gazet⸱ar⸱o por la jar⸱o 2014. Tiu help⸱o, kiu ating⸱is en 2013 la grand⸱eg⸱a⸱n sum⸱o⸱n de ... 18.611 eŭr⸱o⸱j, cel⸱as favor⸱i la inter⸱naci⸱a⸱n dis⸱radi⸱ad⸱o⸱n de franc⸱a⸱j publik⸱ig⸱aĵ⸱o⸱j. Tia cel⸱o ŝajn⸱is tamen perfekt⸱e tajlor⸱it⸱a por Le Monde diplomatique, kiu far⸱as proksim⸱um⸱e kvin⸱on⸱o⸱n de si⸱a⸱j vend⸱o⸱j ekster⸱land⸱e kaj dis⸱vast⸱ig⸱as tra la mond⸱o kvar⸱dek sep el⸱don⸱o⸱j⸱n en du⸱dek ok lingv⸱o⸱j.

Ne ebl⸱as ali⸱e ol kred⸱i, ke la ministr⸱ej⸱o pri kultur⸱o kaj pri komunik⸱ad⸱o kovr⸱as ni⸱a⸱n gazet⸱o⸱n per apart⸱a tener⸱o. En 2012, Le Monde diplomatique rang⸱is je la 178-a pozici⸱o el la du⸱cent plej help⸱at⸱a⸱j gazet⸱o⸱j. Mult⸱e post Télécâble Satellite Hebdo (27-a), Closer (91-a) aŭ Le Journal de Mickey (93-a), dum la help⸱o⸱j al la gazet⸱ar⸱o pretend⸱as kuraĝ⸱ig⸱i la “liber⸱a⸱n komunik⸱ad⸱o⸱n de la pens⸱o⸱j kaj de la opini⸱o⸱j” kaj “kler⸱ig⸱i la civit⸱an⸱o⸱n”. En 2013, ni mal⸱aper⸱is el la list⸱o, dum L’Opini⸱o⸱n, la du⸱on⸱oficial⸱a ĵurnal⸱o de la “Mov⸱ad⸱o de la entrepren⸱o⸱j de Franc⸱uj⸱o” (Medef), lanĉ⸱it⸱a per la mon⸱o de s-ro Bernard Arnault, la plej grand⸱a riĉ⸱aĵ⸱o de Franc⸱uj⸱o, ja en⸱ir⸱is tiu⸱n list⸱o⸱n. En 2014, la ŝtat⸱o do trov⸱is la rimed⸱o⸱n por amput⸱i la magr⸱a⸱n rest⸱aĵ⸱o⸱n de la help⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ni⸱a gazet⸱o ankoraŭ ricev⸱is.

Inter ili trov⸱iĝ⸱as la poŝt⸱a⸱j tarif⸱o⸱j specif⸱a⸱j por la gazet⸱ar⸱o. Antaŭ tie, ĉio ŝajn⸱as est⸱i far⸱it⸱a por ke ni rest⸱u sen⸱suspekt⸱a⸱j pri mis⸱uz⸱o de publik⸱a⸱j help⸱o⸱j. Efektiv⸱e, la ŝtat⸱o kompens⸱as plej larĝ⸱anim⸱e la poŝt⸱a⸱n send⸱ad⸱o⸱n de politik⸱a⸱j kaj ĝeneral⸱a⸱j inform⸱gazet⸱o⸱j, kondiĉ⸱e ke ili est⸱u ĉiu⸱tag⸱a⸱j aŭ maksimum⸱e ... semajn⸱a⸱j. Domaĝ⸱e por ni⸱a monat⸱ul⸱o. Last⸱a⸱n decembr⸱o⸱n, la abon⸱int⸱o⸱j de Le Point kaj de Les Échos [ambaŭ semajn⸱gazet⸱o⸱j] pov⸱is aprez⸱i la efik⸱o⸱n de tiu kriteri⸱o de period⸱ec⸱o, ĉar ili mal⸱kovr⸱is en si⸱a⸱j leter⸱kest⸱o⸱j kun si⸱a⸱j favor⸱at⸱a⸱j gazet⸱o⸱j pez⸱a⸱j⸱n suplement⸱o⸱j⸱n kun reklam⸱o, kiu⸱j svarm⸱as en tiu temp⸱o de fest⸱o⸱j. En la plast⸱a film⸱o, kiu en⸱ten⸱as la gazet⸱o⸱n Les Echos, la gigant⸱a kajer⸱o Lim⸱ig⸱it⸱a seri⸱o de iom⸱et⸱e pli ol funt⸱o (525 gram⸱o⸱j preciz⸱e) plen⸱a de reklam⸱paĝ⸱o⸱j hav⸱is krom⸱e kelk⸱a⸱j⸱n artikol⸱o⸱j⸱n, kaj ĉio send⸱it⸱a de la poŝt⸱o je tarif⸱o mal⸱alt⸱eg⸱a sed kompens⸱at⸱a de la ŝtat⸱o. La gazet⸱o Le Point kun si⸱a suplement⸱o en bril⸱a paper⸱o “Special⸱a[-n el⸱don⸱o⸱n] donac⸱o⸱j” Kolor⸱o⸱j de fest⸱o⸱j de 372 gram⸱o⸱j kun mizer⸱a ĉef⸱artikol⸱o, sed kun 155 paĝ⸱o⸱j da reklam⸱o ven⸱is en la leter⸱kest⸱o⸱j⸱n kost⸱e de la impost⸱pag⸱ant⸱o, ĉiam nom⸱e de la “liber⸱a komunik⸱ad⸱o de pens⸱o⸱j kaj de opini⸱o⸱j”.

Tiu kriteri⸱o de period⸱ec⸱o akr⸱ig⸱os si⸱a⸱j⸱n efik⸱o⸱j⸱n en 2015. Por Les Echos, Le Point kaj ili⸱a⸱j reklam⸱anonc⸱ist⸱o⸱j, la poŝt⸱a⸱j tarif⸱alt⸱ig⸱o⸱j lim⸱iĝ⸱os je 4,9 el⸱cent⸱o⸱j. Por Le Monde diplomatique ili est⸱os 8,8 el⸱cent⸱o⸱j.

Ni⸱a gazet⸱o ĉerp⸱as si⸱a⸱n fort⸱o⸱n nur el du font⸱o⸱j: si⸱a el⸱don⸱a projekt⸱o kaj si⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j. Ni do direkt⸱as ni⸱n al tiu⸱j ĉi. La donac⸱o impost⸱mal⸱alt⸱ig⸱a rest⸱as la plej bon⸱a rimed⸱o por dev⸱ig⸱i la ŝtat⸱o⸱n korekt⸱i, malgraŭ⸱vol⸱e, la karikatur⸱ec⸱a⸱n mal⸱moral⸱aĵ⸱o⸱n de si⸱a help⸱sistem⸱o al la gazet⸱ar⸱o.

La redakt⸱ej⸱o de Le Monde diplomatique.

Al⸱don⸱a rimark⸱o por la Esperant⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j

Ĉar sum⸱o⸱j de mon⸱donac⸱o⸱j al la gazet⸱o pov⸱as est⸱i dedukt⸱it⸱a⸱j de la impost⸱o ver⸱ŝajn⸱e nur por gazet⸱o en la land⸱o, en kiu vi pag⸱as impost⸱o⸱j⸱n, tia mon⸱donac⸱o impost⸱e util⸱as al vi de⸱pend⸱e de la impost-leĝ⸱ar⸱o de vi⸱a land⸱o ver⸱ŝajn⸱e nur, se vi donac⸱as ĝi⸱n al la el⸱don⸱o de Le Monde diplomatique aper⸱ant⸱a en vi⸱a land⸱o. Se vi intenc⸱as donac⸱i iom grav⸱a⸱n sum⸱o⸱n, tiam mi tamen propon⸱as send⸱i leter⸱o⸱n al la redakt⸱ej⸱o de vi⸱a⸱land⸱a Le Monde diplomatique kun la pet⸱o trans⸱kont⸱ig⸱i la koncern⸱a⸱n sum⸱o⸱n al la pariza skip⸱o ... kiu ja far⸱as la grand⸱eg⸱a⸱n labor⸱o⸱n de esplor⸱ad⸱o kaj analiz⸱ad⸱o.

Se la impost-leĝ⸱ar⸱o de vi⸱a land⸱o ne favor⸱as gazet⸱o⸱j⸱n, aŭ se pro ia kial⸱o ne ebl⸱as donac⸱i mon⸱o⸱n al vi⸱a⸱land⸱a Le Monde diplomatique, tiam kompren⸱ebl⸱e rest⸱as ankaŭ la ebl⸱ec⸱o al⸱iĝ⸱i al la asoci⸱o “Amik⸱o⸱j de Le Monde diplomatique” en vi⸱a region⸱o kaj donac⸱i sum⸱o⸱n al ĝi.

Ali⸱a ebl⸱ec⸱o kaj ver⸱ŝajn⸱e ĉiu⸱rilat⸱e plej taŭg⸱a konsist⸱as en mon⸱donac⸱o al la Esperant⸱a spec⸱o de “Amik⸱o⸱j de Le Monde diplomatique”, kiu est⸱as la Mond⸱a Asemble⸱o Soci⸱a (Mas). Ĉu vi por tio ricev⸱as mal⸱alt⸱ig⸱o⸱n de vi⸱a⸱j impost⸱o⸱j, tio ankaŭ de⸱pend⸱as de la impost⸱leĝ⸱o de vi⸱a land⸱o, se vi deklar⸱as la donac⸱o⸱n kiel donac⸱o⸱n al Esperant⸱o. Se vi trans⸱kont⸱ig⸱as mon⸱o⸱n por Le Monde diplomatique al Mas, tiam menci⸱u, en la kial⸱o de la trans⸱kont⸱ig⸱o, “por Le Monde diplomatique”. Tiam ni, fin⸱e de ĉiu jar⸱o, trans⸱kont⸱ig⸱os tiu⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n al la ja merit⸱plen⸱a pariza skip⸱o.

La kont⸱o de la Mas ĉe la Universal⸱a Esperanto-Asoci⸱o (UEA) est⸱as:

MASX-I

Vilhelm⸱o LUTERMANO.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Aŭt⸱o⸱mobil⸱o: La japan⸱a model⸱o el⸱prov⸱at⸱a

La barata labor⸱ist⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o defi⸱as Suzuki

Por al⸱log⸱i la invest⸱ist⸱o⸱j⸱n en Barato, la ĉef⸱ministr⸱o Narendra Mod⸱i propon⸱as kresk⸱ig⸱i fleks⸱ebl⸱o⸱n de la labor⸱o. Kiel montr⸱as la impon⸱a strik⸱o de 2011-2012 ĉe Maruti Suzuki, la afer⸱o ne est⸱as tut⸱e decid⸱it⸱a. Solidar⸱ec⸱o inter provizor⸱a⸱j kaj status⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j, sindikat⸱a re⸱nov⸱iĝ⸱o: la jun⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j rezist⸱as kaj renvers⸱as la tradici⸱a⸱n ag⸱ad-manier⸱o⸱n de la lukt⸱o en fabrik⸱o.

Ses⸱a⸱rang⸱a produkt⸱ant⸱o en la mond⸱o, kun du milion⸱o⸱j da vetur⸱il⸱o⸱j konstru⸱it⸱a⸱j en 2013*, Barato esper⸱as ating⸱i la kvar⸱a⸱n lok⸱o⸱n ĝis 2016. La labor⸱reform⸱o prezent⸱it⸱a en oktobr⸱o 2014 de la nov⸱a ĉef⸱ministr⸱o Narendra Mod⸱i cel⸱as favor⸱i re⸱ven⸱o⸱n de la kresk⸱o, kiu⸱n spert⸱is la sektor⸱o en la 2000-aj jar⸱o⸱j (mez⸱e 8% jar⸱e). Ĝi implic⸱as la mal⸱pli⸱ig⸱o⸱n de la labor-inspekt⸱ad⸱o⸱j, la “simpl⸱ig⸱o⸱n” de kelk⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j, la pli⸱long⸱ig⸱o⸱n de la lern⸱ad⸱o-daŭr⸱o, sam⸱temp⸱e instig⸱ant⸱e la sistem⸱a⸱n uz⸱o⸱n de sen⸱status⸱a, do mal⸱pli pag⸱it⸱a, labor⸱ist⸱ar⸱o*. Ĉi tiu⸱j dispon⸱o⸱j est⸱as part⸱e destin⸱it⸱a⸱j al⸱log⸱i ekster⸱land⸱a⸱j⸱n invest⸱ist⸱o⸱j⸱n, dum la reg⸱ist⸱ar⸱a kampanj⸱o “made in India” kulmin⸱as. Ili ver⸱ŝajn⸱e pli⸱grav⸱ig⸱os la fleks⸱ebl⸱o⸱n kaj sen⸱sekur⸱ec⸱ig⸱o⸱n, kiu traf⸱as industri-labor⸱ist⸱ar⸱o⸱n de plur⸱a⸱j jar⸱o⸱j kaj kiu nask⸱is en la labor⸱ist⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o nov⸱a⸱j⸱n praktik⸱o⸱j⸱n kaj aspir⸱o⸱j⸱n. La konflikt⸱o, kiu ŝancel⸱is la aŭt⸱o-konstru⸱ist⸱o⸱n Maruti Suzuki en 2011 kaj 2012, kie mobiliz⸱iĝ⸱o persist⸱as malgraŭ sever⸱a sub⸱prem⸱o, est⸱as daŭr⸱e ekzempl⸱a.

*  Statistik⸱o de la Inter⸱naci⸱a Organiz⸱o de la aŭt⸱o⸱mobil⸱a⸱j konstru⸱ist⸱o⸱j, www.oica.net.
*  VdShramev Jayate: Mod⸱i govt plucks som⸱e key low-hanging fruit for labour reforms”, The Indi⸱an Express, Nov-Delhi⸱o, 17-a de oktobr⸱o 2014.

La industri⸱a zon⸱o de Manesar, kiu aper⸱is ĉe la ŝanĝ⸱o de la jar⸱mil⸱o, etend⸱iĝ⸱as rand⸱e de la aŭt⸱o⸱ŝose⸱o lig⸱ant⸱a Nov-Delhi⸱o⸱n kaj Ĝajpuron, kiu⸱n oni uz⸱as en nebul⸱o de polv⸱o kaj polu⸱aĵ⸱o⸱j, dum la kolektiv⸱a⸱j motor⸱a⸱j rickshaw (tri⸱rad⸱a⸱j motor⸱cikl⸱o⸱j) pen⸱as mal⸱ferm⸱i si⸱a⸱n voj⸱o⸱n mez⸱e de gigant⸱a⸱j kamion⸱o⸱j. Inter MacDonalds-restoraci⸱o kaj virg⸱a teren⸱o kun flav⸱iĝ⸱int⸱a herb⸱o, alt⸱a⸱j reklam⸱panel⸱o⸱j anonc⸱as baldaŭ⸱a⸱n aper⸱o⸱n de apartament⸱ar⸱o - “luks⸱o, kviet⸱o kaj seren⸱o”. Post kiam oni trans⸱pas⸱is la nov⸱a⸱n urb⸱o⸱n Gurgaon, ekonomi⸱a⸱n pulm⸱o⸱n de Nov-Delhi⸱o kie star⸱as unu apud la ali⸱a komerc⸱a⸱j centr⸱o⸱j, telefon⸱vok-centr⸱o⸱j, privat⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱o⸱j, teks⸱aĵ⸱o-fabrik⸱o⸱j kaj labor⸱ist⸱a⸱j amas⸱loĝ⸱ej⸱o⸱j, skrib⸱panel⸱o avert⸱as: “Bon⸱ven⸱o⸱n en la model⸱a industri⸱a zon⸱o”. En tiu rekt⸱lini⸱a kaj sen⸱anim⸱a urb⸱o⸱part⸱o de Manesar ja trov⸱iĝ⸱as la nov⸱a⸱j fabrik⸱o⸱j de Maruti Suzuki.

Nask⸱iĝ⸱int⸱a sur la ruin⸱o⸱j de la ŝtat⸱a entrepren⸱o Maruti Motors Limited, kre⸱aĵ⸱o de la fil⸱o de la ĉef⸱ministr⸱in⸱o Indira Gandhi,la soci⸱et⸱o en 1981 pren⸱as la form⸱o⸱n de kun⸱entrepren⸱o kun la japan⸱a Suzuki Motor, ekster⸱land⸱a soci⸱et⸱o pionir⸱a sur la barata grund⸱o. El tiu publik-privat⸱a partner⸱ec⸱o nask⸱iĝ⸱as la unu⸱a fabrik⸱o en Gurgaon, kie oni munt⸱as la fam⸱a⸱n Maruti 800, et⸱a⸱n urb⸱a⸱n aŭt⸱o⸱n kun angul⸱a⸱j form⸱o⸱j. Ĝu⸱ant⸱e kvazaŭ-monopol⸱a⸱n situaci⸱o⸱n, la firma⸱o tiam ek⸱as la “revoluci⸱o⸱n de la 4-rad⸱a⸱j vetur⸱il⸱o⸱j”: ĝi sur⸱merkat⸱ig⸱as mal⸱mult⸱e⸱kost⸱a⸱j⸱n vetur⸱il⸱o⸱j⸱n, akir⸱ebl⸱a⸱j⸱n de la mal⸱super⸱a⸱j mez⸱a⸱j klas⸱o⸱j. Rapid⸱e la ŝose⸱o⸱j plen⸱iĝ⸱as je Maruti-aŭt⸱o⸱j, simbol⸱o de la modern⸱a Barato. Dum la 1990-aj jar⸱o⸱j, jar⸱dek⸱o de la liberal⸱ig⸱o de ekonomi⸱o, la ŝtat⸱o iom-post-iom for⸱ir⸱as ĝis komplet⸱a privat⸱ig⸱o en 2007, profit⸱e al Suzuki, kiu posed⸱as 54,2% de la kapital⸱o. Tiu⸱n jar⸱o⸱n est⸱as konstru⸱it⸱a⸱j en Manesar krom⸱a⸱j munt⸱o⸱ĉen⸱o⸱j, plan⸱it⸱a⸱j por far⸱iĝ⸱i la plej bon⸱a fabrik⸱o de la grup⸱o.

Jam en la 1980-aj jar⸱o⸱j, la unu⸱a⸱n foj⸱o⸱n en la barata industri-mond⸱o, la mastr⸱um⸱o de Maruti Suzuki en⸱konduk⸱as la “labor-kultur⸱o⸱n” tra akurat⸱ec⸱o, respekt⸱o de liver⸱dat⸱o⸱j, sukces-spirit⸱o. La direkci⸱o aplik⸱as “tojotismon”, hom⸱mastr⸱um⸱a⸱n recept⸱o⸱n de la japan⸱a gigant⸱o Toyota. Temp⸱kontrol⸱il⸱o⸱j est⸱as instal⸱at⸱a⸱j ĉe la en⸱ir⸱ej⸱o⸱j “eĉ por la direktor⸱o⸱j”, preciz⸱ig⸱as s-ro R.C. Bhargava, prezid⸱ant⸱o de la Maruti-grup⸱o kaj aŭtor⸱o de libr⸱o ĝi⸱n laŭd⸱ant⸱a*. La labor⸱ist⸱o⸱j al⸱ven⸱as 15 minut⸱o⸱j⸱n pli fru⸱e por dev⸱ig⸱a⸱j gimnastik⸱a⸱j ekzerc⸱o⸱j. Laŭ la fam⸱a princip⸱o kaizen (en la japan⸱a: daŭr⸱a pli⸱bon⸱ig⸱o) el⸱labor⸱it⸱a en Japan⸱uj⸱o, kun⸱ven⸱o⸱j por kolektiv⸱a stimul⸱ad⸱o, la “kvalit⸱o-rond⸱o⸱j”, nun dis⸱vast⸱ig⸱it⸱a⸱j tra la tut⸱a aŭt⸱o-mond⸱o, instig⸱as la dung⸱it⸱o⸱j⸱n propon⸱i tio⸱n, kio pov⸱us pli⸱bon⸱ig⸱i la produkt⸱iv⸱ec⸱o⸱n. Tiu⸱j, kiu⸱j plej part⸱o⸱pren⸱as en tio gajn⸱as la privilegi⸱o⸱n tag⸱manĝ⸱i kun la mastr⸱o. Unu⸱nur⸱a sindikat⸱o est⸱as toler⸱at⸱a en la entrepren⸱o: la Maruti Udyog Kamgar Uni⸱o⸱n (Muk⸱u), relajs⸱o de la direkci⸱o instal⸱it⸱a sur la histori⸱a lok⸱o Gurgaon. La fabrik⸱o de Manesar ne dispon⸱as pri deleg⸱it⸱o.

*  R. C. Bhargava, kun Seetha, The Maruti Story. How a Public Sector Company Put India on Wheels, HarperCollins, Nov-Delhi⸱o, 2010.

Funkci⸱ant⸱a⸱j de 2007, la nov⸱a⸱j fabrik⸱o⸱j est⸱as konstru⸱it⸱a⸱j “laŭ la model⸱o de tiu de Kosai, en Japan⸱uj⸱o, cel⸱e instal⸱i tie alt⸱nivel⸱a⸱n aŭtomat⸱ec⸱o⸱n kaj aplik⸱i la plej bon⸱a⸱j⸱n praktik⸱o⸱j⸱n de Maruti Suzuki, orgojl⸱e dir⸱as s-ro Bhargava. Ven⸱int⸱a⸱j el la najbar⸱a⸱j ĉirkaŭ⸱a⸱j vilaĝ⸱o⸱j — mult⸱a⸱j provizor⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j re⸱ir⸱as tie⸱n por la rikolt⸱o⸱j-, la ĉirkaŭ kvar mil labor⸱ist⸱o⸱j labor⸱as ses tag⸱o⸱j⸱n el sep, ok kaj du⸱on⸱o hor⸱o⸱j⸱n tag⸱e, sen kalkul⸱i la long⸱a⸱n bus⸱vetur⸱o⸱n kaj la dev⸱ig⸱a⸱n pli fru⸱a⸱n kvar⸱on-hor⸱o⸱n. Kiel rakont⸱as s-ro⸱j Sateesh Kumar kaj Kushi Ram, eks⸱ig⸱it⸱a⸱j en aŭgust⸱o 2012, “por fil⸱o⸱j de kamp⸱ar⸱an⸱o⸱j, est⸱is prestiĝ⸱e labor⸱i ĉe Maruti. Sed oni rapid⸱e sen⸱iluzi⸱iĝ⸱is. Sur la munt⸱ad-ĉen⸱o la prem⸱o est⸱as konstant⸱a. Ni dispon⸱as pri kvar⸱dek sekund⸱o⸱j por ĉiu aŭt⸱o por plen⸱um⸱i ni⸱a⸱j⸱n inspekt⸱o-kontrol⸱o⸱j⸱n. Ili kred⸱as ni⸱n robot⸱o⸱j! Se la koleg⸱o ne akurat⸱e ven⸱as por pren⸱i si⸱a⸱n vic⸱o⸱n, ni dev⸱as daŭr⸱ig⸱i, kaj ni ne est⸱as pag⸱it⸱a⸱j por la krom⸱a labor⸱temp⸱o”.

La dung⸱it⸱o⸱j rifuz⸱as al⸱iĝ⸱i al la “oficial⸱a” sindikat⸱o

La labor⸱ist⸱o⸱j sci⸱as, ke ili⸱a⸱j salajr⸱o⸱j ne ating⸱as — eĉ mal⸱proksim⸱e — tiu⸱j⸱n de la ĉef⸱a fabrik⸱o de Gurgaon, kie la konstant⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j (mal⸱pli⸱mult⸱o) gajn⸱as proksim⸱um⸱e 30 000 rupi⸱o⸱j⸱n monat⸱e (350 eŭr⸱o⸱j⸱n), sum⸱o, kiu ig⸱as ili⸱n la aristokrat⸱o⸱j de la labor⸱ist⸱a klas⸱o”. En Manesar, la fiks⸱a part⸱o de la salajr⸱o⸱j antaŭ 2012 est⸱is nur 5 000 rupi⸱o⸱j (58 eŭr⸱o⸱j), kaj tut⸱a salajr⸱o est⸱is mez⸱um⸱e 8 000 rupi⸱o⸱j (85 eŭr⸱o⸱j) por sen⸱status⸱a kaj 17 000 rupi⸱o⸱j (200 eŭr⸱o⸱j) por status⸱a (konstant⸱a) labor⸱ist⸱o.

Kelk⸱a⸱j minut⸱o⸱j da mal⸱fru⸱o, kaj la direkci⸱o for⸱pren⸱as la du⸱on⸱o⸱n de la tag⸱a salajr⸱o; sen⸱avert⸱a for⸱est⸱o pro famili⸱a urĝ⸱o, kaj preskaŭ la tut⸱a vari⸱a part⸱o de la salajr⸱o mal⸱aper⸱as. “La erar⸱o⸱j est⸱as registr⸱it⸱a⸱j en avert⸱o-leter⸱o⸱j. Se vi hav⸱as du aŭ tri da ili, vi ne pov⸱os far⸱iĝ⸱i status⸱a labor⸱ist⸱o”, rakont⸱as s-ro Bouddhi Prakash, labor⸱ist⸱o ĉe Suzuki Powertrain, kiu produkt⸱as dizel⸱a⸱j⸱n motor⸱o⸱j⸱n kaj transmisi⸱a⸱j⸱n pec⸱o⸱j⸱n. La intens⸱ig⸱o de la labor⸱o kaj la diferenc⸱o⸱j inter status⸱a⸱j kaj ne⸱status⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j est⸱as la kern⸱o de la konflikt⸱o, kiu eksplod⸱as en 2011. En juni⸱o, kiam Maruti Suzuki anonc⸱as la status⸱ig⸱o⸱n de nur du⸱on⸱o de la labor⸱ist⸱ar⸱o de Manesar, la labor⸱ist⸱o⸱j depon⸱as ĉe la lok⸱a administraci⸱o pet⸱o⸱n por registr⸱i sen⸱de⸱pend⸱a⸱n sindikat⸱o⸱n. La morgaŭ⸱o⸱n, la direkci⸱o urĝ⸱ig⸱as la dung⸱it⸱o⸱j⸱n sub⸱skrib⸱i deklar⸱o⸱n pri si⸱a al⸱iĝ⸱o al la oficial⸱a sindikat⸱o. Nur 10% obe⸱as la or⸱don⸱o⸱n, ali⸱a⸱j komenc⸱as sid-manifestaci⸱o⸱n. Jen komenc⸱o de la mov⸱ad⸱o.

“Kiam ni al⸱ven⸱is, ni ĉiu⸱j ven⸱is el la sam⸱a⸱j teknik⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j. Ni est⸱is meti⸱lern⸱ant⸱o⸱j kun⸱e en la fabrik⸱o, fort⸱a⸱j amik⸱ec⸱lig⸱o⸱j kre⸱iĝ⸱is. Subit⸱e, kelk⸱a⸱j far⸱iĝ⸱is status⸱a⸱j, ali⸱a⸱j rest⸱is sen⸱status⸱a⸱j, por la sam⸱a labor⸱o kaj du⸱on⸱a⸱j salajr⸱o⸱j”, atest⸱as s-ro⸱j Kumar kaj Ram. Krom la salajr⸱o-diferenc⸱o⸱j, la sen⸱statut⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j ne rajt⸱as uz⸱i la bus⸱o⸱j⸱n de la firma⸱o nek ricev⸱i la Diwali-premi⸱o⸱n (lum⸱o-fest⸱o, kompar⸱ebl⸱a al Krist⸱nask⸱a fest⸱o en Okcident⸱o). Ven⸱int⸱a⸱j el mal⸱riĉ⸱a⸱j kamp⸱ar⸱a⸱j famili⸱o⸱j mult⸱a⸱j el tiu⸱j 20-25-jar⸱a⸱j jun⸱ul⸱o⸱j hav⸱as miks⸱it⸱a⸱j⸱n sent⸱o⸱j⸱n de envi⸱o kaj ribel⸱o rilat⸱e al la viv⸱manier⸱o de la urb⸱a⸱j kaj komerc⸱a⸱j centr⸱o⸱j de Gurgaon, kiu⸱n ili ne pov⸱as al⸱ir⸱i. S-in⸱o Ranjana Padhi, membr⸱o de la ne⸱reg⸱ist⸱ar⸱a organiz⸱aĵ⸱o Peoples Uni⸱o⸱n for Democratic Rights (Pudr) analiz⸱as la mobiliz⸱iĝ⸱o⸱n kiel “rezult⸱o⸱n de fort⸱a konsci⸱iĝ⸱o pri tio, kio⸱n signif⸱as ekspluat⸱ad⸱o, en kun⸱tekst⸱o kie provizor⸱ec⸱o kaj ne⸱cert⸱ec⸱o far⸱iĝ⸱as norm⸱o, dum 80% de la labor⸱fort⸱o est⸱is stabil⸱a en la 1980-aj jar⸱o⸱j. Tio nask⸱is tiu⸱n ĝis nun ne vid⸱it⸱a⸱n solidar⸱ec⸱o⸱n inter status⸱a⸱j kaj ne⸱status⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j”. La unu⸱ec⸱o est⸱is rezult⸱o de la okup⸱ad⸱o de la fabrik⸱o, mal⸱oft⸱a ag⸱ad⸱metod⸱o en Manesar, kie oni kutim⸱e ar⸱iĝ⸱as antaŭ la krad⸱o⸱j de la lok⸱o, sen en⸱ir⸱i ĝi⸱n.

Post plur⸱a⸱j ek⸱strik⸱o⸱j kaj kelk⸱a⸱j “strik⸱o⸱j per tro⸱a diligent⸱ec⸱o”, la direkci⸱o decid⸱is ferm⸱i la fabrik⸱o⸱n (lock out) dum tri⸱dek tag⸱o⸱j, pro motiv⸱o de kontraŭ⸱leĝ⸱a strik⸱o, kun dev⸱ig⸱o sub⸱skrib⸱i promes⸱o⸱n pri bon⸱a kondut⸱o por re⸱e⸱n⸱ir⸱i la fabrik⸱o⸱n. Kvankam la sindikat⸱o⸱j est⸱as laŭ⸱leĝ⸱a⸱j de 1927, strik⸱o-rajt⸱o ne ekzist⸱as en Barato, kiu ne ratif⸱is la Konvenci⸱o⸱n de la Inter⸱naci⸱a Labor-Organiz⸱aĵ⸱o (Il⸱o) pri kolektiv⸱a inter⸱trakt⸱ad⸱o. Post naŭ⸱monat⸱a lukt⸱o, la labor⸱ist⸱o⸱j ricev⸱as en mart⸱o 2012 la agnosk⸱o⸱n pri si⸱a sindikat⸱o, Maruti Suzuki Workers Uni⸱o⸱n (MSWU). Ne okaz⸱is tia lukt⸱o de post la mov⸱ad⸱o kontraŭ fleks⸱ebl⸱ig⸱o kaj sen⸱sekur⸱ec⸱ig⸱o de 2005 ĉe la konstru⸱ist⸱o de motor⸱cikl⸱o⸱j Her⸱o Honda.

Tamen, ĉar la direkci⸱o daŭr⸱e preter⸱atent⸱as la plend⸱o⸱j⸱n, streĉ⸱o kresk⸱as la 18-an de juli⸱o 2012, kiam ĉef⸱o insult⸱e trakt⸱as labor⸱ist⸱o⸱n, alud⸱ant⸱e li⸱a⸱n aparten⸱o⸱n al la kast⸱o de “ne⸱tuŝ⸱ebl⸱ul⸱o⸱j” kaj provizor⸱e for⸱ig⸱as li⸱n el la labor⸱ej⸱o. La konflikt⸱o ampleks⸱iĝ⸱as, Avnish Kumar Dev, ĝeneral⸱a direktor⸱o de la person⸱ar⸱o, mort⸱as en la incendi⸱o de unu el la konstru⸱aĵ⸱o⸱j. Cent kvar⸱dek ok labor⸱ist⸱o⸱j est⸱as arest⸱it⸱a⸱j, inter kiu⸱j la dek du reprezent⸱ant⸱o⸱j de la nov⸱a sindikat⸱o. La sekv⸱ant⸱a⸱n monat⸱o⸱n, la direkci⸱o sen⸱avert⸱e mal⸱dung⸱as pli ol du⸱on⸱o⸱n de la dung⸱it⸱ar⸱o. “La barataj labor⸱ist⸱o⸱j ne est⸱as murd⸱ist⸱o⸱j, koment⸱as la special⸱ist⸱o pri la labor⸱ist⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j Djallal Heuzé. Per⸱fort⸱o est⸱as uz⸱at⸱a kiam oni ne plu pov⸱as si⸱n esprim⸱i per ali⸱a⸱j rimed⸱o⸱j, kiam la mal⸱just⸱ec-sent⸱o est⸱as tiom fort⸱a, ke ĉio eksplod⸱as.”

Post la en⸱prizon⸱ig⸱o de la dek du sindikat⸱ist⸱o⸱j, provizor⸱a komitat⸱o est⸱as star⸱ig⸱it⸱a por sub⸱ten⸱i ili⸱n kaj daŭr⸱ig⸱i la labor⸱o⸱n de aŭtonom⸱a sindikat⸱ism⸱o. La direkci⸱o de Maruti Suzuki jes ja far⸱is kelk⸱a⸱j⸱n koncesi⸱o⸱j⸱n. Ĝi favor⸱e respond⸱is plur⸱a⸱j⸱n postul⸱o⸱j⸱n, ekzempl⸱e dispon⸱ig⸱is bus⸱o⸱j⸱n por la ne⸱status⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j, alt⸱ig⸱is ili⸱a⸱j⸱n salajr⸱o⸱j⸱n je 25%, kaj tiu⸱j⸱n de la status⸱a⸱j je 75%. Ĉef⸱e, ĝi anonc⸱is la iom⸱post⸱iom⸱a⸱n for⸱las⸱o⸱n de la sistem⸱o de sub⸱kontrakt⸱e dung⸱it⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱n ĝi anstataŭ⸱os per sen⸱per⸱a dung⸱ad⸱o de por⸱temp⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j. Tiu⸱j “for⸱ĵet⸱ebl⸱a⸱j” labor⸱ist⸱o⸱j est⸱as iom pli bon⸱e pag⸱it⸱a⸱j ol la ne⸱status⸱a⸱j (sub⸱kontrakt⸱a⸱j), kun 12 000 rupi⸱o⸱j (140 eŭr⸱o⸱j) monat⸱e, sed ili est⸱as mal⸱dung⸱it⸱a⸱j post 7 monat⸱o⸱j kaj anstataŭ⸱at⸱a⸱j de ali⸱a⸱j. Ili ven⸱as el pli for⸱a⸱j region⸱o⸱j, por evit⸱i la kontakt⸱o⸱j⸱n kun la mal⸱dung⸱it⸱o⸱j kaj solidar⸱ec⸱o⸱n inter sam⸱vilaĝ⸱an⸱o⸱j.

Ĉe la printemp⸱o 2013, la japan⸱a kompani⸱o re⸱organiz⸱is la barat⸱an direkci⸱o⸱n kaj trud⸱is du el si⸱a⸱j ul⸱o⸱j — unu vic⸱administr⸱ant⸱o⸱n kaj unu konsil⸱ant⸱o⸱n pri mastr⸱um⸱o de la person⸱ar⸱o. “En Japan⸱uj⸱o ne okaz⸱is strik⸱o dum la kvin⸱dek ok last⸱a⸱j jar⸱o⸱j. La ide⸱o est⸱as import⸱i la metod⸱o⸱j⸱n por mastr⸱um⸱o de person⸱ar⸱o el Japan⸱uj⸱o en Baraton, atest⸱as kadr⸱ul⸱o en la ekonomi⸱a gazet⸱o Mint*. Por Suzuki, la demand⸱o est⸱as grav⸱eg⸱a: la inter⸱naci⸱a kompani⸱o vet⸱as je Azio, kaj la barata fabrik⸱o est⸱as la plej profit⸱a el ĉiu⸱j ĝi⸱a⸱j fili⸱o⸱j. Ekonomi⸱a pulm⸱o de la region⸱o, ne⸱mal⸱hav⸱ebl⸱a por la sub⸱trakt⸱ant⸱a⸱j firma⸱o⸱j, kiu⸱j labor⸱ig⸱as ĉirkaŭ tri⸱dek mil labor⸱ist⸱o⸱j⸱n en la popol⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j kaj la lad⸱urb⸱o⸱j de Gurgaon, Maruti Suzuki sci⸱pov⸱as uz⸱i si⸱a⸱n influ⸱pov⸱o⸱n ĉe la lok⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j de la ŝtat⸱o Haryano. Ĝi plur⸱foj⸱e lev⸱is la minac⸱o⸱n de de⸱lok⸱ad⸱o, pretend⸱ant⸱e, ke ĝi ricev⸱is al⸱log⸱a⸱j⸱n propon⸱o⸱j⸱n de ali⸱a⸱j barataj ŝtat⸱o⸱j. Tial la region⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o uz⸱is per⸱fort⸱a⸱n metod⸱o⸱n.

*  Amrit Raj, “Marutis Manesar fallout: A management shuffle”, Mint, Nov-Delhi⸱o, 9-a de april⸱o 2013.
Sankt⸱a unu⸱iĝ⸱o inter la justic⸱o, la ŝtat⸱o kaj la inter⸱naci⸱a kompani⸱o

Mil polic⸱ist⸱o⸱j send⸱it⸱a⸱j de la lok⸱a administraci⸱o est⸱as konstant⸱e en⸱posten⸱it⸱a⸱j en la fabrik⸱o de Manesar kaj intern⸱e de la bus⸱o⸱j. Nov⸱a⸱j kamera⸱o⸱j est⸱is instal⸱it⸱a⸱j. Ĝis nun, la cent kvar⸱dek ok labor⸱ist⸱o⸱j, akuz⸱at⸱a⸱j pri murd⸱o, ne ricev⸱is provizor⸱a⸱n liber⸱iĝ⸱o⸱n, kiu est⸱as ordinar⸱e don⸱it⸱a post kelk⸱a⸱j monat⸱o⸱j da mal⸱liber⸱o. “La incident⸱o traf⸱is la reputaci⸱o⸱n de Barato en la mond⸱o. La ekster⸱land⸱a⸱j invest⸱ant⸱o⸱j tim⸱as invest⸱i si⸱a⸱j⸱n kapital⸱o⸱j⸱n en Barato, pro tim⸱o de la labor⸱ist⸱a agit⸱ad⸱o”, jen kio⸱n oni pov⸱as leg⸱i en la tekst⸱o de la juĝ⸱o de la Alt⸱a Kort⸱um⸱o en Panĝabujo, kie la proces⸱o est⸱is de⸱lok⸱it⸱a.

Malgraŭ tiu sankt⸱a unu⸱iĝ⸱o inter justic⸱o, ŝtat⸱o kaj la inter⸱naci⸱a kompani⸱o, la labor⸱ist⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o ne for⸱las⸱as si⸱a⸱n postul⸱o⸱n por aŭtonom⸱a⸱j reprezent⸱a⸱j organ⸱o⸱j, sen⸱de⸱pend⸱a⸱j de la grand⸱a⸱j sindikat⸱a⸱j central⸱o⸱j. Unu⸱a konfederaci⸱o fond⸱it⸱a en 1920, la All India Trad⸱e Uni⸱o⸱n Congress (Aituc), lig⸱it⸱a al la barata komun⸱ist⸱a parti⸱o, long⸱temp⸱e est⸱is la plej influ⸱a en la industri-zon⸱o Gurgaon-Manesar. “Ĝi est⸱as tre instituci⸱ig⸱it⸱a kaj for de la hom⸱o⸱j: ĝi⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j est⸱as angl⸱o⸱parol⸱ant⸱a⸱j aŭtoritat⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j lern⸱is kiel solv⸱i konflikt⸱o⸱j⸱n antaŭ tribunal⸱o”, klar⸱ig⸱as Heuzé. Kun la ekonomi⸱a liberal⸱ig⸱o kaj la al⸱ven⸱o de ekster⸱land⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j, la konfederaci⸱a⸱j sindikat⸱o⸱j rest⸱is ĉef⸱e en la Publik⸱a Funkci⸱o kaj en kelk⸱a⸱j ŝtat⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j. Mal⸱fort⸱a⸱j en la privat⸱a sektor⸱o, ili tie reprezent⸱as nur la status⸱a⸱j⸱n labor⸱ist⸱o⸱j⸱n, for⸱las⸱int⸱e la sub⸱kontrakt⸱a⸱j⸱n labor⸱ist⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j de nun est⸱as la pli⸱mult⸱o de la dung⸱it⸱ar⸱o. Post prov⸱o al⸱iĝ⸱i al la Aituc, “la labor⸱ist⸱o⸱j decid⸱is ag⸱i sen ĝi⸱a permes⸱o”, klar⸱ig⸱as s-ro Nayan Jyoti, student⸱o, sindikat⸱ist⸱o kaj membr⸱o de la organiz⸱o Krantikari Naujawan Sabha. Ili star⸱ig⸱is sesi⸱o⸱j⸱n de mem⸱form⸱ad⸱o kaj propr⸱a⸱n decid⸱manier⸱o⸱n, por est⸱i reprezent⸱at⸱a⸱j de labor⸱ist⸱o⸱j de si⸱a fabrik⸱o prefer⸱e ol de ekster⸱a⸱j kadr⸱ul⸱o⸱j. Sukces⸱a mobiliz⸱ad⸱o: en april⸱o 2014 la sen⸱de⸱pend⸱a sindikat⸱o MSWU est⸱is elekt⸱it⸱a en ambaŭ fabrik⸱o⸱j, Manesar kaj Gurgaon.

Naïké DESQUESNES


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Briti⸱o ne re⸱ven⸱os al la kutim⸱a afer⸱stat⸱o

La surpriz⸱a⸱j politik⸱o⸱j de Ukip

Post la al⸱iĝ⸱o al Ukip de du el si⸱a⸱j deput⸱it⸱o⸱j, David Cameron mal⸱trankvil⸱as. Pov⸱us est⸱i ke Ukip gajn⸱os tiom, kiom 20% de la voĉ⸱don⸱o⸱j en la brit⸱a ĝeneral⸱a balot⸱ad⸱o de maj⸱o 2015, kvankam tio ne gajn⸱os al ĝi 20% de la parlament⸱a⸱j deput⸱it⸱o⸱j. Ĝi⸱a⸱j vid⸱punkt⸱o⸱j est⸱as ekster⸱ordinar⸱a miks⸱amas⸱o de labor⸱klas⸱a popol⸱ism⸱o kaj nov⸱liberal⸱ism⸱a ekonomik⸱o.

Fantom⸱o hant⸱as en la politik⸱a elit⸱o de Briti⸱o: Ukip. En la eŭrop⸱a elekt⸱ad⸱o de maj⸱o 2014, ĉi tiu insurekci⸱a parti⸱o de dekstr⸱ul⸱a popol⸱ism⸱o humil⸱ig⸱e venk⸱is ĉiu⸱j⸱n grand⸱a⸱j⸱n parti⸱o⸱j⸱n, ne nur la reg⸱ant⸱a⸱j⸱n konservativ⸱ul⸱o⸱j⸱n kaj liberal⸱a⸱j⸱n demokrat⸱o⸱j⸱n, sed ankaŭ la opozici⸱a⸱n Labor⸱ist⸱a⸱n Parti⸱o⸱n. En la pas⸱int⸱a⸱j cent jar⸱o⸱j, neni⸱u parti⸱o krom la Labor⸱ist⸱a kaj la Konservativ⸱a ating⸱is pli⸱mult⸱o⸱n en naci⸱a elekt⸱ad⸱o. Nigel Far⸱ag⸱e, la gvid⸱ant⸱o de Ukip, kiu kultiv⸱as publik⸱a⸱n reputaci⸱o⸱n kiel bier⸱em⸱ul⸱o, sen⸱afekt⸱a parol⸱ant⸱o, kaj popol⸱amas⸱ul⸱o, promes⸱is “politik⸱a⸱n ter⸱trem⸱o⸱n”. Kaj li sukces⸱is, gajn⸱ant⸱e 27,5% de la voĉ⸱don⸱o⸱j*.

*  Ukip gajn⸱is 27,5% de la voĉ⸱don⸱o⸱j kontraŭ 25,4% por la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o kaj 23,9% por la Konservativ⸱ul⸱o⸱j.

La Parti⸱o por la Sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a Regn⸱o (United Kingdom Independence Party - Ukip) est⸱as kompleks⸱a politik⸱a fenomen⸱o, mal⸱sam⸱a ol la Naci⸱a Front⸱o de Francio kaj ali⸱a⸱j parti⸱o⸱j de la ekstrem⸱a dekstr⸱o en Eŭrop⸱o. Ĝi est⸱is fond⸱it⸱a en 1993 de Al⸱a⸱n Sked, centr⸱a-mal⸱dekstr⸱a universitat⸱an⸱o, kun unu⸱sol⸱a cel⸱o: kampanj⸱i por ke Briti⸱o el⸱ir⸱u el la Eŭrop⸱a Uni⸱o. La kontraŭ⸱star⸱o pri la eŭrop⸱a projekt⸱o neniam lim⸱iĝ⸱is al la radikal⸱a dekstr⸱ul⸱ar⸱o en Briti⸱o. La Konservativ⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de Edward Heath konduk⸱is la land⸱o⸱n en la Eŭrop⸱a⸱n Ekonomi⸱a⸱n Komun⸱um⸱o⸱n (EEK) en 1973. Margaret Thatcher, ministr⸱o tiu⸱temp⸱e, kampanj⸱is favor⸱e al la al⸱iĝ⸱o de Briti⸱o. La mal⸱dekstr⸱ul⸱o⸱j de la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o laŭt⸱e kontraŭ⸱is al la iniciat⸱o, kred⸱ant⸱e ke la EEK est⸱is instituci⸱o de la Mal⸱varm⸱a Milit⸱o por konserv⸱i kapital⸱ism⸱a⸱j⸱n ide⸱o⸱j⸱n en la leĝ⸱o kaj mal⸱help⸱i social⸱ism⸱a⸱j⸱n aspir⸱o⸱j⸱n kiel la ŝtat⸱ig⸱o kaj labor⸱sindikat⸱a aktiv⸱ism⸱o. Post kiam la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o gajn⸱is la elekt⸱ad⸱o⸱n de 1974, ĝi est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a propon⸱i referendum⸱o⸱n dum kiu alt⸱rang⸱a⸱j figur⸱o⸱j de la parti⸱o, inter ili Tony Ben⸱n, standard⸱ist⸱o de la mal⸱dekstr⸱ul⸱ar⸱o, agit⸱is favor⸱e al la re⸱tir⸱iĝ⸱o. Kvankam la publik⸱o definitiv⸱e sub⸱ten⸱is membr⸱iĝ⸱o⸱n en la EEK, mal⸱dekstr⸱ism⸱a⸱j opon⸱ant⸱o⸱j de la Komun⸱um⸱o post⸱e ating⸱is pli⸱mult⸱o⸱n en la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o kaj, en si⸱a manifest⸱o por la elekt⸱ad⸱o de 1983, la parti⸱o propon⸱is ke Briti⸱o el⸱ir⸱u.

Margaret Thatcher gajn⸱is la elekt⸱ad⸱o⸱n. La post⸱sekv⸱o⸱j de taĉerismo ŝanĝ⸱is mult⸱o⸱n kaj klar⸱ig⸱as la motiv⸱o⸱j⸱n de la nun⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j de Ukip. En la Briti⸱o de la 1980aj jar⸱o⸱j, la rajt⸱o⸱j de labor⸱ist⸱o⸱j est⸱is retro⸱puŝ⸱it⸱a⸱j, rapid⸱a sen⸱industri⸱ig⸱o detru⸱is labor⸱klas⸱a⸱j⸱n komun⸱um⸱o⸱j⸱n, kaj la social⸱a ŝtat⸱o est⸱is sistem⸱ec⸱e erozi⸱it⸱a. Por la labor⸱sindikat⸱a mov⸱ad⸱o kaj mult⸱a⸱j mal⸱dekstr⸱ul⸱o⸱j, ŝajn⸱is kvazaŭ la sol⸱a esper⸱o de progres⸱em⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j ven⸱as el Bruselo. Sam⸱temp⸱e, tamen, la fervor⸱ul⸱o⸱j de taĉerismo laŭ⸱paŝ⸱e rigard⸱is la eŭrop⸱a⸱n projekt⸱o⸱n kiel minac⸱o⸱n por si⸱a⸱j ambici⸱o⸱j. En la 1980aj jar⸱o⸱j, post kiam la Eŭrop⸱a Komision⸱o propon⸱is komun⸱um⸱a⸱n ĉart⸱o⸱n por garanti⸱i protekt⸱o⸱j⸱n por labor⸱sindikat⸱o⸱j, seks⸱a⸱n egal⸱ec⸱o⸱n kaj norm⸱o⸱j⸱n pri san⸱o kaj sekur⸱ec⸱o, Thatcher atak⸱is ĝi⸱n kiel “social⸱ism⸱a⸱n ĉart⸱o⸱n”. “Ni ne sukces⸱e retro⸱puŝ⸱is la lim⸱o⸱j⸱n de la ŝtat⸱o”, ŝi deklar⸱is en 1988, “nur por vid⸱i ili⸱n est⸱i re⸱trud⸱at⸱a⸱j je eŭrop⸱a nivel⸱o far⸱e de eŭrop⸱a super⸱ŝtat⸱o util⸱ig⸱ant⸱a nov⸱a⸱n super⸱reg⸱ad⸱o⸱n de Bruselo.”

Nov⸱a faŭlt⸱o ek⸱aper⸱is ĉe la brit⸱a dekstr⸱ul⸱ar⸱o inter la sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j de membr⸱iĝ⸱o en la EU unu⸱flank⸱e, kaj la eŭr⸱o⸱skeptik⸱ul⸱o⸱j kiu⸱j vol⸱is ĝis⸱fund⸱a⸱n re⸱trakt⸱ad⸱o⸱n, aŭ eĉ komplet⸱a⸱n el⸱ir⸱o⸱n. En la 1990aj jar⸱o⸱j, la Konservativ⸱a ĉef⸱ministr⸱o John Major al⸱front⸱is kresk⸱ant⸱a⸱n ribel⸱o⸱n en⸱e de si⸱a parti⸱o far⸱e de opon⸱ant⸱o⸱j de la Trakt⸱at⸱o de Mastriĥto kaj eŭrop⸱a⸱j instituci⸱o⸱j. Li est⸱is inund⸱it⸱a de ond⸱o da disput⸱ad⸱o kiu kontribu⸱is al la katastrof⸱a mal⸱venk⸱o de la Konservativ⸱a Parti⸱o en 1997 far⸱e de la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o - kiu nun firm⸱e favor⸱is la EU-on - gvid⸱at⸱a de Tony Blair.

Jen strang⸱a afer⸱o. La obsed⸱o de la Konservativ⸱ul⸱o⸱j pri la EU kripl⸱ig⸱is ili⸱a⸱j⸱n perspektiv⸱o⸱j⸱n tiel, ke ili ŝajn⸱is est⸱i de⸱star⸱ig⸱int⸱a⸱j si⸱n de la zorg⸱o⸱j de la pli⸱mult⸱o de brit⸱o⸱j. Kiam David Cameron far⸱iĝ⸱is la parti⸱estr⸱o en 2005, li promes⸱is proced⸱o⸱n de modern⸱ig⸱o kaj for⸱las⸱is la obsed⸱o⸱n pri afer⸱o⸱j kiel la EU favor⸱e al pli bon⸱kor⸱a kaj kompat⸱a konservativ⸱ism⸱o. En la jar⸱o⸱j ĝis la ĝeneral⸱a balot⸱ad⸱o de 2010, s-ro Cameron kaj la Konservativ⸱ul⸱o⸱j furor⸱is en la opini⸱sond⸱o⸱j, mal⸱kiel si⸱a⸱j antaŭ⸱ul⸱o⸱j, la opon⸱ant⸱o⸱j de la Eŭrop⸱a Uni⸱o.

La ‘popol⸱a arme⸱o’

Kiel pov⸱is est⸱i ke Ukip, kun la EU kiel si⸱a kern⸱a demand⸱o, sukces⸱is far⸱iĝ⸱i la tri⸱a fort⸱o en la brit⸱a politik⸱a sistem⸱o, kaŭz⸱ant⸱e ekstrem⸱a⸱n mal⸱komfort⸱o⸱n por la ali⸱a⸱j? Laŭ opini⸱sond⸱o⸱j, la EU apenaŭ koncern⸱as la ordinar⸱a⸱n brit⸱o⸱n. Pli surpriz⸱e, esplor⸱o⸱j sugest⸱as ke eĉ por 75% de la sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j de Ukip, la EU ne est⸱as inter ili⸱a⸱j tri plej grav⸱a⸱j politik⸱a⸱j zorg⸱o⸱j.

Ukip kre⸱is por si la reputaci⸱o⸱n de parti⸱o kiu firm⸱e kontraŭ⸱as la establ⸱it⸱a⸱n ord⸱o⸱n kaj nom⸱as si⸱n la “popol⸱a arme⸱o”. Sed Nigel Far⸱ag⸱e est⸱is eduk⸱it⸱a ĉe Dulwich College, prestiĝ⸱a privat⸱a lern⸱ej⸱o, kaj labor⸱is en la financ⸱a kvartal⸱o de Londono kiel makler⸱ist⸱o de krud⸱aĵ⸱o⸱j. Oni em⸱as kompar⸱i Ukip-on al puĵadismo*, sed mank⸱as al ĝi la et⸱burĝ⸱a baz⸱o de la franc⸱a mov⸱ad⸱o sam⸱nom⸱a de la 1950aj jar⸱o⸱j. Laŭ ĉiu⸱j esplor⸱o⸱j de la merkat⸱esplor⸱a firma⸱o YouGov, la voĉ⸱don⸱ant⸱ar⸱o de Ukip est⸱as la plej labor⸱klas⸱a el la kvar ĉef⸱a⸱j parti⸱o⸱j.

*  El la franc⸱a poujadisme [puĵadismo], tiel nom⸱at⸱a laŭ la “impost⸱a popol⸱ist⸱o” Pierre Poujade (1920-2003).

Est⸱as frap⸱ant⸱a politik⸱a dis⸱iĝ⸱o inter la gvid⸱ant⸱ar⸱o kaj la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j de Ukip. La parti⸱o nom⸱as si⸱n “liber⸱vol⸱ism⸱a” kaj ĝi⸱a⸱j politik⸱o⸱j est⸱as firm⸱e nov⸱liberal⸱ism⸱a⸱j. En la pas⸱int⸱ec⸱o, Ukip konsider⸱is eventual⸱a⸱n unu⸱sol⸱a⸱n impost⸱procent⸱o⸱n egal⸱e por super⸱bazar⸱a⸱j dung⸱it⸱o⸱j kaj miliard⸱ul⸱o⸱j. Kvankam ĝi jam re⸱tir⸱iĝ⸱is de tio, ĝi ankoraŭ rekomend⸱as redukt⸱eg⸱i la plej alt⸱a⸱n impost⸱procent⸱o⸱n. Ĝi vol⸱as ke du milion⸱o⸱j da labor⸱posten⸱o⸱j est⸱u for⸱ig⸱it⸱a⸱j el la publik⸱a sektor⸱o kaj sugest⸱is redukt⸱i la social⸱a⸱j⸱n kotiz⸱o⸱j⸱n de dung⸱ant⸱o⸱j, efektiv⸱e don⸱ant⸱e al ili impost⸱redukt⸱o⸱n de 50 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j. Ĝi⸱a vic⸱gvid⸱ant⸱o, Paul Nuttall, sub⸱ten⸱as la mal⸱ŝtat⸱ig⸱o⸱n de la Naci⸱a San⸱serv⸱o.

La sub⸱ten⸱ant⸱ar⸱o de Ukip, ali⸱flank⸱e, hav⸱as tut⸱e ali⸱a⸱j⸱n inklin⸱o⸱j⸱n. Preskaŭ 80% vol⸱as la re⸱ŝtat⸱ig⸱o⸱n de la energi⸱a industri⸱o kiu est⸱as aktual⸱e super⸱reg⸱at⸱a de ses eg⸱e ne⸱popular⸱a⸱j firma⸱o⸱j kies rekord⸱a⸱j profit⸱o⸱j ne mal⸱help⸱as al ili debet⸱i si⸱a⸱j⸱n klient⸱o⸱j⸱n pli kaj pli alt⸱e. Ĉirkaŭ 75% sub⸱ten⸱as la re⸱ŝtat⸱ig⸱o⸱n de la fer⸱voj⸱a sistem⸱o, fragment⸱a kaj el⸱spez⸱ig⸱a, kaj 66% postul⸱as grand⸱a⸱n pli⸱alt⸱ig⸱o⸱n de la minimum⸱a salajr⸱o. La pli⸱mult⸱o vol⸱as mal⸱permes⸱i nul⸱hor⸱a⸱j⸱n kontrakt⸱o⸱j⸱n (kiu⸱j ne garanti⸱as specif⸱a⸱j⸱n labor⸱hor⸱o⸱j⸱n kaj sen⸱ig⸱as al la dung⸱it⸱o⸱j fundament⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n); kaj du⸱on⸱o sub⸱ten⸱as la ŝtat⸱a⸱n regul⸱ig⸱o⸱n de lu⸱pag⸱o⸱j. Kvankam la gvid⸱ant⸱o⸱j de Ukip est⸱as ĝis⸱ost⸱a⸱j ekonomi⸱a⸱j nov⸱liberal⸱ul⸱o⸱j, ĝi⸱a sub⸱ten⸱ant⸱ar⸱o hav⸱as fort⸱e mal⸱dekstr⸱ism⸱a⸱j⸱n ekonomi⸱a⸱j⸱n opini⸱o⸱j⸱n*.

*  Robert Ford kaj Mattheu Goodwin, UkipWatch, The Telegraph, la 19a de februar⸱o 2014.
Mal⸱antaŭ la sukces⸱o

Ukip prosper⸱is pro la kontraŭ⸱re⸱ag⸱o al en⸱migr⸱ad⸱o, vast⸱a fremd⸱iĝ⸱o dis⸱de la politik⸱a elit⸱o, kaj la mal⸱sukces⸱o far⸱e de la mal⸱dekstr⸱ul⸱ar⸱o propon⸱i koher⸱a⸱n alternativ⸱o⸱n kiu far⸱as impres⸱o⸱n ĉe la pli larĝ⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

Pri en⸱migr⸱ad⸱o, la kontraŭ⸱re⸱ag⸱o far⸱iĝ⸱as pli kaj pli fort⸱a de mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j. En la eŭrop⸱a elekt⸱ad⸱o de 2009, el 15 milion⸱o⸱j da voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j, preskaŭ unu milion⸱o voĉ⸱don⸱is por la nov⸱faŝism⸱a BNP (Brit⸱a Naci⸱a Parti⸱o). Sed Far⸱ag⸱e zorg⸱em⸱e distanc⸱ig⸱as si⸱n de la BNP, mal⸱permes⸱ant⸱e ke li⸱a⸱j membr⸱o⸱j al⸱iĝ⸱u al ĝi, kaj li far⸱is la sam⸱o⸱n pri la parti⸱o de Marin⸱e Le Pen, la Naci⸱a Front⸱o, kun kiu li rifuz⸱is far⸱i inter⸱konsent⸱o⸱j⸱n en la Eŭrop⸱a Parlament⸱o. Sed antipati⸱o rilat⸱e al la demand⸱o trov⸱ebl⸱as mult⸱e preter la ekstrem⸱ism⸱a dekstr⸱ul⸱ar⸱o. Laŭ opini⸱sond⸱o⸱j, 75% de brit⸱o⸱j vol⸱as redukt⸱i en⸱migr⸱ad⸱o⸱n*. La tem⸱o est⸱as rutin⸱e elekt⸱it⸱a de la sond⸱it⸱o⸱j kiel unu el la ĉef⸱a⸱j demand⸱o⸱j de la naci⸱a balot⸱ad⸱o de 2015.

*  Scott Blinder, UK Public Opini⸱o⸱n Toward Immigration: Overall Attitudes and Level of Concern, The Migration Observatory, la 3a de juli⸱o 2014.

La kontraŭ⸱re⸱ag⸱o est⸱as apart⸱e intens⸱a pro tio, ke la ekonomi⸱a kaj soci⸱a sen⸱sekur⸱ec⸱o kresk⸱as en Briti⸱o. La mal⸱kresk⸱o de viv⸱nivel⸱o⸱j long⸱e antaŭ⸱is al la dis⸱fal⸱o de Lehman Brothers*: ek⸱de 2004, la real⸱a⸱j labor⸱pag⸱o⸱j de la plej mal⸱alt⸱e salajr⸱at⸱a du⸱on⸱o de dung⸱it⸱o⸱j komenc⸱is stagn⸱i kaj tiu⸱j de la plej mal⸱supr⸱a tri⸱on⸱o mal⸱kresk⸱is - dum firma⸱o⸱j anonc⸱is rekord⸱a⸱j⸱n profit⸱o⸱j⸱n - pro la mal⸱fort⸱o de la labor⸱sindikat⸱o⸱j, tut⸱mond⸱iĝ⸱o kiu favor⸱as vet⸱kur⸱o⸱n por pag⸱i ĉiam pli mal⸱alt⸱a⸱j⸱n salajr⸱o⸱j⸱n, kaj tro mal⸱alt⸱a minimum⸱a salajr⸱o*.

*  Lehman Brothers est⸱is la kvar⸱a plej grand⸱a invest⸱o⸱bank⸱o en Usono. Ĝi deklar⸱is si⸱n bankrot⸱int⸱a en 2008.
*  6,31 brit⸱a⸱j pund⸱o⸱j (8,46 eŭr⸱o⸱j) por tiu⸱j kiu⸱j aĝ⸱as 21 jar⸱o⸱j⸱n aŭ pli.

Sam⸱temp⸱e, sekur⸱a⸱j labor⸱posten⸱o⸱j kun mez⸱nivel⸱a⸱j salajr⸱o⸱j mal⸱aper⸱is, kre⸱ant⸱e ekonomi⸱o⸱n kun la form⸱o de sabl⸱o⸱horloĝ⸱o: profesi⸱a⸱j labor⸱posten⸱o⸱j ĉe la pint⸱o kaj, mal⸱supr⸱e, vast⸱iĝ⸱ant⸱a serv⸱o⸱sektor⸱o kun mal⸱alt⸱a⸱j labor⸱pag⸱o⸱j kaj ne⸱sekur⸱a dung⸱it⸱ec⸱o. Ceter⸱e, la land⸱o sufer⸱as loĝ⸱ej⸱a⸱n kriz⸱o⸱n ĉar si⸱n⸱sekv⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j ne anstataŭ⸱ig⸱is social⸱a⸱j⸱n loĝ⸱dom⸱o⸱j⸱n for⸱vend⸱it⸱a⸱j⸱n ek⸱de la 1980aj jar⸱o⸱j tiel, ke milion⸱o⸱j plen⸱ig⸱as la atend⸱o⸱list⸱o⸱j⸱n.

Dum ĉi tiu⸱j soci⸱a⸱j kaj ekonomi⸱a⸱j plend⸱o⸱j est⸱is las⸱it⸱a⸱j pli⸱mal⸱bon⸱iĝ⸱i sen fort⸱a mal⸱dekstr⸱ul⸱ar⸱o por ili⸱n esprim⸱i, kontraŭ⸱en⸱migr⸱ad⸱a sent⸱o plen⸱ig⸱is la vaku⸱o⸱n. La klaĉ⸱gazet⸱o⸱j kaj politik⸱ist⸱o⸱j de la grand⸱a⸱j parti⸱o⸱j far⸱is el en⸱migr⸱int⸱o⸱j oportun⸱a⸱j⸱n pro⸱pek⸱a⸱j⸱n kapr⸱o⸱j⸱n por mal⸱kresk⸱ant⸱a⸱j salajr⸱o⸱j, la mank⸱o de sekur⸱a⸱j labor⸱posten⸱o⸱j kaj la loĝ⸱ej⸱a kriz⸱o. Lok⸱o⸱j kun pli alt⸱a⸱j indic⸱o⸱j de sen⸱labor⸱ec⸱o ĉe ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j efektiv⸱e hav⸱is pli mal⸱alt⸱a⸱j⸱n indic⸱o⸱j⸱n de en⸱migr⸱ad⸱o, sed en urb⸱et⸱o⸱j kaj urb⸱eg⸱o⸱j kie nur est⸱as mal⸱grand⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j de ne⸱blank⸱ul⸱o⸱j aŭ en⸱migr⸱int⸱o⸱j, oni kulp⸱ig⸱is fremd⸱ul⸱o⸱j⸱n pri mult⸱a⸱j perturb⸱o⸱j*.

*  (5) En urb⸱o⸱j kun mal⸱mult⸱a⸱j en⸱migr⸱int⸱o⸱j, la proporci⸱o de ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j kiu⸱j fin⸱is la lern⸱ej⸱o⸱n sed ne pov⸱is trov⸱i labor⸱posten⸱o⸱n est⸱as inter 12% kaj 18%, kompar⸱e kun la naci⸱a averaĝ⸱o de proksim⸱um⸱e 8%.

Est⸱as ĝust⸱e en komun⸱um⸱o⸱j kun la plej mal⸱alt⸱a⸱j nombr⸱o⸱j de en⸱migr⸱int⸱o⸱j ke ĉi tiu kontraŭ⸱re⸱ag⸱o oft⸱e manifest⸱iĝ⸱as. En la eŭrop⸱a elekt⸱ad⸱o de 2014, Ukip ricev⸱is mal⸱mult⸱a⸱j⸱n voĉ⸱don⸱o⸱j⸱n en Londono kaj Liver⸱po⸱ol, urb⸱eg⸱o⸱j kiu⸱j hav⸱as la sam⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n sed est⸱as mult⸱e pli miks⸱it⸱a⸱j: ĉiu⸱tag⸱a⸱j inter⸱ri⸱lat⸱o⸱j kun en⸱migr⸱int⸱o⸱j kaj kun divers⸱etn⸱a⸱j brit⸱o⸱j help⸱is pac⸱ig⸱i konflikt⸱o⸱j⸱n*.

*  En la eŭrop⸱a elekt⸱ad⸱o de maj⸱o 2014, Ukip ven⸱is kvar⸱a⸱vic⸱e kun nur 10,4% de la voĉ⸱don⸱o⸱j.
’Re⸱pren⸱u la reg⸱ad⸱o⸱n de ni⸱a land⸱o’

La demand⸱o⸱j pri la EU kaj en⸱migr⸱ad⸱o kun⸱fand⸱iĝ⸱is. Ukip argument⸱as ke, pro la mal⸱ferm⸱it⸱a⸱j land⸱lim⸱o⸱j de la EU, mal⸱alt⸱e salajr⸱at⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j inund⸱as Briti⸱o⸱n, precip⸱e el orient⸱a Eŭrop⸱o. Kampanj⸱a afiŝ⸱o de Ukip tekst⸱is: “26 milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j en Eŭrop⸱o serĉ⸱as labor⸱o⸱n. Kies labor⸱posten⸱o⸱j⸱n ili vol⸱as okup⸱i?” Gigant⸱a man⸱o indik⸱is la leg⸱ant⸱o⸱n, pet⸱ant⸱e ke oni “Re⸱pren⸱u la reg⸱ad⸱o⸱n de ni⸱a land⸱o”. Far⸱ag⸱e iam sugest⸱is ke london⸱an⸱o⸱j mal⸱trankvil⸱as pri tio, ke ruman⸱a⸱j famili⸱o⸱j ek⸱loĝ⸱os en la najbar⸱a dom⸱o.

Laŭ la ĝeneral⸱e akcept⸱it⸱a kred⸱o, parti⸱o⸱j kiel Ukip dev⸱us nepr⸱e ne sukces⸱i ĉar Briti⸱o hav⸱as balot⸱sistem⸱o⸱n de simpl⸱a pli⸱mult⸱o kiu eg⸱e mal⸱help⸱as ke mal⸱grand⸱a⸱j parti⸱o⸱j en⸱ir⸱u la parlament⸱o⸱n. Por gajn⸱i unu parlament⸱a⸱n deput⸱it⸱o⸱n, parti⸱o dev⸱as ricev⸱i la plej alt⸱a⸱n voĉ⸱don⸱ar⸱o⸱n en unu el 650 elekt⸱o⸱distrikt⸱o⸱j. Sed la sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j de Ukip ne est⸱as koncentr⸱it⸱a⸱j en unu⸱sol⸱a elekt⸱o⸱distrikt⸱o sed dis⸱e trov⸱iĝ⸱as tra la tut⸱a land⸱o. Pov⸱us est⸱i, ke Ukip gajn⸱us 20% de la en⸱tut⸱a⸱j voĉ⸱don⸱o⸱j en naci⸱a balot⸱ad⸱o sed la plej alt⸱a⸱n voĉ⸱don⸱ar⸱o⸱n en nur du distrikt⸱o⸱j kaj tial nur du parlament⸱a⸱j⸱n deput⸱it⸱o⸱j⸱n. Sed la naci⸱a balot⸱ad⸱o al⸱proksim⸱iĝ⸱as, kaj panik⸱o traf⸱as la konservativ⸱ul⸱o⸱j⸱n. Ili tim⸱as, ke Ukip for⸱mord⸱et⸱os ili⸱a⸱n sub⸱ten⸱ant⸱ar⸱o⸱n kaj tiel ebl⸱ig⸱os la venk⸱o⸱n de la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o kaj ĝi⸱a gvid⸱ant⸱o, Ed Miliband. Ĉirkaŭ 20% de la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j* kiu⸱j favor⸱is la Konservativ⸱ul⸱o⸱j⸱n en 2010, nun est⸱as dizert⸱int⸱a⸱j al Ukip. Kaj Ukip ankaŭ varb⸱is pli ol 10% de la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j de la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o. Oni rigard⸱as la politik⸱a⸱n elit⸱o⸱n kiel for de la real⸱a mond⸱o, profesi⸱ism⸱iĝ⸱int⸱a⸱n kaj mal⸱si⸱n⸱don⸱em⸱a⸱n, precip⸱e post la skandal⸱o en 2009 pri la vast⸱a mis⸱uz⸱o de ŝtat⸱mon⸱o por privat⸱a⸱j el⸱spez⸱o⸱j far⸱e de parlament⸱a⸱j deput⸱it⸱o⸱j.

*  Vid⸱u http://www.britishelectionstudy.com

Cel⸱ant⸱e rezist⸱i la ond⸱o⸱n de Ukip, politik⸱ist⸱o⸱j mult⸱foj⸱e prov⸱is invad⸱i ĝi⸱a⸱n teritori⸱o⸱n. En Januar⸱o 2013, David Cameron promes⸱is sub⸱met⸱i al referendum⸱o la demand⸱o⸱n pri la membr⸱iĝ⸱o de Briti⸱o en la EU se la Konservativ⸱ul⸱o⸱j gajn⸱os la elekt⸱ad⸱o⸱n de 2015. La reg⸱ist⸱ar⸱o send⸱is mesaĝ⸱o⸱j⸱n al etn⸱e miks⸱it⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j por instig⸱i al ne⸱leĝ⸱a⸱j en⸱migr⸱int⸱o⸱j “re⸱ven⸱i hejm⸱e⸱n” (kutim⸱e ras⸱ism⸱a fraz⸱o). Post tiam, la parti⸱o⸱j Labor⸱ist⸱a kaj Konservativ⸱a konkur⸱is el⸱pens⸱i nov⸱a⸱j aranĝ⸱o⸱j⸱n por kontraŭ⸱batal⸱i en⸱migr⸱ad⸱o⸱n, inter ili lim⸱ig⸱o de social⸱a⸱j subvenci⸱o⸱j por nov⸱migr⸱int⸱o⸱j.

Ĉi tia imit⸱em⸱ism⸱o nur favor⸱as Ukip-on, help⸱ant⸱e ten⸱i la politik⸱a⸱n de⸱bat⸱o⸱n sur teren⸱o komfort⸱a por ĝi. Oni ĝeneral⸱e prognoz⸱is ke la sub⸱ten⸱o por Ukip sub⸱fal⸱os post la eŭrop⸱a elekt⸱ad⸱o, sed opini⸱sond⸱o⸱j nun kalkul⸱as ĝi⸱n je inter 12% kaj 20%. La Konservativ⸱a deput⸱it⸱o Douglas Carswell ŝok⸱is si⸱a⸱j⸱n koleg⸱o⸱j⸱n kiam li dizert⸱is al Ukip en aŭgust⸱o 2014 kaj tiel sekv⸱ig⸱is krom⸱balot⸱o⸱n kiu⸱n li gajn⸱is per pli⸱mult⸱o de 12 404 voĉ⸱don⸱o⸱j pli ol si⸱a plej proksim⸱a rival⸱o. Kaj je la 27a de septembr⸱o, du⸱a konservativ⸱a deput⸱it⸱o, Mark Reckless, anonc⸱is ke ankaŭ li al⸱iĝ⸱os al Ukip.

En Skot⸱land⸱o, Ukip al⸱log⸱as mal⸱pli da sub⸱ten⸱o. Frustr⸱iĝ⸱o pri soci⸱a⸱j kaj ekonomi⸱a⸱j sen⸱sekur⸱ec⸱o⸱j stimul⸱is sub⸱ten⸱o⸱n por la sen⸱de⸱pend⸱ist⸱a mov⸱ad⸱o kiu gajn⸱is 44,7% de la voĉ⸱don⸱o⸱j en la referendum⸱o de la 18a de septembr⸱o 2014.

Sed la lev⸱iĝ⸱o de Ukip ankaŭ rivel⸱is la mal⸱fort⸱ec⸱o⸱n de la mal⸱dekstr⸱ul⸱ar⸱o. En Angli⸱o, la Labor⸱ist⸱a Parti⸱o, gvid⸱at⸱a de Ed Miliband, ne est⸱as pov⸱int⸱a propon⸱i koher⸱a⸱n alternativ⸱o⸱n por la rigor⸱a⸱j el⸱spez⸱redukt⸱o⸱j de la Konservativ⸱ul⸱o⸱j, nek inspir⸱i la labor⸱klas⸱o⸱n kiu konsist⸱ig⸱as ĝi⸱a⸱n tradici⸱a⸱n baz⸱o⸱n. Neni⸱u ali⸱a mal⸱dekstr⸱ism⸱a parti⸱o sukces⸱is ating⸱i pli ol mal⸱grand⸱a⸱n avanc⸱o⸱n aŭ dis⸱volv⸱i progres⸱em⸱a⸱n gvid⸱ant⸱ec⸱o⸱n por la dis⸱rev⸱iĝ⸱int⸱o⸱j. Dum brit⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j spert⸱as la plej long⸱a⸱n mal⸱kresk⸱o⸱n de viv⸱nivel⸱o⸱j de post la 1870aj jar⸱o⸱j, ne mal⸱aper⸱os la soci⸱a⸱j kaj ekonomi⸱a⸱j sen⸱sekur⸱ec⸱o⸱j per kiu⸱j Ukip prosper⸱as malgraŭ tio, ke ĝi rekomend⸱as politik⸱o⸱j⸱n kiu⸱j ŝovel⸱os pli da riĉ⸱aĵ⸱o⸱j en la bank⸱o⸱kont⸱o⸱j⸱n de la plej riĉ⸱a⸱j brit⸱o⸱j.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Ĉu la grek⸱a mal⸱dekstr⸱o pov⸱as ŝanĝ⸱i Eŭrop⸱o⸱n?

De Parizo ĝis Ateno, elekt⸱i si⸱a⸱j⸱n batal⸱o⸱j⸱n

En Grek⸱uj⸱o kaj en Hispan⸱uj⸱o, la progres⸱o de mal⸱dekstr⸱o kontraŭ⸱star⸱ant⸱a la mal⸱abund⸱o-politik⸱o⸱j⸱n kuraĝ⸱ig⸱as la sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j⸱n de direkt⸱o⸱ŝanĝ⸱o en la Eŭrop⸱a Uni⸱o. Pli kaj pli formal⸱a, la demokrati⸱a de⸱bat⸱o mult⸱o⸱n gajn⸱us el tio. La kultur⸱a kaj religi⸱a al⸱front⸱iĝ⸱o, la “kolizi⸱o de kultur⸱o⸱j”, kiu⸱n la aŭtor⸱o⸱j de la parizaj atenc⸱o⸱j cel⸱is ek⸱est⸱ig⸱i, tiom mult⸱e retro⸱ir⸱us.

Aŭgust⸱o 1914: la sankt⸱a uni⸱o. En Franc⸱uj⸱o sam⸱e kiel en German⸱uj⸱o la labor⸱ist⸱a mov⸱ad⸱o ŝancel⸱iĝ⸱as; la gvid⸱ant⸱o⸱j de la politik⸱a kaj sindikat⸱a mal⸱dekstr⸱o al⸱iĝ⸱as al la “naci⸱a defend⸱o”; la progres⸱em⸱a⸱j batal⸱o⸱j est⸱as met⸱it⸱a⸱j en la du⸱a⸱n vic⸱o⸱n. Mal⸱facil⸱as far⸱i ali⸱e, dum ek⸱de la unu⸱a⸱j tag⸱o⸱j de la sang⸱a⸱j batal⸱o⸱j la mort⸱int⸱o⸱j nombr⸱iĝ⸱as dek⸱mil⸱op⸱e. Kiu aŭskult⸱int⸱us parol⸱ad⸱o⸱n pri pac⸱o en la bru⸱o de arm⸱il⸱o⸱j kaj de naci⸱ism⸱a⸱j ekzalt⸱o⸱j? En juni⸱o, en juli⸱o, ebl⸱e ankoraŭ ebl⸱is efik⸱e kontraŭ⸱ag⸱i.

Jar⸱cent⸱o⸱n post⸱e, la “kolizi⸱o de la kultur⸱o⸱j” est⸱as ankoraŭ nur unu hipotez⸱o inter ali⸱a⸱j. La batal⸱o, kiu pov⸱us okaz⸱i en Eŭrop⸱o, en Grek⸱uj⸱o kaj post⸱e en Hispan⸱uj⸱o, ebl⸱e pov⸱os mal⸱ebl⸱ig⸱i ĝi⸱n. Sed la atenc⸱o⸱j de ĝihad⸱ist⸱o⸱j favor⸱as la scen⸱ar⸱o⸱n de katastrof⸱o; strategi⸱o de “milit⸱o kontraŭ la teror⸱ism⸱o” kaj de lim⸱ig⸱o de la publik⸱a⸱j liber⸱ec⸱o⸱j, ankaŭ. Ili pov⸱as neni⸱ig⸱i ĉiu⸱j⸱n batal⸱o⸱j⸱n far⸱end⸱a⸱j⸱n kaj akr⸱ig⸱i ĉiu⸱j⸱n kriz⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n oni dev⸱as solv⸱i. Jen la minac⸱o. Respond⸱i al ĝi est⸱as la defi⸱o de la ven⸱ont⸱a⸱j monat⸱o⸱j.

Ĉu desegn⸱ist⸱o rajt⸱as karikatur⸱i Mahometon? Ĉu islam⸱an⸱in⸱o rajt⸱as port⸱i la burk⸱o⸱n*? Kaj ĉu la franc⸱a⸱j jud⸱o⸱j pli mult⸱nombr⸱e el⸱migr⸱os al Israelo? Bon⸱ven⸱o⸱n en 2015 ... Franc⸱uj⸱o barakt⸱as en soci⸱a kaj ekonomi⸱a kriz⸱o, kiu⸱n la ekonomi⸱a⸱j decid⸱o⸱j de ĝi⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j kaj de la Eŭrop⸱a Uni⸱o pli⸱grav⸱ig⸱is. Tamen, la religi⸱a⸱j tem⸱o⸱j re⸱aper⸱as regul⸱e. De pli ol du⸱dek jar⸱o⸱j, la tem⸱o⸱j de “islam⸱o de la antaŭ⸱urb⸱o⸱j”, de “kultur⸱a⸱j mal⸱sekur⸱ec⸱o⸱j”, de “komun⸱um⸱ism⸱o” okup⸱as la komunik⸱il⸱o⸱j⸱n kiel part⸱o⸱n de la publik⸱a opini⸱o. Demagog⸱o⸱j nutr⸱as si⸱n per ili kaj atend⸱as ĉi⸱a⸱n okaz⸱o⸱n por grat⸱i la vund⸱o⸱j⸱n, kio ebl⸱ig⸱as al ili reg⸱i la scen⸱ej⸱o⸱n. Tiom long⸱e, kiom ili sukces⸱as tio⸱n, neni⸱a baz⸱a problem⸱o est⸱os serioz⸱e diskut⸱at⸱a, kvankam preskaŭ ĉio ali⸱a de⸱pend⸱as de ĝi⸱a solv⸱ad⸱o.*

*  Burk⸱o est⸱as vir⸱in⸱a mantel⸱o, kiu kovr⸱as la tut⸱a⸱n korp⸱o⸱n, do ankaŭ la kap⸱o⸱n, kaj kiu hav⸱as antaŭ la okul⸱o⸱j rekt⸱angul⸱a⸱n du⸱on⸱e tra⸱vid⸱ebl⸱a⸱n vual⸱o⸱n, fiks⸱it⸱a⸱n supr⸱e kaj lev⸱ebl⸱a⸱n, se la port⸱ant⸱o dezir⸱as mal⸱kovr⸱i part⸱o⸱n de si⸱a vizaĝ⸱o. Ĝi est⸱as port⸱at⸱a en cert⸱a⸱j islam⸱a⸱j land⸱o⸱j, kaj en kelk⸱a⸱j sever⸱e preskrib⸱at⸱a por vir⸱in⸱o⸱j en publik⸱o. En Ĉin⸱uj⸱o la urb⸱estr⸱ar⸱o de Urumĉi, la plej grand⸱a islam⸱a ĉin⸱a urb⸱o, ĵus en januar⸱o 2015 decid⸱is mal⸱permes⸱o⸱n de tiu vest⸱aĵ⸱o en publik⸱o.-vl
*  VdBurqa-bla-bla”, Le Monde diplomatique, april⸱o 2010.

La murd⸱o de dek du hom⸱o⸱j, plej⸱mult⸱e ĵurnal⸱ist⸱o⸱j kaj desegn⸱ist⸱o⸱j, la 7-an de januar⸱o 2015 en la sid⸱ej⸱o de la monat⸱gazet⸱o Charlie Hebdo kaj post⸱e de kvar pli⸱a⸱j, ĉiu⸱j jud⸱o⸱j, en koŝer⸱a magazen⸱o, vek⸱is horor⸱o⸱n. Kvankam ĉiu⸱j ĉi impres⸱a⸱j krim⸱o⸱j est⸱is far⸱it⸱a⸱j kun montr⸱it⸱a motiv⸱o de islam⸱o, ili ĝis nun ne est⸱ig⸱is la cikl⸱o⸱n de mal⸱am⸱o kaj de reprezali⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ili⸱a⸱j inspir⸱int⸱o⸱j esper⸱is. La murd⸱ist⸱o⸱j sukces⸱is: moske⸱o⸱j est⸱is atak⸱it⸱a⸱j; sinagog⸱o⸱j gard⸱at⸱a⸱j de la polic⸱o; jun⸱a⸱j islam⸱an⸱o⸱j radikal⸱iĝ⸱int⸱a⸱j, kelk⸱foj⸱e ĵus konvert⸱it⸱a⸱j al islam⸱o, oft⸱e nur mal⸱klar⸱e instru⸱it⸱a⸱j pri la regul⸱o⸱j de si⸱a kred⸱o, ĉiu⸱kaz⸱e ne reprezent⸱a⸱j por si⸱a⸱j sam⸱religi⸱an⸱o⸱j est⸱as tent⸱at⸱a⸱j de ĝihad⸱ism⸱o, de nihilism⸱o, de arm⸱it⸱a batal⸱o. Sed la murd⸱ist⸱o⸱j ankaŭ mal⸱sukces⸱is: ili garanti⸱is etern⸱a⸱n viv⸱o⸱n al la monat⸱gazet⸱o, kiu⸱n ili intenc⸱is neni⸱ig⸱i. Tamen ni vet⸱u, ke en ili⸱a mens⸱o tiu batal⸱o est⸱is du⸱a⸱rang⸱a. La rezult⸱o de la ali⸱a⸱j batal⸱o⸱j de⸱pend⸱os de la elast⸱ec⸱o de la franc⸱a soci⸱o kaj de la re⸱nask⸱iĝ⸱o en Eŭrop⸱o de kolektiv⸱a esper⸱o.

Sed ni est⸱u modest⸱a⸱j. Ni⸱a⸱j grand⸱a⸱j ŝlos⸱il⸱o⸱j ne mal⸱ferm⸱as ĉiu⸱j⸱n pord⸱o⸱j⸱n. Ni ne ĉiam kapabl⸱as analiz⸱i la event⸱o⸱n tuj. Ni ankaŭ ne dev⸱as respond⸱i al sen⸱ĉes⸱a⸱j prem⸱o⸱j de la koment⸱o-maŝin⸱o. Halt⸱i, pri⸱pens⸱i, tio signif⸱as risk⸱i kompren⸱i, surpriz⸱i kaj est⸱i surpriz⸱at⸱a. Nu, la event⸱o ni⸱n surpriz⸱is. La re⸱ag⸱o, kiu⸱n ĝi kaŭz⸱is, ankaŭ. Ĝis nun, Franc⸱uj⸱o el⸱ten⸱is la bat⸱o⸱n, kiel Hispan⸱uj⸱o post la atenc⸱o⸱j de Madrido en mart⸱o 2004, kiel Brit⸱uj⸱o post tiu⸱j de Londono en la post⸱a jar⸱o. Per amas⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j, kviet⸱e, sen tro ced⸱i al la milit⸱ism⸱a retor⸱ik⸱o de ĝi⸱a ĉef⸱ministr⸱o Manuel Valls. Ankaŭ sen ir⸱i la voj⸱o⸱n de demokrati⸱a mal⸱progres⸱o, kiu⸱n spert⸱is Usono post la atenc⸱o⸱j de la 11-a de septembr⸱o 2001 kvankam est⸱as sam⸱e stult⸱a kiel danĝer⸱a kondamn⸱i adolesk⸱ant⸱o⸱j⸱n je mal⸱liber⸱ej⸱o nur pro provok⸱a⸱j vort⸱o⸱j.

Tamen neni⸱u pov⸱as imag⸱i la eventual⸱a⸱j⸱n sekv⸱o⸱j⸱n de sam⸱tip⸱a de⸱nov⸱a bat⸱o, des pli se okaz⸱os plur⸱a⸱j. Ĉu ili sukces⸱us star⸱ig⸱i front⸱lini⸱o⸱n inter tiu⸱j part⸱o⸱j de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, kiu⸱j politik⸱e determin⸱us si⸱n laŭ si⸱a de⸱ven⸱o, si⸱a kultur⸱o, si⸱a religi⸱o? Tio⸱n dezir⸱as la ĝihad⸱ist⸱o⸱j kaj la ekstrem⸱dekstr⸱ul⸱o⸱j, inkluziv⸱e la israelaj, jen la grand⸱eg⸱a danĝer⸱o de la “kolizi⸱o de la kultur⸱o⸱j”. Por for⸱ig⸱i tiu⸱n perspektiv⸱o⸱n, neces⸱as ne imag⸱i soci⸱o⸱n mirakl⸱e kviet⸱iĝ⸱int⸱a⸱n kiel ĝi pov⸱us est⸱i kviet⸱iĝ⸱int⸱a kun si⸱a⸱j get⸱o⸱j, si⸱a⸱j teritori⸱a⸱j disput⸱o⸱j, si⸱a⸱j social⸱a⸱j per⸱fort⸱o⸱j? , sed elekt⸱i tiu⸱j⸱n batal⸱o⸱j⸱n, per kiu⸱j ebl⸱as plej bon⸱e kurac⸱i la mal⸱san⸱o⸱j⸱n kiu⸱j prem⸱as ĝi⸱n. Por tio neces⸱as urĝ⸱e nov⸱a eŭrop⸱a politik⸱o. En Grek⸱uj⸱o, en Hispan⸱uj⸱o, la batal⸱o komenc⸱iĝ⸱as ...

Eŭrop⸱o ja ekzist⸱as! La grek⸱a ĉef⸱ministr⸱o Anton⸱is Samaras ne long⸱e atend⸱is por uz⸱i kun ekster⸱ordinar⸱a delikat⸱ec⸱o la kolektiv⸱a⸱n murd⸱o⸱n en la sid⸱ej⸱o de Charlie Hebdo: “Hodiaŭ okaz⸱is en Parizo masakr⸱o. Kaj ĉi tie, iu⸱j sub⸱ten⸱as ankoraŭ pli la kontraŭ⸱leĝ⸱a⸱n en⸱migr⸱ad⸱o⸱n kaj promes⸱as la ŝtat⸱an⸱ig⸱o⸱n.”

Tag⸱o⸱n post⸱e en Ateno, s-ro Nikos Fil⸱is, direktor⸱o de Avgi, ĵurnal⸱o, kies ĉef⸱a akci⸱ul⸱o est⸱as Sirizo, la koalici⸱o de la radikal⸱a mal⸱dekstr⸱o,* tir⸱as antaŭ ni tut⸱e mal⸱sam⸱a⸱n instru⸱o⸱n el la krim⸱o far⸱it⸱a de du franc⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j: “La atenc⸱o pov⸱us orient⸱i la eŭrop⸱a⸱n est⸱ont⸱ec⸱o⸱n. Ĉu al Le Pen kaj la ekstrem⸱dekstr⸱o, ĉu al pli raci⸱a al⸱ir⸱o al la problem⸱o, do pli mal⸱dekstr⸱a. Ĉar la tem⸱o de sekur⸱ec⸱o ne solv⸱ebl⸱as nur per la polic⸱o.” Por la elekt⸱o⸱kampanj⸱o⸱j, tia analiz⸱o apenaŭ serv⸱as, nek en Grek⸱uj⸱o nek en la ceter⸱a⸱j eŭrop⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j. S-ro Vassilis Mulopuilos sci⸱as tio⸱n, kaj tamen tiu konsil⸱ist⸱o pri komunik⸱ad⸱o de s-ro Aleksis Cipr⸱as tut⸱e ne zorg⸱as pri tio: “Se Sirizo est⸱int⸱us mal⸱pli decid⸱a pri la demand⸱o de en⸱migr⸱ad⸱o, ni jam ricev⸱int⸱us 50 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la voĉ⸱o⸱j. Sed tiu decid⸱o est⸱as unu el la sol⸱a⸱j punkt⸱o⸱j al kiu⸱j ni ĉiu⸱j konsent⸱is!”

*  Avgi, kiu aper⸱ig⸱as ĉiu⸱monat⸱e la grek⸱a⸱n el⸱don⸱o⸱n de Le Monde diplomatique, aper⸱is la 8-an de januar⸱o kun la titol⸱paĝ⸱a slogan⸱o “Mi est⸱as Charlie”. La atenc⸱o kontraŭ la satir⸱a semajn⸱ul⸱o est⸱is en Grek⸱uj⸱o larĝ⸱e koment⸱it⸱a, precip⸱e de la mal⸱dekstr⸱o, kiu⸱n ĝi⸱a histori⸱a spert⸱o (milit⸱ist⸱a diktator⸱ec⸱o inter 1967 kaj 1974) ig⸱as tre sen⸱tem⸱a pri la esprim⸱liber⸱ec⸱o.

De jar⸱o⸱j la ekonomi⸱a⸱j politik⸱o⸱j real⸱ig⸱it⸱a⸱j en Eŭrop⸱o fiask⸱as, en Grek⸱uj⸱o kaj en Hispan⸱uj⸱o pli kruel⸱e ol ali⸱lok⸱e. Sed dum en la ali⸱a⸱j land⸱o⸱j de la Eŭrop⸱a Uni⸱o la reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j parti⸱o⸱j ŝajn⸱as rezignaci⸱e akcept⸱i la supr⸱e⸱n⸱ir⸱o⸱n de la ekstrem⸱dekstr⸱o kaj eĉ kalkul⸱i, ke ĝi cert⸱ig⸱os ili⸱a⸱n rest⸱ad⸱o⸱n en la potenc⸱o per tio, ke ĝi ebl⸱ig⸱as al ili kun⸱ig⸱i la voĉ⸱o⸱j⸱n kontraŭ ĝi, Sirizo en Grek⸱uj⸱o sam⸱e kiel Podemos [Ni pov⸱as] en Hispan⸱uj⸱o mal⸱ferm⸱is ali⸱a⸱n perspektiv⸱o⸱n.* Neni⸱u mal⸱dekstr⸱e en Eŭrop⸱o progres⸱is sam⸱e rapid⸱e kiel ili. Ne aŭ preskaŭ ne ekzist⸱ant⸱a⸱j antaŭ kvin jar⸱o⸱j, ĉe la komenc⸱o de la financ⸱a kriz⸱o, ili post⸱e ating⸱is du grand⸱a⸱j⸱n sukces⸱o⸱j⸱n. Unu⸱flank⸱e ili aper⸱as nun kiel kred⸱ind⸱a⸱j kandidat⸱o⸱j por la potenc⸱o. Ali⸱flank⸱e ili est⸱as ebl⸱e jam ŝov⸱ant⸱a⸱j la social⸱ist⸱a⸱j⸱n parti⸱o⸱j⸱n de si⸱a land⸱o, kun⸱respond⸱ec⸱a⸱j⸱n pri la ĝeneral⸱a dis⸱venk⸱iĝ⸱o, al la rol⸱o de du⸱a⸱rang⸱a fort⸱o. Sam⸱e kiel en la last⸱a jar⸱cent⸱o la brit⸱a labor⸱parti⸱o anstataŭ⸱is la Liberal⸱a⸱n Parti⸱o⸱n, kaj la franc⸱a Social⸱ist⸱a Parti⸱o la Radikal⸱a⸱n Parti⸱o⸱n. Tiu ŝanĝ⸱o en ambaŭ kaz⸱o⸱j post⸱e montr⸱iĝ⸱is definitiv⸱a.

*  Vd Renaud Lambert, “Podemos, la parti⸱o kiu sku⸱as Hispanion”, Le Monde diplomatique en Esperant⸱o, januar⸱o 2015.
Spark⸱o kiu flam⸱ig⸱as la tut⸱a⸱n eben⸱aĵ⸱o⸱n?

Post la met⸱it⸱a defi⸱o, kaj part⸱e jam ating⸱it⸱a — la de⸱klas⸱ad⸱o de la social⸱demokrat⸱a⸱j parti⸱o⸱j —, kia⸱j ŝanc⸱o⸱j ekzist⸱as por tio, ke la venk⸱o de ali⸱a mal⸱dekstr⸱o, en Grek⸱uj⸱o aŭ en Hispan⸱uj⸱o, pov⸱as konduk⸱i al ĝeneral⸱a re⸱orient⸱ad⸱o de la eŭrop⸱a⸱j politik⸱o⸱j? El la vid⸱punkt⸱o de Ateno, la obstakl⸱o⸱j est⸱as grand⸱eg⸱a⸱j. En si⸱a land⸱o, Sirizo est⸱as sol⸱a kontraŭ ĉiu⸱j; en Eŭrop⸱o, neni⸱u reg⸱ist⸱ar⸱o sub⸱ten⸱os ĝi⸱n. La grek⸱a defi⸱o est⸱os do mult⸱e pli grav⸱a ol tiu, antaŭ kiu Franc⸱uj⸱o star⸱is en la jar⸱o 2012. Tiam, s-ro François Hollande, ĵus elekt⸱it⸱a, pov⸱is valor⸱ig⸱i sam⸱temp⸱e la mandat⸱o⸱n de la franc⸱a⸱j elekt⸱int⸱o⸱j kaj la 19,3 el⸱cent⸱o⸱j⸱n da eŭrop⸱a mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o de si⸱a land⸱o (2,3 el⸱cent⸱o⸱j en la kaz⸱o de Grek⸱uj⸱o, 12,1 el⸱cent⸱o⸱j en tiu de Hispan⸱uj⸱o)* por “re⸱inter⸱trakt⸱i”, kiel li est⸱is promes⸱int⸱a, la eŭrop⸱a⸱n stabil⸱ec-trakt⸱at⸱o⸱n. Tamen, ni ja sci⸱as, kio el tio far⸱iĝ⸱is.

*  Nombr⸱o⸱j de la jar⸱o 2013.

Ĉe Sirizo oni analiz⸱as la situaci⸱o⸱n optimism⸱e, kun la esper⸱o ke, jam en tiu ĉi jar⸱o, la ven⸱o de mal⸱dekstr⸱a parti⸱o en Grek⸱uj⸱o aŭ en Hispan⸱uj⸱o pov⸱us far⸱iĝ⸱i la proverb⸱a spark⸱o kiu flam⸱ig⸱as la tut⸱a⸱n eben⸱aĵ⸱o⸱n. “La eŭrop⸱a publik⸱a opini⸱o est⸱as al ni pli favor⸱a, taks⸱as s-ro Fil⸱is. Kaj la eŭrop⸱a⸱j elit⸱o⸱j konstat⸱as ankaŭ la sak⸱strat⸱o⸱n de la ĝis nun sekv⸱at⸱a⸱j strategi⸱o⸱j. En ili⸱a propr⸱a interes⸱o ili do pens⸱as pri ali⸱a⸱j politik⸱o⸱j, ĉar ili vid⸱as, ke la eŭr⸱o⸱zon⸱o, tia kia ĝi est⸱as konstru⸱it⸱a, mal⸱ebl⸱ig⸱as al Eŭrop⸱o lud⸱i mond⸱a⸱n rol⸱o⸱n.”

Unu hirund⸱o oft⸱e anonc⸱as la printemp⸱o⸱n, kiu tro long⸱e sufer⸱is la vintr⸱o⸱n. Ĉu pro tio la ĉef⸱stab⸱o de Sirizo percept⸱as promes⸱a⸱n diverĝ⸱o⸱n inter la german⸱a ĉef⸱ministr⸱in⸱o kaj s-ro Mario Draghi, la prezid⸱ant⸱o de la Eŭrop⸱a Centr⸱a Bank⸱o (ECB)? La aĉet⸱o de suveren⸱a⸱j ŝuld⸱o⸱j, kiu⸱n li ĵus decid⸱is, (“kvant⸱a mild⸱ig⸱o”) ceter⸱e montr⸱as, laŭ Sirizo, ke li fin⸱e kompren⸱is ke la mal⸱abund⸱o konduk⸱as en sak⸱strat⸱o⸱n.

En Ateno, tiu evident⸱o est⸱as okul⸱frap⸱a. Sed la kruel⸱ec⸱o de politik⸱o, kies social⸱a⸱j kaj san⸱problem⸱a⸱j sekv⸱o⸱j inklud⸱is ankaŭ la mank⸱o⸱n de vintr⸱a hejt⸱ad⸱o, la progres⸱o⸱n de infekt⸱a⸱j mal⸱san⸱o⸱j aŭ la kresk⸱eg⸱o⸱n de la nombr⸱o da mem⸱mort⸱ig⸱o⸱j, ne est⸱as ĉiam faktor⸱o kapabl⸱a ŝanĝ⸱i la direkt⸱o⸱n.* Ĉiu⸱kaz⸱e ne por ĝi⸱a⸱j arĥitekt⸱o⸱j, bon⸱e pag⸱at⸱a⸱j por hav⸱i solid⸱a⸱j⸱n nerv⸱o⸱j⸱n. Ve! la makro⸱ekonomi⸱a⸱j indik⸱il⸱o⸱j est⸱as apenaŭ pli lum⸱a⸱j. Post kvin jar⸱o⸱j da “ŝok⸱terapi⸱o”, Grek⸱uj⸱o hav⸱as tri⸱obl⸱e pli da sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j ol antaŭ⸱e (25,7 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la aktiv⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o); ĝi⸱a kresk⸱o est⸱as tre et⸱a (0,6 el⸱cent⸱o en 2014) post akumul⸱it⸱a perd⸱o de 26 el⸱cent⸱o⸱j inter 2009 kaj 2013; fin⸱e, kaj pli grav⸱e ol ĉio por program⸱o, kiu hav⸱is la prioritat⸱a⸱n cel⸱o⸱n mal⸱alt⸱ig⸱i ŝuld⸱o⸱n, kiu tiam est⸱is je 113 el⸱cent⸱o⸱j de la MEP, tiu est⸱as nun je 174 el⸱cent⸱o⸱j ... Tio est⸱is antaŭ⸱vid⸱ebl⸱a, ĉar ĝi⸱a nivel⸱o kalkul⸱iĝ⸱as proporci⸱e al naci⸱a riĉ⸱aĵ⸱o, kiu si⸱a⸱vic⸱e kolaps⸱is. Oni pov⸱as do kompren⸱i, kial s-ro Marian⸱o Rajoy, kies rezult⸱o⸱j en Hispan⸱uj⸱o est⸱as preskaŭ sam⸱e mir⸱ig⸱a⸱j, vojaĝ⸱is al Ateno por sub⸱ten⸱i s-ro⸱n Samaras: “La land⸱o⸱j bezon⸱as stabil⸱ec⸱o⸱n, predik⸱is li, ne zigzag⸱o⸱n nek mal⸱cert⸱ec⸱o⸱j⸱n.” Jen kio est⸱as efektiv⸱e bril⸱a kaj saĝ⸱a.

*  Vd Sanjay Bas⸱u kaj David Stuckler, “Quand l’austérité tue” [“Kiam la mal⸱abund⸱o mort⸱ig⸱as”], Le Monde diplomatique , oktobr⸱o 2014, kaj Noëlle Burg⸱i, Les Grecs sous le scalpel”, Le Monde diplomatique, decembr⸱o 2011.

Sed, traduk⸱it⸱a en kur⸱ant⸱a⸱n grek⸱a⸱n, “mal⸱cert⸱ec⸱o⸱j” far⸱iĝ⸱us preskaŭ sinonim⸱o de esper⸱o. Ĉar daŭr⸱ig⸱i la politik⸱o⸱n de s-ro Samaras signif⸱us sam⸱temp⸱e pli da impost⸱a mal⸱alt⸱ig⸱o por la mez⸱a⸱j kaj super⸱a⸱j en⸱spez⸱o⸱j kaj por la entrepren⸱o⸱j, pli da privat⸱ig⸱o⸱j, pli da “re⸱form⸱o⸱j” de la labor⸱merkat⸱o. Sen forges⸱i pli da buĝet⸱a⸱j plus⸱o⸱j por re⸱pag⸱i la ŝuld⸱o⸱n, eĉ kiam tio bezon⸱as ĉiu⸱kamp⸱e amput⸱ad⸱o⸱j⸱n de publik⸱a⸱j kredit⸱o⸱j.

S-ro Yiannis Mili⸱os, universitat⸱an⸱o kaj respond⸱ec⸱ul⸱o pri la ekonomi⸱a sektor⸱o de Sirizo, kred⸱as ke s-ro Samaras (sub⸱ten⸱at⸱a de la social⸱ist⸱o⸱j) cel⸱as buĝet⸱a⸱j⸱n plus⸱o⸱j⸱n pli ol 3 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la MEP jar⸱e dum ne⸱determin⸱it⸱a daŭr⸱o (3,5 el⸱cent⸱o⸱j en 2015, 4,5 el⸱cent⸱o⸱j en 2017, 4,2 el⸱cent⸱o⸱j post⸱e). “Tio est⸱as tut⸱e mal⸱raci⸱a, taks⸱as li, escept⸱e se li decid⸱is etern⸱a⸱n politik⸱o⸱n de mal⸱abund⸱o.” La ver⸱o dev⸱ig⸱as dir⸱i, ke s-ro Samaras ne decid⸱as mult⸱o⸱n: li aplik⸱as la preciz⸱ig⸱o⸱j⸱n de la inter⸱konsent⸱o, kiu⸱n la “tri⸱obl⸱o” (Inter⸱naci⸱a Mon-Fondus⸱o [IMF], Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj Eŭrop⸱a Centr⸱a Bank⸱o [ECB]) trud⸱is al li⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o.

Kio⸱n Sirizo plan⸱as por el⸱ir⸱i el tio? Unu⸱e program⸱o⸱n “destin⸱it⸱a⸱n al⸱front⸱i la human⸱ec⸱a⸱n kriz⸱o⸱n”, kiu re⸱e tuŝ⸱us la el⸱spez⸱o⸱j⸱n kaj la intern⸱a⸱j⸱n prioritat⸱o⸱j⸱n de sen⸱ŝanĝ⸱a ĉiom⸱a buĝet⸱o. Tre preciz⸱e kalkul⸱it⸱a, sen⸱pag⸱ec⸱o de elektr⸱o, de publik⸱a transport⸱o, de urĝ⸱a nutr⸱aĵ⸱o por la plej mal⸱riĉ⸱a⸱j hom⸱o⸱j, vakcin⸱o⸱j por la infan⸱o⸱j kaj la sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j est⸱us financ⸱at⸱a per pli aktiv⸱a batal⸱o kontraŭ korupt⸱o kaj fraŭd⸱o. La konservativ⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o mem konced⸱as, ke tiu⸱j for⸱ten⸱as almenaŭ 10 miliard⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j de la buĝet⸱o jar⸱e.

“La publik⸱a⸱j labor⸱o⸱j kost⸱as kvar- ĝis kvin-obl⸱e pli ol ali⸱lok⸱e en Eŭrop⸱o”, rimark⸱ig⸱as ekzempl⸱e s-ro Fil⸱is, kaj ne nur ĉar Grek⸱uj⸱o hav⸱as mult⸱eg⸱e da insul⸱o⸱j kaj dispon⸱as pri pli mont⸱ar⸱a surfac⸱o ol Belg⸱uj⸱o. S-ro Mili⸱os si⸱a⸱vic⸱e emfaz⸱as, ke “kvin⸱dek mil grek⸱o⸱j trans⸱kont⸱ig⸱is ekster⸱land⸱e⸱n po pli ol 100.000 eŭr⸱o⸱j, dum la deklar⸱it⸱a en⸱spez⸱o de du⸱dek kvar mil el ili ne kongru⸱is kun tiom alt⸱a sum⸱o. Tamen, de du jar⸱o⸱j, nur kvar⸱cent sep el tiu⸱j fraŭd⸱ul⸱o⸱j, nom⸱it⸱a⸱j de la IMF al la grek⸱a⸱j instanc⸱o⸱j, est⸱is kontrol⸱it⸱a⸱j de la ŝtat⸱o”.

La urĝ⸱a human⸱ec⸱a program⸱o de Sirizo, je sum⸱o taks⸱at⸱a je 1.882 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j, est⸱as akompan⸱at⸱a de social⸱a⸱j dispon⸱o⸱j por re⸱lanĉ⸱i la ekonomi⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n: kre⸱ad⸱o de tri⸱cent mil publik⸱a⸱j dung⸱o⸱j en form⸱o de re⸱nov⸱ig⸱ebl⸱a⸱j jar⸱kontrakt⸱o⸱j, re⸱alt⸱ig⸱o de la minimum⸱a salajr⸱o je la nivel⸱o de 2011 (751 eŭr⸱o⸱j, kontraŭ 580 eŭr⸱o⸱j aktual⸱e), alt⸱ig⸱o, sed mal⸱pli ampleks⸱e (8,3 el⸱cent⸱o⸱j), de la mal⸱alt⸱a⸱j pensi⸱o⸱j. La tut⸱aĵ⸱o de tiu⸱j dispon⸱o⸱j, kiu inklud⸱as ankaŭ impost⸱a⸱j⸱n mal⸱alt⸱ig⸱o⸱j⸱n kaj rezign⸱o⸱j⸱n pri re⸱pag⸱o de ŝuld⸱o⸱j de la tro en⸱ŝuld⸱iĝ⸱int⸱a⸱j mastr⸱um⸱o⸱j kaj entrepren⸱o⸱j, est⸱as detal⸱e fiks⸱it⸱a en la “Salonik⸱a program⸱o”.* Ties kost⸱o ankaŭ: 11,382 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j, financ⸱ot⸱a⸱j per tiom da nov⸱a⸱j en⸱spez⸱o⸱j.

*  De tiu ekzist⸱as versi⸱o en la angl⸱a: http://left.gr/news/syriza-thessalo....
Al⸱front⸱iĝ⸱o kun German⸱uj⸱o

Tiu⸱j dispon⸱o⸱j, insist⸱as s-ro Mili⸱os, ne est⸱os inter⸱trakt⸱ot⸱a⸱j. Nek kun ali⸱a⸱j parti⸱o⸱j nek kun la kreditor⸱o⸱j de la land⸱o: “Ili est⸱as demand⸱o de naci⸱a suveren⸱ec⸱o, ili al⸱don⸱as neniom al ni⸱a deficit⸱o. Sekv⸱e, ni vol⸱as real⸱ig⸱i tiu⸱n ĉi politik⸱o⸱n, sen⸱de⸱pend⸱e de kio ajn okaz⸱os pri la re⸱inter⸱trakt⸱ad⸱o de la ŝuld⸱o.”

Kiam tem⸱as pri la 320 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j da grek⸱a ŝuld⸱o, Sirizo, mal⸱e, pret⸱as inter⸱trakt⸱i. Sed ankaŭ tie ĝi vet⸱as, ke plur⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j atend⸱as nur la okaz⸱o⸱n por sekv⸱i tio⸱n. “La ŝuld⸱o⸱problem⸱o, insist⸱as s-ro Mili⸱os, ne est⸱as problem⸱o grek⸱a, sed problem⸱o eŭrop⸱a. En tiu ĉi moment⸱o, Franc⸱uj⸱o kaj ali⸱a⸱j land⸱o⸱j sukces⸱as pag⸱i si⸱a⸱j⸱n kreditor⸱o⸱j⸱n, sed nur ĉar la interez⸱kvot⸱o⸱j est⸱as ekstrem⸱e mal⸱alt⸱a⸱j. Tio ne daŭr⸱os. Nu, nur inter 2015 kaj 2020, la du⸱on⸱o de la hispan⸱a suveren⸱a ŝuld⸱o, ekzempl⸱e, est⸱as re⸱pag⸱end⸱a.”

En tiu⸱j kondiĉ⸱o⸱j, la “Eŭrop⸱a konferenc⸱o pri la ŝuld⸱o”, postulat⸱a en tiu ĉi gazet⸱o jam antaŭ du jar⸱o⸱j de s-ro Cipr⸱as, far⸱iĝ⸱is hipotez⸱o real⸱ism⸱a.* Ĝi est⸱as nun sub⸱ten⸱at⸱a de la irland⸱a financ⸱ministr⸱o kaj hav⸱as la pedagogi⸱a⸱n avantaĝ⸱o⸱n ke ĝi memor⸱ig⸱as pri precedenc⸱o, nom⸱e tiu de 1953, kiam German⸱uj⸱o ĝu⸱is la nul⸱ig⸱o⸱n de si⸱a⸱j milit-ŝuld⸱o⸱j, inter kiu⸱j trov⸱iĝ⸱is ankaŭ tiu⸱j pag⸱end⸱a⸱j al Grek⸱uj⸱o. Post memor⸱ig⸱i pri tiu suk⸱a histori⸱a precedenc⸱o, Sirizo esper⸱as, ke tiu konferenc⸱o far⸱iĝ⸱os la “alternativ⸱a solv⸱o, kiu definitiv⸱e en⸱ter⸱ig⸱os la politik⸱o⸱n de mal⸱abund⸱o”.

*  Vd Alexis Cipr⸱as: “Ni⸱a solv⸱o por Eŭrop⸱o”, Le Monde diplomatique en Esperant⸱o, februar⸱o 2013.

Kiel? Per rezign⸱o je part⸱o de la ŝuld⸱o de la ŝtat⸱o⸱j, per re⸱difin⸱o de la temp⸱lim⸱o⸱j por tio, kio rest⸱as kaj trans⸱don⸱ant⸱e ĝi⸱n al la ECB, kiu re⸱financ⸱os ĝi⸱n. Tiu ĉi instituci⸱o prezid⸱at⸱a de s-ro Draghi jam montr⸱is si⸱n tre em⸱a por help⸱i la privat⸱a⸱j⸱n bank⸱o⸱j⸱n. Ceter⸱e tiom, ke tiu⸱j sen⸱iĝ⸱is je si⸱a⸱j grek⸱a⸱j kredit⸱o⸱j, el kiu⸱j preskaŭ ĉiu⸱j nun trov⸱iĝ⸱as ĉe la membr⸱o⸱ŝtat⸱o⸱j de la eŭr⸱o⸱zon⸱o ...

Kaj tio don⸱as al tiu⸱j ekster⸱ordinar⸱a⸱n potenc⸱o⸱n, special⸱e al German⸱uj⸱o kaj Franc⸱uj⸱o. Nu, s-in⸱o Angel⸱a Merkel jam argument⸱is, ke la german⸱a impost⸱pag⸱ant⸱o est⸱us la ĉef⸱a viktim⸱o de re⸱a inter⸱trakt⸱ad⸱o de la grek⸱a ŝuld⸱o, ĉar ŝi⸱a land⸱o posed⸱as 20 el⸱cent⸱o⸱j⸱n da ĝi. Ŝi ne konsent⸱us, ŝi⸱a financ⸱ministr⸱o Wolfgang Schäuble ĵus memor⸱ig⸱is tio⸱n. La franc⸱a politik⸱o est⸱as pli mal⸱klar⸱a, kiel oft⸱e, miks⸱as postul⸱o⸱j⸱n, ke Ateno “plen⸱um⸱u si⸱a⸱j⸱n far⸱it⸱a⸱j⸱n promes⸱o⸱j⸱n” (s-ro Hollande), aŭ “daŭr⸱ig⸱u la ekonomi⸱a⸱j⸱n re⸱form⸱o⸱j⸱n kaj la neces⸱a⸱j⸱n politik⸱o⸱j⸱n“ (s-ro Emmanuel Macron, ministr⸱o pri ekonomi⸱o), kun vid⸱ebl⸱a pret⸱ec⸱o pens⸱i pri re⸱struktur⸱ad⸱o aŭ re⸱difin⸱o de la temp⸱lim⸱o⸱j de la grek⸱a ŝuld⸱o (s-ro Michel Sapin, financ⸱ministr⸱o).

Sed la eŭrop⸱a dekstr⸱ul⸱ar⸱o jam sonor⸱ig⸱as alarm⸱o⸱n ne nur en German⸱uj⸱o. La finn⸱land⸱a ĉef⸱ministr⸱o Aleksander Stubb kontraŭ⸱met⸱is “son⸱ant⸱a⸱n ne⸱o⸱n” al ĉia propon⸱o nul⸱ig⸱i la ŝuld⸱o⸱n, dum en Parizo la konservativ⸱a ĵurnal⸱o Le Figar⸱o demand⸱as si⸱n elegant⸱e: “Ĉu Grek⸱uj⸱o de⸱nov⸱e ek⸱ir⸱is por venen⸱ig⸱i Eŭrop⸱o⸱n?” Du tag⸱o⸱j⸱n post⸱e, la sam⸱a gazet⸱o kalkul⸱is: “Ĉiu franc⸱o pag⸱us 735 eŭr⸱o⸱j⸱n por nul⸱ig⸱i la grek⸱a⸱n ŝuld⸱o⸱n.”* Tia kalkul⸱o est⸱as mal⸱pli kutim⸱a ĉe tiu gazet⸱o, kiam tem⸱as pri la kost⸱o de la impost⸱a⸱j ŝild⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n profit⸱as la propriet⸱ul⸱o⸱j de gazet⸱o⸱j, pri la subvenci⸱o⸱j al la industri⸱ist⸱o⸱j pri arm⸱ad⸱o, kiu⸱j posed⸱as la gazet⸱o⸱n Le Figar⸱o aŭ ... pri la help⸱o⸱j al la gazet⸱ar⸱o.

*  Ĉef⸱artikol⸱o “Le vent du boulet”, Le Figar⸱o, Parizo, 6-an de januar⸱o; kaj Le Figar⸱o, 8-an de januar⸱o 2015.

S-in⸱o Merkel jam minac⸱is Atenon per for⸱pel⸱o el la eŭr⸱o, kaz⸱e ke ĝi⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o ne plen⸱um⸱us la buĝet⸱a⸱j⸱n kaj financ⸱a⸱j⸱n disciplin⸱o⸱j⸱n tre kar⸱a⸱j⸱n al Berlino. La grek⸱o⸱j si⸱a⸱vic⸱e dezir⸱as sam⸱temp⸱e mild⸱ig⸱i la prem⸱o⸱n de la mal⸱abund-politik⸱o kaj konserv⸱i la eŭr⸱o⸱n. Tio⸱n vol⸱as ankaŭ Sirizo.* Part⸱e, ĉar el⸱sang⸱iĝ⸱int⸱a mal⸱grand⸱a land⸱o hezit⸱as far⸱i ĉiu⸱j⸱n batal⸱o⸱j⸱n sam⸱temp⸱e. “Ni est⸱is la kobaj⸱o⸱j de la “tri⸱op⸱o”, ni ne vol⸱as far⸱iĝ⸱i la kobaj⸱o⸱j de la el⸱ir⸱o el la eŭr⸱o, resum⸱as antaŭ ni ĵurnal⸱ist⸱in⸱o proksim⸱a de la parti⸱o de s-ro Cipr⸱as. Tio⸱n komenc⸱u land⸱o pli grand⸱a, kiel Hispan⸱uj⸱o aŭ Franc⸱uj⸱o.”

*  Pri kritik⸱o de tiu pozici⸱o vd Frédéric Lord⸱o⸱n, L’alternativ⸱e de Syriza: passer sous la tabl⸱e ou la renverser” [“La alternativ⸱o de Sirizo: fal⸱i sub la tabl⸱o⸱n aŭ ĝi⸱n renvers⸱i”], 19-an de januar⸱o 2015, http://blog.mondediplo.net.

“Sen eŭrop⸱a sub⸱ten⸱o, taks⸱as s-ro Mulopulios, ne ebl⸱os real⸱ig⸱i kio⸱n ajn”. Pro tio Sirizo taks⸱as la sub⸱ten⸱o⸱n grav⸱a, kiu⸱n pov⸱us don⸱i al ĝi ali⸱a⸱j fort⸱o⸱j ol tiu⸱j de la radikal⸱a mal⸱dekstr⸱o aŭ la ekologi⸱ist⸱o⸱j. Special⸱e la social⸱ist⸱o⸱j, kvankam la grek⸱o⸱j hav⸱as la spert⸱o⸱n de la kapitulac⸱o de la social⸱demokrat⸱ar⸱o: ek⸱de antaŭ tri⸱dek jar⸱o⸱j la ĉef⸱ministr⸱o Andre⸱as Papandreu trud⸱is al si⸱a parti⸱o la grand⸱a⸱n liberal⸱a⸱n turn⸱o⸱n. “Se li est⸱us rest⸱int⸱a mal⸱dekstr⸱e, tiam Sirizo ne ekzist⸱us, not⸱as s-ro Mulopuilos, antaŭ ol memor⸱ig⸱i, ke en German⸱uj⸱o, kiam Oskar Lafontaine demisi⸱is el la reg⸱ist⸱ar⸱o [en la jar⸱o 1999], li bedaŭr⸱is, ke la social⸱demokrati⸱o far⸱iĝ⸱is ne⸱kapabl⸱a far⸱i eĉ la plej sen⸱signif⸱a⸱j⸱n re⸱form⸱o⸱j⸱n. La tut⸱mond⸱ig⸱o kaj la nov⸱liberal⸱ism⸱o kun hom⸱a vizaĝ⸱o komplet⸱e detru⸱is ĝi⸱n”.

Ĉu pro tio ne est⸱as problem⸱ec⸱a, esper⸱i ke ĝi⸱a akcept⸱em⸱o de la postul⸱o⸱j de la grek⸱a mal⸱dekstr⸱o pov⸱us help⸱i la social⸱demokrat⸱o⸱j⸱n kontraŭ⸱star⸱i la ne⸱fleks⸱iĝ⸱em⸱o⸱n de s-in⸱o Merkel? Eventual⸱a sukces⸱o de Sirizo aŭ de Podemos efektiv⸱e pruv⸱us ke, kontrast⸱e al la ad⸱a⸱j asert⸱o⸱j de s-ro Hollande aŭ de s-ro Matteo Renzi en Ital⸱uj⸱o, eŭrop⸱a politik⸱o, kiu turn⸱as la dors⸱o⸱n al sen⸱el⸱ir⸱a mal⸱abund⸱o, est⸱as ebl⸱a. Nu, tia demonstr⸱ad⸱o minac⸱us ne nur la german⸱a⸱n dekstr⸱ul⸱ar⸱o⸱n ...

La ven⸱ont⸱a⸱j monat⸱o⸱j pov⸱us decid⸱i pri la est⸱ont⸱ec⸱o de la Eŭrop⸱a Uni⸱o. Antaŭ tri jar⸱o⸱j, antaŭ la elekt⸱o de s-ro Hollande, la du termin⸱o⸱j de la alternativ⸱o est⸱is aŭdac⸱o aŭ en⸱ŝlim⸱iĝ⸱o.* Nun, la minac⸱o jam ne est⸱as tiu de en⸱ŝlim⸱iĝ⸱o, sed mult⸱e pli mal⸱bon⸱a. “Se ni ne ŝanĝ⸱as Eŭrop⸱o⸱n, la ekstrem⸱dekstr⸱o far⸱os tio⸱n por ni”, avert⸱is s-ro Cipr⸱as. La aŭdac⸱o far⸱iĝ⸱as ankoraŭ pli urĝ⸱a. La task⸱o de la grek⸱a kaj hispan⸱a mal⸱dekstr⸱o⸱j, de kiu⸱j mult⸱o de⸱pend⸱os, est⸱as sufiĉ⸱e pez⸱a por ke oni hezit⸱as ŝarĝ⸱i ili⸱n krom⸱e pri la respond⸱ec⸱o tiom prem⸱a, nom⸱e defend⸱i la demokrati⸱o⸱n de la Mal⸱nov⸱a Kontinent⸱o, for⸱turn⸱i de ĝi la “kolizi⸱o⸱n de la kultur⸱o⸱j”. Tamen, ĝust⸱e pri tio tem⸱as hodiaŭ.

*  Vd “L’audace ou l’enlisement”, Le Monde diplomatique, april⸱o 2012.

“Grek⸱uj⸱o, mal⸱fort⸱a ĉen⸱er⸱o de Eŭrop⸱o, pov⸱us far⸱iĝ⸱i la fort⸱a ĉen⸱er⸱o de la eŭrop⸱a mal⸱dekstr⸱o”, imag⸱as jam s-ro Mulopuilos. Kaj, se ne Grek⸱uj⸱o, tiam Hispan⸱uj⸱o ... La du land⸱o⸱j tamen ne est⸱us tro por kontraŭ⸱batal⸱i tim⸱o⸱n kaj mal⸱esper⸱o⸱n, kiu⸱j nutr⸱as sam⸱temp⸱e la ekstrem⸱dekstr⸱o⸱n kaj la nihilism⸱o⸱n de la ĝihad⸱ist⸱a⸱j salaf⸱ist⸱o⸱j. “Tio est⸱as rev⸱o modest⸱a kaj frenez⸱a”, dir⸱us la poet⸱o. La esper⸱o, ke la eŭrop⸱a politik⸱o ne plu kondamn⸱as ni⸱n al tiu etern⸱a kar⸱u⸱sel⸱o, ĉe kiu fin⸱e la sam⸱a⸱j si⸱n⸱sekv⸱as en la potenc⸱o por far⸱i la sam⸱a⸱n politik⸱o⸱n kaj montr⸱i la sam⸱a⸱n sen⸱pov⸱ec⸱o⸱n. Ili⸱a bilanc⸱o far⸱iĝ⸱is ni⸱a minac⸱o. En Ateno, en Madrido, ĉu fin⸱e la deĵor⸱ŝanĝ⸱o?

Serge HALIMI.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Influ-batal⸱o⸱j en⸱e de la grek⸱a ŝtat⸱aparat⸱o

Esper⸱o damp⸱it⸱a de obtuz⸱a mal⸱trankvil⸱o

La ĵus⸱a sukces⸱o de la progres⸱em⸱a⸱j fort⸱o⸱j ĉe la grek⸱a⸱j elekt⸱o⸱j sku⸱as ŝtat⸱aparat⸱o⸱n reg⸱at⸱a⸱n de kvar⸱dek jar⸱o de du politik⸱a⸱j famili⸱o⸱j. Dum la detru⸱o⸱j de la mal⸱abund⸱o konvink⸱is grand⸱a⸱n part⸱o⸱n de la publik⸱a⸱j funkci⸱ul⸱o⸱j elekt⸱i la mal⸱dekstr⸱a⸱n koalici⸱o⸱n Sirizo, ekstrem⸱ist⸱a⸱j ret⸱o⸱j aktiv⸱iĝ⸱as ĉirkaŭ la sekur⸱ec-fort⸱o⸱j.

S-in⸱o Ren⸱a Dur⸱u varm⸱e salut⸱as ĉiu⸱n dung⸱it⸱o⸱n de la administraci⸱o de la nord⸱a sektor⸱o de Ateno. En la ofic⸱ej⸱o⸱j de la sen⸱anim⸱a konstru⸱aĵ⸱o, en tiu ĉi apart⸱e rigor⸱a vintr⸱o, reg⸱as glaci⸱a mal⸱varm⸱o. “La mank⸱o de hejt⸱ad⸱o, ankaŭ tio est⸱as la kriz⸱o, la mal⸱abund⸱o”, klar⸱ig⸱as al ni la guberni⸱estr⸱in⸱o de Atik⸱o, la plej loĝ⸱at⸱a region⸱o de Grek⸱uj⸱o kun proksim⸱um⸱e la du⸱on⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o de la land⸱o. 39-jar⸱a, s-in⸱o Dur⸱u est⸱is elekt⸱it⸱a en maj⸱o 2014 ĉe la region⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, en kiu⸱j, ĉi tie, venk⸱is Sirizo, koalici⸱o de la radikal⸱a mal⸱dekstr⸱o kontraŭ⸱a al la politik⸱o⸱j diktat⸱a⸱j de la “tri⸱op⸱o” (Eŭrop⸱a Komision⸱o, Eŭrop⸱a Centr⸱a Bank⸱o kaj Inter⸱naci⸱a Mon-Fondus⸱o). Sed ŝi sent⸱as si⸱n mis⸱uz⸱at⸱a: “La reg⸱ist⸱ar⸱o ĵet⸱as al ni baston⸱o⸱j⸱n en la rad⸱o⸱j⸱n. Dis⸱volv⸱i ni⸱a⸱n program⸱o⸱n montr⸱iĝ⸱as mal⸱facil⸱a.”

S-in⸱o Dur⸱u ek⸱labor⸱is en si⸱a funkci⸱o la 1-an de septembr⸱o 2014. Kelk⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n post⸱e, la financ⸱a⸱j serv⸱o⸱j pet⸱is ŝi⸱n urĝ⸱e sub⸱skrib⸱i buĝet⸱projekt⸱o⸱n el⸱kov⸱it⸱a⸱n de ŝi⸱a antaŭ⸱ul⸱o, membr⸱o de la konservativ⸱a parti⸱o Nov⸱a Demokrati⸱o. “Mi rifuz⸱is. Mi est⸱is elekt⸱it⸱a por aplik⸱i mi⸱a⸱n politik⸱o⸱n kaj buĝet⸱o⸱n favor⸱a⸱n al la plej mal⸱riĉ⸱a⸱j hom⸱o⸱j”, klar⸱ig⸱is ŝi al ni. Spit⸱e al la prem⸱o⸱j, ŝi fin⸱e sukces⸱is trud⸱i si⸱a⸱j⸱n prioritat⸱o⸱j⸱n. La subvenci⸱o de 27 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j por la re⸱nov⸱ig⸱o de la du pied⸱pilk⸱a⸱j stadion⸱o⸱j, kiu⸱j aparten⸱as al du magnat⸱o⸱j de konstru⸱ad⸱o, est⸱as nul⸱ig⸱it⸱a. Anstataŭ⸱e, rakont⸱as s-in⸱o Dur⸱u, “ni decid⸱is financ⸱ad⸱o⸱n de 28 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j por la labor⸱o⸱j kontraŭ inund⸱o⸱j kaj por tut⸱a seri⸱o da social⸱a⸱j ag⸱ad⸱o⸱j, ekzempl⸱e la re⸱proviz⸱ad⸱o⸱n je elektr⸱o de mastr⸱um⸱o⸱j, kiu⸱j post⸱rest⸱is en si⸱a⸱j pag⸱o⸱j.”

La leĝ⸱o Kallikatis, voĉ⸱don⸱it⸱a en 2010, sub⸱met⸱as la decid⸱o⸱j⸱n de la region⸱o⸱j al kontrol⸱o de struktur⸱o de la centr⸱a ŝtat⸱o, la direkci⸱o de mal⸱centr⸱a⸱j afer⸱o⸱j. Reg⸱at⸱a de eks⸱a eŭrop⸱a deput⸱it⸱o de la Nov⸱a Demokrati⸱o, s-ro Manolis Angelaka, tiu organism⸱o rifuz⸱is valid⸱ig⸱i la dung⸱o⸱n de cent tri⸱dek naŭ ofic⸱ist⸱o⸱j postulat⸱a⸱j de la nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de Atik⸱o. “Tem⸱as tamen pri posten⸱o⸱j neces⸱a⸱j por la funkci⸱ad⸱o de la region⸱o”, argument⸱as s-in⸱o Dur⸱u. Kiel pruv⸱o⸱n, la guberni⸱estr⸱in⸱o montr⸱as al ni la ofic⸱ej⸱o⸱n de la direkci⸱o pri eduk⸱ad⸱o: mal⸱esper⸱e mal⸱plen⸱a. “La reg⸱ist⸱ar⸱o prov⸱as sen⸱kredit⸱ig⸱i ni⸱a⸱n parti⸱o⸱n, ŝi dir⸱as. Pro tio, venk⸱o de Sirizo [ĉe la parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j de la 25-a de januar⸱o 2015] est⸱as nepr⸱e neces⸱a por ver⸱a ŝanĝ⸱o.”

Periferi⸱o de Ateno, en tiu ĉi unu⸱a sabat⸱o de januar⸱o. La stadion⸱o de taekvondo, superb⸱a instal⸱aĵ⸱o konstru⸱it⸱a por la Olimpi⸱a⸱j Lud⸱o⸱j de 2004, normal⸱e mal⸱plen⸱a, est⸱as nun plen⸱plen⸱a. Du mil hom⸱o⸱j favor⸱e akcept⸱as la ĉef⸱o⸱n de Sirizo, s-ro⸱n Aleksis Cipr⸱as. “La hor⸱o de la mal⸱dekstr⸱o al⸱ven⸱is”, skand⸱as grup⸱o de mastr⸱um⸱ist⸱in⸱o⸱j mal⸱dung⸱it⸱a⸱j de la ministr⸱ej⸱o pri ekonomi⸱o, kun lev⸱it⸱a⸱j pugn⸱o⸱j en ruĝ⸱a⸱j gant⸱o⸱j, simbol⸱o⸱j de dek ses monat⸱o⸱j da lukt⸱ad⸱o. Post hor⸱o da ard⸱a parol⸱ad⸱o, en kiu li promes⸱is la fin⸱o⸱n de la mal⸱abund⸱o, mal⸱net⸱a⸱n minimum⸱a⸱n salajr⸱o⸱n de 751 eŭr⸱o⸱j (kontraŭ 586 hodiaŭ, kaj 520 por hom⸱o⸱j mal⸱pli ol 25-jar⸱a⸱j) kaj sen⸱impost⸱ig⸱o⸱n por la plej mal⸱riĉ⸱a⸱j (sub 12.000 eŭr⸱o⸱j da jar⸱a en⸱spez⸱o), s-ro Cipr⸱as for⸱las⸱as la tribun⸱o⸱n sub aplaŭd⸱o⸱j. Sed la esper⸱o ŝajn⸱as est⸱i damp⸱it⸱a de obtuz⸱a mal⸱trankvil⸱o.

Ĉar en Grek⸱uj⸱o ekzist⸱as la vid⸱ebl⸱o kaj la kaŝ⸱it⸱o. La vid⸱ebl⸱a part⸱o de la glaci⸱mont⸱o est⸱as klasik⸱a parlament⸱a demokrati⸱o, instal⸱it⸱a post la fal⸱o de la ekstrem⸱dekstr⸱a diktator⸱ec⸱o de la kolonel⸱o⸱j en 1974. La kresk⸱o de la intenc⸱o⸱j voĉ⸱don⸱i por Sirizo don⸱as la perspektiv⸱o⸱n de period⸱o de politik⸱a altern⸱ad⸱o en kun⸱tekst⸱o de grav⸱a ekonomi⸱a kriz⸱o, dum la mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o de la land⸱o fal⸱is je 25 el⸱cent⸱o⸱j ek⸱de la jar⸱o 2008. Sed mal⸱antaŭ tiu vid⸱ebl⸱a part⸱o trov⸱iĝ⸱as io mal⸱pli akcept⸱ebl⸱a: land⸱o reg⸱at⸱a de ses⸱dek jar⸱o⸱j preskaŭ sen⸱inter⸱romp⸱e de du famili⸱o⸱j. Dekstr⸱e la famili⸱o Karamanlis, konservativ⸱ul⸱o⸱j; mal⸱dekstr⸱e tiu de Papandreu, social⸱ist⸱o⸱j. Du generaci⸱o⸱j de reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j ĉef⸱o⸱j, la onkl⸱o kaj la nep⸱o ĉe la unu⸱a; la av⸱o, la patr⸱o kaj la nep⸱o ĉe la du⸱a. En tiu klient⸱ism⸱a sistem⸱o, aĉet⸱o de voĉ⸱o⸱j kaj komplez⸱a⸱j dung⸱o⸱j en la publik⸱a sektor⸱o oft⸱e anstataŭ⸱as politik⸱a⸱n strategi⸱o⸱n.

La last⸱a epizod⸱o de politik⸱a korupt⸱o koncern⸱as la prezid⸱ant-elekt⸱o⸱n.* La 18-an de decembr⸱o 2014, s-ro Pavlos Hajkalis, eks⸱a televid-stel⸱ul⸱o, kiu far⸱iĝ⸱is deput⸱it⸱o de la dekstr⸱a suveren⸱ism⸱a parti⸱o ANEL (la sen⸱de⸱pend⸱a⸱j grek⸱o⸱j), asert⸱is, ke oni ofert⸱is al li 3 milion⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j se li voĉ⸱don⸱as por s-ro Stavros Dimas, la kandidat⸱o de la reg⸱ant⸱a koalici⸱o, kiu dev⸱us ating⸱i almenaŭ cent ok⸱dek voĉ⸱o⸱j⸱n (el tri⸱cent deput⸱it⸱o⸱j) por est⸱i elekt⸱it⸱a kaj por evit⸱i la organiz⸱ad⸱o⸱n de anticip⸱a⸱j parlament-elekt⸱o⸱j. La korupt⸱int⸱o est⸱is, laŭ li, la financ⸱ist⸱o Giorgios Apostolopulos, eks⸱a konsil⸱ist⸱o de la ĉef⸱ministr⸱o⸱j Giorgios Papandreu (de 2009 ĝis 2011) kaj Samaras. Kiel televid-fak⸱ul⸱o, s-ro Hajkalis film⸱is la scen⸱o⸱n per kaŝ⸱it⸱a film⸱il⸱o, post⸱e dis⸱vast⸱ig⸱is la bild⸱o⸱j⸱n en Inter⸱ret⸱o. La rezult⸱o? La justic⸱o rifuz⸱is komenc⸱i persekut⸱o⸱j⸱n, kun la pretekst⸱o ke la pruv⸱o⸱j est⸱is kolekt⸱it⸱a⸱j kontraŭ⸱leĝ⸱e. Ĉar la ĉef⸱ministr⸱o Samaras eĉ depon⸱is plend⸱o⸱n pro fi⸱fam⸱ig⸱o, la supoz⸱ebl⸱a korupt⸱int⸱o est⸱as leĝ⸱e ŝirm⸱at⸱a kontraŭ la leĝ⸱o, dum la denunc⸱int⸱o dev⸱as respond⸱ec⸱i pri si⸱a ag⸱o ...

*  Ĉar neni⸱u el ĝi⸱a⸱j tri balot⸱o⸱j (la 17-an, 23-an kaj 29-an de decembr⸱o 2014) ebl⸱ig⸱is nom⸱um⸱i prezid⸱ant⸱o⸱n, la anticip⸱a⸱j parlament-elekt⸱o⸱j est⸱is decid⸱it⸱a⸱j por la 25-a de januar⸱o 2015.

Intern⸱e de la instituci⸱o⸱j kaŝ⸱iĝ⸱as ankaŭ tio, kio⸱n la grek⸱o⸱j nom⸱as la parakratos: la “kvazaŭ⸱ŝtat⸱o” aŭ “sub⸱ter⸱a ŝtat⸱o”, do mal⸱oficial⸱a ret⸱o hered⸱it⸱a de la mal⸱varm⸱a milit⸱o kaj kiu konsist⸱as el alt⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j, polic⸱an⸱o⸱j, milit⸱ist⸱o⸱j kaj juĝ⸱ist⸱o⸱j, pret⸱a⸱j al ĉi⸱a⸱j sub⸱atak⸱o⸱j por mal⸱ebl⸱ig⸱i la en⸱potenc⸱iĝ⸱o⸱n de la “ruĝ⸱ul⸱o⸱j”. Tia ret⸱o, apog⸱at⸱a de la usonaj sekret⸱a⸱j serv⸱o⸱j, est⸱is tre detal⸱e prepar⸱int⸱a la voj⸱o⸱n por la ŝtat⸱renvers⸱o de la kolonel⸱o⸱j en la jar⸱o 1967.

La mal⸱nov⸱a⸱j refleks⸱o⸱j de la parakratos neniam ver⸱e mal⸱aper⸱is. La mal⸱respekt⸱o al la liber⸱ec⸱o⸱j de kun⸱ven⸱o, de manifestaci⸱o kaj de esprim⸱o est⸱is mult⸱a⸱j en la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j. En oktobr⸱o 2012, dek kvin kontraŭ⸱faŝist⸱o⸱j est⸱is arest⸱it⸱a⸱j post al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j kun la nov⸱nazi⸱o⸱j de la parti⸱o Or⸱a Maten⸱krepusk⸱o (kiu ricev⸱is 9,4 el⸱cent⸱o⸱j⸱n da voĉ⸱o⸱j ĉe la eŭrop⸱a⸱j elekt⸱o⸱j en maj⸱o 2014) kaj kun la polic⸱o. Post ili⸱a arest⸱o ili deklar⸱is, ke oni tortur⸱is ili⸱n, kun fot⸱o⸱j kiel pruv⸱o. “Ili nom⸱is ni⸱n kot⸱a⸱j mal⸱dekstr⸱ist⸱o⸱j, rakont⸱as Giorgios, unu el la arest⸱it⸱o⸱j, kiu depon⸱is plend⸱o⸱n. “Nun ni hav⸱as vi⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n kaj adres⸱o⸱j⸱n. Se vi parol⸱os, ni don⸱os ili⸱n al ni⸱a⸱j amik⸱o⸱j de la Or⸱a Maten⸱krepusk⸱o, por ke ili pov⸱u far⸱i ĉe vi ia⸱n vizit⸱et⸱o⸱n.” Ili el⸱vok⸱is ankaŭ la intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n, dum kiu en Grek⸱uj⸱o la dekstr⸱a⸱j milic⸱o⸱j batal⸱is kontraŭ la mal⸱dekstr⸱a⸱j fort⸱o⸱j inter 1945 kaj 1949 [kio kaŭz⸱is pli ol cent kvin⸱dek mil mort⸱int⸱o⸱j⸱n]. Ili sent⸱is si⸱n klar⸱e en milit⸱o kontraŭ ĉio kio simil⸱as al la progres⸱em⸱a mal⸱dekstr⸱o.”* Intern⸱a enket⸱o est⸱is lanĉ⸱it⸱a de la ministr⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j.

*  “Grèce: vers la guerre civil⸱e?”, Canal plus, Spécial investigation, 1-an de septembr⸱o 2013.

“Tio memor⸱ig⸱as la strategi⸱o⸱n de streĉ⸱ig⸱o en Ital⸱uj⸱o en la 1970-aj jar⸱o⸱j, taks⸱as la ĵurnal⸱ist⸱o Kost⸱as Vaksevanis. La polic⸱o las⸱as far⸱i kaj eĉ sub⸱ten⸱as la tumult⸱o⸱n kre⸱it⸱a⸱n de la nov⸱nazi⸱o⸱j por prav⸱ig⸱i la daŭr⸱ig⸱o⸱n de fort⸱a potenc⸱o kaj la sovaĝ⸱a⸱n sub⸱prem⸱ad⸱o⸱n de ĉia kontest⸱o.” La el⸱ofic⸱ig⸱o de plur⸱a⸱j alt⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j de la polic⸱o pro ili⸱a⸱j supoz⸱at⸱a⸱j lig⸱o⸱j kun la nov⸱nazi⸱a organiz⸱aĵ⸱o konfirm⸱is la en⸱ŝov⸱iĝ⸱o⸱n de la ekstrem⸱dekstr⸱o en part⸱o⸱n de la sekur⸱ec-aparat⸱o: S-ro Dimos Kuzilos, eks⸱a respond⸱ec⸱ul⸱o pri telefon⸱a⸱j sub⸱aŭskult⸱ad⸱o⸱j en⸱e de la grek⸱a⸱j sekret⸱a⸱j serv⸱o⸱j, ekzempl⸱e dev⸱is demisi⸱i, dum s-ro Atanasios Skaras, la komisar⸱o de la kvartal⸱o Agios Panteleimonas en Ateno (bastion⸱o de la Or⸱a Maten⸱krepusk⸱o), est⸱is nur mal⸱long⸱e arest⸱it⸱a en oktobr⸱o 2013. La parakratoshav⸱as ankoraŭ tri pilier⸱o⸱j⸱n: la polic⸱o⸱n, la justic⸱o⸱n kaj la arme⸱o⸱n”, klar⸱ig⸱as al ni Dimitris Psarras, de la gazet⸱o La ĵurnal⸱o de la redakt⸱ist⸱o⸱j. Ĉiu⸱j tri est⸱is larĝ⸱e ne⸱tuŝ⸱it⸱a⸱j de la politik⸱o⸱j de mal⸱abund⸱o, kiu⸱j tamen for⸱pren⸱is la du⸱on⸱o⸱n de la aĉ⸱et⸱pov⸱o de la ofic⸱ist⸱o⸱j. La 23-an de juni⸱o 2014, la ŝtat⸱konsil⸱ant⸱ar⸱o juĝ⸱is la mal⸱alt⸱ig⸱o⸱n de la salajr⸱o⸱j en tiu⸱j tri sektor⸱o⸱j kontraŭ⸱konstituci⸱a.

En novembr⸱o 2011, s-ro Papandreu, tiam ĉef⸱ministr⸱o, eĉ mal⸱trankvil⸱iĝ⸱is pro la risk⸱o de arme⸱a puĉ⸱o. Dum la eŭrop⸱a pint⸱kun⸱ven⸱o en Cannes li anonc⸱is la okaz⸱ig⸱o⸱n de referendum⸱o pri la nov⸱a⸱j dispon⸱o⸱j de mal⸱abund⸱o trud⸱it⸱a⸱j de la Eŭrop⸱a Uni⸱o. Kiel mal⸱pac⸱em⸱a lern⸱ant⸱o, la ĉef⸱o de la grek⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o est⸱is ven⸱ig⸱it⸱a de la german⸱a ĉef⸱ministr⸱in⸱o Angel⸱a Merkel kaj de la franc⸱a prezid⸱ant⸱o Nicolas Sarkozy. Por prav⸱ig⸱i si⸱a⸱n referendum⸱o⸱n, s-ro Papandreu el⸱vok⸱is la risk⸱o⸱n de ŝtat⸱renvers⸱o.* Sed tiu minac⸱o ne est⸱is pren⸱it⸱a serioz⸱e. La german⸱a⸱j kaj franc⸱a⸱j prem⸱o⸱j dev⸱ig⸱is li⸱n rezign⸱i pri si⸱a projekt⸱o de popol⸱a konsult⸱ad⸱o, kaj monat⸱o⸱n post⸱e li est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a demisi⸱i.

*  Libération, Parizo, la 5-an de novembr⸱o 2011.

“La grand⸱a pli⸱mult⸱o de la grek⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j rest⸱as lojal⸱a”, insist⸱as tamen s-ro Grigoris Kalomiris, de la ofic⸱ist⸱a sindikat⸱o Aldedi. Sen formal⸱e al⸱vok⸱i voĉ⸱don⸱i por Sirizo, li⸱a organiz⸱aĵ⸱o “sub⸱ten⸱as ĉiu⸱n parti⸱o⸱n, kiu ŝanĝ⸱os la politik⸱o⸱n de dram⸱ec⸱a mal⸱abund⸱o real⸱ig⸱at⸱a de kvin jar⸱o⸱j.” “Neces⸱as disting⸱i la sektor⸱o⸱j⸱n pri sekur⸱ec⸱o kaj sub⸱prem⸱o dis⸱de la ali⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j. La konstituci⸱a decid⸱o pri la nul⸱ig⸱o de la mal⸱alt⸱ig⸱o de salajr⸱o⸱j en la justic⸱o, la polic⸱o kaj la arme⸱o bon⸱e pruv⸱as, ke ili est⸱as sektor⸱o⸱j apart⸱a⸱j”, taks⸱as la sindikat⸱ist⸱o. La ali⸱a⸱j kategori⸱o⸱j de funkci⸱ul⸱o⸱j hav⸱as neni⸱a⸱n kial⸱o⸱n por pozici⸱iĝ⸱i kontraŭ la radikal⸱a mal⸱dekstr⸱o: “Ni est⸱as inter la unu⸱a⸱j viktim⸱o⸱j de la mal⸱abund⸱o, memor⸱ig⸱as Kalomiris. La nombr⸱o de funkci⸱ul⸱o⸱j mal⸱alt⸱iĝ⸱is tri⸱on⸱e, de naŭ⸱cent mil al proksim⸱um⸱e ses⸱cent mil. La mez⸱um⸱a salajr⸱o est⸱as 800 eŭr⸱o⸱j. La salajr⸱o⸱j mal⸱alt⸱iĝ⸱is je 30 el⸱cent⸱o⸱j kaj la aĉ⸱et⸱pov⸱o je 50 el⸱cent⸱o⸱j, se oni konsider⸱as la impost⸱alt⸱ig⸱o⸱j⸱n.”

Sirizo ŝajn⸱as do ĝu⸱i grav⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n inter la ofic⸱ist⸱o⸱j. Ankaŭ pro histori⸱a⸱j kial⸱o⸱j. “Ek⸱de la en⸱potenc⸱iĝ⸱o de la Pasok en 1981, Andre⸱as Papandreu, tiam la ĉef⸱ministr⸱o, vol⸱is “pur⸱ig⸱i” la ŝtat⸱a⸱n ofic⸱ist⸱ar⸱o⸱n for⸱ig⸱ant⸱e la element⸱o⸱j⸱n oft⸱e kompromit⸱it⸱a⸱j⸱n kun la diktator⸱ec⸱o de la kolonel⸱o⸱j, dir⸱as Psarras. Li plen⸱fort⸱e dung⸱ig⸱is hom⸱o⸱j⸱n proksim⸱a⸱j⸱n de si⸱a parti⸱o. Tio daŭr⸱is ĝis la komenc⸱o de la 2000-aj jar⸱o⸱j. Tiom, ke mult⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j est⸱as eks⸱a⸱j social⸱ist⸱o⸱j, sen⸱iluzi⸱iĝ⸱int⸱a⸱j de la dekstr⸱a de⸱voj⸱iĝ⸱o de la Pasok kaj hodiaŭ plen⸱e sub⸱ten⸱as Sirizon.”

La koalici⸱o hav⸱as krom⸱a⸱j⸱n apog⸱o⸱j⸱n pli mir⸱ig⸱a⸱j⸱n en la grek⸱a soci⸱o. Ekzempl⸱e, frakci⸱o de la mastr⸱ar⸱o ne tim⸱us la en⸱potenc⸱iĝ⸱o⸱n de mal⸱dekstr⸱o radikal⸱a, sed pragmat⸱a. “La mal⸱abund⸱o vol⸱at⸱a de la “tri⸱op⸱o” est⸱as fiask⸱o, asert⸱as, kun pet⸱o pri anonim⸱ec⸱o, ĉef⸱o de transport⸱entrepren⸱o. La ŝuld⸱o ne ĉes⸱is alt⸱iĝ⸱i, kaj la kresk⸱o est⸱is romp⸱it⸱a, la mal⸱grand⸱a⸱j kaj mez⸱grand⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j bankrot⸱as unu post la ali⸱a. Post la kurac⸱ad⸱o per mal⸱abund⸱o, ali⸱a kurac⸱ad⸱o por re⸱lanĉ⸱i la ekonomi⸱o⸱n, tio ne pov⸱us est⸱i mal⸱util⸱a por ni.” Daŭr⸱e mal⸱ebl⸱as esprim⸱i tia⸱n analiz⸱o⸱n publik⸱e, por grek⸱a mastr⸱ar⸱o plej⸱mult⸱e mal⸱amik⸱a al la “ruĝ⸱ul⸱o⸱j”. Sed la kontraŭ⸱korupt⸱a retor⸱ik⸱o de Sirizo, sen la klient⸱ism⸱a⸱j de⸱voj⸱iĝ⸱o⸱j, kiu⸱j tiom mal⸱util⸱is al la land⸱o, trov⸱as apog⸱ant⸱o⸱j⸱n en ĉiu⸱j soci⸱a⸱j klas⸱o⸱j.

Thierry Vincent.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La mort⸱ig⸱o⸱j de Parizo en la prism⸱o de la komunik⸱il⸱o⸱j

Est⸱u liber⸱a⸱j, tio est⸱as or⸱don⸱o

Ĉiu Tim⸱is tio⸱n, sed neni⸱u imag⸱is, ke la dram⸱o okaz⸱os tiel: vendred⸱o⸱n, la 9-an de januar⸱o, la pied⸱pilk⸱ist⸱o de Montpelier⸱o Abdelhamid El-Kaoutari ne port⸱as la ĉemiz⸱o⸱n “Mi est⸱as Ĉarli” dum la prepar⸱a varm⸱iĝ⸱o por la lud⸱o kontraŭ la Olympique de Marsejlo. Tuj la soci⸱a⸱j ret⸱o⸱j eksplod⸱as. Invit⸱it⸱a dimanĉ⸱o⸱n al la televid⸱o Canal Plus, la trejn⸱ist⸱o Rolland Courbis dev⸱as prav⸱ig⸱i si⸱n. Tag⸱o⸱n post⸱e, la polemik⸱o puf⸱iĝ⸱as: tri lud⸱ist⸱o⸱j de Valenciennes akcept⸱as vest⸱i la fam⸱a⸱n ĉemiz⸱o⸱n nur sub la kondiĉ⸱o ke ili kaŝ⸱u la “Mi est⸱as” per pec⸱o da glu⸱paper⸱o. Sur la scen⸱ej⸱o de Afterfoot, tre aŭd⸱at⸱a program⸱o de la radi⸱o RMC, la ton⸱o akr⸱iĝ⸱as. “Ni batal⸱as de semajn⸱o por la esprim⸱liber⸱ec⸱o, klar⸱ig⸱as la anim⸱ist⸱o Gilbert Brisbois, ni las⸱u ili⸱n esprim⸱iĝ⸱i kaj atend⸱u ili⸱a⸱j⸱n klar⸱ig⸱o⸱j⸱n.” Furioz⸱e la ĵurnal⸱ist⸱o Daniel Riolo inter⸱ven⸱as: “... la esprim⸱liber⸱ec⸱o, tio est⸱os la argument⸱o de ĉiu⸱j idiot⸱o⸱j por el⸱las⸱i ĉi⸱a⸱j⸱n stult⸱aĵ⸱o⸱j⸱n”.

Ĉu est⸱i aŭ ne est⸱i “Ĉarli”? En la semajn⸱o post la masakr⸱o de ĵurnal⸱ist⸱o⸱j kaj desegn⸱ist⸱o⸱j de la satir⸱a semajn⸱ul⸱o, post⸱e de klient⸱o⸱j de koŝer⸱a super⸱bazar⸱o, far⸱e de franc⸱a⸱j ĝihad⸱ist⸱o⸱j, la demand⸱o serpent⸱um⸱as kiel pudr⸱o⸱ŝnur⸱o de klas⸱ĉambr⸱o⸱j al redakt⸱ej⸱o⸱j. “La antaŭ⸱urb⸱o⸱j taŭz⸱at⸱a⸱j inter “Ĉarli” kaj “ne Ĉarli””, titol⸱as la gazet⸱o Le Mond⸱e (la 16-an de januar⸱o). Sur la titol⸱paĝ⸱o de Aujourdhui en Franc⸱e (15-an de januar⸱o), dis⸱ŝir⸱it⸱a ŝild⸱o “Mi est⸱as Ĉarli” simbol⸱as “La risk⸱o[n] de romp⸱iĝ⸱o”. Do, ĉiu dev⸱as ne nur elekt⸱i si⸱a⸱n tend⸱ar⸱o⸱n, sed ĉef⸱e akcept⸱i la evident⸱o⸱n de tiu front⸱lini⸱o. “Ĝust⸱e tiu⸱j⸱n, kiu⸱j ne est⸱as “Ĉarli”, neces⸱as el⸱trov⸱i, tondr⸱as la ĵurnal⸱ist⸱in⸱o Nathalie Saint-Cricq en la televid⸱o Franc⸱e 2. [...] Tiu⸱j⸱n ni dev⸱as el⸱trov⸱i, trakt⸱i, integr⸱i aŭ re⸱integr⸱i en la naci⸱a⸱n komun⸱um⸱o⸱n” (12-an de januar⸱o). “Kun ni aŭ kun la teror⸱ist⸱o⸱j”: la refren⸱o favor⸱as la plej impres⸱a⸱j⸱n sur⸱scen⸱ig⸱o⸱j⸱n, la plej eksplod⸱a⸱j⸱n de⸱bat⸱o⸱j⸱n.

Kaj la plej fatal⸱a⸱j⸱n intenc⸱o⸱j⸱n. La takfiristaj ideologi⸱ist⸱o⸱j rev⸱as dis⸱ig⸱i la eŭrop⸱a⸱j⸱n naci⸱o⸱j⸱n inter loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j “blank⸱ul⸱a⸱j” konvink⸱it⸱a⸱j ke islam⸱ism⸱a danĝer⸱o minac⸱as ili⸱n kaj frakci⸱o de “islam⸱an⸱o⸱j” radikal⸱iĝ⸱int⸱a⸱j de la ras⸱ism⸱o kaj de la okcident⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j. Cert⸱e, la mark⸱il⸱o⸱j est⸱as jam de⸱long⸱e met⸱it⸱a⸱j, por ke la soci⸱o organiz⸱iĝ⸱u laŭ “val⸱or⸱o⸱j” kaj ident⸱ec⸱o anstataŭ laŭ soci⸱a⸱j fort⸱o⸱j kaj interes⸱o⸱j; por ke fend⸱o ĉiam pli profund⸱a dis⸱ig⸱u salajr⸱ul⸱o⸱j⸱n, sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j⸱n, viktim⸱o⸱j⸱n de la mal⸱abund⸱o laŭ ili⸱a⸱j kred⸱o⸱j (vid⸱u la artikol⸱o⸱n de Benoît Bréville). Tamen rest⸱as obstakl⸱o⸱j. Anstataŭ⸱ig⸱i la politik⸱a⸱n front⸱o⸱n per kultur⸱a al⸱front⸱iĝ⸱o premis⸱as, ke la intelekt⸱a et⸱burĝ⸱ar⸱o, sid⸱ant⸱a kiel oft⸱e inter la du seĝ⸱o⸱j, komplet⸱e balanc⸱fal⸱u en la reakci⸱a⸱n tend⸱ar⸱o⸱n. Tiu soci⸱a grup⸱o, kiu port⸱as si⸱a⸱j⸱n kontraŭ⸱dir⸱o⸱j⸱n kvazaŭ tra⸱ŝultr⸱e, hav⸱as kun la prolet⸱o⸱j de⸱ven⸱a⸱j el la en⸱migr⸱ad⸱o ambigu⸱a⸱n rilat⸱o⸱n, en kiu miks⸱iĝ⸱as la dezir⸱o de kultur⸱a miks⸱iĝ⸱o kaj domin⸱em⸱o, urb⸱a miks⸱it⸱ec⸱o kaj loĝ⸱ej⸱a dis⸱ec⸱o, kontraŭ⸱ras⸱ism⸱o kaj etn⸱o⸱centr⸱ism⸱o, sen⸱indulg⸱a laik⸱ec⸱o kaj vual⸱it⸱a nutr⸱ist⸱in⸱o. Kiel pilier⸱o de art⸱o kaj kultur⸱o, ĝi lud⸱as decid⸱a⸱n rol⸱o⸱n en la el⸱labor⸱ad⸱o de soci⸱a⸱j reprezent⸱iĝ⸱o⸱j. Ĝi⸱a ek⸱marŝ⸱o en la milit⸱o de la kultur⸱o⸱j est⸱us nur des pli grav⸱a.

Tiu strategi⸱o de streĉ⸱ig⸱o ĝu⸱as la sen⸱vol⸱a⸱n apog⸱o⸱n de la komunik⸱il⸱o⸱j kaj de la intelekt⸱ul⸱o⸱j obsed⸱at⸱a⸱j de la reform⸱ad⸱o de la publik⸱a diskut⸱o ĉirkaŭ alternativ⸱o: “Ĉarli” aŭ “ne Ĉarli”. Ĉes⸱ig⸱it⸱a⸱j la ebl⸱ec⸱o⸱j de “inter ambaŭ” kaj de“jes, sed”. “Tiu⸱j relativ⸱ist⸱a⸱j retor⸱ik⸱o⸱j de la et⸱a mal⸱kuraĝ⸱o de la “sed”, ĝust⸱e kontraŭ tio ni batal⸱as de jar⸱o⸱j, klar⸱ig⸱as s-ro Richard Malka, la advokat⸱o de Charlie Hebdo. Kaj ĝust⸱e tio⸱n ni ne plu permes⸱o ek⸱de hodiaŭ” (C dans l’air”, Franc⸱e 5, la 9-an de januar⸱o 2015). Gard⸱u vi⸱n kontraŭ tiu⸱j, kiu⸱j lev⸱us la embaras⸱a⸱n demand⸱o⸱n de la “du pez⸱o⸱j, du mezur⸱o⸱j” pri la liber⸱a komunik⸱ad⸱o de la pens⸱o⸱j kaj de la opini⸱o⸱j. “Ĉu kondamn⸱i Dieudonné kun la risk⸱o atribu⸱i li⸱a⸱vic⸱e al li status⸱o⸱n de viktim⸱o? demand⸱as en la radi⸱o Franc⸱e Inter la ĉef⸱artikol⸱ist⸱o Thomas Legrand (15-an de januar⸱o), dum la komedi⸱ant⸱o est⸱as provizor⸱e arest⸱it⸱a kaj persekut⸱at⸱a pro teror⸱ism⸱o sur⸱baz⸱e de mal⸱bon⸱a vort⸱lud⸱o. Tia demand⸱o est⸱as demand⸱o munkena*, mal⸱fort⸱aĵ⸱o, kulp⸱a for⸱las⸱o, plat⸱ig⸱o!” Ni memor⸱ig⸱u: la esprim⸱liber⸱ec⸱o, la demokrati⸱o, la toler⸱em⸱o, la kuraĝ⸱o, tio est⸱as “Ĉarlie”; la barbar⸱ec⸱o, la teror⸱o, la fanatik⸱ec⸱o, la mal⸱toler⸱em⸱o, tio “ne est⸱as Ĉarli”.

*  Demand⸱o ĉu ced⸱i al ĉantaĝ⸱o por sav⸱i la pac⸱o⸱n, okaz⸱e de la inter⸱konsent⸱o⸱j de Munkeno, sub⸱skrib⸱it⸱a⸱j de German⸱uj⸱o (tiam hitlerfaŝisma), Franc⸱uj⸱o, Brit⸱uj⸱o kaj Ital⸱uj⸱o, reprezent⸱it⸱a⸱j respektiv⸱e de Adolf⸱o Hitlero, Édouard Daladier, Neville Chamberlain kaj Ben⸱it⸱o Mus⸱sol⸱in⸱i (tiu kiel per⸱ant⸱o), fin⸱e de la konferenc⸱o de Munkeno, okaz⸱int⸱a de la 29-a ĝis la 30-a de septembr⸱o 1938. Not⸱ind⸱as la plan⸱it⸱a mal⸱ĉe⸱est⸱o de la ĉeĥ⸱o⸱slovaki⸱a prezid⸱ant⸱o Edvard Beneš kaj de la ĝeneral⸱a sekretari⸱o de la Komun⸱ist⸱a Parti⸱o de Sovet⸱uni⸱o, Jozefo Stalin⸱o, kiu⸱j ne est⸱is invit⸱it⸱a⸱j. Tiu⸱j inter⸱konsent⸱o⸱j permes⸱is al Hitlero aneks⸱i la region⸱o⸱j⸱n de Ĉeĥ⸱o⸱slovak⸱uj⸱o pri⸱loĝ⸱at⸱a⸱j de german⸱o⸱j (la Sudetoj) kaj tiel konduk⸱is al la mort⸱o de Ĉeĥ⸱o⸱slovak⸱uj⸱o kiel sen⸱de⸱pend⸱a ŝtat⸱o. -vl

Sed ni pov⸱as tamen vet⸱i, ke la milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n la anonc⸱o de la masakr⸱o emoci⸱is kaj koler⸱ig⸱is, ne re⸱trov⸱iĝ⸱is en tiu dikotom⸱ec⸱o. Kun aŭ sen ŝild⸱o “Mi est⸱as Ĉarli”, part⸱o⸱pren⸱int⸱a aŭ ne en la gigant⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j dimanĉ⸱o⸱n, la 11-an de januar⸱o, mult⸱a⸱j organ⸱e sent⸱is la frat⸱ec⸱o⸱n sen las⸱i si⸱n tromp⸱i de la bild⸱o⸱j ad⸱e ripet⸱at⸱a⸱j de amas⸱o⸱j kun la franc⸱a flag⸱o kant⸱ant⸱e la Marseljez⸱o⸱n kaj aplaŭd⸱ant⸱e la polic⸱o⸱n. Kaj la marŝ⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j kun⸱iĝ⸱is pro la bezon⸱o unu⸱iĝ⸱i, hav⸱is mal⸱pli homogen⸱a⸱j⸱n konvink⸱o⸱j⸱n ol la lament⸱ant⸱a⸱j procesi⸱ul⸱o⸱j sur la televid⸱a⸱j scen⸱ej⸱o⸱j. La grand⸱eg⸱a diferenc⸱o inter tio, kio “est⸱i Ĉarli” signif⸱is por la unu⸱a⸱j (la universal⸱a⸱n konkord⸱o⸱n) kaj por kelk⸱a⸱j ali⸱a⸱j (la arab⸱o⸱j el⸱e⸱n!) for⸱pren⸱is ĉi⸱a⸱n konsist⸱o⸱n de la kategori⸱o, se oni iom⸱et⸱e pri⸱pens⸱as tio⸱n. Sed ĉu ebl⸱as pri⸱pens⸱i en reĝim⸱o de sen⸱inter⸱romp⸱a inform⸱ad⸱o?

Vendred⸱o⸱n, la 9-an de januar⸱o, ne ebl⸱is plu disting⸱i la televid⸱o⸱j⸱n TF1 kaj BFM TV: romp⸱ant⸱e si⸱a⸱n program-struktur⸱o⸱n, la unu⸱a franc⸱a televid⸱o send⸱is rekt⸱e de la 10-a hor⸱o ĝis la naŭ⸱a kaj kvar⸱on⸱o vesper⸱e; ĉe Europe 1 la special⸱a el⸱don⸱o daŭr⸱is kvar tag⸱o⸱j⸱n. La batal⸱o komenc⸱iĝ⸱is ankaŭ ne post⸱e, sed dum la event⸱o, por fiks⸱i ĝi⸱a⸱n senc⸱o⸱n. Ĉe tiu lud⸱o, la inform-komunik⸱il⸱o⸱j paf⸱as ĉiam unu⸱e, reflekt⸱ant⸱e sur la kalejdoskop⸱o de la ekran⸱o⸱j la spont⸱a⸱n filozofi⸱o⸱n de si⸱a⸱j el⸱don⸱a⸱j direkt⸱ej⸱o⸱j: ne⸱rezist⸱ebl⸱a gust⸱o de ord⸱o kaj de dec⸱o, simbol⸱at⸱a⸱j de la bild⸱o de kvar⸱dek kvar ŝtat⸱a⸱j kaj reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j ĉef⸱o⸱j tre mal⸱sam⸱e demokrati⸱a⸱j, parad⸱ant⸱e brak-ĉe-brak⸱e. La televid⸱o Franc⸱e 2 opini⸱is nepr⸱e neces⸱a re⸱send⸱i tiu⸱n sekvenc⸱o⸱n mal⸱rapid⸱e, akompan⸱at⸱e de violon⸱o⸱j kaj de likvor⸱ec⸱a pian⸱o, kun la fot⸱o de la german⸱a ĉef⸱ministr⸱in⸱o Angel⸱a Merkel tener⸱e klin⸱it⸱a sur la ŝultr⸱o de s-ro François Hollande, kun tiu ŝultr⸱o montr⸱at⸱a kvazaŭ per orgen⸱a fermat⸱o (la 12-an de februar⸱o).

La amas⸱o, kiu⸱n oni montr⸱as kri⸱aĉ⸱ant⸱a kaj vulgar⸱a kiam ĝi manifestaci⸱as por si⸱a⸱j soci⸱a⸱j rajt⸱o⸱j, ĝi far⸱iĝ⸱as subit⸱e lum⸱a, estetik⸱a, laŭ la manier⸱o de Delacroix sur la paĝ⸱o de Le Nouvel Observateur (la 11-an de januar⸱o), kiu aktual⸱ig⸱is Li Liber⸱ec⸱o gvid⸱ant⸱a la popol⸱o⸱n, aŭ edif⸱a, kiel la fot⸱o de jun⸱a nigr⸱a knab⸱o kun mal⸱ĝoj⸱a rigard⸱o kaj kun glu⸱ŝild⸱o “Mi est⸱as Ĉarli” sur la vang⸱o, kiu kontempl⸱as la amas⸱o⸱n el la alt⸱a pozici⸱o de la statu⸱o de la Respublik⸱o (Libération, 13-an de januar⸱o) do, vizaĝ⸱o potemkina, kiu mask⸱as la sub⸱reprezent⸱ec⸱o⸱n de part⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o en la parizaj kolekt⸱iĝ⸱o⸱j. Rekt⸱e el la centr⸱o de la mond⸱o, la grand⸱a raport⸱ist⸱o Etienne Monin ekstaz⸱iĝ⸱is en la radi⸱o Franc⸱e Info (la 11-an de januar⸱o): “En tiu ĉi manifestaci⸱o, moment⸱o de grac⸱o, bild⸱o lum⸱a, de bel⸱ec⸱o fel⸱i... tuj, tiu de jun⸱a par⸱o, ŝi kun blu⸱a⸱j okul⸱o⸱j iom⸱et⸱e mal⸱ĝoj⸱a⸱j, li de miks⸱ras⸱a bel⸱ec⸱o re⸱kuraĝ⸱ig⸱a.”

Kvazaŭ en karnaval⸱o, la omaĝ⸱o de la gazet⸱ar⸱o mem met⸱is ĉio⸱n en pelmel⸱o. “Oni parol⸱as pri memor⸱ig⸱o de Charb, Tignous, Cabu, Honoré, Wolinski: ili pri⸱fek⸱us tia⸱n si⸱n⸱ten⸱o⸱n”, furioz⸱is la desegn⸱ist⸱o Luz, trans⸱viv⸱ant⸱o de la skip⸱o de Charlie Hebdo (www.lesinrocks.com, 10-an de januar⸱o). Ne sen⸱tem⸱a⸱j pri tiu rimark⸱o, la krem⸱o de la koment⸱ist⸱o⸱j honor⸱is la mal⸱bon⸱a⸱n gust⸱o⸱n per bon⸱a⸱j sent⸱o⸱j, pri⸱plor⸱is la anarĥi⸱ist⸱a⸱j⸱n karikatur⸱ist⸱o⸱j⸱n dum desfil⸱o orkestr⸱it⸱a de la ministr⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j kaj ben⸱it⸱a de la pap⸱o, de la NATO, la Franc⸱a Federaci⸱o de Pied⸱pilk⸱o kaj de s-ro Arnold Schwarzenegger. Kvar⸱dek ol hor⸱o⸱j⸱n post la kult⸱o far⸱it⸱a al la esprim⸱liber⸱ec⸱o, la gazet⸱ar⸱o anonc⸱is, ne⸱ŝancel⸱ebl⸱a, la kondamn⸱o⸱n je pun⸱o⸱j de mal⸱liber⸱ej⸱o por adolesk⸱ant⸱in⸱o⸱j, ebri⸱ul⸱o, simpl⸱anim⸱ul⸱o kulp⸱a⸱j je vort⸱a⸱j de⸱glit⸱o⸱j, kiu⸱j fal⸱is sub la ĵus akr⸱ig⸱it⸱a⸱n leĝ⸱o⸱n. Oni trem⸱as ĉe la ide⸱o, ke la ĉef⸱ministr⸱o Manuel Valls pov⸱us mal⸱kovr⸱i la titol⸱paĝ⸱o⸱n de Charlie Hebdo de la 18-a de decembr⸱o 1975, kiu fest⸱is Krist⸱nask⸱o⸱n per jen⸱a mal⸱mult⸱e civit⸱em⸱a admon⸱o: “Fek⸱u en la lul⸱il⸱o⸱j⸱n. Fin⸱mort⸱ig⸱u la kripl⸱ul⸱o⸱j⸱n. Mort⸱paf⸱u la milit⸱ist⸱o⸱j⸱n. Strangol⸱u la pastr⸱o⸱j⸱n. Kaĉ⸱ig⸱u la polic⸱ist⸱o⸱j⸱n. Fajr⸱ig⸱u la bank⸱o⸱j⸱n.”

Kompar⸱e, la muz⸱o de la region⸱a gazet⸱ar⸱o ŝajn⸱is preskaŭ si⸱n⸱ĝen⸱a. Vendred⸱o⸱n la 9-an, dek ĵurnal⸱o⸱j afiŝ⸱as titol⸱paĝ⸱e la sam⸱a⸱n super⸱skrib⸱o⸱n: “La ĉas⸱pel⸱o”; kaj sekv⸱a⸱n lund⸱o⸱n, ok sam⸱e titol⸱is: “Histori⸱a!”. Kolizi⸱o de event⸱o⸱j spic⸱as tiu⸱n celebr⸱ad⸱o⸱n de plur⸱ism⸱o en la unu⸱anim⸱ec⸱o, kiam la 7-an de januar⸱o, la “komun⸱um⸱o de el⸱don⸱ist⸱o⸱j” de gazet⸱o⸱j, konsist⸱ant⸱a el dek mastr⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j, deklar⸱as solen⸱e, ke ĝi “neniam ced⸱os al la minac⸱o⸱j kaj al la tim⸱ig⸱o⸱j kontraŭ la ne⸱tuŝ⸱ebl⸱a⸱j princip⸱o⸱j de esprim⸱liber⸱ec⸱o”; la sam⸱a⸱n tag⸱o⸱n, la miliard⸱ul⸱o Patrick Drahi, jam kun⸱propriet⸱ul⸱o de la gazet⸱o Libération, konfirm⸱as si⸱a⸱n intenc⸱o⸱n akir⸱i la magazin⸱o⸱j⸱n L’Express kaj L’Expansion.

Dum ĝust⸱e Libération klopod⸱as por “band⸱aĝ⸱i la Respublik⸱o⸱n” (la 17-an-18-an de januar⸱o), per koncept⸱o⸱j dik⸱liter⸱a⸱j sed sen⸱rimed⸱a⸱j, pri Civit⸱an⸱ec⸱o, Laik⸱ec⸱o, Eduk⸱ad⸱o, Justic⸱o, ktp, la liberal⸱a ĉef⸱artikol⸱ist⸱o Nicolas Baverez kant⸱is melodi⸱o⸱n bon⸱e kon⸱at⸱a⸱n: “La naci⸱a unu⸱ec⸱o dev⸱as est⸱i daŭr⸱ig⸱at⸱a por batal⸱i kontraŭ la islam⸱ism⸱o, sed ankaŭ por real⸱ig⸱i la ekonomi⸱a⸱j⸱n kaj social⸱a⸱j⸱n re⸱form⸱o⸱j⸱n”, nom⸱e de kiu⸱j “la liberal⸱ig⸱o⸱n de la labor⸱merkat⸱o, kiu ĉie ali⸱lok⸱e montr⸱is si⸱a⸱j⸱n merit⸱o⸱j⸱n”. (Le Point, 16-an de januar⸱o). La gazet⸱ar⸱a liber⸱ec⸱e ja bon⸱e trans⸱viv⸱is la atenc⸱o⸱j⸱n.

Pierre RIMBERT.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Kiel aparat⸱o mal⸱proksim⸱iĝ⸱as de si⸱a baz⸱o

Mult⸱a⸱j faktor⸱o⸱j klar⸱ig⸱as la mal⸱fort⸱iĝ⸱o⸱n de la Franc⸱a Komun⸱ist⸱a Parti⸱o. Ĉu la intenc⸱o adapt⸱i si⸱a⸱n retor⸱ik⸱o⸱n al la atend⸱o⸱j de la mez⸱a⸱j klas⸱o⸱j rapid⸱ig⸱is ĝi⸱n?

Januar⸱o 2014. Ni al⸱ven⸱as al la sid⸱ej⸱o de la Franc⸱a Komun⸱ist⸱a Parti⸱o (FKP, franc⸱e PCF), ĉe la Plac⸱o Colonel-Fabi⸱e⸱n en Parizo, por pet⸱i don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j⸱n pri la membr⸱o⸱j. Kiom da ili est⸱as? Sed antaŭ ĉio, kiu⸱j ili est⸱as? Laŭ ĉi⸱a⸱j indik⸱o⸱j, la popol⸱a⸱j kategori⸱o⸱j* ĉe⸱est⸱as ĉiam mal⸱pli en la pint⸱o de la organiz⸱aĵ⸱o. Sed kiel tio est⸱as ĉe la baz⸱o? La respond⸱o dev⸱us est⸱i facil⸱e akir⸱ebl⸱a. La departement⸱o “Viv⸱o de la parti⸱o” kolekt⸱as de la jar⸱o 2009 la mult⸱a⸱j⸱n inform⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n la parti⸱o posed⸱as pri si⸱a⸱j membr⸱o⸱j: aĝ⸱o, seks⸱o, loĝ⸱lok⸱o, sektor⸱o de aktiv⸱ec⸱o ... Sed eĉ ne vort⸱o⸱n pri la soci⸱profesi⸱a kategori⸱o. Oni pov⸱as sci⸱i, ke tiu membr⸱o labor⸱as ĉe la Ŝtat⸱a Soci⸱et⸱o de Franc⸱a⸱j Fer⸱voj⸱o⸱j (SNCF) aŭ en aviad⸱a fabrik⸱o, sed ne, ĉu li est⸱as kadr⸱ul⸱o aŭ simpl⸱a labor⸱ist⸱o. Tiu mank⸱o de interes⸱o pri la soci⸱a kondiĉ⸱o de si⸱a⸱j membr⸱o⸱j ilustr⸱as tendenc⸱o⸱n en la PCF, kiu efik⸱as jam de tri⸱dek jar⸱o⸱j: la iam centr⸱a demand⸱o de la reprezent⸱iĝ⸱o de la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j far⸱iĝ⸱is du⸱a⸱rang⸱a.

*  Ĉi tie kaj en la sekv⸱o la vort⸱o popol⸱a est⸱as uz⸱at⸱a laŭ la franc⸱a en la senc⸱o de de la simpl⸱a popol⸱o. -vl

Ek⸱de la liber⸱iĝ⸱o ĝis la 1970-aj jar⸱o⸱j, dum ĝi est⸱is la unu⸱a parti⸱o de la mal⸱dekstr⸱o en Franc⸱uj⸱o, la FKP pov⸱is prezent⸱i si⸱n kiel pro⸱parol⸱ant⸱o de la labor⸱ist⸱a klas⸱o, ĉar ĝi⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j plej⸱part⸱e de⸱ven⸱is el la popol⸱a medi⸱o: iam⸱a min⸱ist⸱o kiel Maurice Thorez, gvid⸱ant⸱o de la parti⸱o de 1930 ĝis 1964; “et⸱legom⸱ist⸱o” kiel li⸱a post⸱e⸱ul⸱o Waldeck Rochet; bak⸱ist⸱a lern⸱ant⸱o kiel Jacques Duclos, kandidat⸱o por la prezid⸱ant-elekt⸱o de 1969, ĉe kiu li akir⸱is 21 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la voĉ⸱o⸱j. Ankaŭ sur lok⸱a nivel⸱o est⸱is sam⸱e; antaŭ ol far⸱iĝ⸱i urb⸱estr⸱o de Aubervilliers inter 1945 kaj 1953, Charles Tillon est⸱is al⸱ĝust⸱ig⸱ist⸱o; li⸱a⸱j post⸱e⸱ul⸱o⸱j Emil⸱e Dubois (1953-1957) kaj André Karm⸱a⸱n (1957-1984) respektiv⸱e gas⸱ist⸱o kaj frez⸱ist⸱o. Ĉar ĝi avanc⸱ig⸱is membr⸱o⸱j⸱n de modest⸱a de⸱ven⸱o en instanc⸱o⸱j⸱n de potenc⸱o, kiu⸱j est⸱is ĝis tiam rezerv⸱it⸱a⸱j al reprezent⸱ant⸱o⸱j de la burĝ⸱ar⸱o, la Komun⸱ist⸱a Parti⸱o sukces⸱is dum cert⸱a temp⸱o trans⸱form⸱i la soci⸱a⸱n viv⸱o⸱n de la franc⸱a politik⸱a viv⸱o. La popol⸱a karakter⸱o de tiu organiz⸱aĵ⸱o est⸱is tiam percept⸱at⸱a kiel neces⸱a por trans⸱form⸱i la projekt⸱o⸱n de emancip⸱iĝ⸱o de la labor⸱ist⸱o⸱j en praktik⸱o⸱j⸱n de aktiv⸱ul⸱o⸱j.

La baz⸱o de la FKP est⸱is plen⸱e frap⸱it⸱a de la soci-ekonomi⸱a⸱j trans⸱form⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n la popol⸱a⸱j medi⸱o⸱j spert⸱as ek⸱de la 1970-aj jar⸱o⸱j. Al⸱front⸱it⸱a al la provizor⸱ec⸱o de labor⸱o kaj al la evolu⸱o de la sen⸱labor⸱ec⸱o, la labor⸱ist⸱a mond⸱o perd⸱is si⸱a⸱n soci⸱a⸱n kun⸱ten⸱iĝ⸱o⸱n. Tamen, la kriz⸱o de la parti⸱o ne atribu⸱ebl⸱as al hipotez⸱a mal⸱aper⸱o de la labor⸱ist⸱o⸱j: tiu⸱j est⸱as daŭr⸱e proksim⸱um⸱e kvar⸱on⸱o de la aktiv⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, kaj la mal⸱kresk⸱o de la FKP-membr⸱o⸱j est⸱as mult⸱e pli rapid⸱a ol la erozi⸱o de la labor⸱ist⸱a klas⸱o. Franc⸱uj⸱o hav⸱is ok milion⸱o⸱j⸱n du⸱cent mil labor⸱ist⸱o⸱j⸱n en 1975 kaj ankoraŭ sep milion⸱o⸱j⸱n en 1999, dum sam⸱temp⸱e la FKP perd⸱is pli ol la du⸱on⸱o⸱n da si⸱a⸱j membr⸱o⸱j, de kvin⸱cent mil al du⸱cent mil. Krom⸱e, ĉe la labor⸱ist⸱o⸱j aper⸱is nov⸱a⸱j popol⸱a⸱j figur⸱o⸱j, precip⸱e en la serv⸱o⸱j, kun la mult⸱iĝ⸱o de la grup⸱o de dung⸱it⸱o⸱j. La labor⸱ist⸱o⸱j kaj la dung⸱it⸱o⸱j rest⸱as la pli⸱mult⸱a part⸱o de la aktiv⸱a franc⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, sed la ŝanĝ⸱o de ili⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j de si⸱a viv⸱o (en la spac⸱o) kaj labor⸱o (divid⸱o de la labor⸱kolektiv⸱o⸱j) mal⸱fort⸱ig⸱is ili⸱a⸱n en⸱ir⸱o⸱n en la politik⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n. La mal⸱fort⸱iĝ⸱o de la FKP tiel re⸱spegul⸱as la profund⸱a⸱j⸱n social⸱a⸱j⸱n kaj kultur⸱a⸱j⸱n ŝanĝ⸱o⸱j⸱n spert⸱at⸱a⸱j⸱n de la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j; ĝi esprim⸱as la mal⸱kresk⸱o⸱n de la labor⸱ist⸱a mov⸱ad⸱o. Tiu mal⸱fort⸱iĝ⸱o, kiu montr⸱as la el⸱ĉerp⸱iĝ⸱o⸱n de period⸱o de intens⸱a politik⸱iĝ⸱o de la franc⸱a soci⸱o dum la “1968-aj jar⸱o⸱j”, klar⸱iĝ⸱as ankaŭ per la ali⸱iĝ⸱o de la inter⸱naci⸱a ord⸱o, special⸱e per la implod⸱o de la sovetia sistem⸱o, aŭ de la evolu⸱o de politik⸱a reĝim⸱o al prezid⸱ant⸱a aŭ du⸱parti⸱a sistem⸱o.

En la centr⸱o de la kvartal⸱o La Défense: human⸱ism⸱o kaj demokrati⸱o

Sed tiu⸱j ekster⸱a⸱j klar⸱ig⸱o⸱j por la parti⸱o ne sufiĉ⸱as, kaj est⸱us redukt⸱ism⸱a vid⸱i la mal⸱kresk⸱o⸱n de la FKP sub la aspekt⸱o de meĥanik⸱a, program⸱it⸱a evolu⸱o, el kiu oni pov⸱us tir⸱i neni⸱a⸱n instru⸱o⸱n.

Por kompren⸱i la mal⸱proksim⸱iĝ⸱o⸱n de la FKP dis⸱de la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j kaj ĝi⸱a⸱n elekt⸱a⸱n katastrof⸱o⸱n (ĝi pas⸱is de 15,3 el⸱cent⸱o⸱j ĉe la prezid⸱ant-elekt⸱o⸱j de 1981 al 1,9 el⸱cent⸱o en 2007), neces⸱as analiz⸱i la evolu⸱o⸱j⸱n de ĝi⸱a retor⸱ik⸱o kaj de ĝi⸱a organiz⸱aĵ⸱o. Ek⸱de la 1980-aj jar⸱o⸱j kaj ĉef⸱e de 1990, la FKP vol⸱as reprezent⸱i jam ne nur la popol⸱a⸱j⸱n klas⸱o⸱j⸱n, sed Franc⸱uj⸱o⸱n en ĝi⸱a “divers⸱ec⸱o”. La interpret⸱o de la soci⸱o kiel klas⸱o⸱j mal⸱aper⸱as mal⸱antaŭ tem⸱o⸱j kiel “civit⸱an⸱a part⸱o⸱pren⸱o” aŭ la re⸱star⸱ig⸱o de la “social⸱a lig⸱il⸱o”. Sam⸱e kiel la urb⸱o Montreuil, la komun⸱ist⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j de antaŭ⸱urb⸱o⸱j larĝ⸱e adopt⸱as la tem⸱o⸱n de “eksklud⸱o” en la “kvartal⸱o⸱j” kaj akcept⸱as ĝi⸱a⸱n sen⸱politik⸱ig⸱a⸱n dimensi⸱o⸱n.* La komun⸱ist⸱a⸱j elekt⸱it⸱o⸱j propon⸱as “lok⸱a⸱n demokrati⸱o⸱n” supoz⸱at⸱a⸱n kapabl⸱a sur⸱pont⸱ig⸱i la abism⸱o⸱n inter la politik⸱a klas⸱o kaj la “civit⸱an⸱o⸱j”.

*  Vd Sykvie Tissot: “L’invention des “quartiers sensibles [“La invent⸱o de la “tikl⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j””, Le Monde diplomatique, oktobr⸱o 2007.

La komenc⸱a projekt⸱o de la parti⸱o, marks⸱ism⸱e inspir⸱it⸱a, tiam ced⸱is la lok⸱o⸱n al human⸱ism⸱a retor⸱ik⸱o larĝ⸱e komun⸱a en la asoci⸱a kaj politik⸱a mond⸱o. “Asoci⸱iĝ⸱o, kun⸱divid⸱o, komun⸱ig⸱o, kooper⸱ad⸱o, inter⸱ven⸱o, inter⸱konsent⸱iĝ⸱o: tiu⸱j ĉi postul⸱o⸱j al⸱pren⸱as sen⸱precedenc⸱a⸱n vigl⸱ec⸱o⸱n, lig⸱e kun la dis⸱volv⸱ad⸱o de la teĥnologi⸱a kaj inform⸱ad⸱ik⸱a revoluci⸱o kaj kompleks⸱iĝ⸱o de la soci⸱o, la evolu⸱o de la labor⸱o, la bezon⸱o de civit⸱an⸱ec⸱o, de nov⸱a⸱j hom⸱rilat⸱o⸱j kiu⸱j respekt⸱as la aŭtonom⸱ec⸱o⸱n de la individu⸱o⸱j ...”, proklam⸱it⸱a ekzempl⸱e de la dokument⸱o adopt⸱it⸱a de la 24-a kongres⸱o de 1996. Tiu kongres⸱o, kiu decid⸱is la “princip⸱o⸱n de la human⸱ism⸱o kaj de la demokrati⸱o”, de la “hom⸱a, civit⸱an⸱a, solidar⸱a revoluci⸱o” por respond⸱i al la fakt⸱o, ke “la tut⸱a hom⸱a civilizaci⸱o est⸱as en danĝer⸱o”, okaz⸱is por la unu⸱a foj⸱o en la afer⸱kvartal⸱o La Défense.

Dek du jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, en la tekst⸱o propon⸱it⸱a de la Naci⸱a Konsil⸱ant⸱ar⸱o de la FKP kiel “komun⸱a baz⸱o” por la 34-a kongres⸱o de 2008, la vort⸱o “labor⸱ist⸱o” aper⸱as nur unu sol⸱a⸱n foj⸱o⸱n, kaj kiel soci⸱a grup⸱o sam⸱e kiel mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j: oni efektiv⸱e intenc⸱as kun⸱ig⸱i “labor⸱ist⸱o⸱j⸱n, teĥnik⸱ist⸱o⸱j⸱n, dung⸱it⸱o⸱j⸱n aŭ kadr⸱ul⸱o⸱j⸱n, ge⸱salajr⸱ul⸱o⸱j⸱n de ĉi⸱a⸱j kategori⸱o⸱j, provizor⸱a⸱j, intelekt⸱a⸱j, sen⸱dokument⸱a⸱j, sen⸱labor⸱a⸱j, kamp⸱ul⸱a⸱j, aŭtor⸱o⸱j kaj reĝisor⸱o⸱j, student⸱o⸱j, pensi⸱ul⸱o⸱j, art⸱ist⸱o⸱j”. Per si⸱a re⸱ĵet⸱o de la labor⸱ist⸱ism⸱o, asoci⸱at⸱a al stalin⸱ism⸱o, la reprezent⸱ant⸱o⸱j de la FKP tendenc⸱as for⸱las⸱i la prioritat⸱o⸱n de la rol⸱o de la labor⸱ist⸱o⸱j kaj de la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j en la politik⸱a batal⸱o. Per tio, ke ili neglekt⸱is la pens⸱ad⸱o⸱n pri la klas⸱rilat⸱o⸱j kaj pri la organiz⸱ad⸱o de la batal⸱o far⸱e de tiu⸱j sam⸱a⸱j, kiu⸱j sufer⸱as la domin⸱ad⸱o⸱n, ili natur⸱e hav⸱is mal⸱facil⸱o⸱j⸱n konsider⸱i la supr⸱e⸱n⸱ir⸱o⸱n de nov⸱a⸱j popol⸱a⸱j figur⸱o⸱j la dung⸱it⸱o⸱j⸱n de la serv⸱o⸱j kaj la id⸱o⸱j⸱n de en⸱migr⸱int⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j precip⸱e el Nord⸱afrik⸱o.

La klopod⸱o⸱j re⸱nov⸱ig⸱i la franc⸱a⸱n komun⸱ism⸱o⸱n pas⸱as tra trans⸱form⸱ad⸱o de la organiz-model⸱o⸱j de la parti⸱o. La sistem⸱o⸱j de elekt⸱ad⸱o kaj de form⸱ad⸱o de kadr⸱ul⸱o⸱j el membr⸱o⸱j de popol⸱a de⸱ven⸱o est⸱as for⸱las⸱it⸱a⸱j en la 1990-aj kaj 2000-aj jar⸱o⸱j sub la efik⸱o de la mal⸱kresk⸱o de la membr⸱o⸱nombr⸱o, sed ankaŭ pro kritik⸱o al la aŭtoritat⸱ec⸱a⸱j praktik⸱o⸱j de la demokrati⸱a centr⸱ism⸱o (vd Tiran⸱ec⸱o de ne ekzist⸱ant⸱a struktur⸱o). La lern⸱ej⸱o⸱j [de la parti⸱o, -vl] ekzempl⸱e mal⸱aper⸱is aŭ perd⸱is si⸱a⸱n funkci⸱o⸱n de popol⸱a eduk⸱ad⸱o. La “politik⸱o de kadr⸱ul⸱o⸱j” sistem⸱o de form⸱ad⸱o, kiu favor⸱is la labor⸱ist⸱a⸱j⸱n membr⸱o⸱j⸱n de la entrepren⸱o⸱j iom post iom mal⸱aper⸱is. Por la re⸱nov⸱ig⸱o de la parti⸱o oni de tiam diskut⸱is precip⸱e pri la jun⸱iĝ⸱o kaj vir⸱in⸱iĝ⸱o. Kiam tem⸱is pri “miks⸱it⸱ec⸱o”, tiam oni neniam emfaz⸱is la prioritat⸱o⸱n al membr⸱o⸱j el la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j.

Al la parti⸱a⸱j funkci⸱ul⸱o⸱j labor⸱ist⸱de⸱ven⸱a⸱j, form⸱it⸱a⸱j en la lern⸱ej⸱o⸱j de la parti⸱o, post⸱sekv⸱is respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j kies karier⸱o (lern⸱ej⸱a, profesi⸱a kaj komun⸱ist⸱a) est⸱as dens⸱e lig⸱it⸱a al la mond⸱o de la teritori⸱a⸱j kolektiv⸱aĵ⸱o⸱j. Do, la nun⸱temp⸱a komun⸱ism⸱o re⸱struktur⸱iĝ⸱as kaj viv⸱as nun ĉirkaŭ tiu⸱j lok⸱a⸱j administraci⸱o⸱j kaj ne, kiel antaŭ⸱e, ĉirkaŭ sindikat⸱a⸱j ret⸱o⸱j. En 2013, el ĉiu⸱j membr⸱o⸱j list⸱ig⸱it⸱a⸱j en la departement⸱o “Viv⸱o de la parti⸱o”, 75 el⸱cent⸱o⸱j indik⸱as, ke ili labor⸱as en la publik⸱a sektor⸱o, el kiu⸱j 13 el⸱cent⸱o⸱j en teritori⸱a kolektiv⸱aĵ⸱o. Kaj sam⸱e pri la pint⸱o de la aparat⸱o. La last⸱a naci⸱a gvid⸱ant⸱o, kiu ven⸱is el funkci⸱o⸱j en la sindikat⸱o Ĝeneral⸱a Konfederaci⸱o de Labor⸱o (CGT laŭ la franc⸱a), est⸱is Georges Marchais: laŭ si⸱a profesi⸱o, al⸱ĝust⸱ist⸱o, li est⸱is sindikat⸱a respond⸱ec⸱ul⸱o en la metalurgi⸱a sektor⸱o antaŭ ol okup⸱i la pint⸱o⸱n de la parti⸱o en la jar⸱o 1994. Li⸱a⸱j post⸱e⸱ul⸱o⸱j est⸱is lig⸱it⸱a⸱j kun la mastr⸱um⸱ad⸱o de lok⸱a⸱j kolektiv⸱aĵ⸱o⸱j. S-ro Robert Hue est⸱is la unu⸱a urb⸱estr⸱ar⸱an⸱o kiu far⸱iĝ⸱is naci⸱a sekretari⸱o de la PCF, en 1994; li est⸱is tiam urb⸱estr⸱o de Montigny-lès-Cormeilles, ĝeneral⸱a konsil⸱ant⸱o, region⸱a konsil⸱ant⸱o kaj antaŭ ĉio prezid⸱ant⸱o de la Naci⸱a asoci⸱o de komun⸱ist⸱a⸱j kaj respublik⸱an⸱a⸱j deleg⸱it⸱o⸱j. S-in⸱o Marie-Georg⸱e Buffet post⸱sekv⸱is li⸱n en 2001. Ŝi est⸱is unu⸱e dung⸱it⸱o ĉe la urb⸱o⸱dom⸱o de Plessis-Robinson antaŭ ol far⸱iĝ⸱i vic⸱urb⸱estr⸱o en ali⸱a distrikt⸱o, post⸱e elekt⸱it⸱a en la region⸱a⸱n konsil⸱ant⸱ar⸱o⸱n de Ile-de-Franc⸱e.

Kiam la nov⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j de la FKP ven⸱as el sindikat⸱ism⸱o, tiam tem⸱as pri sindikat⸱ism⸱o student⸱a. S-in⸱o Buffet est⸱is membr⸱o de la naci⸱a ofic⸱ej⸱o de la Naci⸱a Uni⸱o de Student⸱o⸱j de Franc⸱uj⸱o (UNEF). S-ro Pierre Laurent, naci⸱a sekretari⸱o de la PDV ek⸱de 2010, gvid⸱is la Uni⸱o⸱n de Komun⸱ist⸱a⸱j Student⸱o⸱j (UEC). Diplom⸱it⸱a pri ekonomi⸱a⸱j scienc⸱o⸱j ĉe la pariza universitat⸱o Sorbonne, tiu iam⸱a ĵurnal⸱ist⸱o kaj redakt⸱a redakt⸱ist⸱o de la FKP-gazet⸱o L’Humanité simbol⸱as la potenc⸱o⸱n de la famili⸱a engaĝ⸱iĝ⸱o en la nun⸱temp⸱a komun⸱ism⸱o. Fil⸱o de Paul Laurent, deput⸱it⸱o kaj kadr⸱ul⸱o en la aparat⸱o en la 1970-aj kaj 80-aj jar⸱o⸱j, li est⸱as ankaŭ frat⸱o de s-ro Michel Laurent, ali⸱a naci⸱a gvid⸱ant⸱o, kiu respond⸱ec⸱is pri la federaci⸱o de Seine-Saint-Denis. La nov⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j far⸱iĝ⸱as komun⸱ist⸱o⸱j pli per lok⸱a hered⸱o kaj per famili⸱a fidel⸱ec⸱o ol per spert⸱ad⸱o de la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j en la labor⸱lok⸱o.

La serĉ⸱ad⸱o⸱j de font⸱o⸱j de financ⸱ad⸱o far⸱e de la funkci⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j jam ne pov⸱as est⸱i pag⸱at⸱a⸱j de mal⸱kresk⸱ant⸱a parti⸱o kaj kiu⸱j prov⸱as est⸱i salajr⸱at⸱a⸱j per elekt⸱o⸱posten⸱o⸱j, klar⸱ig⸱as ankaŭ la evolu⸱o⸱n de la FKP. En 2013, laŭ la financ⸱raport⸱o prezent⸱it⸱a al la kongres⸱o, la kontribu⸱ad⸱o de la elekt⸱it⸱o⸱j est⸱is 46 el⸱cent⸱o⸱j de la tut⸱a⸱j resurs⸱o⸱j de la parti⸱o (kontraŭ 26 el⸱cent⸱o⸱j de la Social⸱ist⸱a Parti⸱o kaj 3 el⸱cent⸱o⸱j de la Uni⸱o por Popol⸱a Mov⸱ad⸱o). Tiel, ĉie en Franc⸱uj⸱o, la komun⸱ist⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j est⸱is al⸱vok⸱it⸱a⸱j en⸱ir⸱i en elekt⸱it⸱a⸱j⸱n asemble⸱o⸱j⸱n. Ĝis nun ekzist⸱is klar⸱a disting⸱o inter la respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j de la aparat⸱o kaj la elekt⸱it⸱o⸱j, ĉe kio la unu⸱a⸱j est⸱is task⸱it⸱a⸱j “super⸱rigard⸱i” la du⸱a⸱j⸱n por evit⸱i ties “eminent⸱ul⸱iĝ⸱o⸱n” kaj por cert⸱ig⸱i la vigl⸱ec⸱o⸱n de la membr⸱a⸱j ret⸱o⸱j. Nu, la departement⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j de la parti⸱o est⸱is pet⸱at⸱a⸱j en⸱ir⸱i en si⸱a⸱j⸱n region⸱a⸱j⸱n konsil⸱ant⸱ar⸱o⸱j⸱n ek⸱de 1998. Dank⸱e al alianc⸱o kun la Social⸱ist⸱a Parti⸱o (PS), mult⸱a⸱j ricev⸱is respond⸱ec⸱a⸱j⸱n funkci⸱o⸱j⸱n en la plen⸱um-organ⸱o⸱j de si⸱a region⸱o. La eminent⸱ul⸱iĝ⸱o per elekt⸱o de la aparat⸱a⸱j kadr⸱ul⸱o⸱j est⸱as sur⸱voj⸱e.

La fak⸱ul⸱o⸱j pri komunik⸱ad⸱o stir⸱as dum elektokampajnoj

S-RO HUE vol⸱is en 1995 liber⸱ig⸱i “el ĉia suspekt⸱em⸱a “kurator⸱ec⸱o” de la parti⸱o la elekt⸱it⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ricev⸱is si⸱a⸱n mandat⸱o⸱n ne nur de la komun⸱ist⸱o⸱j, sed de la universal⸱a voĉ⸱don⸱ad⸱o”.* De tiam, la naci⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j pov⸱as mem sen⸱valor⸱ig⸱i la resurs⸱o⸱j⸱n de la membr⸱o⸱j profit⸱e al la elekt⸱it⸱o⸱j kaj la mastr⸱um⸱a⸱j eksperiment⸱o⸱j. Sur⸱lok⸱e la membr⸱o⸱j vid⸱as si⸱a⸱n rol⸱o⸱n mal⸱kresk⸱i, kaj la ag⸱ad⸱o por la elekt⸱o⸱j far⸱iĝ⸱as antaŭ⸱rang⸱a. La nov⸱a⸱j al⸱iĝ⸱int⸱o⸱j ne rest⸱as long⸱e simpl⸱a⸱j membr⸱o⸱j, sed est⸱as rapid⸱e pet⸱at⸱a⸱j kandidat⸱iĝ⸱i ĉe la urb⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, kun la sekv⸱o, ke la lok⸱a ag⸱ad⸱o mal⸱fort⸱iĝ⸱as tiom pli ke la elekt⸱it⸱o⸱j, kiu⸱j plur⸱ig⸱as mandat⸱o⸱j⸱n, rapid⸱e neglekt⸱as la kun⸱ven⸱o⸱j⸱n de la parti⸱o. En la sid⸱ej⸱o⸱j de la departement⸱a⸱j federaci⸱o⸱j de la parti⸱o, la ĉe⸱est⸱o de la membr⸱o⸱j neni⸱iĝ⸱as, la kun⸱ven⸱o⸱j okaz⸱as antaŭ la 18-a hor⸱o, kaj la “liber⸱vol⸱a⸱j” membr⸱o⸱j las⸱as la lok⸱o⸱n al profesi⸱ul⸱o⸱j (funkci⸱ul⸱o⸱j, kun⸱labor⸱ant⸱o⸱j de grup⸱o⸱j de elekt⸱it⸱o⸱j, administr⸱a person⸱ar⸱o ktp), kiu⸱j mal⸱ĉe⸱est⸱as semajn⸱fin⸱e.

*  Robert Hue: Communisme: la mutation, Stock, Parizo, 1995.

Nu, la elekt⸱it⸱o⸱j hav⸱as si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n zorg⸱o⸱j⸱n. Por prepar⸱i la ven⸱ont⸱a⸱n elekt⸱o⸱kampanj⸱o⸱n ili dung⸱as fak⸱ul⸱o⸱j⸱n pri komunik⸱ad⸱o; pro la kresk⸱ant⸱a teĥnik⸱iĝ⸱o de la lok⸱a ag⸱ad⸱o, ili ĉirkaŭ⸱ig⸱as si⸱n per kadr⸱ul⸱o⸱j de publik⸱a mastr⸱um⸱ad⸱o.* Ili pov⸱as neglekt⸱i la komunik⸱ad⸱o⸱n kun la membr⸱o⸱j aŭ asoci⸱o⸱j profit⸱e al tiu kun profesi⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j al ili soci⸱e pli simil⸱as. Rezult⸱o: la soci⸱a univers⸱o de la komun⸱ist⸱a⸱j elekt⸱it⸱o⸱j est⸱as ali⸱a ol tiu de ili⸱a⸱j “mastr⸱um⸱at⸱o⸱j”, kaj la popol⸱a⸱j kategori⸱o⸱j lud⸱as pli mal⸱fort⸱a⸱n rol⸱o⸱n en la lok⸱a politik⸱a viv⸱o.

*  Vd Fabi⸱e⸱n Desage kaj David Guéranger: “Rendez-vous manqué de la gauche et de la politique locale”, Le Monde diplomatique, januar⸱o 2014.

Tiu mal⸱proksim⸱iĝ⸱o de la komun⸱ist⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j dis⸱de la soci⸱a⸱j grup⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ili est⸱as task⸱it⸱a⸱j defend⸱i, tuŝ⸱as la praktik⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n de la aktiv⸱ul⸱o⸱j. Dum long⸱a temp⸱o la FKP impuls⸱is politik⸱a⸱n societ⸱em⸱o⸱n, ampleks⸱a⸱n en la teritori⸱o⸱j, kie ĝi est⸱is bon⸱e en⸱radik⸱iĝ⸱int⸱a (la “ruĝ⸱a⸱j antaŭ⸱urb⸱o⸱j”, cert⸱a⸱j kamp⸱ar⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j ...). Ĝi⸱a⸱j membr⸱o⸱j anim⸱is tut⸱a⸱j⸱n organiz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n “amik⸱a⸱j⸱n” (Unu⸱iĝ⸱o de franc⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j, Naci⸱a konfederaci⸱o de lu⸱ant⸱o⸱j, pac⸱mov⸱ad⸱o, Sport⸱a kaj gimnastik⸱a federaci⸱o de labor⸱o, ktp), sed ankaŭ kvartal⸱a⸱j⸱n aŭ entrepren⸱a⸱j⸱n ĉel⸱o⸱j⸱n. Dum la 1980-aj kaj 90-aj jar⸱o⸱j, tiom kiom la baz⸱o de membr⸱o⸱j mal⸱kresk⸱is kaj la respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j centr⸱iĝ⸱is al la elekt⸱a⸱j defi⸱o⸱j, la lok⸱a ag⸱ad⸱o de la KPF pli kaj pli lim⸱iĝ⸱is al ag⸱ad⸱o⸱j de asoci⸱a spec⸱o. La ĉef⸱a⸱j amas-ag⸱ad⸱o⸱j est⸱as nun dediĉ⸱it⸱a⸱j al organiz⸱ad⸱o de fest⸱a⸱j kaj memor⸱a⸱j kun⸱ven⸱o⸱j, kiel la tradici⸱a⸱j banked⸱o⸱j de la 1-a de maj⸱o aŭ de la 14-a de juli⸱o [la dat⸱re⸱ven⸱o de la Franc⸱a Revoluci⸱o, la naci⸱a fest⸱o en Franc⸱uj⸱o -vl].

Pren⸱it⸱a en la kapt⸱il⸱o de la dekstr⸱iĝ⸱o de la social⸱ist⸱a alianc⸱an⸱o

La komun⸱ist⸱o⸱j iel tir⸱as la instru⸱o⸱n de la mal⸱pli grand⸱a influ⸱o de la iam⸱a⸱j politik⸱a⸱j kun⸱ven⸱o⸱j, tiom pli ke tiu fest⸱a dimensi⸱o est⸱is tradici⸱a fort⸱o de la franc⸱a komun⸱ism⸱o, kiel la daŭr⸱a sukces⸱o de la Fest⸱o de L’Humanité trans la membr⸱o⸱j de la parti⸱o. Tiel, sur lok⸱a nivel⸱o, la societ⸱em⸱o ĉirkaŭ fest⸱a⸱j renkont⸱iĝ⸱o⸱j perd⸱as si⸱a⸱n politik⸱a⸱n karakter⸱o⸱n, ĉar la asoci⸱o⸱j kaj la urb⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j anstataŭ⸱as la parti⸱o⸱n en la organiz⸱ad⸱o. En la vilaĝ⸱o Treban (en la departement⸱o Allier) ekzempl⸱e, tri instanc⸱o⸱j iom post iom anstataŭ⸱as la FKP en la lok⸱a anim⸱ad⸱o: la Laik⸱a amik⸱ar⸱o, la Fest⸱komitat⸱o kaj la Triaaĝa klub⸱o. La membr⸱o⸱j, kvin⸱dek⸱o en la 1960-aj kaj 70-aj jar⸱o⸱j, est⸱as jam nur dek⸱o en la 1990-aj jar⸱o⸱j, precip⸱e pensi⸱iĝ⸱int⸱a⸱j kamp⸱kultur⸱ist⸱o⸱j. Ili kun⸱ven⸱as nur unu⸱foj⸱e jar⸱e, dum la ricev⸱o de la membr⸱o⸱kart⸱o⸱j el la man⸱o⸱j de la urb⸱estr⸱o pensi⸱iĝ⸱int⸱a instru⸱ist⸱o kaj li⸱a edz⸱in⸱o. La daŭr⸱a mal⸱kresk⸱o de la nombr⸱o da kamp⸱a⸱j kaj industri⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j, la sen⸱iluzi⸱iĝ⸱o⸱j pri la part⸱o⸱pren⸱o de la FKP en la reg⸱ist⸱ar⸱o (unu⸱e en 1981-1984, post⸱e en 1997-2002), la fin⸱o de Sovet⸱uni⸱o: tut⸱aĵ⸱o de procez⸱o⸱j kontraŭ⸱ag⸱as la daŭr⸱ig⸱o⸱n de la organiz⸱aĵ⸱o, en kiu tamen plur⸱a⸱j generaci⸱o⸱j da komun⸱ist⸱o⸱j si⸱n⸱sekv⸱is ek⸱de la 1920-aj jar⸱o⸱j. Pro mank⸱o de nov⸱a⸱j membr⸱o⸱j, la urb⸱estr⸱ar⸱o, komun⸱ist⸱a ek⸱de la temp⸱o inter la du mond⸱milit⸱o⸱j, fin⸱e perd⸱iĝ⸱is en la jar⸱o 2001.

La FKP-elekt⸱it⸱o⸱j en tiu region⸱o centr⸱ig⸱as si⸱a⸱n politik⸱o⸱n al tem⸱o⸱j de asoci⸱a viv⸱o: al la “ruĝ⸱a citadel⸱o” sekv⸱as komun⸱um⸱o⸱j plej efik⸱a⸱j pri anim⸱ad⸱o kaj progres⸱ig⸱o de la asoci⸱a viv⸱o, sen referenc⸱o al defend⸱o de popol⸱a aŭ politik⸱a ident⸱ec⸱o. En la ĉef⸱artikol⸱o de la urb⸱a gazet⸱o de Bourbon-l’Archambault (du mil kvin⸱cent loĝ⸱ant⸱o⸱j) de la jar⸱komenc⸱o de 2014, la komun⸱ist⸱a urb⸱estr⸱o dank⸱as “la burbon⸱a⸱n asoci⸱a⸱n mond⸱o⸱n kaj la lok⸱a⸱j⸱n ekonomi⸱a⸱j⸱n ag⸱ant⸱o⸱j⸱n, [kiu⸱j] labor⸱is por defend⸱i kaj dis⸱volv⸱i la lok⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n [...]. Ĉu komerc⸱ist⸱o⸱j, meti⸱ist⸱o⸱j, kamp⸱kultur⸱ist⸱o⸱j, entrepren⸱ĉef⸱o⸱j, membr⸱o⸱j de liber⸱a⸱j profesi⸱o⸱j, salajr⸱ul⸱o⸱j aŭ ofic⸱ist⸱o⸱j de la administraci⸱o, pensi⸱ul⸱o⸱j aŭ simpl⸱e civit⸱an⸱o⸱j, la loĝ⸱ant⸱o⸱j de ni⸱a komun⸱um⸱o merit⸱as dank⸱o⸱n kaj kuraĝ⸱ig⸱o⸱n.”

Sur la praktik⸱a nivel⸱o, la klas⸱batal⸱a tem⸱ar⸱o perd⸱as si⸱a⸱n centr⸱a⸱n pozici⸱o⸱n por la membr⸱o⸱j kaj iom post iom ced⸱as la lok⸱o⸱n al mult⸱a⸱j cel⸱at⸱a⸱j batal⸱o⸱j: distribu⸱ad⸱o de la riĉ⸱aĵ⸱o⸱j, femin⸱ism⸱o, medi⸱o, divers⸱ec⸱o, tut⸱mond⸱iĝ⸱o. Jam tem⸱as mal⸱pli pri engaĝ⸱iĝ⸱o en la FKP nom⸱e de est⸱ont⸱a social⸱ism⸱a soci⸱o ol al⸱iĝ⸱o al cert⸱a⸱j laŭ⸱tem⸱a⸱j ret⸱o⸱j (eduk⸱ad⸱o, en⸱migr⸱ad⸱o, Eŭrop⸱o, ktp), kiu⸱j dis⸱volv⸱iĝ⸱as kun apart⸱a⸱j komitat⸱o⸱j kaj apart⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j. La membr⸱o⸱j elekt⸱as kamp⸱o⸱j⸱n, en kiu⸱j ili engaĝ⸱iĝ⸱as, sen nepr⸱e re⸱kon⸱i si⸱n en la tut⸱a parti⸱a mesaĝ⸱o. Tiu segment⸱iĝ⸱o de la engaĝ⸱iĝ⸱o kontrast⸱as kun la centr⸱a lok⸱o, kiu⸱n la parti⸱o kaj la marks⸱ism⸱a ideologi⸱o okup⸱is en la komun⸱ist⸱a univers⸱o. En tia⸱j kondiĉ⸱o⸱j, cert⸱a⸱j labor⸱ist⸱a⸱j aktiv⸱ul⸱o⸱j engaĝ⸱iĝ⸱as en la sindikat⸱o CGT, sed for⸱turn⸱as si⸱n de la FKP; ali⸱a⸱j, oft⸱e pli diplom⸱it⸱a⸱j, part⸱o⸱pren⸱as en la ag⸱ad⸱o⸱j de la Asoci⸱o por impost⸱ad⸱o de financ⸱a⸱j trans⸱ig⸱o⸱j kaj por civit⸱an⸱a ag⸱ad⸱o (Attac); ali⸱a⸱j dediĉ⸱as si⸱n ekskluziv⸱e al si⸱a⸱j task⸱o⸱j de lok⸱a elekt⸱it⸱o. La parti⸱o pli kaj pli perd⸱is si⸱a⸱n centr⸱a⸱n pozici⸱o⸱n en la ret⸱o⸱j de aktiv⸱ul⸱o⸱j de la mal⸱dekstr⸱o de la Social⸱ist⸱a Parti⸱o.

Tamen, post long⸱a period⸱o de letargi⸱o kaj de mal⸱jun⸱iĝ⸱o, en la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j okaz⸱is ia re⸱nov⸱iĝ⸱o de la membr⸱o⸱ret⸱o⸱j. Unu⸱e, dum la venk⸱a kampanj⸱o kontraŭ la eŭrop⸱a konstituci⸱a trakt⸱at⸱o de 2005, post⸱e en la kadr⸱o de la Mal⸱dekstr⸱a Front⸱o, la elekt⸱a koalici⸱o star⸱ig⸱it⸱a en 2008 inter la FKP kaj ali⸱a⸱j mal⸱dekstr⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j. Por la unu⸱a foj⸱o de 1980 la membr⸱o⸱nombr⸱o anonc⸱it⸱a de la direkci⸱o stabil⸱iĝ⸱is ĉirkaŭ sep⸱dek mil membr⸱o⸱j,* kaj la part⸱o de la membr⸱o⸱j pli jun⸱a⸱j ol 30-jar⸱a⸱j iom⸱et⸱e alt⸱iĝ⸱is. La prezid⸱ant⸱kampanj⸱o de 2012 tut⸱e apart⸱e re⸱mobiliz⸱is la komun⸱ist⸱a⸱n membr⸱ar⸱o⸱n. Ĉe tiu okaz⸱o la FKP sub⸱ten⸱is s-ro⸱n Jean-Luc Mélenchon, la respond⸱ec⸱ul⸱o⸱n de la Parti⸱o de la Mal⸱dekstr⸱o (PG), kiu ating⸱is 11,1 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la voĉ⸱o⸱j. Tiu, eks⸱a social⸱ist⸱o, kaŭz⸱is ia⸱n radikal⸱iĝ⸱o⸱n de la retor⸱ik⸱o kun re⸱ven⸱o al la tem⸱ar⸱o de soci⸱a⸱j antagonism⸱o⸱j, dum la antaŭ⸱a⸱j kampanj⸱o⸱j est⸱is mark⸱it⸱a⸱j de eŭfemism⸱ig⸱o de komun⸱ist⸱a⸱j kaj kontraŭ⸱kapital⸱ism⸱a⸱j referenc⸱o⸱j.

*  La nombr⸱o de membr⸱o⸱j, kiu⸱j akurat⸱e pag⸱is si⸱a⸱j⸱n kotiz⸱o⸱j⸱n, est⸱as pli preciz⸱a ol la cent tri⸱dek mil anonc⸱it⸱a⸱j “trans⸱don⸱it⸱a⸱j membr⸱o⸱kart⸱o⸱j”.

Kvankam la strategi⸱o de la Front⸱o de la Mal⸱dekstr⸱o brems⸱is la elekt⸱a⸱n mal⸱kresk⸱o⸱n de la FKP ĉe la prezid⸱ant⸱elekt⸱o⸱j en 2012, kaj la eŭrop⸱a⸱j elekt⸱o⸱j de 2009 kaj 2014, la mal⸱kresk⸱o daŭr⸱is ĉe la parlament⸱a⸱j (2012) kaj distrikt⸱a⸱j (2014) elekt⸱o⸱j, do ĉe voĉ⸱don⸱ad⸱o⸱j, en kiu⸱j la FKP est⸱is pli ol la Front⸱o de la Mal⸱dekstr⸱o en la unu⸱a lini⸱o. Tiu strategi⸱o klar⸱e montr⸱is la problem⸱o⸱n de la influ⸱o de la elekt⸱it⸱o⸱j en la komun⸱ist⸱a aparat⸱o kaj ili⸱a⸱n de⸱pend⸱ec⸱o⸱n de la Social⸱ist⸱a Parti⸱o. La Front⸱o de la Mal⸱dekstr⸱o ja impuls⸱is mov⸱iĝ⸱o⸱n, kiu mal⸱bon⸱e kongru⸱as kun la daŭr⸱ig⸱o de la klasik⸱a form⸱o de uni⸱o FKP-PS. La distrikt⸱a⸱j elekt⸱o⸱j de mart⸱o 2014 ceter⸱e vek⸱is tre fort⸱a⸱j⸱n streĉ⸱iĝ⸱o⸱j⸱n inter la FKP kaj la PG tiu last⸱a favor⸱is aŭtonom⸱a⸱j⸱n list⸱o⸱j⸱n de la PS en la grand⸱a⸱j urb⸱o⸱j jam por la unu⸱a balot⸱o. Ili kaŭz⸱is ankaŭ kontest⸱o⸱j⸱n intern⸱e de la FKP de nov⸱a⸱j membr⸱o⸱j, kiu⸱j kontraŭ⸱as daŭr⸱ig⸱o⸱n de alianc⸱o kun la PS. Sed, por la elekt⸱it⸱o⸱j kaj por konsider⸱ind⸱a part⸱o de la FKP-gvid⸱ant⸱o⸱j, konserv⸱i la komun⸱ist⸱e mastr⸱um⸱at⸱a⸱j⸱n komun⸱um⸱o⸱j⸱n kun la sub⸱ten⸱o de la PS kaj la posten⸱o⸱j⸱n de vic⸱urb⸱estr⸱o en la ceter⸱a⸱j urb⸱o⸱dom⸱o⸱j de la unu⸱iĝ⸱o de la mal⸱dekstr⸱o rest⸱as antaŭ⸱rang⸱a, risk⸱e de laŭ iu⸱j nutr⸱i la mal⸱rapid⸱a⸱n mal⸱kresk⸱o⸱n de la aktiv⸱a membr⸱ar⸱o.

La ekvilibr⸱o ŝajn⸱as por la membr⸱o⸱j est⸱i mal⸱facil⸱e trov⸱ebl⸱a. La lok⸱a⸱j elekt⸱it⸱o⸱j ne⸱refut⸱ebl⸱e ebl⸱ig⸱is daŭr⸱ig⸱i cert⸱a⸱n influ⸱o⸱n de la FKP, dum ties naci⸱a influ⸱o kolaps⸱is. En la pas⸱int⸱ec⸱o, la komun⸱ist⸱a⸱j urb⸱estr⸱ar⸱o⸱j est⸱is krom⸱e la kre⸱ant⸱o⸱j de la en⸱radik⸱iĝ⸱o de la FKP en la popol⸱a⸱j medi⸱o⸱j: kiel apog⸱ej⸱o⸱j por la dis⸱vast⸱ig⸱o de la ide⸱o⸱j ili est⸱is praktik⸱a⸱j baz⸱o⸱j de komun⸱ist⸱a organiz⸱ad⸱o kaj de rezist⸱ad⸱o al la politik⸱a⸱j kaj soci⸱a⸱j elit⸱o⸱j. Pli ol la bolŝevism⸱iĝ⸱o de 1924-1934, la kompromis⸱o⸱j de la “urb⸱a komun⸱ism⸱o” sam⸱e kiel la strategi⸱o de la Popol⸱front⸱o de Alianc⸱o kun la social⸱ist⸱a mal⸱amik⸱a frat⸱o favor⸱is la ankr⸱iĝ⸱o⸱n de la FKP en la “simpl⸱a” popol⸱o. Tamen, en la nun⸱temp⸱a kun⸱tekst⸱o de dekstr⸱iĝ⸱o de la PS, de profesi⸱iĝ⸱o de la teritori⸱a⸱j kolektiv⸱o⸱j kaj de mal⸱fort⸱ec⸱o de la membr⸱a⸱j ret⸱o⸱j, tio, kio est⸱is fort⸱o por la FKP, pov⸱as kelk⸱foj⸱e far⸱iĝ⸱i brems⸱o por ĝi⸱a re⸱nov⸱iĝ⸱o.

Juli⸱a⸱n MISCHI.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Tiran⸱ec⸱o de ne ekzist⸱ant⸱a struktur⸱o

En maj⸱o 1970, la usona femin⸱ist⸱a aktiv⸱ul⸱in⸱o Joreen Freeman, kiu engaĝ⸱iĝ⸱is en soci⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j, far⸱is preleg⸱o⸱n, en kiu ŝi pri⸱lum⸱is kelk⸱a⸱j⸱n mal⸱help⸱o⸱j⸱n por la kolektiv⸱o⸱j, kiu⸱j vol⸱as emancip⸱iĝ⸱i el la hierarĥi⸱a⸱j struktur⸱o⸱j de la tradici⸱a⸱j parti⸱o⸱j. En januar⸱o 2014, ŝi⸱a tekst⸱o re⸱akir⸱is la interes⸱o⸱n de la defend⸱o⸱zon⸱o (ZAD, laŭ la franc⸱a) de Notre-Dam⸱e-des-Landes, kiu ebl⸱e al⸱front⸱is simil⸱a⸱j⸱n mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

Mal⸱e al tio, kio⸱n ni em⸱us kred⸱i, ne ekzist⸱as kolektiv⸱o sen struktur⸱o. Kia ajn hom⸱a grup⸱o fin⸱e ĉiam struktur⸱iĝ⸱as. Ĝi⸱a organiz⸱aĵ⸱o pov⸱as montr⸱iĝ⸱i pli aŭ mal⸱pli fleks⸱iĝ⸱em⸱a, vari⸱i en la temp⸱o kaj distribu⸱i la task⸱o⸱j⸱n, la resurs⸱o⸱j⸱n kaj la pov⸱o⸱n pli aŭ mal⸱pli egal⸱ec⸱e. Sed ĝi firm⸱iĝ⸱as sen⸱de⸱pend⸱e de la kompetent⸱o⸱j, de la person⸱ec⸱o aŭ de la intenc⸱o⸱j de la koncern⸱at⸱a⸱j person⸱o⸱j: tem⸱as pri fenomen⸱o ne⸱evit⸱ebl⸱a, ĉar ni est⸱as individu⸱o⸱j kun talent⸱o⸱j, dispozici⸱o⸱j kaj karier⸱o⸱j vari⸱a⸱j. Por for⸱est⸱o de struktur⸱o neces⸱us, ke ni rifuz⸱us kontakt⸱iĝ⸱i inter ni, do sen⸱senc⸱aĵ⸱o por hom⸱a⸱j grup⸱o⸱j.

La esper⸱o kre⸱i grup⸱o⸱j⸱n sen struktur⸱o simil⸱as do al tiu dispon⸱i pri objektiv⸱a inform⸱o [...] aŭ ag⸱i en liber⸱a ekonomi⸱o; la ide⸱o de grup⸱o, kiu funkci⸱as sur⸱baz⸱e de “las⸱i far⸱i” ŝajn⸱as sam⸱e real⸱ism⸱a kiel tiu de soci⸱o organiz⸱it⸱a ĉirkaŭ la sam⸱a princip⸱o. La ambici⸱o don⸱as fakt⸱e vual⸱ekran⸱o⸱n, mal⸱antaŭ kiu la pov⸱ul⸱o⸱j kaj la bon⸱ŝanc⸱ul⸱o⸱j trud⸱as si⸱a⸱n hegemoni⸱o⸱n, kiu⸱n neni⸱u pri⸱demand⸱as. Tiu domin⸱ad⸱o en⸱radik⸱iĝ⸱as tiom pli facil⸱e, ĉar la formal⸱a ambici⸱o rezign⸱i pri la struktur⸱o⸱j ne mal⸱ebl⸱ig⸱as ili⸱a⸱n ne⸱formal⸱a⸱n aper⸱o⸱n. Sam⸱e la princip⸱o de “las⸱i far⸱i” ne mal⸱permes⸱as al la domin⸱ant⸱a⸱j sektor⸱o⸱j de la ekonomi⸱o decid⸱i pri la salajr⸱o⸱j, la prez⸱o⸱j kaj la distribu⸱ad⸱o: ĝi kontent⸱iĝ⸱as per la mal⸱ebl⸱ig⸱o ke tio⸱n far⸱u la ŝtat⸱o. La for⸱est⸱o de struktur⸱o kaŝ⸱as la pov⸱o⸱n kaj, en la femin⸱ist⸱a mov⸱ad⸱o, la ide⸱o apart⸱e log⸱as tiu⸱j⸱n person⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pov⸱as plej bon⸱e profit⸱i ĝi⸱n, sen⸱de⸱pend⸱e de ĉu ili konsci⸱as tio⸱n aŭ ne.

Por ke ĉiu pov⸱u hav⸱i la ebl⸱ec⸱o⸱n aktiv⸱i en grup⸱o [...], la regul⸱o⸱j de decid⸱o dev⸱as est⸱i tra⸱vid⸱ebl⸱a⸱j, kaj tio ebl⸱as nur, se ili est⸱as formal⸱ig⸱it⸱a⸱j. [...] Do, la demand⸱o ne est⸱as: elekt⸱i inter struktur⸱o kaj for⸱est⸱o de struktur⸱o, sed inter struktur⸱o formal⸱a kaj struktur⸱o ne⸱formal⸱a.

Joreen FREEMAN.

Font⸱o: jofreeman.com (el⸱angl⸱ig⸱o al la franc⸱a de Le Monde diplomatique.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Dosier⸱o: Atenc⸱o⸱j de Parizo, la ŝok-ond⸱o

La voj⸱o⸱j de radikal⸱iĝ⸱o

Kun impres⸱a akcel⸱o, la parizaj murd⸱o⸱j kaj la amas⸱a mobiliz⸱iĝ⸱o, kiu sekv⸱is, subit⸱e el⸱star⸱ig⸱is du dinamik⸱o⸱j⸱n, du kontraŭ⸱a⸱j⸱n analiz⸱o⸱j⸱n. Unu propon⸱as intens⸱ig⸱i la bomb⸱ad⸱o⸱j⸱n kaj, nom⸱e de sekur⸱ec⸱o, ofer⸱i kelk⸱a⸱j⸱n publik⸱a⸱j⸱n liber⸱ec⸱o⸱j⸱n. La ali⸱a prefer⸱as insist⸱i pri la ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱j de la mond⸱o, ident⸱ig⸱i la kaŭz⸱o⸱j⸱n de soci⸱a dis⸱er⸱iĝ⸱o, kaj esplor⸱i la event⸱o-ĉen⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j konduk⸱is al la atenc⸱o⸱j.

Post la stupor⸱o de la atenc⸱o⸱j, kiam dis⸱ir⸱as la indign⸱o- kaj sen⸱potenc⸱o-sent⸱o⸱j⸱n, kaj kiam la ĉagren⸱o re⸱ven⸱as al la ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o de la viktim⸱o⸱j, rest⸱as obsed⸱ant⸱a demand⸱o. Kial, en pac⸱o-kun⸱tekst⸱o, jun⸱a⸱j franc⸱o⸱j kapabl⸱is atak⸱i tiel per⸱fort⸱e individu⸱o⸱j⸱n elekt⸱it⸱a⸱j⸱n pro si⸱a⸱j opini⸱o⸱j, si⸱a supoz⸱at⸱a religi⸱a kred⸱o aŭ pro la port⸱at⸱a uniform⸱o? De la murd⸱o⸱j far⸱it⸱a⸱j de Mohamed Merah en mart⸱o 2012, ĝis tiu⸱j de la 7-a, 8-a kaj 9-a de januar⸱o 2015, pri kiu⸱j la Kouachi-frat⸱o⸱j kaj Amedy Coulibaly postul⸱as la respond⸱ec⸱o⸱n, kaj la atak⸱o de la jud⸱a muze⸱o de Belg⸱uj⸱o, la 24-an de maj⸱o 2014, pri kiu est⸱as akuz⸱at⸱a s-ro Mehdi Nemmouche, ne mal⸱pli ol du⸱dek ok hom⸱o⸱j mort⸱is sub la kugl⸱o⸱j de la murd⸱ist⸱o⸱j.

Kio⸱n oni sci⸱as pri ĉi-last⸱a⸱j? Kvankam ne⸱komplet⸱a⸱j, la inform⸱o⸱j kolekt⸱it⸱a⸱j de la gazet⸱ar⸱o ebl⸱ig⸱as hav⸱i ide⸱o⸱n pri ili⸱a⸱j soci⸱a⸱j kurs⸱o⸱j. Unu⸱e, ili spert⸱is fru⸱a⸱j⸱n kaj trud⸱a⸱j⸱n inter⸱ven⸱o⸱j⸱n de soci⸱a⸱j serv⸱o⸱j kaj infan-juĝ⸱ist⸱o⸱j. Ili⸱a⸱j⸱n famili⸱a⸱j⸱n ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o⸱j⸱n oni taks⸱as ne⸱taŭg⸱a⸱j aŭ mank⸱a⸱j; period⸱o⸱j de rest⸱ad⸱o en infan-hejm⸱o⸱j kaj en anstataŭ⸱a famili⸱o karakteriz⸱as la infan- kaj adolesk-aĝ⸱o⸱n de plej mult⸱o el ili. Ili⸱a lern⸱ej⸱a kurs⸱o ŝajn⸱as ankaŭ respond⸱i al tiu de la mal⸱plej kvalifik⸱it⸱a⸱j part⸱o⸱j de la popol⸱a⸱j medi⸱o⸱j, kio⸱n montr⸱as la orient⸱ad⸱o al la teknik⸱a⸱j meti⸱lern⸱ad⸱o⸱j (CAP, BEP aŭ profesi⸱a bakalaŭr⸱o) — kiu⸱j⸱n ili ne nepr⸱e fin⸱os — hodiaŭ kiam bakalaŭr⸱o far⸱iĝ⸱is minimum⸱a referenc⸱a diplom⸱o.

Tiu lern⸱ej⸱a relegaci⸱o foj⸱e trov⸱as kompens⸱o⸱n en strat-soci(et)em⸱o (la mond⸱o de la band⸱o⸱j) kaj la et⸱a⸱j mal⸱ord⸱o⸱j, kiu⸱j ili⸱n akompan⸱as*. Kontraŭ⸱leĝ⸱a⸱j ag⸱o⸱j (kiel ŝtel⸱o de aŭt⸱o aŭ skoter⸱o, stir⸱ad⸱o sen licenc⸱o), lig⸱it⸱a⸱j al honor⸱o (ekzempl⸱e per⸱fort⸱a⸱j kverel⸱o⸱j aŭ insult⸱o⸱j) aŭ al akapar⸱o (kiel pri⸱rab⸱ad⸱o, agres⸱o⸱j aŭ per⸱fort⸱a⸱j ŝtel⸱o⸱j) sufiĉ⸱e fru⸱e al⸱tir⸱as atent⸱o⸱n de la polic⸱o kaj juĝ⸱ist⸱o⸱j. Post plur⸱a⸱j afer⸱o⸱j, Merah, Coulibaly kaj M.Nemmouche est⸱as en⸱prizon⸱ig⸱at⸱a⸱j la unu⸱a⸱n foj⸱o⸱n kiam ili est⸱as dek⸱naŭ⸱jar⸱a⸱j. Post ili⸱a el⸱ir⸱o, nov⸱a⸱j delikt⸱o⸱j nul⸱ig⸱as la prokrast⸱o⸱n de la pun⸱o⸱j kaj pli⸱long⸱ig⸱as ili⸱n: inter si⸱a 20-jar⸱iĝ⸱o kaj 30-jar⸱iĝ⸱o, ili pas⸱ig⸱as mult⸱a⸱n temp⸱o⸱n en prizon⸱o.

*  Vd. Gérard Mauger, Les Bandes, le milieu et la bohème populaire, Bel⸱in, Parizo, 2006, kaj Marwan Mohammed, La Formation des bandes. Entre la famille,l’école et la ru⸱e, Presses universitaires de Franc⸱e, Parizo, 2011.

Kresk⸱int⸱a⸱j en provinc⸱a urb⸱et⸱o en Corrèze, la Kouachi-frat⸱o⸱j ŝajn⸱e rest⸱is ekster tiu-spec⸱a soci⸱em⸱o, kaj pli mal⸱fru⸱e ven⸱is al el⸱turn⸱iĝ⸱em⸱o de et⸱a⸱j delikt⸱o⸱j (kie kaŝ⸱o kaj vend⸱o de stupor⸱ig⸱a⸱j produkt⸱o⸱j (drog⸱o⸱j) kun⸱ekzist⸱as kun ne⸱stabil⸱a dung⸱o aŭ nigr⸱a labor⸱o), okaz⸱e de ili⸱a instal⸱ad⸱o en la pariza region⸱o, komenc⸱e de la 2000-aj jar⸱o⸱j. Tamen, Chérif spert⸱is prevent⸱a⸱n mal⸱liber⸱ig⸱o⸱n de 2005 ĝis 2006, est⸱ant⸱e 23-jar⸱a, pro si⸱a part⸱o⸱pren⸱o en organiz⸱ad⸱o de transport⸱o de volont⸱ul⸱o⸱j al Irako. Tiu⸱spec⸱a engaĝ⸱iĝ⸱o est⸱as komun⸱a al la kvin hom⸱o⸱j.

Ĉiu⸱j al⸱iĝ⸱as al vizi⸱o de islam⸱o, kie kun⸱ekzist⸱as hero⸱a⸱j batal⸱ant⸱o⸱j (muĝahedino), glor⸱a⸱j ag⸱ad⸱o⸱j kaj for⸱a⸱j scen⸱ej⸱o⸱j de konflikt⸱o⸱j. Ceter⸱e, plur⸱a⸱j el ili vojaĝ⸱as al tiu⸱j for⸱a⸱j land⸱o⸱j (Sirio, Pakistano, Afgan⸱uj⸱o, Jemeno). La propagand⸱o, la predik⸱o⸱j kaj inic⸱a⸱j rest⸱ad⸱o⸱j proviz⸱as ili⸱n per relativ⸱e simpl⸱a interpret⸱ad⸱o de la mond⸱o, kiu kun⸱ig⸱as en koher⸱a tut⸱o ili⸱a⸱n konkret⸱a⸱n spert⸱o⸱n de la domin⸱ad⸱o, tiu⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n eksperiment⸱as ali⸱a⸱j popol⸱o⸱j (en Mali⸱o, Ĉeĉen⸱uj⸱o, Palestino, ktp.) kaj grand⸱a⸱n civilizaci⸱a⸱n rakont⸱o⸱n, kiu montr⸱as la jud⸱o⸱j⸱n kaj la ne⸱kred⸱ant⸱o⸱j⸱n kiel respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j⸱n de ĉiu⸱j tiu⸱j mal⸱bon⸱o⸱j. Tiu kompren⸱o de la religi⸱o est⸱as des pli facil⸱e akcept⸱it⸱a, ke ĝi est⸱as sam⸱temp⸱e ek⸱konsci⸱iĝ⸱o (pri si⸱a situaci⸱o) kaj liber⸱ig⸱o (ĝi propon⸱as al ili⸱a ribel⸱o pli “alt⸱a⸱n” kaj universal⸱a⸱n ideal⸱o⸱n ol la simpl⸱a⸱n delikt⸱ec⸱o⸱n kaj marĝen⸱ec⸱o⸱n).

La relativ⸱a simil⸱ec⸱o de ili⸱a⸱j kurs⸱o⸱j jam est⸱ig⸱is klasifik⸱a⸱n furioz⸱o⸱n de iu⸱j fak⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j ne hezit⸱as anonc⸱i la nask⸱iĝ⸱o⸱n de “lumpen-teror⸱ism⸱o” aŭ de “gangsterorismo”. Tamen, kio ajn pens⸱as tiu⸱j apostol⸱o⸱j de la krim⸱o⸱scienc⸱a analiz⸱o, tiu⸱j karakteriz⸱o⸱j ne ŝajn⸱as tre apart⸱a⸱j. Ili respond⸱as, iel ajn, al tiu⸱j de la “generaci⸱o de la sub⸱urb⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j” al kiu ili aparten⸱as (ĉiu⸱j nask⸱iĝ⸱is en la 1980-aj jar⸱o⸱j), mark⸱it⸱a⸱j de mal⸱al⸱iĝ⸱ad⸱o, mal⸱facil⸱ig⸱o de al⸱ir⸱o al sen⸱kvalifik⸱a labor⸱o, de la spac⸱a segregaci⸱o kaj de la polic⸱a⸱j kontrol⸱o⸱j, etn⸱ig⸱ad⸱o de la soci⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kaj la mal⸱kresk⸱o de la politik⸱a⸱j mobiliz⸱o⸱j port⸱it⸱a⸱j de ili⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j (Vd artikol⸱o⸱n “Islam⸱o⸱fobi⸱o aŭ prolet⸱o⸱fobi⸱o?”)

Kiam tiu⸱j karakteriz⸱o⸱j est⸱as tiom komun⸱a⸱j, ne la ag-plen⸱um⸱o (acting out) dev⸱us mir⸱ig⸱i, sed ja ĝi⸱a mal⸱oft⸱ec⸱o... Oni do ne pov⸱as lim⸱ig⸱i si⸱n al la serĉ⸱ad⸱o de antaŭ-kial⸱o⸱j aŭ al la pri⸱stud⸱o de la prav⸱ig⸱o⸱j. “Se radikal⸱ig⸱o est⸱as procez⸱o, klar⸱ig⸱as la politik⸱olog⸱o⸱j Annie Collovald kaj Brigitte Gaïti, tiam neces⸱as sekv⸱i ĝi⸱n antaŭ ol pov⸱i ĝi⸱n klar⸱ig⸱i. Est⸱as do la pas⸱o de “kial” al “kiel”*.” Ne est⸱as dub⸱o, ke la admon⸱o⸱j de ĝihad⸱ist⸱a estr⸱o frap⸱i Franc⸱uj⸱o⸱n, Okcident⸱o⸱n aŭ la jud⸱a⸱n komun⸱um⸱o⸱n inspir⸱as la aspir⸱ant⸱o⸱j⸱n al ribel⸱ad⸱o; sed ili neniam est⸱as la motor⸱o de ili⸱a ag⸱o⸱plen⸱um⸱ad⸱o. “Tiu fin⸱a decid⸱o est⸱as la last⸱a de long⸱a seri⸱o de antaŭ⸱a⸱j decid⸱o⸱j, inter kiu⸱j neni⸱u — kaj jen la centr⸱a punkt⸱o — ŝajn⸱is en si mem strang⸱a”, memor⸱ig⸱as la soci⸱olog⸱o Howard S. Becker*. Sam⸱manier⸱e kiel la usona histori⸱ist⸱o Christopher Browning, kiu montr⸱is — en tio, kio est⸱as ver⸱ŝajn⸱e la plej bon⸱a⸱j verk⸱o⸱j pri radikal⸱iĝ⸱o*, - tra kiu⸱j mekanism⸱o⸱j (konform⸱ism⸱o sin⸱e de la grup⸱o, la “mal⸱person⸱ig⸱o” de la viktim⸱o⸱j, ktp.) “ordinar⸱a⸱j hom⸱o⸱j” aparten⸱ant⸱a⸱j al la 101-a rezerv⸱a batalion⸱o de la german⸱a polic⸱o trans⸱form⸱iĝ⸱is inter juli⸱o 1942 kaj novembr⸱o 1943 en mal⸱varm⸱a⸱j⸱n eksterm⸱ant⸱o⸱j⸱n, neces⸱us pov⸱i re⸱trov⸱i la seri⸱o⸱j⸱n de si⸱n⸱sekv⸱o⸱j propr⸱a⸱j al la viv⸱o de la aŭtor⸱o⸱j de la atenc⸱o⸱j kaj al la mond⸱o⸱j en kiu⸱j ili evolu⸱as.

*  Annie Collovald kaj Brigitte Gaïti (sub la dir. de), La Démocratie aux extrêmes. Sur la radicalisation politique, La Disput⸱e, Parizo, 2006.
*  Howard S. Becker, Les Ficelles du métier, La Découverte, Parizo, 2002.
*  Christopher R. Browning, Des hommes ordinaires, Les Belles Lettres, Parizo, 1994.
Ebl⸱as spur⸱i la genealogi⸱o⸱n de la parizaj atenc⸱o⸱j ek⸱de la alĝeria intern⸱a milit⸱o

Unu⸱e, la manier⸱o real⸱ig⸱i la atenc⸱o⸱j⸱n en⸱kadr⸱iĝ⸱as en la kontinu⸱ec⸱o de antaŭ⸱a⸱j form⸱o⸱j de delikt⸱o, kiu⸱j⸱n iu⸱j el ili spert⸱is. Ŝtel⸱i aŭt⸱o⸱j⸱n, akir⸱i arm⸱il⸱o⸱j⸱n, uz⸱i ili⸱n ekzempl⸱e kadr⸱e de per⸱fort⸱a ŝtel⸱ad⸱o, est⸱as kompetent⸱o⸱j kaj ag⸱manier⸱o⸱j adapt⸱ebl⸱a⸱j al ali⸱a⸱j situaci⸱o⸱j. La dis⸱volv⸱ad⸱o de la atak⸱o⸱j ankaŭ spegul⸱as la konstant⸱ec⸱o⸱n de tia⸱j praktik⸱o⸱j: la prepar⸱a⸱j indik⸱o⸱j rest⸱as proksim⸱um⸱a⸱j; la fuĝ⸱plan⸱o⸱j lim⸱iĝ⸱as je re⸱hejm⸱e⸱n⸱iĝ⸱o; kaj, se tio est⸱as ne⸱ebl⸱a, ŝajn⸱as ke ne ekzist⸱as ali⸱a solv⸱o ol sen⸱cel⸱a vag⸱ad⸱o. La mem⸱reg⸱o por konduk⸱i la atenc⸱o⸱n kaj lert⸱ec⸱o por rapid⸱a stir⸱ad⸱o por rapid⸱e el⸱ir⸱i, ŝajn⸱as la nur⸱a⸱j postulat⸱a⸱j kvalit⸱o⸱j. Eĉ la martir⸱a mort⸱o, paf⸱ant⸱e al polic⸱an⸱o⸱j strang⸱e super⸱met⸱iĝ⸱as al tiu de Scarface, en⸱karn⸱ig⸱it⸱a de Al Pacino en la film⸱o de Bri⸱a⸱n de Palm⸱a, model⸱o de mult⸱a⸱j jun⸱ul⸱o⸱j de la sub⸱urb⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j, aŭ ankoraŭ al tiu de la per⸱fort⸱a ŝtel⸱ist⸱o Jacques Mesrine, pri kiu Merah leg⸱is la biografi⸱o⸱n kelk⸱a⸱j⸱n semajn⸱o⸱j⸱n antaŭ si⸱a mort⸱o. La familiar⸱ec⸱o de tiu⸱j ag⸱manier⸱o⸱j kaj ili⸱a legitim⸱ec⸱o en la rigard⸱o de tiu⸱j, kiu⸱j uz⸱as ili⸱n, est⸱as grav⸱a etap⸱o por kompren⸱i kiel ili post⸱e pov⸱as dis⸱volv⸱iĝ⸱i al ali⸱a⸱j cel⸱at⸱a⸱j viktim⸱o⸱j, eĉ se tio rest⸱a ne⸱sufiĉ⸱a. Tiel, la vol⸱o de Coulibaly “mort⸱ig⸱i polic⸱an⸱o⸱j⸱n”, dum la frat⸱o⸱j Kouachi atak⸱is Charlie Hebdo ver⸱ŝajn⸱e pov⸱as est⸱i lig⸱it⸱a al li⸱a mal⸱am⸱o de instituci⸱o, kiu mort⸱ig⸱is sub li⸱a⸱j okul⸱o⸱j li⸱a⸱n plej bon⸱a⸱n amik⸱o⸱n, Al⸱i Rezgui, en septembr⸱o 2000, kiam ambaŭ vir⸱o⸱j est⸱is ŝarĝ⸱ant⸱a⸱j ŝtel⸱it⸱a⸱j⸱n motor⸱bicikl⸱o⸱j⸱n en kamion⸱et⸱o⸱n.

Du⸱e, tiu politik⸱a per⸱fort⸱o ne ek⸱aper⸱as el neni⸱o. Ebl⸱as desegn⸱i ĝi⸱a⸱n genealogi⸱o⸱n ek⸱de la alĝeria intern⸱a milit⸱o. La konflikt⸱o, kiu komenc⸱iĝ⸱is en decembr⸱o 1991 per la nul⸱ig⸱o de la elekt⸱o⸱j, en kiu⸱j gajn⸱is la Islam⸱a Front⸱o de Sav⸱o (IFS), est⸱is eg⸱e per⸱fort⸱a. Ĝis la komenc⸱o de la 2000-aj jar⸱o⸱j, la intens⸱eg⸱a⸱j al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j inter la arme⸱o kaj la Arm⸱it⸱a⸱j Islam⸱ist⸱a⸱j Grup⸱o⸱j (AIG) est⸱ig⸱is plur⸱a⸱j⸱n dek⸱mil⸱o⸱j⸱n da mort⸱int⸱o⸱j kaj kaŭz⸱is de⸱lok⸱ad⸱o⸱n kaj ekzil⸱o⸱n de hom⸱amas⸱o⸱j. Tiu tragik⸱a situaci⸱o ne indulg⸱is la alĝeriajn famili⸱o⸱j⸱n instal⸱it⸱a⸱j⸱n en Franc⸱uj⸱o, al kiu⸱j aparten⸱as sam⸱e Merah kaj Nemmouche, kiel la frat⸱o⸱j Kouachi. S-ro Abdelghani Merah, pli⸱aĝ⸱a frat⸱o de Mohamed, ja rakont⸱is ili⸱a⸱j⸱n somer⸱a⸱j⸱n feri⸱o⸱j⸱n en Oued Bezzaz, kie la patr⸱a famili⸱o apog⸱as la AIG, el⸱montr⸱as arm⸱il⸱o⸱j⸱n kaj kelk⸱foj⸱e “sen⸱kap⸱ig⸱it⸱a⸱n ĝendarm⸱o⸱n aŭ civil⸱ul⸱o⸱n”. Ii ankaŭ klar⸱ig⸱is la prem⸱o⸱j⸱n far⸱it⸱a⸱j⸱n dum tiu period⸱o de unu el li⸱a⸱j tuluz⸱a⸱j onkl⸱o⸱j por ke li⸱a⸱j frat⸱in⸱o⸱j “ĉes⸱u vizit⸱i la lern⸱ej⸱o⸱n, vest⸱u si⸱n per la islam⸱a vual⸱o kaj rest⸱u hejm⸱e”*. En la franc⸱a kun⸱tekst⸱o, tiu⸱j religi⸱a⸱j or⸱don⸱o⸱j pov⸱as est⸱i sam⸱temp⸱e memor⸱ig⸱o pri aŭtoritat⸱o por tro emancip⸱it⸱a⸱j infan⸱o⸱j (pri si⸱a⸱j amuz⸱o⸱j, si⸱a⸱j amik⸱ec⸱o⸱j aŭ si⸱a vest-manier⸱o) kaj apog⸱o pli rekt⸱e politik⸱a al la arm⸱it⸱a⸱j grup⸱o⸱j. Kiel tiu de s-ro Djamel Beghal, prezent⸱it⸱a kiel la inspir⸱ant⸱o de Cherif Kouachi kaj de Coulibaly, renkont⸱it⸱a en la prizon⸱o Fleury-Mérogis en 2005. Nas⸱kit⸱a en 1965, li part⸱o⸱pren⸱as en la sub⸱ten⸱a⸱j ret⸱o⸱j de la AIG en Franc⸱uj⸱o, kio kaŭz⸱as li⸱a⸱n arest⸱o⸱n en 1994. Kun Coulibaly kaj Cherif Kouachi, li est⸱as inter la 14 hom⸱o⸱j suspekt⸱it⸱a⸱j est⸱i prepar⸱int⸱a⸱j en 2010 la eskap⸱o⸱n de s-ro Smaïn Aït Al⸱i Belkacem, unu el la eksplod⸱ig⸱ist⸱o⸱j de la atenc⸱o⸱j de 1990. En prizon⸱o, Kouachi laŭ⸱dir⸱e ankaŭ kontakt⸱is s-ro⸱n Farid Melouk, ankaŭ kondamn⸱it⸱a pro si⸱a loĝistik⸱a sub⸱ten⸱o al tiu⸱j atak⸱o⸱j.

*  Abdelghani Merah, Mon frère, ce terroriste, Calmann-Lévy, Parizo, 2012.

Tra tiu⸱j renkont⸱iĝ⸱o⸱j okaz⸱as lig⸱o inter divers⸱a⸱j generaci⸱o⸱j de aktiv⸱ul⸱o⸱j de la politik⸱a islam⸱o. Ĝi en⸱kadr⸱ig⸱as la engaĝ⸱iĝ⸱o⸱n en pli long⸱a histori⸱o, mark⸱it⸱a de rimark⸱ind⸱a⸱j far⸱o⸱j, mal⸱venk⸱o⸱j kaj re⸱orient⸱ig⸱o⸱j*. En 1995, la AIG ankoraŭ pov⸱is esper⸱i traf⸱i milit⸱a⸱n kaj politik⸱a⸱n venk⸱o⸱n en Alĝerio. La bomb⸱o⸱j met⸱it⸱a⸱j en la parizaj transport⸱rimed⸱o⸱j cel⸱is do dev⸱ig⸱i la franc⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n lim⸱ig⸱i si⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n al la milit⸱ist⸱a reĝim⸱o. Kelk⸱a⸱j⸱n jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, tiu⸱j opci⸱o⸱j mal⸱proksim⸱iĝ⸱is. La AIG est⸱is venk⸱it⸱a⸱j kaj la salaf⸱ism⸱a Grup⸱o por predik⸱ad⸱o kaj batal⸱o, kre⸱it⸱a en 1998, kaduk⸱iĝ⸱is sub la bat⸱o⸱j de la arme⸱o. Tiu politik⸱a kaj teritori⸱a mal⸱fort⸱iĝ⸱o ver⸱ŝajn⸱e klar⸱ig⸱as ĝi⸱a⸱n al⸱iĝ⸱o⸱n al Al-Kaid⸱o en 2007, laŭ la nom⸱o “Al-Kaid⸱o en la Islam⸱ism⸱a Magrebo”, kaj strategi-ŝanĝ⸱o⸱n. De tiam la organiz⸱aĵ⸱o koncentr⸱iĝ⸱as al izol⸱it⸱a⸱j operaci⸱o⸱j en Saharo, aŭ en Mali⸱o kaj Niĝero (kiel ekzempl⸱e la for⸱rab⸱ad⸱o de okcident⸱ul⸱o⸱j). Por la aktiv⸱ul⸱o⸱j viv⸱ant⸱a⸱j en Franc⸱uj⸱o aŭ en Eŭrop⸱o, la kontinu⸱ec⸱o de la afer⸱o uz⸱as do voj⸱o⸱j⸱n mal⸱sam⸱a⸱j⸱n kompar⸱e kun tiu⸱j de la pli⸱aĝ⸱ul⸱o⸱j. Ĝi foj⸱foj⸱e tra⸱ir⸱as tra krom⸱voj⸱o — kaj foj⸱e ek⸱vojaĝ⸱o — al tio, kio⸱n la Inform⸱a⸱j Serv⸱o⸱j nom⸱as la “ter⸱o⸱j de ĝihad⸱o” aŭ tra la pas⸱o al la propagand⸱o per ag⸱o⸱j.

*  Simil⸱a⸱j mekanism⸱o⸱j est⸱as observ⸱ebl⸱a⸱j ĉe ali⸱a⸱j kontraŭ⸱leĝ⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j. Vd “Sur les sentiers escarpés de la lutte armée”, Le Monde diplomatique, aŭgust⸱o 2011.

Tiu ag⸱ad⸱manier⸱o est⸱is adopt⸱it⸱a de la anarĥi⸱ist⸱o⸱j ĉe la Konferenc⸱o de Londono en 1881. Ĝi⸱a princip⸱o est⸱as simpl⸱a: la popol⸱ribel⸱a⸱j ag⸱o⸱j (atenc⸱o⸱j, murd⸱o⸱j, sabot⸱ad⸱o, re⸱uz⸱ad⸱o...) “est⸱as la propagand⸱a rimed⸱o la plej efik⸱a kaj la sol⸱a, kiu pov⸱as en⸱ir⸱i ĝis la plej profund⸱a⸱j soci⸱a⸱j tavol⸱o⸱j kaj al⸱tir⸱i la viv⸱o⸱fort⸱o⸱j⸱n de la hom⸱ar⸱o en la lukt⸱o⸱n*. Uz⸱at⸱a ĉie en Eŭrop⸱o, en Usono kaj en Rus⸱uj⸱o, ĝi frap⸱as sam⸱e reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j⸱n, polic⸱an⸱o⸱j⸱n, juĝ⸱ist⸱o⸱j⸱n, religi⸱ul⸱o⸱j⸱n, politik⸱a⸱j⸱n kontraŭ⸱ul⸱o⸱j⸱n kiel anonim⸱a⸱j⸱n “burĝ⸱o⸱j⸱n”. Ĝi cel⸱as sam⸱temp⸱e pun⸱i respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j⸱n (de juĝ⸱o⸱j, tortur⸱o⸱j, ktp), venĝ⸱i kamarad⸱o⸱j⸱n aŭ elimin⸱i simbol⸱o⸱j⸱n, por vek⸱i la amas⸱o⸱j⸱n. Cent tri⸱dek jar⸱o⸱j⸱n antaŭ Inspir⸱e, la magazin⸱o de Al-Kaid⸱o en la arab⸱a du⸱on⸱insul⸱o, al⸱vok⸱ant⸱a al la murd⸱o de Stéphane Charbonnier, ali⸱nom⸱at⸱a ‘Charb’, gazet⸱o⸱j kiel La Révolution social⸱e (La soci⸱a Revoluci⸱o), La Lutte (La Lukt⸱o), Le Drapeau noir (La nigr⸱a Flag⸱o) mal⸱ferm⸱is rubrik⸱o⸱j⸱n “Scienc⸱a⸱j Stud⸱aĵ⸱o⸱j”, “Kontraŭburĝulaj Produkt⸱o⸱j” aŭ “Scienc⸱a Arsenal⸱o”, dediĉ⸱it⸱a⸱j al fabrik⸱ad⸱o de bomb⸱o⸱j. En 1884, Le Droit Social eĉ lanĉ⸱as mon⸱kolekt⸱o⸱n “por aĉet⸱o de la revolver⸱o, kiu venĝ⸱u la kamarad⸱o⸱n Louis Chavez mort⸱ig⸱it⸱a de la ĝendarm⸱o⸱j.

*  Leter⸱o de Carlo Cafiero kaj Errico Malatesta al la Ĵurasa Federaci⸱o, publik⸱ig⸱it⸱a en la Bulletin de la Fédération jurassienne, n-ro 49, Sonvillier (Svis⸱land⸱o), 3-a de decembr⸱o 1876.
Se la propagand⸱o per ag⸱o⸱j sukces⸱is al⸱log⸱i kelk⸱a⸱j⸱n, ĝi tamen neniam mobiliz⸱is hom⸱amas⸱o⸱j⸱n

Bedaŭr⸱ind⸱e por ĝi⸱a⸱j dis⸱volv⸱ant⸱o⸱j, la propagand⸱o per ag⸱o⸱j tamen ne entuziasm⸱ig⸱is la amas⸱o⸱j⸱n. Iu⸱j far⸱o⸱j pov⸱is est⸱i konsider⸱at⸱a⸱j pozitiv⸱e, sed ili ne mobiliz⸱is. Mal⸱e, ili eĉ est⸱ig⸱is distanc⸱iĝ⸱o⸱n de la labor⸱ist⸱a mond⸱o rilat⸱e al la anarĥi⸱ism⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j, dum sen⸱kompat⸱a sub⸱prem⸱o fal⸱eg⸱is sur ili⸱n. Tiom, ke tiu strategi⸱o est⸱is for⸱las⸱it⸱a ek⸱de la komenc⸱o de la 20-a jar⸱cent⸱o, profit⸱e al pli kolektiv⸱a⸱j ag⸱o⸱j. Post⸱e, ĝi est⸱is uz⸱at⸱a, sam⸱e mal⸱sukces⸱e, de ekstrem⸱dekstr⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j (Action directe en Franc⸱uj⸱o, la Ruĝ⸱arme⸱a Frakci⸱o en German⸱uj⸱o, la Ruĝ⸱a⸱j Brigad⸱o⸱j en Ital⸱uj⸱o, sed ankaŭ de ekstrem⸱dekstr⸱a⸱j grup⸱o⸱j (kiel la Organiz⸱o de la Sekret⸱a Arme⸱o [OAS], Timothy McVeigh, ekzekut⸱it⸱a en Usono pro la atenc⸱o de Oklahomaurbo en 1995, aŭ s-ro Anders Behring Breivik, respond⸱ec⸱a pri la amas⸱murd⸱o de Utoya en Norveg⸱uj⸱o en 2011).

La “teror⸱ism⸱a rilat⸱o” ne koncern⸱as du, sed tri part⸱o⸱pren⸱ant⸱o⸱j⸱n

La murd⸱o⸱j, kiu⸱j last⸱a⸱temp⸱e emoci⸱ig⸱is Franc⸱uj⸱o⸱n konfirm⸱as tiu⸱n regul⸱o⸱n. Malgraŭ la or⸱don⸱o⸱j de Coulibaly al si⸱a⸱j “islam⸱a⸱j frat⸱o⸱j” en post⸱mort⸱a film⸱et⸱o (“Kio⸱n far⸱as vi kiam ili ripet⸱e insult⸱ad⸱as la profet⸱o⸱n? Kio⸱n far⸱as vi kiam ili amas⸱murd⸱as tut⸱a⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n? Kio⸱n far⸱as vi, kiam, front⸱e al vi⸱a hejm⸱o, vi⸱a⸱j frat⸱o⸱j kaj frat⸱in⸱o⸱j est⸱a mal⸱sat⸱eg⸱a⸱j?”), tiu⸱j amas⸱e rifuz⸱as ag⸱ad⸱o⸱j⸱n kies flank⸱a⸱j viktim⸱o⸱j ili est⸱as, se juĝ⸱i per la atak⸱o⸱j de moske⸱o⸱j, la detru⸱o⸱j de kult⸱ej⸱o⸱j kaj la korp⸱a⸱j agres⸱o⸱j kiu⸱j ili⸱n sekv⸱is. La politik⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j ŝajn⸱as mis⸱kon⸱i la lecion⸱o⸱j⸱n de histori⸱o, kiam ili far⸱as milit⸱em⸱a⸱j⸱n diskurs⸱o⸱j⸱n, kiel la ĉef⸱ministr⸱o s-ro Manuel Valls, kiu ek⸱kri⸱as en la Naci⸱a Asemble⸱o, la 13-an de januar⸱o 2015: “Jes ja Franc⸱uj⸱o est⸱as milit⸱ant⸱a kontraŭ teror⸱ism⸱o, ĝihad⸱ism⸱o kaj radikal⸱a islam⸱ism⸱o.”

Unu⸱e la situaci⸱o, kvankam tragik⸱a, ne est⸱as milit⸱o. Ĝi rest⸱as sub reg⸱o de la polic⸱a⸱j serv⸱o⸱j kaj de la jurisdikci⸱a⸱j aŭtoritat⸱ul⸱o⸱j. La aŭtor⸱o⸱j kaj ties komplic⸱o⸱j est⸱is rapid⸱e mal⸱help⸱it⸱a⸱j ag⸱i aŭ arest⸱it⸱a⸱j, kaj oni pov⸱as legitim⸱e pens⸱i, ke okaz⸱us sam⸱e, se ali⸱a⸱j simil⸱a⸱j ag⸱o⸱j okaz⸱us. La nul⸱a risk⸱o neniam ekzist⸱is, eĉ en la reĝim⸱o⸱j la plej polic⸱em⸱a⸱j (kiel la Ĉilio de Augusto Pinochet aŭ la Hispan⸱uj⸱o de Francisco Franc⸱o).

Du⸱e, la milit⸱ec⸱a diskurs⸱o antaŭ⸱supoz⸱as polariz⸱o⸱n, ĉar ĝi baz⸱iĝ⸱as sur mobiliz⸱o de ĉiu⸱j kontraŭ komun⸱a mal⸱amik⸱o. Tia argument⸱o pov⸱as hav⸱i eĥ⸱o⸱n kiam la mal⸱amik⸱a⸱j arme⸱o⸱j amas⸱e trans⸱pas⸱as la land⸱lim⸱o⸱j⸱n, sed ĝi rest⸱as sen⸱efik⸱a dum ordinar⸱a temp⸱o. La mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j de kelk⸱a⸱j instru⸱ist⸱o⸱j por respekt⸱ig⸱i oficial⸱a⸱n silent⸱a⸱n minut⸱o⸱n en si⸱a⸱j klas⸱o⸱j, la 8-an de januar⸱o 2015, sam⸱e kiel la soci⸱a konsist⸱o de la grand⸱eg⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j de la sekv⸱a dimanĉ⸱o, montr⸱as ke la unu⸱anim⸱ec⸱o ne est⸱as tiom larĝ⸱e kun⸱divid⸱at⸱a en cert⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j. Kial mir⸱i? La ordinar⸱a spert⸱o de la popol⸱a⸱j medi⸱o⸱j kaj apart⸱e de la jun⸱ul⸱ar⸱o, rest⸱as pli proksim⸱a, laŭ mult⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j, de tiu de la aŭtor⸱o⸱j de la atenc⸱o⸱j, ol de tiu de la reg⸱ant⸱o⸱j kiu⸱j instig⸱as ili⸱n al mobiliz⸱iĝ⸱o, aŭ de la kultiv⸱it⸱a⸱j mez⸱a⸱j klas⸱o⸱j, dezir⸱ant⸱a⸱j manifestaci⸱i. La mult⸱a⸱j form⸱o⸱j de ĉiu⸱tag⸱a⸱j diskriminaci⸱o⸱j (soci⸱a, religi⸱a, rilat⸱a al aspekt⸱o aŭ al origin⸱o), la soci⸱a kaj spac⸱a relegaci⸱o, sam⸱e kiel la polic⸱ist⸱a⸱j kontrol⸱o⸱j, ig⸱as ne⸱probabl⸱a la koalici⸱o⸱n, en sam⸱a mov⸱ad⸱o, de tiu⸱j kiu⸱j ili⸱n sufer⸱as, de tiu⸱j kiu⸱j ili⸱n organiz⸱as kaj de tiu⸱j kiu⸱j bedaŭr⸱as ili⸱n sen ver⸱e zorg⸱i pri ili. Sam⸱e kiel kelk⸱a⸱j german⸱a⸱j mal⸱bon⸱a⸱j lern⸱ant⸱o⸱j pri⸱stud⸱it⸱a⸱j de la soci⸱olog⸱o Alexandra Oeser, publik⸱e sub⸱ten⸱as nazi⸱ism⸱o⸱n por ŝok⸱i si⸱a⸱j⸱n instru⸱ist⸱o⸱j⸱n*, la vort⸱a sub⸱ten⸱o al la atenc⸱o⸱j ofert⸱as al ili⸱a⸱j franc⸱a⸱j koleg⸱o⸱j bel⸱a⸱n okaz⸱o⸱n kontest⸱i soci⸱a⸱n kaj lern⸱ej⸱a⸱n ord⸱o⸱n, kiu ili⸱n eksklud⸱as.

*  Alexandra Oeser. Enseigner Hitler. Les adolescents fac⸱e au passé naz⸱i en Allemagne, Editions de la Maison des sciences de l’homme, Parizo, 2010.

Pli grav⸱e, la milit⸱ec⸱a polariz⸱o hav⸱as neniu⸱n senc⸱o⸱n kiam tem⸱as pri politik⸱a per⸱fort⸱o. Du simetri⸱a⸱j diskurs⸱o⸱j kontraŭ⸱as unu la ali⸱a⸱n: tiu de la aŭtoritat⸱ul⸱o⸱j (“Vi est⸱as kun ni aŭ kun la teror⸱ist⸱o⸱j”) kaj tiu de la ne⸱leĝ⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j (“Vi est⸱as kun ni, aŭ vi est⸱as mal⸱bon⸱a⸱j islam⸱an⸱o⸱j”, “naci⸱ist⸱o⸱j”, “revoluci⸱ul⸱o⸱j”, ktp.) Sed la “teror⸱ism⸱a rilat⸱o” ne bezon⸱as du sed tri part⸱o⸱pren⸱ant⸱o⸱j⸱n*. La al⸱front⸱iĝ⸱o inter la du unu⸱a⸱j okaz⸱as sub la rigard⸱o, plej oft⸱e indiferent⸱a, de la plej vast⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, kiu⸱n la amas⸱inform⸱il⸱o⸱j met⸱as en pozici⸱o⸱n de spekt⸱ant⸱o⸱j. Tiu distanc⸱iĝ⸱o preciz⸱e konsist⸱ig⸱as la kondiĉ⸱o⸱n por la ne⸱etend⸱iĝ⸱o de la per⸱fort⸱o, apart⸱e kiam la radikal⸱a⸱j grup⸱o⸱j ne dispon⸱as fort⸱a⸱n soci⸱a⸱n aŭ teritori⸱a⸱n baz⸱o⸱n. Nu, la prem⸱o⸱j cel⸱ant⸱a⸱j ricev⸱i unu⸱anim⸱a⸱j⸱n kondamn⸱o⸱j⸱n pov⸱as instig⸱i, pro rifuz⸱o, mal⸱pli⸱mult⸱o⸱n el tiu⸱j spekt⸱ant⸱o⸱j, al⸱iĝ⸱i al la cel⸱o⸱j, aŭ eĉ al la fort⸱o⸱j, de la cel⸱at⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j. Tiu risk⸱o ankoraŭ kresk⸱as se tiu or⸱don⸱o est⸱as akompan⸱at⸱a de jurisdikci⸱a⸱j aŭ administraci⸱a⸱j dispon⸱o⸱j ebl⸱ig⸱ant⸱a⸱j kondamn⸱i tiu⸱j⸱n, kiu⸱j ĝi⸱n rifuz⸱as.

*  Vd Didier Bigo et Daniel Hermant, “La relation terroriste”, Etudes polémologiques, n-ro 47, Parizo, 1988.

Laurent BONELLI


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La rezist⸱ebl⸱a de⸱voj⸱iĝ⸱o al oligarĥi⸱o

Pas⸱is pli ol jar⸱cent⸱o post la aper⸱o de la klasik⸱a ese⸱o de Robert Michels, “La politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j”. Sed ĝi⸱a tem⸱o rest⸱as aktual⸱a: ĉu ni⸱a⸱j demokrati⸱a⸱j soci⸱o⸱j est⸱as kondamn⸱it⸱a⸱j al domin⸱ad⸱o de la elekt⸱it⸱o⸱j super ili⸱a⸱j elekt⸱int⸱o⸱j?

Jam Komenc⸱e de si⸱a ese⸱o La politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j*, Robert Michels rifuz⸱as sam⸱temp⸱e la hipotez⸱o⸱n de rekt⸱a reg⸱ad⸱o de la popol⸱o kaj ĉi⸱a⸱n projekt⸱o⸱n baz⸱it⸱a⸱n sur la kapabl⸱o⸱j de spont⸱a mobiliz⸱iĝ⸱o de la amas⸱o⸱j. En la modern⸱a⸱j land⸱o⸱j, la popol⸱o part⸱o⸱pren⸱as en la publik⸱a viv⸱o per⸱e de reprezent⸱a⸱j instituci⸱o⸱j. Kaj la labor⸱ist⸱a klas⸱o, se ĝi vol⸱as defend⸱i si⸱a⸱j⸱n interes⸱o⸱j⸱n, dev⸱as si⸱n organiz⸱i en parti⸱o⸱j kaj sindikat⸱o⸱j. Paradoks⸱o: kvankam la organiz⸱aĵ⸱o est⸱as neces⸱o, ĝi tamen divid⸱as “ĉi⸱a⸱n parti⸱o⸱n aŭ ĉi⸱a⸱n profesi⸱a⸱n sindikat⸱o⸱n en gvid⸱ant⸱a⸱n mal⸱pli⸱mult⸱o⸱n kaj gvid⸱at⸱a⸱n pli⸱mult⸱o⸱n”. Per ali⸱a⸱j vort⸱o⸱j, “kiu dir⸱as organiz⸱aĵ⸱o⸱n, dir⸱as tendenc⸱o⸱n al oligarĥi⸱o”. Jen la problem⸱o, kiu est⸱as la ruĝ⸱a faden⸱o tra la libr⸱o kaj kies aŭtor⸱o prov⸱as kompren⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n kaŭz⸱o⸱j⸱n sam⸱e kiel ĝi⸱a⸱j⸱n konsekvenc⸱o⸱j⸱n.

*  Robert Michels: Zur Soziologie des Parteiwesens in der modern⸱e⸱n Demokrati⸱e. Untersuchungen über di⸱e oligarchischen Tendenzen des Gruppenlebens [Kontribu⸱aĵ⸱o al la soci⸱ologi⸱o de la parti⸱o⸱j en la modern⸱a demokrati⸱o. Esplor⸱aĵ⸱o⸱j pri la oligarĥi⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j de la grup⸱a viv⸱o], ed. Werner Klinkhardt, Lepsik⸱o, 1911. Franc⸱a traduk⸱o: Les part⸱is politiques. Essai sur les tendances oligarchiques des démocraties, Flammarion, Parizo, 1914.

La propon⸱it⸱a analiz⸱o hav⸱as la apart⸱ec⸱o⸱n ke ĝi est⸱as rekt⸱e nutr⸱it⸱a de la spert⸱o kaj observ⸱o⸱j de Michels. Nas⸱kit⸱a en Kolonj⸱o en 1876 en bon⸱stat⸱a medi⸱o, li tre fru⸱e engaĝ⸱iĝ⸱is en la potenc⸱a german⸱a social⸱demokrat⸱a parti⸱o, la SPD, antaŭ ol sekv⸱i karier⸱o⸱n de politik⸱a kaj universitat⸱a verk⸱ist⸱o en Svis⸱land⸱o, post⸱e en Ital⸱uj⸱o. Kiel jun⸱a kosmopolit⸱a intelekt⸱ul⸱o li frekvent⸱is la social⸱ist⸱a⸱j⸱n rond⸱o⸱j⸱n en Belg⸱uj⸱o kaj Franc⸱uj⸱o, kaj tiu kon⸱o de la eŭrop⸱a labor⸱ist⸱a mov⸱ad⸱o montr⸱iĝ⸱as en li⸱a tut⸱a tekst⸱o.

Li⸱a rigard⸱o vol⸱as est⸱i sen moral⸱a juĝ⸱o kaj sen patos⸱o: Michels bon⸱e sci⸱as, ke la funkci⸱ad⸱o kvazaŭ milit⸱ism⸱a de la labor⸱ist⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j rezult⸱as el la nepr⸱a neces⸱o ke ili est⸱u batal⸱struktur⸱o⸱j kapabl⸱a⸱j al⸱front⸱i la sovaĝ⸱a⸱n sub⸱prem⸱ad⸱o⸱n far⸱e de la burĝ⸱ar⸱o. Tamen, observ⸱as li, kiam ili evolu⸱as kaj pli en⸱iĝ⸱as en la soci⸱o⸱n, kiel la SPD, ili⸱a⸱j aŭtoritat⸱ec⸱a⸱j metod⸱o⸱j ne mal⸱aper⸱as.

La unu⸱a klar⸱ig⸱o de la aŭtor⸱o est⸱as la special⸱iĝ⸱o de la task⸱o⸱j pro la labor⸱divid⸱o: ju pli la organiz⸱aĵ⸱o etend⸱iĝ⸱as, des pli kompleks⸱a montr⸱iĝ⸱as ĝi⸱a administr⸱ad⸱o, kaj des mal⸱pli la demokrati⸱a kontrol⸱ad⸱o kapabl⸱as ver⸱e plen⸱um⸱iĝ⸱i. La labor⸱o de politik⸱a mobiliz⸱ad⸱o, kaj ĝust⸱e la ĉiu⸱tag⸱a funkci⸱ad⸱o, bezon⸱as person⸱ar⸱o⸱n dediĉ⸱it⸱a⸱n al plen⸱um⸱ad⸱o de administr⸱a⸱j aŭ gvid⸱a⸱j task⸱o⸱j. Ne⸱evit⸱ebl⸱e tiu person⸱ar⸱o hav⸱as specif⸱a⸱j⸱n kon⸱o⸱j⸱n (pri jur⸱o, pri redakt⸱ad⸱o de tekst⸱o⸱j, ktp), kiu⸱j⸱n ne ĉiu posed⸱as spont⸱e. Pro tio la esenc⸱a rol⸱o, kiu⸱n lud⸱as la intelekt⸱ul⸱o⸱j en la labor⸱ist⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j: “Nur la social⸱ist⸱o de⸱ven⸱a el la burĝ⸱ar⸱o posed⸱as tio⸱n, kio ankoraŭ komplet⸱e mank⸱as al la prolet⸱ar⸱o: la temp⸱o⸱n kaj la rimed⸱o⸱j⸱n politik⸱e eduk⸱iĝ⸱i, la korp⸱a⸱n liber⸱ec⸱o⸱n por transport⸱i si⸱n de unu lok⸱o al ali⸱a kaj la materi⸱a⸱n sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o⸱n, sen kiu la praktik⸱ad⸱o de politik⸱a ag⸱ad⸱o en la ver⸱a kaj propr⸱a senc⸱o de la vort⸱o est⸱as ne⸱imag⸱ebl⸱a”

Michels proviz⸱as si⸱a⸱n analiz⸱o⸱n per psiĥ⸱ologi⸱a⸱j konsider⸱o⸱j pri la bezon⸱o de la amas⸱o⸱j est⸱i gvid⸱at⸱a⸱j de ĉef⸱o⸱j aŭ pri la em⸱o de la reprezent⸱ant⸱o⸱j konsider⸱i si⸱a⸱n mandat⸱o⸱n kiel task⸱o⸱n por la tut⸱a viv⸱o. Sed la substrat⸱o de li⸱a analiz⸱o est⸱as precip⸱e soci⸱ologi⸱a. La politik⸱a⸱j koncept⸱o⸱j kaj gust⸱o⸱j de la individu⸱o⸱j est⸱as determin⸱at⸱a⸱j de ili⸱a⸱j soci⸱a⸱j de⸱ven⸱o⸱j kaj de ili⸱a⸱j viv⸱kondiĉ⸱o⸱j. La ĵurnal⸱ist⸱o, eĉ se li est⸱as dediĉ⸱it⸱a al la prolet⸱ar⸱o, ne hav⸱as la sam⸱a⸱j⸱n mond⸱spert⸱o⸱n kiel la metalurgi⸱a labor⸱ist⸱o.

Cert⸱e, la prolet⸱ar⸱o bezon⸱as trans⸱ir⸱int⸱o⸱j⸱n el la burĝ⸱ar⸱o; sed ĝi ankaŭ bezon⸱as form⸱i kaj orient⸱i al la gvid⸱ad⸱o de la parti⸱o⸱j, kiu⸱j reprezent⸱as ĝi⸱n, element⸱o⸱j⸱n de⸱ven⸱a⸱j⸱n el la labor⸱ist⸱a klas⸱o (vid⸱u Juli⸱a⸱n Mischi: Kiel aparat⸱o mal⸱proksim⸱iĝ⸱as de si⸱a baz⸱o). Eĉ de⸱ven⸱a⸱j el la “simpl⸱a” popol⸱o, la kadr⸱ul⸱o⸱j de la parti⸱o⸱j pov⸱as mal⸱proksim⸱iĝ⸱i de la labor⸱mond⸱o kaj de la zorg⸱o⸱j de la membr⸱o⸱baz⸱o. Kiam li pri⸱skrib⸱as burokrat⸱ar⸱o⸱n em⸱a⸱n adopt⸱i et⸱burĝ⸱a⸱n viv⸱manier⸱o⸱n kaj defend⸱i pozici⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j laŭ li⸱a gust⸱o est⸱as tro mal⸱kuraĝ⸱a⸱j, Michels pens⸱as rekt⸱e pri la SPD.

Por tiu⸱j burokrat⸱o⸱j, kiu⸱j dank⸱as ĉio⸱n al la organiz⸱aĵ⸱o, la parti⸱o ĉes⸱as est⸱i rimed⸱o kaj far⸱iĝ⸱as cel⸱o en si mem. La tut⸱a strategi⸱o est⸱as tiam sub⸱met⸱it⸱a al la konker⸱o de elekt⸱a⸱j trofe⸱o⸱j kaj de potenc⸱a⸱j posten⸱o⸱j en la establ⸱it⸱a⸱j instituci⸱o⸱j. La kritik⸱o de Michels est⸱as sen⸱ornam⸱a: “Tiom, kiom ĝi⸱a bezon⸱o de trankvil⸱o pli⸱iĝ⸱as, ĝi⸱a⸱j revoluci⸱a⸱j ung⸱eg⸱o⸱j mal⸱akr⸱iĝ⸱as kaj ĝi far⸱iĝ⸱as parti⸱o brav⸱e konservativ⸱a, kiu daŭr⸱e (la efik⸱o post⸱viv⸱as la kaŭz⸱o⸱n) uz⸱as si⸱a⸱n revoluci⸱a⸱n termin⸱ar⸱o⸱n, sed kiu en la praktik⸱o ne plen⸱um⸱as ali⸱a⸱n funkci⸱o⸱n ol tiu⸱n de parti⸱o opozici⸱a.” Unu⸱flank⸱e la ĉef⸱o⸱j ĉiu⸱tag⸱e menci⸱as la revoluci⸱o⸱n; ali⸱flank⸱e ili⸱a politik⸱a taktik⸱o konsist⸱as el rutin⸱o kaj kompromis⸱o⸱j.

Fin⸱e de la verk⸱o Michels ĝeneral⸱ig⸱as si⸱a⸱j⸱n el⸱dir⸱o⸱j⸱n kaj pentr⸱as ĝi⸱n per nuanc⸱o pli pesimism⸱a. Influ⸱it⸱a de konservativ⸱a⸱j aŭtor⸱o⸱j kiel Gaetano Mosca*, li parol⸱as pri “fer⸱a leĝ⸱o de oligarĥi⸱o”, kiu ig⸱as ne⸱evit⸱ebl⸱a la domin⸱ad⸱o⸱n de la elekt⸱it⸱o⸱j super la elekt⸱int⸱o⸱j, de la deleg⸱it⸱o⸱j super la deleg⸱int⸱o⸱j, de la elit⸱o super la amas⸱o. “La reg⸱ist⸱ar⸱o, aŭ se oni prefer⸱as, la ŝtat⸱o, ne pov⸱us est⸱i io ali⸱a ol la organiz⸱aĵ⸱o de mal⸱pli⸱mult⸱o”, kiu trud⸱as al la ceter⸱a soci⸱o ord⸱o⸱n kongru⸱a⸱n kun si⸱a⸱j interes⸱o⸱j. Dum la gvid⸱a⸱j grup⸱o⸱j al⸱front⸱iĝ⸱as inter si por praktik⸱i la aŭtoritat⸱o⸱n, la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j rest⸱as spekt⸱ant⸱o⸱j de tiu⸱j al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j, al⸱vok⸱it⸱a⸱j nur por decid⸱i de temp⸱o al temp⸱o per la urn⸱o⸱j aŭ per la strat⸱o, pri tiu batal⸱o por la al⸱ir⸱o al la potenc⸱o.

*  Ital⸱a politik⸱ist⸱o (1858-1941), konsider⸱at⸱a la “patr⸱o” de la elit⸱ism⸱a teori⸱o, laŭ kiu la potenc⸱o est⸱as ĉiam praktik⸱at⸱a de organiz⸱it⸱a mal⸱pli⸱mult⸱o (ankaŭ en la demokrati⸱o⸱j).

Tia perspektiv⸱o, kiu ŝajn⸱as kondamn⸱i al mal⸱ebl⸱o ĉi⸱a⸱n emancip⸱a⸱n projekt⸱o⸱n, facil⸱e uz⸱ebl⸱as por konservativ⸱a⸱j interpret⸱o⸱j. La usona ekonomik⸱ist⸱o Albert Hirschman ceter⸱e cit⸱as la verk⸱o⸱n por pri⸱skrib⸱i la reakci⸱a⸱n flank⸱o⸱n de retor⸱ik⸱o, kiu asert⸱as la van⸱ec⸱o⸱n de ĉia ag⸱ad⸱o cel⸱ant⸱a ŝanĝ⸱i la mond⸱o⸱n kio⸱n li nom⸱as la “fenomen⸱o van⸱ec⸱o”.* Ali⸱a⸱j rimark⸱is, ke Michels, for⸱pas⸱int⸱a en la jar⸱o 1936, propon⸱is analiz⸱o⸱n kvazaŭ profet⸱a⸱n de la funkci⸱ad⸱o de la komun⸱ist⸱a⸱j parti⸱o⸱j kaj de la popol⸱demokrati⸱o⸱j en la influ⸱zon⸱o de la Sovet⸱uni⸱o. La aŭtor⸱o ankaŭ percept⸱ebl⸱as kiel simpl⸱a sen⸱iluzi⸱iĝ⸱int⸱o de la parlament⸱a demokrati⸱o en 1924 Michels al⸱iĝ⸱is al la faŝist⸱a reĝim⸱o de Ben⸱it⸱o Musolino.

*  Albert Hirschman: Deux Siècles de rhétorique réactionnaire, Fayard, Parizo, 1991.

Tamen, en la epok⸱o kiam li redakt⸱is la verk⸱o⸱n antaŭ la unu⸱a mond⸱milit⸱o , li est⸱is ankoraŭ proksim⸱a de la revoluci⸱a sindikat⸱ism⸱o, kiu vol⸱is ŝanĝ⸱i la atent⸱ism⸱o⸱n de la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j kaj re⸱vigl⸱ig⸱i la social⸱ism⸱o⸱n anstataŭ ĝi⸱n kondamn⸱i. Tia kritik⸱a sen⸱tem⸱o anim⸱as la pri⸱pens⸱ad⸱o⸱n en la libr⸱o.

Michels klar⸱e preciz⸱ig⸱as, ke est⸱us erar⸱a konklud⸱i, ke neces⸱as rezign⸱i la lim⸱ig⸱o⸱n de la aŭtoritat⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j de la organiz⸱aĵ⸱o⸱j. Li verk⸱is si⸱a⸱n ese⸱o⸱n kun “la intenc⸱o detru⸱i kelk⸱a⸱j⸱n el la facil⸱a⸱j kaj supr⸱aĵ⸱a⸱j iluzi⸱o⸱j pri demokrati⸱o” por pli bon⸱e al⸱front⸱i tiu⸱n problem⸱o⸱n; laŭ li, mal⸱e al la gvid⸱ant⸱o⸱j de labor⸱ist⸱a⸱j parti⸱o⸱j aŭ sindikat⸱o⸱j, kiu⸱j trakt⸱as la burokrat⸱a⸱n aŭtoritat⸱ism⸱o⸱n kiel “mal⸱grav⸱a⸱n atavism⸱o⸱n”, kiu⸱n ili pretend⸱as pov⸱i for⸱las⸱i, post kiam ili est⸱os ating⸱int⸱a⸱j la potenc⸱o⸱n.

Kvankam ne ekzist⸱as tut⸱e pret⸱a solv⸱o por tiu problem⸱o, la histori⸱o de la labor⸱ist⸱a mov⸱ad⸱o est⸱as riĉ⸱a je batal⸱o⸱j far⸱it⸱a⸱j por en⸱pren⸱i la mal⸱supr⸱a⸱j⸱n klas⸱o⸱j⸱n kaj kontest⸱i la centraliz⸱o⸱n de la politik⸱a aŭtoritat⸱o. Michels kred⸱as pri la politik⸱a eduk⸱ad⸱o, kiu ebl⸱ig⸱as “fort⸱ig⸱i ĉe la individu⸱o la intelekt⸱a⸱n kapabl⸱o⸱n je kritik⸱o kaj je kontrol⸱ad⸱o.”

Antoine SCHWARTZ.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Dosier⸱o: Atenc⸱o⸱j de Parizo, la ŝok⸱o-ond⸱o

Islam⸱o⸱fobi⸱o aŭ prolet⸱o-fobi⸱o?

Post la atenc⸱o⸱j kiu⸱j kaŭz⸱is du⸱dek mort⸱o⸱j⸱n komenc⸱e de januar⸱o en Parizo, pli ol kvar milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j marŝ⸱is seren⸱e en la strat⸱o⸱j de Franc⸱uj⸱o , nom⸱e de la esprim-liber⸱ec⸱o. Post la terur⸱o kaj la emoci⸱o ven⸱as la dezir⸱o kompren⸱i. Neniam spert⸱it⸱a⸱j antaŭ⸱e, ĉi tiu⸱j event⸱o⸱j sub⸱strek⸱as la urĝ⸱o⸱n mal⸱implik⸱i la implik⸱aĵ⸱o⸱n de la region⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j, kiu⸱j fin⸱is la “arab⸱a⸱j⸱n printemp⸱o⸱j⸱n” kaj nun ek⸱flam⸱ig⸱as grand⸱a⸱n part⸱o⸱n de Afrik⸱o. La mobiliz⸱iĝ⸱o kontraŭ per⸱fort⸱o ne pov⸱os est⸱i efik⸱a se oni ne kon⸱as la soci⸱a⸱n sterk⸱o⸱n, kiu ĝi⸱n nutr⸱as. Ekscit⸱it⸱a de la ekster⸱land⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j en Mez-Orient⸱o, la radikal⸱iĝ⸱o de la jun⸱a⸱j ĝihad⸱ist⸱o⸱j okaz⸱as ankaŭ en Eŭrop⸱o, kiu mal⸱proksim⸱iĝ⸱as de la spirit⸱o de la Lum⸱o⸱j, las⸱ant⸱e prosper⸱i antaŭ⸱juĝ⸱o⸱j⸱n kaj diskriminaci⸱o⸱j⸱n, unu⸱a⸱rang⸱e kontraŭ la plej mal⸱riĉ⸱a⸱j.

Benoît BRÉVILLE

LA Tag⸱o⸱n post la murd⸱o⸱j far⸱it⸱a⸱j ĉe Charlie Hebdo kaj en la vend⸱ej⸱o Hyper Cacher, lern⸱ant⸱o⸱j rifuz⸱is observ⸱i la silent⸱o-minut⸱o⸱n omaĝ⸱e al la viktim⸱o⸱j. Unu el la argument⸱o⸱j de la rifuz⸱ant⸱o⸱j est⸱is: ekzist⸱as “du pes⸱o⸱j, du mezur⸱o⸱j” de la esprim-liber⸱ec⸱o en Franc⸱uj⸱o: kial oni tiom mult⸱e parol⸱as pri tiu⸱j murd⸱o⸱j, dum hom⸱o⸱j daŭr⸱e mort⸱as en Proksim-orient⸱o, en ĝeneral⸱a indiferent⸱ec⸱o? Kial Charlie-Hebdo rajt⸱as insult⸱i sankt⸱a⸱n figur⸱o⸱n de islam⸱o, kiam al Dieudonné*, oni ne permes⸱as kritik⸱i la jud⸱o⸱j⸱n? La demand⸱o est⸱as tiom grav⸱a, ke s-in⸱o Najat Vallaud-Belkacem, franc⸱a ministr⸱in⸱o pri Naci⸱a Eduk⸱ad⸱o, esprim⸱is la opini⸱o⸱n, la 15-an de januar⸱o, pri la neces⸱o form⸱i la instru⸱ist⸱o⸱j⸱n por ke ili kapabl⸱u respond⸱i ĝi⸱n.

*  Franc⸱a humur⸱ist⸱o, aktor⸱o kaj politik⸱a aktiv⸱ul⸱o nas⸱kit⸱a en 1966, Dieudonné est⸱as konsider⸱at⸱a de la pli⸱mult⸱o de la amas⸱inform⸱il⸱o⸱j, de la politik⸱ist⸱o⸱j kaj politolog⸱o⸱j kiel kontraŭ⸱jud⸱ism⸱a aktiv⸱ul⸱o: li mem prezent⸱iĝ⸱as kiel “kontraŭ⸱cion⸱ist⸱o” kaj “kontraŭ-sistem⸱ul⸱o”. Malgraŭ la polemik⸱o⸱j li⸱n ĉirkaŭ⸱ant⸱a⸱j, li est⸱as daŭr⸱e sub⸱ten⸱at⸱a de mult⸱nombr⸱a kaj strang⸱e miks⸱it⸱a publik⸱o -jmc.

Cert⸱e, plej ver⸱ŝajn⸱e, la propon⸱ot⸱a form⸱ad⸱o re⸱uz⸱os la argument⸱o⸱n dis⸱volv⸱it⸱a⸱n de la ĉef⸱a⸱j amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j kaj politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j ek⸱de la komenc⸱o de la tiel nom⸱at⸱a afer⸱o de la karikatur⸱o⸱j: est⸱as esenc⸱o-diferenc⸱o inter desegn⸱aĵ⸱o⸱j konsider⸱at⸱a⸱j blasfem⸱a⸱j far⸱e de la kred⸱ant⸱o⸱j, kaj kontraŭ⸱jud⸱a⸱j parol⸱o⸱j, kiu⸱j konsist⸱ig⸱as delikt⸱o⸱n ĉar ili ofend⸱as la dign⸱ec⸱o⸱n de person⸱o⸱j. Est⸱as ankaŭ ver⸱ŝajn⸱e, ke la klar⸱ig⸱o ne silent⸱ig⸱os ĉiu⸱j⸱n ribel⸱ul⸱o⸱j⸱n. Ĉar la afer⸱o de Dieudonné kaj de la karikatur⸱o⸱j kaŝ⸱as pli profund⸱a⸱n problem⸱o⸱n: Ĉef⸱artikol⸱ist⸱o⸱j kaj intelekt⸱ul⸱o⸱j kiel Alain Finkielkraut, Eric Zemmour, Philippe Tesson, sed ankaŭ gazet⸱o⸱j kiel Le Point, L’Express, Valeurs actuellesLe Figar⸱o pov⸱as afiŝ⸱i si⸱a⸱n rifuz⸱o⸱n de islam⸱o, pri⸱skrib⸱it⸱a ĉu kiel reakci⸱a/regres⸱em⸱a kred⸱o, ĉu kiel “minac⸱o por la ident⸱ec⸱o de ni⸱a land⸱o” - laŭ la vort⸱o⸱j de opini-enket⸱o mend⸱it⸱a de la ret⸱ej⸱o Atlant⸱ic⸱o.fr, pri kiu mal⸱facil⸱as imag⸱i, ke ĝi tia⸱manier⸱e el⸱vok⸱as ali⸱a⸱n religi⸱o⸱n. “La popular⸱ec⸱o de Dieudonné ven⸱as de tio, ke, por li, se oni pov⸱as (preskaŭ) sen⸱pun⸱e mal⸱respekt⸱i la nigr⸱ul⸱o⸱j⸱n, la arab⸱o⸱j⸱n, la islam⸱an⸱o⸱j⸱n, unu⸱vort⸱e la “sub⸱ul⸱o⸱j⸱n”, est⸱as kvazaŭ ne⸱ebl⸱e (...) tuŝ⸱i eĉ har⸱o⸱n de la jud⸱o⸱j, aŭ kritik⸱i Israelon sen est⸱i tuj taks⸱at⸱a kontraŭ⸱jud⸱a*, opini⸱as la etn⸱olog⸱o Je⸱a⸱n-Loup Amselle.

*  Je⸱a⸱n-Loup Amselle, La nov⸱a⸱j Ruĝ⸱a-Brun⸱ul⸱o⸱j. La ras⸱ism⸱o kiu ven⸱as, Lignes, Fécamp, 2014.

Tiu funkci⸱ad⸱o de esprim-liber⸱ec⸱o est⸱as divers⸱manier⸱e interpret⸱it⸱a. Kelk⸱a⸱j ĝi⸱n prav⸱ig⸱as per la genocid⸱o kontraŭ jud⸱o⸱j kaj pli ol cent⸱jar⸱a kontraŭ⸱jud⸱ism⸱o sin⸱e de la franc⸱a soci⸱o, kiu dev⸱ig⸱as rest⸱i ĉiam si⸱n⸱gard⸱a. Por ali⸱a⸱j, ĝi spegul⸱as profund⸱e en⸱radik⸱iĝ⸱int⸱a⸱n islam⸱o⸱fobi⸱o⸱n hered⸱it⸱a⸱n de la koloni⸱a epok⸱o, kiu ig⸱as toler⸱ebl⸱a⸱j en ĉies rigard⸱o⸱j la vort⸱um⸱o⸱j⸱n mal⸱amik⸱a⸱j⸱n al la islam⸱an⸱o⸱j. La sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j de la komplot⸱o-teori⸱o vid⸱as en tiu mal⸱ekvilibr⸱o sign⸱o⸱n de la pretend⸱at⸱a domin⸱ad⸱o de la jud⸱o⸱j en la amas⸱inform⸱il⸱o⸱j kaj la reg⸱a⸱j organ⸱o⸱j: nutr⸱ant⸱e la mal⸱am⸱o⸱n al islam⸱o, la “jud⸱a prem⸱grup⸱o” legitim⸱as la okcident⸱a⸱j⸱n inter⸱ven⸱o⸱j⸱n en la arab⸱a mond⸱o, por, fin⸱e, favor⸱ig⸱i la plan⸱o⸱j⸱n de Israelo kaj Vaŝington⸱o. Tia diskurs⸱o, produkt⸱it⸱a kaj relajs⸱it⸱a de la ret⸱ej⸱o⸱j de Alain SoralThierry Meyssan, traf⸱as kresk⸱ant⸱a⸱n sukces⸱o⸱n. Ĝi profit⸱as por en⸱radik⸱iĝ⸱i en la mens⸱o⸱j, de la teori⸱a kaj politik⸱a mal⸱plen⸱o las⸱it⸱a de la mal⸱flus⸱o de la progres⸱em⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j.

Ĉi tiu⸱j interpret⸱o⸱j, kvankam mal⸱sam⸱a⸱j, baz⸱iĝ⸱as sur sam⸱a etn⸱o⸱kultur⸱a al⸱ir⸱o, kiu difin⸱as la soci⸱a⸱j⸱n grup⸱o⸱j⸱n laŭ ili⸱a⸱j origin⸱o⸱j aŭ ili⸱a⸱j religi⸱o⸱j (la “jud⸱o⸱j”, la “islam⸱an⸱o⸱j”, la “arab⸱o⸱j”...). Sed la fenomen⸱o “du pes⸱o⸱j, du mezur⸱o⸱j” observ⸱at⸱a koncern⸱e la stigmat⸱iz⸱a⸱j⸱n diskurs⸱o⸱j⸱n pov⸱as est⸱i tut⸱e ali⸱e kompren⸱at⸱a, esenc⸱e kiel soci⸱a. La jud⸱o⸱j est⸱as instal⸱it⸱a⸱j en Franc⸱uj⸱o de tre long⸱e, ek⸱de la unu⸱a⸱j jar⸱cent⸱o⸱j de la krist⸱an⸱a era⸱o. Mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j instal⸱iĝ⸱as inter la fin⸱o de la 19-a jar⸱cent⸱o kaj la komenc⸱o de la du⸱a mond⸱milit⸱o, fuĝ⸱ant⸱e la pogrom⸱o⸱j⸱n kaj la progres⸱o⸱j⸱n de nazi⸱ism⸱o en centr⸱a kaj orient⸱a Eŭrop⸱o. Labor⸱ist⸱o⸱j, meti⸱ist⸱o⸱j aŭ et⸱a⸱j komerc⸱ist⸱o⸱j, la jud⸱o⸱j al⸱ven⸱int⸱a⸱j inter la du mond⸱milit⸱o⸱j oft⸱e viv⸱as en mal⸱riĉ⸱a⸱j kaj kaduk⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j, kie ili est⸱as viktim⸱o⸱j de la ras⸱ism⸱o de la franc⸱a⸱j najbar⸱o⸱j. Kiel mult⸱a⸱j rifuĝ⸱int⸱o⸱j, ili kelk⸱foj⸱e dispon⸱as pri kultur⸱a kapital⸱o pli alt⸱a ol la mez⸱o en si⸱a origin-land⸱o (tio⸱n oni ankaŭ observ⸱as inter la afgan⸱a⸱j, siriaj aŭ afrik⸱a⸱j rifuĝ⸱int⸱o⸱j). Kaj nov⸱a ond⸱o, ven⸱ant⸱a de la mal⸱koloni⸱ig⸱o de Nord-Afrik⸱o, okaz⸱as post 1945. Jar⸱dek⸱o⸱n post jar⸱dek⸱o, kelk⸱a⸱j pra⸱nep⸱o⸱j de tiu⸱j unu⸱a⸱j al⸱ven⸱ant⸱o⸱j alt⸱ig⸱as si⸱a⸱n soci⸱a⸱n pozici⸱o⸱n, tiom⸱grad⸱e ke ili okup⸱as nun pov⸱o-posten⸱o⸱j⸱n, apart⸱e en la ĵurnal⸱ism⸱a, politik⸱a kaj universitat⸱a medi⸱o⸱j - tio est⸱as tiu⸱j, kiu⸱j produkt⸱as, orient⸱as kaj reg⸱as la publik⸱a⸱j⸱n diskurs⸱o⸱j⸱n.

La en⸱migr⸱int⸱o⸱j el islam⸱a kultur⸱o, si⸱a⸱flank⸱e, plej nombr⸱a⸱j al⸱ven⸱is en Franc⸱uj⸱o post la du⸱a mond⸱milit⸱o, kaj precip⸱e ek⸱de la 1960-aj jar⸱o⸱j, ven⸱ant⸱e de Magrebo kaj post⸱e de sub⸱sahar⸱a Afrik⸱o, oft⸱e varb⸱it⸱a⸱j de la industri⸱o laŭ fizik⸱a⸱j kriteri⸱o⸱j. Ili⸱a⸱j id⸱o⸱j kresk⸱as en kriz⸱a soci⸱o, traf⸱it⸱a⸱j de amas⸱a sen⸱labor⸱ec⸱o kaj kresk⸱ant⸱a mal⸱stabil⸱ec⸱o, kies unu⸱a⸱j viktim⸱o⸱j ili est⸱as, kaj kiu redukt⸱as ili⸱a⸱j⸱n ŝanc⸱o⸱j⸱n de soci⸱a alt⸱iĝ⸱o. Se kelk⸱a⸱j alt⸱ig⸱as si⸱n ĝis la rang⸱o de la mez⸱a⸱j kaj eĉ super⸱a⸱j klas⸱o⸱j, ili sum⸱e est⸱as tre mal⸱mult⸱a⸱j en la plej alt⸱a⸱j sfer⸱o⸱j*. Oft⸱e atak⸱at⸱a⸱j de la amas⸱inform⸱il⸱o⸱j kaj de la politik⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j, la ekster⸱land⸱an⸱o⸱j kaj la islam⸱a⸱j franc⸱o⸱j hav⸱as mal⸱mult⸱e da defend⸱o-rimed⸱o⸱j, kio ebl⸱ig⸱as al la ras⸱ism⸱a diskurs⸱o plen⸱e funkci⸱i. Ceter⸱e ne est⸱as hazard⸱o, se la roma⸱o⸱j, grup⸱o la plej sen⸱rimed⸱a por kontraŭ⸱i la stigmat⸱iz⸱a⸱j⸱n diskurs⸱o⸱j⸱n, est⸱as atak⸱it⸱a⸱j ankoraŭ pli mal⸱mild⸱e, de s-ro Jean-Marie Le Pen, kiu taks⸱as “ili⸱a⸱n ĉe⸱est⸱o⸱n mal⸱bon⸱odor⸱a kaj urtik⸱a”, ĝis s-ro Manuel Valls, laŭ kiu “la plej mult⸱a⸱j roma⸱o⸱j ne pov⸱as integr⸱iĝ⸱i en Franc⸱uj⸱o” kaj tial est⸱as “vok⸱at⸱a⸱j re⸱hejm⸱e⸱n⸱ir⸱i”.

*  Claudine Attias-Donfut kaj François-Charles Wolff, Le destin des enfants dimmigrés. Un désenchainement des générations, Stock, Parizo, 2009.

LA Nun⸱a Situaci⸱o de la jud⸱o⸱j kaj islam⸱an⸱o⸱j eĥ⸱as, per kelk⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j, tiu⸱n de la rus⸱a⸱j kaj armen⸱a⸱j migr⸱ant⸱o⸱j de la inter⸱milit⸱a period⸱o. La rus⸱o⸱j el⸱migr⸱as en Franc⸱uj⸱o⸱n post la revoluci⸱o⸱j de 1905 kaj precip⸱e de 1917; ili est⸱as sep⸱dek du mil en 1931. La plej mult⸱o labor⸱as en la aŭt⸱o⸱mobil⸱a industri⸱o aŭ kiel taksi⸱ist⸱o⸱j, kaj aparten⸱as al la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j. Sed la grup⸱o en⸱hav⸱as ankaŭ elit⸱o⸱n, ĝeneral⸱e franc⸱parol⸱ant⸱a⸱n, oft⸱e de⸱ven⸱ant⸱a⸱n el la nobel⸱ar⸱o aŭ la burĝ⸱ar⸱o: pentr⸱ist⸱o⸱j, ĵurnal⸱ist⸱o⸱j, el⸱don⸱ant⸱o⸱j, verk⸱ist⸱o⸱j tiom bon⸱e integr⸱it⸱a⸱j en la pariza kultur⸱a mond⸱o, ke ili impuls⸱as “rus⸱a⸱n mod⸱o⸱n” en la 1920-aj jar⸱o⸱j. La tut⸱a grup⸱o profit⸱as de tiu sukces⸱o, ricev⸱ant⸱e “favor⸱a⸱n trakt⸱ad⸱o⸱n*, kiu protekt⸱as ĝi⸱n de la mal⸱agrabl⸱aĵ⸱o⸱j frap⸱ant⸱a⸱j ali⸱a⸱j⸱n migr⸱ul⸱o⸱j⸱n.

*  Hélène Menegaldo, “L’enjeu de la topographie pour la recherche sur l’émigration. L’exemple de l’émigration russe dans l’entre-deux-guerre” (La demand⸱o pri top⸱o⸱grafi⸱o en la el⸱migr⸱ad⸱o-esplor⸱o. La ekzempl⸱o de la rus⸱a el⸱migr⸱ad⸱o de la inter⸱milit⸱a period⸱o, Revu⸱e du Centr⸱e européen détudes slaves, n-ro 1, Poitiers, 2011.

La armen⸱o⸱j ekzempl⸱e. Al⸱ven⸱int⸱o⸱j en Franc⸱uj⸱o post la genocid⸱o de 1915, ili okup⸱as preskaŭ nur ne⸱kvalifik⸱a⸱j⸱n posten⸱o⸱j⸱n. Kvankam mal⸱mult⸱a⸱j (dek⸱sep mil en 1931), ili est⸱as tuj taks⸱at⸱a⸱j “ne⸱asimil⸱ebl⸱a⸱j”. “Se la rus⸱o⸱j est⸱as mal⸱proksim⸱a⸱j de la franc⸱a popol⸱o laŭ mult⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j, ili ĝeneral⸱e hav⸱as kultur⸱a⸱n nivel⸱o⸱n, kiu ebl⸱ig⸱as kontakt⸱o⸱j⸱n. Kun la armen⸱o⸱j, eĉ tiu kontakt⸱o est⸱as mal⸱facil⸱a*, tiel konsider⸱as Georges Mauco, la ĉef⸱a pens⸱ul⸱o de la migr⸱ad-politik⸱o⸱j en la 1930-aj jar⸱o⸱j kaj sub la reĝim⸱o de Vichy. La soci⸱a kondiĉ⸱o ja larĝ⸱e determin⸱as la percept⸱o⸱n de la migr⸱ul⸱o⸱j sam⸱e kiel de ili⸱a⸱j id⸱o⸱j, tra la rimed⸱o de la instituci⸱a ŝild⸱o, kiu⸱n ĝi don⸱as al kelk⸱a⸱j kaj rifuz⸱as al ali⸱a⸱j. Tamen, de tri⸱dek jar⸱o⸱j, tiu ĉi interpret⸱ad⸱o est⸱as mal⸱pli kaj mal⸱pli uz⸱at⸱a: oni prefer⸱as kultur⸱a⸱n analiz⸱o⸱n, kiu konsider⸱as la problem⸱o⸱j⸱n de la migr⸱ul⸱o⸱j laŭ origin-kriteri⸱o⸱j.

*  Cit⸱it⸱a en Claire Mouradian kaj Anouche Kunth, Les Arméniens en Franc⸱e. Du chaos à la reconnaissance, Edtition de l’Attribut, kol. “Exils”, Tuluz⸱o, 2010.

La turn⸱o okaz⸱as inter 1977 kaj 1984. Dum la tri antaŭ⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j, la tem⸱ar⸱o en⸱migr⸱ad⸱o est⸱as mal⸱oft⸱a en la publik⸱a⸱j parol⸱ad⸱o⸱j. La amas⸱inform⸱il⸱o⸱j el⸱vok⸱as la ekster⸱land⸱an⸱o⸱j⸱n flank⸱e, kiam tem⸱as pri loĝ⸱ad⸱o, dung⸱ofert⸱ad⸱o aŭ ekonomi⸱o. Mal⸱proksim⸱e de si⸱a⸱j pozici⸱o⸱j de la 1930-aj jar⸱o⸱j, la dekstr⸱o tiam salut⸱as/ bon⸱ven⸱ig⸱as la kontribu⸱o⸱n de la ekster⸱land⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j. Tiel, post la mort⸱o de kvin afrik⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j, sufok⸱it⸱a⸱j en si⸱a dorm⸱o pro la fum⸱o de mal⸱bon⸱e esting⸱it⸱a fajr⸱o en labor⸱ist⸱a hejm⸱o en Aubervilliers, Le Figar⸱o klar⸱ig⸱as kun ton⸱o kiu⸱n oni ne plu kutim⸱as: “Kiu zorg⸱as pri la san⸱o de tiu⸱j mal⸱feliĉ⸱a⸱j trans⸱lok⸱it⸱o⸱j? Ili bala⸱as ni⸱a⸱j⸱n strat⸱o⸱j⸱n kiam est⸱as glaci⸱o en la strat⸱kanal⸱et⸱o⸱j, post⸱e ili prov⸱as rezist⸱i al la tuberkul⸱oz⸱o, kiu minac⸱as ili⸱n, aŭ al la kar⸱bon-oksid⸱o! Jen la sort⸱o de tiu⸱j labor⸱ist⸱o⸱j. Grav⸱as rapid⸱e al⸱port⸱i rimed⸱o⸱n*.

*  Cit⸱it⸱a en Yvan Gastaut, “L’irruption du thème de l’immigration dans les médias”, Confluences Méditerranée, n-ro 24, Parizo, decembr⸱o 1997.

Kiam al⸱ven⸱as la ekonomi⸱a kriz⸱o en 1975, la situaci⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱as, kaj eĉ pli post la elekt⸱o de François Mitterrand kiel prezid⸱ant⸱o de la respublik⸱o. En mal⸱pli ol tri jar⸱o⸱j, la demand⸱o pri “en⸱migr⸱int⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j” far⸱iĝ⸱as la “problem⸱o de la arab⸱o⸱j”, de la “du⸱a generaci⸱o” kaj do, ne⸱rekt⸱e, de la islam⸱an⸱o⸱j. Event⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱is antaŭ⸱e analiz⸱at⸱a⸱j laŭ soci⸱a manier⸱o, est⸱as de nun al⸱ir⸱at⸱a⸱j laŭ etn⸱a sistem⸱a antaŭ⸱juĝ⸱o.

En Juli⸱o 1981 jun⸱ul⸱o⸱j al⸱front⸱as la polic⸱o⸱n en la kvartal⸱o Minguettes, en Vénissieux, sub⸱urb⸱o de Lyon*. Sam⸱e kiel en 1976 kaj en 1979, sed, tiam, la lok⸱a gazet⸱ar⸱o klasifik⸱is la afer⸱o⸱n en la rubrik⸱o “ĉiu⸱tag⸱a⸱j event⸱o⸱j, sen ĝeneral⸱a signif⸱o”. Nun en la opozici⸱o, la dekstr⸱o intenc⸱as ĉi-foj⸱e profit⸱i la event⸱o⸱n por mal⸱fort⸱ig⸱i la nov⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n, kiu ĵus regul⸱ig⸱is cent mil ne⸱leĝ⸱a⸱j⸱n labor⸱ist⸱o⸱j⸱n. Tial ĝi trans⸱form⸱as tiu⸱j⸱n al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j⸱n en soci⸱a⸱n fakt⸱o⸱n, atest⸱ant⸱a⸱n “migr⸱ad-problem⸱o⸱n”, kvankam oni ja pov⸱is vid⸱i en ĝi la rezult⸱o⸱n de la fizik⸱a kaj soci⸱a kaduk⸱iĝ⸱o de la grand⸱a⸱j kompleks⸱o⸱j de social⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱o⸱j aŭ de la sen⸱labor⸱ec⸱o de la jun⸱ul⸱o⸱j en kun⸱tekst⸱o de en⸱land⸱a ĝeneral⸱a sen⸱labor⸱ec⸱o kaj de amas⸱a “eks⸱labor⸱ist⸱iĝ⸱o”. “En la kvartal⸱o⸱j kun fort⸱a magreba dens⸱ec⸱o, la situaci⸱o far⸱iĝ⸱as eksplod⸱em⸱a. La reg⸱ist⸱ar⸱o, for⸱ig⸱ant⸱e la el⸱pel⸱ad⸱o⸱n de dub⸱ind⸱a⸱j individu⸱o⸱j, kuraĝ⸱ig⸱as do la ekster-leĝ⸱ul⸱o⸱j⸱n.”, skrib⸱as Le Figar⸱o la 7-an de juli⸱o 1981. Ek⸱de tiam, tio, kio⸱n la histori⸱ist⸱o Gérard Noiriel nom⸱as la “naci-sekur⸱ec⸱a tem⸱o” est⸱as sen⸱ĉes⸱e ekspluat⸱at⸱a de tiu ĵurnal⸱o, kiu publik⸱e mal⸱laŭd⸱as la regul⸱ig⸱o⸱j⸱n de sen-legitim⸱il⸱ul⸱o⸱j, “mal⸱ferm⸱ant⸱a⸱j⸱n la pord⸱o⸱n de ni⸱a land⸱o al invad⸱o kaj aventur⸱o” (22-a de septembr⸱o 1981), la “huligan⸱a⸱j⸱n band⸱o⸱j⸱n (...) ĉef⸱e de⸱ven⸱ant⸱a⸱j⸱n el Magrebo (5-a de juli⸱o 1982), aŭ ankoraŭ la “leĝ⸱o⸱n de en⸱migr⸱int⸱o⸱j” kiu, laŭ ĝi, reg⸱as en la Minguettes-kvartal⸱o (22-a de mart⸱o 1983).

*  La cit⸱aĵ⸱o⸱j pri la al⸱front⸱iĝ⸱o de la Minguettes kaj la strik⸱o⸱j en la aŭt⸱o⸱mobil⸱a industri⸱o est⸱as el⸱tir⸱at⸱a⸱j el Gérard Noiriel, Immigration, antisémitisme et racisme en Franc⸱e (19e - 20e siècle). Discours publics, humiliation privées., Fayard, kol. “Litterature générale”, Parizo, 2007.

Tiu diskurs⸱o religi⸱ec⸱e kolor⸱iĝ⸱as kiam la strik⸱o⸱j en la aŭt⸱o⸱mobil⸱a industri⸱o — sektor⸱o mal⸱mild⸱e el⸱prov⸱at⸱a de la kriz⸱o, en kiu la ekster⸱land⸱a labor⸱fort⸱o konsist⸱ig⸱as pli ol du⸱on⸱o⸱n de la labor⸱ist⸱ar⸱o. La mov⸱ad⸱o komenc⸱iĝ⸱as en aŭtun⸱o 1981 kaj ating⸱as si⸱a⸱n kulmin⸱o⸱n en 1983-1984. Tio, kio est⸱is unu⸱e nur simpl⸱a labor-konflikt⸱o, memor⸱ig⸱ant⸱a laŭ iu⸱j aspekt⸱o⸱j la spontan⸱a⸱n strik⸱o⸱mov⸱ad⸱o⸱n, kiu nask⸱iĝ⸱is el la venk⸱o de la Front populaire en 1936, est⸱as tiam prezent⸱at⸱a kiel kultur⸱a al⸱front⸱iĝ⸱o. Sub la pretekst⸱o, ke ili postul⸱as, inter⸱ali⸱e, preĝ⸱ej⸱o⸱j⸱n en la fabrik⸱o⸱j — praktik⸱o kuraĝ⸱ig⸱it⸱a en la 1970-aj jar⸱o⸱j de la mastr⸱ar⸱o, kiu vid⸱is en ĝi rimed⸱o⸱n por ating⸱i soci⸱a⸱n pac⸱o⸱n*, la reg⸱ist⸱ar⸱o kaj la gazet⸱ar⸱o akuz⸱as la strik⸱ant⸱o⸱j⸱n, ke ili est⸱as manipul⸱at⸱a⸱j de la iranaj ajatol⸱o⸱j. Tiu⸱j labor⸱ist⸱o⸱j “est⸱as agit⸱at⸱a⸱j de religi⸱a⸱j kaj politik⸱a⸱j grup⸱o⸱j, kies motiv⸱o⸱j mal⸱mult⸱e kongru⸱as kun la franc⸱a⸱j soci⸱a⸱j real⸱aĵ⸱o⸱j”, klar⸱ig⸱as la ĉef⸱ministr⸱o Pierre Mauroy la 11-an de januar⸱o 1983.

*  Patrick Weil, La Franc⸱e et ses étrangers. L’aventur⸱e dune politique de l’immigration de 1938 à nos jours, Gallimard, kol. “Foli⸱o Histoire”, Parizo, 2004.

Sam⸱a Diskurs⸱o en Le Figar⸱o, kiu al⸱don⸱as: “La plej optimism⸱a⸱j kalkul⸱as kun la asimil⸱iĝ-kapabl⸱o⸱j de la ekster⸱land⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j, kiel okaz⸱is pas⸱int⸱e kun la ital⸱a⸱j kaj portugal⸱a⸱j grup⸱o⸱j. Sed ve, la ekzempl⸱o ne plu val⸱or⸱as. La kultur⸱a origin⸱o de la nov⸱a en⸱migr⸱ul⸱ar⸱o konsist⸱ig⸱as mal⸱facil⸱e tra⸱pas⸱ebl⸱a⸱n obstakl⸱o⸱n”. Sed la portugal⸱o⸱j ne ĉiam ĝu⸱is tiom bon⸱a⸱n reputaci⸱o⸱n. Long⸱temp⸱e, ili⸱a⸱j religi⸱a⸱j praktik⸱o⸱j tre el⸱montr⸱a⸱j kaj proksim⸱a⸱j al superstiĉ⸱o, kaŭz⸱is riproĉ⸱o⸱j⸱n, tiom⸱grad⸱e, ke ili est⸱is pri⸱skrib⸱it⸱a⸱j, dum la inter⸱milit⸱a period⸱o, kiel “ekzot⸱a ras⸱o”, pli mal⸱facil⸱e integr⸱ebl⸱a⸱j ol la ital⸱o⸱j*. Kiu⸱j est⸱is antaŭ⸱e taks⸱it⸱a⸱j mal⸱pli integr⸱ebl⸱a⸱j ol la belg⸱o⸱j...

*  Marie-Christine Volovitch-Tavares, “Les incertitudes et les contradictions dune ‘bonn⸱e intégration’”, Cahiers de la Méditerranée, n-ro 78, Nic⸱o, 2009.

Kiam ĝi ne al⸱pren⸱as la sam⸱a⸱n pozici⸱o⸱n kiel si⸱a⸱j kontraŭ⸱ul⸱o⸱j, la mal⸱dekstr⸱o de la 1980-aj jar⸱o⸱j respond⸱as al la atak⸱o⸱j kontraŭ la magreba en⸱migr⸱ad⸱o valor⸱ig⸱ant⸱e la “beur- kultur⸱o⸱n” (arab⸱a kultur⸱o de la du⸱a generaci⸱o; vort⸱o kre⸱it⸱a laŭ la invers⸱it⸱a vort⸱o ‘arab⸱a’-jmc.), re⸱pren⸱ant⸱e, invers⸱it⸱e, la kultur⸱ism⸱a⸱n diskurs⸱o⸱n de la dekstr⸱ul⸱ar⸱o. Libération, kiu lud⸱as aktiv⸱a⸱n rol⸱o⸱n en tiu entrepren⸱o, mal⸱ferm⸱as en septembr⸱o1982 Beur-rubrik⸱o⸱n, kiu inform⸱as pri la art⸱a⸱j event⸱o⸱j supoz⸱at⸱a⸱j interes⸱i la membr⸱o⸱j⸱n de tiu komun⸱um⸱o. Post⸱e, la ĵurnal⸱o aktiv⸱e sub⸱ten⸱as la “Marŝ⸱o⸱n por egal⸱ec⸱o kaj kontraŭ ras⸱ism⸱o”, kiu⸱n ĝi re-nom⸱as “Marŝ⸱o de la beur”, kaj kies signif⸱o⸱n ĝi de⸱voj⸱ig⸱as, kaj akompan⸱as la kre⸱ad⸱o⸱n de SOS-Racisme far⸱e de proksim⸱ul⸱o⸱j de la social⸱ist⸱a parti⸱o, tiel kontribu⸱ant⸱e de⸱lok⸱i la rigard⸱o⸱n de la lukt⸱o por egal⸱ec⸱o al la lukt⸱o kontraŭ diskriminaci⸱o⸱j. Le Mond⸱e ĝoj⸱as, ke “la id⸱o⸱j de la du⸱a en⸱migr⸱int⸱o-generaci⸱o propr⸱ig⸱as al si kant⸱art⸱o⸱n, kin⸱o⸱art⸱o⸱n, teatr⸱o⸱n” (4a de juli⸱o 1983), dum la semajn⸱gazet⸱o Marie-Claire celebr⸱as la “krem⸱o⸱n de la beur (ne⸱traduk⸱ebl⸱a vort⸱lud⸱o-jmc) (april⸱o 1984). Sed, se la kultur⸱o de la elit⸱o alt⸱ig⸱as ties legitim⸱ec⸱o⸱n, la baz⸱o, kies ekzist⸱o-kondiĉ⸱o⸱j mal⸱pli⸱bon⸱iĝ⸱as sub la efik⸱o de mal⸱industri⸱ig⸱o, rest⸱as mal⸱estim⸱at⸱a.

En mal⸱pli ol tri jar⸱o⸱j, la de⸱bat⸱o pri en⸱migr⸱ad⸱o est⸱is mal⸱plen⸱ig⸱it⸱a je si⸱a soci⸱a en⸱hav⸱o. De tiu renvers⸱iĝ⸱o la ekster⸱land⸱an⸱o⸱j kaj ili⸱a⸱j id⸱o⸱j est⸱as sen⸱ĉes⸱e re⸱send⸱it⸱a⸱j al si⸱a “komun⸱um⸱o”, al si⸱a religi⸱o, je la risk⸱o pli⸱grav⸱ig⸱i la fend⸱o⸱n inter la “aŭtokton⸱a⸱j” franc⸱o⸱j unu⸱flank⸱e, la en⸱migr⸱int⸱o⸱j kaj ties id⸱ar⸱o, ali⸱flank⸱e. La tem⸱o⸱j rekt⸱e lig⸱it⸱a⸱j al en⸱migr⸱ad⸱o (ras⸱ism⸱o, diskriminaci⸱o⸱j, ktp.) est⸱as al⸱ir⸱it⸱a⸱j kiel kultur⸱a⸱j problem⸱o⸱j, nutr⸱ant⸱e la antaŭ⸱juĝ⸱o⸱j⸱n, la fantasm⸱o⸱n de “kultur⸱o-kolizi⸱o” kaj la kresk⸱o⸱n de la ekstrem-dekstr⸱o. Kiu ajn est⸱as ĝi⸱a kaŭz⸱o, ĉiu geopolitik⸱a, soci⸱a aŭ eĉ sport⸱a event⸱o koncern⸱ant⸱a plej⸱mult⸱o⸱n da arab⸱de⸱ven⸱a⸱j aŭ islam⸱de⸱ven⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j, nepr⸱e re⸱aktiv⸱ig⸱as la de⸱bat⸱o⸱n pri islam⸱o, en⸱migr⸱ad⸱o kaj la lok⸱o de ĉi tiu⸱j en la Respublik⸱o: Golf⸱o-milit⸱o, atenc⸱o⸱j de la 11-a de septembr⸱o, israelo-palestina konflikt⸱o, al⸱front⸱iĝ⸱o inter jun⸱ul⸱o⸱j kaj polic⸱ist⸱o⸱j en sub⸱urb⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j, alĝeri-de⸱ven⸱a⸱j futbal⸱ist⸱o⸱j rifuz⸱ant⸱a⸱j kant⸱i La Marseillaise (la franc⸱a naci⸱a himn⸱o), ktp.

Sed la aparten-sent⸱o al arab⸱a aŭ islam⸱a “komun⸱um⸱o” ne est⸱as natur⸱a don⸱it⸱aĵ⸱o. Ĝi konstru⸱iĝ⸱as laŭ⸱long⸱e de la publik⸱a⸱j politik⸱o⸱j (kre⸱ad⸱o de struktur⸱o⸱j tia⸱j, kia⸱j la Uni⸱o de la islam⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j de Franc⸱uj⸱o, en 1983, financ⸱ad⸱o de asoci⸱o⸱j..), sed ankaŭ de tiu⸱j event⸱o⸱j, kiu⸱j re⸱send⸱as la en⸱migr⸱int⸱a⸱j⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j⸱n al si⸱a⸱j origin⸱o⸱j. Ĉi-rilat⸱e, la Golf⸱o⸱milit⸱o (1990-1991) lud⸱is fundament⸱a⸱n rol⸱o⸱n. Dum la bombard⸱a⸱j aviad⸱il⸱o⸱j de la koalici⸱o ek⸱flug⸱as al Bagdado, kelk⸱a⸱j mez⸱lern⸱ej⸱an⸱o⸱j kaj lice⸱an⸱o⸱j publik⸱e mal⸱laŭd⸱as la domin⸱ad⸱o⸱n de Okcident⸱o kaj afiŝ⸱as si⸱a⸱n solidar⸱ec⸱o⸱n kun la arab⸱a mond⸱o. Saddam [Hussein] est⸱as arab⸱o sufer⸱ant⸱a ĉies ostracism⸱o⸱n, kiel ni en ni⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j. Ĉi-foj⸱o⸱n, ni ne sent⸱as ni⸱n humil⸱ig⸱it⸱a⸱j, sed defend⸱at⸱a⸱j”, deklar⸱is tiam lice⸱an⸱o*. Tiu⸱j tre mal⸱pli⸱mult⸱a⸱j re⸱ag⸱o⸱j tuj ek⸱ig⸱as de⸱bat⸱o⸱n pri la lojal⸱ec⸱o de la en⸱migr⸱int-id⸱o⸱j. “Kio⸱n ajn oni far⸱as, kio⸱n ajn oni dir⸱as, la arab⸱o de Saint-Denis ĉiam sent⸱os si⸱n proksim⸱a al si⸱a⸱j frat⸱o⸱j, kiu⸱j bru⸱e mal⸱aklam⸱as Franc⸱uj⸱o⸱n sur la strat⸱o⸱j de Alĝero kaj Tuniz⸱o” skrib⸱as Le Figar⸱o Magazin⸱e (25-a de januar⸱o 1991). Re⸱ag⸱e, la id⸱o⸱j de en⸱migr⸱int⸱o⸱j pli fort⸱e asert⸱as si⸱a⸱j⸱n stigmat⸱iz⸱it⸱a⸱j⸱n origin⸱o⸱n kaj religi⸱o⸱n. Laŭ la soci⸱olog⸱o⸱j Stéphane Beaud kaj Olivier Masclet, tiu milit⸱o lud⸱as “grav⸱a⸱n rol⸱o⸱n por la konstru⸱o de konsci⸱o pli “ras⸱a” ol soci⸱a ĉe la id⸱o⸱j de magrebaj en⸱migr⸱int⸱o⸱j, des pli em⸱a⸱j pens⸱i la soci⸱o⸱n laŭ la form⸱o de si⸱n⸱sekv⸱a⸱j kontraŭ⸱ec⸱o⸱j — Ili/ni, okcident⸱an⸱o⸱j/arab⸱o⸱j, franc⸱o⸱j/en⸱migr⸱int⸱o⸱j, riĉ⸱ul⸱o⸱j/mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j, ktp. - ke ili mem est⸱as mark⸱it⸱a⸱j de si⸱a spert⸱o pri divers⸱a⸱j form⸱o⸱j de relegaci⸱o*.

*  Philippe BernardLes Beurs entre la fierté et la crainte”, Le Mond⸱e, 17-a de januar⸱o 1991.
*  Stéphane Beaud kaj Olivier Masclet, “Des ‘marcheurs’ de 1983 auxémeutiers’ de 2005. Deux générations sociales denfants dimmigrésAnnales. Histoire, sciences sociales n-ro 4, Parizo 2006.

LA Ide⸱o, ke la arab⸱a kaj nigr⸱ul⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j al⸱port⸱as ankoraŭ ne⸱kon⸱at⸱a⸱n problem⸱o⸱n en la histori⸱o de en⸱migr⸱ad⸱o iom post iom etend⸱iĝ⸱is al la tut⸱a politik⸱a spektr⸱o. Ĝi eĉ divid⸱as la radikal⸱a⸱n mal⸱dekstr⸱o⸱n, inter kiu kelk⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j asert⸱as la original⸱ec⸱o⸱n de la “post⸱koloni⸱a⸱j” en⸱migr⸱int⸱o⸱j kaj de la manier⸱o laŭ kiu la blank⸱ul⸱o⸱j percept⸱as ili⸱n. “La trakt⸱ad⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j de⸱ven⸱ant⸱a⸱j de la koloni⸱ig⸱o plu⸱daŭr⸱ig⸱as, tamen sen redukt⸱iĝ⸱i al ĝi, la koloni⸱a⸱n politik⸱o⸱n” indik⸱as la al⸱vok⸱o de la Indiĝen⸱o⸱j de la Respublik⸱o lanĉ⸱it⸱a en 2005. “Ja kiel arab⸱o⸱j, nigr⸱ul⸱o⸱j aŭ islam⸱an⸱o⸱j, la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j de⸱ven⸱ant⸱a⸱j el la eks⸱koloni⸱o⸱j est⸱as diskriminaci⸱it⸱a⸱j kaj publik⸱e kritik⸱at⸱a⸱j*”, opini⸱as Sadri Khiari, unu el la fond⸱int⸱o⸱j de la mov⸱ad⸱o. Laŭ li, la “specif⸱a per⸱fort⸱o, kies viktim⸱o⸱j est⸱as la nigr⸱ul⸱o⸱j kaj la arab⸱o⸱j, aŭ kiu⸱n ili port⸱as en si⸱a memor⸱o kiel id⸱o⸱j de koloni⸱ig⸱it⸱o⸱j kaj el⸱migr⸱int⸱o⸱j-en⸱migr⸱int⸱o⸱j (...) determin⸱as postul⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j aparten⸱as nur al ili, kiel ekzempl⸱e tiu⸱j⸱n rilat⸱a⸱j⸱n al la ras⸱a⸱j diskriminaci⸱o⸱j, al la respekt⸱o de ili⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j, al la for⸱ig⸱o de la “du⸱obl⸱a pun⸱o” aŭ, por islam⸱an⸱o⸱j, al la rajt⸱o dispon⸱i pri ind⸱a⸱j preĝ⸱ej⸱o⸱j kaj port⸱i vual⸱o⸱n. En real⸱o, eĉ kiam ili⸱a⸱j postul⸱o⸱j est⸱as ident⸱a⸱j al tiu⸱j de ties blank⸱a⸱j najbar⸱o⸱j, nu, ili est⸱as diferenc⸱a⸱j*”.

*  Sadri Khiari, Pour une politique de la racaille: immigré-e-s, indigènes et jeunes de banlieues, Textuel, Parizo, 2006.
*  Sadri Khiari, La Contre-Révolution coloniale en Franc⸱e. De de Gaulle à Sarkozy, La Fabrique, Parizo, 2009.

Tiu diskurs⸱o, kiu kontribu⸱as konkurs⸱ig⸱i legitim⸱a⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n (tiu⸱j⸱n de la “blank⸱a⸱j” popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j kaj tiu⸱n de la “mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j”), privilegi⸱ant⸱e tio⸱n, kio ili⸱n dis⸱ig⸱as pli ol tio, kio ili⸱n proksim⸱ig⸱as, si⸱n apog⸱as sur diskut⸱ebl⸱a postulat⸱o: se la nigr⸱ul⸱o⸱j kaj la arab⸱o⸱j est⸱as diskriminaci⸱at⸱a⸱j, ĉu tio okaz⸱as ĉef⸱e pro la haŭt⸱kolor⸱o aŭ pro ili⸱a mal⸱riĉ⸱ec⸱o? La ekzempl⸱o de la “kontrol⸱o⸱j laŭ la vizaĝ⸱o”, kiu est⸱ig⸱as oft⸱a⸱j⸱n al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j⸱n inter jun⸱ul⸱o⸱j kaj polic⸱ist⸱o⸱j, pri⸱lum⸱as la problem⸱o⸱n. En 2007-2008, du soci⸱olog⸱o⸱j diskret⸱e sekv⸱is polic-patrol⸱o⸱j⸱n en la sektor⸱o de la metro⸱staci⸱o⸱j Gare-du-Nord kaj Châtelet-Les Halles, en Parizo*. Analiz⸱int⸱e kvin⸱cent du⸱dek kvin kontrol⸱o⸱j⸱n, ili konstat⸱as, ke hom⸱o⸱j ident⸱ig⸱it⸱a⸱j kiel “nigr⸱a⸱j” aŭ “arab⸱a⸱j” hav⸱as respektiv⸱e 6- kaj 7,8-foj⸱e pli da risk⸱o⸱j est⸱i kontrol⸱at⸱a⸱j ol la blank⸱ul⸱o⸱j. Sed ali⸱a vari⸱aĵ⸱o montr⸱iĝ⸱as sam⸱e determin⸱a: la vest⸱o-aspekt⸱o. Hom⸱o⸱j vest⸱it⸱a⸱j “jun⸱ul⸱ec⸱e”, apart⸱e tiu⸱j kun “hip-hop-aspekt⸱o”, hav⸱as 11,4-foj⸱e pli da ŝanc⸱o⸱j est⸱i kontrol⸱at⸱a⸱j ol tiu⸱j kun “urb⸱a vest⸱aĵ⸱o” aŭ “sen⸱streĉ⸱a vest⸱aĵ⸱o”. Ali⸱dir⸱it⸱e, blank⸱ul⸱o port⸱ant⸱e sport-vest⸱aĵ⸱o⸱n kaj kasked⸱o⸱n — la tip⸱a vest⸱manier⸱o de la sub⸱urb⸱a popol⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o — est⸱as pli el⸱met⸱it⸱a al la polic⸱a sub⸱prem⸱o ol “nigr⸱ul⸱o” kiu port⸱as komplet⸱o⸱n kaj kravat⸱o⸱n.

*  “Polic⸱e et minorités visibles à Par⸱is: les contrôles didentité à Par⸱is”, Op⸱e⸱n Society Justic⸱e Initiative, Nov-Jork⸱o, 2009.

Evident⸱e, la lim⸱o⸱j inter tiu⸱j vari⸱aĵ⸱o⸱j ne est⸱as ne⸱tra⸱pas⸱ebl⸱a⸱j. La migr⸱ant-de⸱ven⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o est⸱as tre reprezent⸱at⸱a en la loĝ⸱ant⸱ar⸱o kun “hip-hop⸱a aspekt⸱o”. La ras⸱a⸱j diskriminaci⸱o⸱j al⸱don⸱iĝ⸱as al la soci⸱a⸱j mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j por pli⸱fort⸱ig⸱i ili⸱n, ig⸱ant⸱e tiu⸱j⸱n du problem⸱o⸱j⸱n ne⸱dis⸱ig⸱ebl⸱a⸱j. Insist⸱i pri tiu ĉi aŭ tiu kriteri⸱o — la haŭt⸱kolor⸱o aŭ la aparten⸱o al la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j — est⸱as sam⸱temp⸱e politik⸱a kaj strategi⸱a elekt⸱o. Ĝi part⸱o⸱pren⸱as en la difin⸱o de la fend⸱o⸱j de la franc⸱a soci⸱o. Sub⸱strek⸱i la soci⸱a⸱n en⸱hav⸱o⸱n de la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j ebl⸱ig⸱as batal⸱i kontraŭ la ide⸱o, ke la magreb- kaj afrik-de⸱ven⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j konsist⸱ig⸱as specif⸱a⸱n problem⸱o⸱n, tut⸱e ali⸱a⸱n de tiu de la antaŭ⸱a⸱j migr⸱o-ond⸱o⸱j kaj de la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j ĝeneral⸱e.

Benoît BRÉVILLE


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Kiel sek⸱ig⸱i la font⸱o⸱j⸱n de la salaf⸱ism⸱a varb⸱ad⸱o de ĝihad⸱ist⸱o⸱j?

La batal⸱o kontraŭ la ĝihad⸱ist⸱o⸱j ne okaz⸱os sur for⸱a⸱j ter⸱o⸱j. Ĝi ankaŭ ne pov⸱as resum⸱iĝ⸱i en polic⸱a kaj justic⸱a afer⸱o. Lukt⸱i kontraŭ la religi⸱a⸱j sekt⸱ism⸱a⸱j ideologi⸱o⸱j postul⸱as vast⸱a⸱n politik⸱o⸱n de kontraŭ-radikal⸱iĝ⸱o, kiu apog⸱as si⸱n sur la mobiliz⸱iĝ⸱o de la islam⸱a⸱j elit⸱o⸱j kaj instituci⸱o⸱j de Franc⸱uj⸱o.

Franc⸱uj⸱o akcept⸱as la tri plej grand⸱a⸱j⸱n diaspor⸱o⸱j⸱n de Eŭrop⸱o: jud⸱a⸱n, armen⸱a⸱n kaj islam⸱a⸱n. Tiu last⸱a, kiu⸱n oni taks⸱as je kvin milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j, tio est⸱as 7% de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, est⸱as proporci⸱e pli mult⸱nombr⸱a ol tiu ĉe⸱est⸱ant⸱a en la ali⸱a⸱j land⸱o⸱j de la eŭrop⸱a Uni⸱o aŭ en Usono (1%). La franc⸱a islam⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o est⸱as tre divers⸱a (mal⸱unu⸱ec⸱a), kaj ĝi⸱a⸱n magreb-origin⸱a⸱n part⸱o⸱n ankoraŭ anim⸱as viktim⸱ec⸱a sent⸱o hered⸱it⸱a de la koloni⸱a pas⸱int⸱o. La oportun⸱o⸱j de la komun⸱um⸱ism⸱o, adopt⸱it⸱a⸱j en ali⸱a⸱j land⸱o⸱j, est⸱as mal⸱permes⸱it⸱a⸱j, kaj ĝeneral⸱a politik⸱o de kontraŭ-radikal⸱iĝ⸱o, dev⸱as ja est⸱i aplik⸱at⸱a en Franc⸱uj⸱o.

Ties ĉef⸱a⸱j mal⸱amik⸱o⸱j est⸱as unu⸱e ali⸱a⸱j islam⸱an⸱o⸱j

Radikal⸱iĝ⸱o, tio est⸱as legitim⸱ad⸱o, aŭ uz⸱o, de per⸱fort⸱o, ali⸱ig⸱as ĉiu⸱j⸱n grand⸱a⸱j⸱n monoteism⸱o⸱j⸱n (ne nur islam⸱o⸱n), sed ankaŭ la soci⸱a⸱n kamp⸱o⸱n (“black blocs”...) kaj evident⸱e la politik⸱a⸱n sfer⸱o⸱n (ident⸱ism⸱o⸱j, separ⸱ism⸱o...). La islam⸱a radikal⸱ism⸱o ĉef⸱e kovr⸱as la ĝihad⸱ism⸱a⸱n salaf⸱ism⸱o⸱n, vast⸱e kuraĝ⸱ig⸱it⸱a⸱n de la ŭhabismo de Sauda Arab⸱uj⸱o por lukt⸱i kontraŭ la Islam⸱a⸱j Frat⸱o⸱j. Ĝi antaŭ⸱vid⸱as proksim⸱a⸱n fin⸱o⸱n de la mond⸱o, kies anonc-sign⸱o est⸱as la milit⸱o en Sirio, batal⸱o de Armagedono anonc⸱it⸱a de la profet⸱o⸱j kaj re⸱pren⸱it⸱a de la Koran⸱o. La adept⸱o en⸱ir⸱as en nov⸱a⸱n frat⸱ec⸱a⸱n komun⸱um⸱o⸱n, adopt⸱ant⸱e ĝeneral⸱a⸱n ideologi⸱o⸱n respond⸱ant⸱a⸱n al ĉiu⸱j demand⸱o⸱j de la viv⸱o. Li⸱a sav⸱o est⸱as kondiĉ⸱it⸱a per rigor⸱a religi⸱a praktik⸱o, klasik⸱a en la sekt⸱o⸱j de Apokalips⸱o. La ĝihad⸱ism⸱a salaf⸱ism⸱o diferenc⸱iĝ⸱as per varb⸱ad⸱o sen ident⸱ig⸱ebl⸱a ĉef⸱o. Tio okaz⸱as per ret⸱a sistem⸱o, kiu ĉirkaŭ⸱as la kandidat⸱o⸱n por konduk⸱i li⸱n al radikal⸱a konvert⸱iĝ⸱o.

La ĝihad⸱ism⸱a salaf⸱ism⸱o hav⸱as du specif⸱a⸱j⸱n dimensi⸱o⸱j⸱n. Ĝi ne est⸱as nur religi⸱a praktik⸱o, sed konstru⸱o de total⸱ism⸱a politik⸱o-religi⸱a ident⸱ec⸱o, kiu konkret⸱iĝ⸱as en si⸱a pretend⸱o reprezent⸱i ĉiu⸱j⸱n islam⸱an⸱o⸱j⸱n de la ter⸱o (la ummao). La strategi⸱o de get⸱o⸱iĝ⸱o, kiu⸱n ĝi dezir⸱as trud⸱i al la franc⸱a⸱j islam⸱an⸱o⸱j esprim⸱iĝ⸱as tra divid⸱a⸱j postul⸱o⸱j daŭr⸱e ripet⸱at⸱a⸱j (nutr⸱aĵ⸱a⸱j, vest⸱aĵ⸱a⸱j, si⸱n⸱ten⸱a⸱j, lern⸱ej⸱a⸱j postul⸱o⸱j...) Ĝi rifuz⸱as ĉiu⸱n ali⸱a⸱n manier⸱o⸱n praktik⸱i islam⸱o⸱n kaj don⸱as al si la rajt⸱o⸱n ekskomunik⸱i (takfir). Infan⸱o⸱j rifuz⸱as la islam⸱o⸱n de la ge⸱patr⸱o⸱j, kelk⸱foj⸱e ĝis la romp⸱o de la famili⸱a⸱j rilat⸱o⸱j. Ĝi⸱a⸱j ĉef⸱a⸱j mal⸱amik⸱o⸱j est⸱as unu⸱e ali⸱a⸱j islam⸱an⸱o⸱j (ŝijaist⸱o⸱j, sufioj aŭ ali⸱a⸱j suna⸱ism⸱a⸱j skol⸱o⸱j). La salaf⸱ism⸱a teror⸱ism⸱o mort⸱ig⸱as nun dek⸱obl⸱e pli da islam⸱an⸱o⸱j ol da ne⸱islam⸱an⸱o⸱j.

Ĝi⸱a du⸱a karakteriz⸱o est⸱as ĝi⸱a ekstrem⸱a sen⸱tem⸱o al la geopolitik⸱a⸱j demand⸱o⸱j, puŝ⸱at⸱a al si⸱a paroksism⸱o sam⸱temp⸱e de ĝi⸱a komplot⸱o-ideologi⸱o kaj de la katastrof⸱a⸱j rezult⸱o⸱j de la mult⸱a⸱j okcident⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j en la arab⸱o-islam⸱a mond⸱o. La ĝihad⸱ism⸱a Salaf⸱ism⸱o sukces⸱is ig⸱i la defend⸱o⸱n de la ummao la nov⸱a tri⸱a⸱mond⸱ism⸱a ideologi⸱o, mobiliz⸱a por jun⸱ul⸱o⸱j kiu⸱j dezir⸱as si⸱n invest⸱i en afer⸱o. Ĝi parol⸱as al la Inter⸱ret⸱o-generaci⸱o tra plej modern⸱a⸱j komunik⸱il⸱o⸱j, ne tekst⸱o⸱j sed bild⸱o⸱j (muzik⸱vide⸱o), milit-bild⸱o⸱j kiu⸱j simil⸱as komput⸱il⸱a⸱j⸱n-lud⸱o⸱j⸱n, bild⸱o⸱j de amas-murd⸱o⸱j, kult⸱o de hero⸱o... Ĝi engaĝ⸱iĝ⸱is en tut⸱planed⸱a milit⸱o kontraŭ Okcident⸱o, sed ankaŭ kontraŭ la ali⸱a⸱j praktik⸱o⸱j de islam⸱o. Tiu total⸱ism⸱a vizi⸱o prov⸱as trud⸱i si⸱a⸱j⸱n regul⸱o⸱j⸱n, rifuz⸱i la respublik⸱a⸱j⸱n form⸱o⸱j⸱n kaj legitim⸱ig⸱i, almenaŭ intelekt⸱e, la uz⸱o⸱n de per⸱fort⸱o, kiu⸱n ĝi prezent⸱as kiel venĝ⸱a.

La respons⸱ul⸱o⸱j de la islam⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j en Franc⸱uj⸱o, implik⸱it⸱a⸱j en si⸱a⸱j person⸱a⸱j kaj organiz⸱a⸱j konkur⸱o⸱j, long⸱temp⸱e hav⸱is de⸱ten⸱iĝ⸱em⸱a⸱n si⸱n⸱ten⸱o⸱n, foj⸱e eĉ komplic⸱a⸱n, front⸱e al tiu⸱j radikal⸱a⸱j praktik⸱o⸱j. La franc⸱a Konsili⸱o de la islam⸱a kult⸱o ne re⸱ag⸱is al la radikal⸱iĝ⸱o, kiu⸱n esprim⸱is la afer⸱o⸱j Merah kaj Nemmouche*. Ne⸱vol⸱e kontribu⸱is al tio la diskret⸱a publik⸱a politik⸱o, kies polic⸱ist⸱a dimensi⸱o okup⸱is la amas⸱inform⸱il⸱a⸱n spac⸱o⸱n.

*  Mohamed Merah est⸱is franc⸱o-alĝeri⸱an⸱o, kiu murd⸱is en mart⸱o 2012 en Montauban kaj Tuluz⸱o, inter⸱ali⸱e antaŭ jud⸱a lern⸱ej⸱o; M.Mehdi Nemmouche est⸱as akuz⸱at⸱a pri la amas⸱murd⸱o en la jud⸱a Muze⸱o de Bruselo la 24-an de maj⸱o 2014.

Sed temp⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱is. La integr⸱ad⸱o de la elit⸱o⸱j de la franc⸱a islam⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o esprim⸱iĝ⸱as, ekzempl⸱e, per kresk⸱ant⸱a nombr⸱o de kandidat⸱iĝ⸱o⸱j okaz⸱e de la urb⸱a⸱j kaj parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, tio en ĉiu⸱j politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j*, kaj ankaŭ per aktiv⸱a engaĝ⸱iĝ⸱o kontraŭ radikal⸱iĝ⸱o, precip⸱e post la ond⸱o de ek⸱ir⸱o⸱j al Sirio de la printemp⸱o 2014. La kolektiv⸱a mobiliz⸱iĝ⸱o de la intelekt⸱a⸱j, religi⸱a⸱j kaj asoci⸱a⸱j elit⸱o⸱j okaz⸱as tra la “baz⸱o” kaj ne tra la oficial⸱a⸱j struktur⸱o⸱j. Du⸱on-dek⸱du⸱o da lok⸱a⸱j asoci⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j okaz⸱is de⸱post juni⸱o 2014, kiel tiu, kiu okaz⸱is sabat⸱e la 25-an de januar⸱o en Lion⸱o, iniciat⸱e de la Rassemblement des musulmans de Franc⸱e (Kun⸱iĝ⸱o de la islam⸱an⸱o⸱j de Franc⸱uj⸱o), pri la tem⸱o “Integr⸱ism⸱o, religi⸱a radikal⸱iĝ⸱o, la radik⸱o⸱j kaj la rimed⸱o⸱j”. Ĉiu⸱j tiu⸱j ag⸱o⸱j cel⸱a kontribu⸱i al la publik⸱a mobiliz⸱iĝ⸱o, apart⸱e en la sfer⸱o⸱j kiel la teologi⸱a kontraŭ-ĝihad⸱a argument⸱ar⸱o, la rol⸱o de la ret⸱o por fru⸱a alarm-ret⸱o, kiu⸱n konsist⸱ig⸱as asoci⸱o⸱j, moske⸱o-administr⸱ant⸱o⸱j, imam⸱o⸱j, teologi⸱ist⸱o⸱j... Tiu⸱j est⸱as publik⸱e mal⸱laŭd⸱at⸱a⸱j de la salaf⸱ist⸱o⸱j kiel “polic⸱o-kun⸱labor⸱ant⸱o⸱j”“islam-perfid⸱ul⸱o⸱j”, kaj kelk⸱foj⸱e fizik⸱e minac⸱at⸱a⸱j.

*  Vd. Gilles Kepel, Passion française; Gallimard, Parizo, 2014.

La post-7-a-de-januar⸱o-period⸱o nepr⸱e ne dev⸱as redukt⸱iĝ⸱i al de⸱bat⸱o pri la buĝet⸱o⸱j de polic⸱o kaj arme⸱o. Por kio⸱n far⸱i, ceter⸱e, se oni konsider⸱as la katastrof⸱a⸱j⸱n konsekvenc⸱o⸱j⸱n de la pas⸱int⸱a⸱j ekster⸱land⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j? La kontraŭ-radikal⸱iĝ⸱o dev⸱as cel⸱i sek⸱ig⸱i la font⸱o⸱n de la varb⸱ad⸱o. La salaf⸱ist⸱o⸱j est⸱as en⸱ferm⸱it⸱a⸱j en sekt⸱ec⸱a⸱j ideologi⸱o⸱j kaj ŝajn⸱as mal⸱mult⸱e al⸱ir⸱ebl⸱a⸱j. Mal⸱facil⸱as ig⸱i religi⸱a⸱n vizi⸱ul⸱o⸱n re⸱ven⸱i sur⸱ter⸱e⸱n. Sed, inter⸱ali⸱e, la ceter⸱a⸱n islam⸱a⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n oni ja dev⸱as asoci⸱e mobiliz⸱i kadr⸱e de la publik⸱a politik⸱o.

Kiel fond⸱a ag⸱o, la publik⸱a parol⸱o dev⸱as montr⸱i la cel⸱o⸱n: la ĝihad⸱ism⸱a salaf⸱ism⸱o, kaj ne la “inter⸱naci⸱a teror⸱ism⸱o”, mal⸱plen⸱a formul⸱o, kiu re⸱send⸱as al la plej mal⸱bon⸱a⸱j memor⸱aĵ⸱o⸱j de la epok⸱o de la usona prezid⸱ant⸱o Geoge W. Bush. Kvankam ĉiu⸱j salaf⸱ist⸱o⸱j ne est⸱as per⸱fort⸱em⸱a⸱j radikal⸱ul⸱o⸱j, ĉiu per⸱fort⸱em⸱a teror⸱ist⸱o est⸱is unu⸱e politik⸱e radikal⸱ig⸱it⸱a. Tiu cel-difin⸱o ebl⸱ig⸱us romp⸱i la kolektiv⸱a⸱n sent⸱o⸱n de stigmat⸱iz⸱ad⸱o de la islam⸱an⸱o⸱j — oft⸱e tre vigl⸱a⸱n — kiu⸱n nutr⸱as termin⸱o⸱j kiel“islam⸱ism⸱o” aŭ “islam⸱ism⸱a teror⸱ism⸱o”. La politik⸱a parol⸱o pli⸱fort⸱ig⸱us la islam⸱a⸱j⸱n elit⸱o⸱j⸱n nun engaĝ⸱it⸱a⸱j⸱n en lukt⸱o kontraŭ salaf⸱ism⸱o. Konstru⸱i kun ili labor⸱rilat⸱o⸱n por difin⸱i kaj lukt⸱i kontraŭ la radikal⸱iĝ⸱o, cel⸱e evit⸱i risk⸱a⸱j⸱n proksim⸱um⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, tio est⸱as la ver⸱a defi⸱o de la post-7-a-de-januar⸱o-period⸱o. Teologi⸱a diskurs⸱o akompan⸱ant⸱a la publik⸱a⸱n politik⸱o⸱n de lukt⸱o kontraŭ la radikal⸱iĝ⸱o trankvil⸱ig⸱us la konvert⸱it⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j oft⸱e fal⸱as tuj en per⸱fort⸱em⸱o.

Franc⸱uj⸱o pov⸱as postul⸱i sid⸱lok⸱o⸱n en la Organiz⸱aĵ⸱o de la Islam⸱a Kun⸱labor⸱ad⸱o

Pli bon⸱e kon⸱i la mekanism⸱o⸱j⸱n de la ĝihad⸱ism⸱a mobiliz⸱iĝ⸱o est⸱as nepr⸱e neces⸱e. Ekzist⸱as neni⸱u mal⸱ferm⸱a observ⸱ej⸱o, publik⸱a, labor⸱ant⸱a pri la salaf⸱ist⸱a⸱j franc⸱parol⸱ant⸱a⸱j ret⸱ej⸱o⸱j. La kandidat⸱o⸱j al la ĝihad⸱o, apart⸱e la konvert⸱it⸱o⸱j, aŭskult⸱as la franc⸱parol⸱ant⸱a⸱j⸱n ret⸱ej⸱o⸱j⸱n, ne arab⸱a⸱j⸱n aŭ angl⸱o⸱parol⸱ant⸱a⸱j⸱n. Ne ebl⸱as konstru⸱i la kontraŭ-diskurs⸱o⸱n sen unu⸱e kon⸱i la diskurs⸱o⸱n.

Eĉ se 80% de la jun⸱ul⸱o⸱j re⸱ven⸱int⸱a⸱j de Sirio frekvent⸱is antaŭ⸱e nek moske⸱o⸱n nek mal⸱liber⸱ej⸱o⸱n, kiel dir⸱as la kontraŭ⸱teror⸱ism⸱a⸱j juĝ⸱ist⸱o⸱j*, ĝeneral⸱a pri⸱stud⸱ad⸱o pri la nov⸱a⸱j ej⸱o⸱j kaj metod⸱o⸱j de mobiliz⸱iĝ⸱o kaj de konvert⸱iĝ⸱o dev⸱as est⸱i far⸱it⸱a, ĉar la mal⸱liber⸱ej⸱o est⸱as fin⸱fin⸱e la plej kon⸱at⸱a ej⸱o de radikal⸱iĝ⸱o.

*  Don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j kolekt⸱it⸱a⸱j por la prepar⸱ad⸱o de la raport⸱o “Kiu politik⸱o de kontraŭ-radikal⸱iĝ⸱o en Franc⸱uj⸱o?”.

La sukces⸱o de kontraŭ⸱radikal⸱iĝ⸱o-politik⸱o de⸱pend⸱as de du esenc⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j. La ofic⸱ej⸱o de kult⸱o⸱j, de⸱pend⸱a de la ministr⸱ej⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j, dev⸱as est⸱i rapid⸱e lig⸱it⸱a al la serv⸱o⸱j de la ĉef⸱ministr⸱o, aŭ al tiu⸱j de la ministr⸱ej⸱o pri justic⸱o, por mild⸱ig⸱i la implic⸱a⸱n polic⸱a⸱n karakter⸱o⸱n de ĉiu politik⸱o de kontraŭ⸱radikal⸱iĝ⸱o. La indik⸱o de la inter⸱ministr⸱ej⸱a Komitat⸱o por prevent⸱o de krim⸱o⸱j (IKPK, aŭ CIPD en la franc⸱a) far⸱e de la ministr⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j en juni⸱o 2014, kiel ĉef⸱a part⸱o de la nov⸱a sistem⸱o de la publik⸱a ag⸱ad⸱o de⸱nov⸱e renvers⸱os la publik⸱a⸱n politik⸱o⸱n en la polic⸱a⸱n kamp⸱o⸱n kaj la lukt⸱o⸱n kontraŭ “krim⸱ec⸱o”.

La islam⸱ism⸱a teror⸱ism⸱o est⸱as danĝer⸱a, sed ĝi ne dev⸱as okup⸱i la tut⸱a⸱n publik⸱a⸱n kaj amas⸱komunik⸱il⸱a⸱n spac⸱o⸱n — ĉar teror⸱ism⸱o hav⸱as divers⸱a⸱j⸱n vizaĝ⸱o⸱j⸱n, kaj la ĉef⸱a⸱j ag⸱ad⸱o⸱j en Eŭrop⸱o est⸱is konduk⸱it⸱a⸱j de separ⸱ism⸱a⸱j grup⸱o⸱j*.

*  Europol, “European Uni⸱o⸱n Ter⸱ror⸱ism situation and trend re⸱port 2014”, 28-a de maj⸱o 2014, www.europol.europa.eu

La kontraŭ⸱diskurs⸱o⸱n dev⸱us el⸱labor⸱i kun⸱ord⸱ig⸱a platform⸱o, kiu labor⸱u kun la privat⸱a⸱j, asoci⸱a⸱j kaj publik⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j (fak⸱ul⸱o⸱j pri islam⸱o kaj pri komunik⸱ad⸱o, psik⸱olog⸱o⸱j, asoci⸱o⸱j, ktp.) por konstru⸱i kaj dis⸱vast⸱ig⸱i teologi⸱a⸱j⸱n mesaĝ⸱o⸱j⸱n pri mal⸱laŭd⸱o de ĝihad⸱o, el⸱labor⸱i kontraŭ⸱diskurs⸱o⸱j⸱n elekt⸱ant⸱e la plej taŭg⸱a⸱j⸱n amas⸱inform⸱il⸱o⸱j⸱n kaj kun⸱ord⸱ig⸱i prevent⸱o-ag⸱o⸱j⸱n. Tiu struktur⸱o ne de⸱pend⸱u de la ministr⸱ej⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j, nek de ali⸱a ministr⸱ej⸱o, sed asoci⸱ig⸱u ili⸱n en la konstru⸱o kaj la mastr⸱um⸱o de la politik⸱o⸱j de kontraŭ⸱radikal⸱iĝ⸱o. Plur⸱a⸱j formul⸱o⸱j ebl⸱as. Sed, por la publik⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j dev⸱os est⸱i rekt⸱e asoci⸱it⸱a⸱j sen reg⸱i, tio est⸱as revoluci⸱o, en land⸱o kie oni kutim⸱as pens⸱i ke “la ŝtat⸱o dev⸱as far⸱i...”.

La demand⸱o pri la form⸱ad⸱o de imam⸱o⸱j est⸱as la tem⸱o de ĵus⸱a raport⸱o, ne⸱publik⸱ig⸱it⸱a, la Messner-raport⸱o, mend⸱it⸱a de la ministr⸱ej⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j. Sed la demand⸱o pri la part⸱o⸱pren⸱o de Franc⸱uj⸱o en la modern⸱ig⸱o de la koran⸱a pens⸱o, kun kre⸱ad⸱o de institut⸱o de islam⸱a teologi⸱o, propon⸱it⸱a de la franc-alĝeria islam⸱olog⸱o Mohammed Arkoun — sub⸱ten⸱it⸱a de la universitat⸱o de Strasburgo — rest⸱as ne⸱respond⸱it⸱a tri⸱dek jar⸱o⸱j⸱n post la unu⸱a⸱j pri⸱pens⸱o⸱j.

La bezon⸱o pri islam⸱a⸱j pastr⸱o⸱j en la mal⸱liber⸱ej⸱o⸱j est⸱as evident⸱a. La alt⸱a proporci⸱o de islam⸱a⸱j mal⸱liber⸱ul⸱o⸱j al⸱front⸱as grav⸱a⸱n mank⸱o⸱n de kult⸱o-respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j (kelk⸱a⸱j est⸱as emerit⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j konsent⸱as donac⸱i si⸱a⸱n temp⸱o⸱n kaj mon⸱o⸱n). La radikal⸱iĝ⸱o trov⸱as tie si⸱a⸱n argument⸱ar⸱o⸱n: “Islam⸱o est⸱as la religi⸱o plej mal⸱estim⸱at⸱a de la mal⸱liber⸱ej⸱o- administraci⸱o”.

Neces⸱as ankaŭ “sen⸱etn⸱ig⸱i la de⸱bat⸱o⸱n”, pet⸱as islam⸱a intelekt⸱ul⸱o. Mal⸱permes⸱i al jun⸱ul⸱o⸱j ir⸱i batal⸱i en Sirio rest⸱as tut⸱e neces⸱a. Sed ĉu ne prefer⸱e adopt⸱i leĝ⸱o⸱n, kiu mal⸱permes⸱as al ĉiu franc⸱a civit⸱an⸱o ir⸱i batal⸱i en region⸱o⸱j⸱n koncern⸱at⸱a⸱j⸱n de rezoluci⸱o⸱j de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j, inkluziv⸱e de la okup⸱at⸱a⸱j palestinaj teritori⸱o⸱j?

Konsider⸱e de si⸱a islam⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o, Franc⸱uj⸱o pov⸱as legitim⸱e postul⸱i sid⸱lok⸱o⸱n en la Organiz⸱aĵ⸱o de la islam⸱a kun⸱labor⸱o (OIK)*. Akcept⸱i si⸱a⸱n status⸱o⸱n de islam⸱a land⸱o est⸱us bon⸱a manier⸱o pled⸱i mem si⸱a⸱n afer⸱o⸱n, prefer⸱e ol est⸱i kritik⸱at⸱a de land⸱o⸱j, kiu⸱j ne sci⸱as kio est⸱as religi⸱a toler⸱em⸱o. Tia iniciat⸱o steril⸱ig⸱us la viktim⸱o-diskurs⸱o⸱n pri “islam⸱o⸱fobi⸱o de la franc⸱a soci⸱o” ĉirkaŭ kiu agit⸱iĝ⸱as “politik⸱a⸱j entrepren⸱ist⸱o⸱j”, kiu⸱j pretend⸱as parol⸱i nom⸱e de la islam⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

*  La Organiz⸱aĵ⸱o de la islam⸱a konferenc⸱o est⸱is kre⸱it⸱a en 1969 sekv⸱e de la incendi⸱o de la moske⸱o Al-Aqsa en okup⸱it⸱a Jerusalemo. Ĝi est⸱is trans⸱form⸱it⸱a en Organiz⸱aĵ⸱o de la islam⸱a kun⸱labor⸱o en 2011. Ĝi en⸱kalkul⸱as pli ol 50 membr⸱o-ŝtat⸱o⸱j⸱n; ĝi⸱a sid⸱ej⸱o est⸱as en Ĝido.

La defi⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n al⸱front⸱as la franc⸱a soci⸱o prezent⸱as bon⸱eg⸱a⸱n okaz⸱o⸱n, se inteligent⸱o super⸱as la manipul⸱ad⸱o⸱n de angor⸱o. Ĉu ni⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j kapabl⸱os kapt⸱i ĝi⸱n?

Pierre CONESA


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

En Afrik⸱o, ali⸱a⸱j kov⸱ej⸱o⸱j de ĝihad⸱ism⸱o

Inter la ok plej mort⸱ig⸱a⸱j kaj detru⸱a⸱j aktual⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j, sep dis⸱volv⸱iĝ⸱as en Afrik⸱o, kie la dis⸱er⸱iĝ⸱o de Libio proviz⸱as per arm⸱il⸱o⸱j la ĝihad⸱ist⸱o⸱j⸱n. La Afrik⸱a Uni⸱o long⸱temp⸱e ŝajn⸱is sen⸱pov⸱a cert⸱ig⸱i la sekur⸱ec⸱o⸱n de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j, las⸱it⸱a⸱n al la frank⸱o-usonaj iniciat⸱o⸱j. Sed unu⸱a kontinent⸱a urĝ⸱o-arme⸱o ebl⸱e kre⸱iĝ⸱os ĉi-jar⸱e...

“Ĉiu⸱j Konsci⸱as, ke Afrik⸱o est⸱as la strategi⸱a est⸱ont⸱ec⸱o de la mond⸱o, krom la afrik⸱an⸱o⸱j!”, bedaŭr⸱as s-ro Cheikh Tidiane Gadio, prezid⸱ant⸱o de la Pan⸱afrik⸱a Institut⸱o de strategi⸱o⸱j, ĉef⸱a organiz⸱ant⸱o de la inter⸱naci⸱a Forum⸱o pri pac⸱o kaj sekur⸱ec⸱o en Afrik⸱o kiu okaz⸱is en Dakar⸱o (Sen⸱egal⸱o) mez⸱e de decembr⸱o 2014*. Tiu ne⸱formal⸱a kun⸱ven⸱o — premier⸱o en Afrik⸱o, destin⸱it⸱a far⸱iĝ⸱i ĉiu⸱jar⸱a — kun⸱ven⸱ig⸱is kvar⸱cent milit⸱ist⸱o⸱j⸱n, politik⸱a⸱j⸱n respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j⸱n, esplor⸱ist⸱o⸱j⸱n, ĵurnal⸱ist⸱o⸱j⸱n, simil⸱e al tio, kio okaz⸱as en ali⸱a⸱j region⸱o⸱j de la mond⸱o*.

*  Kun⸱organiz⸱it⸱a kun la Fondation pour la recherche stratégique (FRS) kaj la Compagnie européenne dintelligence stratégique (CEIS), proksim⸱a⸱j de la franc⸱a ministr⸱ej⸱o pri defend⸱o.
*  Wehrkunde de Munkeno por Eŭrop⸱o, Dialog⸱o de Manam⸱a por la Arab⸱o-pers⸱a Golf⸱o, Dialog⸱o de Shangri-La (Singapur⸱o) por Azio, Forum⸱o de Halifakso (Kanado) pri la inter⸱naci⸱a sekur⸱ec⸱o por Ameriko...

Pli ol kvin⸱dek jar⸱o⸱j⸱n post la koloni⸱ad⸱o, “urĝ⸱as ke afrik⸱a strategi⸱a pens⸱ad⸱o esprim⸱iĝ⸱u en la taŭg⸱a⸱j kun⸱ven⸱ej⸱o⸱j.”, memor⸱ig⸱as la franc⸱a geograf⸱o kaj diplomat⸱o Michel Foucher*. Efektiv⸱e, tiu forum⸱o est⸱is okaz⸱o konstat⸱i “mank⸱o⸱n de geopolitik⸱a konsci⸱o” sur la nigr⸱a kontinent⸱o, laŭ la vort⸱o⸱j de oficir⸱o aparten⸱ant⸱a al la centr⸱afrik⸱a Arme⸱a Lern⸱ej⸱o, laŭ kiu la sekur⸱ec⸱o “dev⸱us est⸱i konsider⸱at⸱a kiel ĝeneral⸱a publik⸱a hav⸱aĵ⸱o”.

*  Vd. Michel Foucher, “Frontières dAfrique, frontières africaines”, en “Guerres et paix en Afrique”, special⸱a numer⸱o de la revu⸱o Diplomati⸱e, n-ro 15, Parizo, decembr⸱o 2014.

La mal⸱fort⸱ec⸱o de la ŝtat⸱o⸱j kaj ili⸱a sen⸱kapabl⸱o koncern⸱e la re⸱ten⸱o⸱n de pac⸱o kaj sekur⸱ec⸱o, apart⸱e en Sahelo, est⸱as evident⸱a⸱j. Plej⸱part⸱e for⸱pel⸱it⸱a⸱j el Alĝerio, ili⸱a origin⸱a “uter⸱o”, la ĝihad⸱ist⸱a⸱j grup⸱o⸱j dis⸱vast⸱iĝ⸱is en Sahelo kaj arm⸱iĝ⸱is, simil⸱e kiel la chabab en Somalio aŭ la Organiz⸱o de la Islam⸱a Ŝtat⸱o (OIŜ) en Sirio kaj Irako. “Por ili, ne ekzist⸱as land⸱lim⸱o⸱j, de Atlantik⸱o ĝis la Ruĝ⸱a Mar⸱o” mal⸱trankvil⸱iĝ⸱as afrik⸱a diplomat⸱o, kiu esprim⸱as la tim⸱o⸱n de “kun⸱ig⸱o de la operaci-scen⸱ej⸱o⸱j”, dum Bok⸱o Haram, la niĝeria sekt⸱o, jam el⸱verŝ⸱iĝ⸱as en Kamerun⸱o⸱n, Niĝeron kaj ĝis Centr-Afrik⸱a Respublik⸱o*, kaj “konekt⸱o-punkt⸱o⸱j” aper⸱as - laŭ la franc⸱a ministr⸱o pri defend⸱o Je⸱a⸱n-Yves Le Drian — en la sahela-sahara zon⸱o inter la OIŜ kaj organiz⸱aĵ⸱o⸱j kiu⸱j ĝis nun si⸱n deklar⸱is al⸱iĝ⸱ant⸱o⸱j al Al-Kaid⸱o (vd artikol⸱o⸱n de Juli⸱e⸱n Théron).

*  Vd Rodrigue Nan⸱a Ngassam, “Le Cameroun sous la menace de Bok⸱o Haram”, Le Monde diplomatique, januar⸱o 2015.

Plej⸱mult⸱a⸱j arm⸱it⸱a⸱j grup⸱o⸱j, mem divid⸱it⸱a⸱j, privilegi⸱as la nenies-zon⸱o⸱j⸱n — periferi⸱o aŭ lim⸱zon⸱o⸱j-, sur kiu⸱j la centr⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o hav⸱as mal⸱mult⸱a⸱n pov⸱o⸱n, kaj apog⸱as si⸱n sur lok⸱a⸱j real⸱aĵ⸱o⸱j, kiel la tuareg⸱a separ⸱ism⸱o en la nord⸱o de Mali⸱o aŭ la intern⸱a milit⸱o en Libio. Ili en⸱radik⸱iĝ⸱as dank⸱e al famili⸱a⸱j aŭ klan⸱a⸱j lig⸱o⸱j, hav⸱ig⸱ant⸱e al si ret⸱o⸱j⸱n de solidar⸱ec⸱o kaj inform⸱ad⸱o. Ili instal⸱as si⸱n en la lok⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n, eskort⸱ant⸱e konvoj⸱o⸱j⸱n, ricev⸱ant⸱e trans⸱ir-pag⸱o⸱j⸱n, part⸱o⸱pren⸱ant⸱e fi-komerc⸱o⸱n — arm⸱il⸱o⸱j, drog⸱o⸱j, cigared⸱o⸱j, ostaĝ⸱o⸱j — por financ⸱i si⸱a⸱j⸱n ag⸱ad⸱o⸱j⸱n. Ili ĉerp⸱as en la rezerv⸱ej⸱o de mal⸱riĉ⸱a kaj tro mult⸱nombr⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o, al⸱log⸱at⸱a sam⸱temp⸱e de tiu nov⸱tip⸱a “politik⸱a ofert⸱o” kaj de la salajr⸱o⸱j de la ĝihad⸱a⸱j soldat⸱o⸱j.

“Ili kondut⸱as kiel entrepren⸱ist⸱o⸱j de blind⸱a kaj amas⸱a per⸱fort⸱o, kaj ali⸱foj⸱e kiel entrepren⸱ist⸱o⸱j de krim⸱a ekonomi⸱o, rimark⸱as s-ro Gadio, eks⸱ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j de la sen⸱egal⸱a prezid⸱ant⸱o Abdoulaye Wade de 2000 ĝis 2009. Ili dispon⸱as pri financ⸱a⸱j font⸱o⸱j kaj milit⸱a⸱j rimed⸱o⸱j oft⸱e super⸱a⸱j al tiu⸱j de ni⸱a⸱j tradici⸱a⸱j defend⸱o- kaj sekur⸱ec-fort⸱o⸱j. Krom⸱e, ili ag⸱as laŭ ret⸱o⸱j kaj akcept⸱as la komun⸱a⸱n uz⸱o⸱n de rimed⸱o⸱j, kio⸱n ni ne kapabl⸱as.” “Ni est⸱as sub⸱evolu⸱int⸱a⸱j je plur⸱a⸱j jar⸱o⸱j”, si⸱a⸱flank⸱e bedaŭr⸱as eks⸱kadr⸱ul⸱o de la Afrik⸱a Uni⸱o, laŭ kiu la ŝtat⸱o⸱j dev⸱as ĝis⸱fund⸱e re⸱nov⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n strategi⸱a⸱j⸱n doktrin⸱o⸱j⸱n.

Pli kaj pli da afrik⸱a⸱j analiz⸱ist⸱o⸱j tiel re⸱esplor⸱as la sekur⸱ec-paradigm⸱o⸱j⸱n, integr⸱ant⸱e apart⸱e la antrop⸱ologi⸱a⸱n dimensi⸱o⸱n de la evolu⸱o al la politik⸱o-religi⸱a radikal⸱ism⸱o: “Oni mis⸱traf⸱as io⸱n se oni kvalifik⸱as nur ‘teror⸱ist⸱o’ arm⸱it⸱a⸱n grup⸱o⸱n tiom bon⸱e organiz⸱it⸱a⸱n kiom Bok⸱o Haram, kiu kapt⸱as tut⸱a⸱j⸱n vilaĝ⸱o⸱j⸱n, dis⸱volv⸱as ideologi⸱o⸱n de konker⸱o de kor⸱o⸱j kaj mens⸱o⸱j, kaj propon⸱as kadr⸱o⸱n de en⸱soci⸱iĝ⸱o”, asert⸱as benina intelekt⸱ul⸱o. Dum la sen⸱egal⸱an⸱o Alioune Sall, direktor⸱o de la African Futures Institut⸱e, propon⸱as privilegi⸱i la sekur⸱ec⸱o⸱n de hom⸱o⸱j, ili⸱a⸱n san⸱o⸱n, ili⸱a⸱j⸱n entrepren⸱o⸱j⸱n kaj kvartal⸱o⸱j⸱n: la ŝtat⸱o⸱j ne plu pov⸱as est⸱i la sol⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j; la civil⸱a soci⸱o dev⸱as relajs⸱i, kaj ĝi pli kapabl⸱os antaŭ⸱mal⸱help⸱i la region⸱a⸱j⸱n kaj lok⸱a⸱j⸱n streĉ⸱o⸱j⸱n. Ĉiu⸱j zorg⸱as pri la est⸱ont⸱o de la jun⸱ul⸱ar⸱o — la median⸱a aĝ⸱o est⸱as 25 en Afrik⸱o, kontraŭ 40 en Franc⸱uj⸱o-, tio est⸱as “soci⸱a bomb⸱o”.

Pli long⸱a kaj trud⸱a ol la koloni⸱a parentez⸱o, la propr⸱a histori⸱o de la afrik⸱a kontinent⸱o est⸱as laŭ iu⸱j grav⸱a font⸱o de spert⸱o pri en⸱soci⸱iĝ⸱o, skem⸱o de politik⸱a organiz⸱ad⸱o aŭ teknik⸱o⸱j de soci⸱a inĝenier⸱ad⸱o (kiel la asemble⸱o⸱j de la tradici⸱a⸱j soci⸱o⸱j kaj la mediaci⸱o) en kiu konven⸱as ĉerp⸱i. “Ni mult⸱e parol⸱as pri dialog⸱o de la kultur⸱o⸱j, sed ni ne plu hav⸱as la dialog⸱o-kultur⸱o⸱n”, asert⸱as okcident-afrik⸱a eks⸱ministr⸱o. Laŭ li, sur kontinent⸱o uz⸱ant⸱a du mil idiom⸱o⸱j⸱n, la grand⸱a⸱j region⸱a⸱j lingv⸱o⸱j — ekzempl⸱e la svahil⸱a en Orient⸱a Afrik⸱o — pov⸱as kontribu⸱i al al⸱proksim⸱iĝ⸱o de ŝtat⸱o⸱j kaj de loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j.

“Oni nur imit⸱is la okcident⸱a⸱n model⸱o⸱n, mis⸱akord⸱e kun ni⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j, bedaŭr⸱as asoci⸱a kadr⸱ul⸱o. Ni don⸱u al ni la temp⸱o⸱n re⸱invest⸱i la soci⸱a⸱j⸱n kaj kultur⸱a⸱j⸱n kamp⸱o⸱j⸱n. Urĝ⸱as re⸱fond⸱i ni⸱a⸱j⸱n eduk⸱a⸱j⸱n sistem⸱o⸱j⸱n, la lern⸱ad⸱o⸱n kaj uz⸱o⸱n de ni⸱a⸱j lingv⸱o⸱j.” Sed, kiel ali⸱a⸱j, li konfes⸱as stumbl⸱i, en konflikt⸱o unu⸱e ideologi⸱a, kontraŭ la obstakl⸱o de Palestino, oft⸱e lev⸱it⸱a de la ekstrem⸱ist⸱o⸱j, kiel “standard⸱o de la humil⸱ig⸱it⸱a islam⸱a ‘komun⸱um⸱o’”.

Kiel nul⸱ig⸱i aŭ mal⸱pli⸱ig⸱i la danĝer⸱a⸱n du⸱ec⸱o⸱n de la eduk⸱a⸱j sistem⸱o⸱j? La eŭrop⸱ec⸱a lern⸱ej-kurs⸱o, kiu eduk⸱as la elit⸱o⸱n, sed ag⸱as kiel “kultur⸱a sen⸱foli⸱ig⸱il⸱o” (laŭ la vort⸱o de la burkina histori⸱ist⸱o Joseph Ki Zerbo), kun⸱ekzist⸱as kun la getoa sistem⸱o de element⸱a kaj sekundar⸱a instru⸱ad⸱o, kaj eĉ la simpl⸱a koran⸱a lern⸱ej⸱o por la et⸱popol⸱an⸱o⸱j de la mal⸱riĉ⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j kaj kamp⸱ar⸱o⸱j. Sed tiu du⸱ec⸱o en⸱hav⸱as ĝerm⸱o⸱j⸱n de kontest⸱ad⸱o, de marĝen⸱iĝ⸱o, de frustr⸱ad⸱o, kiu⸱j⸱n la predik⸱ant⸱o⸱j de la ĝihad⸱ism⸱o pov⸱as re⸱uz⸱i”, alarm⸱iĝ⸱as s-ro Bakary Samb⸱e, kun⸱ord⸱ig⸱ant⸱o de la Observ⸱ej⸱o de la radikal⸱ism⸱o⸱j kaj religi⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j en Afrik⸱o, ĉe la universitat⸱o Gaston-Berger de Saint Louis (Sen⸱egal⸱o)*. La universitat⸱ul⸱o el⸱vok⸱as “konker⸱o-strategi⸱o⸱n” sub⸱ten⸱at⸱a⸱n precip⸱e de kelk⸱a⸱j land⸱o⸱j de la Golf⸱o, kiu⸱j dis⸱vast⸱ig⸱as la ŭahabisman kaj salaf⸱ism⸱a⸱n ideologi⸱o⸱n, profit⸱ant⸱e el la kontest⸱ad⸱o de la frat⸱ar⸱a islam⸱o ekzist⸱ant⸱a en Sahelo. Akuz⸱ant⸱e la ŝtat⸱o⸱j⸱n kondut⸱i kiel vulgar⸱a⸱j agent⸱o⸱j de la krist⸱an⸱a Okcident⸱o, tiu⸱j ĝihad⸱ist⸱o⸱j tir⸱as argument⸱o⸱j⸱n el la ekster⸱land⸱a⸱j milit⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j kaj uz⸱as Sahelon, tradici⸱a⸱n romp⸱o⸱lini⸱o⸱n inter la islam⸱a mond⸱o kaj la anim⸱ism⸱a aŭ krist⸱an⸱a Afrik⸱o, sam⸱temp⸱e kiel ideologi⸱a⸱n ag⸱ad⸱kamp⸱o⸱n, operaci⸱ej⸱o⸱n kaj strategi⸱a⸱n re⸱tir⸱iĝ⸱a⸱n zon⸱o⸱n.

*  www.cer-ugb.net/observatoire...

Malgraŭ ĉio, la re⸱kant⸱aĵ⸱o de “afrik⸱a⸱j solv⸱o⸱j por la afrik⸱a⸱j problem⸱o⸱j” ĝis nun plej oft⸱e est⸱as nur sorĉ⸱a, magi⸱a formul⸱o. Eĉ se ĝi ne pov⸱as est⸱i respond⸱ec⸱ig⸱it⸱a pri ĉio, la Afrik⸱a Uni⸱o akumul⸱is kelk⸱a⸱j⸱n mal⸱sukces⸱o⸱j⸱n. La unu⸱a est⸱as ĝi⸱a ne⸱kapabl⸱o mal⸱help⸱i la milit⸱a⸱n inter⸱ven⸱o⸱n de 2011 en Libio, kies ruin⸱ig⸱a⸱j konsekvenc⸱o⸱j ankoraŭ nun sent⸱iĝ⸱as: konduk⸱it⸱a sen zorg⸱i pri la post⸱konflikt⸱a period⸱o, la franc⸱a-angl⸱a-usona operaci⸱o hav⸱is kiel efik⸱o⸱n dis⸱vast⸱ig⸱i arm⸱il⸱o⸱j⸱n kaj batal⸱ant⸱o⸱j⸱n tra la tut⸱a Sahelo, kaj mal⸱stabil⸱ig⸱i precip⸱e Mali⸱o⸱n, kaj fin⸱e kaŭz⸱i intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n en Libio mem. La Afrik⸱a Uni⸱o sen⸱sukces⸱e prov⸱is kontraŭ⸱star⸱i tiu⸱n operaci⸱o⸱n, organiz⸱it⸱a⸱n kun la aprob⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) sub la standard⸱o de la Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at-Organiz⸱o (NATO)*. Amar⸱o kaj mal⸱fid⸱o est⸱as percept⸱ebl⸱a⸱j sur la nigr⸱a kontinent⸱o, precip⸱e ĉe la Alĝeri⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j rest⸱is tre influ⸱hav⸱a⸱j ĉe la kap⸱o de la tut⸱afrik⸱a (pan⸱afrik⸱a) organiz⸱aĵ⸱o.

*  Vd Je⸱a⸱n Ping, “Ĉu neces⸱is mort⸱ig⸱i Kadafi?”, Le Monde diplomatique en esperant⸱o, aŭgust⸱o 2014.

Kiam la ĝihad⸱ist⸱o⸱j prov⸱is aneks⸱i la nord⸱o⸱n de Mali⸱o en 2012, la mank⸱o de prepar⸱ad⸱o kaj de dispon⸱ebl⸱o flank⸱e de la afrik⸱a⸱j pac-brigad⸱o⸱j, kaj la diverĝ⸱o⸱j inter la land⸱o⸱j de la region⸱o pli⸱a⸱n foj⸱o⸱n evident⸱iĝ⸱is: “Kiom da stab⸱o-kun⸱ven⸱o⸱j est⸱is neces⸱a⸱j por konstru⸱i la Inter⸱naci⸱a⸱n Misi⸱o⸱n de sub⸱ten⸱o al Mali⸱o sub afrik⸱a konduk⸱o [Misma, post⸱e far⸱iĝ⸱int⸱a Minusma] kaj por fin⸱e al⸱ven⸱ig⸱i ĝi⸱n en 2013, tuj post la urĝ⸱a inter⸱ven⸱o de la franc⸱a arme⸱o, sam⸱e kiel la “karab⸱in⸱ist⸱o⸱j”!”, indign⸱as kamerun⸱a esplor⸱ist⸱o.

Est⸱us naiv⸱e kred⸱i, ke ĉiu⸱j land⸱o⸱j de la kontinent⸱o kun⸱divid⸱as komun⸱a⸱n vid⸱ad⸱o⸱n de pac⸱o

En Sahelo, la franc⸱o⸱j est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a⸱j ir⸱i la unu⸱a⸱j kun la operaci⸱o⸱j “Serval”, post⸱e “Barkhane*, eĉ se mult⸱e da esper⸱o akompan⸱as nun la region⸱a⸱n kun⸱labor⸱o⸱n inter la ŝtat⸱o⸱j de G5 — Burkino, Mali⸱o, Maŭritani⸱o, Niĝero, Ĉado — kun kresk⸱ant⸱a kun⸱divid⸱o de inform⸱o⸱j, komenc⸱o de kun⸱ord⸱ig⸱it⸱a plan⸱ad⸱o de operaci⸱o⸱j, projekt⸱o⸱j pri “rajt⸱o post⸱sekv⸱i”, plan⸱o de miks⸱it⸱a⸱j patrol⸱o⸱j, eĉ ebl⸱e arme⸱o⸱j — inkluziv⸱e la esper⸱o⸱n, ke Alĝerio, ja la potenc⸱ul⸱o de la region⸱o, kun⸱labor⸱os. Ĉi tiu⸱j land⸱o⸱j, je grand⸱a bedaŭr⸱o de Alĝero kaj sen la konsent⸱o de la Afrik⸱a Uni⸱o, postul⸱is la 18-an de decembr⸱o 2014, okaz⸱e de pint⸱o⸱kun⸱ven⸱o en Nuakŝot⸱o, nov⸱a⸱n inter⸱naci⸱a⸱n inter⸱ven⸱o⸱n en Libio. Ali⸱a zorg⸱o en Okcident⸱a Afrik⸱o: la potenc⸱iĝ⸱o de Bok⸱o Haram en Niĝerio, kiu⸱n la reg⸱ist⸱ar⸱o de Abuĝ⸱o ŝajn⸱as ne⸱kapabl⸱a en⸱dig⸱i, kaj kiu tim-paraliz⸱as la Afrik⸱a⸱n Uni⸱o⸱n. Front⸱e al la kresk⸱ant⸱a nombr⸱o de amas⸱murd⸱o⸱j kaj rapid⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j ĉe la land⸱lim⸱o⸱j, la ĉada arme⸱o en januar⸱o decid⸱is help⸱ad⸱i la najbar⸱a⸱n Kamerun⸱o⸱n.

*  “Barkhane” — je skal⸱o de la tut⸱a Sahelo — sukced⸱is al “Serval” (Mal⸱i) en aŭgust⸱o 2014: tri mil hom⸱o⸱j en kvin land⸱o⸱j, komand⸱ej⸱o en Nĵameno, aviad⸱a platform⸱o en Niame⸱o, ses ĉas⸱aviad⸱il⸱o⸱j, kvin sen⸱pilot⸱a⸱j aviad⸱il⸱o⸱j, du⸱dek helikopter⸱o⸱j, du⸱cent vetur⸱il⸱o⸱j, dek⸱o da establ⸱ej⸱o⸱j.

La afrik⸱a⸱j pac⸱klopod⸱o⸱j en Centr⸱afrik⸱a Respublik⸱o ankaŭ ne est⸱is sukces⸱o. La ĉada prezid⸱ant⸱o Idriss Déby, zorg⸱em⸱a respekt⸱ig⸱i si⸱a⸱n region⸱a⸱n aŭtoritat⸱o⸱n, lok⸱is trup⸱o⸱j⸱n en Bang⸱i; ili est⸱is re⸱hejm⸱ig⸱it⸱a⸱j dum la jar⸱o 2013, sam⸱e kiel la sud⸱afrik⸱a soldat⸱ar⸱o, kiu anstataŭ⸱is ili⸱n. Nun Centr⸱afrik⸱o de⸱nov⸱e al⸱front⸱as ankoraŭ ne oficial⸱a⸱n intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n, kun fend⸱o inter la region⸱o⸱j kun islam⸱a pli⸱mult⸱o kaj tiu⸱j kun krist⸱an⸱a pli⸱mult⸱o. La franc⸱a arme⸱o urĝ⸱e inter⸱ven⸱is fin⸱e de 2013, por ĉes⸱ig⸱i la amas⸱murd⸱o⸱j⸱n; UN-operaci⸱o est⸱is organiz⸱it⸱a tuj post⸱e. Sed “la ne⸱pun⸱ec⸱o de la centr⸱afrik⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j est⸱as unu el la ĉef⸱a⸱j kaŭz⸱o⸱j de la kriz⸱o en tiu land⸱o”, opini⸱as s-ro Adama Dieng, konsil⸱ant⸱o de la Ĝeneral⸱a Sekretari⸱o de la UN por la antaŭ⸱mal⸱help⸱o de genocid⸱o⸱j — mal⸱bon⸱o⸱j “mult⸱e pli grav⸱a⸱j, li al⸱don⸱as, ol teror⸱ism⸱o, drog⸱o, pirat⸱ec⸱o, kiu⸱j obsed⸱as ĉiu⸱j⸱n hodiaŭ”.

Est⸱as la koncept⸱o mem “afrik⸱a⸱j solv⸱o⸱j por afrik⸱a⸱j problem⸱o⸱j”, kiu ŝajn⸱as sufer⸱ant⸱a, sub⸱strek⸱as Pan African Strategy, la revu⸱o de la Tut⸱afrik⸱a Institut⸱o de strategi⸱o⸱j de Dakar⸱o*: “La formul⸱o est⸱as tiom popular⸱a en Vaŝington⸱o, Londono, ParizoBerlino, ĉef⸱e ĉar ĝi ja evit⸱ig⸱as al tiu⸱j land⸱o⸱j tro pez⸱a⸱j⸱n respond⸱ec⸱o⸱j⸱n.” Krom ili⸱a⸱j mal⸱fort⸱a⸱j teknik⸱a⸱j kapabl⸱ec⸱o⸱j, “est⸱us naiv⸱e kred⸱i, ke la kvin⸱dek kvar land⸱o⸱j de la kontinent⸱o kun⸱divid⸱as komun⸱a⸱n vid⸱ad⸱o⸱n de pac⸱o en Afrik⸱o”.

*  www.panafstrategies.com

La Afrik⸱a Uni⸱o tamen konstru⸱is ambici⸱a⸱n “pac-arkitektur⸱o⸱n”, en⸱hav⸱ant⸱a⸱n “mekanism⸱o⸱n de prevent⸱o, mastr⸱um⸱ad⸱o kaj konflikt⸱o-solv⸱ad⸱o”. Konsili⸱o de Pac⸱o kaj Sekur⸱ec⸱o (KPS) est⸱is star⸱ig⸱it⸱a en 2004, kiel organ⸱o de politik⸱a gvid⸱ad⸱o, kaj ankaŭ stab⸱o-komitat⸱o, kies ĉef⸱a projekt⸱o est⸱as kre⸱ad⸱o en la kvin grand⸱a⸱j region⸱o⸱j de la kontinent⸱o, de brigad⸱o⸱j por pac-re⸱ten⸱o, konsist⸱ig⸱ant⸱a⸱j la Afrik⸱a⸱n Rezerv⸱a⸱n Fort⸱o⸱n (ARF)*. Al tiu⸱j, al⸱don⸱iĝ⸱is kontinent⸱a sistem⸱o de fru⸱a alarm⸱o, supoz⸱at⸱a liver⸱i konstant⸱a⸱n pri⸱taks⸱ad⸱o⸱n kaj prospektiv⸱a⸱n analiz⸱o⸱n, kaj la Konsili⸱o de la Saĝ⸱ul⸱o⸱j, supoz⸱at⸱a far⸱i aktiv⸱a⸱n prevent⸱o⸱n. Por aktiv⸱ig⸱i tiu⸱n aranĝ⸱o⸱n, Teknik⸱a Komitat⸱o special⸱ig⸱it⸱a pri defend⸱o, sekur⸱ec⸱o kaj protekt⸱o (TKSDSP) est⸱is star⸱ig⸱it⸱a. Kaj, ĉar ĉio tio mal⸱facil⸱e konkret⸱iĝ⸱is, alt⸱a reprezent⸱ant⸱o de la Afrik⸱a Uni⸱o task⸱it⸱a pri la funkci⸱ebl⸱ig⸱o de la AAF est⸱is nom⸱um⸱it⸱a en decembr⸱o 2010, la general⸱o Sékouba Konaté, eks⸱prezid⸱ant⸱o de la trans⸱ir⸱o en Gvineo...

*  Vd. Sim⸱o⸱n-Pierre Omgba-Mbida (diplomat⸱o en Ad⸱is-Abebo), “Les solutions africaines aux crises: défis de l’opérationnalisation”, Diplomati⸱e, jam cit.

Sed ĉi tiu impon⸱a maŝin⸱eg⸱o ankoraŭ ne funkci⸱as je normal⸱a reĝim⸱o; tri si⸱n⸱sekv⸱a⸱j “voj⸱preskrib⸱o⸱j” - 2006, 2009, 2011 — ne sukces⸱is don⸱i definitiv⸱a⸱n vizaĝ⸱o⸱n al la fam⸱a ARF. Prokrast⸱o⸱n post prokrast⸱o, - malgraŭ ke ĝi⸱a tut⸱a funkci⸱ebl⸱o est⸱is promes⸱it⸱a por fin⸱o de 2015 — neni⸱u el la kvin “rezerv⸱a⸱j” brigad⸱o⸱j est⸱is ver⸱e star⸱ig⸱it⸱a. La kontinent⸱a loĝistik⸱a baz⸱o, kiu dev⸱us est⸱i instal⸱it⸱a en Dualao (Kamerun⸱o), ankoraŭ ne nask⸱iĝ⸱is. La financ⸱a demand⸱o rest⸱is sen solv⸱o: raport⸱o de la niĝeria eks⸱prezid⸱ant⸱o Olusegun Obasanjo pri nov⸱ig⸱a⸱j financ⸱manier⸱o⸱j, dorm⸱as en la ŝrank⸱o⸱j jam de tri jar⸱o⸱j.

Ĉi tiu⸱j blokad⸱o⸱j ŝuld⸱iĝ⸱as al la mank⸱o de rimed⸱o⸱j kaj specif⸱a⸱j kompetent⸱o⸱j, kaj al la mal⸱unu⸱ec⸱o⸱j inter la divers⸱a⸱j sub-region⸱o⸱j; krom⸱e, nek Niĝerio, nek Sud-Afrik⸱o, nek Egipto — la plej grav⸱a⸱j kontribu⸱ant⸱o⸱j al la buĝet⸱o de la Afrik⸱a Uni⸱o kaj posed⸱ant⸱o⸱j de la ĉef⸱a⸱j arme⸱o⸱j de la kontinent⸱o — est⸱as en situaci⸱o akcept⸱i gvid⸱a⸱n rol⸱o⸱n “La elekt⸱o met⸱i sur la unu⸱a rang⸱o region⸱a⸱n organiz⸱aĵ⸱o⸱n, aŭ la Afrik⸱a⸱n Uni⸱o⸱n, est⸱as mal⸱pli rezult⸱o de klar⸱e el⸱labor⸱it⸱a strategi⸱o ol spegul-bild⸱o de fort⸱o⸱rilat⸱o inter membr⸱o⸱ŝtat⸱o⸱j”, klar⸱ig⸱as s-in⸱o Amandine Gnanguênon, esplor⸱ist⸱in⸱o ĉe la Institut⸱e for Security Studies (ISS) en Dakar⸱o. La kun⸱labor⸱o inter la Uni⸱o, la region⸱a⸱j ekonomi⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j (Rek) kaj ili⸱a⸱j region⸱a⸱j mekanism⸱o⸱j (RM) far⸱iĝ⸱as konkur⸱ad⸱o. Laŭ tiu esplor⸱ist⸱in⸱o, la land⸱o⸱j hav⸱as bon⸱a⸱j⸱n kial⸱o⸱j⸱n ne propon⸱i si⸱n kiel volont⸱ul⸱o⸱j⸱n: “Prevent⸱i konflikt⸱o⸱n don⸱as mal⸱mult⸱e da vid⸱ebl⸱o al la politik⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j: mal⸱facil⸱as si⸱n glor⸱i pri efik⸱ec⸱o de prevent⸱a ag⸱ad⸱o, se neni⸱u real⸱e mezur⸱as tio⸱n, kio est⸱as evit⸱it⸱a.”

La tro mal⸱rapid⸱a evolu⸱o de la ARF konduk⸱is dek⸱du⸱o⸱n da reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j lanĉ⸱i en 2013, kiel trans⸱ir⸱a⸱n struktur⸱o⸱n, la Capacité africaine de réaction immédiate aux crises (Caric) (Afrik⸱a Tuj⸱a Re⸱ag⸱o-Kapabl⸱o al la kriz⸱o⸱j)*. La volont⸱ul⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j mem respond⸱ec⸱as pri si⸱a part⸱o⸱pren⸱o, dev⸱as est⸱i kapabl⸱a⸱j pri⸱zorg⸱i si⸱a⸱j⸱n trup⸱o⸱j⸱n dum almenaŭ tri⸱dek tag⸱o⸱j kaj trov⸱i partner⸱o⸱j⸱n por transport⸱o, loĝistik⸱o kaj inform⸱ad⸱o. La cel⸱o est⸱as dispon⸱i pri provizor⸱a trup⸱o kapabl⸱a ek⸱ag⸱i en⸱e de mal⸱pli ol dek tag⸱o⸱j, kun adapt⸱ebl⸱a soldat⸱nombr⸱o, ĉerp⸱ant⸱e en rezerv⸱uj⸱o de kvin mil soldat⸱o⸱j. Tiu aranĝ⸱aĵ⸱o pov⸱as est⸱i aktiv⸱ig⸱it⸱a de kadr⸱o-ŝtat⸱o aŭ de ŝtat⸱o⸱grup⸱o, simil⸱e kiel okaz⸱as en la Eŭrop⸱a Uni⸱o. Sed la aktiv⸱ig⸱o de la Caric, sam⸱e kiel ĝi⸱a strategi⸱a gvid⸱ad⸱o ja de⸱pend⸱as de la gvid⸱organ⸱o⸱j de la Afrik⸱a Uni⸱o. Princip⸱e, tiu trup⸱o dev⸱us est⸱i funkci⸱pret⸱a komenc⸱e de la jar⸱o 2015; ĝi est⸱as destin⸱it⸱a integr⸱iĝ⸱i al la AAF, kiel preciz⸱ig⸱as la last⸱a pint⸱kun⸱ven⸱o de la Uni⸱o okaz⸱int⸱a en Malab⸱o (Ekvator⸱a Gvineo), en juni⸱o 2004. Kun Ugando kiel kadr⸱o⸱ŝtat⸱o, la Caric ebl⸱e unu⸱a⸱foj⸱e funkci⸱os en Sud-Sudano jam ĉi-jar⸱e, laŭ la general⸱o Katumba Wamala, stab⸱estr⸱o de la uganda arme⸱o.

*  Sud-Afrik⸱o, Alĝerio, Angolo, Etiopio, Gvineo, Maŭritani⸱o, Niĝero, Ugando, Sen⸱egal⸱o, Sudano, Tanzanio, Ĉado.

Tamen, s-ro Cyrille Ndayiruklye, burunda general⸱o task⸱it⸱a dum kvar jar⸱o⸱j pri la star⸱ig⸱o de unu el la “atend⸱a⸱j” brigad⸱o⸱j, konfes⸱as ke li est⸱as sen⸱iluzi⸱a pri decid⸱o⸱procez⸱o⸱j brems⸱at⸱a⸱j de kaŝ⸱it⸱a⸱j intenc⸱o⸱j, ĉar ĉiu land⸱o aŭ instituci⸱o privilegi⸱as si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n prioritat⸱o⸱j⸱n. Tio⸱n li resum⸱as per si⸱a⸱land⸱a proverb⸱o: “Ne akuz⸱u la put⸱o⸱n est⸱i profund⸱a, kiam la ŝnur⸱o est⸱as tro mal⸱long⸱a” Laŭ s-ro Gadio, se Afrik⸱o vol⸱as far⸱i el si⸱a Konsili⸱o de Pac⸱o kaj Sekur⸱ec⸱o “spec⸱o⸱n de Sekur⸱ec-konsili⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j je afrik⸱a skal⸱o”, ĝi dev⸱os “ĉerp⸱i el la propr⸱a poŝ⸱o” por evit⸱i uz⸱i help⸱o⸱n de la Eŭrop⸱a Uni⸱o aŭ de ali⸱a⸱j du⸱flank⸱a⸱j partner⸱o⸱j (kaj apart⸱e de Franc⸱uj⸱o).

Ankoraŭ nun, Parizo cert⸱ig⸱as minimum⸱a⸱n nivel⸱o⸱n de sekur⸱ec⸱o al la sahelaj ŝtat⸱o⸱j

Ĉio est⸱us pli bon⸱a, se la inter⸱naci⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j akord⸱iĝ⸱us pri la esenc⸱a⸱j punkt⸱o⸱j. Ekzempl⸱e, koncern⸱e la respond⸱ec⸱o⸱n protekt⸱i, s-ro Solomon Ayele Dersso, de la ISS de Ad⸱is-Abebo (Etiopio), opini⸱as ke, konsider⸱ant⸱e la “histori⸱a⸱n mal⸱fid⸱o⸱n” de Afrik⸱o rilat⸱e al la ekster⸱land⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j kaj la “ĝeneral⸱a suspekt⸱em⸱o” koncern⸱e la real⸱a⸱j⸱n intenc⸱o⸱j⸱n de la land⸱o⸱j inter⸱ven⸱int⸱a⸱j en Libio en 2011, la vid⸱punkt⸱o de la Afrik⸱a Uni⸱o dev⸱us est⸱i pli bon⸱e en⸱konsider⸱at⸱a de la UN-Sekur⸱ec-konsili⸱o. Sam⸱e, ambaŭ ent⸱o⸱j ne hav⸱as sam⸱a⸱n kompren⸱o⸱n pri la ampleks⸱o de la inter⸱ven-mandat⸱o⸱j kaj pri la engaĝ⸱iĝ⸱o-regul⸱o⸱j de la pac-trup⸱o⸱j. La Uni⸱o, kvankam eg⸱e mal⸱pli aktiv⸱a, est⸱as pli fleks⸱ebl⸱a akcept⸱ant⸱e, krom misi⸱o⸱j de pac-re⸱ten⸱o, operaci⸱o⸱j⸱n de pac⸱o-re⸱star⸱ig⸱o, kaj eĉ de kontraŭ-teror⸱ism⸱o, kiel la misi⸱o de la Afrik⸱a Uni⸱o en Somalio (Amisom). Dum la UN inter⸱ven⸱as nur kiam la milit⸱ant⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j engaĝ⸱iĝ⸱as en pac-procez⸱o, ja ĝi⸱a uz⸱o de ofensiv⸱a⸱j milit⸱a⸱j rimed⸱o⸱j est⸱as lim⸱ig⸱it⸱a je la kaz⸱o⸱j de ‘legitim⸱a defend⸱o’ kaj je taktik⸱a⸱j help⸱et⸱o⸱j, kiel la uz⸱o de helikopter⸱o⸱j en Ebur⸱a Bord⸱o en 2011 aŭ en Demokrat⸱a Respublik⸱o Kongo en 2014.

Praktik⸱e, la pac-re⸱star⸱ig⸱o de⸱pend⸱as de konfuz⸱a⸱j procez⸱o⸱j implic⸱ant⸱a⸱j aktiv⸱ad⸱o⸱n de special⸱a⸱j send⸱it⸱o⸱j aŭ konstant⸱a⸱j reprezent⸱ant⸱o⸱j de mult⸱a⸱j instituci⸱o⸱j, de ambasador⸱o⸱j kaj milit⸱ist⸱a⸱j ĉef⸱o⸱j, mediaci⸱ist⸱o⸱j, “kontakt-grup⸱o⸱j” ... sen parol⸱i pri la pli-mal⸱pli sekret⸱a⸱j konsil⸱ant⸱o⸱j, la facil⸱ig⸱ant⸱o⸱j kaj la per⸱ant⸱o⸱j. La respond⸱o⸱j al kriz⸱o⸱j est⸱as oft⸱e kun⸱divid⸱it⸱a⸱j laŭ divers⸱a⸱j formul⸱o⸱j: kun⸱a operaci⸱o (kiel en Darfuro), sub⸱ten⸱o de la UN al la Amisom, si⸱n⸱sekv⸱o de paralel⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j (“Serval” en Mali⸱o, “Sangaris” en Centr⸱afrik⸱o), ktp. Partner⸱ec⸱o⸱j est⸱is dis⸱volv⸱at⸱a⸱j de la UN, la Afrik⸱a Uni⸱o, la Eŭrop⸱a Uni⸱o (aŭ iu⸱j el ties membr⸱o-ŝtat⸱o⸱j) por pli bon⸱e kun⸱labor⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n trup⸱o⸱j⸱n. Tiu⸱j model⸱o⸱j hav⸱as evident⸱a⸱j⸱n avantaĝ⸱o⸱j⸱n, sed ankaŭ risk⸱o⸱j⸱n, laŭ s-ro Je⸱a⸱n-Marie Guéhenno, prezid⸱ant⸱o de la International Crisis Group (ICG): “Ĉu pov⸱as ekzist⸱i sub-region⸱a sen⸱parti⸱ec⸱a engaĝ⸱iĝ⸱o? Ĉu ekzist⸱as risk⸱o de dis⸱etend⸱o de la konflikt⸱o⸱j al tut⸱a region⸱o? En la kaz⸱o⸱j, kie eŭrop⸱a⸱j trup⸱o⸱j mal⸱ferm⸱is la voj⸱o⸱n, kiel oni cert⸱iĝ⸱u, ke la relajs⸱ad⸱o konven⸱e okaz⸱os, dum daŭr⸱as ne⸱simetri⸱a⸱j minac⸱o⸱j? Kiel cert⸱ig⸱i bon⸱a⸱n kun⸱ord⸱ig⸱ad⸱o⸱n inter plur⸱a⸱j komand⸱o-ĉen⸱o⸱j?”

Plej bon⸱e evident⸱e est⸱as ne ating⸱i la nivel⸱o⸱n de ver⸱a konflikt⸱o. Sed “la fru⸱a alarm⸱o-sistem⸱o ne est⸱as garanti⸱o: ni plur⸱foj⸱e mal⸱sukces⸱is”, konfes⸱as la gana⸱an⸱o Mohamed Ibn Chambas, estr⸱o de la UN-Ofic⸱ej⸱o por Okcident⸱a Afrik⸱o, kiu cit⸱as la ekzempl⸱o⸱n de Mali⸱o: “En la kaz⸱o de Burkino, ni al⸱port⸱is rapid⸱a⸱n respond⸱o⸱n. Kaj sci⸱ig⸱is, ke ni ne akcept⸱os 100%-arme⸱a⸱n puĉ⸱o⸱n. Ni post⸱e zorg⸱os pri la dis⸱volv⸱ad⸱o de la balot⸱o⸱j, por re⸱star⸱ig⸱i la legitim⸱ec⸱o⸱n de la reg⸱potenc⸱o...” Sam⸱spirit⸱e, la UN-diplomat⸱o intenc⸱as atent⸱e sekv⸱i la balot⸱o⸱n de la 14-15 februar⸱o en Niĝerio. Kaj zorg⸱i pri la bon⸱a dis⸱volv⸱ad⸱o de la elekt⸱o⸱j plan⸱at⸱a⸱j ĉi-jar⸱e en Tog⸱o, Gvineo, Gvineo-Bisaŭ⸱a, Etiopio, Centr⸱afrik⸱o, Burundo kaj Benino.

Pli ol kvin⸱dek jar⸱o⸱j⸱n post la sen⸱de⸱pend⸱o⸱j, Parizo daŭr⸱e ankoraŭ cert⸱ig⸱as “plank⸱o⸱n” (= minimum⸱a⸱n nivel⸱o⸱n) de sekur⸱ec⸱o al la sahelaj land⸱o⸱j, kio ig⸱as s-ro⸱n Olakounié Gilles Yabi, eks⸱respond⸱ec⸱ul⸱o de la Okcident-afrik⸱a Ofic⸱ej⸱o de la ICG, dir⸱i ke, paradoks⸱e, “la inter⸱ven⸱o-sfer⸱o de la franc⸱a⸱j trup⸱o⸱j, kun la konsent⸱o de la land⸱o⸱j de la region⸱o, neniam est⸱is tiom vast⸱a kiel nun”. Franc⸱uj⸱o asert⸱as ne plu plan⸱i unu⸱flank⸱a⸱n inter⸱ven⸱o⸱n kaj vol⸱i evolu⸱ig⸱i partner⸱ec⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ebl⸱ig⸱os post⸱e ĝi⸱a⸱n for⸱ir⸱o⸱n: kun la G5, pri Sahelo; kun la Komision⸱o de la Ĉado-lag⸱o, por en⸱lim⸱ig⸱i Bok⸱o Haram; kun la kun⸱ord⸱ig⸱il⸱o⸱j kre⸱it⸱a⸱j sekv⸱e de la pint⸱kun⸱ven⸱o de Jaundeo por lukt⸱o kontraŭ pirat⸱ec⸱o en la Gvinea Golf⸱o — ĉio kun⸱labor⸱e kun la Afrik⸱a Uni⸱o. Spit⸱e al la ripet⸱at⸱a⸱j al⸱vok⸱o⸱j de la land⸱o⸱j de la region⸱o, ni evident⸱e ne “re⸱far⸱os la antaŭ⸱a⸱n erar⸱o⸱n de Libio, kiu⸱n riproĉ⸱as al ni la tut⸱a mond⸱o”, cert⸱ig⸱as kadr⸱ul⸱o de la franc⸱a ministr⸱ej⸱o pri defend⸱o. La franc⸱a ret⸱o de arme⸱a⸱j baz⸱o⸱j, nun reform⸱at⸱a, est⸱as de nun destin⸱at⸱a sub⸱ten⸱i la “atend⸱a⸱j⸱n” afrik⸱a⸱j⸱n trup⸱o⸱j⸱n... kiam ili nask⸱iĝ⸱os.

Philippe LEYMARIE


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Google kaj lingv⸱a imperi⸱ism⸱o

Pluv⸱as kat⸱o⸱j kaj hund⸱o⸱j

Fru⸱e en decembr⸱o 2014, ĉiu, kiu pet⸱is de Google Translate la ital⸱a⸱n ekvivalent⸱o⸱n de la fraz⸱o “Tiu fraŭl⸱in⸱o est⸱as bel⸱a”, ricev⸱is strang⸱a⸱n rezult⸱o⸱n: “Questa ragazza è abbastanza”, laŭ⸱vort⸱e “Tiu fraŭl⸱in⸱o est⸱as sufiĉ⸱e.” La bel⸱ec⸱o perd⸱iĝ⸱is en la traduk⸱ad⸱o. Kiel pov⸱as est⸱i, ke tia⸱n erar⸱o⸱n far⸱u unu el la plej lert⸱eg⸱a⸱j maŝin⸱traduk⸱il⸱o⸱j de la mond⸱o, serv⸱o sub⸱ten⸱at⸱a de sen⸱egal⸱a lingv⸱a kapital⸱o el miliard⸱o⸱j da propozici⸱o⸱j? La solv⸱o est⸱as simpl⸱a: per pas⸱ig⸱o de la fraz⸱o tra la angl⸱a. Angl⸱a⸱lingv⸱e, oni pov⸱as traduk⸱i “bel⸱a” per “pretty”, sed “pretty” ankaŭ pov⸱as signif⸱i “sufiĉ⸱e”, kaj “sufiĉ⸱e” en la ital⸱a est⸱as “abbastanza”.

Ek⸱kompren⸱int⸱e ĉi tiu⸱n princip⸱o⸱n, oni pov⸱as facil⸱e produkt⸱i fraz⸱o⸱j⸱n ne⸱kutim⸱a⸱j⸱n kaj eĉ amuz⸱a⸱j⸱n. “Je pens⸱e que vous avez un président magnifique” (“Mi opini⸱as ke vi hav⸱as impon⸱eg⸱a⸱n prezid⸱ant⸱o⸱n”) far⸱iĝ⸱as ital⸱lingv⸱e “Pens⸱o che tu abbia una bella sedia”, tio est⸱as, “Mi opini⸱as ke vi hav⸱as bel⸱a⸱n seĝ⸱o⸱n”, ĉar “président” (prezid⸱ant⸱o) pov⸱as est⸱i traduk⸱it⸱a per “chair” (seĝ⸱o) en la angl⸱a. La uz⸱o de la angl⸱a kiel la pivot⸱lingv⸱o ĉi-manier⸱e est⸱ig⸱as foj⸱e la mal⸱o⸱n de la ver⸱a signif⸱o. Google traduk⸱as la ital⸱a⸱n “Hai fatto un compito terrificante” (Vi far⸱is fuŝ⸱eg⸱a⸱n labor⸱o⸱n) per “Vi far⸱is bon⸱eg⸱a⸱n labor⸱o⸱n” konform⸱e al la signif⸱o de la angl⸱a vort⸱o “terrific”. La traduk⸱il⸱o trans⸱form⸱as la idiom⸱aĵ⸱o⸱n “it is raining cats and dogs” (“pluv⸱eg⸱as”) en “piove gatti e cani” (“pluv⸱as kat⸱o⸱j kaj hund⸱o⸱j”), laŭ⸱vort⸱a traduk⸱o de la angl⸱a fraz⸱o kiu tamen est⸱as ne⸱kompren⸱ebl⸱a por ital⸱o.

Por dis⸱volv⸱i maŝin⸱traduk⸱il⸱o⸱n, est⸱as neces⸱e dispon⸱i grand⸱a⸱n korpus⸱o⸱n de ident⸱a⸱j tekst⸱o⸱j traduk⸱it⸱a⸱j el unu lingv⸱o al ali⸱a. Google est⸱as usona kompani⸱o kaj tial natur⸱e konstru⸱is si⸱a⸱n traduk⸱il⸱o⸱n sur la baz⸱o de tekst⸱a⸱j par⸱o⸱j de kiu⸱j la angl⸱a preskaŭ ĉiam est⸱as la pivot⸱o⸱lingv⸱o. La traduk⸱il⸱o est⸱as projekt⸱it⸱a tia⸱manier⸱e ke, por traduk⸱i el la franc⸱a al la ital⸱a, oni unu⸱e dev⸱as far⸱i traduk⸱o⸱n per⸱e de la angl⸱a. Ĉi tiu proced⸱o kre⸱as grav⸱a⸱n lingv⸱a⸱n bias⸱o⸱n. La lingv⸱o⸱j franc⸱a kaj ital⸱a est⸱as relativ⸱e simil⸱a⸱j. Kompar⸱e kun ili, la angl⸱a est⸱as tut⸱e ali⸱a lingv⸱o, kompakt⸱a kaj riĉ⸱a je idiom⸱aĵ⸱o⸱j. Ne⸱sufiĉ⸱a kompren⸱o de la kun⸱tekst⸱o konduk⸱as al mult⸱a⸱j erar⸱o⸱j. Trans⸱form⸱i iu⸱n esprim⸱o⸱n en la angl⸱a⸱n, kaj post⸱e re⸱trans⸱form⸱i ĝi⸱n en cel⸱lingv⸱o⸱n, est⸱ig⸱as sen⸱intenc⸱a⸱j⸱n lingv⸱a⸱j⸱n nov⸱ig⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

La kapric⸱o⸱j kre⸱it⸱a⸱j de maŝin⸱traduk⸱il⸱o⸱j ebl⸱e ŝajn⸱as est⸱i mal⸱grav⸱aĵ⸱o⸱j. Vast⸱e kon⸱at⸱a⸱j est⸱as la mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j prezent⸱at⸱a⸱j de la maŝin⸱traduk⸱ad⸱o. Sekv⸱e, est⸱as tut⸱e antaŭ⸱vid⸱ebl⸱e ke la maŝin⸱o⸱j far⸱as erar⸱o⸱j⸱n. Ili⸱a⸱j erar⸱o⸱j est⸱as, tamen, interes⸱a⸱j; ili pri⸱pens⸱ig⸱as ni⸱n pri la specif⸱aĵ⸱o⸱j de ĉiu lingv⸱o. Kaj oni pov⸱as atend⸱i ke la traduk⸱o⸱j⸱n iam pli⸱bon⸱ig⸱os la evolu⸱ad⸱o de du⸱lingv⸱a⸱j tekst⸱a⸱j korpus⸱o⸱j sen la per⸱ad⸱o de la angl⸱a, kaj korekt⸱o⸱j far⸱it⸱a⸱j de la ret⸱um⸱ant⸱o⸱j mem. Ebl⸱e la erar⸱o⸱j menci⸱it⸱a⸱j en ĉi tiu artikol⸱o est⸱os jam korekt⸱it⸱a⸱j ĝis kiam, laŭ la kon⸱at⸱a dir⸱aĵ⸱o, “no⸱us mettons sous presse” (ĝis la hor⸱o de pres⸱ad⸱o) - fraz⸱o kiu⸱n Google traduk⸱as en la hispan⸱a⸱n per “vamos a presionar” (ni prem⸱os). Ĉu do ver⸱e ind⸱as zorg⸱i pri la fenomen⸱o?

Por kompren⸱i la ver⸱a⸱j⸱n efik⸱o⸱j⸱n de la angl⸱a kiel pivot⸱lingv⸱o, ni dev⸱as met⸱i la maŝin⸱traduk⸱ad⸱o⸱n en pli larĝ⸱a⸱n kun⸱tekst⸱o⸱n, nom⸱e tiu de la tekst⸱o⸱j kiu⸱j util⸱ig⸱as algoritm⸱o⸱j⸱n en Inter⸱ret⸱o. Ĉi tiu⸱j komput⸱il⸱a⸱j program⸱o⸱j ne nur kre⸱as lingv⸱a⸱j⸱n nov⸱ig⸱aĵ⸱o⸱j⸱n en la kun⸱tekst⸱o de robot⸱a⸱j traduk⸱o⸱j, sed ankaŭ est⸱as uz⸱at⸱a⸱j por aŭtomat⸱e verk⸱i gazet⸱ar⸱a⸱j⸱n artikol⸱o⸱j⸱n, korekt⸱i sintaks⸱e kaj semantik⸱e la en⸱hav⸱o⸱n de vikipediaj paĝ⸱o⸱j, kre⸱i laŭ⸱cel⸱a⸱j⸱n reklam⸱o⸱j⸱n, kaj optimum⸱ig⸱i la en⸱hav⸱o⸱n de ret⸱paĝ⸱o⸱j por ke serĉ⸱il⸱o⸱j facil⸱e ili⸱n indeks⸱u.

Kiel do oni pov⸱as disting⸱i inter primar⸱a⸱j lingv⸱a⸱j font⸱o⸱j produkt⸱it⸱a⸱j de hom⸱o⸱j sen algoritm⸱a per⸱ad⸱o (skrib⸱a⸱j konversaci⸱o⸱j, cifer⸱ec⸱ig⸱it⸱a⸱j libr⸱o⸱j, ktp) kaj sekundar⸱a⸱j lingv⸱a⸱j font⸱o⸱j kiu⸱j rezult⸱as el algoritm⸱a⸱j trans⸱form⸱o⸱j de primar⸱a⸱j rimed⸱o⸱j?

En mult⸱a⸱j en⸱ig⸱il⸱o⸱j, la aŭtomat⸱a komplet⸱ig⸱o est⸱as oft⸱a, tio est⸱as, la uz⸱ant⸱o tajp⸱as la komenc⸱o⸱n de vort⸱o aŭ fraz⸱o kaj program⸱o aŭtomat⸱e komplet⸱ig⸱as ĝi⸱n. Ĉi tiel, algoritm⸱o⸱j far⸱iĝ⸱is preskaŭ rutin⸱a⸱j per⸱il⸱o⸱j kiam oni skrib⸱as en⸱ret⸱e. En mult⸱a⸱j kaz⸱o⸱j, ni ĉes⸱is en⸱ig⸱i ni⸱a⸱n tekst⸱o⸱n per si⸱n⸱sekv⸱a⸱j liter⸱o⸱j aŭ vort⸱o⸱j: ni simpl⸱e elekt⸱as el kelk⸱a⸱j ebl⸱a⸱j komplet⸱ig⸱o⸱j propon⸱it⸱a⸱j de algoritm⸱o⸱j. Ĉi tiu form⸱o de skrib⸱ad⸱o kombin⸱as rapid⸱ec⸱o⸱n kaj efik⸱ec⸱o⸱n, precip⸱e kiam oni uz⸱as la mal⸱grand⸱a⸱n klav⸱ar⸱o⸱n de poŝ⸱telefon⸱o ĉar, por skrib⸱i tekst⸱o⸱n, oni nur dev⸱as facil⸱mov⸱e elekt⸱i voj⸱o⸱n tra la arb⸱o de konven⸱a⸱j esprim⸱o⸱j. Post kelk⸱a⸱j jar⸱o⸱j, oni ver⸱ŝajn⸱e mal⸱facil⸱e trov⸱os en⸱ig⸱il⸱o⸱n kiu ne uz⸱as ĉi tiu⸱n teknik⸱ar⸱o⸱n.

Kiel ali⸱a⸱j sekundar⸱a⸱j rimed⸱o⸱j, tekst⸱o⸱j algoritm⸱e kre⸱it⸱a⸱j per maŝin⸱traduk⸱ad⸱o ne nepr⸱e est⸱as tiel ident⸱ig⸱it⸱a⸱j. Mal⸱e, ili oft⸱e ŝajn⸱as est⸱i primar⸱a⸱j, natur⸱a⸱j font⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n leg⸱ant⸱o⸱j ebl⸱e pov⸱us uz⸱i kiel model⸱o⸱n. Ret⸱um⸱ant⸱o, por kiu la ital⸱a ne est⸱as la de⸱nask⸱a lingv⸱o, ne hav⸱as motiv⸱o⸱n por kred⸱i ke la esprim⸱o “Piove gatti e cani” est⸱as erar⸱a. Ĉi tiu rimark⸱o est⸱as precip⸱e ver⸱a por algoritm⸱o⸱j kiu⸱j analiz⸱as la struktur⸱o⸱n de la lingv⸱o por art⸱e⸱far⸱it⸱e produkt⸱i nov⸱a⸱j⸱n tekst⸱o⸱j⸱n. Pov⸱as okaz⸱i, ke algoritm⸱o serĉ⸱ant⸱a primar⸱a⸱n font⸱o⸱n por optimum⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n traduk⸱a⸱j⸱n kapabl⸱o⸱j⸱n sen⸱intenc⸱e uz⸱as tekst⸱o⸱n produkt⸱it⸱a⸱n de ali⸱a algoritm⸱o kun ĉiu⸱j ĝi⸱a⸱j erar⸱o⸱j.

La dis⸱vast⸱iĝ⸱o, per⸱e de Inter⸱ret⸱o, de font⸱o⸱j “infekt⸱it⸱a⸱j” de robot⸱a⸱j program⸱o⸱j minac⸱as sub⸱fos⸱i teknik⸱a⸱n struktur⸱o⸱n kiu favor⸱as masiv⸱a⸱j⸱n kvant⸱o⸱j⸱n da don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j pli ol sistem⸱ec⸱a⸱n kvalit⸱a⸱n kontrol⸱o⸱n. Jam est⸱as mult⸱a⸱j ekzempl⸱o⸱j de strang⸱a⸱j esprim⸱o⸱j en la Tut-Ter⸱a Teks⸱aĵ⸱o. En la ret⸱butik⸱o kie Apple vend⸱as si⸱a⸱j⸱n produkt⸱o⸱j⸱n (Apple Stor⸱e), oni leg⸱as, ekzempl⸱e, la sekv⸱ant⸱a⸱j⸱n rimark⸱o⸱j⸱n pri aplik⸱aĵ⸱o kiu ebl⸱ig⸱as ke oni tajp⸱u mesaĝ⸱o⸱j⸱n pi⸱e⸱dir⸱ant⸱e: “Intuici⸱e uz⸱ebl⸱a, bel⸱a⸱j rezult⸱o⸱j kaj de⸱nov⸱e bon⸱humor⸱a. Dank⸱o⸱n kiu far⸱is la! ĝi est⸱as rav⸱a kaj rekomend⸱as”. Post⸱a rimark⸱o kun⸱divid⸱as la lingv⸱a⸱j⸱n strang⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de la unu⸱a: “Ĝi help⸱as mi⸱n en⸱konduk⸱i horizontal⸱a⸱n kaj vertikal⸱a⸱n tekst⸱o⸱n, send⸱i SMS-mesaĝ⸱o⸱j⸱n, send⸱i ret⸱poŝt⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, send⸱i mesaĝ⸱o⸱j⸱n per Tviter⸱o kaj Facebook ... sufiĉ⸱e amuz⸱e, mi dank⸱as vi⸱n!”

Ĉi tia⸱j fraz⸱o⸱j, kiu⸱j en⸱hav⸱as la grotesk⸱a⸱j⸱n tord⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de algoritm⸱o⸱j, pov⸱us post⸱e serv⸱i kiel model⸱o⸱j en serv⸱o⸱j de tekst⸱a per⸱ad⸱o propon⸱ant⸱e, ekzempl⸱e, aŭtomat⸱e komplet⸱ig⸱i la fraz⸱o⸱n kiu⸱n oni tajp⸱as. Ne est⸱as ne⸱imag⸱ebl⸱e ke ital⸱o iam komenc⸱os propozici⸱o⸱n per “Piove” (pluv⸱as) kaj vid⸱os la propon⸱at⸱a⸱n “komplet⸱ig⸱o⸱n” “ ... gatti e cani” (kat⸱o⸱j kaj hund⸱o⸱j), esprim⸱o kiu probabl⸱e neniam est⸱as parol⸱it⸱a aŭ skrib⸱it⸱a en la tut⸱a histori⸱o de la ital⸱a lingv⸱o.

Tiel, la angl⸱a kiel lingv⸱a pivot⸱o iam pov⸱us part⸱o⸱pren⸱i proced⸱o⸱n de kreol⸱ig⸱ad⸱o: la form⸱ad⸱o de nov⸱a lingv⸱o sur⸱baz⸱e de trans⸱form⸱ad⸱o sub la influ⸱o de ali⸱a⸱j pli mal⸱nov⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, fenomen⸱o kon⸱at⸱a de lingv⸱ist⸱o⸱j. Aktual⸱e, la ŝanĝ⸱o⸱j en⸱konduk⸱it⸱a⸱j de la algoritm⸱a per⸱ad⸱o konsist⸱ig⸱as spec⸱o⸱n de piĝin⸱o, lingv⸱o⸱n de kontakt⸱o, potencial⸱e efemer⸱a⸱n, inter du lingv⸱a⸱j sistem⸱o⸱j. Sed kiam nov⸱a generaci⸱o est⸱os el⸱met⸱at⸱a al ĉi tiu⸱j trans⸱form⸱it⸱a⸱j esprim⸱o⸱j, la nov⸱ig⸱aĵ⸱o⸱j probabl⸱e stabil⸱iĝ⸱os en la form⸱o de koher⸱a kaj mem⸱star⸱a lingv⸱o, kreol⸱o. Ĉi tiu evolu⸱ad⸱o pov⸱us rapid⸱ig⸱i la per⸱ad⸱o⸱n de nov⸱a⸱j en⸱ig⸱il⸱o⸱j, intim⸱a⸱j lingv⸱a⸱j protez⸱o⸱j kiu⸱j pov⸱us fort⸱e influ⸱i est⸱ont⸱a⸱j⸱n esprim⸱form⸱o⸱j⸱n.

La angl⸱a⸱lingv⸱a imperi⸱ism⸱o tial est⸱ig⸱as pli subtil⸱a⸱j⸱n efik⸱o⸱j⸱n ol tiu⸱j, kiu⸱j⸱n sugest⸱us pri⸱trakt⸱o⸱j centr⸱it⸱a⸱j en “la lingv⸱a milit⸱o”. La uz⸱o de unu⸱nur⸱a lingv⸱o kiel pivot⸱o kun⸱tren⸱as la en⸱konduk⸱o⸱n en ĉiu⸱j⸱n ali⸱a⸱j⸱n de logik⸱o propr⸱a al la pivot⸱lingv⸱o kaj tial, ne⸱percept⸱ebl⸱e, de specif⸱a⸱j pens⸱manier⸱o⸱j. Ankaŭ pov⸱us est⸱i ke ĉi tiu fenomen⸱o part⸱o⸱pren⸱os ampleks⸱a⸱n lingv⸱a⸱n trans⸱form⸱o⸱n en kiu la algoritm⸱o⸱j lud⸱os kern⸱a⸱n rol⸱o⸱n. Kvankam la angl⸱a funkci⸱as kiel pivot⸱o por la lingv⸱o⸱j de Eŭrop⸱o, ali⸱a⸱j lingv⸱o⸱j probabl⸱e okup⸱as la sam⸱a⸱n pozici⸱o⸱n en ali⸱a⸱j lingv⸱o⸱famili⸱o⸱j (ekzempl⸱e, la hindia). Sekv⸱e, establ⸱iĝ⸱as tut⸱mond⸱a traduk⸱ret⸱o funkci⸱ant⸱a per referenc⸱ad⸱o al kelk⸱a⸱j pivot⸱lingv⸱o⸱j.

Kiu, post kvin jar⸱o⸱j, ankoraŭ verk⸱os pur⸱a⸱j⸱n primar⸱a⸱j⸱n font⸱o⸱j⸱n sen algoritm⸱a per⸱ad⸱o? Kiom da temp⸱o pas⸱os antaŭ ol la unu⸱a⸱j algoritm⸱a⸱j nov⸱ig⸱aĵ⸱o⸱j far⸱iĝ⸱os rigard⸱at⸱a⸱j kiel natur⸱a⸱j form⸱o⸱j? Ĉi tiu⸱j hibrid⸱a⸱j verk⸱o⸱j neces⸱ig⸱as zorg⸱em⸱a⸱n stud⸱ad⸱o⸱n, kaj ebl⸱e ankaŭ la evolu⸱ad⸱o⸱n de nov⸱a lingv⸱ist⸱ik⸱o kiu masiv⸱e util⸱ig⸱os algoritm⸱o⸱j⸱n por pli bon⸱e kompren⸱i kaj kontrol⸱i la efik⸱o⸱j⸱n de algoritm⸱o⸱j.

Frédéric Kap⸱lan kaj Dan⸱a KIANFAR


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Kontraŭ etern⸱a mal⸱abund⸱o

Sub⸱ten⸱i Grek⸱uj⸱o⸱n

German⸱uj⸱o, apog⸱at⸱a de la plej mult⸱a⸱j eŭrop⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j, ne akcept⸱as la en⸱potenc⸱iĝ⸱o⸱n en Ateno de mal⸱dekstr⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, kiu dezir⸱as aplik⸱i si⸱a⸱n program⸱o⸱n. German⸱uj⸱o vol⸱as uz⸱i si⸱a⸱n ekonomi⸱a⸱n kaj financ⸱a⸱n domin⸱ad⸱o⸱n por dev⸱ig⸱i Grek⸱uj⸱o⸱n daŭr⸱ig⸱i la politik⸱o⸱n de mal⸱abund⸱o, kiu ruin⸱ig⸱is ĝi⸱n.

LA Grek⸱o⸱j ne bezon⸱as, ke oni klar⸱ig⸱u al ili la signif⸱o⸱n de la termin⸱o “demokrati⸱o”. Tamen la instru⸱o⸱j pluv⸱as al ili sur la kap⸱o⸱n de kiam ili en⸱potenc⸱ig⸱is mal⸱dekstr⸱a⸱n fort⸱o⸱n decid⸱int⸱a⸱n turn⸱i la dors⸱o⸱n al la politik⸱o⸱j de mal⸱abund⸱o, kiu⸱j de ses jar⸱o⸱j ili⸱n turment⸱as. La admon⸱o⸱j est⸱as al ili far⸱at⸱a⸱j de instru⸱ist⸱o⸱j kiu⸱j sci⸱as, pri kio ili parol⸱as. Ĉu ili ne trud⸱is trakt⸱at⸱o⸱j⸱n rifuz⸱it⸱a⸱j⸱n de popol⸱a voĉ⸱don⸱ad⸱o kaj ne⸱is si⸱a⸱j⸱n promes⸱o⸱j⸱n far⸱it⸱a⸱j⸱n dum la elekt⸱o⸱kampanj⸱o⸱j, tuj post si⸱a elekt⸱o? Nun ili trov⸱iĝ⸱as en fort⸱o⸱prov⸱o kontraŭ tiu⸱j, kiu⸱j vol⸱as plen⸱um⸱i tio⸱n, kio⸱n ili promes⸱is, kaj je kio ili kred⸱as. Tiu batal⸱o est⸱os des pli krud⸱a, ĉar tiu⸱j grek⸱o⸱j pov⸱us trans⸱don⸱i ide⸱o⸱j⸱n de rezist⸱ad⸱o al ali⸱a⸱j, kiu⸱j ĝis nun sent⸱is si⸱n en sen⸱pov⸱ec⸱o. Tiu al⸱front⸱iĝ⸱o koncern⸱as ja la sort⸱o⸱n de Grek⸱uj⸱o, sed ankaŭ tiu⸱n de la eŭrop⸱a demokrati⸱o.*

*  Vd “De Parizo ĝis Ateno, elekt⸱i si⸱a⸱j⸱n batal⸱o⸱j⸱n”, Le Monde diplomatique en Esperant⸱o, februar⸱o 2015.

Tuj post la venk⸱o de Sirizo [en kelk⸱a⸱j lingv⸱o⸱j: Syriza], ĉiu⸱j en Eŭrop⸱o ŝajn⸱as est⸱i antaŭ⸱e inter⸱konsent⸱int⸱a⸱j. En arog⸱a ton⸱o, Berlino, sed ankaŭ Madrido, Hag⸱o, Lisbon⸱o kaj Helsink⸱o klar⸱ig⸱is, ke la reĝim⸱ŝanĝ⸱o en Ateno ŝanĝ⸱as neni⸱o⸱n, ĉar la politik⸱o rifuz⸱at⸱a de la grek⸱o⸱j est⸱as daŭr⸱ig⸱end⸱a sen ajn⸱a modif⸱o. Iom mal⸱pli krud⸱e oni flustr⸱is la sam⸱o⸱n en Romo, Bruselo kaj Parizo: “Neces⸱as, opini⸱is ekzempl⸱e la franc⸱a ministr⸱o pri ekster⸱a⸱j rilat⸱o⸱j Laurent Fabi⸱us, harmoni⸱ig⸱i la respekt⸱o⸱n de la voĉ⸱o de la elekt⸱int⸱o kaj la respekt⸱o⸱n de la si⸱n⸱dev⸱ig⸱o⸱j de Grek⸱uj⸱o pri re⸱form⸱o⸱j.” Sed ĉiu⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j de la Eŭrop⸱a Uni⸱o ŝajn⸱as kon⸱i nur la du⸱a⸱n term⸱o⸱n de tiu ekvaci⸱o. Kaj ofend⸱iĝ⸱i, kiam s-ro Aleksis Cipr⸱as insist⸱as pri la unu⸱a.

Kvankam izol⸱it⸱a en la Eŭrop⸱a Uni⸱o, sub⸱met⸱it⸱a al la atak⸱o⸱j de si⸱a⸱j kreditor⸱o⸱j kaj al⸱front⸱it⸱a al kont⸱o⸱j, kiu⸱j pli mal⸱bon⸱iĝ⸱as, Sirizo efektiv⸱e ag⸱as por re⸱honor⸱i vort⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j far⸱iĝ⸱is tiel strang⸱a⸱j en la demokrati⸱a viv⸱o kiel “suveren⸱ec⸱o”, “dign⸱o”, “fier⸱o”, “esper⸱o”. Sed kiel ebl⸱as ating⸱i tio⸱n en situaci⸱o de konstant⸱a financ⸱a urĝ⸱o kiam, ĉe ĉiu inter⸱trakt⸱ad⸱o, neces⸱as ced⸱i. Kaj rezign⸱i des pli dolor⸱e, ĉar la instrument⸱o⸱j por sufok⸱i la vol⸱o⸱n de ne⸱obe⸱em⸱a popol⸱o est⸱as montr⸱at⸱a⸱j al ĉies okul⸱o⸱j kaj ĝi⸱a⸱j turment⸱ist⸱o⸱j ĉiam delekt⸱iĝ⸱as kiam ili detal⸱e pri⸱skrib⸱as si⸱a⸱n last⸱a⸱n milit⸱aĵ⸱o⸱n.

S-ro Cipr⸱as kompren⸱is: oni atend⸱as de li ke li kapitulac⸱u en la tut⸱a lini⸱o. Ĉar ek⸱de kiam li rezist⸱as, mobiliz⸱as la entuziasm⸱o⸱n de si⸱a popol⸱o, li defi⸱as ekonomi⸱a⸱n ord⸱o⸱n kaj ĝi⸱a⸱n prem⸱jak⸱o⸱n, li perturb⸱as la plej bon⸱e instal⸱it⸱a⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n kutim⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e s-ro François Hollande bezon⸱is eĉ ne du⸱dek kvar hor⸱o⸱j⸱n por vojaĝ⸱i al Berlino kaj pied⸱prem⸱i si⸱a⸱j⸱n promes⸱o⸱j⸱n far⸱it⸱a⸱j⸱n en si⸱a elekt⸱o⸱kampanj⸱o nom⸱e: de⸱nov⸱e inter⸱trakt⸱i pri la eŭrop⸱a stabil⸱ec⸱kontrakt⸱o, batal⸱i kontraŭ si⸱a “ver⸱a kontraŭ⸱ul⸱o”, la financ⸱o kaj tiel sen⸱grumbl⸱e akcept⸱i kaj daŭr⸱ig⸱i la politik⸱o⸱n de si⸱a antaŭ⸱ul⸱o.

Mal⸱pli ol dek tag⸱o⸱j⸱n post la venk⸱o de Sirizo, la centr⸱a⸱j bank⸱o⸱j de la eŭr⸱o⸱zon⸱o send⸱is si⸱a⸱n unu⸱a⸱n pun⸱paf⸱o⸱n per tio, ke ili subit⸱e sen⸱ig⸱is la grek⸱a⸱j⸱n bank⸱o⸱j⸱n je ili⸱a ĉef⸱a kanal⸱o por financ⸱iĝ⸱i. Por ili tio est⸱is rimed⸱o por dev⸱ig⸱i Atenon inter⸱trakt⸱i pri inter⸱konsent⸱o kun si⸱a⸱j kreditor⸱o⸱j, ĉef⸱e la eŭrop⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j kaj la IMF, en situaci⸱o de urĝ⸱o, kaj daŭr⸱ig⸱i la program⸱o⸱n de mal⸱abund⸱o tie, kie la antaŭ⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o ĝi⸱n las⸱is. S-ro Hollande tuj taks⸱is la atak⸱o⸱n de la Eŭrop⸱a Centr⸱a Bank⸱o (ECB) “prav⸱a”. Sam⸱e kiel la ital⸱a ĉef⸱ministr⸱o, s-ro Matteo Renzi. Kvankam oni neniam sci⸱as tre preciz⸱e, kie la franc⸱a prezid⸱ant⸱o trov⸱iĝ⸱as, almenaŭ nun klar⸱as, kie li ne trov⸱iĝ⸱as: kun la grek⸱a popol⸱o.

Dum la eŭrop⸱a ŝraŭb⸱prem⸱il⸱o kun⸱prem⸱as, dum la financ⸱merkat⸱o⸱j alt⸱ig⸱as si⸱a⸱n prem⸱o⸱n al la atena reg⸱ist⸱ar⸱o, la lud⸱regul⸱o⸱j far⸱iĝ⸱as terur⸱e klar⸱a⸱j. Grek⸱uj⸱o est⸱as sub⸱met⸱it⸱a al diktat⸱o. Inter⸱ŝanĝ⸱e kun financ⸱ad⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ĝi bezon⸱as, oni vol⸱as ke ĝi tuj decid⸱u la real⸱ig⸱o⸱n de lavang⸱o da dogm⸱a⸱j kaj sen⸱efik⸱a⸱j postul⸱o⸱j, ĉiu⸱j kontraŭ⸱a⸱j al la program⸱o de la reg⸱ist⸱ar⸱o: mal⸱alt⸱ig⸱i krom⸱a⸱n foj⸱o⸱n la pensi⸱o⸱j⸱n kaj la salajr⸱o⸱j⸱n, pli⸱a⸱n foj⸱o⸱n alt⸱ig⸱i la al⸱don⸱valor⸱a⸱n impost⸱o⸱n (Av⸱i), privat⸱ig⸱i dek kvar flug⸱haven⸱o⸱j⸱n, ankoraŭ pli mal⸱fort⸱ig⸱i la kapabl⸱o⸱n de la sindikat⸱o⸱j inter⸱trakt⸱i, uz⸱i la kresk⸱ant⸱a⸱j⸱n buĝet⸱a⸱j⸱n plus⸱o⸱j⸱n por re⸱pag⸱i al si⸱a⸱j kreditor⸱o⸱j, dum sam⸱temp⸱e la social⸱a mizer⸱o de ĝi⸱a popol⸱o grand⸱eg⸱as. “La ministr⸱o⸱j [de la eŭr⸱o⸱grup⸱o], preciz⸱ig⸱is s-ro Pierre Moscovici, eŭrop⸱a komisar⸱o pri ekonomi⸱a⸱j afer⸱o⸱j, est⸱is ĉiu⸱j unu⸱anim⸱a⸱j pri la fakt⸱o, ke ne ekzist⸱as alternativ⸱o al la postul⸱o de etend⸱o de la aktual⸱a program⸱o.” Antaŭ ol ripet⸱i la fam⸱a⸱n slogan⸱o⸱n de Margaret Thatcher, s-ro Moscovici, ebl⸱e memor⸱ant⸱e ke li est⸱as membr⸱o de parti⸱o social⸱ist⸱a, tamen preciz⸱ig⸱is: “Tio⸱n, kio⸱n ni vol⸱as, est⸱as help⸱i al la grek⸱a popol⸱o”.* Ĝi⸱n help⸱i, sed mal⸱permes⸱ant⸱e al ĝi far⸱i io⸱n ali⸱a⸱n ol daŭr⸱ig⸱i la politik⸱o⸱n de mal⸱abund⸱o, kiu ruin⸱ig⸱is ĝi⸱n.

*  Respektiv⸱e cit⸱it⸱a de Les Echos, Parizo, 17-a de februar⸱o 2015, kaj demand⸱it⸱a de Europe 1, 12-a de februar⸱o 2015.

Grek⸱uj⸱o, sci⸱ig⸱as ĝi⸱a financ⸱ministr⸱o Janis Varufakis, est⸱as “decid⸱int⸱a ne est⸱i trakt⸱at⸱a kiel ŝuld⸱o⸱koloni⸱o, kies destin⸱o est⸱as sufer⸱i.”* La defi⸱o est⸱as pli ol la rajt⸱o de popol⸱o elekt⸱i si⸱a⸱n sort⸱o⸱n, eĉ se tiel delikat⸱a arbitraci⸱ul⸱o kiel la german⸱a financ⸱ministr⸱o, s-ro Wolfgang Schäuble, opini⸱as, ke ĝi “elekt⸱is reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n, kiu ag⸱as iom mal⸱respond⸱ec⸱e”.* Ĉar la demand⸱o tem⸱as ankaŭ pri la ebl⸱ec⸱o de ŝtat⸱o el⸱ir⸱i el detru⸱a⸱j strategi⸱o⸱j anstataŭ sever⸱ig⸱i ili⸱n ĉiu⸱foj⸱e kiam ili fiask⸱as.

*  The New York Times, 17-an de februar⸱o 2015.
*  Inter⸱parol⸱ad⸱o kun la german⸱a publik⸱a radi⸱o Deutschlandfunk, 16-an de februar⸱o 2015.
La du⸱dek sep murd⸱ist⸱o⸱j de la esper⸱o

DE Kiam LA eŭrop⸱a⸱j instituci⸱o⸱j okup⸱iĝ⸱is pri Grek⸱uj⸱o kaj sub⸱met⸱is la plej deprim⸱it⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n de la Uni⸱o al la politik⸱o de plej drast⸱a mal⸱abund⸱o, kia⸱n bilanc⸱o⸱n ili pov⸱as prezent⸱i? Tiu⸱n, kiu⸱n oni pov⸱is atend⸱i kaj kiu est⸱is ceter⸱e ankaŭ anonc⸱it⸱a: ŝuld⸱o⸱n kiu ne ĉes⸱as kresk⸱i, dis⸱fal⸱ant⸱a⸱n aĉ⸱et⸱pov⸱o⸱n, sen⸱fort⸱a⸱n kresk⸱o⸱n, kresk⸱eg⸱ant⸱a⸱n sen⸱labor⸱ec⸱o⸱n. Sed ne grav⸱as, la eŭrop⸱a gramofon⸱o ne ĉes⸱as ripet⸱i: “Grek⸱uj⸱o dev⸱as respekt⸱i si⸱a⸱j⸱n engaĝ⸱iĝ⸱o⸱j⸱n!” (vid⸱u la artikol⸱o⸱n sur paĝ⸱o 4). Skler⸱oz⸱a en si⸱a⸱j cert⸱ec⸱o⸱j, la sankt⸱a alianc⸱o rifuz⸱as eĉ aŭd⸱i la prezid⸱ant⸱o⸱n de Usono, kiam li klar⸱ig⸱as, en si⸱a analiz⸱o apog⸱at⸱a de arme⸱o da ekonomik⸱ist⸱o⸱j kaj histori⸱ist⸱o⸱j: “Oni ne pov⸱as daŭr⸱e prem⸱i land⸱o⸱j⸱n en depresi⸱o. En iu moment⸱o neces⸱as strategi⸱o de kresk⸱o por pov⸱i re⸱pag⸱i si⸱a⸱j⸱n ŝuld⸱o⸱j⸱n.”*

*  S-ro Barack Obama, demand⸱it⸱e de Cable News Network (CNN), la 1-an de februar⸱o 2015.

La ekonomi⸱a kolaps⸱o, kiu⸱n Grek⸱uj⸱o sufer⸱is jam de ses jar⸱o⸱j, kompar⸱ebl⸱as al tiu, kiu⸱n kvar jar⸱o⸱j da milit⸱a⸱j detru⸱o⸱j kaj da ekster⸱land⸱a okup⸱ad⸱o trud⸱is al Franc⸱uj⸱o dum la unu⸱a mond⸱milit⸱o.* Per tio kompren⸱ebl⸱as, ke la reg⸱ist⸱ar⸱o de s-ro Cipr⸱as ĝu⸱as en si⸱a land⸱o, inkluziv⸱e de la dekstr⸱ul⸱o⸱j, grand⸱eg⸱a⸱n popol⸱a⸱n apog⸱o⸱n ĉiu⸱foj⸱e kiam ĝi rifuz⸱as daŭr⸱ig⸱i tiom detru⸱a⸱n politik⸱o⸱n. Kaj ke ĝi ne vol⸱as trans⸱viv⸱i “kvazaŭ drog⸱ul⸱o kiu atend⸱as si⸱a⸱n ven⸱ont⸱a⸱n doz⸱o⸱n”.* Ve! Sirizo hav⸱as mal⸱pli da apog⸱o ali⸱lok⸱e. Iom⸱et⸱e kiel en la roman⸱o de Agatha Christie La krim⸱o de la Orient-ekspres⸱o, enket⸱i pri la eventual⸱a⸱j murd⸱ist⸱o⸱j de la grek⸱a esper⸱o signif⸱us pri⸱demand⸱i ĉiu⸱j⸱n eŭrop⸱a⸱j⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j⸱n. Kaj unu⸱a⸱vic⸱e German⸱uj⸱o⸱n: la disciplin-regul⸱o⸱j, kiu⸱j fiask⸱is, est⸱as ĝi⸱a⸱j; ĝi vol⸱as dis⸱prem⸱i la popol⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j rifuz⸱as sufer⸱i ili⸱n sen⸱fin⸱e, ĉef⸱e se ili est⸱as mediterane⸱a⸱j.* Kun Hispan⸱uj⸱o, Portugal⸱uj⸱o, Irland⸱o, la motiv⸱o de la krim⸱o est⸱as ankoraŭ pli mal⸱ind⸱a. La loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j de tiu⸱j land⸱o⸱j hav⸱us ver⸱e ĉi⸱a⸱n interes⸱o⸱n por ke la fer⸱a man⸱o de mal⸱abund⸱o fin⸱e ĉes⸱u ili⸱n dis⸱prem⸱i. Sed ili⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j tim⸱as, precip⸱e kiam ĉe ili mal⸱dekstr⸱a fort⸱o minac⸱as ili⸱n, ke ŝtat⸱o fin⸱e pruv⸱as, ke oni pov⸱as rifuz⸱i laŭ⸱ir⸱i “voj⸱o⸱n signal⸱iz⸱it⸱a⸱n, voj⸱o⸱n kon⸱at⸱a⸱n, voj⸱o⸱n kon⸱at⸱a⸱n de la merkat⸱o⸱j, sam⸱e kiel de la instituci⸱o⸱j kaj de ĉiu⸱j eŭrop⸱a⸱j aŭtoritat⸱ul⸱o⸱j”, ĝust⸱e tiu⸱n, pri kiu s-ro Michel Sapin, la franc⸱a financ⸱ministr⸱o, asert⸱as, ke oni dev⸱as “esplor⸱i ĝi⸱n ĝis⸱fin⸱e”.* Eventual⸱a eskap⸱o de Ateno el la danĝer⸱o pruv⸱us, ke ĉiu⸱j ĉi reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j voj⸱erar⸱is tiom, ke ili sufer⸱ig⸱is si⸱a⸱j⸱n popol⸱o⸱j⸱n sen⸱util⸱e.

*  Sur baz⸱o de 100 en la jar⸱o 1913, la franc⸱a naci⸱a produkt⸱o fal⸱is al 75,3 en 1919 (Je⸱a⸱n-Paul Barrière, La Franc⸱e au XXe siècle. Hachette, Parizo, 2000. La usona ekonomik⸱ist⸱o Paul Krugman si⸱a⸱vic⸱e montr⸱is en la New York Times de la 17-a de februar⸱o 2015, ke Grek⸱uj⸱o perd⸱is 26 el⸱cent⸱o⸱j⸱n da si⸱a mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o inter 2007 kaj 2009, kontraŭ 29 el⸱cent⸱o⸱j en la kaz⸱o de German⸱uj⸱o inter 1913 kaj 1919.
*  Inter⸱parol⸱ad⸱o kun s-ro Varufakis, Le Mond⸱e, 3-an de februar⸱o 2015.
*  De la jar⸱o 1997, German⸱uj⸱o trov⸱iĝ⸱is tamen ok⸱foj⸱e en procedur⸱o de la eŭrop⸱a⸱j instanc⸱o⸱j pro eksces⸱a deficit⸱o, Franc⸱uj⸱o dek unu foj⸱o⸱j⸱n.
*  “Kun⸱ven⸱o de la eŭr⸱o⸱grup⸱o pri Grek⸱uj⸱o (Bruselo, 16-an de februar⸱o 2015)”, Konstant⸱a reprezent⸱ej⸱o ĉe la Eŭrop⸱a Uni⸱o, www.rpfrance.eu.

Fakt⸱e ĉiu sci⸱as, ke escept⸱e se oni sukces⸱as el ŝton⸱o sang⸱o⸱n suĉ⸱i la grek⸱a ŝuld⸱o est⸱os neniam re⸱pag⸱it⸱a. Kial ne ebl⸱as ankaŭ kompren⸱i, ke ekonomi⸱a strategi⸱o de Sirizo, financ⸱i urĝ⸱a⸱j⸱n social⸱a⸱j⸱n el⸱spez⸱o⸱j⸱n per decid⸱a batal⸱o kontraŭ impost⸱a⸱j fraŭd⸱o⸱j, pov⸱us fin⸱e apog⸱i si⸱n sur jun⸱a politik⸱a fort⸱o, popular⸱a, decid⸱it⸱a, de⸱ven⸱a el la soci⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j, sen la pas⸱int⸱a⸱j kompromit⸱iĝ⸱o⸱j. Kvankam la voj⸱o ne est⸱as “signal⸱iz⸱it⸱a”, ĝi est⸱as tamen plan⸱it⸱a. Kaj la est⸱ont⸱ec⸱o, mal⸱cert⸱a, pens⸱ig⸱as pri tio, kio⸱n la filozof⸱in⸱o Simone Weil skrib⸱is pri la labor⸱ist⸱a⸱j strik⸱o⸱j de juni⸱o 1936 en Franc⸱uj⸱o: “Neni⸱u sci⸱as, kiel la afer⸱o⸱j turn⸱iĝ⸱os. Oni dev⸱as tim⸱i plur⸱a⸱j⸱n katastrof⸱o⸱j⸱n. [...] Sed neni⸱a tim⸱o esting⸱as la ĝoj⸱o⸱n vid⸱i tiu⸱j⸱n, kiu⸱j ĉiam, laŭ⸱difin⸱e, mal⸱lev⸱as la kap⸱o⸱n, lev⸱i ĝi⸱n alt⸱e⸱n. [...] Kio ajn pov⸱us post⸱e okaz⸱i, oni almenaŭ hav⸱os tio⸱n. Fin⸱e, por la unu⸱a foj⸱o, kaj por ĉiam, ĉirkaŭ tiu⸱j ĉi pez⸱a⸱j maŝin⸱o⸱j flirt⸱as ali⸱a⸱j memor⸱o⸱j ol la silent⸱o, la dev⸱ig⸱o, la sub⸱met⸱iĝ⸱o.”* La batal⸱o de la grek⸱o⸱j est⸱as universal⸱a. Jam ne sufiĉ⸱as, ke ni⸱a⸱j bon⸱dezir⸱o⸱j akompan⸱as ĝi⸱n. La solidar⸱ec⸱o, kiu⸱n ĝi merit⸱as, dev⸱as trans⸱form⸱iĝ⸱i en ag⸱o⸱j⸱n. La temp⸱o urĝ⸱as.

*  Simone Weil, “La vi⸱e et la grève des ouvrières métallos” [S. W.: “La viv⸱o kaj la strik⸱o de la metal⸱labor⸱ist⸱in⸱o⸱j”], Oeuvres complètes. Ecrits historiques et politiques, vol. II, Gallimard, Parizo, 1991.

Serge HALIMI.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

De Maidan ĝis Minsk⸱o, land⸱o en plen⸱a dis⸱venk⸱iĝ⸱o kaj konfuz⸱o

Ukrain⸱uj⸱o inter milit⸱o kaj pac⸱o

La fal⸱o de la varm⸱eg⸱a batal⸱ej⸱o Debalcevo ruin⸱ig⸱as la esper⸱o⸱j⸱n re⸱konker⸱i la teritori⸱o⸱j⸱n kontraŭ la ribel⸱ant⸱o⸱j de Donbas-region⸱o. Post unu jar⸱o da mal⸱venk⸱o⸱j, la ukrainaj reg⸱ant⸱o⸱j dev⸱is akcept⸱i nov⸱a⸱j⸱n inter⸱konsent⸱o⸱j⸱n en Minsk⸱o. Sed la perspektiv⸱o de daŭr⸱ig⸱ebl⸱a politik⸱a solv⸱o, si⸱n apog⸱ant⸱e sur la respekt⸱o de mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j kaj dialog⸱o kun Moskvo, ŝajn⸱as mal⸱proksim⸱a.

Dum en orient⸱a Ukrain⸱uj⸱o la milit⸱o re⸱far⸱iĝ⸱is ofensiv⸱a en januar⸱o, la du⸱a⸱j inter⸱konsent⸱o⸱j de Minsk⸱o aper⸱as kiel frukt⸱o de diplomati⸱a⸱j klopod⸱o⸱j last⸱minut⸱e entrepren⸱it⸱a⸱j. Neces⸱is ja la tut⸱a pez⸱o de la franc⸱a-german⸱a par⸱o por don⸱i nov⸱a⸱n ŝanc⸱o⸱n al pac⸱o. La el⸱vok⸱o de Vaŝington⸱o pri ebl⸱a liver⸱ad⸱o de modern⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j al la ukrain⸱an⸱o⸱j konduk⸱is Parizon kaj Berlinon plej alt⸱nivel⸱e lanĉ⸱i iniciat⸱o⸱n cel⸱e for⸱ŝov⸱i ver⸱a⸱n risk⸱o⸱n de laŭ⸱grad⸱a konflikt-akr⸱ig⸱o kun Rus⸱uj⸱o.

Preskaŭ dek ses hor⸱o⸱j da inter⸱trakt⸱ad⸱o neces⸱is por la reprezent⸱ant⸱o⸱j de la “Normandi⸱o-format⸱o*” - la franc⸱a prezid⸱ant⸱o François Hollande, la german⸱a kancelier⸱in⸱o Angel⸱a Merkel, la ukraina ĉef⸱ministr⸱o Petro Poroŝenko kaj la rus⸱a prezid⸱ant⸱o Vladimir Putin — kun⸱ven⸱int⸱a⸱j la 12-an de februar⸱o en la belorus⸱a ĉef⸱urb⸱o por trov⸱i kompromis⸱o⸱n. En⸱hav⸱ant⸱e dek tri punkt⸱o⸱j⸱n kaj unu al⸱don⸱a⸱n not⸱o⸱n, la inter⸱konsent⸱o⸱j de Minsk-2 rest⸱as simil⸱a⸱j al tiu⸱j de Minsk-1, sub⸱skrib⸱it⸱a⸱j la 5-an de septembr⸱o 2014, far⸱e de la respons⸱ul⸱o⸱j de Rus⸱uj⸱o, Ukrain⸱uj⸱o kaj la mem⸱proklam⸱it⸱a⸱j respublik⸱o⸱j*.

*  Referenc⸱e al la diplomati⸱a renkont⸱iĝ⸱o, kiu okaz⸱is la 6-an de juni⸱o 2014 inter la kvar gvid⸱ant⸱o⸱j, marĝen⸱e de la ceremoni⸱o⸱j memor⸱e al la el⸱ŝip⸱iĝ⸱o en Normandi⸱o dum la du⸱a mond⸱milit⸱o.
*  Tiu⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n komplet⸱ig⸱as memorand⸱o sub⸱skrib⸱it⸱a la 19an de septembr⸱o 2014 de la sam⸱a⸱j parti⸱o⸱j.

La eŭrop⸱an⸱o⸱j pen⸱is re⸱hav⸱i kun Rus⸱uj⸱o dialog⸱o⸱n tro long⸱e neglekt⸱it⸱a⸱n. La hodiaŭ⸱a⸱j mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j hav⸱as si⸱a⸱j⸱n radik⸱o⸱j⸱n en long⸱a for⸱est⸱o de kun⸱ord⸱ig⸱ad⸱o front⸱e al la problem⸱o⸱j met⸱it⸱a⸱j de ili⸱a⸱j “komun⸱a⸱j najbar⸱o⸱j” (Armen⸱uj⸱o, Azerbajĝano, Belorus⸱uj⸱o, Kartvel⸱uj⸱o, Moldavio, Ukrain⸱uj⸱o), kiu⸱j⸱n la ukraina kriz⸱o nur pli⸱profund⸱ig⸱is. En maj⸱o 2009, la Eŭrop⸱a Uni⸱o lanĉ⸱is si⸱a⸱n orient⸱a⸱n partner⸱ad⸱o⸱n, iniciat⸱e de Pol⸱land⸱o kaj Sved⸱uj⸱o, du ŝtat⸱o⸱j, kiu⸱j hav⸱as histori⸱e mal⸱glat⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Rus⸱uj⸱o.

Tiu partner⸱ad⸱o cel⸱as star⸱ig⸱i liber⸱merkat⸱a⸱n zon⸱o⸱n jam fin⸱e de 2015*, eksklud⸱ant⸱e ĉi⸱a⸱n ali⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n kun Moskvo, kiu tamen kun⸱hav⸱as kun tiu⸱j ŝtat⸱o⸱j norm⸱o-sistem⸱o⸱n kaj viv⸱grav⸱a⸱j⸱n komerc⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n*. Front⸱e al tiu iniciat⸱o, Moskvo el⸱star⸱ig⸱is la Eŭr⸱o⸱azi⸱a⸱n Ekonomi⸱a⸱n Uni⸱o⸱n, de kiu Ukrain⸱uj⸱o est⸱as laŭ⸱plan⸱e la ŝlos⸱il⸱a element⸱o.*. Rus⸱uj⸱o zorg⸱iĝ⸱as pro tio, ke land⸱o⸱j, kun kiu⸱j ĝi tra⸱viv⸱is komun⸱a⸱n histori⸱o⸱n strategi⸱e al⸱proksim⸱iĝ⸱as de la Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at⸱o-Organiz⸱o (NATO) kaj ekonomi⸱e fand⸱iĝ⸱as en la muld⸱il⸱o de la Eŭrop⸱a Uni⸱o. Tial ĝi sam⸱temp⸱e postul⸱is “zon⸱o⸱n de privilegi⸱it⸱a⸱j interes⸱o⸱j”, kiu⸱n la eŭrop⸱an⸱o⸱j kaj Usono rifuz⸱is re⸱kon⸱i. Orient⸱a najbar⸱o de la Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj “proksim⸱a ekster⸱land⸱o” de Rus⸱uj⸱o, Ukrain⸱uj⸱o trov⸱iĝ⸱is en pozici⸱o de geopolitik⸱a “kvar⸱on⸱um⸱o”, kiu ekscit⸱is ĝi⸱a⸱n teritori⸱a⸱n du⸱polus⸱ec⸱o⸱n orient⸱a-okcident⸱a⸱n.

*  Star⸱ig⸱o de liber⸱merkat⸱a zon⸱o inter Ukrain⸱uj⸱o kaj la Eŭrop⸱a Uni⸱o est⸱as plan⸱at⸱a por la 31-an de decembr⸱o 2015.
*  Vd Juli⸱e⸱n Vercueil, “La ekonomi⸱a⸱j radik⸱o⸱j de la ukraina kriz⸱o”, Le Monde diplomatique en esperant⸱o, juli⸱o 2014.
*  Vd Je⸱a⸱n Radvanyi, “Moscou entre jeux d’influenc⸱e et démonstration de forc⸱e”, Le Monde diplomatique, maj⸱o 2014.
Sub la prem⸱o de dis⸱fal⸱o

Tiu lukt⸱o por la influ⸱pov⸱o prepar⸱is kriz⸱o⸱n, kies akcel⸱ad⸱o konduk⸱is al la milit⸱o en Donbas-region⸱o. Est⸱as nun mal⸱facil⸱e mal⸱supr⸱e⸱n⸱ir⸱i la ŝtup⸱o⸱j⸱n de la laŭ⸱grad⸱a konflikt-akr⸱iĝ⸱o. Eŭrop⸱an⸱o⸱j kaj Uson⸱an⸱o⸱j gard⸱as en memor⸱o la puĉ⸱o⸱n de la aneks⸱ad⸱o de Krimeo la 16-an de mart⸱o 2014 — kiu kaŭz⸱is la unu⸱a⸱n ond⸱o⸱n de sankci⸱o⸱j — sed Moskvo konsider⸱as, ke la decid⸱a punkt⸱o est⸱is la reĝim-ŝanĝ⸱o de la 23-a de februar⸱o 2014. Du tag⸱o⸱j⸱n antaŭ⸱e, dank⸱e al la mediaci⸱o de la eŭrop⸱an⸱o⸱j kaj ĉe⸱est⸱e de reprezent⸱ant⸱o de Rus⸱uj⸱o, inter⸱konsent⸱a dokument⸱o pri la kriz-el⸱ir⸱o est⸱is el⸱labor⸱it⸱a inter s-ro Viktor Janukoviĉ kaj la ĉef⸱o⸱j de la ukraina opozici⸱o. Plan⸱ant⸱e inter⸱ali⸱e re⸱ven⸱o⸱n al parlament⸱a reĝim⸱o kaj fru⸱ig⸱it⸱a⸱n prezid⸱ant⸱a⸱n elekt⸱o⸱n, la inter⸱konsent⸱o est⸱as kun⸱sub⸱skrib⸱it⸱a de la german⸱a⸱j kaj pol⸱a⸱j ministr⸱o⸱j pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j, s-ro⸱j Frank-Walter Steinmeier kaj Radoslav Sikorski. Malgraŭ tio, la morgaŭ⸱o⸱n s-ro Janukoviĉ rifuĝ⸱as en Rus⸱uj⸱o⸱n; kaj la 23-an de februar⸱o, s-ro Aleksandro Tourchinov, prezid⸱ant⸱o de la Rad⸱a (ukraina Parlament⸱o), est⸱as nom⸱um⸱it⸱a provizor⸱a prezid⸱ant⸱o. Rus⸱uj⸱o riproĉ⸱as al la eŭrop⸱a⸱j garanti⸱ul⸱o⸱j de la inter⸱konsent⸱o de la 21-a de februar⸱o, ke ili ne nur rezign⸱is pri ĝi⸱a aplik⸱o, sed ankaŭ ke ili post⸱e don⸱is si⸱a⸱n garanti⸱o⸱n al puĉ⸱o.

Decid⸱a kriz⸱o-turn⸱o okaz⸱as la 17-an de juli⸱o kiam civil⸱a aviad⸱il⸱o de la Malaysia Airlines est⸱as paf⸱fal⸱ig⸱it⸱a super la Donbas-teritori⸱o: tiu dram⸱o ek⸱est⸱ig⸱as nov⸱a⸱n ond⸱o⸱n de sankci⸱o⸱j, cel⸱ant⸱a⸱j ĉi-foj⸱e la rus⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n. En aŭgust⸱o, la help⸱o de “volont⸱ul⸱o⸱j” kaj la rus⸱a asist⸱ad⸱o sav⸱as la separ⸱ist⸱o⸱j⸱n de Donbaso el ŝajn⸱e ne⸱evit⸱ebl⸱a milit⸱a mal⸱venk⸱o.

La sukces⸱o de la kontraŭ-ofensiv⸱o gvid⸱at⸱a post⸱e de la ribel⸱ant⸱o⸱j de la popol⸱a⸱j respublik⸱o⸱j de Donecko (DNR) kaj Lugansko (LNR) konduk⸱as la parti⸱o⸱j⸱n kun⸱ven⸱i en la belorus⸱a ĉef⸱urb⸱o kaj adopt⸱i, la 5-an de septembr⸱o 2014, la unu⸱a⸱j⸱n inter⸱konsent⸱o⸱j⸱n de Minsk⸱o. Sed la milit⸱o nur iom mal⸱varm⸱iĝ⸱is, ĉar neni⸱u el la parti⸱o⸱j kontent⸱iĝ⸱is: zon⸱o kun kvin milion⸱o⸱j da ukrainoj eskap⸱is la aŭtoritat⸱o⸱n de Kievo, kaj la ribel⸱ant⸱a⸱j teritori⸱o⸱j ne hav⸱is ekonomi⸱a⸱n est⸱ont⸱ec⸱o⸱n, pro mank⸱o de al⸱ir⸱ebl⸱o al la haven⸱o Mariupol, ĉe la Azov⸱a mar⸱o, aŭ de mastr⸱um⸱o de la fer⸱voj⸱a voj⸱nod⸱o de Debalcevo, situ⸱ant⸱a mez⸱e inter Donecko kaj Lugansko*. For⸱est⸱o de real⸱a kontrol⸱ad⸱o de tiu⸱j inter⸱konsent⸱o⸱j ebl⸱ig⸱is la re⸱komenc⸱o⸱n de la milit⸱o, kiu akr⸱iĝ⸱is ĉirkaŭ tiu⸱j grav⸱a⸱j punkt⸱o⸱j kaj sur la flug⸱haven⸱o de Donecko.

*  Vd Laurent Geslin kaj Sébastien Gobert, “Ukrain⸱uj⸱o pli divid⸱it⸱a ol iam ajn antaŭ⸱e — antaŭ grav⸱a⸱j decid⸱o⸱j”, Le Monde diplomatique en esperant⸱o, decembr⸱o 2014.

La inter⸱konsent⸱o⸱j “Minsk-2” est⸱as rezult⸱o de la eŭrop⸱a⸱j tim⸱o⸱j, tiom pri grav⸱a konflikt⸱o sur la kontinent⸱o, kiom pri la arme⸱a, politik⸱a kaj ekonomi⸱a dis⸱fal⸱o, kiu minac⸱as Ukrain⸱uj⸱o⸱n. Sub la prem⸱o de la anonc⸱it⸱a katastrof⸱a mal⸱venk⸱o ĉe Debalcevo, kie est⸱is ĉirkaŭ⸱at⸱a⸱j ses ĝis ok mil ukrainaj soldat⸱o⸱j en la moment⸱o de la inter⸱trakt⸱ad⸱o, la prezid⸱ant⸱o Poroŝenko dev⸱is elekt⸱i inter: ĉu daŭr⸱e perd⸱i la milit⸱o⸱n, ĉu sub⸱skrib⸱i la dokument⸱o⸱n. En la sekv⸱ant⸱a⸱j hor⸱o⸱j, la Inter⸱naci⸱a Mon-Fondus⸱o (IMF) al⸱pag⸱is nov⸱a⸱n help⸱o⸱n - 17,5 miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j. Por Rus⸱uj⸱o, Minsk-2 est⸱is okaz⸱o agnosk⸱ig⸱i la romp⸱iĝ⸱o⸱n de Ukrain⸱uj⸱o laŭ⸱long⸱e de la batal-ĉes⸱ig⸱a lini⸱o kaj aper⸱i kiel la sol⸱a ag⸱ant⸱o kapabl⸱a akcept⸱ig⸱i kompromis⸱o⸱n al la ribel⸱ant⸱o⸱j. Hav⸱ant⸱e la pov⸱o⸱n ĉiu⸱moment⸱e modif⸱i la fort⸱o-ekvilibr⸱o⸱n sur la teren⸱o, kaj ricev⸱int⸱e special⸱a⸱n status⸱o⸱n por la orient⸱a⸱j region⸱o⸱j, Moskvo don⸱as al si avantaĝ⸱o⸱n por evit⸱i ke Ukrain⸱uj⸱o al⸱iĝ⸱u al NATO, sam⸱e kiel en la “glaci⸱it⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j” de Transnistrio kaj Kartvel⸱uj⸱o (vid⸱u artikol⸱o⸱n.... )

La unu⸱a cel⸱o de la inter⸱konsent⸱o⸱j rest⸱as trud⸱i — kvankam plej skeptik⸱e — ĉes⸱ig⸱o⸱n de la batal⸱o⸱j. Ĝi pov⸱os daŭr⸱i nur kun la re⸱tir⸱ad⸱o de la pez⸱a artileri⸱o. La retro⸱ir⸱o-distanc⸱o dev⸱as est⸱i mezur⸱it⸱a ek⸱de la front⸱lini⸱o de la 10-a de februar⸱o 2015 por la ukraina arme⸱o sed ek⸱de tiu de la 19-a de septembr⸱o por la ribel⸱ant⸱o⸱j. La kontrol⸱ad⸱o⸱n de la batal⸱ĉes⸱o kaj de la re⸱tir⸱ad⸱o de la pez⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j dev⸱as far⸱i la observ⸱ant⸱o⸱j de la Organiz⸱o por Sekur⸱ec⸱o kaj Kun⸱labor⸱o en Eŭrop⸱o (OSKE), kies person⸱ar⸱o pas⸱as de du⸱cent kvin⸱dek al tri⸱cent kvin⸱dek hom⸱o⸱j. La sukces-ŝanc⸱o⸱j de Minsk-2 rest⸱as lim⸱ig⸱it⸱a⸱j, ĉar neni⸱u el la milit⸱ant⸱o⸱j ating⸱is si⸱a⸱j⸱n cel⸱o⸱j⸱n: Kievo ne sukces⸱is re⸱hav⸱i si⸱a⸱n suveren⸱ec⸱o⸱n super la teritori⸱o⸱j ten⸱at⸱a⸱j de la separ⸱ist⸱o⸱j; la ribel⸱ant⸱o⸱j ne sukces⸱is firm⸱ig⸱i sufiĉ⸱a⸱n teritori⸱a⸱n domin⸱ad⸱o⸱n, kiu pov⸱us respond⸱i al la oblast (= region⸱o) de Donecko kaj de Lugansko, neces⸱a⸱n por la apog⸱o de ili⸱a⸱j sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱a⸱j postul⸱o⸱j. El tio font⸱as la tim⸱o, ke jam tuj post la sub⸱skrib⸱o de la inter⸱konsent⸱o⸱j, okaz⸱os nov⸱a⸱j tre intens⸱a⸱j batal⸱o⸱j ĉirkaŭ Mariupolo.

La inter⸱konsent⸱o⸱j krom⸱e pek⸱as pro aranĝ⸱o⸱j konkret⸱e mal⸱facil⸱e aplik⸱ebl⸱a⸱j sur⸱lok⸱e, kaj pro la mal⸱fort⸱ec⸱o de la kontrol-mekanism⸱o⸱j. Ne ebl⸱as forges⸱i la sang⸱o-prez⸱o⸱n, por la soldat⸱o⸱j, kiu⸱j batal⸱is de septembr⸱o por defend⸱i aŭ pren⸱i mal⸱pli ol mil kvadrat⸱a⸱j⸱n kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n. La daŭr⸱ig⸱ebl⸱o de la batal⸱ĉes⸱o est⸱as des pli ne⸱cert⸱a, ke la dokument⸱o plan⸱as neniu⸱n sen⸱arm⸱il⸱a⸱n zon⸱o⸱n. Tiu ankaŭ ne plan⸱as aranĝ⸱o⸱j⸱n/ iniciat⸱o⸱j⸱n favor⸱e al star⸱ig⸱o de inter⸱a fort⸱o, kies konsist⸱o est⸱us konduk⸱int⸱a al nov⸱a disput-tem⸱o inter rus⸱o⸱j, ukrainoj, separ⸱ist⸱o⸱j kaj eŭrop⸱an⸱o⸱j. La re⸱tir⸱iĝ⸱o de la ekster⸱land⸱a⸱j element⸱o⸱j, la dung⸱o⸱soldat⸱o⸱j kaj la “ne⸱laŭ⸱leĝ⸱a⸱j grup⸱o⸱j” el la ukraina teritori⸱o rest⸱as tre mal⸱facil⸱e aplik⸱ebl⸱a kaj ricev⸱is neniu⸱n ag⸱o-kalendar⸱o⸱n. Kiel observ⸱ant⸱o de la OSKE sukces⸱os disting⸱i ribel⸱ant⸱o⸱n el Donecko de rus⸱a “volont⸱ul⸱o”, ambaŭ ja est⸱as perfekt⸱a⸱j rus⸱o⸱parol⸱ant⸱o⸱j? Krom⸱e, la batalion⸱o⸱j de kroat⸱a⸱j, pol⸱a⸱j aŭ balt⸱a⸱j milic⸱an⸱o⸱j, el kiu⸱j kelk⸱a⸱j est⸱as financ⸱at⸱a⸱j de oligarĥ⸱o⸱j, operaci⸱as sur⸱lok⸱e kun la ukraina arme⸱o, sed tut⸱e ne perfekt⸱e obe⸱as al Kievo.

Minsk-2 ceter⸱e est⸱os ver⸱ŝajn⸱e mal⸱facil⸱e akcept⸱ebl⸱a de la Rad⸱a, kie la ukrainaj deput⸱it⸱o⸱j dev⸱as antaŭ la 14-a de mart⸱o adopt⸱i rezoluci⸱o⸱n pri la lim⸱ig⸱o de la Donbas-teritori⸱o koncern⸱at⸱a de special⸱a status⸱o. Tia rezoluci⸱o est⸱is voĉ⸱don⸱it⸱a la 16-an de septembr⸱o 2014, sed neniam aplik⸱at⸱a. Kadr⸱e de la mal⸱centraliz⸱ad⸱o, kiu don⸱us al tiu⸱j teritori⸱o⸱j form⸱o⸱n de lingv⸱a, ekonomi⸱a kaj sekur⸱ec⸱a aŭtonom⸱ec⸱o, tiu status⸱o ebl⸱ig⸱us la kre⸱ad⸱o⸱n de propr⸱a⸱j polic-fort⸱o⸱j. Rilat⸱e tiu⸱n punkt⸱o⸱n, la politik⸱a dialog⸱o aper⸱as mal⸱facil⸱a, sam⸱e inter la milit⸱ant⸱o⸱j kiel en⸱e de la ukraina reg⸱ist⸱ar⸱o, kie la plej milit⸱em⸱a⸱j, not⸱ind⸱e la ĉef⸱ministr⸱o Arsen⸱i Jacenjuk kaj la ministr⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j Arsen⸱i Avakov, ankoraŭ al⸱vok⸱as al komplet⸱a venk⸱o super la separ⸱ist⸱o⸱j. Tuj post la sub⸱skrib⸱o de Minsk-2, voĉ⸱o⸱j lev⸱iĝ⸱is en Kievo por kritik⸱i la dokument⸱o⸱n, apart⸱e tiu de la estr⸱o de la ekstrem⸱dekstr⸱a parti⸱o Praviy Sektor (“dekstr⸱a sektor⸱o”), s-ro Dmytro Jaroch, kiu deklar⸱is ne re⸱kon⸱i la inter⸱konsent⸱o⸱j⸱n, kaj tiu de la ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j, s-ro Pavlo Klimkin, kiu asert⸱is ke Ukrain⸱uj⸱o neniel est⸱as dev⸱ig⸱it⸱a konduk⸱i konstituci⸱a⸱n re⸱form⸱o⸱n, nek konced⸱i pli grand⸱a⸱n aŭtonom⸱ec⸱o⸱n al Donbaso. Krom⸱e, dum s-ro Poroŝenko memor⸱ig⸱is, tuj post la adopt⸱o de Minsk-2, ke la federaci⸱iĝ⸱o de Ukrain⸱uj⸱o ne est⸱as sur la tag⸱ord⸱o, la ribel⸱ant⸱o⸱j si⸱a⸱flank⸱e daŭr⸱ig⸱as postul⸱i sen⸱de⸱pend⸱o⸱n.

La gas-demand⸱o embusk⸱as

Al la politik⸱a⸱j mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j al⸱don⸱iĝ⸱as ekonomi⸱a⸱j defi⸱o⸱j. Ukrain⸱uj⸱o engaĝ⸱iĝ⸱is pag⸱i la kost⸱o⸱j⸱n de re⸱konstru⸱o de la zon⸱o⸱j detru⸱it⸱a⸱j de la milit⸱o kaj re⸱star⸱ig⸱i la trans⸱pag⸱o⸱n de la social⸱a⸱j pag⸱o⸱j inter⸱romp⸱it⸱a⸱n iniciat⸱e de s-ro Poroŝenko en novembr⸱o 2014. Post recesi⸱o je 8,2% en 2014 kaj kun preskaŭ 25% inflaci⸱o, Ukrain⸱uj⸱o mal⸱facil⸱e pov⸱os el⸱ten⸱i tiu⸱n ŝarĝ⸱o⸱n.

Kvankam la ĉef⸱a dokument⸱o de la Minsk-3-inter⸱konsent⸱o⸱j ripet⸱as mult⸱a⸱j⸱n erar⸱o⸱j⸱n de Minsk-1, la komun⸱a deklar⸱o*, kiu ĝi⸱n akompan⸱as, las⸱as vid⸱i kelk⸱a⸱j⸱n pozitiv⸱a⸱j⸱n punkt⸱o⸱j⸱n. Rus⸱uj⸱o, Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj Ukrain⸱uj⸱o engaĝ⸱iĝ⸱as labor⸱i pri la gas-demand⸱o, kiu de⸱nov⸱e met⸱iĝ⸱os ek⸱de la 1-a de april⸱o 2015 kaj la fin⸱o de la “vintr⸱a pak⸱aĵ⸱o*”. La ekonomi⸱a sav⸱ad⸱o pov⸱us tiam far⸱iĝ⸱i teren⸱o por al⸱proksim⸱iĝ⸱o kaj kun⸱labor⸱o. Ali⸱flank⸱e, la eŭrop⸱an⸱o⸱j ŝajn⸱as pren⸱i en konsider⸱o⸱n la rus⸱a⸱j⸱n zorg⸱o⸱j⸱n nas⸱kit⸱a⸱j⸱n el la sub⸱skrib⸱o de la liber⸱komerc⸱a⸱j inter⸱konsent⸱o⸱j inter la Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj Ukrain⸱uj⸱o. La re⸱kon⸱o, en la al⸱don⸱a⸱j punkt⸱o⸱j de Minsk-2, de la lingv⸱a mem⸱determin⸱o de part⸱o de Donbaso, kaj de la rajt⸱o de tiu⸱j teritori⸱o⸱j evolu⸱ig⸱i kun⸱labor⸱ad⸱o⸱n kun Rus⸱uj⸱o, atest⸱as ankaŭ pri la konstru⸱o, ankoraŭ tim⸱em⸱a, de politik⸱a solv⸱o.

*  Aneks⸱o n-ro 2 de la 2202-a rezoluci⸱o de la Sekur⸱ec-Konsili⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j.
*  Sub⸱skrib⸱it⸱a fin⸱e de oktobr⸱o 2014, tiu inter⸱konsent⸱o valid⸱as de la 1-a de novembr⸱o 2014 ĝis la 31-a de mart⸱o 2015. Ukrain⸱uj⸱o antaŭ⸱pag⸱as si⸱a⸱n konsum⸱o⸱n de la ven⸱ont⸱a monat⸱o kaj engaĝ⸱iĝ⸱as re⸱pag⸱i al Rus⸱uj⸱o ĉirkaŭ tri miliard⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j da ne⸱pag⸱it⸱a⸱j ŝuld⸱o⸱j.

La batal-ĉes⸱o pov⸱os instal⸱iĝ⸱i se la plej radikal⸱a⸱j ukrain⸱ist⸱a⸱j batalion⸱o⸱j evit⸱as provok⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kaj se Moskvo sukces⸱as brems⸱i la tent⸱o⸱j⸱n de la separ⸱ist⸱o⸱j sur⸱lok⸱e etend⸱i si⸱a⸱n avantaĝ⸱o⸱n. La respekt⸱o de la politik⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j de la inter⸱konsent⸱o⸱j dev⸱ig⸱as precip⸱e Kievon. La Eŭrop⸱a Uni⸱o pov⸱us prem⸱i al la Rad⸱a por help⸱i la prezid⸱ant⸱o⸱n Poroŝenko ek⸱funkci⸱ig⸱i mal⸱facil⸱a⸱n procez⸱o⸱n, kiu risk⸱as met⸱i li⸱n en fals⸱a⸱n kaj danĝer⸱a⸱n situaci⸱o⸱n rilat⸱e al li⸱a⸱j balot-promes⸱o⸱j kaj al part⸱o de li⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o. Ne⸱ĉe⸱est⸱int⸱a en la inter⸱trakt⸱ad⸱o kaj nun tent⸱at⸱a alt⸱ig⸱i la postul⸱o⸱j⸱n, Vaŝington⸱o dispon⸱as pri lev⸱il⸱o⸱j super la ukraina Parlament⸱o, not⸱ind⸱e tra la ĉef⸱ministr⸱o Jacenjuk, kaj pov⸱us kontribu⸱i al la aplik⸱ad⸱o de la inter⸱konsent⸱o⸱j. Tiu⸱j potenc⸱a⸱j land⸱o⸱j est⸱os kuraĝ⸱ig⸱at⸱a⸱j de la 2202-a rezoluci⸱o de la Sekur⸱ec-Konsili⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j, prezent⸱it⸱a de Rus⸱uj⸱o kaj unu⸱anim⸱e adopt⸱it⸱a la 17-an de februar⸱o. Postul⸱ant⸱e la plen⸱a⸱n aplik⸱ad⸱o⸱n de la Minsk-inter⸱konsent⸱o⸱j, tiu tekst⸱o re⸱asert⸱as si⸱a⸱n al⸱lig⸱it⸱ec⸱o⸱n al la “plen⸱a respekt⸱o de la suveren⸱ec⸱o kaj la teritori⸱a integr⸱ec⸱o de Ukrain⸱uj⸱o”. Ja diskret⸱a manier⸱o fakt⸱e konfirm⸱i la aneks⸱ad⸱o⸱n de Krimeo.

Igor DELANOË


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Frost⸱ig⸱it⸱a konflikt⸱o sur fon⸱o de orient⸱a-okcident⸱a konkurenc⸱o

De Ĉednestrio ĝis Donbaso, la histori⸱o ripet⸱iĝ⸱as

Dum la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j de Ukrain⸱uj⸱o kaj Moldav⸱uj⸱o rev⸱as pri Okcident⸱o, et⸱a opozici⸱a respublik⸱o, ĉirkaŭ⸱at⸱a de tiu⸱j du land⸱o⸱j, ne kun⸱divid⸱as ili⸱a⸱j⸱n aspir⸱o⸱j⸱n. Eĉ sen inter⸱naci⸱a agnosk⸱o, Ĉednestrio ĝen⸱as la okcident⸱a⸱j⸱n projekt⸱o⸱j⸱n de du⸱dek du jar⸱o⸱j, pet⸱ant⸱e la konsent⸱o⸱n de Rus⸱uj⸱o por ĉiu solv⸱o. Tiu “frost⸱ig⸱it⸱a konflikt⸱o” pri⸱lum⸱as la kern⸱a⸱n demand⸱o⸱n de la batal⸱o⸱j en Donbas-region⸱o.

“AL LA Est⸱ont⸱o kun Rus⸱uj⸱o.” En Tiraspol, ĉef⸱urb⸱o de Ĉednestrio, aŭ Ĉednestria Moldav⸱a Respublik⸱o, la bunt⸱a afiŝ⸱o de la Eŭrazi⸱a Ekonomi⸱a Uni⸱o okup⸱as la tut⸱a⸱n long⸱o⸱n de trole⸱bus⸱o. La frap⸱fraz⸱o skrib⸱it⸱a en la rus⸱a, la ĉef⸱a oficial⸱a lingv⸱o de tiu teritori⸱o, star⸱as super bild⸱o de lok⸱a famili⸱o: patr⸱o, patr⸱in⸱o kaj infan⸱o rigard⸱as plen⸱a⸱j je esper⸱o al la siluet⸱o de Kreml⸱o, protekt⸱a fortres⸱o. La pasaĝer⸱o⸱j ŝajn⸱as en⸱ir⸱i kaj el⸱ir⸱i el la afiŝ⸱o. La trole⸱bus⸱o baldaŭ mal⸱aper⸱as ĉe la fin⸱o de la ĉef⸱a strat⸱o de la urb⸱o, avenu⸱o de la 25-a de oktobr⸱o. La dat⸱o de la rus⸱a revoluci⸱o de 1917.

La aneks⸱ad⸱o de Krimeo, far⸱e de la rus⸱a federaci⸱o en mart⸱o 2014, vek⸱is la interes⸱o⸱n al la “frost⸱ig⸱it⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j” de⸱ven⸱ant⸱a⸱j de la kre⸱ad⸱o de plur⸱a⸱j secesi⸱a⸱j kaj ne agnosk⸱it⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j okaz⸱e de la dis⸱er⸱iĝ⸱o de Sovet⸱a Uni⸱o. Kelk⸱a⸱j koment⸱ist⸱o⸱j el⸱vok⸱is la ebl⸱ec⸱o⸱n, ke Rus⸱uj⸱o aneks⸱os en sam⸱a elan⸱o Abĥazujon, Sud-Osetujon kaj Ĉednestrion, re⸱ag⸱e al la asoci⸱o-inter⸱konsent⸱o⸱j sub⸱skrib⸱it⸱a⸱j kun la Eŭrop⸱a Uni⸱o en juni⸱o 2014, far⸱e de Kartvel⸱uj⸱o, Moldav⸱uj⸱o kaj Ukrain⸱uj⸱o. Rus⸱uj⸱o zorg⸱e evit⸱is etend⸱i la aneks⸱ad⸱o⸱j⸱n, eĉ se la koncern⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j ver⸱ŝajn⸱e ne kontraŭ⸱us. Jam en 2006, 98% de la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j de Ĉednestrio jes⸱is per referendum⸱o al “eventual⸱a integr⸱ad⸱o en Rus⸱uj⸱o⸱n”. Eĉ se tiu voĉ⸱don⸱ad⸱o est⸱is organiz⸱it⸱a sen ver⸱a de⸱bat⸱o de s-ro Igor Smirnov, la tiam⸱a“prezid⸱ant⸱o” de tiu teritori⸱o, kiu en⸱hav⸱as du⸱on⸱milion⸱o⸱n da loĝ⸱ant⸱o⸱j, tiu opini⸱o ŝajn⸱as larĝ⸱e komun⸱a.

Kiam oni trans⸱ir⸱as la Dnestr⸱o⸱n por ir⸱i sur ĝi⸱a⸱n orient⸱a⸱n bord⸱o⸱n, ne mal⸱oft⸱e la kontrol⸱ej⸱o⸱j est⸱as okup⸱at⸱a⸱j de hom⸱o⸱j kies uniform⸱o est⸱as rus⸱a. Tiu⸱j soldat⸱o⸱j, kun⸱e kun ali⸱a⸱j el Ĉednestrio kaj Moldav⸱uj⸱o part⸱o⸱pren⸱as la pac⸱ten⸱a⸱n Fort⸱o⸱n de⸱post la milit⸱o, kiu al⸱front⸱ig⸱is en 1992 la moldav⸱a⸱j⸱n reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j⸱n trup⸱o⸱j⸱n al la rus⸱o⸱parol⸱ant⸱a⸱j ribel⸱ant⸱o⸱j* de tiu mal⸱dik⸱a ter-stri⸱o, inter la river⸱eg⸱o kaj Ukrain⸱uj⸱o. Venk⸱int⸱o⸱j, la ribel⸱ant⸱o⸱j de Ĉednestrio proklam⸱is si⸱a⸱n sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o⸱n, adopt⸱is konstituci⸱o⸱n, flag⸱o⸱n, himn⸱o⸱n kaj blazon⸱o⸱n. La “Respublik⸱o” hav⸱as propr⸱a⸱j⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n, Parlament⸱o⸱n, arme⸱o⸱n, polic⸱o⸱n kaj poŝt⸱o⸱serv⸱o⸱n, sed kiu⸱j⸱n neni⸱u ŝtat⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) agnosk⸱as.

*  Laŭ la last⸱a popol⸱nombr⸱ad⸱o (2004), la slav⸱o⸱j est⸱as la plej⸱mult⸱o en Ĉednestrio kun 30,4% da rus⸱o⸱j, 28,8% da ukrainoj, 2% da bulgar⸱o⸱j kaj 2% da pol⸱o⸱j, tio est⸱as sum⸱e 63,2%. La moldav⸱o⸱j est⸱as nur 31,8% de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, kaj la gagaŭzoj, turk⸱a krist⸱an⸱a mal⸱pli⸱mult⸱o, est⸱as nur 2%.

Ĉednestrio est⸱as de⸱long⸱e lig⸱it⸱a al Rus⸱uj⸱o, ja de⸱post la trakt⸱at⸱o de Iasi sub⸱skrib⸱it⸱a en 1792, kiam Moldav⸱uj⸱o ankoraŭ est⸱is otamana. De 1944 ĝis 1991 tiu bord⸱o de Dnestr⸱o est⸱is part⸱o de la Sovet⸱a Social⸱ist⸱a Respublik⸱o de Moldav⸱uj⸱o, unu el la dek kvin respublik⸱o⸱j, kiu⸱j konsist⸱ig⸱is Sovet-Uni⸱o⸱n. En juni⸱o 1990, kiam Sovet-Uni⸱o est⸱as dis⸱er⸱iĝ⸱ant⸱a, la rus⸱parol⸱ant⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o ek⸱tim⸱as pro la adopt⸱o far⸱e de la Parlament⸱o, de leĝ⸱o ig⸱ant⸱a la ruman⸱a⸱n sol⸱a oficial⸱a lingv⸱o de la moldav⸱a Respublik⸱o. La 23-an de februar⸱o 2014, tuj post la star⸱ig⸱o de nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de⸱ven⸱ant⸱a de la Maidan-kontest-mov⸱ad⸱o en Kievo, la ukrainaj deput⸱it⸱o⸱j ripet⸱is la sam⸱a⸱n erar⸱o⸱n, for⸱ig⸱ant⸱e la rus⸱a⸱n kiel oficial⸱a⸱n region⸱a⸱n lingv⸱o⸱n, kio est⸱as kompren⸱it⸱a kiel provok⸱o en la orient⸱o de la land⸱o. Hieraŭ en Moldav⸱uj⸱o, sam⸱e kiel hodiaŭ en Ukrain⸱uj⸱o, tiu⸱j leĝ⸱o⸱j lud⸱is ŝlos⸱il⸱a⸱n rol⸱o⸱n en la politik⸱a laŭ⸱ŝtup⸱a konflikt-akr⸱iĝ⸱o inter plur⸱etn⸱a⸱j region⸱o⸱j, kiu rezult⸱ig⸱is intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n.

En mart⸱o 1992, la moldav⸱a⸱j naci⸱ist⸱a⸱j arme⸱o⸱j prov⸱as ek⸱reg⸱i Ĉednestrion, kie 60% de la loĝ⸱ant⸱o⸱j est⸱as rus⸱o⸱j aŭ ukrainoj. La moldav⸱a⸱j soldat⸱o⸱j est⸱as for⸱pel⸱it⸱a⸱j en juli⸱o sam⸱jar⸱e, part⸱e de element⸱o⸱j de la 14-a sovet⸱a arme⸱o, kies stab⸱ej⸱o trov⸱iĝ⸱as en Tiraspol, sur la orient⸱a river⸱bord⸱o. La sub⸱skrib⸱o de batal⸱ĉes⸱o la 21-an de juli⸱o 1992 fin⸱as la milit⸱o⸱n, sed ne la konflikt⸱o⸱n, kiu de tiam est⸱as “frost⸱ig⸱it⸱a”. Nun⸱temp⸱e la rus⸱a arme⸱a ĉe⸱est⸱o est⸱as taks⸱at⸱a je ĉirkaŭ du mil hom⸱o⸱j, inter kiu⸱j kvar aŭ kvin cent pac-gard⸱ant⸱o⸱j, en⸱kadr⸱e de la inter⸱konsent⸱o de 1992. La ceter⸱a⸱j trup⸱o⸱j kontribu⸱as al la Operaci⸱a Grup⸱o de la rus⸱a⸱j fort⸱o⸱j en Moldav⸱uj⸱o (OGRF), kiu sukced⸱is al la sovet⸱a⸱j trup⸱o⸱j, far⸱iĝ⸱int⸱a⸱j rus⸱a⸱j. Ili⸱a ĉe⸱est⸱o est⸱as kontraŭ⸱leĝ⸱a laŭ Kiŝinev⸱o, la moldav⸱a ĉef⸱urb⸱o, kaj plej⸱mult⸱a⸱j okcident⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j. Moskvo, mal⸱e, prav⸱ig⸱as ĝi⸱n pretekst⸱e, ke la OGRF est⸱as neces⸱a por protekt⸱i la mult⸱a⸱j⸱n arm⸱il⸱o-rezerv⸱o⸱j⸱n, rest⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de la mal⸱varm⸱a milit⸱o, kiu⸱j ankoraŭ rest⸱as sur la teritori⸱o, apart⸱e en Kolbasna, en la nord⸱o de la land⸱o. La rus⸱a arme⸱o sur tiu oficial⸱e moldav⸱a teritori⸱o prezent⸱as konsider⸱ind⸱a⸱n obstakl⸱o⸱n laŭ kelk⸱a⸱j okcident⸱a⸱j politik⸱ul⸱o⸱j, ekzempl⸱e la usona senat⸱an⸱o John MacCain, kiu dezir⸱as “akcel⸱i la integr⸱ad⸱o⸱n de Kartvel⸱uj⸱o kaj Moldav⸱uj⸱o en la Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at⸱o-Organiz⸱o (NATO)*. Neni⸱u oficial⸱a regul⸱o mal⸱permes⸱as la al⸱iĝ⸱o⸱n al NATO de ŝtat⸱o kun frost⸱ig⸱it⸱a konflikt⸱o (aŭ eĉ “mal⸱ferm⸱a” konflikt⸱o). Sed en la praktik⸱o, la kandidat⸱iĝ⸱o⸱j de Kartvel⸱uj⸱o, Ukrain⸱uj⸱o aŭ Moldav⸱uj⸱o hav⸱as neniu⸱n ŝanc⸱o⸱n ricev⸱i unu⸱anim⸱ec⸱o⸱n de la membr⸱o⸱ŝtat⸱o⸱j, ĝis kiam solv⸱o est⸱os trov⸱it⸱a por la opozici⸱a⸱j ent⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ili en⸱hav⸱as. Plur⸱a⸱j voĉ⸱o⸱j lev⸱iĝ⸱us por el⸱star⸱ig⸱i la risk⸱o⸱n est⸱i ĵet⸱it⸱a en konflikt⸱o⸱n, pro la 5-a artikol⸱o de la Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at⸱o, kiu antaŭ⸱vid⸱as inter⸱ŝtat⸱a⸱n asist⸱o⸱n en kaz⸱o de agres⸱o al unu el ili.

*  “Obama: “We will stand with Ukraine””, Voice of America, 12-a de mart⸱o 2014, www.voanews.com
Oni viv⸱as pli bon⸱e ĉi tie ol en Moldav⸱uj⸱o

TIRASPOL re⸱esprim⸱is si⸱a⸱n lig⸱it⸱ec⸱o⸱n al Rus⸱uj⸱o okaz⸱e de la aneks⸱ad⸱o de Krimeo. La 18-an de mart⸱o 2014, s-ro Mikhaïl Bourla, prezid⸱ant⸱o de la “Parlament⸱o” de Ĉednestrio, kapt⸱is la okaz⸱o⸱n por send⸱i pet⸱o⸱n al s-ro Sergueï Narychkine, prezid⸱ant⸱o de la Dum⸱a (rus⸱a Parlament⸱o), en kiu li esprim⸱is la dezir⸱o⸱n, ke li⸱a land⸱o oficial⸱e al⸱iĝ⸱u al la Federaci⸱o. La rus⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j jam mal⸱avar⸱e donac⸱as al la et⸱a respublik⸱o kvant⸱o⸱n da gas⸱o kaj financ⸱as la pensi⸱o⸱j⸱n de la mult⸱a⸱j rus⸱a⸱j emerit⸱o⸱j kiu⸱j tie loĝ⸱as. Laŭ⸱taks⸱e cent ok⸱dek mil ĝis du⸱cent mil loĝ⸱ant⸱o⸱j de Ĉednestrio hav⸱as rus⸱a⸱n pasport⸱o⸱n, tio est⸱as ĉirkaŭ 35% de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o. La pet⸱o de s-ro Bourla est⸱is tamen rifuz⸱it⸱a.

S-in⸱o Nadejda Gynj, 60-jar⸱a, est⸱as unu el la ricev⸱ant⸱o⸱j de pensi⸱o pag⸱it⸱a de Moskvo. Vest⸱it⸱a per dik⸱a trikot⸱o, ŝi bala⸱as kort⸱o⸱n en Balka, kvartal⸱o de Tiraspol. Ŝi dir⸱as: “Ĉi tie ni est⸱as por Rus⸱uj⸱o”. Kiam oni pet⸱as ŝi⸱n pri⸱skrib⸱i la viv⸱o⸱n en Ĉednestrio, s-in⸱o Gynj respond⸱as: “Normal⸱a. Ni hav⸱as tre ordinar⸱a⸱n viv⸱o⸱n.” Ŝi konsider⸱as si⸱n rus⸱a, kvankam ŝi nask⸱iĝ⸱is en la ukraina urb⸱o Odeso, situ⸱ant⸱a je cent kilo⸱metr⸱o⸱j sud⸱orient⸱e, kie membr⸱o⸱j de ŝi⸱a famili⸱o ankoraŭ viv⸱as. S-in⸱o Gynj labor⸱is en teks⸱o-fabrik⸱o en Tiraspol. Ŝi⸱a fil⸱in⸱o instal⸱iĝ⸱is en Smolensko, en Rus⸱uj⸱o.

“Oni pli bon⸱e viv⸱as ĉi tie ol en Moldav⸱uj⸱o”, asert⸱as s-in⸱o Valentina Boïko, 53-jar⸱a, kiu ven⸱is el si⸱a vilaĝ⸱o vend⸱i en⸱botel⸱a⸱n lakt⸱o⸱n inter kelk⸱a⸱j dom⸱blok⸱o⸱j arĥitektur⸱e sovet⸱aspekt⸱a⸱j. Ŝi⸱a opini⸱o est⸱as larĝ⸱e komun⸱a sur ĉi tiu river⸱bord⸱o, precip⸱e pro la eg⸱a kost⸱o-alt⸱iĝ⸱o de la urb⸱a⸱j serv⸱o⸱j en la ceter⸱a Moldav⸱uj⸱o. Hodiaŭ 62% de la (okcident⸱a⸱j) moldav⸱o⸱j opini⸱as, ke la asoci-inter⸱konsent⸱o kun Eŭrop⸱o pov⸱us hav⸱i simil⸱a⸱j⸱n konsekvenc⸱o⸱j⸱n al la viv⸱kost⸱o*. Tio est⸱as la kial⸱o de la bon⸱a⸱j rezult⸱o⸱j de la por⸱rus⸱a⸱j parti⸱o⸱j ĉe la parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j de la 30-a de novembr⸱o 2014: kun 39% de la voĉ⸱o⸱j, kontraŭ 44% por la por⸱okcident⸱a blok⸱o, ili⸱a mal⸱venk⸱o est⸱is mal⸱grand⸱a.

*  Mil⸱a Corlateanu, “The Republic of Moldova: Lost in geopolitical games”, New Eastern Europe, 19-a de februar⸱o 2014, www.neweasterneurope.eu

En Ĉednestrio, la popol⸱o profit⸱as el la financ⸱a help⸱o mal⸱avar⸱e donac⸱it⸱a de Rus⸱uj⸱o. La ekonomi⸱o miks⸱as element⸱o⸱j⸱n el la social⸱ism⸱a sistem⸱o hered⸱it⸱a de Sovet⸱a Uni⸱o kun privat⸱a⸱j iniciat⸱o⸱j. Sistem⸱o de soci⸱a protekt⸱ad⸱o je la kost⸱o de Rus⸱uj⸱o kun⸱ekzist⸱as apud oligarĥi⸱a⸱j struktur⸱o⸱j simil⸱a⸱j al tiu⸱j evolu⸱int⸱a⸱j en ali⸱a⸱j eks⸱a⸱j “frat⸱o-land⸱o⸱j”. La grup⸱o Sheriff, ekzempl⸱e, establ⸱is kvazaŭ monopol⸱o⸱n pri po⸱grand⸱a kaj detal⸱a komerc⸱o. Ĝi⸱a direktor⸱o, la riĉ⸱a negoc⸱ist⸱o Viktor Gouchane, posed⸱as not⸱ind⸱e la benzin⸱staci⸱o⸱j⸱n kaj super⸱bazar⸱o⸱j⸱n de la teritori⸱o. La emblem⸱o de la entrepren⸱o ĉie ĉe⸱est⸱as.

La ekonomi⸱o de Ĉednestrio baz⸱iĝ⸱as sur la fer⸱a, cement⸱a kaj teks⸱a industri⸱o⸱j, kaj ankaŭ la elektr⸱a⸱j central⸱o⸱j. Politik⸱e teritori⸱a enklav⸱o, la teritori⸱o est⸱as konekt⸱it⸱a al la ceter⸱a mond⸱o: 95% de la produkt⸱o de la kvar ĉef⸱a⸱j fabrik⸱o⸱j est⸱as eksport⸱at⸱a*. Ĝi⸱a⸱j ĉef⸱a⸱j partner⸱o⸱j est⸱as Moldav⸱uj⸱o, Rus⸱uj⸱o, Ruman⸱uj⸱o, Ukrain⸱uj⸱o kaj Ital⸱uj⸱o. Ĉednestrio eksport⸱as ankaŭ al German⸱uj⸱o, Aŭstr⸱uj⸱o kaj Grek⸱land⸱o. Tamen, ĝi⸱a ekonomi⸱o est⸱as mal⸱proksim⸱e de mem⸱sufiĉ⸱o. Sen la profit⸱o⸱j de la re⸱vend⸱o de la rus⸱a gas⸱o al la konsum⸱ant⸱o⸱j, sen la mon⸱o ven⸱ant⸱a de la el⸱migr⸱int⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j kaj la sen⸱per⸱a financ⸱a help⸱o de Moskvo, la ŝtat⸱o est⸱us bankrot⸱int⸱a. La rus⸱a sub⸱ten⸱o komenc⸱iĝ⸱is ek⸱de la dis⸱iĝ⸱o kaj alt⸱iĝ⸱is post⸱e. Inter 2008 kaj 2012, Ĉednestrio ricev⸱is ĉirkaŭ 27 milion⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j (pli ol 20 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j) jar⸱e, kiu⸱j est⸱is destin⸱at⸱a⸱j al pag⸱o de pensi⸱o⸱j kaj de nutr⸱aĵ⸱o por la plej mal⸱riĉ⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱o⸱j*.

*  Kamil Calus, “An aided economy. The characteristics of the Transnistrian economic model”, Osrodek Studiow Wschodnich, 16-a de maj⸱o 2013, www.osw.waw.pl
*  Jam cit⸱it⸱a verk⸱o.

S-in⸱o Gynj tamen opini⸱as, ke ŝi⸱a pensi⸱o pov⸱us est⸱i pli alt⸱a. Ŝi ricev⸱as ĉiu⸱monat⸱e ĉirkaŭ cent eŭr⸱o⸱j⸱n. Ŝi⸱a lu⸱prez⸱o kost⸱as 80 eŭr⸱o⸱j⸱n, tial ŝi dev⸱as labor⸱i kiel bala⸱ist⸱in⸱o kvin tag⸱o⸱j⸱n semajn⸱e por komplet⸱ig⸱i si⸱a⸱n en⸱spez⸱o⸱n. Ŝi⸱a edz⸱o est⸱is soldat⸱o dum la milit⸱o kontraŭ Moldav⸱uj⸱o, antaŭ du⸱dek du jar⸱o⸱j. Dolor⸱a spert⸱o, pri kiu la situaci⸱o en Ukrain⸱uj⸱o vek⸱as la re⸱memor⸱o⸱n. “Ni ne vol⸱as milit⸱o⸱n. Ni vol⸱as pac⸱o⸱n. Mal⸱facil⸱as sci⸱i kio⸱n pens⸱i pri la al⸱front⸱iĝ⸱o kun la Okcident⸱o, sed Rus⸱uj⸱o help⸱as ni⸱n. Mi esper⸱as, ke pac⸱o baldaŭ re⸱ven⸱os en Ukrain⸱uj⸱o.”

Pro si⸱a geografi⸱a situ⸱o, Ĉednestrio prezent⸱as grav⸱a⸱n demand⸱o⸱n por Rus⸱uj⸱o, kiu firm⸱e decid⸱is ĉirkaŭ⸱dig⸱i la etend⸱iĝ⸱o⸱n de la Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj la NATO en la land⸱o⸱j de la eks⸱a Sovet-Uni⸱o. Por Art⸱em Filipenko, kiu estr⸱as de⸱pend⸱ej⸱o⸱n de la Ukraina Naci⸱a Institut⸱o de Strategi⸱a⸱j Stud⸱o⸱j en Odeso, “La Ĉednestrianoj ne⸱kontest⸱ebl⸱e est⸱as favor⸱a⸱j al la rus⸱o⸱j. Ili⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j konsider⸱as, ke la asoci-inter⸱konsent⸱o lig⸱ant⸱a Moldav⸱uj⸱o⸱n al la Eŭrop⸱a Uni⸱o ne favor⸱as la interes⸱o⸱j⸱n de ili⸱a land⸱o”.

Laŭ iu⸱j, Rus⸱uj⸱o aplik⸱as simil⸱a⸱n strategi⸱o⸱n en Ĉednestrio kaj en la orient⸱o de Ukrain⸱uj⸱o, kie la mem⸱proklam⸱it⸱a⸱j “Popol⸱a⸱j Respublik⸱o⸱j” de Donecko (DNR) kaj Lugansko (LNR) secesi⸱is la 7-an kaj 27-an de april⸱o 2014, sub⸱strek⸱as Kamil Calus, esplor⸱ist⸱o en la Center for Eastern Studies de Varsovio: Moskvo ne intenc⸱as sub⸱ten⸱i la sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o⸱n de Ĉednestrio, nek ties integr⸱iĝ⸱o⸱n en la rus⸱a⸱n Federaci⸱o⸱n. Mal⸱e, Rus⸱uj⸱o vol⸱as, ke ĝi rest⸱u en federaci⸱a Moldav⸱uj⸱o. Uz⸱i Ĉednestrion por gard⸱i pied⸱o⸱n en Moldav⸱uj⸱o, cel⸱e domin⸱i la tut⸱a⸱n land⸱o⸱n kaj mal⸱help⸱i ke ĝi turn⸱u si⸱n al Okcident⸱o. Tio valid⸱as sam⸱e por la nov⸱a⸱j respublik⸱o⸱j de Donbaso. Moskvo dezir⸱as, ke ili est⸱u membr⸱o⸱j de federaci⸱ig⸱it⸱a Ukrain⸱uj⸱o. Rus⸱uj⸱o tiel pov⸱os prov⸱i uz⸱i ili⸱n por blok⸱i la integr⸱ad⸱o⸱n de Ukrain⸱uj⸱o en organiz⸱aĵ⸱o⸱j kia⸱j la Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj la NATO.”

La strategi⸱o de federaci⸱ig⸱o

LA “Kozak-Memorand⸱o*” de 2003 pri⸱lum⸱as la rus⸱a⸱n strategi⸱o⸱n: tiu propon⸱o de solv⸱o de la konflikt⸱o permes⸱as al Ĉednestrio veto⸱i kontraŭ ĉiu⸱j grav⸱a⸱j decid⸱o⸱j de Chisinau. La rigl⸱ad⸱o est⸱as garanti⸱at⸱a pro la senat⸱o-konsist⸱o de est⸱ont⸱a Federaci⸱a Respublik⸱o de Moldav⸱uj⸱o, kie Ĉednestrio kaj [Gagaŭzujo] — ali⸱a region⸱o sur⸱voj⸱e al secesi⸱o — elekt⸱us dek tri senat⸱an⸱o⸱j⸱n el du⸱dek ses. La memorand⸱o ankaŭ laŭ⸱leĝ⸱ig⸱as la dis⸱met⸱o⸱n de la rus⸱a⸱j trup⸱o⸱j sur la teritori⸱o de tiu hipotez⸱a federaci⸱a ŝtat⸱o, de ĝi⸱a kre⸱ad⸱o ĝis 2020. Laŭ Calus, kun tia status⸱o, Moldav⸱uj⸱o hav⸱us nul⸱a⸱n ŝanc⸱o⸱n en⸱ir⸱i en la eŭrop⸱a⸱j⸱n aŭ atlantik⸱a⸱j⸱n instituci⸱o⸱j⸱n.

*  Rus⸱a projekt⸱o, ne ratif⸱it⸱a, de memorand⸱o pri la organiz-princip⸱o⸱j de unu⸱iĝ⸱int⸱a ŝtat⸱o en Moldav⸱uj⸱o, 17-a de novembr⸱o 2003, www.stefanwolff.com/files/ Kozak-Memorand⸱um.pdf

La vol⸱o aplik⸱i tiu⸱n strategi⸱o⸱n al Ukrain⸱uj⸱o aper⸱is la 30-an de mart⸱o 2014, kiam s-ro Sergueï Lavrov, la rus⸱a ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j, pet⸱is ke Usono kaj ties eŭrop⸱a⸱j partner⸱o⸱j akcept⸱u li⸱a⸱n propon⸱o⸱n don⸱i al la rus⸱parol⸱ant⸱a⸱j region⸱o⸱j orient⸱e kaj sud⸱e de Ukrain⸱uj⸱o larĝ⸱a⸱n aŭtonom⸱ec⸱o⸱n rilat⸱e al Kievo*.

*  Sim⸱o⸱n Tisdall, “Rus⸱si⸱a sets tough conditions for diplomatic solution in Crimea”, The Guardian, Londono, 30-a de mart⸱o 2014.

Sed, laŭ raport⸱o verk⸱it⸱a en decembr⸱o 2014 de la finlanda Institut⸱o pri inter⸱naci⸱a⸱j afer⸱o⸱j, la ukraina reg⸱ist⸱ar⸱o ja est⸱is pret⸱a mal⸱centraliz⸱i, tio est⸱as etend⸱i la reg⸱o⸱pov⸱o⸱n de la lok⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j, sed ne modif⸱i la konstituci⸱a⸱n struktur⸱o⸱n de la land⸱o*.

*  András Rácz kaj Arkady Moshes, “Not another Transnistria: How sustainable is separ⸱at⸱ism in Eastern Ukraine?”, The Finnish Institut⸱e of International Affairs, Helsink⸱o, decembr⸱o 2014.

Ĉednestrio rest⸱as tamen tre diferenc⸱a de la Donbas-region⸱o, nun detru⸱at⸱a de milit⸱o. Tiu last⸱a hav⸱as dek⸱obl⸱a⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n, posed⸱as komun⸱a⸱n land⸱lim⸱o⸱n kun Rus⸱uj⸱o kaj ne en⸱ten⸱as, almenaŭ oficial⸱e, rus⸱a⸱j⸱n trup⸱o⸱j⸱n. Mal⸱e al Ĉednestrio, la ĉef⸱a⸱j gas⸱o⸱dukt⸱o⸱j, kiu⸱j proviz⸱as Ukrain⸱uj⸱o⸱n ne tra⸱pas⸱as la secesi⸱a⸱j⸱n teritori⸱o⸱j⸱n, sen⸱ig⸱ant⸱e tiel la por⸱rusul⸱o⸱j⸱n de la region⸱o je konsider⸱ind⸱a atut⸱o en la inter⸱trakt⸱ad⸱o*. En Donbaso, la bezon⸱o⸱j koncern⸱e milit⸱ist⸱a⸱n kaj financ⸱a⸱n help⸱o⸱n el Rus⸱uj⸱o est⸱as mult⸱e pli grand⸱a⸱j ol tiu⸱j de Ĉednestrio. Ĉiu⸱j tiu⸱j faktor⸱o⸱j ig⸱as Donbason region⸱o pli mal⸱facil⸱e mastr⸱um⸱ebl⸱a, en kadr⸱o de frost⸱ig⸱it⸱a konflikt⸱o. Sed la ekzempl⸱o de Ĉednestrio montr⸱as, ke Moskvo pov⸱as kontent⸱iĝ⸱i pri provizor⸱a⸱j kaj ne⸱stabil⸱a⸱j situaci⸱o⸱j, mank⸱e de serioz⸱a ek⸱konsider⸱o de ĝi⸱a⸱j strategi⸱a⸱j interes⸱o⸱j far⸱e de la okcident⸱an⸱o⸱j.

*  Jam cit⸱it⸱a.

Jens MALLING


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Ĉu la israelaj elekt⸱o⸱j pov⸱as ŝancel⸱i la hegemoni⸱o⸱n de la dekstr⸱o?

La aŭdac⸱a vet⸱o de s-ro Netanjahu

Malgraŭ la kontraŭ⸱star⸱o de la prezid⸱ant⸱o Barack Obama, ambaŭ ĉambr⸱o⸱j de la usona Kongres⸱o (Federaci⸱a Parlament⸱o) invit⸱is la israel⸱an ĉef⸱ministr⸱o⸱n far⸱i parol⸱ad⸱o⸱n la 3-an de mart⸱o. S-ro Benjamin Netanjahu esper⸱as el⸱tir⸱i el tiu rendevu⸱o politik⸱a⸱n profit⸱o⸱n, du semajn⸱o⸱j⸱n antaŭ parlament⸱a balot⸱o, pri kiu li⸱a tend⸱ar⸱o rest⸱as la plej ver⸱ŝajn⸱a gajn⸱ant⸱o. Sed la alianc⸱o inter la israelaj mal⸱dekstr⸱o kaj centr⸱o posed⸱as atut⸱o⸱j⸱n, en kun⸱tekst⸱o de mal⸱kontent⸱o de la mez⸱a⸱j kaj popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j.

ĈU Sinjor⸱o Benjamin Netanjahu ag⸱as kvazaŭ sorĉ⸱o-lern⸱ant⸱o? Li danĝer⸱e vet⸱is, est⸱ig⸱ant⸱e antaŭ⸱temp⸱a⸱n balot⸱o⸱n, kiam li dispon⸱is pri parlament⸱a pli⸱mult⸱o en la parlament⸱o, ja miks⸱it⸱a sed sufiĉ⸱a por rest⸱i reg⸱ant⸱o ĝis 2017. Eĉ se li venk⸱as okaz⸱e de la balot⸱o de la 17-a de mart⸱o, la estr⸱o de la Likud-parti⸱o, liber⸱ig⸱it⸱a de centr⸱ist⸱a⸱j ministr⸱o⸱j, kvankam ja util⸱a⸱j kiel inter⸱naci⸱a garanti⸱o, trov⸱iĝ⸱os ĉe la kap⸱o de mal⸱larĝ⸱a koalici⸱o de ekstrem-naci⸱ist⸱o⸱j kaj ekstrem-ortodoks⸱ul⸱o⸱j.

En la plej bon⸱a kaz⸱o, s-ro Netanjahu far⸱iĝ⸱os ostaĝ⸱o — konsent⸱e aŭ ne — de la plej mal⸱mol⸱a al⸱o de la dekstr⸱o. Li trov⸱iĝ⸱os ĉe la kap⸱o de ne⸱rekomend⸱ind⸱a (en la rigard⸱o de la mond⸱o) reg⸱ist⸱ar⸱o, kaj al⸱front⸱it⸱a al grav⸱a⸱j mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j sur la intern⸱a front⸱o. Kaz⸱e de mal⸱venk⸱o, li ced⸱os la land⸱o⸱reg⸱ad⸱o⸱n al koalici⸱o de labor-parti⸱an⸱o⸱j kaj dekstr⸱a centr⸱o; scen⸱ar⸱o kiu ŝajn⸱is ankoraŭ mal⸱ver⸱ŝajn⸱a antaŭ kelk⸱a⸱j monat⸱o⸱j, sed kiu⸱n oni ne plu pov⸱as tut⸱e for⸱ig⸱i, kvankam dekstr⸱o-venk⸱o rest⸱as la plej probabl⸱a.

Ekzist⸱as tri⸱a ebl⸱ec⸱o: nul⸱a maĉ⸱o konduk⸱ant⸱a ambaŭ blok⸱o⸱j⸱n glat⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n diverĝ⸱o⸱j⸱n por daŭr⸱ig⸱i reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n de naci⸱a unu⸱iĝ⸱o kondamn⸱it⸱a al sen⸱mov⸱ec⸱o. En tiu kaz⸱o, la person⸱a mal⸱venk⸱o de s-ro Netanjahu rezult⸱ig⸱us neniu⸱n ŝanĝ⸱o⸱n de orient⸱iĝ⸱o de la israela politik⸱o.

Mister⸱o ĉirkaŭ⸱as la ag⸱manier⸱o⸱n de la el⸱ir⸱ant⸱a ĉef⸱ministr⸱o. “Netanjahu ver⸱ŝajn⸱e vol⸱is anticip⸱i, antaŭ⸱vid⸱ant⸱e ke li⸱a koalici⸱o, sub⸱fos⸱at⸱a de intern⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j, dis⸱part⸱iĝ⸱as, opini⸱as Yaron Ezrahi, profesor⸱o pri politik⸱a scienc⸱o en la hebre⸱a Universitat⸱o de Jerusalemo. “Li ankaŭ serĉ⸱as fortik⸱ig⸱it⸱a⸱n mandat⸱o⸱n kiel rimed⸱o⸱n kontraŭ la mal⸱kresk⸱o de si⸱a popular⸱ec⸱o en la land⸱o, kaj kontraŭ pli kaj pli grand⸱a mal⸱amik⸱ec⸱o en Okcident⸱o.” Est⸱as tro fru⸱e por konklud⸱i je reg⸱o⸱fin⸱o, se oni konsider⸱as la lud⸱kart⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n s-ro Netanjahu ankoraŭ hav⸱as. Ses⸱dek kvin-jar⸱a, tiu spert⸱eg⸱a politik⸱ul⸱o, tre bon⸱a debat⸱ist⸱o, montr⸱is plur⸱foj⸱e si⸱a⸱n kapabl⸱o⸱n re⸱lev⸱iĝ⸱i, tiom ke li est⸱as krom⸱nom⸱it⸱a “la magi⸱ist⸱o”.

Tim⸱o kiel arm⸱il⸱o

Sur LA Intern⸱a kamp⸱o, li pov⸱as kalkul⸱i je popular⸱ec⸱o de la dekstr⸱o, not⸱ind⸱e en la jun⸱ul⸱ar⸱o, kiu tut⸱e al⸱kutim⸱iĝ⸱is al la fakt⸱o ke Israelo okup⸱as kaj koloni⸱as Jerusalem-orient⸱o⸱n kaj Cis⸱jordani⸱o⸱n de 1967. Li uz⸱as tim⸱o⸱n kiel arm⸱il⸱o⸱n, nutr⸱at⸱a⸱n de la atenc⸱o⸱j, la kresk⸱ad⸱o de danĝer⸱o ĉe la land⸱lim⸱o⸱j kaj la mal⸱sukces⸱o de la Oslo-pac⸱procez⸱o, lanĉ⸱it⸱a de la labor-parti⸱an⸱o⸱j en 1993... kiu⸱n li ĉiel prov⸱is sabot⸱i.

Sur la ekster⸱a kamp⸱o, s-ro Netanjahu pov⸱as fier⸱i pri la apog⸱o de la usonaj respublik⸱an⸱o⸱j. Li dispon⸱as pri la sen⸱lim⸱a sub⸱ten⸱o de unu el ili⸱a⸱j ĉef⸱a⸱j mon⸱al⸱prunt⸱ant⸱o⸱j, la plur⸱miliard⸱ul⸱o de Boston⸱o, Sheldon Adelson. Por sub⸱ten⸱i si⸱a⸱n protekt⸱at⸱o⸱n, tiu reĝ⸱o de la kazin⸱o⸱j mal⸱avar⸱e financ⸱as la sen⸱pag⸱a⸱n ĵurnal⸱o⸱n Israel Hayom, la plej grand⸱kvant⸱e pres⸱it⸱a kaj danĝer⸱a konkur⸱ant⸱o por la ali⸱a⸱j ĵurnal⸱o⸱j.

La alianc⸱o lig⸱it⸱a kun la usona mal⸱mol⸱a dekstr⸱o hav⸱as prez⸱o⸱n. Atest⸱as pri tio la polemik⸱o est⸱ig⸱it⸱a de la invit⸱o — tuj akcept⸱it⸱a, tiel ke oni pov⸱as si⸱n demand⸱i ĉu Tel-Avivo mem iniciat⸱is ĝi⸱n — lanĉ⸱it⸱a de la prezid⸱ant⸱o de la ĉambr⸱o de reprezent⸱ant⸱o⸱j, s-ro John Boehner, por far⸱i, la 3-an de mart⸱o, parol⸱ad⸱o⸱n antaŭ ambaŭ ĉambr⸱o⸱j de la Kongres⸱o. S-ro Netanjahu intenc⸱as pled⸱i por pli⸱intens⸱ig⸱o de la sankci⸱o⸱j kontraŭ Irano kaj publik⸱e mal⸱laŭd⸱i la skiz⸱iĝ⸱ant⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n inter Vaŝington⸱o kaj Tehrano pri la irana atom⸱program⸱o (Vd p.18-19...), kiu⸱n li prezent⸱as kiel viv⸱minac⸱o⸱n por Israelo.

Sed, tiel en⸱miks⸱iĝ⸱ant⸱e en la intern⸱a⸱n politik⸱o⸱n de Usono, s-ro Netanjahu de⸱turn⸱as de si mult⸱a⸱j⸱n demokrat⸱a⸱j⸱n elekt⸱it⸱o⸱j⸱n, post kiam li jam far⸱is el la prezid⸱ant⸱o Barack Obama mal⸱amik⸱o⸱n. Danĝer⸱a vet⸱o, en la moment⸱o kiam Tel-Avivo pli ol iam ajn bezon⸱as la sub⸱ten⸱o⸱n de Vaŝington⸱o ĉe la inter⸱naci⸱a⸱j instanc⸱o⸱j.

La israela opozici⸱o facil⸱e pov⸱as akuz⸱i la israel⸱an dekstr⸱a⸱n gvid⸱ant⸱o⸱n uz⸱i la tribun⸱o⸱n de la usona Kongres⸱o por far⸱i balot⸱o-propagand⸱o⸱n, du semajn⸱o⸱j⸱n antaŭ la balot⸱o, ofer⸱ant⸱e tiel la super⸱a⸱j⸱n interes⸱o⸱j⸱n de la land⸱o. Tiu⸱n kritik⸱o⸱n esprim⸱as amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j ne nepr⸱e mal⸱dekstr⸱a⸱j, kiel la ĵurnal⸱o Yediot Aharonot: “Antaŭ⸱e, oni pov⸱is kred⸱i, ke Netanjahu est⸱as obsed⸱it⸱a de Irano, ĝis perd⸱i la prudent⸱o⸱n. Ne plu ver⸱as hodiaŭ. Li⸱a sol⸱a obsed⸱o est⸱as nun venk⸱i en la balot⸱o de la 17-a de mart⸱o, je kiu ajn prez⸱o*.”

*  Artikol⸱o de la plej popular⸱a ĵurnal⸱ist⸱o de la gazet⸱o, Nahum Barnea, la 22-a de januar⸱o 2015.

Ĉu tiu prez⸱o pov⸱os alt⸱iĝ⸱i ĝis laŭ⸱grad⸱a milit⸱a akr⸱iĝ⸱o? Tiu hipotez⸱o est⸱is alud⸱at⸱a post la aviad⸱a atak⸱o de la 18-a de januar⸱o 2015 kontraŭ konvoj⸱o de la Hizbulaho en Sirio, sekv⸱at⸱a dek tag⸱o⸱j⸱n post⸱e de la antaŭ⸱vid⸱ebl⸱a re⸱bat⸱o de la Hizbulaho. La rezerv⸱a kolonel⸱o Yoav Galant, eks⸱komand⸱ant⸱o de la sud⸱a region⸱o de Israelo kaj kandidat⸱o al deput⸱it⸱ec⸱o de la nov⸱a centr⸱a⸱dekstr⸱a parti⸱o Kulan⸱u, skandal⸱ig⸱is deklar⸱ant⸱e, ke “la moment⸱o [de paf⸱o] kelk⸱foj⸱e ne est⸱as sen lig⸱o kun la balot⸱o-demand⸱o”. Li cit⸱is la ekzempl⸱o⸱n de la preciz⸱e cel⸱it⸱a elimin⸱o en Gazao de la Hamas-milit⸱estr⸱o, Ahmed Jabari, iom pli ol du monat⸱o⸱j⸱n antaŭ la balot⸱o de januar⸱o 2013*.

*  “Livni et Herzog défendent le timing de la frappe en Syrie”, The Times of Israel, 19-a de januar⸱o 2015, http://fr.timesofisrael.com

Por mal⸱long⸱a temp⸱o, tensi⸱o-pli⸱ig⸱o ĉiam profit⸱is al la dekstr⸱o. En la long⸱a temp⸱o la risk⸱o est⸱as konduk⸱i Israelon en nov⸱a⸱n per⸱fort⸱a⸱n cikl⸱o⸱n, mult⸱e pli sang⸱o⸱verŝ⸱a ol la milit⸱o en Gazao pas⸱int⸱a⸱n somer⸱o⸱n. Sed kiu zorg⸱as pri la long⸱daŭr⸱o? Nun la ĉef⸱a zorg⸱o de s-ro Netanjahu est⸱as hav⸱i plen⸱a⸱n ag-liber⸱ec⸱o⸱n, post li⸱a⸱j mal⸱bon⸱a⸱j rezult⸱o⸱j ĉe la last⸱a elekt⸱o de 2013.

Ĉu li tio⸱n sukces⸱os? Komenc⸱e de decembr⸱o, kiam li eksplod⸱ig⸱is si⸱a⸱n koalici⸱o⸱n, la opini-enket⸱o⸱j est⸱is al li tre favor⸱a⸱j. Tio ne plu cert⸱as hodiaŭ. Inter⸱temp⸱e, la alianc⸱o inter la labor-parti⸱o (centr⸱a-mal⸱dekstr⸱a) kaj la parti⸱o Hatnuah (centr⸱a-dekstr⸱a), kun⸱ig⸱it⸱a⸱j sin⸱e de la list⸱o de la “cion⸱ist⸱a Tend⸱ar⸱o”, ŝanĝ⸱is la situaci⸱o⸱n, se oni kred⸱u la opini⸱enket⸱o⸱j⸱n.

“Tiu elekt⸱a kampanj⸱o est⸱as unu el la plej strang⸱a⸱j de la israela histori⸱o: la demand⸱o⸱j est⸱as grav⸱eg⸱a⸱j post kvin-jar⸱a plen⸱a blokad⸱o de la pac⸱procez⸱o. Tamen, neni⸱u el la ŝlos⸱il⸱a⸱j demand⸱o⸱j est⸱as ver⸱e diskut⸱at⸱a de la ĉef⸱a⸱j ĉe⸱est⸱ant⸱a⸱j tend⸱ar⸱o⸱j.” konstat⸱as la eks⸱a labor⸱parti⸱a deput⸱it⸱o Daniel Ben-Sim⸱o⸱n. “Tem⸱as nek pri pac⸱o kun la palestin⸱an⸱o⸱j, nek pri la est⸱ont⸱o de la okup⸱at⸱a⸱j teritori⸱o⸱j, nek pri Jerusalemo, nek pri la intern⸱a konflikt⸱o inter religi⸱ul⸱o⸱j kaj laik⸱ul⸱o⸱j, nek pri la ali⸱a⸱j romp⸱o⸱j de la israela soci⸱o”, al⸱don⸱as tiu analiz⸱ist⸱o, kiu lig⸱as la for⸱est⸱o⸱n de fund⸱o-de⸱bat⸱o⸱j al la surpriz⸱a manier⸱o per kiu est⸱is decid⸱it⸱e okaz⸱ig⸱i tiu⸱j⸱n elekt⸱o⸱j⸱n.

De post la komenc⸱o de la balot⸱a kampanj⸱o, la ton⸱o de la Likud-parti-estr⸱o ankoraŭ pli akr⸱iĝ⸱is. Li nun evit⸱as ĉiu⸱n referenc⸱o⸱n al la konsent⸱o, kiu⸱n li esprim⸱is en 2009 - apenaŭ murmur⸱it⸱a — por la kre⸱ad⸱o de sen⸱arm⸱ig⸱it⸱a palestina ŝtat⸱o en Cis⸱jordani⸱o*. Antaŭ ĉio, al la palestin⸱an⸱o⸱j oni or⸱don⸱as agnosk⸱i Israelon kiel “Ŝtat⸱o⸱n de la jud⸱a popol⸱o”. La parti⸱o “cion⸱ist⸱a Tend⸱ar⸱o” est⸱as kvalifik⸱it⸱a “kontraŭ⸱cion⸱ist⸱a tend⸱ar⸱o*, kio en Israelo signif⸱as stigmat⸱iz⸱i la politik⸱a⸱n kontraŭ⸱ul⸱o⸱n kiel intern⸱a⸱n mal⸱amik⸱o⸱n. S-ro Netanjahu sever⸱e admon⸱as la amas⸱inform⸱il⸱o⸱j⸱n kaj la instal⸱it⸱a⸱j⸱n elit⸱o⸱j⸱n, kvazaŭ la dekstr⸱o, reg⸱ant⸱a de pli ol du⸱dek jar⸱o⸱j, ne est⸱us part⸱o de ili.

*  Dum parol⸱ad⸱o en la universitat⸱o Bar-Il⸱a⸱n en 2009.
*  Apart⸱e sur li⸱a Facebook-paĝ⸱o, cit⸱it⸱a la 15-an de januar⸱o 2015 de la publik⸱a radi⸱o.

La parti⸱o ‘Jud⸱a Hejm⸱o’, sam⸱temp⸱e alianc⸱an⸱o kaj konkur⸱ant⸱o de Likud, martel⸱as la sam⸱a⸱j⸱n tem⸱o⸱j⸱n kun eĉ pli da agres⸱em⸱o kaj kun frap⸱fraz⸱o, ja tre klar⸱a: “Oni ne plu pardon⸱pet⸱as”. Oni ne pardon⸱pet⸱as pro la du⸱mil cent kvar⸱dek mort⸱int⸱o⸱j en Gazao — pli⸱mult⸱e civil⸱ul⸱o⸱j — okaz⸱e de la operaci⸱o “Protekt⸱a Bord⸱o” (juli⸱o-aŭgust⸱o 2014). Kiel klar⸱ig⸱as centr⸱a figur⸱o de la parti⸱o, la deput⸱it⸱in⸱o Ayelet Shaked, kiu pren⸱as kiel si⸱a⸱j⸱n la vort⸱o⸱j⸱n de la ĵurnal⸱ist⸱o Ur⸱i Elitzur, Israelo nur defend⸱is si⸱n; “la milit⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j kaŭz⸱as, ke est⸱as ne⸱ebl⸱e ne mort⸱ig⸱i civil⸱ul⸱o⸱j⸱n*.

*  “Exposing milit⸱ant leftist propagand⸱a”, The Jerusalem Post, 16-a de juli⸱o 2014.

Oni ne pardon⸱pet⸱as pro la daŭr⸱ig⸱o de okup⸱ad⸱o en Cis⸱jordani⸱o kaj la intens⸱ig⸱o de la koloni⸱ad⸱o, pro la ne⸱o de la civil⸱a⸱j rajt⸱o⸱j de du milion⸱o⸱j sep⸱cent mil palestin⸱an⸱o⸱j kaj pro la situaci⸱o de “apart⸱ism⸱o” sorb⸱ig⸱ant⸱a iom post iom la tut⸱a⸱n israel⸱an soci⸱o⸱n. Oni ankaŭ ne pardon⸱pet⸱u al la “inter⸱naci⸱a komun⸱um⸱o”, kies mal⸱laŭd⸱o⸱j de la israela politik⸱o est⸱as rigard⸱at⸱a⸱j kiel apenaŭ vual⸱it⸱a form⸱o de kontraŭ⸱jud⸱ism⸱o. Oni ne pardon⸱pet⸱as, ĉar “la israela ter⸱o aparten⸱as al la israela popol⸱o” laŭ di⸱a dekret⸱o.

Ali⸱a ekstrem⸱dekstr⸱a parti⸱o, Israel Beitenu, kiu mal⸱alt⸱iĝ⸱as en la opini⸱enket⸱o⸱j sekv⸱e de mult⸱a⸱j korupt⸱a⸱j skandal⸱o⸱j, pli⸱a⸱n foj⸱o⸱n akuz⸱as la arab⸱a⸱n mal⸱pli⸱mult⸱o⸱n (ĉirkaŭ 17% de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o*, postul⸱ant⸱e, ke ili don⸱u garanti⸱aĵ⸱o⸱n de si⸱a fidel⸱ec⸱o al la jud⸱a ŝtat⸱o. Ĝi⸱a ĉef⸱o, s-ro Avigdor Lieberman tamen balanc⸱iĝ⸱as inter la ekstrem⸱ism⸱a⸱j pozici⸱o⸱j sur kiu⸱j li konstru⸱is si⸱a⸱n politik⸱a⸱n karier⸱o⸱n kaj nov⸱a (tre relativ⸱a) pragmat⸱ism⸱o. Li nun konsil⸱as si⸱n⸱gard⸱em⸱o⸱n kontraŭ “diplomati⸱a cunam⸱o” kaj zorg⸱iĝ⸱as pro la mal⸱bon⸱iĝ⸱o de la rilat⸱o⸱j kun la usona administraci⸱o.

*  Tiu procent⸱aĵ⸱o ne inkluziv⸱as la ĉirkaŭ tri⸱cent mil loĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n de Jerusalemo-orient⸱o, kiu⸱j ne est⸱as israelaj civit⸱an⸱o⸱j kaj balot⸱ant⸱o⸱j.

“Ne est⸱as dub⸱o, ke la dekstr⸱o radikal⸱iĝ⸱as, sed ĝi ne pli⸱fort⸱iĝ⸱as per tio. Ĉar tiu evolu⸱o mal⸱trankvil⸱ig⸱as larĝ⸱a⸱n part⸱o⸱n de la publik⸱a opini⸱o, inkluziv⸱e dekstr⸱e, kiel atest⸱as la pozici⸱o⸱j de la nov⸱a ŝtat-prezid⸱ant⸱o Reuven Rivlin, eks⸱deput⸱it⸱o de Likud, favor⸱e al la arab⸱a mal⸱pli⸱mult⸱o”, opini⸱as la profesor⸱o Ezrahi. Laŭ li, ne tem⸱as nur protekt⸱i loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n, al kiu la radikal⸱a dekstr⸱o “kontest⸱as ties civit⸱an⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n, konform⸱e al si⸱a etn⸱o⸱centr⸱a vid⸱ad⸱o”, sed ankaŭ defend⸱i “la demokrati⸱a⸱n fundament⸱o⸱n de la ŝtat⸱o, tia⸱n, kia ĝi aper⸱as en la sen⸱de⸱pend⸱o-ĉart⸱o de 1948”.

Koalici⸱o kiu antaŭ⸱e⸱n⸱ir⸱as mask⸱it⸱a

EN Tiu Batal⸱o, la alianc⸱o inter la mal⸱dekstr⸱o kaj la centr⸱o, konduk⸱at⸱a de la nov⸱a labor⸱parti⸱a ĉef⸱o, s-ro Yitzhak Herzog, dispon⸱as pri grav⸱a⸱j atut⸱o⸱j: la mal⸱kontent⸱o de la mez⸱a⸱j kaj popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j front⸱e al la kresk⸱ant⸱a mult⸱kost⸱ec⸱o, la kap⸱turn⸱a alt⸱iĝ⸱o de la loĝ⸱prez⸱o⸱j, la soci⸱a fend⸱o, kiu pli⸱grand⸱iĝ⸱as spit⸱e al mal⸱alt⸱a sen⸱labor⸱ec-kvot⸱o (5,7%)*, la mal⸱alt⸱iĝ⸱o de la ekonomi⸱a kresk⸱o kaj la eg⸱a kost⸱o de koloni⸱ad⸱o. La labor⸱parti⸱a ĉef⸱o pov⸱as ankaŭ kalkul⸱i kun la tim⸱o⸱j, mal⸱kaŝ⸱e esprim⸱at⸱a⸱j en la ekonomi⸱a⸱j medi⸱o⸱j, kaŭz⸱at⸱a⸱j de la progres⸱o de la kampanj⸱o“Bojkot⸱o, mal⸱invest⸱ad⸱o kaj sankci⸱o⸱j”(BMS)*.

*  Laŭ la en⸱spez⸱o-diferenc⸱o, Israelo est⸱is en 2013 ĉe la kvin⸱a rang⸱o (post Ĉilio, Meksiko, Turk⸱uj⸱o kaj Usono) en⸱e de la Organiz⸱aĵ⸱o pri kaj Ekonomi⸱a⸱j Kun⸱labor⸱o kaj Evolu⸱ig⸱o (OEKE)
*  Vd Juli⸱e⸱n Salingue, “Alarmes israéliennes”, Le Monde diplomatique, juni⸱o 2014.

Amas⸱a voĉ⸱don⸱o de la arab⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o favor⸱e al la nov⸱a unu⸱iĝ⸱a list⸱o grup⸱ig⸱ant⸱a la tri ĉef⸱a⸱j⸱n parti⸱o⸱j⸱n reprezent⸱a⸱j⸱n de la arab⸱a mal⸱pli⸱mult⸱o (dek⸱unu deput⸱it⸱o⸱j el cent du⸱dek en la el⸱ir⸱ant⸱a parlament⸱o, kaj potencial⸱e pli se la si⸱n⸱de⸱ten⸱o regres⸱as) pov⸱us mal⸱help⸱i la star⸱ig⸱o⸱n de dekstr⸱a kaj ekstrem⸱dekstr⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o. Ĉar, eĉ se ili ne pov⸱us part⸱o⸱pren⸱i koalici⸱o⸱n inter labor⸱parti⸱an⸱o⸱j kaj centr⸱ist⸱o⸱j, ili ja voĉ⸱don⸱os por ĝi.

Ĉu la komenc⸱o de la fin⸱o de la dekstr⸱a hegemoni⸱o? Zeev Sternhell dub⸱as pri tio: “Kompren⸱ebl⸱e mi tim⸱as la nov⸱a⸱n generaci⸱o⸱n de Likud kaj de la ali⸱a⸱j dekstr⸱a⸱j ekstrem⸱ist⸱o⸱j. Tiu⸱j hom⸱o⸱j ja kapabl⸱as likvid⸱i la demokrati⸱o⸱n, opini⸱as tiu histori⸱ist⸱o de la radikal⸱a⸱j dekstr⸱o⸱j. Sed, kvankam mi dezir⸱as la venk⸱o⸱n de la mal⸱dekstr⸱o kaj centr⸱o, mi est⸱as real⸱ism⸱a. Ankaŭ neces⸱as, ke tiu mal⸱dekstr⸱o est⸱u mal⸱dekstr⸱a kaj ke tiu centr⸱o ne est⸱u dekstr⸱a. Sed, kiam mi konstat⸱as ĝis kiu grad⸱o tiu koalici⸱o antaŭ⸱e⸱n⸱ir⸱as mask⸱it⸱a, mi suspekt⸱as, ke ĝi pret⸱as al⸱iĝ⸱i al naci⸱o-unu⸱iĝ⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o kun la dekstr⸱o, se la ofert⸱o est⸱as sufiĉ⸱e al⸱log⸱a.” Efektiv⸱e, nur la et⸱a parti⸱o Meretz (mal⸱dekstr⸱a, kun ses deput⸱it⸱o⸱j), kiu ne est⸱as kresk⸱ant⸱a, eksklud⸱as tia⸱n kompromit⸱iĝ⸱o⸱n.

La cion⸱ist⸱a Tend⸱ar⸱o rest⸱as mal⸱preciz⸱a. Ĝi orient⸱as si⸱a⸱n kampanj⸱o⸱n al la ekonomi⸱a⸱j kaj soci⸱a⸱j demand⸱o⸱j, mal⸱laŭd⸱ant⸱e sam⸱temp⸱e la kontraŭ⸱demokrat⸱a⸱j⸱n de⸱voj⸱iĝ⸱o⸱j⸱n. Ĝi ja akuz⸱as s-ro⸱n Netanjahu far⸱i el la “inter⸱naci⸱a komun⸱um⸱o” mal⸱amik⸱o⸱n per si⸱a⸱j provok⸱a⸱j ag⸱o⸱j. Sed la arme⸱o rest⸱as sankt⸱a; la arme⸱a⸱j operaci⸱o⸱j, ne⸱kontest⸱at⸱a⸱j. Krom⸱e, la cion⸱ist⸱a Tend⸱ar⸱o al⸱iĝ⸱as al s-ro Netanjahu por publik⸱e mal⸱laŭd⸱i la palestin⸱an diplomati⸱a⸱n ofensiv⸱o⸱n ĉe la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j, cel⸱e al la agnosk⸱o de la palestina ŝtat⸱o, sam⸱e kiel la klopod⸱o⸱j⸱n por ig⸱i Israelon respond⸱ec⸱i pri milit⸱krim⸱o⸱j antaŭ la Inter⸱naci⸱a Pun⸱a Kort⸱um⸱o (IPK).

S-ro Herzog promes⸱as re⸱komenc⸱o⸱n de inter⸱trakt⸱ad⸱o kun la palestina Aŭtoritat⸱o, sed li ne dir⸱as kiel li ag⸱os por evit⸱i nov⸱a⸱n sak⸱strat⸱o⸱n. Tre diskret⸱a pri la koloni⸱ad⸱o, li las⸱as supoz⸱i, ke li ek⸱brems⸱os ĝi⸱n. Ĉu tio est⸱as nur elekt⸱a kalkul⸱o?

Marius SCHATTNER


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La grand⸱a⸱j etap⸱o⸱j de tempest⸱a rilat⸱o

Inter Usono kaj Irano, ĉu la temp⸱o de mal⸱am⸱o jam pas⸱is?

La perspektiv⸱o de inter⸱konsent⸱o pri la irana atom-industri⸱o pov⸱as esper⸱ig⸱i ebl⸱a⸱n varm⸱iĝ⸱o⸱n de la rilat⸱o⸱j inter Tehrano kaj Vaŝington⸱o. Eĉ sen ir⸱i ĝis re⸱nask⸱iĝ⸱o de la mal⸱nov⸱a alianc⸱o, kiu ekzist⸱is dum la monarĥi⸱o-period⸱o (period⸱o de la ŝah⸱o), tiu al⸱proksim⸱iĝ⸱o pov⸱us re⸱dis⸱don⸱i la strategi⸱a⸱j⸱n kart⸱o⸱j⸱n en Proksim-Orient⸱o. Sed kondiĉ⸱e ke ambaŭ parti⸱o⸱j konsent⸱u forges⸱i si⸱a⸱n reciprok⸱a⸱n mal⸱fid⸱o⸱n.

IRANO Pov⸱os far⸱iĝ⸱i “tre prosper⸱a region⸱a potenc⸱a land⸱o” se ĝi sukces⸱os inter⸱konsent⸱i pri si⸱a atom⸱program⸱o kun la land⸱o⸱j de la tiel nom⸱at⸱a “G5 +1” (Usono, Rus⸱uj⸱o, Ĉin⸱uj⸱o, Franc⸱uj⸱o, Brit⸱uj⸱o kaj German⸱uj⸱o) asert⸱is antaŭ ne⸱long⸱e s-ro Barack Obama*. Neniam antaŭ⸱e la usona prezid⸱ant⸱o tiom klar⸱e sugest⸱is, ke la demand⸱o de la inter⸱trakt⸱ad⸱o pri la irana atom-industri⸱o mult⸱eg⸱e trans⸱pas⸱as la demand⸱o⸱n pri la centrifug⸱a⸱j maŝin⸱o⸱j kaj pri la urani⸱o-dens⸱ig⸱o. La re⸱ven⸱o de Tehrano sur la proksim-orient⸱a politik⸱a scen⸱ej⸱o ne nur trans⸱form⸱us la rilat⸱o⸱j⸱n inter la du land⸱o⸱j, ĝi fundament⸱e re⸱desegn⸱us la geopolitik⸱a⸱n map⸱o⸱n de la region⸱o.

*  Intervju⸱o ĉe la radi⸱o National Public Radi⸱o, 29-a de decembr⸱o 2014.

La voj⸱o al inter⸱konsent⸱o pri la irana atom⸱program⸱o rest⸱as plen⸱a je obstakl⸱o⸱j. Ambaŭ parti⸱o⸱j, kiu⸱j hav⸱is tro mal⸱proksim⸱a⸱j⸱n pozici⸱o⸱j⸱n, jam du⸱foj⸱e dev⸱is pli⸱long⸱ig⸱i la inter⸱trakt⸱o-period⸱o⸱j⸱n. Sed la voj⸱o, kiu pov⸱us konduk⸱i al re⸱nov⸱ig⸱o de la rilat⸱o⸱j inter Usono kaj Irano est⸱as ankoraŭ pli long⸱a kaj serpent⸱um⸱a. Est⸱os mal⸱facil⸱e trans⸱paŝ⸱i la sufer⸱o⸱j⸱n kaj humil⸱ig⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n ili kaŭz⸱is unu al la ali⸱a. Est⸱us tro long⸱e list⸱ig⸱i la ambaŭ⸱flank⸱a⸱j⸱n kulp⸱o⸱j⸱n. Sed kelk⸱a⸱j ekzempl⸱o⸱j ebl⸱e sufiĉ⸱os por don⸱i ide⸱o⸱n pri la ampleks⸱o de la mal⸱fid⸱o kaj la perfid⸱o-sent⸱o ambaŭ⸱flank⸱e spert⸱it⸱a⸱j.

Oni oft⸱e forges⸱as, ke la rilat⸱o⸱j komenc⸱iĝ⸱is en ver⸱e plej bon⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j. Usono, kiu liber⸱iĝ⸱is el la jug⸱o de Londono post sen⸱de⸱pend⸱a milit⸱o, oft⸱e montr⸱is simpati⸱o⸱n al tri⸱a-mond⸱a⸱j land⸱o⸱j, kiu⸱j rezist⸱is al la koloni⸱ad⸱o. Kelk⸱foj⸱e la afer⸱o⸱j eĉ pli antaŭ⸱e⸱n⸱ir⸱is. En la kaz⸱o de Irano ekzempl⸱e, du uson⸱an⸱o⸱j firm⸱e decid⸱is engaĝ⸱iĝ⸱i favor⸱e al ties demokrati⸱ig⸱o kaj sen⸱de⸱pend⸱o. La unu⸱a, Howard Baskerville, eĉ pag⸱is per si⸱a viv⸱o la fakt⸱o⸱n, ke li defend⸱is la rajt⸱o⸱n de iran⸱an⸱o⸱j hav⸱ig⸱i al si konstituci⸱o⸱n.

La ambici⸱o⸱j de la ŝah⸱o

BASKERVILLE, kiu estr⸱is grup⸱o⸱n de student⸱a⸱j volont⸱ul⸱a⸱j batal⸱ant⸱o⸱j por defend⸱i la konstituci⸱a⸱n demokrati⸱o⸱n nask⸱iĝ⸱ant⸱a⸱n en Pers⸱uj⸱o (mal⸱nov⸱a nom⸱o de Irano) kontraŭ la arme⸱o de la reg⸱ant⸱a dinasti⸱o Qadjar*, est⸱is mort⸱ig⸱it⸱a de kaŝ⸱paf⸱ist⸱o en Tabrizo, la 19-an de april⸱o 1909. Li est⸱as en⸱tomb⸱ig⸱it⸱a en la krist⸱an⸱a armen⸱a tomb⸱ej⸱o de tiu urb⸱o en nord-okcident⸱o de Irano. Ankoraŭ nun mult⸱a⸱j iran⸱an⸱o⸱j respekt⸱eg⸱as li⸱a⸱n memor⸱o⸱n. Mult⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j kaj strat⸱o⸱j port⸱as li⸱a⸱n nom⸱o⸱n.

*  La dinasti⸱o Qadjar reg⸱is de 1796 ĝis 1925.

La ali⸱a uson⸱an⸱o est⸱is William Morgan Shuster. Nom⸱um⸱it⸱a ĝeneral⸱a trezor⸱ist⸱o de la pers⸱a parlament⸱o, li est⸱is task⸱it⸱a administr⸱i la financ⸱a⸱n situaci⸱o⸱n de la land⸱o dum la tumult⸱a⸱j jar⸱o⸱j de la konstituci⸱a revoluci⸱o (1905-1911). Li rapid⸱e far⸱iĝ⸱is pasi⸱a defend⸱ant⸱o de Pers⸱uj⸱o, kiu⸱n la brit⸱o⸱j kaj la rus⸱o⸱j prov⸱is financ⸱e fal⸱ig⸱i. Sub⸱met⸱it⸱a de tiu⸱j al grand⸱a⸱j prem⸱o⸱j, Shuster fin⸱fin⸱e est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a eks⸱iĝ⸱i. Re⸱ven⸱int⸱e en Usonon li rakont⸱is si⸱a⸱n spert⸱o⸱n en The Strangling of Persi⸱a” (la strangol⸱o de Pers⸱uj⸱o). Li⸱a kondamn⸱o de la rus⸱a⸱j kaj brit⸱a⸱j en⸱miks⸱iĝ⸱o⸱j est⸱is traf⸱e akr⸱a. Tiu⸱n libr⸱o⸱n li dediĉ⸱is al la “popol⸱o de Pers⸱uj⸱o”.

La kontraŭ⸱koloni⸱a politik⸱o de Vaŝington⸱o kaj la ofer⸱o de Baskerville kaj la engaĝ⸱iĝ⸱o de Shuster ig⸱is Usonon alt-estim⸱at⸱a land⸱o de mult⸱a⸱j Iran⸱an⸱o⸱j. Ĉio tamen ŝanĝ⸱iĝ⸱is en 1953, kiam la Central Intelligence Agency (CIA), kun⸱labor⸱e kun la brit⸱a⸱j sekret⸱a⸱j serv⸱o⸱j, for⸱pel⸱is el la reg⸱posten⸱o la demokrat⸱e elekt⸱it⸱a⸱n ĉef⸱ministr⸱o⸱n, Mohammad Mossadegh, kiu decid⸱is naci⸱ig⸱i la petrol-industri⸱o⸱n. La puĉ⸱o de la 19-a de aŭgust⸱o 1953 re⸱star⸱ig⸱is la ŝah⸱o⸱n Mohammad Reza Pahlavi sur la tron⸱o kaj mort⸱ig⸱is la ĵus nask⸱iĝ⸱int⸱a⸱n demokrati⸱o⸱n*. Re⸱hav⸱int⸱e si⸱a⸱n pov⸱o⸱n, tiu ĉi intens⸱ig⸱is la ŝtat⸱a⸱n sub⸱prem⸱o⸱n por elimin⸱i ĉiu⸱n potencial⸱a⸱n minac⸱o⸱n kontraŭ li⸱a reĝim⸱o.

*  Vd Mark Gasiorowski, “Quand la CIA complotait en Ir⸱a⸱n”, Le Monde diplomatique, oktobr⸱o 2000.

Por mult⸱a⸱j iran⸱an⸱o⸱j, en tiu moment⸱o Usono perd⸱is si⸱a⸱n sen⸱kulp⸱ec⸱o⸱n. En⸱dig⸱int⸱e, en unu⸱a temp⸱o, la brit⸱a⸱j⸱n streb⸱o⸱j⸱n reg⸱i Iranon kaj ties resurs⸱o⸱j⸱n, Vaŝington⸱o tiam alianc⸱iĝ⸱is al tiu koloni⸱a potenc-land⸱o, por sen⸱ig⸱i la land⸱o⸱n je ĝi⸱a rajt⸱o je mem⸱decid⸱o.

La kresk⸱ant⸱a⸱n opon⸱o⸱n al la reĝim⸱o akompan⸱is la sent⸱o, sam⸱e kresk⸱ant⸱a, ke la monarĥi⸱o rest⸱is star⸱ant⸱a nur dank⸱e al la usona sub⸱ten⸱o, kaj ke tiu land⸱o hav⸱is tro⸱a⸱n influ⸱o⸱n al la intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j de la land⸱o. Oni riproĉ⸱is al la ŝah⸱o, prav⸱e aŭ ne, ke li vend⸱is la sen⸱de⸱pend⸱o⸱n de si⸱a land⸱o; tiu akuz⸱o far⸱iĝ⸱is kun⸱ig⸱a ek⸱kri⸱o, tre mobiliz⸱a inter la opon⸱ant⸱o⸱j al la reĝim⸱o. Ĝi⸱a eĥ⸱o far⸱iĝ⸱is apart⸱e fort⸱a post kiam la ŝah⸱o sub⸱skrib⸱is la Stat⸱us of Forces Agreement (Sof⸱a) (Inter⸱konsent⸱o pri la status⸱o de la arme⸱a⸱j fort⸱o⸱j) kun Usono en 1964, kiu don⸱is la diplomati⸱a⸱n imun⸱ec⸱o⸱n al la usona arme⸱a person⸱ar⸱o en Irano. La plej drast⸱a kritik⸱ant⸱o de la ŝah⸱o, la ajatol⸱o Ruhollah Ĥomejni, kiu dek⸱kvin jar⸱o⸱j⸱n post⸱e konduk⸱is la revoluci⸱o⸱n kontraŭ la ŝah⸱o, kvalifik⸱is la Sof⸱a “leĝ⸱o de kapitulac⸱o”.

Mohammad Reza Pahlavi est⸱is ambici⸱a vir⸱o, kiu vol⸱is far⸱i el si⸱a land⸱o region⸱a⸱n potenc-land⸱o⸱n. Sed, por ating⸱i tiu⸱n cel⸱o⸱n, neces⸱is ne nur, ke Irano pov⸱u si⸱n apog⸱i sur fort⸱a⸱j arme⸱o kaj ekonomi⸱o; ankaŭ neces⸱is ke la grand⸱potenc⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j rest⸱u ekster Proksim-Orient⸱o. En 1971, Brit⸱uj⸱o decid⸱is re⸱tir⸱i ĉiu⸱j⸱n si⸱a⸱j⸱n trup⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ĉe⸱est⸱is orient⸱e de Suez⸱o. Tiel long⸱e dum Usono kaj Rus⸱uj⸱o ne ced⸱is je la tent⸱o okup⸱i la spac⸱o⸱n las⸱it⸱a⸱n de Brit⸱uj⸱o, Irano pov⸱is esper⸱i far⸱iĝ⸱i la grand⸱potenc⸱a ŝtat⸱o de la okcident⸱a Azio.

Dum Usono est⸱is koncentr⸱it⸱a je si⸱a inter⸱ven⸱o en Vjetnam⸱uj⸱o, la ŝah⸱o kapt⸱is bel⸱a⸱n okaz⸱o⸱n. Inter⸱konsent⸱o kun la administraci⸱o de prezid⸱ant⸱o Richard Nixon ig⸱is Iranon kaj Saud⸱an Arab⸱uj⸱o⸱n la respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j de sekur⸱ec⸱o en la Pers⸱a Golf⸱o, tiel ebl⸱ig⸱ant⸱e al Usono rest⸱i ekster⸱e. Tiu politik⸱o, tiel nom⸱at⸱a “de la du apog⸱kolon⸱o⸱j”, real⸱e est⸱is la politik⸱o de unu⸱sol⸱a kolon⸱o, Irano.

Ating⸱int⸱e tiu⸱n esenc⸱a⸱n cel⸱o⸱n Mohammad Reza Pahlavi don⸱is al si kiel du⸱a⸱n cel⸱o⸱n, cert⸱iĝ⸱i ke nek Sovet-Uni⸱o nek Usono trov⸱u pretekst⸱o⸱n por de⸱nov⸱e rest⸱ig⸱i trup⸱o⸱j⸱n en la Golf⸱o. Li de tiam konsider⸱is Usonon, kaj ne nur Sovet-Uni⸱o⸱n, kiel potencial⸱a⸱n konkur⸱ant⸱o⸱n.

Kresk⸱ant⸱a al⸱front⸱iĝ⸱o

Mez⸱e DE la 1970-aj jar⸱o⸱j, usonaj respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j privat⸱e bedaŭr⸱is, ke la ambici⸱o⸱j de la irana monarĥ⸱o far⸱iĝ⸱is nun ne⸱reg⸱ebl⸱a⸱j. Sed, tiel long⸱e kiel Irano rest⸱is solid⸱a alianc⸱an⸱o kontraŭ komun⸱ism⸱o, la megalo⸱mani⸱o⸱n de la ŝah⸱o, kvankam problem⸱a⸱n, eklips⸱is la pli serioz⸱a minac⸱o prezent⸱at⸱a de Sovet-Uni⸱o.

Kiam la revoluci⸱o eksplod⸱is en 1978, la rezerv⸱o de bon⸱vol⸱o, kiu⸱n Vaŝington⸱o profit⸱is en Irano est⸱is tut⸱e el⸱ĉerp⸱it⸱a. Por mult⸱a⸱j uson⸱an⸱o⸱j, la revoluci⸱o est⸱is direkt⸱at⸱a tiom kontraŭ la ŝah⸱o kiom kontraŭ Usono. Kiam la prezid⸱ant⸱o James Carter permes⸱is al la ŝah⸱o rifuĝ⸱i sur la uson⸱an teritori⸱o⸱n por est⸱i en⸱hospital⸱ig⸱it⸱a, mal⸱dekstr⸱a⸱j iranaj student⸱o⸱j atak⸱is la uson⸱an ambasad⸱ej⸱o⸱n, la 4-an de novembr⸱o 1979. Ili pren⸱is kvin⸱dek du usonajn diplomat⸱o⸱j⸱n kaj civil⸱ul⸱o⸱j⸱n kiel ostaĝ⸱o⸱j⸱n, postul⸱ant⸱e de s-ro Carter, ke li re⸱send⸱u la ŝah⸱o⸱n en Iranon por est⸱i tie juĝ⸱at⸱a.

Tio, kio por tiu⸱j student⸱o⸱j dev⸱is ver⸱ŝajn⸱e daŭr⸱i kelk⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n, trans⸱form⸱iĝ⸱is en kriz⸱o⸱n daŭr⸱ont⸱a⸱n kvar⸱cent kvar⸱dek kvar tag⸱o⸱j⸱n. Komplik⸱ant⸱e la afer⸱o⸱n, milit⸱a operaci⸱o konduk⸱it⸱a en april⸱o 1980 por liber⸱ig⸱i la ostaĝ⸱o⸱j⸱n rezult⸱ig⸱is fiask⸱o⸱n. El ok send⸱it⸱a⸱j helikopter⸱o⸱j, tri pane⸱is kaj la misi⸱o est⸱is nul⸱ig⸱it⸱a. Sed, dum la transport-aviad⸱il⸱o⸱j for⸱ir⸱is el la zon⸱o, unu el ili kolizi⸱is kun unu el la helikopter⸱o⸱j, mort⸱ig⸱ant⸱e ok usonajn soldat⸱o⸱j⸱n en la irana dezert⸱o.

Ĉiu⸱tag⸱e, en la vesper⸱a⸱j nov⸱aĵ⸱o⸱j, la uson⸱an⸱o⸱j sekv⸱is la sort⸱o⸱n de si⸱a⸱j diplomat⸱o⸱j. Tiu kriz⸱o de la ostaĝ⸱o⸱j rapid⸱e far⸱iĝ⸱is naci⸱a traŭmat⸱o, kiu facil⸱ig⸱is la venk⸱o⸱n de s-ro Ronald Re⸱ag⸱a⸱n kontraŭ s-ro Carter ĉe la prezid⸱ant⸱a elekt⸱o de novembr⸱o 1980. Evolu⸱ant⸱a land⸱o de Proksim-Orient⸱o traf⸱ant⸱a Usonon per tia humil⸱ig⸱o, tio ja est⸱as mal⸱oft⸱a afer⸱o. Reciprok⸱a indign⸱o tiam lev⸱iĝ⸱is. La geopolitik⸱a konflikt⸱o, kiu jam anonc⸱iĝ⸱is dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j de la ŝah⸱o-reĝim⸱o, akir⸱is fort⸱a⸱n emoci⸱a⸱n dimensi⸱o⸱n.

Post la revoluci⸱o, Irano mal⸱kaŝ⸱e opon⸱is Usonon, sen tamen al⸱iĝ⸱i al la sovet⸱a tend⸱ar⸱o. La reĝim⸱o de Ruhollah Ĥomejni kun⸱divid⸱is la ambici⸱o⸱n de la ŝah⸱o far⸱i el la land⸱o region⸱a⸱n gvid⸱ant⸱o⸱n. Sed li vol⸱is ating⸱i tiu⸱n cel⸱o⸱n por cert⸱ig⸱i popol⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n en la islam⸱a mond⸱o. Opon⸱ant⸱a al ĉia alianc⸱o kun UsonoIsraelo, Tehrano lok⸱is si⸱n sur rekt⸱a voj⸱o al kolizi⸱o kun Vaŝington⸱o.

La Re⸱ag⸱a⸱n-reg⸱ist⸱ar⸱o prov⸱is venk⸱i kaj pun⸱i la iranajn revoluci⸱ul⸱o⸱j⸱n. Kiam Saddam Hussein invad⸱is Iranon en septembr⸱o 1980, Vaŝington⸱o ne plor⸱is. Ankoraŭ nun, mult⸱a⸱j iranaj respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j opini⸱as, ke la iraka prezid⸱ant⸱o atak⸱is Iranon laŭ or⸱don⸱o de Vaŝington⸱o. Eĉ sen kred⸱i tio⸱n, est⸱as fakt⸱o, ke Vaŝington⸱o sub⸱ten⸱is Hussein, kiu aĉet⸱is arm⸱il⸱o⸱j⸱n el Rus⸱uj⸱o kaj Franc⸱uj⸱o. Tiu sub⸱ten⸱o intens⸱iĝ⸱is kun pas⸱o de la jar⸱o⸱j. En 1986, Usono ne nur proviz⸱is al Irako milit⸱grav⸱a⸱j⸱n inform⸱o⸱j⸱n, sed ĵus publik⸱ig⸱it⸱a⸱j dokument⸱o⸱j de la CIA pruv⸱as, ke Vaŝington⸱o ja sci⸱is, ke Hussein uz⸱is kemi⸱a⸱j⸱n arm⸱il⸱o⸱j⸱n. Por mult⸱a⸱j iran⸱an⸱o⸱j, la kulp⸱o de la uson⸱an⸱o⸱j sub⸱ten⸱ant⸱a⸱j la irak⸱an milit⸱a⸱n kampanj⸱o⸱n est⸱as ankoraŭ pli grav⸱a ol la puĉ⸱o de 1953, almenaŭ pro tio, ke tiu milit⸱o kost⸱is ĉirkaŭ milion⸱o⸱n da mort⸱o⸱j al ili⸱a land⸱o,(kontraŭ tri⸱cent mil por Irako). La streĉ⸱it⸱a⸱j rilat⸱o⸱j inter Vaŝington⸱o kaj Tehrano rapid⸱e far⸱iĝ⸱is faktor⸱o de ne⸱stabil⸱ec⸱o, eĉ se la Irangate montr⸱is, ke tiu⸱j rilat⸱o⸱j est⸱as pli ambigu⸱a⸱j ol ŝajn⸱as (vd “La skandal⸱o de la Irangate”). La tut⸱a region⸱o, de Libano ĝis la Golf⸱o, far⸱iĝ⸱is la lud⸱teren⸱o de ili⸱a rival⸱ec⸱o.

Est⸱is ankaŭ moment⸱o⸱j, kiam la rilat⸱o⸱j inter ambaŭ land⸱o⸱j est⸱us pov⸱int⸱a⸱j laŭ⸱ir⸱i ali⸱a⸱n kurs⸱o⸱n. Post la fin⸱o de la milit⸱o Irako-Irano en 1988, kaj la mort⸱o de ajatol⸱o Ĥomejni en la post⸱a jar⸱o, Tehrano est⸱is mal⸱fort⸱ig⸱it⸱a, izol⸱it⸱a kaj ankoraŭ pli mal⸱proksim⸱a de si⸱a cel⸱o est⸱i region⸱a aŭtoritat⸱ul⸱o ol en la komenc⸱o de la revoluci⸱o. Ruin⸱ig⸱it⸱a pro ok⸱jar⸱a milit⸱o, ĝi ne plu hav⸱is alianc⸱an⸱o⸱j⸱n, mon⸱o⸱n, kaj ekster⸱land⸱a⸱j invest⸱o⸱j tut⸱e mank⸱is.

La tiam⸱a prezid⸱ant⸱o Haŝemi Rafsanĝani vol⸱is pli⸱bon⸱ig⸱i la rilat⸱o⸱j⸱n kun Vaŝington⸱o. Li opini⸱is, ke la kre⸱ad⸱o de zon⸱o de komun⸱a ekonomi⸱a interes⸱o facil⸱ig⸱us politik⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n. Tial, en 1994, la unu⸱a kontrakt⸱o pri la irana petrol⸱o don⸱it⸱a al ekster⸱land⸱a kompani⸱o de post la revoluci⸱o est⸱is por Conoco, usona gigant⸱a petrol-kompani⸱o. La simbol⸱o ne pov⸱is est⸱i pli fort⸱a.

Daŭr⸱ant⸱a venĝ⸱em⸱o

Sed LA Afer⸱o⸱j ne okaz⸱is kiel antaŭ⸱vid⸱it⸱e. Kvankam en la 1980-aj jar⸱o⸱j, Israelo al⸱prem⸱is Usonon, por ke ĝi re⸱star⸱ig⸱u lig⸱o⸱j⸱n kun Tehrano, Tel-Avivo nun est⸱is turn⸱iĝ⸱int⸱a ali⸱flank⸱e; ĝi prem⸱is Usonon sankci⸱i kaj izol⸱i Iranon. La projekt⸱o de inter⸱konsent⸱o kun Conoco est⸱is la unu⸱a viktim⸱o de tiu ŝanĝ⸱o. Fort⸱e prem⸱at⸱a de la usona Kongres⸱o, la prezid⸱ant⸱o William Clinton el⸱send⸱is du or⸱don⸱o⸱j⸱n (la 15-an de mart⸱o kaj la 6-an de maj⸱o 1995), mal⸱permes⸱ant⸱a⸱j⸱n ne nur la petrol-kontrakt⸱o⸱n kun Conoco, sed ankaŭ ĉiu⸱j⸱n komerc⸱a⸱j⸱n inter⸱ŝanĝ⸱o⸱j⸱n kun Irano, akuz⸱at⸱a sub⸱ten⸱i teror⸱ism⸱o⸱n.

La reg⸱ist⸱ar⸱o de Rafsanĝani est⸱is konstern⸱it⸱a. Vaŝington⸱o rifuz⸱is la etend⸱it⸱a⸱n man⸱o⸱n. La rilat⸱o⸱j inter ambaŭ land⸱o⸱j ankoraŭ pli mal⸱bon⸱iĝ⸱is. La post⸱a⸱n jar⸱o⸱n, la usona Kongres⸱o voĉ⸱don⸱is nov⸱a⸱j⸱n sankci⸱o⸱j⸱n kontraŭ Tehrano, cel⸱ant⸱e la land⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j est⸱is invest⸱ant⸱a⸱j en la sektor⸱o de irana energi⸱o. Spit⸱e al kelk⸱a⸱j mal⸱long⸱a⸱j hel⸱iĝ⸱o⸱j ĉe la fin⸱o de la du⸱a mandat⸱o de s-ro Clinton, reciprok⸱a mal⸱fid⸱o nur kresk⸱is.

Post⸱e, kiam la administraci⸱o de s-ro George W. Bush decid⸱is atak⸱i la talibanojn en Afgan⸱uj⸱o - reĝim⸱o mal⸱am⸱at⸱a de Irano-, Tehrano kaj Vaŝington⸱o iniciat⸱is vast⸱a⸱n konsult⸱iĝ⸱o⸱n politik⸱a⸱n, arme⸱a⸱n kaj pri sekret⸱a⸱j inform⸱o⸱j. Laŭ s-ro James Dobbins, kiu est⸱is la send⸱it⸱o de la prezid⸱ant⸱o Bush en Afgan⸱uj⸱o dum la monat⸱o⸱j kiu⸱j sekv⸱is la atenc⸱o⸱j⸱n de la 11-a de septembr⸱o, Irano lud⸱is decid⸱a⸱n rol⸱o⸱n, help⸱ant⸱e la adopt⸱o⸱n de la nov⸱a Konstituci⸱o post la fal⸱o de la taliban-reĝim⸱o. Mult⸱rilat⸱e, Tehrano help⸱is Vaŝington⸱o⸱n gajn⸱i pac⸱o⸱n en tiu land⸱o, esperant⸱e ke tiu help⸱o kontribu⸱os mal⸱ferm⸱i nov⸱a⸱n ĉapitr⸱o⸱n de la us⸱o⸱n-iranaj rilat⸱o⸱j. Sed, malgraŭ ke la us⸱o⸱n-irana kun⸱labor⸱ad⸱o rezult⸱ig⸱is la 5-an de decembr⸱o 2001 la sub⸱skrib⸱o⸱n de la inter⸱konsent⸱o⸱j de Bon⸱n pri la kun⸱ven⸱o de konstituci⸱a asemble⸱o en Afgan⸱uj⸱o, la prezid⸱ant⸱o Bush, ses semajn⸱o⸱j⸱n post la sub⸱skrib⸱o, en⸱skrib⸱is Iranon sur la list⸱o de la land⸱o⸱j de la “Mal⸱bon⸱o-aks⸱o”, apud Irako kaj Nord-Kore⸱uj⸱o, akuz⸱at⸱a⸱j sub⸱ten⸱i teror⸱ism⸱o⸱n kaj evolu⸱ig⸱i amas⸱detru⸱a⸱j⸱n arm⸱il⸱o⸱j⸱n. Tio, en la rigard⸱o de Tehrano, est⸱is perfid⸱o, kaj sekv⸱e konsider⸱ind⸱e mal⸱fort⸱ig⸱is la sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j⸱n de “etend⸱it⸱a man⸱o al Usono”. Tiu⸱j, kiu⸱j elekt⸱is fid⸱i la uson⸱an⸱o⸱j⸱n pag⸱is alt⸱a⸱n kost⸱o⸱n pro tio.

Tamen, antaŭ ol la irana reform⸱ist⸱a prezid⸱ant⸱o Mohammad Ĥatami (1997-2005) for⸱las⸱is si⸱a⸱n funkci⸱o⸱n, Irano adres⸱is sen⸱precedenc⸱a⸱n akord⸱ig⸱a⸱n ag⸱o⸱n al la Bush-administraci⸱o. En 2003, unu jar⸱o⸱n post la parol⸱ad⸱o de la usona prezid⸱ant⸱o pri la “Mal⸱bon⸱o-aks⸱o”, Tehrano sub⸱met⸱is al Vaŝington⸱o projekt⸱o⸱n de ĝeneral⸱a inter⸱trakt⸱ad⸱o, per⸱e de la svis⸱a ambasador⸱o en Irano. Ĝi propon⸱is tra⸱vid⸱ebl⸱ig⸱i si⸱a⸱n atom-program⸱o⸱n, kun⸱labor⸱i en Irako, sen⸱arm⸱ig⸱i la milit⸱ant⸱a⸱n liban⸱an grup⸱o⸱n Hizbulaho kaj ne⸱rekt⸱e agnosk⸱i Israelon — ĉio tio inter⸱ŝanĝ⸱e kun la for⸱ig⸱o de la sankci⸱o⸱j kaj la agnosk⸱o de ĝi⸱a⸱j arme⸱a⸱j interes⸱o⸱j en la region⸱o.

La Bush-administraci⸱o ne vid⸱is interes⸱o⸱n redukt⸱i la streĉ⸱o⸱j⸱n kun Irano. La propon⸱o do est⸱is rifuz⸱it⸱a, kio fortik⸱ig⸱is la konvink⸱o⸱n, en Tehrano, ke la fin⸱cel⸱o de Vaŝington⸱o est⸱as renvers⸱i la iran⸱an reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n kaj far⸱i el la land⸱o klient⸱a⸱n ŝtat⸱o⸱n sen real⸱a pov⸱o. Sam⸱e kiel antaŭ⸱e, la for⸱ĵet⸱o de tiu bon⸱vol⸱a sign⸱o rezult⸱ig⸱is konfid⸱o-perd⸱o⸱n kaj kresk⸱o⸱n de la mal⸱konsent⸱o⸱j, paroksism⸱ig⸱it⸱a⸱j de la ripet⸱at⸱a⸱j milit⸱em⸱a⸱j parol⸱ad⸱o⸱j de la prezid⸱ant⸱o Mahmud Ahmadineĵad (2005-2013). Ĉi-foj⸱e la konsekvenc⸱o⸱j est⸱is ankoraŭ pli grav⸱a⸱j.

Tim⸱ant⸱e, ke Irano est⸱os la ven⸱ont⸱a atak⸱cel⸱o, Tehrano decid⸱is maksimum⸱e pag⸱ig⸱i al Usono ĝi⸱a⸱n okup⸱ad⸱o⸱n de Irako kaj ĉe⸱est⸱o en Afgan⸱uj⸱o. Dum ĝi est⸱as en⸱ŝlim⸱ig⸱it⸱a en tiu⸱j ŝlim⸱ej⸱o⸱j, ĝi ne pov⸱os atak⸱i Iranon: tiel rezon⸱is la iranaj decid⸱ant⸱o⸱j.

Vaŝington⸱o atribu⸱as al Tehrano la respond⸱ec⸱o⸱n pri la improviz⸱it⸱a⸱j eksplod⸱il⸱o⸱j, kiu⸱j mort⸱ig⸱is cent⸱o⸱j⸱n da usonaj soldat⸱o⸱j en Irako kaj Afgan⸱uj⸱o. Tiu⸱j arm⸱il⸱o⸱j est⸱is efik⸱e uz⸱at⸱a⸱j kaj de la iraka rezist-mov⸱ad⸱o kontraŭ okup⸱ad⸱o, kaj de la talibanoj. La koler⸱o kaj venĝ⸱em⸱o est⸱as grand⸱a⸱j en la Pentagon⸱o, apart⸱e inter la alt⸱a⸱j funkci⸱ul⸱o⸱j, laŭ kiu⸱j Irano respond⸱ec⸱as pri la mort⸱o de ili⸱a⸱j kamarad⸱o⸱j. Tiu koler⸱o ne est⸱as mal⸱nov⸱a, mal⸱e al tiu est⸱ig⸱it⸱a de la ostaĝ-kriz⸱o; en la mens⸱o de la usonaj milit⸱ist⸱o⸱j, tiu⸱j vund⸱o⸱j ne est⸱as ferm⸱it⸱a⸱j.

Sur tiu komplik⸱a fon⸱o, mark⸱it⸱a de sufer⸱o⸱j, Usono kaj Irano nun dev⸱as akcept⸱i konstru⸱i komun⸱a⸱n est⸱ont⸱ec⸱o⸱n. La mal⸱fid⸱o grand⸱as ambaŭ⸱flank⸱e, sed ĝi ver⸱ŝajn⸱e est⸱as pli profund⸱a flank⸱e de Irano, pro du simpl⸱a⸱j kial⸱o⸱j. Unu⸱e, Irano est⸱as la plej vund⸱ebl⸱a parti⸱o. Du⸱e, eĉ supoz⸱ant⸱e, ke la decid⸱ant⸱o⸱j de ambaŭ land⸱o⸱j el⸱tir⸱as la lecion⸱o⸱j⸱n de la pas⸱int⸱o kaj sukces⸱os trans⸱pas⸱i si⸱a⸱n ambaŭ⸱flank⸱a⸱n skeptik⸱ec⸱o⸱n, rest⸱as ke unu person⸱o spert⸱is ĉiu⸱n el la moment⸱o⸱j ĵus el⸱vok⸱it⸱a⸱j: la plej alt⸱a gvid⸱ant⸱o Al⸱i Ĥamenei. Neni⸱u reg⸱ant⸱o, el iu ajn flank⸱o, port⸱as sur⸱ŝultr⸱e sam⸱e pez⸱a⸱n ŝarĝ⸱o⸱n kiel la Plej⸱alt⸱a Gvid⸱ant⸱o de la reĝim⸱o. Kaj neni⸱u gvid⸱ant⸱o sent⸱as pli da mal⸱fid⸱o al la uson⸱an⸱o⸱j ol li.

Al profit⸱don⸱a milit⸱paŭz⸱o

SE Tiu Mur⸱o de mal⸱fid⸱o est⸱us fal⸱ig⸱it⸱a, kaj se inter⸱konsent⸱o pri atom-industri⸱o est⸱us sub⸱skrib⸱it⸱a, la konsekvenc⸱o⸱j por la region⸱o pov⸱us est⸱i sam⸱e pozitiv⸱a⸱j kiel la efik⸱o⸱j de la us⸱o⸱n-iraka mal⸱amik⸱ec⸱o est⸱is negativ⸱a⸱j. Pro ili⸱a mal⸱facil⸱a histori⸱o, la du parti⸱o⸱j ver⸱ŝajn⸱e ne pov⸱os tuj far⸱iĝ⸱i oficial⸱a⸱j partner⸱o⸱j aŭ alianc⸱an⸱o⸱j. Sed, kiel deklar⸱is antaŭ ne⸱long⸱e s-ro Al⸱i Shamkhani, la sekretari⸱o de la naci⸱a sekur⸱ec-Konsili⸱o, ambaŭ ŝtat⸱o⸱j “pov⸱as konduk⸱i tiel, ke ili ne el⸱spez⸱u si⸱a⸱n energi⸱o⸱n unu kontraŭ la ali⸱a*. Irako kaj Afgan⸱uj⸱o ne est⸱us hodiaŭ en tiom mal⸱bon⸱a situaci⸱o se Usono kaj Irano est⸱us ating⸱int⸱a⸱j tiu⸱n konklud⸱o⸱n mult⸱e pli fru⸱e.

*  Financial Times, Londono, 22-a de decembr⸱o 2014.

Kompren⸱ebl⸱e, tiu milit⸱paŭz⸱o ne kaŭz⸱us solv⸱ad⸱o⸱n de ĉiu⸱j konflikt⸱o⸱j en la region⸱o. La geopolitik⸱a konkur⸱ad⸱o inter Irano, Sauda Arab⸱uj⸱o kaj Israelo daŭr⸱e hav⸱os mal⸱stabil⸱ig⸱a⸱n efik⸱o⸱n. Sed, dum la streĉ⸱a⸱j rilat⸱o⸱j inter Vaŝington⸱o kaj Tehrano akr⸱ig⸱as tiu⸱j⸱n konflikt⸱o⸱j⸱n, pac⸱ig⸱it⸱a⸱j kaj konstru⸱iv⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kontribu⸱us ili⸱n mild⸱ig⸱i. Se ambaŭ ŝtat⸱o⸱j ĉes⸱us “el⸱spez⸱i si⸱a⸱n energi⸱o⸱n unu kontraŭ la ali⸱a”, oni pov⸱us ankaŭ esper⸱i, ke ili sukces⸱us mal⸱funkci⸱ig⸱i la intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n en Sirio. Konsider⸱ant⸱e, ke la suna⸱ist⸱a⸱j ĝihad⸱ist⸱o⸱j, la Organiz⸱aĵ⸱o de la Islam⸱ism⸱a Ŝtat⸱o (OIŜ) kaj ali⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j de la radikal⸱a islam⸱ism⸱a medi⸱o prezent⸱as la plej grav⸱a⸱n minac⸱o⸱n ne nur por la region⸱a stabil⸱ec⸱o, sed ankaŭ por la iranaj kaj usonaj interes⸱o⸱j en la region⸱o, komun⸱a⸱j imperativ⸱o⸱j pov⸱us al⸱proksim⸱ig⸱i Vaŝington⸱o⸱n kaj Tehranon. Tio help⸱us ili⸱n trans⸱pas⸱i si⸱a⸱n reciprok⸱a⸱n mal⸱fid⸱o⸱n, kaj instig⸱us ili⸱n ir⸱i trans simpl⸱a⸱n milit⸱paŭz⸱o⸱n. La komun⸱a ag⸱ad⸱o de ambaŭ land⸱o⸱j en Irako por, sam⸱temp⸱e, pel⸱i for la eks⸱a⸱n ĉef⸱ministr⸱o⸱n Nur⸱i Al-Maliki, kaj milit⸱e al⸱front⸱i la Organiz⸱o⸱n de la Islam⸱ism⸱a Ŝtat⸱o, montr⸱as, ke tio ebl⸱as.

Tiu⸱j perspektiv⸱o⸱j pov⸱os est⸱i esplor⸱at⸱a⸱j nur se ambaŭ parti⸱o⸱j sukces⸱os unu⸱e trov⸱i akcept⸱ebl⸱a⸱n solv⸱o⸱n pri la sak⸱strat⸱o de la irana atom-industri⸱o. Tiam mal⸱ferm⸱iĝ⸱os la ven⸱ont⸱a ĉapitr⸱o de la rilat⸱o⸱j inter ambaŭ land⸱o⸱j, kun si⸱a⸱j avantaĝ⸱o⸱j kaj mal⸱avantaĝ⸱o⸱j.

Trit⸱a Parsi

Kronologi⸱o - Si⸱n⸱sekv⸱o de intern⸱a⸱j en⸱miks⸱ad⸱o⸱j

1856. Brit⸱uj⸱o trud⸱as la agnosk⸱o⸱n de Afgan⸱uj⸱o kaj la ced⸱o⸱n de la provinc⸱o Herat far⸱e de Pers⸱uj⸱o.

1871. Sub la influ⸱o de si⸱a ĉef⸱ministr⸱o, Nasradine Chah iniciat⸱as seri⸱o⸱n de fundament⸱a⸱j re⸱form⸱o⸱j.

1906. Konstituci⸱a Revoluci⸱o: kre⸱ad⸱o de Parlament⸱o (Majlis) kaj adopt⸱o de la unu⸱a Konstituci⸱o de la land⸱o, kiu fin⸱as la absolut⸱a⸱n monarĥi⸱o⸱n.

1907. Rus⸱uj⸱o kaj Brit⸱uj⸱o divid⸱as Pers⸱uj⸱o⸱n en tri influ⸱zon⸱o⸱j.

1909. Kre⸱ad⸱o de la Angl⸱o-Persi⸱a⸱n Oil Company (Angl⸱o-pers⸱a Petrol-Kompani⸱o). Suspend⸱o de la Parlament⸱o.

1914-1918. Brit⸱uj⸱o okup⸱as part⸱o⸱n de Pers⸱uj⸱o, kiu ricev⸱os la nom⸱o⸱n “Irano” en 1934.

25-a de aŭgust⸱o 1941. La brit⸱a⸱j trup⸱o⸱j invad⸱as la sud⸱o⸱n kaj okcident⸱o⸱n de Irano, dum Sovet-Uni⸱o okup⸱as la nord⸱o⸱n. Reza Chah est⸱as dev⸱ig⸱at⸱a abdik⸱i favor⸱e al si⸱a fil⸱o, Mohammad Reza Pahlavi.

19-an de aŭgust⸱o 1953. Milit⸱ist⸱a puĉ⸱o instig⸱it⸱a de la usona CIA kaj la brit⸱a⸱j sekret⸱a⸱j serv⸱o⸱j renvers⸱as la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n de Doktor⸱o Mohammad Mossadegh, post kiam li naci⸱ig⸱is la Angl⸱o-Iranian Oil Company.

Novembr⸱o 1964. La Ajatol⸱o Ruhollah Ĥomejni est⸱as ekzil⸱it⸱a.

1-a de april⸱o 1979. Proklam⸱o de la Islam⸱ism⸱a Respublik⸱o.

1980-1988. Milit⸱o inter Irano kaj Irako ek⸱ig⸱it⸱a de Saddam Hussein.

1995. La prezid⸱ant⸱o William Clinton mal⸱permes⸱as ĉiu⸱n komerc⸱a⸱n inter⸱ŝanĝ⸱o⸱n kun Irano.

Decembr⸱o 2006. La Sekur⸱ec-Konsili⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j voĉ⸱don⸱as la rezoluci⸱o⸱n n-ro 1737, kiu mal⸱permes⸱as vend⸱i al Irano atom⸱a⸱n kaj balist⸱ik⸱a⸱n material⸱o⸱n aŭ teknologi⸱o⸱n.

24-a de novembr⸱o 2013. En Ĝenevo, sub⸱skrib⸱o de prepar⸱a inter⸱konsent⸱o pri la irana atom-program⸱o inter Irano kaj la ŝtat⸱o⸱j de la tiel nom⸱at⸱a “G5 + 1”.

24-a de novembr⸱o 2014. Plu⸱valid⸱ig⸱o de la provizor⸱a inter⸱konsent⸱o kaj pli⸱long⸱ig⸱o de la diskut⸱o⸱j ĝis la 31-a de mart⸱o 2015 por inter⸱konsent⸱o pri la ĝeneral⸱a⸱j politik⸱a⸱j orient⸱iĝ⸱o⸱j kaj ĝis la 1-a de juli⸱o 2015 por la definitiv⸱a tekst⸱o.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Hug⸱o Chávez, Di⸱o kaj la revoluci⸱o

Ne publik⸱ig⸱it⸱a⸱j memor⸱aĵ⸱o⸱j pri la bolivara gvid⸱int⸱o

Karakaso anonc⸱is, mez⸱e de februar⸱o, la fiask⸱ig⸱o⸱n de prov⸱it⸱a ŝtat⸱renvers⸱o. Malgraŭ tia⸱j event⸱o⸱j, la ĉef⸱a minac⸱o por la est⸱ont⸱ec⸱o de la bolivara procez⸱o ven⸱as de intern⸱e: la korupt⸱o (vid⸱u la raport⸱aĵ⸱o⸱n de Lad⸱a⸱n Cher: Venezuelo, sub⸱fos⸱at⸱a de la spekul⸱ad⸱o) Tiu kontraŭ⸱ag⸱as la revoluci⸱a⸱n etik⸱o⸱n, kiu⸱n la prezid⸱int⸱o Hug⸱o Chávez, for⸱pas⸱int⸱a en 2013, postul⸱as en libr⸱o de inter⸱parol⸱ad⸱o⸱j kun Ignacio Ramonet, el kiu ni prezent⸱as ĉi tie el⸱tir⸱aĵ⸱o⸱n.

Kia est⸱as vi⸱a koncept⸱o de revoluci⸱o?

Mi pens⸱as, ke revoluci⸱o dev⸱as est⸱i io tre konkret⸱a. Unu el la erar⸱o⸱j far⸱it⸱a⸱j en la pas⸱int⸱ec⸱o dum mult⸱a⸱j revoluci⸱a⸱j prov⸱o⸱j est⸱as, ke ili lim⸱ig⸱is si⸱n al la teori⸱a aspekt⸱o. Ili don⸱is eksces⸱a⸱n grav⸱ec⸱o⸱n al la el⸱labor⸱ad⸱o de teori⸱o kaj tre mal⸱mult⸱e al la praktik⸱a dimensi⸱o. Kaj mi kred⸱as, ke revoluci⸱o postul⸱as, sen ajn⸱a dub⸱o, grand⸱a⸱n dialektik⸱a⸱n klopod⸱o⸱n de teori⸱ig⸱o, sed ankaŭ de praktik⸱o. Kaj mi ir⸱os pli antaŭ⸱e⸱n: mi⸱a konvink⸱o est⸱as, ke la praktik⸱o far⸱as fundament⸱e tio⸱n, kio revoluci⸱o ver⸱e est⸱as aŭ ne est⸱as. Tio, kio ŝanĝ⸱as la real⸱o⸱n, est⸱as la “trans⸱form⸱a praktik⸱o”; almenaŭ tio est⸱as la spert⸱o, kiu⸱n ni tra⸱viv⸱as ĉi tie, en Venezuelo, ek⸱de 1999.

Iu⸱j kontraŭ⸱ul⸱o⸱j riproĉ⸱as al vi, ke vi vol⸱as konstru⸱i la social⸱ism⸱o⸱n sen la eksplic⸱it⸱a konsent⸱o de la popol⸱o.

Ili prov⸱as konfuz⸱i la publik⸱a⸱n opini⸱o⸱n. Ili ne ĉes⸱as ripet⸱i, ke mi en⸱konduk⸱as kontraŭ⸱leĝ⸱e re⸱form⸱o⸱n [de la konstituci⸱o] kiu est⸱is rifuz⸱it⸱a de la popol⸱o” [en la referendum⸱o de la 2-a de decembr⸱o 2007]. Ili dir⸱as, ke mi prov⸱as en⸱konduk⸱i la social⸱ism⸱o⸱n, kvankam la popol⸱o dir⸱is “ne” al la social⸱ism⸱o ... Tio ne est⸱as ver⸱a. Memor⸱u ke la ideologi⸱a baz⸱o de mi⸱a prezid⸱ant-kampanj⸱o de 2006 est⸱is la Naci⸱a Projekt⸱o Simono Bolivaro. Mi tra⸱vetur⸱is la tut⸱a⸱n Venezuelon kun tiu⸱j ide⸱o⸱j, klar⸱e ripet⸱ant⸱e al la elekt⸱ont⸱o⸱j: “Ni ir⸱as la voj⸱o⸱n de social⸱ism⸱o!”; mi dir⸱is tio⸱n milion⸱o⸱n da foj⸱o⸱j. Kaj mi gajn⸱is tiu⸱n prezid⸱ant⸱elekt⸱o⸱n [de la 3-a de decembr⸱o 2006] per 63 el⸱cent⸱o⸱j de la voĉ⸱o⸱j. Dum la elekt⸱o⸱kampanj⸱o kaj dum la tut⸱a jar⸱o 2006 mi difin⸱is plej klar⸱e la fundament⸱a⸱j⸱n sep strategi⸱a⸱j⸱n aks⸱o⸱j⸱n de la Unu⸱a Social⸱ism⸱a Plan⸱o de la naci⸱o. Ni eĉ publik⸱ig⸱is broŝur⸱o⸱n, “Program⸱o de la reg⸱ist⸱ar⸱o de la kandidat⸱o Hug⸱o Chávez, septembr⸱o 2006”, kaj milion⸱o⸱j da ekzempler⸱o⸱j est⸱is distribu⸱it⸱a⸱j.

Ĉu vi pov⸱us memor⸱ig⸱i kia⸱j est⸱is tiu⸱j sep strategi⸱a⸱j aks⸱o⸱j?

La sep strategi⸱a⸱j aks⸱o⸱j por la Naci⸱a Projekt⸱o Simono Bolivaro kaj la Social⸱ism⸱a Venezuelo est⸱as: 1. la nov⸱a social⸱ism⸱a etik⸱o; 2. la plej alt⸱a soci⸱a feliĉ⸱o; 3. sur politik⸱a nivel⸱o, la revoluci⸱a protagonisma demokrati⸱o; 4. la social⸱ism⸱a produkt⸱ad⸱model⸱o; 5. la nov⸱a naci⸱a geopolitik⸱o; 6. Venezuelo kiel energi-potenc⸱o; 7. la nov⸱a inter⸱naci⸱a geopolitik⸱o. Neni⸱u pov⸱as dir⸱i, ke li ne sci⸱is ke voĉ⸱don⸱ant⸱e por mi⸱a kandidat⸱ec⸱o en 2006 li voĉ⸱don⸱is por voj⸱o al la social⸱ism⸱o. Tiu procez⸱o est⸱is ĉiam tra⸱vid⸱ebl⸱a. Ni mensog⸱us al ni mem, se ĝi ne est⸱us tia. Tra⸱vid⸱ebl⸱a kaj laŭ⸱leĝ⸱a. Ĉi tie ĉio far⸱iĝ⸱as en la strikt⸱a kadr⸱o de la konstituci⸱a leĝ⸱ec⸱o. Mi neniam far⸱is kaj neniam far⸱os decid⸱o⸱n, kiu ne est⸱us en la kadr⸱o de la bolivara konstituci⸱o. Tio est⸱as element⸱a demand⸱o de politik⸱a etik⸱o.

Kio est⸱as por vi la social⸱ism⸱o?

Rómulo Gallegos* skrib⸱is: Venezuela eben⸱aĵ⸱o, ĉio en horizont⸱o⸱j kiel la esper⸱o, ĉio en voj⸱o⸱j kiel la vol⸱o.” Por mi, la social⸱ism⸱o est⸱as kiel la venezuela eben⸱aĵ⸱o: tut⸱a horizont⸱o, tut⸱a voj⸱o, kiel ni⸱a vol⸱o, kiel ni⸱a persist⸱em⸱o. Kaj mi al⸱don⸱as: ni⸱a⸱n social⸱ism⸱o⸱n dev⸱as invent⸱i ni mem.

*  Rómulo Gallegos (1884-1969), verk⸱ist⸱o kaj ŝtat⸱ist⸱o. Aŭtor⸱o de la roman⸱o Doña Bárbara (1929), konsider⸱at⸱a kiel la ĉef⸱verk⸱o de la venezuela roman⸱o de la 20-a jar⸱cent⸱o, sed pro kiu li dev⸱is ekzil⸱iĝ⸱i dum la diktator⸱ec⸱o de Ju⸱a⸱n Vicente Gómez. Ministr⸱o pri publik⸱a instru⸱ad⸱o en 1936, li far⸱iĝ⸱is prezid⸱ant⸱o de Venezuelo en februar⸱o 1948 (kandidat⸱o de la parti⸱o Demokrati⸱a Ag⸱ad⸱o), antaŭ ol est⸱i renvers⸱it⸱a naŭ monat⸱o⸱j⸱n post⸱e, la 24-an de novembr⸱o 1948, de milit⸱ist⸱a puĉ⸱o de la general⸱o Marcos Pérez Juménez.

En kiu senc⸱o?

En la senc⸱o, ke ekzist⸱as la histori⸱o montr⸱as tio⸱n plur⸱a⸱j social⸱ism⸱o⸱j, kaj ke Venezuelo kaj la venezuela soci⸱o posed⸱as tre apart⸱a⸱j⸱n ec⸱o⸱j⸱n. Ni ne vol⸱as aplik⸱i dogm⸱o⸱j⸱n koncept⸱it⸱a⸱j⸱n por ali⸱a⸱j situaci⸱o⸱j, en ali⸱a⸱j kun⸱tekst⸱o⸱j. Tio, kio⸱n ni est⸱as invent⸱ant⸱a⸱j ĉi tie kaj nun tio est⸱as la manier⸱o inter⸱plekt⸱i du afer⸱o⸱j⸱n: unu⸱flank⸱e, nov⸱a⸱n social⸱ism⸱o⸱n; ali⸱flank⸱e, venezuel⸱an soci⸱o⸱n en plen⸱a mutaci⸱o. Inter⸱plekt⸱i ili⸱n dialektik⸱e, por ke unu modif⸱u la ali⸱a⸱n kaj reciprok⸱e. Tiu okaz⸱ant⸱a du⸱obl⸱a trans⸱form⸱ad⸱o est⸱as tio, kio⸱n ni kompren⸱as sub bolivara revoluci⸱o.

Pri tio, mi ŝat⸱us sci⸱i, kia⸱n rilat⸱o⸱n vi far⸱as inter la bolivara revoluci⸱o, la social⸱ism⸱o kaj la naci⸱a sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o. Vi efektiv⸱e mult⸱e insist⸱as pri la “naci⸱a” karakter⸱o kaj pri la grav⸱ec⸱o de la arm⸱it⸱a⸱j fort⸱o⸱j.

Mi prov⸱os star⸱ig⸱i rilat⸱o⸱n inter tiu⸱j tri koncept⸱o⸱j. Sur la voj⸱o de dis⸱volv⸱ad⸱o ven⸱as moment⸱o, kie la popol⸱o⸱j trov⸱iĝ⸱as antaŭ voj⸱dis⸱iĝ⸱o kaj dev⸱as elekt⸱i inter du voj⸱o⸱j: tiu de la kapital⸱ism⸱o aŭ tiu de la social⸱ism⸱o. Tiu⸱j est⸱as la sol⸱a⸱j du voj⸱o⸱j kiu⸱j ekzist⸱as. Ni elekt⸱is la social⸱ism⸱o⸱n. Sed, kie mi dir⸱is al vi, la social⸱ism⸱o hav⸱as si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n vari⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kaj ni ne vol⸱as kopi⸱i ia⸱n social⸱ism⸱a⸱n model⸱o⸱n; ni vol⸱as invent⸱i ni⸱a⸱n model⸱o⸱n. Mi ne est⸱as teori⸱ul⸱o; mi est⸱as nek Lenin⸱o, nek Marks⸱o, nek Mariátegui*. Sed mi ŝat⸱as stud⸱i, leg⸱i, pens⸱i, kaj mi dis⸱volv⸱is kelk⸱a⸱j⸱n koncept⸱o⸱j⸱n per tio ke mi inspir⸱iĝ⸱is de grand⸱a⸱j venezuelaj, latin⸱amerik⸱a⸱j aŭ universal⸱a⸱j intelekt⸱ul⸱o⸱j: Simono Bolivaro, grand⸱a antaŭ⸱social⸱ism⸱a pens⸱ist⸱o; Simón Rodríguez*, kiu verk⸱is mir⸱ind⸱a⸱n verk⸱o⸱n, Luces y virtudes sociales (“Soci⸱a⸱j lum⸱o⸱j kaj virt⸱o⸱j”), en kiu li kritik⸱is la kapital⸱ism⸱o⸱n, la spekul⸱ist⸱o⸱n, kaj lanĉ⸱as fundament⸱a⸱j⸱n ide⸱o⸱j⸱n de social⸱ism⸱a projekt⸱o por Sud⸱amerik⸱o; la brazil⸱an⸱o José Inácio de Abreu e Lim⸱a*, ali⸱a fekund⸱a social⸱ist⸱o; kaj kompren⸱ebl⸱e Kristo, la ver⸱a Kristo, la revoluci⸱ul⸱o, la plej grand⸱a social⸱ist⸱o.

*  José Carlos Mariátegui (1894-1930), perua filozof⸱o konsider⸱at⸱a kiel unu el la plej influ⸱a⸱j latin⸱amerik⸱a⸱j marks⸱ist⸱a⸱j pens⸱ul⸱o⸱j; aŭtor⸱o de Sep ese⸱o⸱j de interpret⸱ad⸱o de la perua real⸱o (1928), li est⸱as unu el la fond⸱int⸱o⸱j de la Komun⸱ist⸱a Parti⸱o de Peruo. Li⸱a verk⸱o Sep ese⸱o⸱j de interpret⸱ad⸱o de la perua real⸱o aper⸱os ĉi-jar⸱e (2015) ĉe la Mond⸱a Asemble⸱o Soci⸱a (Mas) en la Esperant⸱ig⸱o de Franklin Montenegro-Rod⸱as. -vl
*  Simón Rodríguez (1769-1854) venezuela filozof⸱o kaj pedagog⸱o, mentor⸱o de Bolivaro. Dum si⸱a long⸱a ekzil⸱o en Eŭrop⸱o (1801-1823) li nom⸱is si⸱n Samuel Robinson.
*  José Inácio de Abreu e Lim⸱a (1794-1869), brazila general⸱o, kiu aktiv⸱e part⸱o⸱pren⸱is en la sen⸱de⸱pend⸱ig⸱a⸱j milit⸱o⸱j de la Grand⸱a Kolombio ĉe la flank⸱o de Bolivaro.

Ĉu la mesaĝ⸱o de Jesuo est⸱as social⸱ism⸱a?

La aŭtent⸱a krist⸱an⸱ism⸱o est⸱as unu el la ĉef⸱a⸱j font⸱o⸱j de la moral⸱a social⸱ism⸱o. La social⸱ism⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j resum⸱iĝ⸱as en or⸱don⸱o de Jesuo: “Am⸱u vi⸱a⸱n proksim⸱ul⸱o⸱n kiel vi⸱n mem. Am⸱u unu la ali⸱a⸱n.” La plej supr⸱a val⸱or⸱o de la social⸱ism⸱o est⸱as la am⸱o. La kapital⸱ism⸱o est⸱as sinonim⸱o de ambici⸱o, de ego⸱ism⸱o; pro tio la mal⸱am⸱o pov⸱as ekzist⸱i inter frat⸱o⸱j, kiu⸱j ĉes⸱as est⸱i tia⸱j, ĉar inter ili unu ekspluat⸱as la ali⸱a⸱n. En la kapital⸱ism⸱o ĉiu hom⸱a est⸱ul⸱o est⸱as konsider⸱at⸱a kvazaŭ objekt⸱o aŭ var⸱o. La slogan⸱o de la kapital⸱ism⸱o est⸱as: “Sav⸱u si⸱n kiu pov⸱as!” Dum tiu de la social⸱ism⸱o est⸱us: “Ni sav⸱u ni⸱n ĉiu⸱j! Unu en la brak⸱o⸱j de la ali⸱a, kiel frat⸱o⸱j.” Am⸱o kontraŭ mal⸱am⸱o. La etik⸱a social⸱ism⸱o. Tio dev⸱as tra⸱tremp⸱i la tut⸱a⸱n kondut⸱o⸱n de la nov⸱a revoluci⸱a civit⸱an⸱o. Neces⸱as ŝanĝ⸱i la pens⸱manier⸱o⸱n. “Sen ŝanĝ⸱o de la mens⸱o, dir⸱is Trocko, ne pov⸱as okaz⸱i trans⸱form⸱iĝ⸱o de la hom⸱o.” Nur tiel pov⸱as aper⸱i la “nov⸱a hom⸱o” postulat⸱a de Che Guevara; la social⸱ism⸱a hom⸱o vir⸱o kaj vir⸱in⸱o, kompren⸱ebl⸱e de la 21-a jar⸱cent⸱o. En⸱ver⸱e ne pov⸱as okaz⸱i revoluci⸱o se ni ne sukces⸱as la trans⸱form⸱ad⸱o⸱n de la mens⸱o. La rest⸱o est⸱as du⸱a⸱rang⸱a, kiom ajn grav⸱a. Pro tio mi vid⸱as la social⸱ism⸱o⸱n antaŭ ĉio kiel val⸱or⸱o⸱n moral⸱a⸱n. Ĝi ne pov⸱as est⸱i nur model⸱o ekonomi⸱a; ĝi perd⸱us si⸱a⸱n anim⸱o⸱n.

Kaj pri la social⸱a nivel⸱o?

Jes kompren⸱ebl⸱e, ekzist⸱as ankaŭ “social⸱a social⸱ism⸱o” pardon⸱u la pleonasm⸱o⸱n baz⸱it⸱a sur la batal⸱o por egal⸱ec⸱o, por “soci⸱o de egal⸱ul⸱o⸱j”; lum⸱a koncept⸱o de social⸱ism⸱o akcept⸱it⸱a de Bolivaro kaj de Angostur⸱a*. Ĉiu⸱j projekt⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ni lanĉ⸱is est⸱as pli ol tri⸱dek en la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j est⸱as, sur soci⸱a nivel⸱o, la esenc⸱o mem de ni⸱a social⸱ism⸱a projekt⸱o. Ĝi⸱a cel⸱o est⸱as el⸱ig⸱i la popol⸱o⸱n el la mal⸱riĉ⸱ec⸱o kaj kre⸱i egal⸱ec⸱o⸱n ne nur en la leĝ⸱o, sed ankaŭ praktik⸱at⸱a⸱n en la fakt⸱o⸱j. Tio ebl⸱ig⸱is al ni konstru⸱i soci⸱a⸱n kiras⸱o⸱n, kiu protekt⸱as la plej mal⸱fort⸱a⸱j hom⸱o⸱j kaj ebl⸱ig⸱as al ili el⸱ir⸱i el la mizer⸱o.

*  Parol⸱ad⸱o de la 15-a de februar⸱o 1819. -pr (pariza redakt⸱ej⸱o)

Por vi, la bolivara social⸱ism⸱o hav⸱as du dimensi⸱o⸱j⸱n: moral⸱a⸱n kaj social⸱a⸱n

Ne, ekzist⸱as pli⸱a⸱j front⸱o⸱j. Krom la moral⸱a kaj social⸱a aspekt⸱o⸱j, ni⸱a social⸱ism⸱o hav⸱as ali⸱a⸱j⸱n kompon⸱ant⸱o⸱j⸱n: special⸱e tio evident⸱as la kompon⸱ant⸱o⸱j⸱n ekonomi⸱a⸱n kaj politik⸱a⸱n. La ekonomi⸱a social⸱ism⸱o est⸱as la ŝtat⸱ig⸱o de la strategi⸱a⸱j sektor⸱o⸱j de la ekonomi⸱o, la dis⸱volv⸱ad⸱o de la kooperativ⸱o⸱j, la part⸱o⸱pren⸱o de la labor⸱ist⸱o⸱j en ĉiu⸱j nivel⸱o⸱j de la organiz⸱ad⸱o kaj mastr⸱um⸱ad⸱o de la entrepren⸱o, la publik⸱a bank⸱o, ktp. Kie trov⸱iĝ⸱as la social⸱ism⸱o politik⸱a? En la demokrati⸱o. Ne la demokrati⸱o burĝ⸱a aŭ liberal⸱a, sed la demokrati⸱o “part⸱o⸱pren⸱ig⸱a kaj protagonisma” difin⸱it⸱a en ni⸱a konstituci⸱o.

Ĉu ekzist⸱as krom⸱a⸱j kompon⸱ant⸱o⸱j?

Jes, ni⸱a social⸱ism⸱o hav⸱as ankaŭ dimensi⸱o⸱n teritori⸱a⸱n. Ni parol⸱as pri “social⸱ism⸱o geografi⸱a”, ĉar ekzist⸱as teritori⸱a⸱j mal⸱just⸱aĵ⸱o⸱j, mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j laŭ la spac⸱o⸱j. Kaj ni dev⸱as stimul⸱i radikal⸱a⸱n kompren⸱o⸱n de la geografi⸱o, pli vigl⸱a⸱n, trans⸱form⸱a⸱n. La teritori⸱o ne est⸱as io inert⸱a; ni dev⸱as imag⸱i teritori⸱a⸱n social⸱ism⸱o⸱n. Kaj fin⸱e, laŭ mi, ni⸱a social⸱ism⸱o hav⸱as ankaŭ kompon⸱ant⸱o⸱n arme⸱a⸱n. La arm⸱it⸱a⸱j fort⸱o⸱j part⸱o⸱pren⸱as, kun⸱e kun la popol⸱o, en la konstru⸱ad⸱o de la naci⸱a projekt⸱o; ne nur per tio ke ili garanti⸱as tiu⸱n naci⸱a⸱n projekt⸱o⸱n, sed ankaŭ, efektiv⸱e, per tio ke ili konstru⸱as ĝi⸱n kun⸱e kun la popol⸱o, man-en-man⸱e, en profund⸱a civil⸱a-milit⸱ist⸱a uni⸱o. La naci⸱a sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o por parol⸱i pri tiu tri⸱a koncept⸱o ne pens⸱ebl⸱as sen tiu kondiĉ⸱o, kio est⸱is neniam ebl⸱a en la kadr⸱o de la de⸱pend⸱a kapital⸱ism⸱o la sol⸱a form⸱o de kapital⸱ism⸱o, kiu iam ajn ĉi tie ekzist⸱is. Ni est⸱is kondamn⸱it⸱a⸱j al la mal⸱ind⸱a situaci⸱o de land⸱o domin⸱at⸱a, de⸱pend⸱a, korupt⸱a: koloni⸱o. Tio ĉes⸱is.

Kaj la korupt⸱o?

Ni ĉiam kontraŭ⸱batal⸱is ĝi⸱n plej sever⸱e. Dum la jar⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ni pas⸱ig⸱is en Yare* ni jam difin⸱is tre konkret⸱a⸱n plan⸱o⸱n por juĝ⸱i la korupt⸱it⸱o⸱j⸱n re⸱star⸱ig⸱ant⸱e en ĉiu⸱j front⸱o⸱j la civit⸱an⸱a⸱n moral⸱o⸱n. Tio est⸱is publik⸱e kon⸱at⸱a.

*  Mal⸱liber⸱ej⸱o de Yare, kie Chávez est⸱is mal⸱liber⸱a dum du jar⸱o⸱j sekv⸱e al li⸱a prov⸱o de ŝtat⸱renvers⸱o en 1992. -pr

Laŭ la komunik⸱il⸱o⸱j, ankoraŭ nun ekzist⸱as korupt⸱o ...

Mi konced⸱as, ke ekzist⸱as korupt⸱o, mal⸱feliĉ⸱e. Tio ver⸱as. Sed aŭd⸱u bon⸱e, kio⸱n mi dir⸱os al vi: malgraŭ la mal⸱mult⸱a⸱j klopod⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n la gazet⸱ar⸱o de la oligarĥi⸱o antaŭ⸱e far⸱is por mal⸱kaŝ⸱i la korupt⸱o⸱n, tiu ating⸱is tia⸱n nivel⸱o⸱n, ke ĝi ŝpruc⸱makul⸱is ĉie... Mal⸱e, hodiaŭ, la gazet⸱ar⸱o preskaŭ komplet⸱e en la man⸱o⸱j de la oligarĥi⸱o serĉ⸱as per lupe⸱o la plej et⸱a⸱n fakt⸱o⸱n de korupt⸱o, aŭ ĝi invent⸱as aŭ ŝajn⸱ig⸱as ĝi⸱n ... Kaj ĝi apenaŭ trov⸱as kelk⸱a⸱j⸱n kaz⸱o⸱j⸱n por denunc⸱i. En la pas⸱int⸱ec⸱o, la instanc⸱o⸱j prefer⸱e klopod⸱is por mask⸱i la korupt⸱o⸱n. Nun⸱temp⸱e est⸱as la mal⸱o. Ni⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o klopod⸱as por mal⸱kovr⸱i kaj pun⸱i la korupt⸱o⸱n. Dum la jar⸱o⸱j de Carlos Andrés Pérez*, sur la strat⸱o⸱j, la hom⸱o⸱j tio⸱n dir⸱as la tiam⸱a⸱j enket⸱o⸱j ne ĉes⸱is plend⸱i: “La korupt⸱o mort⸱ig⸱as ni⸱n!” Hodiaŭ, en la enket⸱o⸱j, la korupt⸱o preskaŭ ne aper⸱as kiel kolektiv⸱a problem⸱o. Tio est⸱as interes⸱a fakt⸱o por pri⸱taks⸱i.

*  Carlos Andrés Pérez (1922-2010) ĉef⸱o de la parti⸱o Demokrati⸱a Ag⸱ad⸱o (membr⸱o de la Social⸱ist⸱a Inter⸱naci⸱o), est⸱is prezid⸱ant⸱o de Venezuelo de 1974 ĝis 1979 kaj de 1989 ĝis maj⸱o 1993, la dat⸱o kiam li est⸱is eks⸱ig⸱it⸱a far⸱e de la Kongres⸱o pro “fraŭd⸱o” kaj “mal⸱ind⸱a al⸱propr⸱ig⸱o”.

Tio⸱n ne dir⸱as Transparency, inter⸱naci⸱a organiz⸱aĵ⸱o ...

Jes, ili akuz⸱as ni⸱n ke ni est⸱as la reg⸱ist⸱ar⸱o plej korupt⸱a kaj dir⸱as, ke est⸱as nun pli da korupt⸱o. Sed tiu kampanj⸱o est⸱as sistem⸱a, parti⸱ec⸱a kaj mal⸱bon⸱intenc⸱a. Ĝi est⸱as ĉio ali⸱a ol objektiv⸱a.

Laŭ la ĵurnal⸱o El Nacional, dum la asemble⸱o de la Inter⸱amerik⸱a Gazet⸱ar⸱a Soci⸱et⸱o (SIP) oni dir⸱is, ke “Venezuelo est⸱as la du⸱a plej korupt⸱a land⸱o de Latin⸱amerik⸱o”*

*  El Nacional, Karakaso, 6-a de oktobr⸱o 2008.

Tio ne surpriz⸱as mi⸱n. Kaj est⸱as strang⸱e ke ili klas⸱is ĝi⸱n du⸱a kaj ne unu⸱a ... Ĉi tie, ĉiu⸱tag⸱e, la televid⸱o kaj ĉiu⸱j komunik⸱il⸱o⸱j de la oligarĥi⸱o parol⸱as pri tio, kio⸱n ili nom⸱as la “bol⸱i⸱burĝ⸱ar⸱o”, la nov⸱a⸱j riĉ⸱ul⸱o⸱j ... Kaj tamen, mi insist⸱as pri la fakt⸱o, ke tio ne est⸱as zorg⸱o de la popol⸱o. Mi ripet⸱as al vi: en la opini-enket⸱o⸱j, la korupt⸱o preskaŭ ne aper⸱as aŭ kun tre mal⸱alt⸱a el⸱cent⸱aĵ⸱o.

Ceter⸱e, kvankam la opozici⸱o hav⸱as mez⸱um⸱e 30 el⸱cent⸱o⸱j⸱n da favor⸱a opini⸱o, ĝi eĉ ne prezent⸱as la korupt⸱o⸱n kiel naci⸱a⸱n problem⸱o⸱n. Kaj oni hav⸱as kaŭz⸱o⸱j⸱n por supoz⸱i, ke tio est⸱us la spec⸱o de problem⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ĝi montr⸱us ... En⸱ver⸱e, eĉ kvankam mi ne hav⸱as statistik⸱a⸱j⸱n don⸱it⸱aĵ⸱o⸱n ĉe la man⸱o, mi asert⸱as al vi, ke la korupt⸱o not⸱ind⸱e mal⸱pli⸱iĝ⸱is por komenc⸱i ĉe la alt⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j de la reg⸱ist⸱ar⸱o. Person⸱e mi est⸱as tre atent⸱a pri la hom⸱o⸱j kiu⸱j labor⸱as kun mi: la ministr⸱o⸱j, la instituci⸱o⸱j, la ŝtat⸱a⸱j bank⸱o⸱j ...

Malgraŭ la mank⸱o⸱j, kiom ajn mult⸱nombr⸱a⸱j, kaj malgraŭ la kelk⸱a⸱j bedaŭr⸱ind⸱a⸱j kaz⸱o⸱j kiu⸱j pov⸱as ankoraŭ prezent⸱iĝ⸱i, mi pov⸱as al vi cert⸱ig⸱i, ke la korupt⸱o mal⸱pli⸱iĝ⸱is; tio ne kompar⸱ebl⸱as ...

... kun la antaŭ⸱a nivel⸱o de korupt⸱o?

Jes, ne est⸱as ebl⸱a kompar⸱o. Ĉi tie mem, en la [prezid⸱ant⸱a] palac⸱o Miraflores, ekzist⸱is kort⸱o, kiu⸱n oni nom⸱is la “japan⸱a apartament⸱o”, vast⸱e kon⸱at⸱a. Oni far⸱is tie ĉi⸱a⸱j⸱n fest⸱o⸱j⸱n, afer⸱o⸱j⸱n, akcept⸱o⸱j⸱n per ĉampan⸱o kaj viski⸱o; ekzist⸱is vir⸱in⸱o⸱j ... Tio est⸱is Sodomo kaj Gomoro. Mi labor⸱is ĉi tie dum la last⸱a⸱j monat⸱o⸱j de la jar⸱o 1988 kaj dum preskaŭ la tut⸱a jar⸱o 1989. Mi en⸱ir⸱is ĉi⸱e⸱n, mi observ⸱is, mi aŭskult⸱is, mi hav⸱is eĉ intern⸱a⸱n ret⸱o⸱n de oficir⸱o⸱j kaj de civil⸱ul⸱o⸱j; ĝi⸱a kiam oni arest⸱is mi⸱n kaj for⸱pel⸱is mi⸱n el Miraflores en decembr⸱o de 1989. Mi pov⸱as cert⸱ig⸱i vi⸱n, ke la korupt⸱o ating⸱is la plej alt⸱a⸱n nivel⸱o⸱n de la ŝtat⸱o.

Ignacio RAMONET.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Kiel la hiper⸱inflaci⸱o nutr⸱as korupt⸱o⸱n

Venezuelo sub⸱fos⸱at⸱a de spekul⸱ad⸱o

Malgraŭ la mal⸱abund⸱o, la bret⸱ar⸱o⸱j de la butik⸱o⸱j de Karakaso plen⸱as: la komerc⸱ist⸱o⸱j kompens⸱as la mank⸱o⸱n de vari⸱aĵ⸱o de propon⸱at⸱a⸱j produkt⸱o⸱j per tio, ke ili amas⸱ig⸱as la sam⸱a⸱j⸱n var⸱o⸱j⸱n sur metr⸱o⸱j kaj metr⸱o⸱j laŭ⸱long⸱e de la bret⸱o⸱j. Sed la vand⸱o⸱plen⸱a⸱j dent⸱o⸱past⸱o⸱j ne tut⸱e kontent⸱ig⸱as s-in⸱o⸱n Cecili⸱a Torres, kiu de plur⸱a⸱j hor⸱o⸱j vic⸱o⸱star⸱as kun la esper⸱o akir⸱i lakt⸱o⸱n aŭ lav⸱pulvor⸱o⸱n: “Oni dev⸱us trov⸱i la magi⸱a⸱n ŝton⸱o⸱n, kiu trans⸱form⸱as dent⸱o⸱past⸱o⸱n en lakt⸱o⸱n”, ironi⸱as ŝi.

Laŭ la reg⸱ist⸱ar⸱o, la kulp⸱ul⸱o⸱j de tiu situaci⸱o trov⸱iĝ⸱as inter la komerc⸱ist⸱o⸱j kaj grand-import⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j sekv⸱as strategi⸱o⸱n simil⸱a⸱n al tiu de la ĉilia privat⸱a sektor⸱o kontraŭ Salvador Allende komenc⸱e de la 1970-aj jar⸱o⸱j: kre⸱i koler⸱o⸱n per sen⸱ig⸱i la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n je baz⸱a⸱j produkt⸱o⸱j. En februar⸱o 2015 la prezid⸱ant⸱o Nicolas Maduro do or⸱don⸱is polic⸱a⸱n okup⸱ad⸱o⸱n de tri⸱dek ses magazen⸱o⸱j de la ĉen⸱o de super⸱bazar⸱o⸱j Día a Día kaj la arest⸱o⸱n de ili⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j, suspekt⸱at⸱a⸱j part⸱o⸱pren⸱i en “nutr⸱aĵ⸱milit⸱o kontraŭ la popol⸱o”.*

*  “Maduro orden⸱a la ocupación de los 36 “Practimercados Día a Día”, El Universal, Karakaso, 2-a de februar⸱o 2015.

La mal⸱abund⸱o ven⸱as sen⸱dub⸱e pli el la plej fort⸱a ekonomi⸱a kriz⸱o de Venezuelo en la last⸱a⸱j dek kvin jar⸱o⸱j. Tiu kriz⸱o zorg⸱ig⸱as eĉ la eks⸱a⸱n ministr⸱o⸱n pri plan⸱ad⸱o de la prezid⸱ant⸱o Hug⸱o Chávez (for⸱pas⸱int⸱a en mart⸱o 2013), la marks⸱ist⸱a⸱n ekonomik⸱ist⸱o⸱n Jorge Giordani: “Ni far⸱iĝ⸱is la mok⸱o de Latin⸱amerik⸱o. Kiam la situaci⸱o mal⸱bon⸱as, kiam la termo⸱metr⸱o indik⸱as temperatur⸱o⸱n de kvar⸱dek grad⸱o⸱j, iu⸱j klar⸱ig⸱as al ni, ke kulp⸱as la termo⸱metr⸱o. [...] Ni dev⸱as konced⸱i, ke ni tra⸱ir⸱as kriz⸱o⸱n.”* Konced⸱i kriz⸱o⸱n ne sufiĉ⸱as por ĝi⸱n solv⸱i.* Kontraŭ⸱batal⸱i la nigr⸱a⸱n merkat⸱o⸱n pri la komerc⸱o de la deviz⸱o⸱j, tio, mal⸱e, pov⸱us kontribu⸱i al tio.

*  “Venezuela becominglaughing stock”, ex-Chavez economic guru says”, Reuters, 3-a de februar⸱o 2015.
*  Vd Gregory Wilpert: “Venezuelo dron⸱as en si⸱a petrol⸱o”, Le Monde diplomatique, novembr⸱o 2013.

“La bolivaro hav⸱as tiom mal⸱mult⸱e da val⸱or⸱o, ke vi pov⸱us ŝut⸱i ĉar⸱o⸱n da ĝi sur la publik⸱a plac⸱o, sen ke iu mal⸱lev⸱iĝ⸱us por kolekt⸱i ili⸱n. Eĉ ne por lud⸱i Monopoly, lament⸱as s-ro Andrés Redner, komerc⸱ist⸱o de Maracay. Ĉi tie ekzist⸱as du manier⸱o⸱j taks⸱i la venezuel⸱an naci⸱a⸱n mon⸱o⸱n: laŭ la oficial⸱a kurz⸱o aŭ laŭ la mal⸱oficial⸱a (proksim⸱um⸱e tri⸱dek⸱obl⸱e pli, en februar⸱o 2015).

Tia diferenc⸱o spron⸱as la invent⸱em⸱o⸱n de la entrepren⸱o⸱j kaj de la privat⸱ul⸱o⸱j dezir⸱ant⸱a⸱j en⸱poŝ⸱ig⸱i facil⸱a⸱j⸱n profit⸱o⸱j⸱n. Akir⸱i dolar⸱o⸱j⸱n je la oficial⸱a kurz⸱o kaj re⸱vend⸱i ili⸱n en la nigr⸱a merkat⸱o ebl⸱ig⸱as impres⸱a⸱j⸱n profit⸱o⸱j⸱n. La grand⸱a prez⸱alt⸱iĝ⸱o kelk⸱foj⸱e neces⸱ig⸱as tia⸱j⸱n operaci⸱o⸱j⸱n. La jar⸱a inflaci⸱o (63 el⸱cent⸱o⸱j) est⸱as unu el la plej alt⸱a⸱j de la mond⸱o kaj pli⸱grav⸱ig⸱as la mal⸱abund⸱o⸱n. En februar⸱o, ekzempl⸱e, la mal⸱mult⸱a⸱j skatol⸱o⸱j da kondom⸱o⸱j dispon⸱ebl⸱a⸱j en Karakaso vend⸱iĝ⸱is je proksim⸱um⸱e 4.700 bolivaroj, dum la minimum⸱a salajr⸱o est⸱is proksim⸱um⸱e 4.900 bolivaroj.

Ekzist⸱as do mult⸱a⸱j motiv⸱o⸱j por spekul⸱i en la nigr⸱a merkat⸱o. Tamen unu⸱e neces⸱as pov⸱i akir⸱i la verd⸱a⸱n bilet⸱o⸱n. Franz von Ber⸱gen, ĵurnal⸱ist⸱o por la opozici⸱a gazet⸱o El Nacional prezent⸱as al ni la divers⸱a⸱j⸱n metod⸱o⸱j⸱n por akir⸱i la dezir⸱at⸱a⸱n deviz⸱o⸱n: “Unu⸱flank⸱e ekzist⸱as la mil manier⸱o⸱j, per kiu⸱j hom⸱o⸱j el la popol⸱a⸱j aŭ mez⸱a⸱j klas⸱o⸱j akir⸱as la deviz⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n ili rajt⸱as por vojaĝ⸱i, kaj diskret⸱e re⸱vend⸱as ili⸱n. Sed ekzist⸱as ankaŭ mult⸱e pli struktur⸱it⸱a⸱j artifik⸱o⸱j, en kiu⸱j est⸱as implik⸱it⸱a⸱j import-entrepren⸱o⸱j aŭ alt⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j kun al⸱ir⸱o al oficial⸱a⸱j ŝanĝ⸱agent⸱ej⸱o⸱j. Tiu⸱j mov⸱as gigant⸱a⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n.”

La spekul⸱ist⸱o⸱j zigzag⸱as en la labirint⸱o de kontrol⸱o⸱j star⸱ig⸱it⸱a de la reg⸱ist⸱ar⸱o. Oficial⸱e, la sol⸱a manier⸱o akir⸱i dolar⸱o⸱j⸱n est⸱as uz⸱i la Ŝtat⸱a⸱n Centr⸱o⸱n pri Ekster⸱a Komerc⸱o (Cencoex). La agent⸱ej⸱o vend⸱as bolivarojn je divers⸱a⸱j kurz⸱o⸱j laŭ la uz⸱ad⸱o: la entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j produkt⸱as nutr⸱aĵ⸱o⸱n aŭ medikament⸱o⸱j⸱n ekzempl⸱e hav⸱as al⸱ir⸱o⸱n al kurz⸱o de 6,3 bolivaroj po dolar⸱o*, la oficial⸱a kurz⸱o plej mal⸱alt⸱a.

*  Fundament⸱e neces⸱us dir⸱i: “al kurz⸱o de po 6,3 bolivaroj por ĉiu dolar⸱o”, sed tiam la vort⸱o po est⸱us tut⸱e super⸱flu⸱a. -vl

Sed la mon⸱politik⸱o de la reg⸱ist⸱ar⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱as konstant⸱e. La last⸱a re⸱form⸱o, de februar⸱o 2015, cel⸱as devalut⸱i la mon⸱o⸱n. La ŝanĝ⸱kvot⸱o de 6,3 bolivaroj konserv⸱iĝ⸱as por cert⸱a⸱j import⸱aĵ⸱o⸱j, sed est⸱as 12 bolivaroj por la vojaĝ⸱ant⸱o⸱j. Tiu re⸱form⸱o kre⸱as ĉef⸱e nov⸱a⸱n sistem⸱o⸱n de liber⸱a ŝanĝ⸱o, nom⸱at⸱a “Simadi” (sistem⸱o marĝen⸱a de deviz⸱o⸱j), kiu mal⸱ferm⸱iĝ⸱is je 170 bolivaroj, kaj pri kiu la reg⸱ist⸱ar⸱o esper⸱as, ke ĝi sek⸱ig⸱os la nigr⸱a⸱n merkat⸱o⸱n. Ĝis nun ĝi ne mal⸱aper⸱is, kaj la dolar⸱o⸱j inter⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱as diskret⸱e je proksim⸱um⸱e 170 bolivaroj. Tem⸱as nur pri unu el la mult⸱a⸱j ŝanĝ⸱o⸱j en la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j por batal⸱i kontraŭ la inflaci⸱o. Ties kompleks⸱ec⸱o tamen ne inspir⸱as optimism⸱o⸱n. S-ro Henkel Garcia, ekonomik⸱ist⸱o de la konsil⸱a soci⸱et⸱o Econometrica, opini⸱as, ke “tiu⸱j dispon⸱o⸱j hav⸱as neni⸱a⸱n ekonomi⸱a⸱n raci⸱ec⸱o⸱n kaj far⸱as la sistem⸱o⸱n ankoraŭ pli sen⸱efik⸱a. Tiom long⸱e, kiom ekzist⸱as tro⸱taks⸱ad⸱o, tiom long⸱e ekzist⸱os spekul⸱ad⸱o”. “Mi ne kompren⸱as, kiel tio funkci⸱as”, konced⸱as si⸱a⸱vic⸱e s-ro Redner.

La deviz⸱a turism⸱o nutr⸱as la nigr⸱a⸱n merkat⸱o⸱n

La Cencoex atribu⸱as cert⸱a⸱n nombr⸱o⸱n da dolar⸱o⸱j al ĉiu civit⸱an⸱o kiu dezir⸱as vojaĝ⸱i ekster⸱land⸱e⸱n. La alt⸱ec⸱o de tiu sum⸱o vari⸱as laŭ la cel⸱o de la vojaĝ⸱o: vojaĝ⸱o al Kubo rajt⸱ig⸱as je 3.000 dolar⸱o⸱j (aĉet⸱ot⸱a⸱j je kvot⸱o de 12 bolivaroj), rest⸱ad⸱o en Miamo je 700. Do, bon⸱e ebl⸱as re⸱ven⸱i al Venezuelo kun la plej grand⸱a part⸱o por re⸱vend⸱i ĝi⸱n en la nigr⸱a merkat⸱o. Tiu form⸱o de deviz⸱a turism⸱o far⸱iĝ⸱as kutim⸱a. “Oni rajt⸱ig⸱is mi⸱n pren⸱i 300 dolar⸱o⸱j⸱n kiam mi last⸱a⸱n jar⸱o⸱n ir⸱is al Meksiko, rakont⸱as al ni student⸱o. Je la kurz⸱o de hodiaŭ, en la nigr⸱a merkat⸱o, tio ekvivalent⸱as al 55.000 bolivaroj, do preskaŭ al tut⸱a jar⸱o da salajr⸱o. Oni ne mir⸱u, ke la hom⸱o⸱j ĵet⸱as si⸱n sur tio!”

La inter⸱ret⸱a⸱j aĉet⸱o⸱j okaz⸱ig⸱is simil⸱a⸱j⸱n operaci⸱o⸱j⸱n antaŭ ol la Komision⸱o pri mastr⸱um⸱ad⸱o de deviz⸱o⸱j (la ŝanĝ⸱agent⸱ej⸱o) inter⸱ven⸱is por mal⸱alt⸱ig⸱i la permes⸱it⸱a⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n: de 3.000 dolar⸱o⸱j en 2008 al nun 300 dolar⸱o⸱j. Tiam ret⸱ej⸱o⸱j special⸱iĝ⸱is pri re⸱vend⸱o de “rajt⸱o⸱j” de privat⸱ul⸱o⸱j. Kaj mal⸱grand⸱a⸱j krim⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j kolekt⸱is ili⸱n por far⸱i grav⸱a⸱j⸱n transakci⸱o⸱j⸱n. Grand⸱a avantaĝ⸱o: ne neces⸱is vojaĝ⸱i. “Tio est⸱is ver⸱e facil⸱a mon⸱o, klar⸱ig⸱as al ni bank⸱ist⸱o de Karakaso. Ĉio, kio⸱n vi bezon⸱is, est⸱is ke amik⸱o, baz⸱it⸱a ekzempl⸱e en Panam⸱o, kre⸱u ret⸱a⸱n vend⸱ej⸱o⸱n. Tiam sufiĉ⸱is far⸱i fals⸱a⸱j⸱n aĉet⸱o⸱j⸱n en li⸱a ret⸱ej⸱o. Vi⸱a amik⸱o re⸱don⸱is al vi la dolar⸱o⸱j⸱n post pren⸱i si⸱a⸱n el⸱cent⸱aĵ⸱o⸱n: tiam vi bezon⸱is nur diskret⸱e re⸱vend⸱i ili⸱n. Fakt⸱e la reg⸱ist⸱ar⸱o el⸱spez⸱is milion⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j por subvenci⸱i virtual⸱a⸱n komerc⸱o⸱n kiu nutr⸱is la nigr⸱a⸱n merkat⸱o⸱n.”

La reg⸱ist⸱ar⸱o respond⸱is al tiu⸱j de⸱voj⸱ig⸱o⸱j per lim⸱ig⸱o de la al⸱ir⸱o al deviz⸱o⸱j. En 2014 ekzempl⸱e, Karakaso mal⸱permes⸱is send⸱i dolar⸱o⸱j⸱n al proksim⸱ul⸱o⸱j en Kolombio: tiu meĥanism⸱o est⸱is uz⸱at⸱a por re⸱en⸱konduk⸱i verd⸱a⸱j⸱n bilet⸱o⸱j⸱n en la venezuel⸱an nigr⸱a⸱n merkat⸱o⸱n.* Ĉia nov⸱a obstakl⸱o tamen nask⸱as nov⸱a⸱j⸱n truk⸱o⸱j⸱n por nutr⸱i la paralel⸱a⸱n cirkvit⸱o⸱n, kiu est⸱as ĉiam pli profit⸱ig⸱a.

*  Tiu⸱j trans⸱kont⸱ig⸱o⸱j, de⸱nov⸱e permes⸱at⸱a⸱j, ne pov⸱as super⸱i 200 dolar⸱o⸱j⸱n monat⸱e, kontraŭ 900 dolar⸱o⸱j antaŭ⸱e.

Eĉ ĉiu⸱j kun⸱e, la artifik⸱o⸱j de la privat⸱ul⸱o⸱j ating⸱as nur moder⸱a⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n kompar⸱e kun la amas⸱a⸱j fraŭd⸱o⸱j de la soci⸱et⸱o⸱j kaj la alt⸱a⸱j ofic⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j dispon⸱as pri privilegi⸱a al⸱ir⸱o al la usona mon⸱o. Skandal⸱o en 2013 lev⸱is part⸱o⸱n de la vual⸱o sur la grand⸱ec⸱o de la problem⸱o. Divers⸱a⸱j lik⸱aĵ⸱o⸱j tiam montr⸱is, ke la Komision⸱o pri mastr⸱um⸱ad⸱o de la deviz⸱o⸱j de Venezuelo (Cadivi, la antaŭ⸱ul⸱o de la Cencoex) kulp⸱iĝ⸱is je korupt⸱o per tio, ke ĝi atribu⸱is dolar⸱o⸱j⸱n al komplic⸱a⸱j soci⸱et⸱o⸱j. Laŭ la oficial⸱a⸱j taks⸱o⸱j, proksim⸱um⸱e tri⸱on⸱o de la sum⸱o⸱j distribu⸱it⸱a⸱j de tiu agent⸱ej⸱o ir⸱is al fantom⸱a⸱j soci⸱et⸱o⸱j.* La tiam⸱a guberni⸱estr⸱in⸱o de la centr⸱a bank⸱o, s-in⸱o Edmée Betancourt, taks⸱is, ke la kost⸱o de tiu fraŭd⸱o pov⸱is ating⸱i 20 miliard⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j jar⸱e, proksim⸱um⸱e 4 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o (MEP).*

*  Andrew Cawthorne kaj Patrici⸱a Velez: “Venezuela says 40 percent of dollar buyers ar⸱e shell companies”, Reuters, 12-a de decembr⸱o 2013.
*  “Presidenta del BCV: Part⸱e de los $ 59.000 millones entregados en 2012 fueron aempresas de maletín””, www.aporrea.org.
Komplic⸱ec⸱o⸱j eĉ sin⸱e de la ŝtat⸱aparat⸱o

La enket⸱o⸱j mal⸱kaŝ⸱is du ĉef⸱a⸱j⸱n metod⸱o⸱j⸱n por el⸱suĉ⸱i la mon⸱o⸱n de la Cadivi. Laŭ la unu⸱a, soci⸱et⸱o⸱j tro⸱faktur⸱is si⸱a⸱j⸱n operaci⸱a⸱j⸱n kost⸱o⸱j⸱n por akir⸱i pli da dolar⸱o⸱j de la ŝtat⸱o. Laŭ la du⸱a, soci⸱et⸱o⸱j sen la plej et⸱a real⸱a ekzist⸱o “valiz⸱et⸱a⸱j soci⸱et⸱o⸱j” (empresas de maletín) nask⸱iĝ⸱is kun la sol⸱a cel⸱o akir⸱i deviz⸱o⸱j⸱n.

Laŭ la ekonomik⸱ist⸱in⸱o Jessica Grissandi, “tiu⸱j entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j ver⸱e bezon⸱as dolar⸱o⸱j⸱n, plej sufer⸱as pro tia situaci⸱o”. Kiel preciz⸱ig⸱as al ni import⸱ist⸱o de gum⸱a⸱j produkt⸱o⸱j en la periferi⸱o de Karakaso, “est⸱as tre mal⸱facil⸱a labor⸱i. Antaŭ ĉio se oni obe⸱as al la regul⸱o⸱j. Ĉiu⸱j pens⸱as, ke la import⸱ist⸱o⸱j hav⸱as la du man⸱o⸱j⸱n en la pot⸱o de konfit⸱aĵ⸱o. Kaj kiam oni akir⸱as dolar⸱o⸱j⸱n, tio ne sufiĉ⸱as por pag⸱i ni⸱a⸱j⸱n aĉet⸱o⸱j⸱n ekster⸱land⸱e.”

Rest⸱as la kaz⸱o⸱j de korupt⸱o intern⸱e de la ŝtat⸱aparat⸱o. Alt⸱a ofic⸱ist⸱o kiu prefer⸱as ne est⸱i ident⸱ig⸱it⸱a klar⸱ig⸱as al ni unu el la manier⸱o⸱j. Ni imag⸱u person⸱o⸱n task⸱it⸱a⸱n mastr⸱um⸱i reg⸱ist⸱ar⸱a⸱n fondus⸱o⸱n plen⸱a⸱n de part⸱o de la deviz⸱o⸱j flu⸱ant⸱a⸱j al la land⸱o per la vend⸱o de petrol⸱o. Ni imag⸱u ke tiu person⸱o est⸱as task⸱it⸱a registr⸱i la en⸱ir⸱o⸱n de 100 dolar⸱o⸱j. Li bezon⸱as nur en⸱skrib⸱i la sum⸱o⸱n sur⸱baz⸱e de ekvivalent⸱o je la oficial⸱a kurz⸱o do 650 bolivaroj por en⸱poŝ⸱ig⸱i la diferenc⸱o⸱n kun la respektiv⸱a sum⸱o je la oficial⸱a kurz⸱o: proksim⸱um⸱e 17.000 bolivaroj ...

En februar⸱o la prezid⸱ant⸱o Maduro anonc⸱is mild⸱ig⸱o⸱n de la ŝanĝ⸱kontrol⸱o⸱j por prov⸱i redukt⸱i la ag⸱o⸱spac⸱o⸱n de la fraŭd⸱ist⸱o⸱j. Sed la batal⸱o kontraŭ la korupt⸱o rest⸱as sen⸱efik⸱a. La skandal⸱o⸱j kaj la komunik⸱il⸱e prezent⸱at⸱a⸱j persekut⸱o⸱j ilustr⸱as la sporad⸱ec⸱o⸱n de tiu batal⸱o en kiu la proklam⸱o⸱j montr⸱iĝ⸱as pli sever⸱a⸱j ol la pun⸱o⸱j. Dum seri⸱o da televid⸱a⸱j diskut⸱o⸱j la prezid⸱ant⸱o kritik⸱is tio⸱n, kio⸱n li nom⸱is la “kadivismo”. Li ŝanĝ⸱is la nom⸱o⸱n de la agent⸱ej⸱o (kiu tiam far⸱iĝ⸱is Cencoex) kaj anonc⸱is tra⸱serĉ⸱ad⸱o⸱j⸱n en la entrepren⸱o⸱j. Tamen la korupt⸱o baz⸱iĝ⸱as sur komplic⸱ec⸱o⸱j sin⸱e de la ŝtat⸱aparat⸱o, tiom ke s-ro Maduro trov⸱iĝ⸱as en situaci⸱o delikat⸱a: kiel batal⸱i kontraŭ la plag⸱o sen atak⸱i individu⸱o⸱j⸱n kiu⸱j apog⸱as li⸱a⸱n pov⸱o⸱n, des pli ke li ne dispon⸱as pri la popol⸱a sub⸱ten⸱o, kiu⸱n ĝu⸱is li⸱a antaŭ⸱ul⸱o?

En 1983, Karakaso jam kre⸱is agent⸱ej⸱o⸱n task⸱it⸱a⸱n mastr⸱um⸱i divers⸱a⸱j⸱n ŝanĝ⸱kvot⸱o⸱j⸱n (Recadi), kiu dev⸱is help⸱i al la import⸱ad⸱o de ŝlos⸱il⸱a⸱j produkt⸱o⸱j por la industri⸱a dis⸱volv⸱ad⸱o kaj por kontent⸱ig⸱i antaŭ⸱rang⸱a⸱j⸱n bezon⸱o⸱j⸱n de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o. Recadi tre rapid⸱e en⸱ŝlim⸱iĝ⸱is en fraŭd⸱a⸱j transakci⸱o⸱j, asert⸱as la esplor⸱ist⸱o Steve Ellner, kaj far⸱iĝ⸱is ver⸱ŝajn⸱e, dum si⸱a⸱j ses jar⸱o⸱j da ekzist⸱o, la plej grav⸱a font⸱o de korupt⸱o en la histori⸱o de la land⸱o. Tia⸱j praktik⸱o⸱j blok⸱is ĉi⸱a⸱j⸱n ebl⸱ec⸱o⸱j⸱n de la agent⸱ej⸱o ating⸱i la social⸱a⸱j⸱n kaj ekonomi⸱a⸱j⸱n cel⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n la ŝtat⸱o est⸱is al ĝi met⸱int⸱a.”* Tiu spert⸱o, katastrof⸱a, liver⸱is al la nov⸱liberal⸱ul⸱o⸱j rev⸱it⸱a⸱j⸱n argument⸱o⸱j⸱n por mal⸱regul⸱ig⸱i inter⸱ŝanĝ⸱kvot⸱o⸱j⸱n (kaj la ceter⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n).

*  Steve Ellner: Rethinking Venezuel⸱an Politics: Class Conflict, and The Chávez Phenomenon”, Lynne Rienner Publishers, Boulder, 2008.

S-ro Garcia konced⸱as, ke la korupt⸱o tut⸱e ne aper⸱is kun la elekt⸱o de Chávez. “Ni daŭr⸱e ne hav⸱as model⸱o⸱n, kiu ebl⸱ig⸱as pens⸱i la dis⸱volv⸱ad⸱o⸱n de la land⸱o, model⸱o⸱n kiu liber⸱ig⸱us ni⸱n el ni⸱a de⸱pend⸱ec⸱o de la petrol⸱o. La katastrof⸱o est⸱as tio.”

Lad⸱a⸱n CHER.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Irano: Fundament⸱a inter⸱trakt⸱ad⸱o pri la atom⸱industri⸱o

Laŭ provizor⸱a inter⸱konsent⸱o far⸱it⸱a la 24-an de novembr⸱o 2013 en Ĝenevo inter Irano kaj la grup⸱o tiel nom⸱at⸱a “G5 + 1” (la membr⸱o⸱j de la Sekur⸱ec-Konsili⸱o de UN, plus German⸱uj⸱o), la part⸱o⸱pren⸱ant⸱o⸱j akord⸱iĝ⸱is por sub⸱skrib⸱i long⸱daŭr⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n pri atom⸱industri⸱o, en⸱e de unu jar⸱o. Tiu lim⸱dat⸱o de novembr⸱o 2014 ne est⸱is respekt⸱it⸱a. La inter⸱trakt⸱ant⸱o⸱j akord⸱iĝ⸱is pri nov⸱a⸱j dat⸱o⸱j: fin⸱e de mart⸱o 2015 por desegn⸱i kontur⸱o⸱n de la inter⸱konsent⸱o; 30-a de juni⸱o 2015 por definitiv⸱a tekst⸱o, inkluziv⸱ant⸱a ĉiu⸱j⸱n teknik⸱a⸱j⸱n aspekt⸱o⸱j⸱n. La diskut⸱o⸱j dis⸱volv⸱iĝ⸱as ĉirkaŭ, se tiel ebl⸱as esprim⸱i, inter⸱ŝanĝ⸱o “atom⸱o kontraŭ sankci⸱o⸱j”, tio est⸱as, Irano don⸱as garanti⸱o⸱j⸱n por ke ĝi⸱a program⸱o rest⸱u ekskluziv⸱e civil⸱a, inter⸱ŝanĝ⸱e kun komplet⸱a nul⸱ig⸱o de la sankci⸱o⸱j decid⸱it⸱a⸱j kontraŭ ĝi.

Sub⸱skrib⸱int⸱o en 1968 de la Trakt⸱at⸱o pri ne⸱dis⸱vast⸱ig⸱o de la nukle⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j, Tehrano engaĝ⸱iĝ⸱is ne dis⸱volv⸱i tia⸱j⸱n arm⸱il⸱o⸱j⸱n. Sed oni riproĉ⸱as al ĝi hav⸱ig⸱i al si, marĝen⸱e de si⸱a civil⸱a nukle⸱a program⸱o, la kapabl⸱o⸱n produkt⸱i tre dens⸱ig⸱it⸱a⸱n urani⸱o⸱n, kaj plutoni⸱o⸱n, du element⸱o⸱j⸱n kiu⸱j pov⸱as uz⸱iĝ⸱i por milit⸱a uz⸱o. La diskut⸱o⸱j tem⸱as unu⸱e pri la nombr⸱o de centrifug⸱il⸱o⸱j konserv⸱end⸱a⸱j por lim⸱ig⸱i la dens⸱ig⸱o⸱n je proporci⸱o⸱j kongru⸱a⸱j kun nur civil⸱a uz⸱o. Ŝajn⸱as, ke skiz⸱iĝ⸱as akord⸱o, por ke la jam dens⸱ig⸱it⸱a urani⸱o est⸱u send⸱it⸱a en Rus⸱uj⸱o⸱n. Trans⸱form⸱ot⸱a en brul⸱aĵ⸱o-stang⸱o⸱j, ĝi est⸱os uz⸱at⸱a por nutr⸱i la central⸱o⸱n de Bushehr, konstru⸱it⸱a de Rus⸱uj⸱o. Tehrano konsent⸱is redukt⸱i si⸱a⸱n stok⸱o⸱n de dens⸱ig⸱it⸱a urani⸱o je 20%; la okcident⸱an⸱o⸱j dezir⸱as, ke ĝi de nun kapabl⸱u produkt⸱i nur urani⸱o⸱n dens⸱ig⸱it⸱a⸱n je 5%.

Irano konstru⸱is du urani⸱o-dens⸱ej⸱o⸱j⸱n, tiu de Natanz, la plej grav⸱a, kaj tiu de Fordow, en⸱ter⸱ig⸱it⸱a apud Qom por protekt⸱i ĝi⸱n kontraŭ bomb⸱ad⸱o. La okcident⸱an⸱o⸱j postul⸱as la ferm⸱o⸱n de Fordow, dum la iran⸱an⸱o⸱j propon⸱as ĝi⸱n trans⸱form⸱i en medicin⸱a⸱n esplor-centr⸱o⸱n. En Arak, Irano konstru⸱as esplor-reaktor⸱o⸱n funkci⸱ant⸱a⸱n per la teknologi⸱o de pez⸱a akv⸱o, sed ĝi laŭ⸱dir⸱e akcept⸱is lim⸱ig⸱i ĝi⸱a⸱n produkt⸱ad⸱o⸱n de plutoni⸱o je mal⸱pli ol unu kilo⸱gram⸱o jar⸱e.

Ali⸱a disput-punkt⸱o est⸱as la intens⸱ig⸱it⸱a reĝim⸱o de inspekt⸱ad⸱o de la nukle⸱a⸱j instal⸱aĵ⸱o⸱j. La okcident⸱an⸱o⸱j not⸱ind⸱e postul⸱as de Irano ratif⸱i la al⸱don⸱a⸱n protokol⸱o⸱n de la Inter⸱naci⸱a Atom-Energi⸱a Organiz⸱o (IAEO), kiu permes⸱as pli en⸱trud⸱iĝ⸱a⸱j⸱n inspekt⸱ad⸱o⸱j⸱n. Tiu protokol⸱o est⸱is sub⸱skrib⸱it⸱a de Irano en 2003, sed ne est⸱is ratif⸱it⸱a de la Parlament⸱o. La okcident⸱an⸱o⸱j postul⸱as, ke tiu escept⸱a reĝim⸱o daŭr⸱u du⸱dek jar⸱o⸱j⸱n, dum Irano akcept⸱as nur daŭr⸱o⸱n de kvin jar⸱o⸱j.

Irano fin⸱e postul⸱as rapid⸱a⸱n for⸱ig⸱o⸱n de ĉiu⸱j ekonomi⸱a⸱j sankci⸱o⸱j kiu⸱j pun⸱as ĝi⸱n de⸱post la adopt⸱o de la unu⸱a rezoluci⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j, en 2006. Ankaŭ Usono kaj Eŭrop⸱a Uni⸱o adopt⸱is apart⸱a⸱j⸱n sankci⸱o⸱j⸱n. Pri Vaŝington⸱o, la for⸱ig⸱o de kelk⸱a⸱j sankci⸱o⸱j de⸱pend⸱as de la prezid⸱ant⸱o, ali⸱a⸱j de la usona Kongres⸱o, reg⸱at⸱a de respublik⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j kontraŭ⸱star⸱as ĉi⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n kun Irano. En⸱kadr⸱e de la provizor⸱a inter⸱konsent⸱o far⸱it⸱a antaŭ unu jar⸱o, la okcident⸱an⸱o⸱j real⸱ig⸱is unu⸱a⸱n part⸱a⸱n for⸱ig⸱o⸱n de sankci⸱o⸱j, la 20-an de januar⸱o 2014.

Alain GRESH


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La skandal⸱o de la “Irangate

En oktobr⸱o 1984, la usona Kongres⸱o adopt⸱as amend⸱o⸱n, kiu mal⸱permes⸱as “sub⸱ten⸱i rekt⸱e aŭ ne⸱rekt⸱e la milit⸱a⸱j⸱n operaci⸱o⸱j⸱n konduk⸱at⸱a⸱j⸱n en Nikaragvo. La respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j de la naci⸱a Sekur⸱ec-Konsili⸱o — apart⸱e la direktor⸱o de la (Central Intelligence Agency (CIA), William Casey, kaj la naci⸱a konsil⸱ist⸱o pri sekur⸱ec⸱o Robert McFarlane — streb⸱as ĉirkaŭ⸱ir⸱i la mal⸱permes⸱o⸱n por help⸱i la “contras”, kiu⸱j opon⸱as la sandin⸱ist⸱o⸱j⸱n al⸱ven⸱int⸱a⸱j⸱n ĉe la reg⸱a pozici⸱o en1979. Oni tiam est⸱as en la “du⸱a mal⸱varm⸱a milit⸱o” inter Usono kaj Sovet-Uni⸱o, kiu⸱j mal⸱rekt⸱e al⸱front⸱iĝ⸱as en Afgan⸱uj⸱o, en Angolo kaj en Nikaragvo.

Unu el la invent⸱it⸱a⸱j rimed⸱o⸱j est⸱as sekret⸱e vend⸱i al Tehrano arm⸱il⸱o⸱j⸱n, kies profit⸱o⸱j ir⸱os al la nikaragvaj kontraŭ-revoluci⸱ul⸱o⸱j (contras). Tiu projekt⸱o konverĝ⸱as al la strategi⸱o de tiu⸱j, kiu⸱j en⸱e de la usona administraci⸱o, plu konsider⸱as Iranon, malgraŭ la revoluci⸱o de Ĥomeini, kiel potencial⸱a⸱n alianc⸱an⸱o⸱n por Usono. Ili tiam turn⸱as si⸱n al Israelo. Lig⸱it⸱a al la centr-amerikaj diktatur⸱o⸱j, Israelo jam help⸱as la “contras” kaj plu ten⸱as kontakt⸱o⸱j⸱n kun Tehrano. Ĝi ja konsider⸱as Irakon kiel la ĉef⸱a⸱n mal⸱amik⸱o⸱n en la milit⸱o ek⸱ig⸱it⸱a de Bagdado kontraŭ ĝi⸱a najbar⸱o en 1980, kaj kiu daŭr⸱os ĝis 1988.

Tra Israelo, du⸱foj⸱e usonaj arm⸱il⸱o⸱j est⸱as liver⸱it⸱a⸱j al Irano en 1985. La post⸱a⸱n jar⸱o⸱n, Usono mem zorg⸱as pri la liver⸱ad⸱o. La kolonel-leŭtenant⸱o Oliver North, membr⸱o de la naci⸱a Sekur⸱ec-Konsili⸱o, konduk⸱as unu el tiu⸱j liver⸱ad⸱o⸱j, ir⸱ant⸱e en la iran⸱an ĉef⸱urb⸱o⸱n, fin⸱e de maj⸱o 1986, kun... bibli⸱o dediĉ⸱it⸱a (kun sur⸱skrib⸱o) de la prezid⸱ant⸱o Ronald Re⸱ag⸱a⸱n mem.

Sed tiu last⸱a, implik⸱it⸱a en si⸱a⸱j ne⸱ad⸱o⸱j kaj si⸱a⸱j “forges⸱o⸱j”, prefer⸱as baldaŭ for⸱las⸱i la streb⸱o⸱j⸱n: la skandal⸱o “Irangate” eksplod⸱is mal⸱kaŝ⸱e. Ĝi ricev⸱as tiu⸱n nom⸱o⸱n pro simil⸱ec⸱o kun la Watergate-skandal⸱o, kiu kost⸱is al Richard Nixon si⸱a⸱n prezid⸱ant⸱ec⸱o⸱n en 1974. Komenc⸱e de oktobr⸱o 1986, usona aviad⸱il⸱o plen⸱plen⸱a de material⸱o⸱j destin⸱it⸱a⸱j al la “contras” kraŝ⸱as en Nikaragvo. Unu el la pilot⸱o⸱j preter⸱viv⸱is kaj, mal⸱liber⸱ig⸱it⸱a de la sandin⸱ist⸱a arme⸱o, konfes⸱as la ver⸱o⸱n. La 3-an de novembr⸱o, la libana semajn⸱gazet⸱o favor⸱a al Sirio Al-shiraa mal⸱kaŝ⸱as la afer⸱o⸱n. Tiel ke, la 25-an de novembr⸱o 1986, Re⸱ag⸱a⸱n, dum televid⸱a gazet⸱ar⸱konferenc⸱o, - deklar⸱int⸱e ke liestis “ne tut⸱e inform⸱it⸱a pri la spec⸱o de aktiv⸱aĵ⸱o⸱j lig⸱it⸱a⸱j kun tiu iniciat⸱o” al Irano — dev⸱as anonc⸱i, ke li eks⸱ig⸱as la implik⸱it⸱a⸱j⸱n oficial⸱ul⸱o⸱j⸱n.

La Tower-komision⸱o est⸱as task⸱it⸱a esplor⸱i pri la “Irangate”. El ĝi⸱a⸱j dum⸱monat⸱a⸱j enket⸱o⸱j kaj el ĝi⸱a raport⸱o, mal⸱mult⸱e rezult⸱os. Jen pruv⸱o, ke temp⸱o ŝanĝ⸱iĝ⸱is: dum tio, kio est⸱is komenc⸱e nur mal⸱bon⸱a pri⸱ŝtel⸱ad⸱o (Watergate), kost⸱is al Nixon si⸱a⸱n prezid⸱ant⸱ec⸱o⸱n, Re⸱ag⸱a⸱n el⸱ir⸱as kvazaŭ sen⸱vund⸱a el tiu ekster⸱ordinar⸱a akumul⸱ad⸱o de perfid⸱aĵ⸱o⸱j. Ankaŭ kompromit⸱it⸱a, la vic⸱prezid⸱ant⸱o Georg⸱e H.W. Bush est⸱is tamen bril⸱e elekt⸱it⸱a en novembr⸱o 1988 prezid⸱ant⸱o de Usono.

A. GRESH kaj Dominique VIDAL


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

“Ni kred⸱as je neni⸱o krom la Profet⸱o”

La fil⸱o⸱j de alĝeriaj labor⸱ist⸱o⸱j, Wissem kaj Nabil pas⸱ig⸱is si⸱a⸱n jun⸱aĝ⸱o⸱n en la sam⸱a kvartal⸱o kaj tie spert⸱is la el⸱prov⸱o⸱j⸱n kaj aflikt⸱o⸱j⸱n de plen⸱kresk⸱iĝ⸱o. Sed unu fin⸱e si⸱n turn⸱is al islam⸱o, kaj la ali⸱a al labor⸱sindikat⸱ism⸱o. Jen du paralel⸱a⸱j histori⸱o⸱j.

“Neces⸱is du tag⸱o⸱j⸱n, nur du tag⸱o⸱j⸱n por trov⸱i la frat⸱o⸱j⸱n Kouachi kaj mort⸱paf⸱i ili⸱n.” Bril⸱a vintr⸱a sun⸱o pri⸱lum⸱is la aŭt⸱o⸱voj⸱o⸱n kie Wissem, 22-jar⸱a, zigzag⸱is inter la aŭt⸱o⸱j*. “Mi pens⸱as pri mi⸱a⸱j propr⸱a⸱j frat⸱o⸱j ... Vi kompren⸱as?” Mi kompren⸱as. Wissem sombr⸱iĝ⸱is, pli⸱laŭt⸱ig⸱is la radi⸱o⸱n kaj absorb⸱iĝ⸱is en la silent⸱o⸱n de si⸱a⸱j memor⸱o⸱j. Li⸱a⸱j du pli⸱aĝ⸱a⸱j frat⸱o⸱j mort⸱is antaŭ si⸱a 30a jar⸱o, la murd⸱int⸱o⸱j ankoraŭ est⸱as liber⸱a⸱j. Antaŭ iom pli ol du jar⸱o⸱j, li⸱a frat⸱o Bashir pri⸱rab⸱is dom⸱o⸱n kun amik⸱o. Re⸱ven⸱int⸱e post apr⸱o⸱ĉas⸱o, najbar⸱o vid⸱is ili⸱n kaj paf⸱is kugl⸱o⸱n en la kap⸱o⸱n de Bashir. La paf⸱int⸱o est⸱is en⸱karcer⸱ig⸱it⸱a dum unu hor⸱o. La enket⸱o decid⸱is ke ne est⸱is sufiĉ⸱a baz⸱o por kulp⸱ig⸱i li⸱n malgraŭ tio, ke la ĉas⸱ist⸱o ne paf⸱is si⸱n⸱defend⸱e - Bashir est⸱is paf⸱traf⸱it⸱a dum li fuĝ⸱is en aŭt⸱o⸱mobil⸱o. Post kelk⸱a⸱j monat⸱o⸱j, li⸱a ali⸱a frat⸱o Yassine est⸱is mort⸱ig⸱it⸱a en la strat⸱o per ek⸱paf⸱ad⸱o de kalaŝnikov⸱o. “La tut⸱a urb⸱o sci⸱as, kiu far⸱is tio⸱n. La polic⸱o ankaŭ, sed ili far⸱as neni⸱o⸱n: unu arab⸱o mal⸱pli, tio tut⸱e plaĉ⸱as al ili ...”. Wissem parol⸱as kun kviet⸱a cert⸱ec⸱o, kvazaŭ pri oft⸱a⸱j event⸱o⸱j, preskaŭ sen koler⸱o, dum li zum⸱as al si laŭ la takt⸱o de rep⸱kant⸱o:

*  Nom⸱o⸱j kaj lok⸱o⸱j est⸱as ŝanĝ⸱it⸱a⸱j por konserv⸱i la anonim⸱ec⸱o⸱n de ni⸱a⸱j intervju⸱it⸱o⸱j.

Ju pli da mort⸱int⸱a⸱j jun⸱ul⸱o⸱j, des mal⸱pli en⸱karcer⸱ig⸱it⸱a⸱j. Vi bon⸱e kon⸱as mi⸱a⸱n viv⸱o⸱n ĉar est⸱as sam⸱e ĉie. Francion mi daŭr⸱e fik⸱os ĝis kiam ŝi mi⸱n am⸱os.”*.

*  Tandem, 93 Hardcore, Pro Music, 2005; www.youtube.com/watch?v = 160O4mBygoA .

Mi pens⸱is pri Yassine kiu, en la fin⸱a⸱j tag⸱o⸱j de si⸱a viv⸱o, obsed⸱it⸱e si⸱n dediĉ⸱is por gajn⸱i just⸱ec⸱o⸱n por Bashir. “La murd⸱int⸱o est⸱as liber⸱a! Est⸱as frenez⸱e, ĉu ne?” li demand⸱is kiam ni unu⸱e renkont⸱iĝ⸱is en 2012. “Se iu⸱n Cédric mort⸱ig⸱us iu Mohamed, ĉu vi kred⸱as ke li est⸱us liber⸱ig⸱it⸱a?” Sed ne tem⸱as nur pri dis⸱iĝ⸱o etn⸱a: Juli⸱e⸱n, amik⸱o de Bashir kiu evit⸱is du kugl⸱o⸱j⸱n dum la dom⸱a pri⸱rab⸱ad⸱o - “li est⸱as blank⸱ul⸱o el ni⸱a kvartal⸱o” - est⸱is pruv⸱it⸱a kulp⸱a pri ŝtel⸱ad⸱o kaj kondamn⸱it⸱a al du kaj du⸱on⸱a jar⸱o⸱j da en⸱prizon⸱iĝ⸱o. Ĉu ebl⸱e tem⸱as pri soci⸱a problem⸱o? Yassine sam⸱opini⸱is. Li frekvent⸱is polic⸱ej⸱o⸱j⸱n ek⸱de si⸱a ses⸱a jar⸱o kaj ne atribu⸱is si⸱a⸱j⸱n fru⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n al iu apart⸱a kaŭz⸱o. “Mi⸱a patr⸱o est⸱is konstru⸱ist⸱o kaj ek⸱sufer⸱is dolor⸱eg⸱a⸱n disk⸱a⸱n herni⸱o⸱n, sekv⸱e li est⸱is lit⸱mal⸱san⸱a ĉe si. Mi⸱a patr⸱in⸱o sufer⸱is kancer⸱o⸱n, ankaŭ ŝi do tre mal⸱san⸱is kaj ni ne hav⸱is mon⸱o⸱n. Tial mi komenc⸱is ŝtel⸱i aĵ⸱o⸱j⸱n por mi⸱a⸱j frat⸱et⸱o⸱j, lud⸱il⸱o⸱j⸱n kaj tele⸱stir⸱at⸱a⸱j⸱n aŭt⸱o⸱j⸱n el super⸱bazar⸱o⸱j kaj bon⸱far⸱a⸱j butik⸱o⸱j. Kaj, ĉiu⸱foj⸱e, est⸱is ek al la polic⸱ej⸱o!” Li⸱a infan⸱aĝ⸱o kaj adolesk⸱ec⸱o est⸱is long⸱a al⸱front⸱iĝ⸱o kun la tribunal⸱o⸱j. Li est⸱is loĝ⸱ig⸱it⸱a en jun⸱ul⸱hejm⸱o, kaj ricev⸱is trejn⸱ad⸱o⸱n pri ĉarpent⸱ad⸱o sed ne komplet⸱ig⸱is ĝi⸱n. Li⸱a⸱j petol⸱aĵ⸱o⸱j est⸱is la sol⸱a⸱j ek⸱lum⸱o⸱j en si⸱a viv⸱o: inter⸱ali⸱e, li promen⸱vetur⸱is je la aĝ⸱o de dek jar⸱o⸱j en aŭt⸱o⸱j kiu⸱j hav⸱is la ŝlos⸱il⸱o⸱n en la start⸱ig⸱il⸱o, kaj pentr⸱is grafiti⸱o⸱n sur la mur⸱o⸱j⸱n de la magistrat⸱ej⸱o. Je 18 jar⸱o⸱j, Yassine ne plu ricev⸱is avert⸱o⸱j⸱n, sed en⸱prizon⸱ig⸱o⸱n pro ŝtel⸱ad⸱o kaj iom da drog⸱ŝakr⸱ad⸱o. “Post tio, je 23 jar⸱o⸱j, mi ĉes⸱is far⸱i ĉio⸱n. Pro la manier⸱o per kiu ali⸱ul⸱o⸱j rigard⸱is mi⸱n, kaj per la help⸱o de Di⸱o.”

Yassine kresk⸱ig⸱is long⸱a⸱n barb⸱o⸱n kaj si⸱n vest⸱is per tradici⸱a⸱j vest⸱o⸱j. Li mal⸱ferm⸱is halal⸱a⸱n nutr⸱o⸱var⸱ej⸱o⸱n kie li las⸱is si⸱a⸱j⸱n klient⸱o⸱j⸱n por ir⸱i preĝ⸱i en mal⸱antaŭ⸱a ĉambr⸱o. Li pasi⸱e interes⸱iĝ⸱is pri la teologi⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j en islam⸱o, praktik⸱is si⸱a⸱n religi⸱o⸱n devot⸱e, “am⸱is [si⸱a⸱n] Sinjor⸱o⸱n”, kaj vol⸱is antaŭ ĉio “far⸱i bon⸱o⸱n”, pent⸱int⸱e pri si⸱a⸱j mal⸱bon⸱far⸱o⸱j. Last⸱a⸱temp⸱e li pas⸱ig⸱is kelk⸱a⸱j⸱n monat⸱o⸱j⸱n en Mez⸱orient⸱o, en lern⸱ej⸱o konduk⸱at⸱a de la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o, por perfekt⸱ig⸱i si⸱a⸱n kon⸱o⸱n pri la koran⸱o per intens⸱a stud⸱ad⸱o. Re⸱ven⸱int⸱e al Francio, Yassine de⸱nov⸱e far⸱iĝ⸱is objekt⸱o de atent⸱o por la polic⸱o kiel si⸱a⸱temp⸱a delikt⸱ul⸱o trans⸱form⸱it⸱a en pi⸱a⸱n islam⸱an⸱o⸱n. Sed la kaŭz⸱o de li⸱a mort⸱o est⸱is mal⸱nov⸱a⸱j ofend⸱iĝ⸱o⸱j el li⸱a delikt⸱a pas⸱int⸱ec⸱o pri kiu li est⸱is pens⸱ant⸱a dum unu el ni⸱a⸱j fin⸱a⸱j renkont⸱iĝ⸱o⸱j: “Kiam mi est⸱is infan⸱o, est⸱is mult⸱e da person⸱o⸱j kiu⸱j pri⸱zorg⸱is la ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j⸱n: social⸱a⸱j asist⸱ant⸱o⸱j, municip⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j ... Nun, est⸱as neni⸱u. Mi prov⸱as parol⸱i al la jun⸱ul⸱o⸱j, dir⸱i ke ili kviet⸱ig⸱u si⸱n, sed ili indiferent⸱as. Ili ne hav⸱as labor⸱o⸱n, nur du tag⸱o⸱j⸱n en antaŭ⸱dung⸱iĝ⸱a kurs⸱o, unu tag⸱o⸱n da ne⸱daŭr⸱a labor⸱o plen⸱ig⸱ant⸱e beton⸱miks⸱il⸱o⸱n. La situaci⸱o pli mal⸱bon⸱iĝ⸱is kompar⸱e kun mi⸱a jun⸱aĝ⸱o. Oni ne tra⸱viv⸱as si⸱a⸱n viv⸱o⸱n. Oni tra⸱viv⸱as la viv⸱o⸱n kiu⸱n la ŝtat⸱o trud⸱as al oni.”

Eks⸱a drog⸱ŝakr⸱ist⸱o, Nabil pasi⸱iĝ⸱is pri la labor⸱kod⸱o post disput⸱o kun si⸱a ĉef⸱o

La mort⸱o⸱j de li⸱a⸱j frat⸱o⸱j renvers⸱is la viv⸱o⸱n de Wissem. Li ne komplet⸱ig⸱is si⸱a⸱n diplom⸱a⸱n kurs⸱o⸱n pri vetur⸱il⸱a bon⸱ten⸱ad⸱o. “Mi⸱a⸱j elekt⸱o⸱j est⸱is drog⸱ŝakr⸱ad⸱o, kaj sekv⸱e prizon⸱o aŭ mort⸱o, kiel la pli⸱mult⸱o de mi⸱a⸱j amik⸱o⸱j; aŭ jen far⸱i iom da man⸱labor⸱o, jen liver⸱i pic⸱o⸱j⸱n, kelk⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n en monat⸱o. Labor⸱o mank⸱as, kaj ankaŭ tio est⸱as form⸱o de mort⸱o.” La procent⸱o de sen⸱labor⸱ec⸱o ĉe 20-24-jar⸱ul⸱o⸱j en li⸱a kvartal⸱o est⸱is 57% en 2012 - kontraŭ 13% tut⸱land⸱e.

Wissem park⸱is ekster kebab⸱ej⸱o posed⸱at⸱a de “barb⸱ul⸱o⸱j” kaj tie ni lunĉ⸱is. Ĉi tio est⸱is li⸱a metod⸱o por al⸱proksim⸱iĝ⸱i al si⸱a frat⸱o, kaj ankaŭ al islam⸱o: “Mi atend⸱as, ke mi⸱a fid⸱o pli⸱iĝ⸱os. Mi preĝ⸱as, mi fast⸱as. Baldaŭ ven⸱os la temp⸱o kiam mi las⸱os mi⸱a⸱n barb⸱o⸱n kresk⸱i kaj mi est⸱os bon⸱a islam⸱an⸱o, sed mi ankoraŭ ne est⸱as pret⸱a.” Pri la karikatur⸱o⸱j de Charlie Hebdo, Wissem dir⸱is: “Ili est⸱is brutal⸱a⸱j. Ni kred⸱as je neni⸱o krom la Profet⸱o, ke li est⸱u laŭd⸱at⸱a, kaj eĉ li⸱n ili atak⸱as.” La jun⸱ul⸱o fid⸱as neni⸱o⸱n ali⸱a⸱n. Kio⸱n pri la lern⸱ej⸱o⸱j? Maŝin⸱o⸱j kiu⸱j eksped⸱as infan⸱o⸱j⸱n al sen⸱el⸱ir⸱ej⸱a⸱j labor⸱posten⸱o⸱j. La polic⸱o kaj la justic⸱o? Ili en⸱tomb⸱ig⸱is li⸱a⸱j⸱n frat⸱o⸱j⸱n kun indiferent⸱ec⸱o. Antaŭ⸱dung⸱iĝ⸱a⸱j kurs⸱o⸱j kaj meti⸱lern⸱ad⸱o? “Neniam est⸱as labor⸱posten⸱o⸱j post kiam la kurs⸱o⸱j fin⸱iĝ⸱as”. La amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j? “Ili publik⸱ig⸱as ia⸱n ajn aĉ⸱aĵ⸱o⸱n. Ne est⸱is jun⸱ul⸱o⸱j el la antaŭ⸱urb⸱o⸱j kiu⸱j far⸱is la mort⸱ig⸱o⸱j⸱n ĉe Charlie Hebdo, est⸱is profesi⸱ul⸱o⸱j, est⸱is la ŝtat⸱o. Tiel, ili pov⸱as post⸱e sub⸱prem⸱i islam⸱an⸱o⸱j⸱n.” Re⸱foj⸱a⸱j asert⸱o⸱j ke la franc⸱a respublik⸱o est⸱as liber⸱a, egal⸱a kaj frat⸱ec⸱a ver⸱ŝajn⸱e ne impres⸱os Wissem kaj li⸱a⸱j⸱n amik⸱o⸱j⸱n.

Tri⸱dek kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n for, en ali⸱a mond⸱o ol la labor⸱ist⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j de la urb⸱o⸱j, est⸱as Jalès, urb⸱et⸱o de sabl⸱o⸱ŝton⸱a⸱j dom⸱o⸱j ĉirkaŭ⸱it⸱a⸱j de dekliv⸱o⸱j kovr⸱it⸱a⸱j per vin⸱ber⸱ej⸱o⸱j. Ankaŭ ĉi tie, la Respublik⸱o ne est⸱as tre frat⸱ec⸱a. “Est⸱as simpl⸱a metod⸱o por forges⸱ig⸱i al la arab⸱o⸱j ili⸱a⸱j⸱n ĝihad⸱a⸱j⸱n rev⸱o⸱j⸱n” dir⸱is ĉas⸱ist⸱o en la paf⸱il⸱butik⸱o. “Star⸱ig⸱u arme⸱a⸱j⸱n tribunal⸱o⸱j⸱n, kaj bum!, kugl⸱o⸱n en la kap⸱o⸱n”. La paf⸱il⸱butik⸱ist⸱o tim⸱em⸱e mal⸱sam⸱opini⸱as sed, ĉio⸱n dir⸱int⸱e, tia parol⸱o est⸱as profit⸱o⸱don⸱a. “La tag⸱o⸱n post la atenc⸱o kontraŭ Charlie Hebdo, mi est⸱is ĉio⸱n el⸱vend⸱int⸱a” la negoc⸱ist⸱o dir⸱as kontent⸱e. “Ĝis la 11a maten⸱e, rest⸱is al mi neniom da ĉas⸱paf⸱il⸱o⸱j, arm⸱il⸱o⸱j Flash-Ball* kaj munici⸱o⸱j, kaj mi est⸱as super⸱ŝut⸱it⸱a per mend⸱o⸱j. Klient⸱o⸱j dir⸱as al mi ke ili intenc⸱as kontraŭ⸱atak⸱i”.

*  Flash-Ball est⸱as ne⸱mort⸱ig⸱a arm⸱il⸱o kiu paf⸱as mol⸱a⸱n glob⸱o⸱n el kaŭĉuk⸱o - ml.

Fin⸱e, nur rest⸱as Moncef, la patr⸱o de Wissem, por defend⸱i la val⸱or⸱o⸱j⸱n de la Respublik⸱o. “Mi for⸱ir⸱is de Alĝerio en 1970. Oni ricev⸱is mizer⸱a⸱n sum⸱o⸱n por la mal⸱mult⸱a labor⸱o trov⸱ebl⸱a tie. Tuj post kiam mi al⸱ven⸱is ĉi tie, mi trov⸱is bon⸱e pag⸱at⸱a⸱n labor⸱o⸱n ĉe konstru⸱ad⸱ej⸱o⸱j, kaj est⸱is social⸱a asekur⸱o. Francio bon⸱ven⸱ig⸱is ni⸱n”. Sed Moncef ankaŭ memor⸱as pli mal⸱facil⸱a⸱n temp⸱o⸱n: “Ĉirkaŭ 1982-1983, post la nask⸱iĝ⸱o de Yassine, labor⸱o far⸱iĝ⸱is pli mal⸱facil⸱e trov⸱ebl⸱a. Mult⸱e mal⸱pli da konstru⸱ad⸱o okaz⸱is, est⸱is mal⸱pli da mend⸱o⸱j kaj pli da konkurenc⸱o, unu⸱e de la hispan⸱o⸱j kaj post⸱e, iom post iom, de la orient⸱eŭrop⸱an⸱o⸱j, kaj ili sub⸱e⸱n⸱prem⸱is salajr⸱o⸱j⸱n. Est⸱is pli mal⸱facil⸱e, sed mi ne plend⸱as. Ili ankoraŭ vok⸱as mi⸱n por laŭ⸱okaz⸱a labor⸱o ne⸱deklar⸱it⸱a. Tio est⸱as suplement⸱o por mi⸱a pensi⸱o de 700 eŭr⸱o⸱j monat⸱e.” Moncef al⸱ĝust⸱ig⸱as si⸱a⸱n lumb⸱a⸱n zon⸱o⸱n. Ekster⸱e, Wissem dir⸱as, ke li vid⸱as afer⸱o⸱j⸱n mal⸱sam⸱e. “Dum kvar⸱dek kvin jar⸱o⸱j, mi⸱a patr⸱o preskaŭ ĉiam labor⸱as en la ekster⸱leĝ⸱a ekonomi⸱o, konstru⸱ant⸱e vila⸱o⸱j⸱n por riĉ⸱a⸱j famili⸱o⸱j en la region⸱o. Li⸱a dors⸱o est⸱as tut⸱e kripl⸱ig⸱it⸱a sed, malgraŭ tio, li⸱a pensi⸱o est⸱as tiel mizer⸱a ke li dev⸱as daŭr⸱e far⸱i gips⸱ad⸱o⸱n kaj beton⸱ad⸱o⸱n en la aĝ⸱o de 67 jar⸱o⸱j. Li vol⸱is ke mi far⸱iĝ⸱u morter⸱ist⸱o, kiel li. Mi dir⸱is ne, dank⸱o⸱n.”

Ne⸱long⸱e antaŭ si⸱a mort⸱o, Yassine pas⸱ig⸱is la vesper⸱o⸱n kun Nabil. “Li est⸱is tre bon⸱a amik⸱o.” La du est⸱is ĉiel sam⸱a⸱j: ili⸱a⸱j labor⸱ist⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j est⸱is el Alĝerio, ili pas⸱ig⸱is si⸱a⸱n jun⸱aĝ⸱o⸱n en la sam⸱a kvartal⸱o kaj hav⸱is la sam⸱a⸱n adolesk⸱a⸱n em⸱o⸱n far⸱i “stult⸱aĵ⸱o⸱j⸱n”. Nabil est⸱is “la sol⸱a arab⸱o” el si⸱a kvartal⸱o kiu en⸱ir⸱is ne⸱meti⸱a⸱n mez⸱lern⸱ej⸱o⸱n, kie li⸱a talent⸱o kiel region⸱a ĉampion⸱o de karate⸱o gajn⸱is al li admir⸱o⸱n ek⸱de la unu⸱a tag⸱o. “Blank⸱a knab⸱o demand⸱is al mi de kie mi ven⸱as. Bum!, mi eksplod⸱is. En mi⸱a kvartal⸱o, demand⸱o⸱j kiel ”De kie vi ven⸱as?“ montr⸱as mank⸱o⸱n de respekt⸱o. Post⸱e, mi konsci⸱is ke ĝi est⸱as normal⸱a demand⸱o, metod⸱o por en⸱konduk⸱i si⸱n.” La reputaci⸱o de Nabil kiel ĉampion⸱o de batal⸱art⸱o⸱j far⸱is li⸱n tim⸱at⸱a gvid⸱ant⸱o en la social⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱ar⸱o⸱j. Sen rekt⸱e part⸱o⸱pren⸱i la ŝakr⸱ad⸱o⸱n de drog⸱o⸱j, li trud⸱is “impost⸱o⸱n” je drog⸱ŝakr⸱o⸱j, minac⸱ant⸱e uz⸱i per⸱fort⸱o⸱n se neces⸱e. Baldaŭ, li hav⸱is ĉiu⸱monat⸱a⸱n en⸱spez⸱o⸱n de kelk⸱mil⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j. “Mi ankoraŭ est⸱is mez⸱lern⸱ej⸱an⸱o kaj mi⸱a viv⸱manier⸱o atent⸱ig⸱is la polic⸱o⸱n pri mi. Mi bezon⸱is kovr⸱il⸱o⸱n, tial mi trov⸱is labor⸱posten⸱o⸱n en rapid⸱manĝ⸱ej⸱o kiu ĵus mal⸱ferm⸱iĝ⸱is.” De⸱nov⸱e li est⸱is “la sol⸱a arab⸱o” tie, dung⸱it⸱a pro prem⸱o de la magistrat⸱ej⸱o kiu indulg⸱em⸱e rigard⸱is si⸱a⸱n karate⸱a⸱n ĉampion⸱o⸱n. Post tri monat⸱o⸱j, instig⸱it⸱e de plend⸱o⸱j de si⸱a⸱j blank⸱a⸱j koleg⸱o⸱j ke ili⸱a ĉef⸱o ne registr⸱is ili⸱a⸱j⸱n labor⸱hor⸱o⸱j⸱n, Nabil pied⸱bat⸱e mal⸱ferm⸱is li⸱a⸱n pord⸱o⸱n, fiks⸱is li⸱n kontraŭ mur⸱o⸱n kaj postul⸱is ke ili est⸱u pag⸱it⸱a⸱j - kaj pag⸱it⸱a⸱j ili est⸱is, tuj. La ĉef⸱o pardon⸱pet⸱is pro tio, ke li “forges⸱is” naŭ⸱dek hor⸱o⸱j⸱n. Labor⸱sindikat⸱a reprezent⸱ant⸱o aŭd⸱is pri ĉi tiu venk⸱o kaj kun⸱sid⸱is kun Nabil por sugest⸱i ke li star⸱ig⸱u sekci⸱o⸱n de la sindikat⸱o. “Mi el⸱trov⸱is ke est⸱as labor⸱leĝ⸱o⸱j en Francio. Ili far⸱iĝ⸱is mi⸱a pasi⸱o.”

Sam⸱temp⸱e kiam Yassine el⸱prizon⸱iĝ⸱is kaj si⸱n turn⸱is al islam⸱o, Nabil for⸱las⸱is si⸱a⸱j⸱n drog⸱impost⸱o⸱j⸱n por far⸱iĝ⸱i labor⸱sindikat⸱a deleg⸱it⸱o por la Ĝeneral⸱a Konfederaci⸱o de Labor⸱o (CGT). Ĉi tio est⸱as li⸱a obsed⸱o dum la last⸱a⸱j 15 jar⸱o⸱j: disput⸱o⸱j inter dung⸱it⸱o⸱j kaj dung⸱ant⸱o⸱j, strik⸱o⸱j, okup⸱ad⸱o⸱j de labor⸱ej⸱o⸱j, konsil⸱ant⸱ar⸱o⸱j de dung⸱it⸱o⸱j kaj inter⸱parol⸱o⸱j post eks⸱dung⸱iĝ⸱o. Ayoub, si⸱a⸱temp⸱a koleg⸱o de Nabil kaj nun ŝtat⸱ofic⸱ist⸱o, dir⸱is al ni: “Mi komenc⸱is labor⸱i ĉe rapid⸱manĝ⸱ej⸱o kiam mi hav⸱is 25 jar⸱o⸱j⸱n, kaj tie est⸱is iu brav⸱ul⸱o, Nabil. Li konstant⸱e parol⸱is pri ni⸱a⸱j labor⸱kondiĉ⸱o⸱j kaj la politik⸱o. Mi lern⸱is mult⸱eg⸱o⸱n. Fin⸱e, ni ek⸱strik⸱is dum 18 tag⸱o⸱j por postul⸱i ke ĉiu⸱j por⸱temp⸱a⸱j dung⸱it⸱o⸱j est⸱u konstant⸱e dung⸱at⸱a⸱j. 100% de la person⸱ar⸱o ek⸱strik⸱is, el skip⸱o de 20. Kaj ni gajn⸱is, ni gajn⸱is preskaŭ ĉiu⸱j⸱n ni⸱a⸱j postul⸱o⸱j⸱n.” Hodiaŭ, Ayoub est⸱as aktiv⸱ul⸱o por la mal⸱dekstr⸱ism⸱a parti⸱o Front de Gauche, kaj Nabil esper⸱as est⸱i re⸱dung⸱it⸱a de la rapid⸱manĝ⸱ej⸱a ĉen⸱o, kiu ĵus mal⸱dung⸱is li⸱n mil⸱a⸱n foj⸱o⸱n. Sed ankaŭ Nabil est⸱is ofend⸱it⸱a de la karikatur⸱o⸱j de Charlie Hebdo, kaj est⸱as konsider⸱ant⸱a trans⸱loĝ⸱iĝ⸱i al Alĝerio, precip⸱e pro tio ke la CGT ted⸱iĝ⸱is de ĉi tiu aktiv⸱ul⸱o kiu, kiam la kontraŭ⸱tumult⸱a polic⸱o minac⸱as li⸱a⸱j⸱n strik⸱posten⸱o⸱j⸱n, pov⸱as al⸱vok⸱i suplement⸱a⸱n fort⸱o⸱n de cent batal⸱pret⸱a⸱j “kvartal⸱ul⸱o⸱j”. Oficial⸱ul⸱o ĉe la CGT-sid⸱ej⸱o dir⸱is al ni delikat⸱e: “Est⸱as mal⸱sam⸱opini⸱o⸱j inter ni kaj ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j de en⸱migr⸱int⸱a⸱j de⸱ven⸱o⸱j pri la organiz⸱ad⸱o kaj la tip⸱o⸱j de labor⸱sindikat⸱a ag⸱ad⸱o”.

Kiom da ali⸱a⸱j Nabiloj est⸱as en ĉi tiu urb⸱o, de⸱long⸱e komun⸱ist⸱a bastion⸱o, kie la Naci⸱a Front⸱o last⸱a⸱temp⸱e triumf⸱is en la eŭrop⸱a⸱j elekt⸱ad⸱o⸱j? Kiom probabl⸱e est⸱as ke Ayoub renkont⸱us politik⸱e engaĝ⸱iĝ⸱int⸱a⸱n labor⸱sindikat⸱an⸱o⸱n hodiaŭ, kiam religi⸱a devot⸱ec⸱o est⸱as oft⸱e anstataŭ⸱int⸱a tradici⸱a⸱n mal⸱dekstr⸱ism⸱a⸱n aktiv⸱ism⸱o⸱n en la social⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱ar⸱o⸱j - kaj akir⸱int⸱a politik⸱a⸱n dimensi⸱o⸱n? Kaj kiel oni pov⸱as en⸱kadr⸱ig⸱i la demand⸱o⸱n pri de⸱ven⸱o⸱j en pli larĝ⸱a⸱n soci⸱a⸱n kun⸱tekst⸱o⸱n kiam eĉ la CGT redukt⸱as Nabil, kaj ali⸱ul⸱o⸱j⸱n antaŭ li* al la ident⸱ec⸱o de “en⸱migr⸱int⸱o”? Ĉe la lok⸱a CGT-sid⸱ej⸱o, kiu⸱n Bachir kutim⸱is frekvent⸱i, la person⸱ar⸱o parol⸱as pri si⸱a ĝen⸱o per zorg⸱em⸱e elekt⸱it⸱a⸱j vort⸱o⸱j. Ili aŭd⸱as histori⸱o⸱j⸱n kiel tiu⸱j⸱n de la frat⸱o⸱j Kouachi ĉiu⸱tag⸱e: de adolesk⸱ant⸱o⸱j en jun⸱ul⸱hejm⸱o⸱j al sen⸱labor⸱a⸱j jun⸱a⸱j vir⸱o⸱j radikal⸱ig⸱it⸱a⸱j per la religi⸱o. Aurélie fin⸱e agnosk⸱as: “Oni dir⸱u, kio⸱n oni vol⸱as, sed la problem⸱o est⸱as tio, ke eĉ se ni kred⸱as je tio, kio⸱n ni far⸱as, labor⸱o tut⸱e mank⸱as”. En la vestibl⸱o, afiŝ⸱o⸱j “Je su⸱is Charlie” pend⸱as sur la mur⸱o, frap⸱ant⸱a re⸱memor⸱ig⸱il⸱o pri kiel hermetik⸱e ferm⸱it⸱a⸱j est⸱as ĉi tiu⸱j mal⸱sam⸱a⸱j soci⸱a⸱j sfer⸱o⸱j unu de la ali⸱a. Dum li vetur⸱ig⸱is ni⸱n al la fer⸱voj⸱staci⸱o, mi kontraŭ⸱dir⸱is Wissem nur unu⸱foj⸱e, kiam li asert⸱is ke “la Jud⸱o⸱j” reg⸱as la amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j⸱n. “Ne” mi dir⸱is, “ili⸱n reg⸱as kapital⸱ism⸱o”. “Ĉu?” li dir⸱is. “Kio est⸱as tio?”.

*  Abdel Mabrouk, Génération précaire, Le Cherche Midi, Parizo, 2004

Pierre SOUCHON


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Ukrain⸱uj⸱o serĉ⸱as energi⸱a⸱n suveren⸱ec⸱o⸱n Ĉe la front⸱o de urani⸱o

Sen karb⸱o pro la batal⸱o⸱j en Donbaso, en konflikt⸱o kun la rus⸱a Gazprom pri si⸱a proviz⸱iĝ⸱o je gas⸱o, Ukrain⸱uj⸱o pli kaj pli cel⸱as dis⸱volv⸱i la atom⸱energi⸱o⸱n por kontent⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n energi-bezon⸱o⸱j⸱n. Sed ankaŭ la liver⸱ad⸱o de brul⸱aĵ⸱o por la atom⸱central⸱o⸱j hered⸱it⸱a⸱j de la Sovet⸱uni⸱o de⸱pend⸱as de bon⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kun Rus⸱land⸱o. Sen⸱iĝ⸱i je tiu⸱j, tio ne est⸱as sen⸱risk⸱a.

EN Cert⸱a⸱j vintr⸱a⸱j maten⸱o⸱j, la mal⸱sek⸱ec⸱o lev⸱iĝ⸱as de la river⸱o Dnepr⸱o kaj dron⸱ig⸱as en nebul⸱o la beton⸱kub⸱o⸱j⸱n de la atom⸱central⸱o de la urb⸱o Enerhodar, en la distrikt⸱o de Zaporiĵo (sud⸱orient⸱o de Ukrain⸱uj⸱o). La bus⸱o⸱j kovr⸱it⸱a⸱j de mal⸱pur⸱a neĝ⸱o vetur⸱as tra la rekt⸱lini⸱a⸱j avenu⸱o⸱j por transport⸱i dek unu mil dung⸱it⸱o⸱j⸱n al la centr⸱o de la atom⸱central⸱o. Enerhodar, tio est⸱as urb⸱o de progres⸱o, la energi-ĉef⸱urb⸱o de Ukrain⸱uj⸱o, fier⸱e klar⸱ig⸱as s-ro Oleg Oĉeka. La kvin⸱dek kvar mil loĝ⸱ant⸱o⸱j de la urb⸱o konsci⸱as, ke ili liver⸱as elektr⸱o⸱n al milion⸱o⸱j da hejm⸱o⸱j.” La vic⸱direktor⸱o de la inform⸱ej⸱o de la central⸱o ven⸱is ĉi tie⸱n en la 1980-aj jar⸱o⸱j, kiam la urb⸱o jun⸱is kaj la Sovet⸱uni⸱o ŝajn⸱is est⸱i etern⸱a. La unu⸱a⸱j loĝ⸱dom⸱o⸱j est⸱is konstru⸱it⸱a⸱j en 1970 por loĝ⸱ig⸱i la dung⸱it⸱o⸱j⸱n de karb⸱a elektr⸱ig⸱ej⸱o konstru⸱it⸱a laŭ⸱long⸱e de la river⸱o. La konstru⸱ad⸱o de la atom⸱elektr⸱ig⸱ej⸱o Zaporiska AES* komenc⸱iĝ⸱is en 1972. La atom⸱central⸱o* sekv⸱ig⸱is la dis⸱volv⸱ad⸱o⸱n de model⸱a⸱j urb⸱o⸱j, kies urb⸱a aranĝ⸱o dev⸱is don⸱i ideal⸱a⸱j⸱n viv⸱kondiĉ⸱o⸱j⸱n al la dung⸱it⸱o⸱j. Pripjat, la plej fam⸱a de ili, hodiaŭ komplet⸱e mal⸱aper⸱is sub la veget⸱aĵ⸱o, en la centr⸱o de la mal⸱permes⸱at⸱a zon⸱o de tri⸱dek kilo⸱metr⸱o⸱j da radi⸱o, kiu ĉirkaŭ⸱as Ĉernobilon, en la nord⸱o de la land⸱o.

*  Atomna ElektroStancija (AES).
*  La esprim⸱o⸱j central⸱o kaj elektr⸱ig⸱ej⸱o est⸱as uz⸱at⸱a⸱j sinonim⸱e kaj sen⸱disting⸱e. -vl

La elektr⸱ig⸱ej⸱o de Zaporiĵia hav⸱as ses reaktor⸱o⸱j⸱n kun kapacit⸱o de po mil mega⸱vat⸱o⸱j (mv). Pli potenc⸱a ol Gravelines, la unu⸱a franc⸱a elektr⸱ig⸱ej⸱o (5.400 mv), ĝi⸱a kapacit⸱o est⸱as super⸱at⸱a nur de la ok reaktor⸱o⸱j de Bruce en Kanado (6.232 mv). La produkt⸱ad⸱o de elektr⸱o cert⸱ig⸱as relativ⸱a⸱n prosper⸱o⸱n al tiu urb⸱o, en kiu⸱n oni en⸱ir⸱as kun la strang⸱a sent⸱o far⸱i vojaĝ⸱o⸱n tra la temp⸱o. “La USSR kolaps⸱is, sed la viv⸱kondiĉ⸱o⸱j ne mult⸱e evolu⸱is en Enerhodar, daŭr⸱ig⸱as s-ro Oĉeka. Kvankam la stuk⸱o de la fasad⸱o⸱j de la loĝ⸱blok⸱o⸱j el⸱fal⸱is, la urb⸱o rest⸱as sufiĉ⸱e log⸱a por ke ĝi⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j est⸱u plen⸱a⸱j. “Ĉiam est⸱as varm⸱a akv⸱o, la elektr⸱o kost⸱as mal⸱pli ol ali⸱lok⸱e, la salajr⸱o⸱j est⸱as bon⸱a⸱j kaj ni est⸱as sekur⸱a⸱j”, konfirm⸱as s-ro Bogdan Strijof, dung⸱it⸱o de la central⸱o. “Kiam mi est⸱is pli jun⸱a, mi vol⸱is for⸱ir⸱i al Kievo aŭ ekster⸱land⸱e⸱n. Mi stud⸱is en la najbar⸱a urb⸱o. Sed oni propon⸱is al mi labor⸱o⸱n, do mi re⸱ven⸱is ĉi tie⸱n kie mi edz⸱iĝ⸱is.”

Ukrain⸱uj⸱o, hered⸱ant⸱o de la ambici⸱a energi⸱politik⸱o de la USSR, dispon⸱as pri dek kvin atom⸱reaktor⸱o⸱j, ĉiu⸱j de la prem⸱akv⸱a tip⸱o VVER.* Tri unu⸱o⸱j aktiv⸱as en la elektr⸱ig⸱ej⸱o de Juĵnoukrainsko, du en Ĥmelnickij, kvar en Rivne kaj ses en Zaporiĵia. La last⸱a el la tri reaktor⸱o⸱j ne damaĝ⸱it⸱a⸱j de la katastrof⸱o de 1986 en Ĉernobilo est⸱is definitiv⸱e halt⸱ig⸱it⸱a en decembr⸱o 2000.

*  Reaktor⸱o⸱j nom⸱at⸱a⸱j de “du⸱a generaci⸱o”, kiu⸱j uz⸱as akv⸱o⸱n kiel moder⸱il⸱o⸱n, kaj koncept⸱it⸱a⸱j en la jar⸱o⸱j inter 1960 kaj 1970.

En la grand⸱eg⸱a turbin⸱ej⸱o de la reaktor⸱o n-ro 1 de Zaporiĵia, la maŝin⸱o⸱j mur⸱mur⸱as konstant⸱e de nun jam tri⸱dek jar⸱o⸱j. “La reaktor⸱o n-ro 1 montr⸱as daŭr⸱e tre bon⸱a⸱j⸱n rezult⸱o⸱j⸱n ĉe la sekur⸱ec-test⸱o⸱j”, cert⸱ig⸱as la ĝeneral⸱a direktor⸱o de la elektr⸱ig⸱ej⸱o, s-ro Vjaĉeslav Tiŝĉenko. “Ĉiu⸱j⸱n dek jar⸱o⸱j⸱n la Ŝtat⸱a Inspekt⸱ej⸱o pri Atom⸱a Regul⸱ig⸱ad⸱o (IERN) decid⸱as daŭr⸱ig⸱i la aktiv⸱ec⸱o⸱n de la reaktor⸱o⸱j. Vid⸱e al la aktual⸱a⸱j rezult⸱o⸱j ni plan⸱as uz⸱i ili⸱n ankoraŭ dum ses⸱dek jar⸱o⸱j.” Daŭr⸱ig⸱o⸱j de dek al du⸱dek jar⸱o⸱j est⸱is jam atribu⸱it⸱a⸱j al la plej mult⸱a⸱j reaktor⸱o⸱j. La elektr⸱ig⸱ej⸱o de Zaporiĵia tamen en⸱ir⸱is en la dik⸱a⸱j⸱n titol⸱o⸱j⸱n de la inter⸱naci⸱a gazet⸱ar⸱o, la 2-a de decembr⸱o 2014, post kiam la ukraina ĉef⸱ministr⸱o, s-ro Arsen⸱i Jaceniuk, dum gazet⸱ar⸱a konferenc⸱o mal⸱lert⸱e anonc⸱is teĥnik⸱a⸱n incident⸱o⸱n en la 3-a blok⸱o. La incident⸱o, kiu okaz⸱is la 28-an de novembr⸱o, konsist⸱is en kurt⸱cirkvit⸱o de help⸱a trans⸱form⸱il⸱o. Sen ia sekv⸱o kaj sen danĝer⸱o de polu⸱ad⸱o, ĝi est⸱is klas⸱it⸱a 0 la plej mal⸱alt⸱a nivel⸱o en la sep⸱ŝtup⸱a inter⸱naci⸱a skal⸱o de atom⸱a⸱j event⸱o⸱j (INES): “Komunik⸱il⸱a alarm⸱o sen ajn⸱a prav⸱ig⸱o, juĝ⸱as la direktor⸱o agac⸱it⸱e, la plej mult⸱a⸱j el tiu⸱j, kiu⸱j parol⸱as pri atom⸱o, sci⸱as pri tio neni⸱o⸱n aŭ est⸱as mal⸱bon⸱intenc⸱a⸱j” ...

Ĉu usona brul⸱aĵ⸱o?

Tio alud⸱as inform⸱milit⸱o⸱n, kiu okaz⸱as jam de monat⸱o⸱j inter Ukrain⸱uj⸱o kaj Rus⸱land⸱o. La 30-an de oktobr⸱o 2014, televid⸱o proksim⸱a de la Kreml⸱o, LifeNews, asert⸱is, ke kvot⸱o⸱j de radi⸱ad⸱o preskaŭ dek⸱sep⸱obl⸱e pli alt⸱a⸱j ol la permes⸱at⸱a maksimum⸱o est⸱is registr⸱it⸱a⸱j proksim⸱e de la elektr⸱ig⸱ej⸱o. Per tia komunik⸱il⸱a ofensiv⸱o rus⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j prov⸱as lig⸱i la risk⸱o⸱n de radi⸱aktiv⸱a⸱j lik⸱o⸱j kun la liver⸱ad⸱o de atom⸱brul⸱aĵ⸱o de Westinghouse Electric Company.*

*  LifeNews, 30-an de decembr⸱o 2014.

De 2008, tiu usona soci⸱et⸱o reg⸱at⸱a de la japan⸱a Toshiba far⸱as prov⸱o⸱j⸱n por adapt⸱i si⸱a⸱n brul⸱aĵ⸱o⸱n al la redaktor⸱o⸱j VVER, kaj tiel romp⸱as la monopol⸱o⸱n de la rus⸱a ŝtat⸱kompani⸱o Rosatom kaj de ties fili⸱o TVEL, kiu⸱j liver⸱as ĉio⸱n por la ukrainaj elektr⸱ig⸱ej⸱o⸱j kaj por plur⸱a⸱j land⸱o⸱j de la Eŭrop⸱a Uni⸱o. La rus⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j, hered⸱aĵ⸱o de la pas⸱int⸱ec⸱o, est⸱as dens⸱e lig⸱it⸱a⸱j kun la ukraina atom⸱sektor⸱o, de la koncept⸱o de la reaktor⸱o ĝis la pri⸱trakt⸱ad⸱o de la rub⸱aĵ⸱o⸱j. Ĉiu⸱jar⸱e, ekzempl⸱e, Ukrain⸱uj⸱o pag⸱as 200 milion⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j al Rus⸱land⸱o por tie de⸱met⸱i si⸱a⸱n uz⸱it⸱a⸱n brul⸱aĵ⸱o⸱n, atend⸱e de nov⸱a stok⸱ej⸱o plan⸱it⸱a por 2017 en la region⸱o de Ĉernobilo.

“Ni⸱a brul⸱aĵ⸱o ricev⸱is ĉi-aŭtun⸱e la konsent⸱o⸱n de la IERN. Est⸱as tre kutim⸱a por la atom⸱central⸱o⸱j ke ili hav⸱as plur⸱a⸱j⸱n liver⸱ant⸱o⸱j⸱n de brul⸱aĵ⸱o. Tio est⸱as demand⸱o de konkurenc⸱ig⸱o, sed ankaŭ de la sekur⸱ec⸱o de la liver⸱o⸱j. En la kaz⸱o de Ukrain⸱uj⸱o la proviz⸱o⸱j el Rus⸱land⸱o est⸱as ebl⸱e ne total⸱e garanti⸱it⸱a⸱j pro la politik⸱a situaci⸱o”, alud⸱as s-ro Mike Kirst, vic⸱prezid⸱ant⸱o pri ekster⸱a⸱j rilat⸱o⸱j de Westinghouse Europe. Li taks⸱as ne⸱fund⸱it⸱a la avert⸱o⸱n de la rus⸱a vic⸱a ĉef⸱ministr⸱o, s-ro Dmitri Rogozin, kiu deklar⸱is last⸱a⸱n april⸱o⸱n ke, en kaz⸱o de uz⸱ad⸱o de usona brul⸱aĵ⸱o, “Ukrain⸱uj⸱o est⸱us tir⸱int⸱a neni⸱a⸱n instru⸱o⸱n el la akcident⸱o de Ĉernobilo. En 2011, la ukraina ŝtat⸱kompani⸱o Energoatom taks⸱is “sen⸱frukt⸱a⸱j” la prov⸱o⸱j⸱n de okcident⸱a brul⸱aĵ⸱o, kiu⸱j sekv⸱ig⸱is la halt⸱ig⸱o⸱n de du unu⸱o⸱j.* Ali⸱a⸱j incident⸱o⸱j, nom⸱e en Ĉeĥ⸱uj⸱o, est⸱is menci⸱it⸱a⸱j de Rus⸱land⸱o por atent⸱ig⸱i la opini⸱o⸱n.

*  Laŭ la Mond⸱a Atom-Asoci⸱o www.world-nuclear.org.

La 30-an de decembr⸱o 2014, Westinghouse kaj Energoatom tamen sub⸱skrib⸱is inter⸱konsent⸱o⸱n pri alt⸱ig⸱o de proviz⸱ad⸱o je usona brul⸱aĵ⸱o ĝis la jar⸱o 2020. En la moment⸱o tiu est⸱as uz⸱at⸱a nur en la reaktor⸱o n-ro 3 de Juĵnoukrainsko. Kvankam la konkret⸱a en⸱hav⸱o de la kontrakt⸱o rest⸱is konfidenc⸱a, laŭ s-ro Kirsti, Westinghouse dev⸱as liver⸱i al “almenaŭ tri aŭ kvar reaktor⸱o⸱j” por ke tio est⸱u profit⸱ig⸱a. Tiu kompani⸱o est⸱as la sol⸱a en la mond⸱o, kiu jam komenc⸱e de la 1990-aj jar⸱o⸱j invest⸱is en la koncept⸱ad⸱o de brul⸱aĵ⸱o kongru⸱a kun la reaktor⸱o⸱j VVER, kiu⸱j ĝis tiam de⸱pend⸱is komplet⸱e de la proviz⸱ad⸱o de TVEL. La aper⸱o de nov⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j en Ukrain⸱uj⸱o est⸱as kvazaŭ or⸱pluv⸱o por la usona entrepren⸱o. “De jar⸱o⸱j Ukrain⸱uj⸱o prov⸱as divers⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n font⸱o⸱j⸱n de energi-proviz⸱ad⸱o, klar⸱ig⸱as s-ro Miĥailo Gonĉar, fak⸱ul⸱o pri energi⸱o. Ni bon⸱e kompren⸱is, ke pri la strategi⸱a⸱j orient⸱iĝ⸱o⸱j de la grand⸱a⸱j rus⸱a⸱j kompani⸱o⸱j decid⸱as la rus⸱a prezid⸱ant⸱o, s-ro Vladimir Putin. En la moment⸱o TVEL plen⸱um⸱as si⸱a⸱j⸱n dev⸱o⸱j⸱n kaj ni hav⸱as brul⸱aĵ-rezerv⸱o⸱j⸱n ĝis la ven⸱ont⸱a oktobr⸱o, sed kiu sci⸱as, kiel la konflikt⸱o inter la du land⸱o⸱j evolu⸱os?”

Ek⸱de la komenc⸱o de la batal⸱o⸱j en la orient⸱o de Ukrain⸱uj⸱o, Kievo dev⸱as al⸱front⸱i zorg⸱ig⸱a⸱n energi-situaci⸱o⸱n. Ukrain⸱uj⸱o est⸱as sen⸱ig⸱it⸱a⸱j je la karb⸱min⸱ej⸱o⸱j de Donbaso, kiu⸱j antaŭ⸱e nutr⸱is ĝi⸱a⸱j⸱n karb⸱energi⸱a⸱j⸱n elektr⸱ig⸱ej⸱o⸱j⸱n. La rus⸱a gigant⸱o Gasprom regul⸱e minac⸱as halt⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n gas-eksport⸱o⸱j⸱n, se Kievo ne pag⸱as si⸱a⸱j⸱n ŝuld⸱o⸱j⸱n. La “strategi⸱o 2020”, decid⸱it⸱a last⸱a⸱n septembr⸱o⸱n de la ukraina prezid⸱ant⸱o, s-ro Petro Poroŝenko, vol⸱as prioritat⸱i la hidr⸱o⸱elektr⸱a⸱j⸱n bar⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, la nov⸱ig⸱ebl⸱a⸱j⸱n energi⸱o⸱j⸱n kaj ĉef⸱e re⸱lanĉ⸱i la civil⸱a⸱n atom⸱energi⸱o⸱n,* kiu liver⸱is jam pli ol 50 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la elektr⸱o de la land⸱o en 2014 (kontraŭ 43 el⸱cent⸱o⸱j en la antaŭ⸱a jar⸱o). Por kontent⸱ig⸱i la intern⸱a⸱n postul⸱o⸱n, Ukrain⸱uj⸱o ĵus dev⸱is mal⸱alt⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n eksport⸱o⸱j⸱n de elektr⸱o al Moldavio kaj al Belorusio. “La Eŭrop⸱a Bank⸱o pri Re⸱konstru⸱ad⸱o kaj Dis⸱volv⸱ad⸱o kaj Euratom jam atribu⸱is al⸱prunt⸱o⸱n de 600 milion⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j por la modern⸱ig⸱o de la elektr⸱ig⸱ej⸱o⸱j, post la katastrof⸱o de Fukuŝimo, klar⸱ig⸱as s-in⸱o Olja Koŝarna, de la asoci⸱o La Ukraina Atom-Forum⸱o. “Ni est⸱as kapt⸱it⸱o⸱j de la strategi⸱o⸱j el la temp⸱o de la Sovet⸱uni⸱o, eĉ ne cent⸱on⸱o est⸱is invest⸱it⸱a por alt⸱ig⸱i la energi⸱a⸱n efik⸱ec⸱o⸱n”, nuanc⸱ig⸱as s-ro Oleksi Pasjuk, de la Ekologi⸱a Naci⸱a Centr⸱o de Ukrain⸱uj⸱o, ne⸱reg⸱ist⸱ar⸱a organiz⸱aĵ⸱o. La elektr⸱a ret⸱o daŭr⸱e ne hav⸱as la kapacit⸱o⸱n transport⸱i la tut⸱a⸱n elektr⸱o⸱n produkt⸱at⸱a⸱n de la ukrainaj reaktor⸱o⸱j. La elektr⸱ig⸱ej⸱o de Zaporiĵia pro tio labor⸱as sub si⸱a⸱j kapacit⸱o⸱j, kaj la du last⸱a⸱j reaktor⸱o⸱j de Rivne kaj de Ĥmelnickij, fin⸱konstru⸱it⸱a⸱j en 2004, funkci⸱as altern⸱e de du jar⸱o⸱j. Tiel oni perd⸱is ĉiu⸱jar⸱e 1,7 gv da ebl⸱a produkt⸱o. La strategi⸱o 2020 plan⸱as fort⸱ig⸱i la kapacit⸱o⸱n de ret⸱a trans⸱ig⸱o, sed la invest⸱o⸱j pov⸱os “montr⸱iĝ⸱i ne⸱sufiĉ⸱a⸱j”, laŭ s-in⸱o Koŝarna.

*  Post la fal⸱o de la USSR,la atom⸱arm⸱il⸱o⸱j lok⸱it⸱a⸱j en la nov⸱a sen⸱de⸱pend⸱a Ukrain⸱uj⸱o est⸱is transport⸱it⸱a⸱j al Rus⸱land⸱o, kaj la land⸱o ratif⸱is la trakt⸱at⸱o⸱n pri ne⸱dis⸱vast⸱ig⸱o.

“La energi⸱a sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o akir⸱it⸱a⸱j per atom⸱energi⸱o est⸱as tut⸱e iluzi⸱a. Ni import⸱as hodiaŭ el Rus⸱land⸱o brul⸱aĵ⸱o⸱n por 600 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j, kaj Westinghouse neniam kapabl⸱os komplet⸱e anstataŭ⸱i TVEL, daŭr⸱ig⸱as s-ro Pasjuk. En si⸱a ofic⸱ej⸱o de la Zaporiska AES, la direktor⸱o Tiŝĉenko asert⸱as si⸱a⸱vic⸱e, ke li “sci⸱as neni⸱o⸱n” pri la brul⸱aĵ⸱o de Westinghouse. “Tut⸱e ne tem⸱as pri ajn⸱a inter⸱romp⸱o de ni⸱a kun⸱labor⸱ad⸱o kun Energiatom, asert⸱as s-ro Aleksander Merten, direktor⸱o de la ofic⸱ej⸱o Orient⸱eŭrop⸱o de Rosatom. “La viv⸱o⸱daŭr⸱o de atom⸱kontrakt⸱o est⸱as almenaŭ jar⸱cent⸱o: neni⸱a decid⸱o far⸱ebl⸱as sur politik⸱a baz⸱o. Ni⸱a absolut⸱a prioritat⸱o est⸱as la atom⸱a sekur⸱ec⸱o.”

Rosatom est⸱as jam nun flank⸱a viktim⸱o de la rus⸱a-ukraina konflikt⸱o. En juli⸱o 2014 la nov⸱a [ukraina] reg⸱ist⸱ar⸱o for⸱ig⸱is tiu⸱n kompani⸱o⸱n el la projekt⸱o konstru⸱i la reaktor⸱o⸱j⸱n 3 kaj 4 en Ĥmelnyckij, kiu⸱j⸱n ĝi vol⸱as konstru⸱ig⸱i al okcident⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j. La konstru⸱ad⸱o de fabrik⸱o por munt⸱ad⸱o de atom⸱a brul⸱aĵ⸱o en Smolino, en la region⸱o de Kirovohrad, est⸱as ankaŭ suspend⸱it⸱a, dum la reg⸱ist⸱ar⸱o montr⸱is si⸱n pret⸱a ced⸱i 40 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la ŝtat⸱a kompani⸱o Energoatom al ekster⸱land⸱a invest⸱ist⸱o. La projekt⸱o, re⸱lanĉ⸱it⸱a en 2012, montr⸱iĝ⸱is tiam kiel la plej grav⸱a invest⸱o inter la du land⸱o⸱j, por val⸱or⸱o de pli ol 500 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j. Etend⸱o de la sankci⸱o⸱j kontraŭ Rus⸱land⸱o al la atom⸱sektor⸱o hav⸱us sekv⸱o⸱j⸱n por Rosatom, kiu liver⸱as [brul⸱aĵ⸱o⸱n] al dek ses reaktor⸱o⸱j en la Eŭrop⸱a Uni⸱o (Bulgar⸱uj⸱o, Finn⸱land⸱o, Hungar⸱uj⸱o kaj Ĉeĥ⸱uj⸱o) kaj nur al naŭ reaktor⸱o⸱j rus⸱a⸱j.

Batal⸱et⸱o⸱j proksim⸱e de la atom⸱central⸱o⸱j

“La atom⸱a prem⸱grup⸱o en Ukrain⸱uj⸱o hav⸱as tamen io⸱n por ĝoj⸱i pro la fal⸱o de la reĝim⸱o de Viktor Janukoviĉ, not⸱as s-in⸱o Koĉarna. Antaŭ la fuĝ⸱o de la prezid⸱int⸱o, la 22-an de februar⸱o 2014, la plej riĉ⸱a oligarĥ⸱o de la land⸱o, s-ro Rinat Aĥmetov, pov⸱is fanfaron⸱i ke li kontrol⸱as bon⸱a⸱n part⸱o⸱n de la naci⸱a energi⸱merkat⸱o. Li⸱a holding⸱o DTEK kontrol⸱is la karb⸱min⸱ej⸱o⸱j⸱n en Donbaso kaj 80 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la karb⸱central⸱o⸱j de la land⸱o. “La ŝtat⸱o aĉet⸱is la karb⸱energi⸱o⸱n tri⸱obl⸱e pli alt⸱prez⸱e ol la atom⸱energi⸱o⸱n, kio ebl⸱ig⸱is al s-ro Aĥmetov amas⸱ig⸱i konsider⸱ind⸱a⸱j⸱n riĉ⸱aĵ⸱o⸱j⸱n”, daŭr⸱ig⸱as s-in⸱o Koŝarna. Invers⸱e, dum la kvar jar⸱o⸱j de la prezid⸱ant⸱ec⸱o de Janukoviĉ, Energiatom perd⸱is cent⸱o⸱j⸱n da mil⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j. La ŝuld⸱o de la ukraina entrepren⸱o est⸱as laŭ ŝi la ekvivalent⸱o de la tri⸱monat⸱a produkt⸱ad⸱o de ĉiu⸱j ĝi⸱a⸱j reaktor⸱o⸱j.

La re⸱distribu⸱o de la kart⸱o⸱j en⸱e de la ukraina energi⸱sektor⸱o est⸱as tamen tut⸱e ne fin⸱it⸱a, kaj s-ro Aĥmetov, kiu daŭr⸱e hav⸱as interes⸱o⸱j⸱n en Donbaso, cert⸱e ne dir⸱is si⸱a⸱n last⸱a⸱n vort⸱o⸱n. En la moment⸱o, en la elektr⸱ig⸱ej⸱o Zaporiska AES oni angor⸱e observ⸱as la mov⸱iĝ⸱o⸱n de la front⸱lini⸱o, kiu est⸱as je du⸱cent kilo⸱metr⸱o⸱j orient⸱e. “La apog⸱ant⸱o⸱j de la atom⸱energi⸱o de⸱ir⸱as ĉiam de la princip⸱o, ke la plej mal⸱bon⸱a okaz⸱o ven⸱os neniam, sed kiu pov⸱int⸱us antaŭ⸱dir⸱i milit⸱o⸱n kun Rus⸱land⸱o?”, demand⸱as si⸱n s-ro Pasjuk. “Elektr⸱ig⸱ej⸱o de⸱pend⸱as de ekster⸱a⸱j energi⸱font⸱o⸱j. Se vi el⸱ŝalt⸱as ĝi⸱n kaj se la help⸱generator⸱o⸱j ne funkci⸱as, tiam la mal⸱varm⸱ig-sistem⸱o mal⸱aktiv⸱iĝ⸱as kaj la reaktor⸱o komenc⸱as tro⸱varm⸱iĝ⸱i. Por tio vi ne bezon⸱as cunam⸱o⸱n, ĝust⸱e nur milit⸱a⸱n konflikt⸱o⸱n en la proksim⸱ec⸱o.” Ĉe la en⸱ir⸱ej⸱o de Enerhodar vid⸱ebl⸱as nur bar⸱il⸱o de la ukraina arme⸱o por defend⸱i la ses reaktor⸱o⸱j⸱n de la central⸱o. Tamen, la batal⸱et⸱o⸱j mult⸱iĝ⸱as en la region⸱o. La 21-an de januar⸱o fer⸱voj⸱a pont⸱o eksplod⸱is cent⸱o⸱n da kilo⸱metr⸱o⸱j sud⸱orient⸱e de Zaporoĵia kaj detru⸱is var⸱trajn⸱o⸱n. La 15-an de april⸱o 2014, kvar⸱dek⸱o da arm⸱it⸱o⸱j, kiu⸱j prezent⸱is si⸱n kiel membr⸱o⸱j de la ultra⸱naci⸱ist⸱a Pravij Sektor (“Dekstr⸱a Sektor⸱o”), prov⸱is en⸱ir⸱i en la kompleks⸱o⸱n por “defend⸱i Zaporiska AES kontraŭ ekspedici⸱o⸱j de la sen⸱de⸱pend⸱ist⸱o⸱j”. La tut⸱e proksim⸱a milit⸱o tamen ŝajn⸱as ne tim⸱ig⸱i ĝi⸱a⸱n direktor⸱o⸱n.

Mal⸱facil⸱as mal⸱implik⸱i la teĥnik⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n dis⸱de politik⸱a⸱j prefer⸱o⸱j. Post la “oranĝ⸱a revoluci⸱o”, la prezid⸱ant⸱o Viktor Juŝĉenko insist⸱is pri la demand⸱o⸱j de energi⸱a sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o kaj de sekur⸱ec⸱o por proksim⸱iĝ⸱i al Westinghouse. Post⸱e, s-ro Janukoviĉ uz⸱is la demand⸱o⸱j⸱n de brul⸱aĵ⸱a kongru⸱ec⸱o por kresk⸱ig⸱i la kun⸱labor⸱ad⸱o⸱n kun Rosatom. Hodiaŭ la reg⸱ist⸱ar⸱o met⸱as si⸱a⸱n tut⸱a⸱n konfid⸱o⸱n en la okcident⸱a⸱n teĥnologi⸱o⸱n. Sed la central⸱o⸱j hav⸱as viv⸱o⸱daŭr⸱o⸱n mult⸱e pli long⸱a⸱n ol tiu⸱n de la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j.

Sébastien GOBERT kaj Laurent GESLIN.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Ĉe la radik⸱o⸱j de ĝihad⸱ism⸱o

Tradici⸱ism⸱a⸱j kresk⸱ant⸱a⸱j postul⸱o⸱j en islam⸱a mond⸱o

La suna⸱ism⸱a islam⸱a mond⸱o est⸱as al⸱front⸱at⸱a al fenomen⸱o de re⸱islam⸱ig⸱o, vigl⸱ig⸱at⸱a pro la mal⸱fort⸱ec⸱o de la modern⸱ism⸱a⸱j fort⸱o⸱j kaj de la civil⸱a⸱j soci⸱o⸱j, kaj ankaŭ pro la tromp⸱em⸱o de la politik⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j. Ĉio ig⸱as oni⸱n kred⸱i, ke, malgraŭ ili⸱a ideologi⸱a opon⸱o, la sauda vahabismo kaj la tendenc⸱o de la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o daŭr⸱ig⸱os si⸱a⸱n etend⸱iĝ⸱o⸱n. Ankaŭ ili⸱a komun⸱a avatar⸱o, ĝihad⸱ism⸱o, pli⸱fort⸱iĝ⸱os.

EN LA Arab⸱a mond⸱o, la hegemoni⸱a ambici⸱o de la islam⸱a tradici⸱ism⸱o ne est⸱as nov⸱a afer⸱o. Kia ajn est⸱as ĝi⸱a form⸱o, ĝi⸱a⸱j gard⸱ant⸱o⸱j sukces⸱is okup⸱i, de la du⸱a du⸱on⸱o de la 9-a jar⸱cent⸱o, centr⸱a⸱n lok⸱o⸱n. Tio okaz⸱is je la prez⸱o de kruel⸱a⸱j batal⸱o⸱j, kaj mal⸱profit⸱e al ali⸱a⸱j diskurs⸱o⸱j, inter kiu⸱j kelk⸱a⸱j al⸱port⸱is ver⸱a⸱n nov⸱aĵ⸱o⸱n, aŭ almenaŭ re⸱nov⸱ig⸱is.

Ja nur ek⸱de la 19-a jar⸱cent⸱o la mal⸱nov⸱a ord⸱o est⸱as iom post iom, kvankam ne⸱vol⸱e, sku⸱at⸱a de la koloni⸱a ŝok⸱o. Diskurs⸱o⸱j apog⸱at⸱a⸱j sur okcident⸱a⸱j val⸱or- kaj reprezent⸱o-sistem⸱o⸱j penetr⸱as en islam⸱a⸱n ter⸱o⸱n. Ili propon⸱as nov⸱a⸱n mond⸱koncept⸱o⸱n kaj ebl⸱ig⸱as al intelekt⸱a⸱j, politik⸱a⸱j kaj religi⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j dis⸱volv⸱iĝ⸱i kaj flor⸱i. La islam⸱a tradici⸱ism⸱o tamen ne mal⸱aper⸱as. Post period⸱o de trud⸱it⸱a adapt⸱ad⸱o en la komenc⸱o de la 20-a jar⸱cent⸱o, ĝi⸱a⸱j dis⸱volv⸱ant⸱o⸱j re⸱aper⸱as kaj pretend⸱as lud⸱i struktur⸱ig⸱a⸱n rol⸱o⸱n kiel defend⸱ant⸱o⸱j de la ver⸱a⸱j islam⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j kontraŭ tro invad⸱em⸱a modern⸱ec⸱o. La re⸱aper⸱o kaj la etend⸱iĝ⸱o de la tradici⸱ism⸱o, ĉu religi⸱a (vahabismo*) aŭ politik⸱o-religi⸱a (frat⸱ar⸱ism⸱o* kaj ĝihad⸱ism⸱o), hav⸱as plur⸱a⸱j⸱n kial⸱o⸱j⸱n. Sen neglekt⸱i la soci⸱ekonomi⸱a⸱j⸱n faktor⸱o⸱j⸱n, kies grav⸱ec⸱o est⸱as ne⸱kontest⸱ebl⸱a, ŝajn⸱as neces⸱e ĉi tie izol⸱i kelk⸱a⸱j⸱n determin⸱a⸱j⸱n variabl⸱o⸱j⸱n kaj perspektiv⸱ig⸱i ili⸱n.

*  El la nom⸱o de la fond⸱int⸱o de la mov⸱ad⸱o, Mohamed Ibn Abdel Wahhab (1703-1732).
*  Referenc⸱e al la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o.

Dum la tut⸱a du⸱dek⸱a jar⸱cent⸱o, plur⸱a⸱j islam⸱a⸱j land⸱o⸱j prov⸱is uz⸱i si⸱a⸱n religi⸱a⸱n kapital⸱o⸱n por inter⸱naci⸱e etend⸱i si⸱a⸱n prestiĝ⸱o⸱n kaj influ⸱o⸱n. Sed la sauda spert⸱o est⸱as la plej impres⸱a, pro si⸱a ampleks⸱o kaj si⸱a long⸱daŭr⸱ec⸱o. Vahabismo, avatar⸱o de hanbalismo (unu el la kvar jur⸱a⸱j kaj teologi⸱a⸱j skol⸱o⸱j de suna⸱ism⸱o), est⸱as koncept⸱at⸱a ek⸱de si⸱a aper⸱o en la 18-a jar⸱cent⸱o kiel la sol⸱a ver⸱a religi⸱o. Ĝi⸱a laŭ⸱liter⸱ism⸱a, konservativ⸱a kaj ekskluziv⸱ism⸱a interpret⸱ad⸱o de islam⸱o dev⸱as do est⸱i dev⸱ig⸱a por ĉiu⸱j; tiu⸱j⸱n, kiu⸱j ĝi⸱n rifuz⸱as, oni deklar⸱as de⸱voj⸱iĝ⸱int⸱a⸱j, hipokrit⸱o⸱j, herez⸱ul⸱o⸱j aŭ sen⸱fid⸱ul⸱o⸱j. Tamen, la saudaj politik⸱a⸱j kaj religi⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j ne hav⸱as la hom⸱a⸱j⸱n kaj financ⸱a⸱j⸱n rimed⸱o⸱j⸱n por real⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n ambici⸱o⸱j⸱n, des pli ke ili⸱a doktrin⸱o hav⸱as mal⸱bon⸱a⸱n fam⸱o⸱n pro la akuz⸱o⸱j pri ekstrem⸱ism⸱o adres⸱it⸱a⸱j, ne sen⸱kial⸱e, de ili⸱a⸱j kontraŭ⸱ul⸱o⸱j. Tiu situaci⸱o radikal⸱e ŝanĝ⸱iĝ⸱os post la unu⸱a mond⸱milit⸱o.

La reĝ⸱o Abdul-Aziz (ali⸱nom⸱at⸱a Ibn Saud), fond⸱int⸱o de la sauda modern⸱a reĝ⸱land⸱o, profit⸱as el la kun⸱tekst⸱o de re⸱aranĝ⸱o de la region⸱o tuj post la tut⸱mond⸱a konflikt⸱o, por lert⸱e el⸱ir⸱i el mal⸱facil⸱a situaci⸱o (re⸱hav⸱i la invest⸱it⸱a⸱n mon⸱o⸱n). Li entrepren⸱as, inter⸱ali⸱e, vast⸱a⸱n operaci⸱o⸱n por re⸱don⸱i bon⸱fam⸱o⸱n al vahabismo, kiu⸱n li renom⸱as salaf⸱ism⸱o. Li⸱a cel⸱o est⸱as konvink⸱i, ke tiu doktrin⸱o konform⸱as al la ortodoks⸱a⸱j kred⸱o⸱j kaj praktik⸱o⸱j de la salaf — la tri unu⸱a⸱j generaci⸱o⸱j de islam⸱an⸱o⸱j. Li⸱a plej grand⸱a sukces⸱o est⸱as sen⸱dub⸱e ke li konvink⸱is plur⸱a⸱j⸱n influ⸱a⸱j⸱n intelekt⸱ul⸱o⸱j⸱n kaj ulem⸱a-ojn. La operaci⸱o de re⸱bon⸱fam⸱ig⸱o, al⸱don⸱e al la prestiĝ⸱o est⸱i la sol⸱a arab⸱a land⸱o kiu rest⸱is sen⸱de⸱pend⸱a inter ambaŭ mond⸱milit⸱o⸱j*, ebl⸱ig⸱as al tiu doktrin⸱o akir⸱i la status⸱o⸱n de nov⸱a ortodoks⸱ec⸱o.

*  Kelk⸱a⸱j land⸱o⸱j, inter kiu⸱j Egipt⸱uj⸱o, est⸱is formal⸱e sen⸱de⸱pend⸱a⸱j, sed real⸱e sub koloni⸱a reg⸱ad⸱o.
Petrol⸱dolar⸱o⸱j kaj prozelit⸱ism⸱o

LA Grand⸱a etend⸱iĝ⸱o de vahabismo komenc⸱iĝ⸱as dum la 1960-aj jar⸱o⸱j, dank⸱e al la lukt⸱o⸱j inter Sauda Arab⸱uj⸱o kaj Egipt⸱uj⸱o kaj al la grav⸱a kresk⸱o de la en⸱spez⸱o⸱j de la reĝ⸱land⸱o pro petrol-eksport⸱ad⸱o. Por protekt⸱i si⸱n de la tut⸱arab⸱a⸱j ambici⸱o⸱j de la egipta prezid⸱ant⸱o Gamal Abdel Naser, la saudaj reg⸱ant⸱o⸱j prezent⸱as si⸱n kiel por⸱batal⸱ant⸱o⸱j⸱n de islam⸱o kaj de la tradici⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j, iniciat⸱ant⸱e islam-solidar⸱ec⸱a⸱n politik⸱o⸱n. Tiel, plur⸱a⸱j politik⸱a⸱j, ekonomi⸱a⸱j, soci⸱a⸱j, eduk⸱a⸱j kaj religi⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j (la Tut⸱mond⸱a Islam⸱a Lig⸱o, la islam⸱a Universitat⸱o de Medin⸱o, ktp.) nask⸱iĝ⸱as, dank⸱e al la kun⸱labor⸱o not⸱ind⸱e de egiptaj membr⸱o⸱j de la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o, ekzil⸱it⸱a⸱j de Naser kaj tiam favor⸱e akcept⸱it⸱a⸱j en Arab⸱uj⸱o.

Post la israelo-arab⸱a milit⸱o de juni⸱o 1967, kiu mark⸱as la fin⸱o⸱n de tut⸱arab⸱ism⸱o, Sauda Arab⸱uj⸱o kresk⸱ig⸱as si⸱a⸱n influ⸱o⸱n. Ĝi uz⸱as tiu⸱j⸱n organiz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n por eksport⸱i si⸱a⸱n islam⸱o⸱n, kaj mal⸱avar⸱e el⸱spez⸱as. Dum la Tut⸱mond⸱a Islam⸱a Lig⸱o etend⸱as si⸱a⸱j⸱n aktiv⸱aĵ⸱o⸱j⸱n al dek⸱o⸱j da kamp⸱o⸱j (konstru⸱ad⸱o de moske⸱o⸱j, hom⸱help⸱a ag⸱ad⸱o, jun⸱ul⸱ar⸱o, instru⸱ad⸱o, fatvoj, Koran⸱o-lern⸱ad⸱o, ktp.), la islam⸱a Universitat⸱o de Medin⸱o eduk⸱as saud⸱an⸱o⸱j⸱n kaj ekster⸱land⸱an⸱o⸱j⸱n por port⸱i la “bon⸱a⸱n nov⸱aĵ⸱o⸱n” tra la mond⸱o. De si⸱a kre⸱ad⸱o en 1961, tiu universitat⸱o produkt⸱is ĉirkaŭ kvar⸱dek kvin mil religi⸱a⸱j⸱n kadr⸱ul⸱o⸱j⸱n, el cent ses⸱dek sep naci⸱ec⸱o⸱j. Al tio al⸱don⸱iĝ⸱as mil⸱o⸱j da ekster⸱land⸱a⸱j student⸱o⸱j, kiu⸱j pas⸱is tra ali⸱a⸱j saudaj instru⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j, intern⸱e aŭ ekster⸱e de la land⸱o, kaj tra ne⸱formal⸱a⸱j instru⸱ad-ret⸱o⸱j. De⸱post tiam, ali⸱a⸱j oficial⸱a⸱j, ne⸱oficial⸱a⸱j aŭ privat⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j nask⸱iĝ⸱is, por respond⸱i al la postul⸱o de konstant⸱e kresk⸱ant⸱a religi⸱o-merkat⸱o. Paralel⸱e al la instituci⸱a⸱j voj⸱o⸱j, Riad⸱o financ⸱as, kutim⸱e plej diskret⸱e, individu⸱o⸱j⸱n, grup⸱o⸱j⸱n kaj organiz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pli mal⸱pli serv⸱as ĝi⸱a⸱j⸱n interes⸱o⸱j⸱n. Ĝi laŭ⸱dir⸱e el⸱spez⸱is pli ol kvar miliard⸱o⸱j⸱n da dolar⸱o⸱j por sub⸱ten⸱i la muĝahedinojn en Afgan⸱uj⸱o dum la 1980-aj jar⸱o⸱j.

Kiel efik⸱a rimed⸱o de vid⸱ebl⸱o kaj pli⸱etend⸱iĝ⸱o, la amas⸱komunik⸱il⸱a kaj virtual⸱a mond⸱o kompren⸱ebl⸱e ne eskap⸱as la atent⸱o⸱n de la politik⸱o-religi⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j de la reĝ⸱land⸱o. Ĝi est⸱as uz⸱at⸱a de ili, de la 1990-aj jar⸱o⸱j. Dek⸱o⸱j da satelit⸱a⸱j TV-ĉen⸱o⸱j kaj cent⸱o⸱j da ret⸱ej⸱o⸱j nask⸱iĝ⸱as. Ankaŭ la “soci⸱a⸱j ret⸱o⸱j” est⸱as amas⸱e uz⸱at⸱a⸱j. Ĉi⸱a⸱j serv⸱o⸱j est⸱as propon⸱at⸱a⸱j, foj⸱e en plur⸱a⸱j lingv⸱o⸱j. Ĉi tiu invest⸱o en la nov⸱a⸱j teknik⸱ar⸱o⸱j, financ⸱at⸱a de la ŝtat⸱o, ne dev⸱as forges⸱ig⸱i la tradici⸱a⸱j⸱n dis⸱vast⸱ig⸱o-rimed⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e, milion⸱o⸱j da broŝur⸱o⸱j, kased⸱o⸱j, KDiskoj kaj pi⸱a⸱j libr⸱o⸱j est⸱is distribu⸱at⸱a⸱j tra la mond⸱o, je mal⸱alt⸱a⸱j prez⸱o⸱j aŭ sen⸱pag⸱e, de⸱post la 1980-aj jar⸱o⸱j.

Dank⸱e al la petrol⸱dolar⸱o⸱j, al la ĉe⸱est⸱o de la islam⸱a⸱j sankt⸱a⸱j lok⸱o⸱j sur la sauda teritori⸱o, al la simpl⸱ec⸱o de ĝi⸱a⸱j regul⸱o⸱j kaj la fervor⸱o de ĝi⸱a⸱j adept⸱o⸱j, vahabismo trud⸱is si⸱n kiel ortodoks⸱ec⸱o⸱n, rilat⸱e al kiu ĉiu⸱j ali⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j de nun pozici⸱iĝ⸱as. Ĝi⸱a plej efik⸱a arm⸱il⸱o rest⸱as sen⸱dub⸱e la kapabl⸱o de ĝi⸱a⸱j gard⸱ant⸱o⸱j alianc⸱iĝ⸱i kun iu ajn reĝim⸱o, aŭ almenaŭ toler⸱i ĝi⸱n, se nur ĝi permes⸱as al ili islam⸱ig⸱i la soci⸱o⸱n de mal⸱supr⸱e. La re⸱star⸱ig⸱o de kalif⸱land⸱o ne est⸱as inter ili⸱a⸱j zorg⸱o⸱j. Tut⸱e mal⸱sam⸱e est⸱as ĉe ili⸱a⸱j ĉef⸱a⸱j konkur⸱ant⸱o⸱j, la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o.

Ek⸱de si⸱a fond⸱o ĉirkaŭ 1928 de Hassan Al-Banna, la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o hav⸱as kiel cel⸱o⸱n re⸱kre⸱i la original⸱a⸱n politik⸱a⸱n kaj religi⸱a⸱n unu⸱ec⸱o⸱n de la um⸱a*. Por real⸱ig⸱i tiu⸱n utopi⸱o⸱n, ties fond⸱int⸱o konsider⸱as cel⸱rilat⸱a⸱n strategi⸱o⸱n: neces⸱as unu⸱e islam⸱ig⸱i la soci⸱o⸱n de mal⸱supr⸱e, preter⸱pas⸱ant⸱e ĉiu⸱j⸱n jur⸱a⸱j⸱n kaj teologi⸱a⸱j⸱n skol⸱o⸱j⸱n, antaŭ ol konker⸱i la reg⸱pov⸱o⸱n kaj kre⸱i islam⸱a⸱j⸱n ŝtat⸱o⸱j⸱n. Tiu⸱j ŝtat⸱o⸱j, kiu⸱j cert⸱ig⸱as la domin⸱ad⸱o⸱n de la tradici⸱a⸱j religi⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j, iniciat⸱as integr⸱ad⸱o-procez⸱o⸱n tra intens⸱a⸱j kun⸱labor-program⸱o⸱j. Tio tut⸱e natur⸱e rezult⸱ig⸱as abol⸱o⸱n de la land⸱lim⸱o⸱j kaj proklam⸱o⸱n de la kalif⸱land⸱o.

*  La komun⸱um⸱o de la islam⸱an⸱o⸱j.- jmc

Kvankam tradici⸱ism⸱a, la diskurs⸱o de la Frat⸱ar⸱o est⸱as relativ⸱e moder⸱a dum la unu⸱a⸱j jar⸱o⸱j. Mult⸱a⸱j okcident⸱a⸱j ide⸱o⸱j, almenaŭ en ties retor⸱ik⸱a⸱j proced⸱o⸱j, est⸱as adopt⸱it⸱a⸱j por ebl⸱ig⸱i la en⸱ir⸱o⸱n en la modern⸱a⸱n politik⸱a⸱n kamp⸱o⸱n cel⸱e ĝi⸱n reg⸱i. La Frat⸱ar⸱o tre rapid⸱e etend⸱iĝ⸱as en Egipt⸱uj⸱o kaj ali⸱lok⸱e, sed ĝi mal⸱sukces⸱as akir⸱i la reg⸱pov⸱o⸱n. Fin⸱e de la 1940-aj jar⸱o⸱j, ĝi komenc⸱as procez⸱o⸱n de radikal⸱iĝ⸱o, kiu intens⸱iĝ⸱as dum la sekv⸱a jar⸱dek⸱o pro la kruel⸱a sub⸱prem⸱o kaj persekut⸱ad⸱o de Naser kontraŭ ĝi⸱a⸱j membr⸱o⸱j.

En tiu kriz⸱a kun⸱tekst⸱o ja nask⸱iĝ⸱is la ide⸱o⸱j de Sayyed Qotb (1906-1966), unu el la ideolog⸱o⸱j de la Frat⸱ar⸱o. En 1950, tiu eks⸱ĵurnal⸱ist⸱o spert⸱as ideologi⸱a⸱n re⸱turn⸱iĝ⸱o⸱n, kiu hav⸱os grand⸱eg⸱a⸱j⸱n konsekvenc⸱o⸱j⸱n al la arab⸱o-islam⸱a politik⸱o-religi⸱a kamp⸱o. Li ja konsider⸱as, ke la mond⸱o en kiu li viv⸱as fal⸱is en apostat⸱ec⸱o⸱n. La ver⸱a⸱j kred⸱ant⸱o⸱j, nun mal⸱pli⸱mult⸱o, dev⸱as plen⸱um⸱i “el⸱migr⸱ad⸱o⸱n”, spirit⸱e kaj fizik⸱e dis⸱ig⸱ant⸱e si⸱n de la mal⸱pi⸱a⸱j soci⸱o⸱j. Star⸱ig⸱int⸱e firm⸱a⸱n platform⸱o⸱n, tiu⸱j elekt⸱it⸱o⸱j dev⸱as ek⸱konker⸱i la reg-pov⸱o⸱n por instal⸱i islam⸱a⸱n ŝtat⸱o⸱n kaj leĝ⸱o⸱n kadr⸱e de sen⸱mank⸱a ĝihad⸱o. Tiu enklav⸱o-kultur⸱o, kiu ne est⸱as nov⸱a en la islam⸱a histori⸱o, far⸱iĝ⸱as tre rapid⸱e la baz⸱o⸱n de la nun⸱temp⸱a ĝihad⸱ism⸱o. Ĝi⸱a miks⸱iĝ⸱o kun la vahabismo, la mawdoudismo* kaj eŭrop⸱a⸱j ideologi⸱o⸱j — apart⸱e faŝism⸱o kaj komun⸱ism⸱o, ig⸱as ĝi⸱n ankoraŭ pli tim⸱ind⸱a inter la man⸱o⸱j de grup⸱o⸱j kiel Al-Kaid⸱o, la Al-Nosra-front⸱o kaj la Organiz⸱aĵ⸱o de la islam⸱a ŝtat⸱o.

*  Referenc⸱e al Abul Al⸱a Mawdoudi (1903-1979), hind⸱o-pakistana intelekt⸱ul⸱o, religi⸱ul⸱o kaj politik⸱ist⸱o, kiu est⸱is unu el la ĉef⸱a⸱j dis⸱volv⸱ant⸱o⸱j de la modern⸱a islam⸱ism⸱o.

La pli⸱mult⸱o de la Islam⸱a⸱j Frat⸱o⸱j kontest⸱as la argument⸱o⸱j⸱n de Qoth, ne baskul⸱as en ĝihad⸱ism⸱o⸱n kaj al ĝi prefer⸱as aktiv⸱ism⸱o⸱n, sed ĝi tamen ne mal⸱proksim⸱iĝ⸱as de tradici⸱ism⸱o; ĝi ja dev⸱as konserv⸱i si⸱a⸱n merkat⸱o-part⸱o⸱n. Eĉ se est⸱as lok⸱a⸱j apart⸱ism⸱o⸱j, la komun⸱a element⸱o de la mov⸱ad⸱o⸱j aparten⸱ant⸱a⸱j al tiu grup⸱o est⸱as la vol⸱o islam⸱ig⸱i la soci⸱o⸱j⸱n. Kaj tio sen for⸱las⸱i la rev⸱o⸱n de part⸱a aŭ tut⸱a akir⸱o de reg-pov⸱o, ĉu per parti⸱invad⸱ism⸱o, ĉu per la demokrati⸱a lud⸱o.

Si⸱a⸱flank⸱e, kiu ajn est⸱as ili⸱a politik⸱a aparten⸱o, la reĝim⸱o⸱j, kiu⸱j instal⸱iĝ⸱as post la sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o⸱j, instrument⸱ig⸱as la religi⸱o⸱n, ĉef⸱e la tradici⸱ism⸱o⸱n. La mal⸱sukces⸱o, aŭ ne⸱ekzist⸱o de projekt⸱o de naci⸱a konstru⸱o ebl⸱ig⸱as al ili uz⸱i tiu⸱n plej alt⸱grad⸱a⸱n rifuĝ-val⸱or⸱o⸱n. En unu⸱a temp⸱o, ili opini⸱as, ke la reg⸱ad⸱o de la ag⸱ant⸱o⸱j kaj la monopol⸱o de la religi⸱a diskurs⸱o bezon⸱as la reg⸱ad⸱o⸱n de la instituci⸱o⸱j, kiel la universitat⸱o Al-Azhar en Egipt⸱uj⸱o, universitat⸱o Zituna en Tunizio kaj universitat⸱o de Al-Karaŭino en Maroko. Tiu politik⸱o hav⸱as pervers⸱a⸱n efik⸱o⸱n: la reprezent⸱ant⸱o⸱j de tiu⸱j instituci⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱is en situaci⸱o de kvazaŭ⸱monopol⸱o, trov⸱iĝ⸱as ne nur long⸱daŭr⸱e mis⸱kredit⸱ig⸱it⸱a⸱j, sed ankaŭ konkurenc⸱at⸱a⸱j de nov⸱a⸱j religi⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j, ĉef⸱e la islam⸱a⸱j Frat⸱o⸱j kaj la vahabistoj. La spirit⸱a kamp⸱o est⸱as tiel fragment⸱it⸱a. Eĉ pli mal⸱bon⸱e, tradici⸱ism⸱a tendenc⸱o propon⸱i ĉiam pli komenc⸱as manifest⸱iĝ⸱i.

La Islam⸱a Frat⸱ar⸱o kontraŭ la mal⸱dekstr⸱o

Kvankam rest⸱ant⸱e si⸱n⸱gard⸱em⸱a⸱j, plej mult⸱a⸱j el la reĝim⸱o⸱j prov⸱as uz⸱i tiu⸱j⸱n religi⸱a⸱j⸱n entrepren⸱ist⸱o⸱j⸱n je si⸱a avantaĝ⸱o jam en la komenc⸱o de la 1970-aj jar⸱o⸱j. Por si⸱n liber⸱ig⸱i el la opozici⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j, plur⸱a⸱j reĝim⸱o⸱j, inter kiu⸱j tiu de Anuar El-Sadate en Egipt⸱uj⸱o kaj de Hassan la 2-a en Maroko, tiel uz⸱as la Islam⸱a⸱n Frat⸱ar⸱o⸱n. Sub la kompren⸱em⸱a rigard⸱o de la reg⸱ant⸱o⸱j, tiu⸱j daŭr⸱ebl⸱e mal⸱fort⸱ig⸱as la pozici⸱o⸱j⸱n de la mal⸱dekstr⸱o, not⸱ind⸱e en la instru⸱a⸱j instituci⸱o⸱j, la universitat⸱o⸱j, la sindikat⸱o⸱j, ktp. Sed la afer⸱o ne halt⸱as tie. La reĝim⸱o⸱j ir⸱as ĝis ĉerp⸱i el la katalog⸱o/ inventar⸱o de la Frat⸱ar⸱o, sam⸱temp⸱e por kontent⸱ig⸱i, kaj antaŭ⸱i ili⸱n. Tio koncern⸱as ne nur la sfer⸱o⸱n de la leĝ⸱o (la konstituci⸱ig⸱o de islam⸱o, aŭ eĉ de la ŝari⸱o, la person⸱a status⸱o, artikol⸱o⸱j el la pun⸱kod⸱o, ktp.), sed ankaŭ eduk⸱ad⸱o⸱n (la lern⸱ej⸱a⸱j program⸱o⸱j) kaj la amas⸱inform⸱il⸱o⸱j⸱n. Por komplet⸱ig⸱i tio⸱n, la ŝtat⸱estr⸱o⸱j ne mis⸱traf⸱as okaz⸱o⸱n publik⸱e montr⸱i si⸱a⸱n pi⸱ec⸱o⸱n (plen⸱um⸱o de rit⸱ar⸱o⸱j, not⸱ind⸱e la pilgrim⸱ad⸱o al Mekao, organiz⸱o de religi⸱a⸱j ceremoni⸱o⸱j, konstru⸱ad⸱o de kult⸱ej⸱o⸱j, ktp.).

Eĉ se la reĝim⸱o⸱j toler⸱as kaj instrument⸱ig⸱as la Islam⸱a⸱n Frat⸱ar⸱o⸱n, si⸱n⸱gard⸱em⸱o rest⸱as. Ili ne forges⸱as, ke la last⸱a cel⸱o de la Frat⸱ar⸱o rest⸱as akir⸱o de la reg⸱pov⸱o. Ili do mis⸱traf⸱as neniu⸱n okaz⸱o⸱n prov⸱i mis⸱kredit⸱ig⸱i ĝi⸱n, mal⸱fort⸱ig⸱i kaj eĉ neni⸱ig⸱i ĝi⸱n. Tio ekzempl⸱e okaz⸱is en Sauda Arab⸱uj⸱o post frat⸱ar⸱a kontest⸱ad⸱o komenc⸱e de la 1990-aj jar⸱o⸱j. Ali⸱a⸱j reĝim⸱o⸱j prov⸱is, ĉef⸱e post la atenc⸱o⸱j de la 11-a de septembr⸱o 2001, apog⸱i si⸱n sur la sufiismaj frat⸱ar⸱o⸱j por ating⸱i la sam⸱a⸱n cel⸱o⸱n. Van⸱e.

Front⸱e al la kresk⸱o de la islam⸱a Frat⸱ar⸱o post la popol⸱a⸱j ribel⸱o⸱j de 2011, plur⸱a⸱j reĝim⸱o⸱j de la region⸱o mal⸱kovr⸱as la “bon⸱efik⸱o⸱n” de vahabismo: la kontraŭ-frat⸱ar⸱ism⸱o, la politik⸱a kontraŭ-modern⸱ism⸱o kaj al⸱vok⸱o nepr⸱e obe⸱i al la reg⸱ant⸱o⸱j. Ili ne forges⸱is uz⸱i ĝi⸱n, kio ebl⸱ig⸱as antaŭ⸱vid⸱i koluzi⸱o⸱j⸱n en la ven⸱ont⸱a⸱j jar⸱o⸱j. Ĉio ig⸱as do pens⸱i, ke la religi⸱a tradici⸱ism⸱o daŭr⸱ig⸱os si⸱a⸱n etend⸱iĝ⸱o⸱n, des pli ke la civil⸱a⸱j soci⸱o⸱j est⸱as mal⸱fort⸱a⸱j ĉar nur en si⸱a komenc⸱o, kaj ke la intelekt⸱a kamp⸱o, not⸱ind⸱e modern⸱ism⸱a, est⸱as ruin⸱iĝ⸱int⸱a.

Nabil MOULINE


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Art⸱e⸱far⸱it⸱a al⸱front⸱iĝ⸱o inter civiliz⸱o kaj barbar⸱ec⸱o

Por (ver⸱e) el⸱radik⸱ig⸱i teror⸱ism⸱o⸱n

La atenc⸱o⸱j de Tuniz⸱o kaj de Sana⸱o ĵus konfirm⸱is, ke la islam⸱a⸱j land⸱o⸱j est⸱as la plej traf⸱it⸱a⸱j de la ĝihad⸱ism⸱a⸱j ag⸱o⸱j kontraŭ la civil⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j. La last⸱a numer⸱o de Manière de Voir ankaŭ memor⸱ig⸱as ke, se ĝi ebl⸱ig⸱as mobiliz⸱i la publik⸱o⸱n, la “milit⸱o kontraŭ teror⸱ism⸱o” kontribu⸱as al pli⸱grav⸱ig⸱o de la ekzist⸱ant⸱a⸱j politik⸱a⸱j problem⸱o⸱j, not⸱ind⸱e en Proksim⸱a Orient⸱o.

Ĝi est⸱is fam⸱a batal⸱o, sekv⸱it⸱a hor⸱o⸱n post hor⸱o de ĉiu⸱j amas⸱inform⸱il⸱o⸱j de la mond⸱o. La Organiz⸱aĵ⸱o de la Islam⸱a Ŝtat⸱o (OIŜ) (ankaŭ nom⸱at⸱a Islam⸱a Ŝtat⸱o de Irako kaj Sirio), kiu konker⸱is Mosul⸱o⸱n en juni⸱o 2014, daŭr⸱ig⸱is si⸱a⸱n rapid⸱eg⸱a⸱n antaŭ⸱e⸱n⸱ir⸱o⸱n sam⸱temp⸱e al Bagdado kaj al la turk⸱a land⸱lim⸱o; ĝi okup⸱is 80% de la urb⸱o Kobané, en Sirio. La batal⸱o⸱j ard⸱is dum monat⸱o⸱j. La lok⸱a⸱j kurd⸱a⸱j milic⸱an⸱o⸱j, apog⸱at⸱a⸱j de la usona aviad⸱arme⸱o, ricev⸱is arm⸱il⸱o⸱j⸱n kaj sub⸱ten⸱o⸱n de ĉirkaŭ cent kvin⸱dek soldat⸱o⸱j send⸱it⸱a⸱j de la region⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de la iraka Kurd⸱uj⸱o. Pasi⸱e sekv⸱at⸱a⸱j de la okcident⸱a⸱j televid⸱o⸱j, la al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j fin⸱iĝ⸱is komenc⸱e de 2015 per retro⸱ir⸱o de la OIŜ.

Sed kiu⸱j est⸱as tiu⸱j hero⸱a⸱j rezist⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j tranĉ⸱is unu el la kap⸱o⸱j de la teror⸱ism⸱a hidr⸱o? Tre ĝeneral⸱e kaj ne⸱preciz⸱e kvalifik⸱it⸱a⸱j “kurd⸱o⸱j”, ili aparten⸱as pli⸱mult⸱e al la Parti⸱o de la demokrati⸱a Uni⸱o (PYD), la siria branĉ⸱o de la Parti⸱o de la labor⸱ist⸱o⸱j de Kurd⸱uj⸱o (PKK). Sed la PKK trov⸱iĝ⸱as de pli ol jar⸱dek⸱o sur la list⸱o de la teror⸱ist⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j establ⸱it⸱a de Usono kaj de Eŭrop⸱a Uni⸱o.

Oni ja pov⸱as est⸱i kondamn⸱it⸱a, en Parizo, pro “apologi⸱o de teror⸱ism⸱o” se oni esprim⸱as favor⸱a⸱n opini⸱o⸱n pri la PKK; sed, en Kobané, ili⸱a⸱j batal⸱ant⸱o⸱j merit⸱as ni⸱a⸱n admir⸱o⸱n. Kiu pov⸱as mir⸱i pri tio, kiam Vaŝington⸱o kaj Tehrano inter⸱trakt⸱as histori⸱a⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n pri la nukle⸱a energi⸱o, kaj kiam la usona direktor⸱o de la ŝtat⸱a inform⸱centr⸱o pri ekster⸱land⸱o (CIA) trans⸱don⸱as al la Senat⸱o raport⸱o⸱n en kiu Irano kaj la Hizbulaho ne plu est⸱as kvalifik⸱it⸱a⸱j teror⸱ism⸱a⸱j ent⸱o⸱j minac⸱ant⸱a⸱j la usonajn interes⸱o⸱j⸱n*?

*  Vd. Jack Moore, “US omits Ir⸱a⸱n and Hezbollah from terror threat list”, Newsweek, Nov-Jork⸱o, 16-a de mart⸱o 2015.

Est⸱is somer⸱o apart⸱e tumult⸱a. En Haifo, vir⸱o depon⸱is bomb⸱o⸱n en strat-bazar⸱o la 6-an de juli⸱o; du⸱dek tri hom⸱o⸱j est⸱is mort⸱ig⸱it⸱a⸱j kaj sep⸱dek kvin vund⸱it⸱a⸱j, plej mult⸱e vir⸱in⸱o⸱j kaj infan⸱o⸱j. La 15-an de la sam⸱a monat⸱o, atak⸱o far⸱it⸱a en Jerusalemo mort⸱ig⸱is dek hom⸱o⸱j⸱n kaj vund⸱is du⸱dek naŭ. Dek tag⸱o⸱j⸱n post⸱e, bomb⸱o eksplod⸱is, ankoraŭ en Haifo, mort⸱ig⸱ant⸱e tri⸱dek naŭ hom⸱o⸱j⸱n. Ĉiu⸱j viktim⸱o⸱j est⸱is civil⸱ul⸱o⸱j kaj arab⸱o⸱j. En la Palestino de 1938, asert⸱is si⸱a⸱n respond⸱ec⸱o⸱n pri tiu⸱j ag⸱o⸱j Irgun, la arme⸱a sekci⸱o de la “revizi⸱ist⸱a” al⸱o de la cion⸱ism⸱a mov⸱ad⸱o, kiu don⸱is al Israelo du ĉef⸱ministr⸱o⸱j⸱n: Menahem Begin kaj Itzhak Shamir*.

*  Ur⸱i Avnery, “Who ar⸱e the terrorists?”, artikol⸱o en Haolam Hazeh, 9-a de maj⸱o 1979, kaj re⸱produkt⸱it⸱a en Journal of Palestine Studies, Bejrut⸱o, aŭtun⸱o 1979.
Mal⸱preciz⸱a koncept⸱o

Rezist⸱ant⸱o⸱j? Batal⸱ant⸱o⸱j de la liber⸱ec⸱o? Krim⸱ul⸱o⸱j? Barb⸱ar⸱o⸱j? Oni sci⸱as, ke la kvalifik⸱o “teror⸱ist⸱o” ĉiam aplik⸱at⸱as al la Ali⸱a, neniam al “ni⸱a⸱j batal⸱ant⸱o⸱j”. Histori⸱o ankaŭ instru⸱is al ni, ke la teror⸱ist⸱o⸱j de hieraŭ pov⸱as far⸱iĝ⸱i la reg⸱ant⸱o⸱j de morgaŭ. Ĉu mir⸱ig⸱e? Teror⸱ism⸱o pov⸱as est⸱i difin⸱it⸱a — kaj la ekzempl⸱o⸱j de la PKK kaj de la cion⸱ist⸱a⸱j arm⸱it⸱a⸱j grup⸱o⸱j ilustr⸱as la ambigu⸱ec⸱o⸱n de la koncept⸱o — kiel ag⸱ad-form⸱o, ne kiel ideologi⸱o. Neni⸱o lig⸱as la ital⸱a⸱j⸱n ekstrem-dekstr⸱a⸱j⸱n grup⸱o⸱j⸱n de la 1970-aj jar⸱o⸱j, la Tamul⸱a⸱j⸱n Tigr⸱o⸱j⸱n kaj la Irland⸱a⸱n Respublik⸱a⸱n Arme⸱o⸱n (Irish Republican Army, Ir⸱a), sen eĉ parol⸱i pri la Organiz⸱o de Liber⸱ig⸱o de Palestino (OLP) kaj la Afrik⸱a Naci⸱a Kongres⸱o (African National Congress - Anc). Tiu⸱j du last⸱a⸱j est⸱is oficial⸱e deklar⸱it⸱a⸱j “teror⸱ism⸱a⸱j” de Ronald Re⸱ag⸱a⸱n, Margaret Thatcher kaj, evident⸱e, de s-ro Benjamin Netanjahu, kies land⸱o intim⸱e kun⸱labor⸱is kun la apart⸱ism⸱o-epok⸱a Sud-Afrik⸱o*.

*  VdRegards sud-africains sur la Palestine”, Le Monde diplomatique, aŭgust⸱o 2009.

Plej bon⸱e oni pov⸱as en⸱skrib⸱i teror⸱ism⸱o⸱n en la list⸱o⸱n de la milit⸱a⸱j rimed⸱o⸱j. Kaj, kiel oni oft⸱e dir⸱is, ĝi est⸱as la arm⸱il⸱o de la mal⸱fort⸱ul⸱o⸱j. Bril⸱a figur⸱o de la alĝeria revoluci⸱o, arest⸱it⸱a de la franc⸱a arme⸱o en 1957, Larbi Be⸱n Mhidi, ĉef⸱o de la aŭtonom⸱a region⸱o Alĝero, est⸱is pri⸱demand⸱it⸱a pri la kial⸱o⸱j, ke la Front⸱o de Naci⸱a Liber⸱ig⸱o (FLN) depon⸱is bomb⸱o⸱j⸱n kaŝ⸱it⸱a⸱j⸱n fund⸱e de korb⸱o⸱j en kaf⸱ej⸱o⸱j aŭ ali⸱a⸱j publik⸱a⸱j lok⸱o⸱j. “Don⸱u al ni vi⸱a⸱j⸱n aviad⸱il⸱o⸱j⸱n, ni don⸱os al vi ni⸱a⸱j⸱n korb⸱o⸱j⸱n”, li re⸱bat⸱is al si⸱a⸱j tortur⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j kelk⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n post⸱e murd⸱is li⸱n. La mis⸱proporci⸱o de la rimed⸱o⸱j inter geril⸱o kaj regul⸱a arme⸱o konduk⸱as al mis⸱proporci⸱o de la nombr⸱o de viktim⸱o⸱j. Se la Hamaso kaj ĝi⸱a⸱j alianc⸱an⸱o⸱j dev⸱as est⸱i konsider⸱at⸱a⸱j “teror⸱ist⸱o⸱j” ĉar ili mort⸱ig⸱is tri civil⸱ul⸱o⸱j⸱n dum la Gaz⸱a-milit⸱o de somer⸱o 2014, kiel oni kvalifik⸱u la Israel-ŝtat⸱o⸱n, kiu amas⸱murd⸱is, laŭ la plej mal⸱alt⸱a⸱j taks⸱o⸱j — tiu⸱j de la israela arme⸱o mem - , inter ok⸱cent kaj mil da ili, inter kiu⸱j plur⸱a⸱j⸱n cent⸱o⸱j⸱n da infan⸱o⸱j?

Preter ĝi⸱a mal⸱preciz⸱a kaj ne⸱decid⸱a karakter⸱o, la uz⸱o de la koncept⸱o teror⸱ism⸱o em⸱as for⸱ig⸱i la politik⸱a⸱j⸱n aspekt⸱o⸱j⸱n de la analiz⸱o⸱j kaj per tio mal⸱ebl⸱ig⸱i la kompren⸱o⸱n de la koncern⸱a⸱j problem⸱o⸱j. Ni lukt⸱as kontraŭ la “imperi⸱o⸱n de Mal⸱bon⸱o”, asert⸱is la prezid⸱ant⸱o George W. Bush antaŭ la usona Kongres⸱o la 24-an de septembr⸱o 2001, al⸱don⸱ant⸱e: “Ili mal⸱am⸱as tio⸱n, kio⸱n ili vid⸱as en tiu asemble⸱o, demokrat⸱e elekt⸱it⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n. Ili⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j elekt⸱as si⸱n mem. Ili mal⸱am⸱as ni⸱a⸱n liber⸱ec⸱o⸱n: ni⸱a⸱n religi⸱o-liber⸱ec⸱o⸱n, ni⸱a⸱n parol-liber⸱ec⸱o⸱n, ni⸱a⸱n liber⸱ec⸱o⸱n voĉ⸱don⸱i kaj kun⸱ven⸱i, mal⸱konsent⸱i unu kun la ali⸱a⸱j.” Laŭ tio, por al⸱front⸱i teror⸱ism⸱o⸱n, ne neces⸱as modif⸱i la usonajn milit-politik⸱o⸱j⸱n en la region⸱o, ĉes⸱ig⸱i la sufer⸱o⸱j⸱n de la palestin⸱an⸱o⸱j; la sol⸱a solv⸱o est⸱as la fizik⸱a elimin⸱o de la “barb⸱ar⸱o”. Se la frat⸱o⸱j Kouachi kaj Amedy Coulibaly, aŭtor⸱o⸱j de la atenc⸱o⸱j kontraŭ Charlie Hebdo kaj la Hyper-Cacher de la Port⸱e de Vincennes en Parizo est⸱is ĉef⸱e kaj fund⸱e motiv⸱it⸱a⸱j de si⸱a mal⸱am⸱o al esprim-liber⸱ec⸱o, kiel asert⸱is la ĉef⸱a⸱j franc⸱a⸱j politik⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j, est⸱as sen⸱util⸱e demand⸱i si⸱n pri la konsekvenc⸱o⸱j de la politik⸱o⸱j konduk⸱at⸱a⸱j en Libio, en Mali⸱o kaj Sahelo. La tag⸱o⸱n mem, kiam la franc⸱a Naci⸱a Asemble⸱o omaĝ⸱is la viktim⸱o⸱j⸱n de la januar⸱a⸱j atenc⸱o⸱j, ĝi voĉ⸱don⸱is por la daŭr⸱ig⸱o de la franc⸱a⸱j arme⸱a⸱j operaci⸱o⸱j en Irako.

Ĉu ne ven⸱is la temp⸱o por bilanc⸱i tiu⸱n “milit⸱o⸱n kontraŭ teror⸱ism⸱o” daŭr⸱ant⸱a de 2001, el la vid⸱punkt⸱o de ĝi⸱a⸱j afiŝ⸱it⸱a⸱j cel⸱o⸱j? Laŭ la Glob⸱al Ter⸱ror⸱ism Database de la Maryland-universitat⸱o, Al-Kaid⸱o kaj ties fili⸱o⸱j plen⸱um⸱is ĉirkaŭ du⸱cent atenc⸱o⸱j⸱n jar⸱e inter 2007 kaj 2010. Tiu nombr⸱o kresk⸱is 300% en 2013, kun ses⸱cent atenc⸱o⸱j. Kaj est⸱as cert⸱e, ke la nombr⸱o⸱j de 2014 super⸱os la rekord⸱o⸱j⸱n, kun la kre⸱ad⸱o de la Kalif-land⸱o far⸱e de s-ro Abu Bakr Al-Baghdadi*. Kio pri la nombr⸱o de teror⸱ist⸱o⸱j? Laŭ la okcident⸱a⸱j taks⸱o⸱j, du⸱dek mil ekster⸱land⸱a⸱j batal⸱ant⸱o⸱j al⸱iĝ⸱is al la OIŜ kaj la ekstrem⸱ism⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j en Irako kaj Sirio, inter kiu⸱j tri⸱cent mil kvar⸱cent eŭrop⸱an⸱o⸱j. Nick Rasmussen, la ĉef⸱o de la usona Naci⸱a Centr⸱o por Kontraŭ-teror⸱ism⸱o, asert⸱is ke la flu⸱o de la ekster⸱land⸱a⸱j batal⸱ant⸱o⸱j ir⸱ant⸱a⸱j en Sirion larĝ⸱e preter⸱pas⸱as tiu⸱n de tiu⸱j, kiu⸱j ir⸱is plen⸱um⸱i la ĝihad⸱o⸱n en Afgan⸱uj⸱o, Pakistano, Irako, JemenoSomalio kiam ajn dum ĉi tiu⸱j last⸱a⸱j jar⸱o⸱j*.”

*  Vd. Gray Matter, “Where ter⸱ror⸱ism research goes wrong”, International New York Times, 6-a de mart⸱o 2015.
*  Associated Press, 10-a de februar⸱o 2015.

Tiu bilanc⸱o de la “milit⸱o kontraŭ teror⸱ism⸱o” est⸱us tre fragment⸱a, se ĝi ne en⸱konsider⸱us la geopolitik⸱a⸱j⸱n kaj hom⸱a⸱j⸱n dram⸱o⸱j⸱n. De 2001, Usono, kelk⸱foj⸱e help⸱e de si⸱a⸱j alianc⸱an⸱o⸱j, konduk⸱is milit⸱o⸱j⸱n en Afgan⸱uj⸱o, Irako, Libio kaj, ne⸱rekt⸱e, en Pakistano, Jemeno kaj Somalio. Bilanc⸱o: la libia ŝtat⸱o mal⸱aper⸱is, la iraka ŝtat⸱o fal⸱as en konfesi⸱ism⸱o⸱n kaj intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n, la afgan⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o ŝancel⸱iĝ⸱as, la Talibanoj neniam est⸱is tiom potenc⸱a⸱j en Pakistano. S-in⸱o Condoleezza Rice, usona eks⸱a ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j, el⸱vok⸱is en 2005 “konstru⸱iv⸱a⸱n ĥaos⸱o⸱n” por prav⸱ig⸱i la politik⸱o⸱n de la Bush-administraci⸱o en la region⸱o, anonc⸱ant⸱e ĝoj⸱a⸱n est⸱ont⸱ec⸱o⸱n en demokrati⸱o. Dek jar⸱o⸱j⸱n post⸱e la ĥaos⸱o etend⸱iĝ⸱is al la tut⸱a teritori⸱o, kiu⸱n Usono nom⸱as la “grand⸱a Mez-Orient⸱o”, de Pakistano ĝis Sahelo. Kaj la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j est⸱is la unu⸱a⸱j viktim⸱o⸱j de tiu utopi⸱o, pri kiu est⸱as mal⸱facil⸱e mezur⸱i ĝi⸱a⸱n konstru⸱iv⸱o⸱n.

Dek mil⸱o⸱j da civil⸱ul⸱o⸱j far⸱iĝ⸱is viktim⸱o⸱j de la “preciz⸱e al⸱cel⸱it⸱a⸱j bomb⸱ad⸱o⸱j”, de la sen⸱pilot⸱a⸱j aviad⸱il⸱o⸱j, de la special⸱a⸱j taĉment⸱o⸱j, de arbitr⸱a⸱j arest⸱o⸱j, de tortur⸱o⸱j sub la aŭtoritat⸱o de konsil⸱ist⸱o⸱j de la Central Intelligence Agency (CIA) (usona Centr⸱a Inform⸱o⸱kapt⸱a Agent⸱ej⸱o). Neni⸱o est⸱is indulg⸱at⸱a, nek ge⸱edz⸱iĝ-fest⸱o⸱j, nek nask⸱iĝ⸱o-ceremoni⸱o⸱j, nek funebr⸱o⸱j, cindr⸱ig⸱it⸱a⸱j per usonaj “al⸱cel⸱it⸱a⸱j” paf⸱o⸱j. La ĵurnal⸱ist⸱o Tom Engelhardt raport⸱is pri ok ge⸱edz⸱iĝ⸱fest⸱o⸱j bomb⸱it⸱a⸱j en Afgan⸱uj⸱o, Irako kaj Jemeno inter 2001 kaj 2013*. Kiam oni el⸱vok⸱as ili⸱n en okcident⸱o — kio est⸱as mal⸱oft⸱a — tiu⸱j viktim⸱o⸱j, mal⸱e al tiu⸱j de la “teror⸱ism⸱o”, neniam hav⸱as vizaĝ⸱o⸱n, ident⸱ec⸱o⸱n; ili est⸱as anonim⸱a⸱j, “flank⸱a⸱j”. Tamen, ĉiu hav⸱as famili⸱o⸱n, ge⸱frat⸱o⸱j⸱n, ge⸱patr⸱o⸱j⸱n. Ĉu mir⸱ind⸱e, ke ili⸱a memor⸱o nutr⸱as kresk⸱ant⸱a⸱n mal⸱am⸱o⸱n kontraŭ Usono kaj la Okcident⸱o? Ĉu oni pov⸱as imag⸱i, ke la prezid⸱ant⸱o Bush pov⸱os est⸱i akuz⸱at⸱a antaŭ la Inter⸱naci⸱a Pun-Kort⸱um⸱o pro tio, ke li invad⸱is kaj detru⸱is Irakon? Tiu⸱j neniam persekut⸱at⸱a⸱j krim⸱o⸱j firm⸱ig⸱as la kredit⸱o⸱n de la plej ekstrem⸱ism⸱a⸱j diskurs⸱o⸱j en la region⸱o.

*  Tom Engelhardt, “Washingtons wedding album from hell”, TomDispatch, 20-a de decembr⸱o 2013, www.tomdispatch.com/blog

Kvalifik⸱ant⸱e la mal⸱amik⸱o⸱n kiel “ekzist⸱ec⸱a⸱n minac⸱o⸱n”, redukt⸱ant⸱e ĝi⸱n al “islam⸱o-faŝism⸱o”, kiel far⸱is la franc⸱a ĉef⸱ministr⸱o Manuel Valls, el⸱vok⸱ant⸱e tri⸱a⸱n mond⸱milit⸱o⸱n kontraŭ nov⸱a total⸱ism⸱o hered⸱ant⸱o de faŝism⸱o kaj komun⸱ism⸱o, la Okcident⸱o don⸱as al Al-Kaid⸱o kaj la OIŜ vid⸱ebl⸱ec⸱o⸱n, fam⸱ec⸱o⸱n, dimensi⸱o⸱n kompar⸱ebl⸱a⸱n al tiu de Sovet Uni⸱o, aŭ eĉ de nazi⸱a German⸱uj⸱o. Ĝi art⸱aĵ⸱e kresk⸱ig⸱as ili⸱a⸱n prestiĝ⸱o⸱n kaj la al⸱log⸱o⸱n, kiu⸱n ili prezent⸱as al tiu⸱j, kiu⸱j dezir⸱as rezist⸱i al la trud⸱it⸱a ord⸱o de la ekster⸱land⸱a⸱j arme⸱o⸱j.

Kelk⸱a⸱j usonaj reg⸱ant⸱o⸱j foj⸱e hav⸱as ek⸱fulm⸱o⸱n de klar⸱mens⸱ec⸱o. En oktobr⸱o 2014, la ministr⸱o pri ekster⸱land⸱o John Kerry, celebr⸱ant⸱e kun la usonaj islam⸱an⸱o⸱j la “ofer⸱o-fest⸱o⸱n”, deklar⸱is, el⸱vok⸱ant⸱e si⸱a⸱j⸱n vojaĝ⸱o⸱j⸱n en la region⸱o kaj si⸱a⸱j⸱n diskut⸱o⸱j⸱n koncern⸱e la OIŜ: “Ĉiu⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j spontan⸱e menci⸱is la neces⸱o⸱n prov⸱i sukces⸱i pac⸱procez⸱o⸱n inter Israelo kaj la palestin⸱an⸱o⸱j, ĉar [la mank⸱o de pac⸱o] favor⸱as la varb⸱ad⸱o⸱n [de la OIŜ], la koler⸱o⸱n kaj la strat-manifestaci⸱o⸱j⸱n, al kiu⸱j tiu⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j dev⸱as respond⸱i. Ni dev⸱as kompren⸱i tiu⸱n lig⸱it⸱ec⸱o⸱n al humil⸱ig⸱o kaj perd⸱o de dign⸱o*.”

*  Joseph Klein, “Kerry blames Israel for Is⸱is recruitment”, Frontpage Mag, 23-a de oktobr⸱o 2014, www.frontpagemag.com

Ĉu do est⸱as rilat⸱o inter “teror⸱ism⸱o” kaj Palestino? Inter la detru⸱o de Irako kaj la antaŭ⸱e⸱n⸱paŝ⸱o⸱j de la OIŜ? Inter la al⸱cel⸱it⸱a⸱j murd⸱o⸱j kaj la mal⸱am⸱o al Okcident⸱o? Inter la atenc⸱o de Bard⸱o en Tuniz⸱o, la dis⸱er⸱ig⸱o de Libio kaj la mizer⸱o de la for⸱las⸱it⸱a⸱j region⸱o⸱j de Tunizio, pri kiu oni esper⸱as, sen mult⸱e kred⸱i, ke ĝi ricev⸱os fin⸱fin⸱e sufiĉ⸱e ampleks⸱a⸱n ekonomi⸱a⸱n help⸱o⸱n, kiu ne est⸱os kondiĉ⸱it⸱a al la kutim⸱a⸱j recept⸱o⸱j de la Inter⸱naci⸱a Mon-Fondus⸱o (IFM), kiu⸱j kre⸱as mal⸱just⸱o⸱n kaj ribel⸱o⸱j⸱n?

Fleks⸱i la okcident⸱a⸱j⸱n politik⸱o⸱j⸱n

Eks⸱a agent⸱o de la CIA, bon⸱eg⸱a fak⸱ul⸱o pri islam⸱o, Graham Fuller ĵus publik⸱ig⸱is libr⸱o⸱n A World Without Islam (“Mond⸱o sen islam⸱o”)*, kies ĉef⸱a⸱n konklud⸱o⸱n li tiel resum⸱as: “Eĉ se ne ekzist⸱us religi⸱o nom⸱at⸱a islam⸱o, aŭ profet⸱o nom⸱at⸱a Mohammed, la stat⸱o de la rilat⸱o⸱j inter Okcident⸱o kaj Proksim⸱a Orient⸱o hodiaŭ est⸱us pli mal⸱pli sam⸱a. Tio pov⸱as ŝajn⸱i kontraŭ-intuici⸱a, sed pri⸱lum⸱as esenc⸱a⸱n punkt⸱o⸱n: ekzist⸱as dek⸱du⸱o da bon⸱a⸱j kial⸱o⸱j, ekster islam⸱o kaj la religi⸱o, pro kiu⸱j la rilat⸱o⸱j inter Okcident⸱o kaj Proksim⸱a Orient⸱o est⸱as mal⸱bon⸱a⸱j (...): la kruc-milit⸱o⸱j (okcident⸱a geopolitik⸱a, soci⸱a kaj ekonomi⸱a aventur⸱o), la imperi⸱ism⸱o, la koloni⸱ism⸱o, la reg⸱ad⸱o de Okcident⸱o al la energi⸱a⸱j resurs⸱o⸱j de Proksim⸱a Orient⸱o, la star⸱ig⸱o de diktatur⸱o⸱j favor⸱a⸱j al Okcident⸱o, la sen⸱fin⸱a⸱j okcident⸱a⸱j politik⸱a⸱j kaj milit⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j, la re⸱desegn⸱ad⸱o de la land⸱lim⸱o⸱j, la kre⸱ad⸱o — far⸱e de Okcident⸱o - de la israela ŝtat⸱o, la usonaj invad⸱o⸱j kaj milit⸱o⸱j, la bias⸱a⸱j usonaj politik⸱o⸱j rilat⸱e la palestin⸱an demand⸱o⸱n, ktp. Neni⸱o el tio rilat⸱as al islam⸱o. Ver⸱as, ke la re⸱ag⸱o⸱j de la region⸱o est⸱as pli ka pli formul⸱at⸱a⸱j laŭ la vid⸱punkt⸱o de religi⸱o kaj kultur⸱o, tio est⸱as de islam⸱o. Tio ne est⸱as surpriz⸱a. En ĉiu grav⸱a al⸱front⸱ad⸱o, oni prov⸱as defend⸱i si⸱a⸱n afer⸱o⸱n laŭ la plej alt⸱a⸱j moral⸱a⸱j vid⸱punkt⸱o⸱j. Tiel ag⸱is sam⸱e la krist⸱an⸱a⸱j kruc⸱milit⸱ant⸱o⸱j kiel la komun⸱ism⸱o, kun si⸱a “lukt⸱o por la inter⸱naci⸱a prolet⸱ar⸱o*.”

*  Little Brown and Co, Nov- Jork⸱o, 2010.
*  Graham E. Fuller, “Yes, it is islamic extremism — But why?”, 22 -a de februar⸱o 2015, http://grahamefuller.com

Eĉ se oni ja dev⸱as zorg⸱i pri la mal⸱am⸱a⸱j diskurs⸱o⸱j dis⸱vast⸱ig⸱it⸱a⸱j de kelk⸱a⸱j radikal⸱a⸱j islam⸱a⸱j predik⸱ant⸱o⸱j, la re⸱form⸱o de islam⸱o aparten⸱as al la respond⸱ec⸱o de la kred⸱ant⸱o⸱j. Invers⸱e, la fleks⸱iĝ⸱o de la okcident⸱a⸱j politik⸱o⸱j, kiu⸱j de jar⸱dek⸱o⸱j nutr⸱as ĥaos⸱o⸱n kaj mal⸱am⸱o⸱j⸱n, est⸱as ni⸱a respond⸱ec⸱o. Kaj ni ignor⸱u la konsil⸱o⸱j⸱n de tiu⸱j fak⸱ul⸱o⸱j pri la “milit⸱o kontraŭ teror⸱ism⸱o”. La plej aŭskult⸱at⸱a en Vaŝington⸱o de tri⸱dek jar⸱o⸱j est⸱as s-ro Netanjahu, la israela ĉef⸱ministr⸱o, kies libr⸱o Ter⸱ror⸱ism: How the West can Win (Teror⸱ism⸱o: Kiel la Okcident⸱o pov⸱as gajn⸱i)* pretend⸱as klar⸱ig⸱i kiel oni pov⸱as el⸱radik⸱ig⸱i la teror⸱ism⸱o⸱n; ĝi est⸱as la plej legat⸱a libr⸱o de ĉiu⸱j nov⸱a⸱j kruc⸱milit⸱ist⸱o⸱j. Ĝi⸱a⸱j recept⸱o⸱j nutr⸱is la “civilizaci⸱o-milit⸱o⸱n” kaj plonĝ⸱ig⸱is la region⸱o⸱n en ĥaos⸱o⸱n, el kiu, laŭ ĉiu⸱j hav⸱ebl⸱a⸱j indik⸱o⸱j, ĝi mal⸱facil⸱e sukces⸱os el⸱ir⸱i.

*  Farrar, Straus and Giroux, Nov-Jork⸱o, 1986.

Alain GRESH


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Laŭd⸱o de la sindikat⸱o⸱j

Ĉar Ĉiu ŝajn⸱as est⸱i en zorg⸱o pro la kresk⸱eg⸱o de la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j, kial do tiu analiz⸱o de la Inter⸱naci⸱a Mon-Fondus⸱o (IMF) rest⸱is tiom ne⸱rimark⸱it⸱a?* Ĉu pro ties konklud⸱o⸱j? En stud⸱aĵ⸱o aper⸱int⸱a en mart⸱o, du ekonomik⸱ist⸱o⸱j de la templ⸱o de liberal⸱ism⸱o montr⸱as “la ekzist⸱o⸱n de lig⸱o inter la mal⸱alt⸱iĝ⸱o de la kvot⸱o de sindikat-al⸱iĝ⸱o kaj la alt⸱iĝ⸱o de la plej alt⸱a⸱j en⸱spez⸱o⸱j en la evolu⸱int⸱a⸱j land⸱o⸱j dum la period⸱o de 1980 ĝis 2010”. Kiel ili klar⸱ig⸱as tiu⸱n lig⸱o⸱n? “Ĉar ĝi mal⸱alt⸱ig⸱is la influ⸱o⸱n de la salajr⸱ul⸱o⸱j sur la decid⸱o⸱j de la entrepren⸱o⸱j”, la mal⸱fort⸱iĝ⸱o de la sindikat⸱o⸱j ebl⸱ig⸱is “alt⸱ig⸱i la part⸱o⸱n de en⸱spez⸱o⸱j, kiu konsist⸱as el la pag⸱o⸱j por la alt⸱a direkt⸱ej⸱o kaj por la akci⸱ul⸱o⸱j”.

*  Florence Jaumotte kaj Carolina Osorio Buitron, “Le pouvoir et le peuple[La potenc⸱o de la popol⸱o]”, Finances & développement, Vaŝington⸱o, DC, mart⸱o 2015.

Laŭ tiu⸱j fak⸱ul⸱o⸱j de la IMF, “proksim⸱um⸱e du⸱on⸱o de la profund⸱iĝ⸱o de la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j, kiu⸱n la liberal⸱ul⸱o⸱j prefer⸱as tradici⸱e atribu⸱i al ne⸱person⸱a⸱j faktor⸱o⸱j (tut⸱mond⸱iĝ⸱o, teĥnologi⸱o⸱j ktp) de⸱ven⸱as el la mal⸱fort⸱iĝ⸱o de la organiz⸱aĵ⸱o⸱j de la salajr⸱ul⸱o⸱j. Ĉu mir⸱i pri tio? Kiam la sindikat⸱o⸱j mal⸱aper⸱as, ĉio mal⸱bon⸱iĝ⸱as, ĉio de⸱lok⸱iĝ⸱as. Ili est⸱as histori⸱a⸱j apog⸱il⸱o⸱j de la plej mult⸱a⸱j emancip⸱a⸱j ating⸱o⸱j, kaj ili⸱a mal⸱fort⸱iĝ⸱o pov⸱as nur spron⸱i la apetit⸱o⸱n de la kapital-posed⸱ul⸱o⸱j. Kaj ili⸱a for⸱est⸱o liber⸱ig⸱as spac⸱o⸱n, kiu⸱n tuj ek⸱okup⸱as la ekstrem⸱dekstr⸱o kaj la religi⸱a integr⸱ism⸱o, kiu⸱j ambaŭ zorg⸱as por divid⸱i soci⸱a⸱j⸱n grup⸱o⸱j⸱n, kies interes⸱o est⸱us montr⸱i si⸱n solidar⸱a⸱j.

La mal⸱fort⸱iĝ⸱o de la sindikat⸱o⸱j ne okaz⸱as pro hazard⸱o nek pro mal⸱bon⸱a sort⸱o. En april⸱o de 1947, dum la Okcident⸱o trov⸱iĝ⸱is antaŭ tri⸱dek jar⸱o⸱j da iom pli bon⸱e divid⸱it⸱a prosper⸱o, Friedrich Hayek, liberal⸱a pens⸱ul⸱o kiu stamp⸱is si⸱a⸱n jar⸱cent⸱o⸱n, jam skiz⸱is la voj⸱o⸱n al si⸱a⸱j politik⸱a⸱j amik⸱o⸱j: “Se ni vol⸱as hav⸱i la plej et⸱a⸱n esper⸱o⸱n re⸱ven⸱i al ekonomi⸱o de liber⸱ec⸱o, la demand⸱o de mal⸱alt⸱ig⸱o de la sindikat⸱a pov⸱o est⸱as unu el la plej grav⸱a⸱j.” Hayek tiam predik⸱is en la dezert⸱o, sed kvin⸱dek jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, dank⸱e al la rekt⸱a kaj brutal⸱a inter⸱ven⸱o de du li⸱a⸱j admir⸱ant⸱o⸱j, Ronald Re⸱ag⸱a⸱n kaj Margaret Thatcher, dum grav⸱a⸱j labor⸱konflikt⸱o⸱j (la usonaj aer⸱kontrol⸱ist⸱o⸱j en 1981, la brit⸱a⸱j min⸱ist⸱o⸱j en 1984-1985), la “sindikat⸱a pov⸱o” kolaps⸱is. Inter 1979 kaj 1999, la nombr⸱o da strik⸱o⸱j kun almenaŭ mil salajr⸱ul⸱o⸱j pas⸱is en Usono de 235 al 17, tiu de la “perd⸱it⸱a⸱j” labor⸱tag⸱o⸱j de du⸱dek milion⸱o⸱j al du milion⸱o⸱j.* Kaj la part⸱o de la salajr⸱o en la naci⸱a en⸱spez⸱o mal⸱kresk⸱is ... En 2007, apenaŭ elekt⸱it⸱a prezid⸱ant⸱o de la franc⸱a respublik⸱o, s-ro Nicolas Sarkozy voĉ⸱don⸱ig⸱is leĝ⸱o⸱n kiu lim⸱ig⸱is la strik-rajt⸱o⸱n en la publik⸱a⸱j serv⸱o⸱j. Jar⸱o⸱n post⸱e li knab⸱e ĝoj⸱is: “De nun, kiam okaz⸱as strik⸱o en Franc⸱uj⸱o, neni⸱u rimark⸱as tio⸱n.”

*  Georg⸱e Melloan, Whatever happened to the US labor movement?”, The Wall Street Journal, Nov⸱jork⸱o, 4-a de septembr⸱o 2001.

Laŭ la logik⸱o, la stud⸱aĵ⸱o de la IMF dev⸱us konklud⸱i, ke est⸱as social⸱a kaj politik⸱a urĝ⸱o fort⸱ig⸱i la sindikat⸱o⸱j⸱n. Sed anstataŭ tio ĝi taks⸱as ke “oni dev⸱as ankoraŭ determin⸱i, ĉu la kresk⸱o de la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j pro la mal⸱fort⸱iĝ⸱o de la sindikat⸱o⸱j est⸱as bon⸱a aŭ mal⸱bon⸱a por la soci⸱o” Tiu⸱j, kiu⸱j hav⸱as jam et⸱a⸱n ide⸱o⸱n pri la respond⸱o, tiu⸱j sen⸱pen⸱e tir⸱as la konklud⸱o⸱n, kiu trud⸱iĝ⸱as.

Serge HALIMI.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Mal⸱antaŭ la opon⸱o inter naci⸱ist⸱o⸱j kaj islam⸱ist⸱o⸱j kaŝ⸱iĝ⸱as mult⸱a⸱j fend⸱o⸱lini⸱o⸱j

En Libio, ne est⸱as ĥaos⸱o, sed milit⸱o

En kun⸱tekst⸱o de per⸱fort⸱o inter rival⸱a⸱j parti⸱o⸱j, la ofensiv⸱o de la general⸱o Khalifa Haftar kontraŭ la islam⸱ist⸱o⸱j pli⸱profund⸱ig⸱as la fend⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j divid⸱as la libi⸱an⸱o⸱j⸱n. La inter⸱trakt⸱ad⸱o⸱j komenc⸱it⸱a⸱j sub la aŭtoritat⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN) daŭr⸱as, sed la ĉe⸱est⸱o de grup⸱o⸱j al⸱iĝ⸱int⸱a⸱j al la Organiz⸱o de la Islam⸱a Ŝtat⸱o (OIŜ) fort⸱ig⸱as la eventual⸱ec⸱o⸱n de ekster⸱land⸱a inter⸱ven⸱o, kun tut⸱e mal⸱cert⸱a⸱j konsekvenc⸱o⸱j.

Kiu Ankoraŭ memor⸱as la rapid⸱eg⸱a⸱n vizit⸱o⸱n en Libio de s-ro⸱j Nicolas Sarkozy kaj David Cameron, la 15-an de septembr⸱o 2011? Antaŭ la hom⸱amas⸱o en Bengazi, la franc⸱a prezid⸱ant⸱o tiam al⸱vok⸱is la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n “montr⸱i nov⸱a⸱n kuraĝ⸱o⸱n, tiu de la pardon⸱o kaj re⸱pac⸱iĝ⸱o*. Por la franc⸱a⸱j amas⸱inform⸱il⸱o⸱j, tiu triumf⸱a parol⸱ad⸱o konfirm⸱is la sukces⸱o⸱n de la milit⸱o konduk⸱it⸱a de la Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at⸱o-Organiz⸱o (NATO) kontraŭ la trup⸱o⸱j de la reĝim⸱o de Muamar Kadafi.

*  Le Mond⸱e, 17-a de septembr⸱o 2011.

Preskaŭ kvar jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, reg⸱as sen⸱iluzi⸱iĝ⸱o kaj mal⸱trankvil⸱o. Sub influ⸱o de politik⸱a mal⸱stabil⸱o kaj arm⸱it⸱a⸱j al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j inter ribel⸱a⸱j parti⸱o⸱j, Libio ŝajn⸱as pret⸱a dis⸱er⸱iĝ⸱i. La publik⸱a sekur⸱ec⸱o sen⸱ĉes⸱e mal⸱bon⸱iĝ⸱as. Franc⸱uj⸱o ja est⸱is dev⸱ig⸱at⸱a evaku⸱i si⸱a⸱n ambasad⸱ej⸱o⸱n nokt⸱e, sub la protekt⸱o de si⸱a⸱j special⸱a⸱j taĉment⸱o⸱j, en juli⸱o 2014. De⸱post tiam, la ministr⸱o pri defend⸱o, s-ro Je⸱a⸱n-Yves Le Drian, kaj li⸱a ital⸱a sam⸱rang⸱ul⸱o, s-in⸱o Roberta Pinottin regul⸱e el⸱vok⸱as la perspektiv⸱o⸱n de nov⸱a milit⸱a inter⸱ven⸱o por neni⸱ig⸱i la grup⸱o⸱j⸱n kiu⸱j deklar⸱is si⸱n sub aŭtoritat⸱o de la Organiz⸱o de la Islam⸱a Ŝtat⸱o (OIŜ). Si⸱a⸱flank⸱e, la ĵurnal⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j pov⸱as rest⸱i nur mal⸱long⸱e en la land⸱o, kvalifik⸱as la situaci⸱o⸱n “ĥaos⸱a”. Tiu semantik⸱a elekt⸱o de la ĵurnal⸱ist⸱o⸱j, post ili⸱a uz⸱o de la du⸱ec⸱a⸱j esprim⸱o⸱j “demokrati⸱o kontraŭ diktatur⸱o” en 2011, kaj “milic⸱o⸱j kontraŭ civil⸱a soci⸱o”, aŭ ankoraŭ “islam⸱ist⸱o⸱j kontraŭ liberal⸱ul⸱o⸱j”, font⸱as el la ne⸱kapabl⸱o — aŭ rifuz⸱o — kompren⸱i la event⸱o⸱j⸱n. Ĝi ankaŭ atest⸱as pri la mank⸱o de interpret⸱o-sistem⸱o en⸱kalkul⸱ant⸱a ident⸱ec⸱o⸱j⸱n de la divers⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j kaj la raci⸱a⸱n logik⸱o⸱n de ili⸱a⸱j strategi⸱o⸱j kaj ag⸱manier⸱o⸱j.

Ĉia pri⸱pens⸱o pri la est⸱ont⸱o de Libio neces⸱ig⸱as re⸱ven⸱i al la event⸱o⸱j, kiu⸱j konduk⸱is al la mal⸱aper⸱o de Kadafi — tio, kio⸱n la oficial⸱a histori⸱o kvalifik⸱as “revoluci⸱o”. Oni ne pov⸱as ne⸱i ke okaz⸱is revoluci⸱a moment⸱o, en februar⸱o 2011 en plur⸱a⸱j urb⸱o⸱j, inter kiu⸱j Bengazi, sed la real⸱o est⸱as ke, post kelk⸱a⸱j tag⸱o⸱j de popol⸱ribel⸱o, rapid⸱e arm⸱it⸱a, la land⸱o baskul⸱is en intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n. Ok⸱monat⸱a frat⸱murd⸱a konflikt⸱o, kun al⸱don⸱o de rekt⸱a ekster⸱land⸱a en⸱miks⸱iĝ⸱o, rezult⸱ig⸱is la dis⸱fal⸱o⸱n de la reĝim⸱o. Tiu fal⸱o, la sol⸱a inter⸱konsent⸱it⸱a politik⸱a cel⸱o de la tiam⸱a⸱j ribel⸱int⸱o⸱j, pov⸱as plej bon⸱e est⸱i kvalifik⸱it⸱a “revoluci⸱a rezult⸱o”. Sed neni⸱u stabil⸱a soci⸱politik⸱a ord⸱o, kaj des pli prav⸱e, neni⸱u ŝtat⸱o, pov⸱is el⸱merg⸱iĝ⸱i. Tio pro la re⸱ven⸱o fort⸱ig⸱it⸱a de la “primar⸱a⸱j ident⸱ec⸱o⸱j” fason⸱it⸱a⸱j kaj difin⸱it⸱a⸱j de la lok⸱a⸱j aparten⸱o⸱j kaj apart⸱ism⸱o⸱j propr⸱a⸱j al ĉiu grup⸱o aŭ sub⸱grup⸱o, etn⸱a aŭ trib⸱a.

Tobruk kontraŭ Tripol⸱o

Spit⸱e AL si⸱a politik⸱a praktik⸱o baz⸱it⸱a sur klient⸱ism⸱o kaj region⸱ism⸱o, la Kadafi-reĝim⸱o, kun si⸱a naci⸱ism⸱a kaj kontraŭ-imperi⸱ism⸱a retor⸱ik⸱o, kontribu⸱is al la konstru⸱o de naci⸱a ident⸱ec⸱o. Tiu last⸱a dis⸱er⸱iĝ⸱is dum la intern⸱a milit⸱o. Post la fal⸱o de la reĝim⸱o, mal⸱nov⸱a⸱j lok⸱a⸱j rival⸱ec⸱o⸱j re⸱vigl⸱ig⸱it⸱a⸱j pro la konflikt⸱o, al⸱don⸱iĝ⸱is al la fend⸱o⸱j intern⸱e de la ribel⸱ant⸱ar⸱o, kaj al la tradici⸱a opon⸱o inter centr⸱o kaj periferi⸱o. La dis⸱sem⸱o de ĉiu⸱spec⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j kaj la uz⸱o de per⸱fort⸱o kiel solv⸱manier⸱o de la konflikt⸱o, pli mal⸱bon⸱ig⸱is la situaci⸱o⸱n. La embri⸱o⸱j de ŝtat⸱o kaj de regul⸱a arme⸱o star⸱ig⸱it⸱a⸱j sub la reg⸱ad⸱o de Kadafi mal⸱aper⸱is kun li. Neni⸱u oficial⸱a struktur⸱o dispon⸱ant⸱a pri la legitim⸱a monopol⸱o de la per⸱fort⸱o sukces⸱is star⸱iĝ⸱i, pro la konkurenc⸱o inter urb⸱o⸱j, ribel⸱a⸱j parti⸱o⸱j kaj region⸱o⸱j. La politik⸱a pez⸱o de tiu⸱j ent⸱o⸱j mezur⸱iĝ⸱is nur laŭ la nombr⸱o kaj la ekip⸱ad⸱o de ili⸱a katiba (batal-taĉment⸱o), kiu⸱j en⸱hav⸱is inter cent kaj kvin⸱cent hom⸱o⸱j⸱n.

Apenaŭ kelk⸱a⸱j⸱n semajn⸱o⸱j⸱n post la mort⸱o de Kadafi, la 20-an de oktobr⸱o 2011, mult⸱a⸱j lim⸱ig⸱it⸱a⸱j al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j eksplod⸱as sur la tut⸱a teritori⸱o. La revoluci⸱a⸱j aŭ post⸱revoluci⸱a⸱j milic⸱o⸱j, tiam taks⸱at⸱a⸱j je ok⸱dek mil hom⸱o⸱j, batal⸱as inter si por la lok⸱a pov⸱o, la reg⸱ad⸱o de la teritori⸱o⸱j kaj la en⸱spez⸱o⸱j de la trans⸱land⸱lim⸱a⸱j negoc⸱o⸱j. La si⸱n⸱sekv⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j ne hav⸱as ali⸱a⸱n ebl⸱ec⸱o⸱n, ol apog⸱i si⸱n sur tiu⸱j milic⸱o⸱j por kovr⸱i/ korekt⸱i/ la mank⸱o⸱n de arme⸱o kaj polic⸱o. La plej potenc⸱a⸱j milic⸱o⸱j, fremd⸱a⸱j al la lok⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j, est⸱as send⸱it⸱a⸱j sur⸱lok⸱e por lim⸱ig⸱i la nivel⸱o⸱n de per⸱fort⸱o, kun tre mal⸱egal⸱a⸱j rezult⸱o⸱j.

Sen⸱de⸱pend⸱e de tiu⸱j ripet⸱at⸱a⸱j lok⸱a⸱j arm⸱it⸱a⸱j al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j, lukt⸱o okaz⸱as en Tripol⸱o, sin⸱e de la Ĝeneral⸱a Naci⸱a Kongres⸱o (ĜNK), la Parlament⸱o elekt⸱it⸱a la 6-an de juli⸱o 2012. Tem⸱as pri lukt⸱o por la centr⸱a reg⸱ad⸱o, inter du parti⸱o⸱j, kiu⸱j iom post iom radikal⸱iĝ⸱as. La unu⸱a, mem⸱proklam⸱it⸱a “liberal⸱a” aŭ “naci⸱ism⸱a”, est⸱as ankaŭ kvalifik⸱it⸱a “laik⸱a” de la okcident⸱a⸱j amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j. Ĝi ĉef⸱e en⸱kalkul⸱as negoc⸱ist⸱o⸱j⸱n, kadr⸱ul⸱o⸱j⸱n de la mal⸱nov⸱a reĝim⸱o proksim⸱a⸱j de la “reform⸱ism⸱a” mov⸱ad⸱o iniciat⸱it⸱a de s-ro Saif Al-Islam (du⸱a fil⸱o de Kadafi) ek⸱de 2005, kaj oficir⸱o⸱j kiu⸱j for⸱las⸱is la arme⸱o⸱n en la komenc⸱o de la popol⸱ribel⸱o. La du⸱a parti⸱o, “islam⸱ism⸱a” laŭ ties opon⸱ant⸱o⸱j kaj la ekster⸱land⸱a gazet⸱ar⸱o, ne lim⸱ig⸱as si⸱n je la islam⸱ism⸱a tend⸱ar⸱o, tio est⸱as je politik⸱a tendenc⸱o vok⸱ant⸱a al star⸱ig⸱o de Konstituci⸱o, kies ĉef⸱a font⸱o est⸱as la ŝari⸱o. Ĉar, sub la mal⸱nov⸱a reĝim⸱o, la islam⸱ist⸱o⸱j konsist⸱ig⸱is la ĉef⸱a⸱n struktur⸱it⸱a⸱n opozici⸱o⸱n, tiu tendenc⸱o en⸱hav⸱as grand⸱a⸱n nombr⸱o⸱n da long⸱daŭr⸱a⸱j opon⸱ant⸱o⸱j. Sed ĝi ankaŭ en⸱kalkul⸱as la reprezent⸱ant⸱o⸱j⸱n de Misrata, urb⸱o kun fort⸱a revoluci⸱a legitim⸱ec⸱o*, kaj de ali⸱a⸱j urb⸱o⸱j de la tripoli⸱a mar⸱bord⸱o kun komerc⸱a tradici⸱o, ĉef⸱e Zaŭija kaj Zuŭara.

*  En oktobr⸱o 2011, Misrata en⸱kalkul⸱is tri⸱dek ses mil batal⸱ant⸱o⸱j⸱n por loĝ⸱ant⸱ar⸱o de ĉirkaŭ tri⸱cent mil hom⸱o⸱j (intervju⸱o kun s-ro Sal⸱em Joha, ĉef⸱komand⸱ant⸱o de la ribel⸱ul⸱o⸱j de la urb⸱o dum la milit⸱o de 2011, Misrata, juni⸱o 2012).

Preter la fend⸱o inter religi⸱ul⸱o⸱j kaj laik⸱ul⸱o⸱j, ali⸱a fend⸱o⸱lini⸱o aper⸱as: elit⸱o⸱j, kiu⸱j serv⸱is sub la mal⸱nov⸱a reĝim⸱o kaj mal⸱jun⸱a⸱j naci⸱ist⸱a⸱j ekzil⸱it⸱o⸱j kontraŭ nov⸱a generaci⸱o de islam⸱ism⸱a⸱j opon⸱ant⸱o⸱j, intern⸱a⸱j kaj ekster⸱land⸱a⸱j. Ambaŭ parti⸱o⸱j apog⸱as si⸱n sur potenc⸱a⸱j milic⸱o⸱j: tiu⸱j de la urb⸱o Zintan por la “naci⸱ist⸱o⸱j” kaj tiu⸱j de Misrata por la “islam⸱ist⸱o⸱j”. Ĉiu pseŭd-arme⸱a organiz⸱aĵ⸱o okup⸱as strategi⸱a⸱j⸱n lok⸱o⸱j⸱n en Tripol⸱o, kiel ekzempl⸱e la flug⸱haven⸱o⸱n, la voj⸱kruc⸱o⸱j⸱n de la urb⸱o⸱centr⸱o aŭ la ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o⸱n de la oficial⸱a⸱j konstru⸱aĵ⸱o⸱j kaj de la grand⸱a⸱j hotel⸱o⸱j. Ĝi pov⸱as uz⸱i tiu⸱n okup⸱ad⸱o⸱n por prem⸱influ⸱i la decid⸱o⸱j⸱n de la ĜNK aŭ de la trans⸱ir⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o.

La jar⸱o 2014 komenc⸱iĝ⸱as en tiu kun⸱tekst⸱o: mal⸱fort⸱a kaj du⸱polus⸱a centr⸱o, periferi⸱o domin⸱at⸱a de la lok⸱a⸱j logik⸱o⸱j. La land⸱o fragment⸱iĝ⸱as en mult⸱ec⸱o da etn⸱o⸱j administr⸱at⸱a⸱j de lok⸱a⸱j konsili⸱o⸱j kaj arme⸱a⸱j konsili⸱o⸱j, ĝeneral⸱e lig⸱it⸱a⸱j al milic⸱o⸱j. La grand⸱a⸱j etn⸱a⸱j grup⸱o⸱j — tuareg⸱o⸱j de la Sud⸱o, berber⸱o⸱j de la Nafusa-Mont⸱ar⸱o , tubuoj de la centr⸱a kaj orient⸱a Sud⸱o — ag⸱as laŭ si⸱a⸱j interes⸱o⸱j, est⸱ant⸱e mem kelk⸱foj⸱e divid⸱it⸱a⸱j, kiel jam okaz⸱is dum la intern⸱a milit⸱o de 2011. Ja la intern⸱a⸱j fend⸱o⸱lini⸱o⸱j kaj la al⸱iĝ⸱o⸱j al tiu aŭ ali⸱a rival⸱a⸱j parti⸱o⸱j en Tripol⸱o desegn⸱iĝ⸱as laŭ lok⸱a⸱j, eĉ “mikro⸱lok⸱a⸱j”, kriteri⸱o⸱j.

Sam⸱e kiel en 2011, la generaci⸱a⸱j logik⸱o⸱j ankaŭ lud⸱as rol⸱o⸱n. Ekzempl⸱e, en la berber-lingv⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j de la Nifusa-mont⸱ar⸱o, la vilaĝ⸱estr⸱o⸱j rifuz⸱as elekt⸱i inter ambaŭ rival⸱a⸱j parti⸱o⸱j en Tripol⸱o, pro tim⸱o de reprezali⸱o⸱j el la arab⸱a pli⸱mult⸱o. Sed ili ne pov⸱as mal⸱help⸱i mult⸱a⸱j⸱n jun⸱ul⸱o⸱j⸱n al⸱iĝ⸱i al la “naci⸱mov⸱ebl⸱a fort⸱o”, potenc⸱a milic⸱o domin⸱at⸱a de la berber⸱o⸱j, kiu sub⸱ten⸱as la parti⸱o⸱n tiel nom⸱at⸱a⸱n “islam⸱ist⸱a”. Tiu ili⸱a engaĝ⸱iĝ⸱o ne klar⸱iĝ⸱as per ili⸱a al⸱iĝ⸱o al iu ajn form⸱o de politik⸱a islam⸱o, sed per la antagonism⸱o ekzist⸱ant⸱a inter la berber⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j de la mont⸱ar⸱o kaj ili⸱a⸱j potenc⸱a⸱j arab⸱a⸱j najbar⸱o⸱j de la urb⸱o Zintan.

General⸱o re⸱ven⸱int⸱a el Usono

Super⸱met⸱ant⸱e si⸱n al la ali⸱a⸱j, sen preciz⸱e kovr⸱i ili⸱n, krom⸱a fend⸱o⸱lini⸱o iom⸱post⸱iom⸱e desegn⸱iĝ⸱is inter beduen⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j, aŭ si⸱n deklar⸱ant⸱a⸱j tia⸱j, kaj tiu⸱j kun urb⸱ec⸱a kaj komerc⸱a tradici⸱o. Ĉe la unu⸱a⸱j, la tradici⸱a⸱j klan⸱a⸱j kaj trib⸱a⸱j struktur⸱o⸱j est⸱as pli impon⸱a⸱j, la politik⸱a islam⸱o est⸱as mal⸱mult⸱e radik⸱int⸱a, kio konduk⸱as ili⸱n pli⸱mult⸱e alianc⸱iĝ⸱i al la “liberal⸱a” parti⸱o. Rilat⸱e la du⸱a⸱j⸱n, la projekt⸱o de naci⸱a konstru⸱ad⸱o el⸱star⸱ig⸱it⸱a de la politik⸱a islam⸱o est⸱as en ĝi laŭ⸱tradici⸱e pli profund⸱e radik⸱int⸱a, kio ig⸱as ili⸱n elekt⸱i la “islam⸱ist⸱a⸱n” tend⸱ar⸱o⸱n. Tiu rival⸱ec⸱o pli⸱profund⸱ig⸱as la al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j⸱n foj⸱e en⸱e de kvartal⸱o. En Bengazi, ekzempl⸱e, 40% de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o de⸱ven⸱as de la komerc⸱a⸱j urb⸱o⸱j de Tripoli⸱o (Misrata, Zaŭija, Tripol⸱o). La ceter⸱a⸱j 60% konsider⸱as si⸱n beduen-de⸱ven⸱ant⸱o⸱j kaj aparten⸱as ĉef⸱e al la naŭ histori⸱a⸱j trib⸱o⸱j de Cireni⸱o, tiel nom⸱at⸱a⸱j saadaj. Tia fend⸱o, determin⸱at⸱a de la origin⸱o kaj antaŭ⸱ec⸱o de la sur⸱lok⸱a ĉe⸱est⸱o, instig⸱is beduen⸱a⸱j⸱n loĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n al⸱iĝ⸱i al la “naci⸱ism⸱a” tendenc⸱o, pro rival⸱ec⸱o al la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j de⸱ven⸱ant⸱a⸱j de Misrata, pli⸱mult⸱e favor⸱a⸱j al la “islam⸱ism⸱a” tend⸱ar⸱o. Tiu apud⸱ec⸱a rival⸱ec⸱o atend⸱is nur fajr⸱er⸱o⸱n por trans⸱form⸱iĝ⸱i en per⸱fort⸱o⸱n, kaj eĉ, kelk⸱okaz⸱e, en “etn⸱a⸱n pur⸱ig⸱ad⸱o⸱n”.

Kataliz⸱il⸱o aper⸱as en la person⸱o de eks⸱general⸱o 72-jar⸱a, s-ro Khalifa Haftar. Tiu eks⸱a oficir⸱o de Kadafi dizert⸱is en 1983 kaj instal⸱iĝ⸱is en Usono. Li re⸱ven⸱is en Libion en mart⸱o 2011, post la komenc⸱o de la popol⸱ribel⸱o. La 16-an de maj⸱o 2014, ver⸱ŝajn⸱e inspir⸱it⸱a de la puĉ⸱o de la marŝal⸱o Abdel Fattah Al-Sissi en Egipt⸱uj⸱o, la general⸱o lanĉ⸱as operaci⸱o⸱n nom⸱at⸱a⸱n “dign⸱ec⸱o” (Al-Karama), kun afiŝ⸱it⸱a cel⸱o “el⸱radik⸱ig⸱i la islam⸱ist⸱o⸱j⸱n”. Sam⸱tag⸱e li bombard⸱ig⸱as brigad⸱o⸱n en Bengazi. Li si⸱n apog⸱as sur la special⸱a taĉment⸱o de la urb⸱o kaj sur la aer⸱arme⸱o, pli⸱mult⸱e konsist⸱ant⸱a el kadr⸱ul⸱o⸱j de la mal⸱nov⸱a reĝim⸱o dizert⸱int⸱a⸱j en 2011, el brigad⸱o⸱j varb⸱it⸱a⸱j en la grand⸱a⸱j trib⸱o⸱j saadiaj kaj el la katiba, lig⸱it⸱a⸱j al la aŭtonomi⸱ist⸱o⸱j de Cireni⸱o. La ofensiv⸱o komenc⸱iĝ⸱as en Bengazi kontraŭ la milic⸱o⸱j lig⸱it⸱a⸱j al la divers⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j de la politik⸱a islam⸱o. Unu⸱a tuj⸱a konsekvenc⸱o: tiu⸱j milic⸱o⸱j, inter kiu⸱j kelk⸱a⸱j est⸱is ĝis tiam rival⸱o⸱j, deklar⸱as sankt⸱a⸱n uni⸱o⸱n kontraŭ si⸱a komun⸱a mal⸱amik⸱o. En Tripoli⸱o, la milic⸱o⸱j de Zintan al⸱iĝ⸱as al la operaci⸱o “dign⸱ec⸱o” kaj sturm⸱atak⸱as la ĜNK la 18-an de maj⸱o, fin⸱ant⸱e tiel la procez⸱o⸱n, jam ne tre firm⸱a⸱n, de politik⸱a konstru⸱ad⸱o ek⸱ig⸱it⸱a⸱n du jar⸱o⸱j⸱n antaŭ⸱e. Rapid⸱e re⸱ag⸱ant⸱e al tiu atak⸱o, la kontraŭ-Haftar-tend⸱ar⸱o struktur⸱iĝ⸱as ĉirkaŭ la “islam⸱ist⸱a” parti⸱o plej⸱mult⸱a sin⸱e de la ĜNK. Tiu ĉi si⸱n apog⸱as sur koalici⸱o nom⸱at⸱a “Aŭror⸱o de Libio” kaj ar⸱ig⸱ant⸱a ĉef⸱e la “revoluci⸱a⸱j⸱n” grand⸱a⸱j⸱n brigad⸱o⸱j⸱n de Bengazi, Tripol⸱o, Zaŭija, Garjan kaj Zuŭara.

Ĉe la lok⸱a nivel⸱o, la politik⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j kaj la komun⸱um⸱o⸱j de⸱nov⸱e pren⸱as pozici⸱o⸱j⸱n laŭ si⸱a⸱j propr⸱a⸱j interes⸱o⸱j kaj mal⸱nov⸱a⸱j rival⸱ec⸱o⸱j. La trib⸱o Machachiya, tradici⸱a rival⸱o de la Zintan, elekt⸱as “Aŭror⸱o de Libio”. Ali⸱a⸱j trib⸱o⸱j de Tripoli⸱o, kiu⸱j long⸱temp⸱e rest⸱is kadafistaj bastion⸱o⸱j en 2011 (Warshafana, Vaxil, Siaan) al⸱iĝ⸱as al la general⸱o Haftar ĉef⸱e pro lok⸱a⸱j kial⸱o⸱j, kiu⸱j esenc⸱e konform⸱as al la fend⸱o⸱lini⸱o de la milit⸱o de 2011 inter ribel⸱ant⸱o⸱j kaj lojal⸱ist⸱o⸱j. En la Sud⸱o, part⸱o de la tubuoj pren⸱is pozici⸱o⸱n favor⸱e al la general⸱o Haftar, tial grup⸱o⸱j de tuareg⸱o⸱j, re⸱ag⸱e al tio, pren⸱as pozici⸱o⸱n favor⸱e al la ali⸱a tend⸱ar⸱o. Escept⸱e de la grand⸱a⸱j kadafistaj bastion⸱o⸱j, kio est⸱is la urb⸱o⸱j Sirt⸱o kaj Ban⸱i Walid, rifuz⸱ant⸱a⸱j elekt⸱i inter la parti⸱o⸱j, la fitna (divid⸱o), kiu⸱n mult⸱a⸱j tim⸱is ek⸱de 2011, etend⸱iĝ⸱as tra la tut⸱a land⸱o. Anstataŭ re⸱star⸱ig⸱i ord⸱o⸱n, kiel li unu⸱e anonc⸱is, la general⸱o Haftar rapid⸱e fal⸱ig⸱as la land⸱o⸱n en “du⸱a⸱n intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n”. Sam⸱e kiel en 2011, ĉiu ent⸱o cel⸱as plen⸱a⸱n venk⸱o⸱n kontraŭ la ali⸱a.

Privilegi⸱i diplomati⸱a⸱n solv⸱o⸱n

LA 25-an DE Juni⸱o 2014, unu monat⸱o⸱n post la lanĉ⸱o de la operaci⸱o de la general⸱o Haftar, parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j okaz⸱as sub la prem⸱o de la “inter⸱naci⸱a komun⸱um⸱o”, kiu konsider⸱as tiu⸱n balot⸱o⸱n ebl⸱ec⸱o legitim⸱i la elekt⸱it⸱a⸱n instanc⸱o⸱n. La oficial⸱a part⸱o⸱pren-proporci⸱o est⸱as nur 18% (kaj ver⸱ŝajn⸱e mal⸱pli). Kvankam la unu⸱a plan⸱o est⸱is funkci⸱ig⸱i la asemble⸱o⸱n en Bengazi, ĝi fin⸱e instal⸱iĝ⸱as en Tobruk, en la “teritori⸱o” de s-ro Haftar. El en⸱tut⸱e cent ok⸱dek ok deput⸱it⸱o⸱j (teori⸱e du⸱cent), nur cent du⸱dek du ĉe⸱est⸱as la inaŭgur⸱a⸱n sesi⸱o⸱n la 4-an de aŭgust⸱o, ĉar iu⸱j elekt⸱it⸱o⸱j de⸱ven⸱ant⸱a⸱j el zon⸱o⸱j opon⸱ant⸱a⸱j al la general⸱o bojkot⸱as ĝi⸱n. La asemble⸱o nom⸱um⸱as provizor⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n, kiu instal⸱iĝ⸱as en El-Beida, ali⸱a bastion⸱o de la general⸱o. Paralel⸱e en Tripol⸱o, reg⸱at⸱a⸱j de la koalici⸱o “Aŭror⸱o de Libio” de la 23-a de aŭgust⸱o 2014, la membr⸱o⸱j de la eks⸱a ĜNK nom⸱um⸱as si⸱a⸱n propr⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n “por la naci⸱a sav⸱o”, akuz⸱ant⸱e — ne sen kial⸱o — la elekt⸱it⸱a⸱n Parlament⸱o⸱n est⸱i al⸱iĝ⸱int⸱a al la general⸱o Haftar, per si⸱a instal⸱iĝ⸱o en Tobruk.

La elekt⸱o⸱j de juni⸱o nur pli⸱profund⸱ig⸱is la kriz⸱o⸱n, ĉar de tiam ĉiu el ambaŭ parti⸱o⸱j pov⸱as pretend⸱i al legitim⸱ec⸱o. Sam⸱e kiel en 2011, la okcident⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j kaj la arab⸱a⸱j alianc⸱an⸱o⸱j de la general⸱o Haftar (Egipt⸱uj⸱o kaj Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Arab⸱a⸱j Emir⸱land⸱o⸱j, kiu⸱j arme⸱e sub⸱ten⸱as ĝi⸱n, Sauda Arab⸱uj⸱o) rapid⸱e elekt⸱is si⸱a⸱n tend⸱ar⸱o⸱n. Tiel, neni⸱u protest⸱o lev⸱iĝ⸱is kontraŭ la “el⸱radik⸱ig⸱a” ag⸱ad⸱o de maj⸱o, escept⸱e de al⸱vok⸱o de la ambasador⸱in⸱o de Usono en Libio “indulg⸱i la civil⸱a⸱j⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j⸱n”. Krom⸱e, ĉiu⸱j tiu⸱j land⸱o⸱j agnosk⸱is la Parlament⸱o⸱n de Tobruk kiel sol⸱a⸱n “legitim⸱a⸱n reprezent⸱ant⸱o⸱n”de la libia popol⸱o, jam la 4-an de aŭgust⸱o. Tiu parti⸱ec⸱o en⸱hav⸱as risk⸱o⸱n paroksism⸱ig⸱i la streĉ⸱ec⸱o⸱n kaj kuraĝ⸱ig⸱i la ekstrem⸱ist⸱o⸱j⸱n el ambaŭ tend⸱ar⸱o⸱j.

Dek monat⸱o⸱j⸱n post la komenc⸱o de tiu du⸱a libia intern⸱a milit⸱o, la situaci⸱o ne instig⸱as al optimism⸱o. Est⸱as mal⸱facil⸱e establ⸱i naci⸱nivel⸱a⸱n bilanc⸱o⸱n de la batal⸱o⸱j, sed la statistik⸱o⸱j komunik⸱it⸱a⸱j de la medicin⸱a⸱j instanc⸱o⸱j en Bengazi anonc⸱as pli ol sep⸱cent mort⸱int⸱o⸱j⸱n kaj kvin mil vund⸱it⸱o⸱j⸱n de aŭgust⸱o 2014. Por urb⸱o de ok⸱cent mil loĝ⸱ant⸱o⸱j, kaj konsider⸱ant⸱e la mult⸱a⸱j⸱n mal⸱aper⸱int⸱o⸱j⸱n, inter kiu⸱j kelk⸱a⸱j est⸱is ver⸱ŝajn⸱e mort⸱ig⸱it⸱a⸱j, tiu nombr⸱o est⸱as konsider⸱ind⸱a.

Krom la intens⸱ec⸱o de la batal⸱o⸱j per pez⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j inter milic⸱o⸱j, tiu nombr⸱o klar⸱iĝ⸱as per la aper⸱o de “proksim-per⸱fort⸱o” inter loĝ⸱ant⸱o⸱j de la urb⸱o, kaj eĉ el la sam⸱a kvartal⸱o, laŭ ili⸱a origin⸱o. Koncern⸱e la nombr⸱o⸱n de intern⸱a⸱j de⸱lok⸱it⸱o⸱j en Libio, ĝi est⸱as taks⸱at⸱a de la Agent⸱ej⸱o de UN por Rifuĝ⸱int⸱o⸱j je ĉirkaŭ kvar⸱cent mil hom⸱o⸱j.

Si⸱a⸱flank⸱e, la OIŜ, kies mult⸱a⸱j libiaj batal⸱ant⸱o⸱j re⸱ven⸱is el Sirio aŭtun⸱e 2014 por lukt⸱i kontraŭ la general⸱o Haftar, pli⸱fort⸱ig⸱as si⸱a⸱n instal⸱iĝ⸱o⸱n en Derna mal⸱profit⸱e al la lok⸱a⸱j islam⸱ist⸱a⸱j milic⸱o⸱j for⸱ir⸱int⸱a⸱j por batal⸱i en Bengazi . Ĝi ankaŭ sukces⸱is establ⸱i batal⸱ant⸱o⸱j⸱n en la kadafista eks-bastion⸱o de Sirt⸱o, for⸱las⸱it⸱a de la trib⸱o⸱j de Misrata, kiu⸱j okup⸱is ĝi⸱n de oktobr⸱o 2011. Iom post iom, tiu organiz⸱aĵ⸱o profit⸱as el la intern⸱a milit⸱o por dis⸱volv⸱iĝ⸱i, malgraŭ ke ĝi hodiaŭ dispon⸱as nur pri tre lim⸱ig⸱it⸱a soci⸱a baz⸱o en Libio.

La daŭr⸱ig⸱o de tiu konflikt⸱o, kiu⸱n neni⸱u el ambaŭ parti⸱o⸱j kapabl⸱as gajn⸱i, kaj la konsekvenc⸱a detru⸱o de la soci⸱a struktur⸱o minac⸱as la est⸱ont⸱o⸱n de Libio kiel naci⸱o. Eĉ se neni⸱u oficial⸱e postul⸱as divid⸱o⸱n de la land⸱o, oni pov⸱as si⸱n demand⸱i kiel la Libi⸱an⸱o⸱j re⸱konstru⸱os komun⸱a⸱n viv⸱projekt⸱o⸱n. Kontraŭ⸱e al la argument⸱o⸱j de la sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j de nov⸱a ekster⸱land⸱a milit⸱a inter⸱ven⸱o, kiu nur pli⸱akr⸱ig⸱us la intern⸱a⸱n milit⸱o⸱n, unu el la esplor⸱end⸱a⸱j voj⸱o⸱j est⸱as la ag⸱ad⸱o de la special⸱a reprezent⸱ant⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN), s-ro Bernard⸱in⸱o Le⸱o⸱n. Pacienc⸱e, kaj en la lim⸱o⸱j de la mandat⸱o, kiu⸱n konfid⸱is al li la Sekur⸱ec⸱konsili⸱o de UN, li prov⸱as inkluziv⸱i ĉiu⸱j⸱n parti⸱o⸱j⸱n, inkluziv⸱e de la lok⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j kaj iu⸱j milic⸱estr⸱o⸱j, en la sesi⸱o⸱j de si⸱a naci⸱a dialog⸱o. Tiu diplomati⸱a voj⸱o privilegi⸱as la serĉ⸱ad⸱o⸱n de politik⸱a solv⸱o, en la moment⸱o kiam la favor⸱ant⸱o⸱j de milit⸱a solv⸱o rest⸱as mult⸱nombr⸱a⸱j, intern⸱e kiel ekster⸱e de Libio.

Patrick HAIMZADEH

Kvar jar⸱o⸱j da konflikt⸱o - Kronologi⸱o

16-a de februar⸱o 2011. Unu⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j en Bengazi.

27-a de februar⸱o 2011. Kre⸱ad⸱o de la Trans⸱ir⸱a Naci⸱a Konsili⸱o (TNK).

19-a de mart⸱o. Komenc⸱o de bomb⸱ad⸱o far⸱e de la atlantik⸱a Alianc⸱o.

21-a de aŭgust⸱o. Fal⸱o de Tripol⸱o.

20-a de oktobr⸱o. Mort⸱o de Muamar Kadafi.

6-a de mart⸱o 2012. Kre⸱ad⸱o de la Naci⸱a Konsili⸱o de Cireni⸱o kaj proklam⸱o de aŭtonom⸱ec⸱o de tiu region⸱o.

20-a de april⸱o 2012. Intermilicaj al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j en la region⸱o de Koufra.

7-a de juli⸱o. Unu⸱a⸱j parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j.

11-a de septembr⸱o. Sturm⸱ad⸱o al la usona konsul⸱ej⸱o en Bengazi. Mort⸱o de la usona ambasador⸱o en Libio.

7-a de februar⸱o 2013. Inter⸱trakt⸱ad⸱o en Tripol⸱o inter la gvid⸱ant⸱o⸱j de la trib⸱o⸱j tub⸱u kaj zwaïa.

10-a de oktobr⸱o. La ĉef⸱ministr⸱o Al⸱i Zeidan est⸱as mal⸱liber⸱ig⸱it⸱a de milic⸱an⸱o⸱j.

16 -a de novembr⸱o. Ĝeneral⸱a strik⸱o en Tripol⸱o protest⸱e kontraŭ la per⸱fort⸱aĵ⸱o⸱j de la milic⸱o⸱j.

8-a de januar⸱o 2014. Al⸱front⸱iĝ⸱o inter rival⸱a⸱j milic⸱o⸱j en Sebha. La¨Parlamento dekret⸱as tie kriz⸱o⸱stat⸱o⸱n.

16-a de maj⸱o. Komenc⸱o de la ofensiv⸱o de la general⸱o Khalifa Haftar kontraŭ la islam⸱ist⸱a parti⸱o.

25-a de juni⸱o. Anticip⸱a⸱j parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j.

28-a de juli⸱o. La islam⸱ist⸱a arm⸱it⸱a grup⸱o Ansar-Al-Charia ek⸱reg⸱as Benghazi.

14-a de aŭgust⸱o. S-ro Bernard⸱in⸱o Le⸱o⸱n est⸱as nom⸱um⸱it⸱a special⸱a reprezent⸱ant⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j.

17-a de septembr⸱o. Instal⸱iĝ⸱o en El-Beida de reg⸱ist⸱ar⸱o opon⸱ant⸱a tiu⸱n de Tripol⸱o.

4-a de oktobr⸱o. La Organiz⸱o de la Islam⸱ism⸱a Ŝtat⸱o (OIŜ) ek⸱reg⸱as la urb⸱o⸱n Derna.

14-a de januar⸱o 2015. En Ĝenevo, komenc⸱o de la inter⸱trakt⸱ad⸱o inter ambaŭ libiaj Parlament⸱o⸱j.

15-a de februar⸱o. La egipta aer⸱arme⸱o bombard⸱as pozici⸱o⸱j⸱n de la OIŜ en Libio.

5-a de mart⸱o. Re⸱komenc⸱o de inter⸱trakt⸱ad⸱o en Maroko.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Konvert⸱iĝ⸱o⸱j

Houellebecq — Kontraŭ la demokrati⸱a enu⸱o

Du anonc⸱et⸱o⸱j

La verk⸱ist⸱o Emmanuel Carrère, baldaŭ tri⸱dek⸱jar⸱a, far⸱iĝ⸱is krist⸱an⸱o. Tri jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, li re⸱ven⸱as al agnostik⸱ism⸱o “eĉ ne sufiĉ⸱e kred⸱em⸱a por est⸱i ateist⸱o”. Li ĉi tie komenc⸱as pri⸱demand⸱i tiu⸱n ĉi moment⸱o⸱n de si⸱a viv⸱o kaj “de⸱nov⸱e vag⸱ad⸱i” ĉirkaŭ tio, kio⸱n li konsider⸱as ia “centr⸱a kaj mister⸱a punkt⸱o de ni⸱a ĉies histori⸱o”: kiel enket⸱ist⸱o li sekv⸱as la paŝ⸱o⸱j⸱n de la apostol⸱o Paŭlo kaj de Luk⸱o la evangeli⸱ist⸱o. Sur pli ol ses⸱cent paĝ⸱o⸱j li tiel dediĉ⸱as si⸱n, kun La reĝ⸱land⸱o*, al la vigl⸱ec⸱o de la konvert⸱iĝ⸱o: la si⸱a, tiu de la jud⸱o Paŭlo de Tars⸱o, tiu de la grek⸱o Luk⸱o ... Tiu raport⸱o, cert⸱e vigl⸱a kaj instru⸱a (kia⸱j ajn pov⸱us est⸱i la kritik⸱o⸱j de la ekzegez⸱ist⸱o⸱j), sed kun strikt⸱a tem⸱ar⸱o kaj ne em⸱a al elips⸱o⸱j, spert⸱as tre grand⸱a⸱n sukces⸱o⸱n ĉe la recenz⸱o⸱j sam⸱e kiel ĉe la publik⸱o. Tio est⸱as sufiĉ⸱e surpriz⸱a.

*  Emmanuel Carrère: Le Royaume, P.O.L., Parizo, 2014, 630 paĝ⸱o⸱j, 23,90 eŭr⸱o⸱j.

Kvar⸱dek⸱jar⸱a universitat⸱an⸱o, “vir⸱o absolut⸱e normal⸱a”, dev⸱as interes⸱iĝ⸱i pri io ali⸱a ol pri la mis⸱funk⸱ci⸱o⸱j de si⸱a vir⸱ec⸱o kaj de si⸱a mikro⸱ond⸱a forn⸱o, kiam en la land⸱o [Franc⸱uj⸱o], antaŭ streĉ⸱a prezid⸱ant-elekt⸱o, okaz⸱as al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j inter “islam⸱ist⸱o⸱j” kaj “naci⸱front⸱ist⸱o⸱j”. La rakont⸱ist⸱o, en tiu perpleks⸱a Franc⸱uj⸱o de la jar⸱o 2022, spert⸱as kun stupor⸱o la elekt⸱o⸱n de la ĉef⸱o de moder⸱e islam⸱a parti⸱o, kaj iom post iom konvert⸱iĝ⸱as al la islam⸱o, post est⸱i fort⸱e tent⸱at⸱a de la katolik⸱ism⸱o, kiel la person⸱o, pri kiu tem⸱as li⸱a doktor⸱iĝ⸱a disertaci⸱o, Jor⸱is-Karl Huysmans, roman⸱verk⸱ist⸱o de la mal⸱fru⸱a 19-a jar⸱cent⸱o, kiu pas⸱is de la ador⸱ad⸱o de la Bel⸱o al tiu de la Kristo. La last⸱a libr⸱o de Michel Houellebecq [el⸱parol⸱u: ŭélebek], Sub⸱met⸱iĝ⸱o* vek⸱is polemik⸱o⸱j⸱n kaj fascin⸱a⸱n vend⸱o⸱kvant⸱o⸱n, ne nur en Franc⸱uj⸱o, sed sam⸱e en Ital⸱uj⸱o kaj German⸱uj⸱o. La koincid⸱o de la aper⸱o de tiu ĉi libr⸱o kaj la “teror⸱ist⸱a⸱j” murd⸱o⸱j en Parizo kompren⸱ebl⸱e grand⸱ig⸱is la interes⸱o⸱n pri roman⸱o kiu laŭ⸱dir⸱e tem⸱as pri la en⸱potenc⸱iĝ⸱o de islam⸱a parti⸱o. Tamen ŝajn⸱as, ke la kern⸱o de la roman⸱o ne est⸱as tiu, sed, kiel en la raport⸱o de Carrère, la tent⸱o de konvert⸱iĝ⸱o.

*  Michel Houellebecq, Soumission, Flammarion, Parizo, 2015, 300 paĝ⸱o⸱j, 21 eŭr⸱o⸱j.

Sed kio⸱n signif⸱as en tiu⸱j ĉi du kaz⸱o⸱j la konvert⸱iĝ⸱o? Ĝi aper⸱as sur⸱fon⸱e de deprim⸱a narcis⸱ism⸱o aŭ eĉ de naŭz⸱o pri si mem. Oni dev⸱as re⸱kon⸱i, ke tio est⸱as kompren⸱ebl⸱a. Carrère sen⸱iluzi⸱iĝ⸱as pri si mem, la rakont⸱ist⸱o de Houellebecq konsci⸱as, ke li est⸱as sen ajn⸱a aspir⸱o kaj inspir⸱o, se ĝi ne est⸱as seks⸱a. Ili lac⸱as est⸱i tio, kio ili est⸱as kaj la analiz⸱o far⸱iĝ⸱as ĉe Houellebecq lac⸱a⸱j pri si⸱a medi⸱o, kiu⸱n ili em⸱as pren⸱i por la tut⸱a mond⸱o grand⸱a karakteriz⸱a trajt⸱o de la burĝ⸱ar⸱o, tiu konvink⸱o ke ĝi⸱a⸱j anim⸱stat⸱o⸱j hav⸱as universal⸱a⸱n val⸱or⸱o⸱n ... La serĉ⸱ad⸱o de kred⸱o, aŭ la em⸱o en⸱skrib⸱i si⸱n en sistem⸱o⸱n kun religi⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j, klar⸱iĝ⸱as tiam per la dezir⸱o, kiel dir⸱as la rakont⸱ist⸱o de Sub⸱met⸱iĝ⸱o, “for⸱ig⸱i la pez⸱o⸱n de la individu⸱a ekzist⸱ad⸱o”, tiu⸱n mal⸱gaj⸱a⸱n donac⸱o⸱n de la ateism⸱a human⸱ism⸱o, la patr⸱o de ni⸱a demokrati⸱o. La konvert⸱iĝ⸱o ebl⸱ig⸱as el⸱ir⸱i el la et⸱anim⸱ec⸱o⸱j de la individu⸱ism⸱o kaj el la angor⸱o⸱j de la ego⸱o, ĝi ebl⸱ig⸱as mal⸱ferm⸱iĝ⸱i al io pli vast⸱a ol la mem⸱o, trov⸱i la ver⸱a⸱n liber⸱ec⸱o⸱n: “La sub⸱met⸱iĝ⸱o al dogm⸱o est⸱as ag⸱o de plej super⸱a liber⸱ec⸱o; la manier⸱o don⸱i senc⸱o⸱n al ne⸱viv⸱ebl⸱a viv⸱o”, skrib⸱as Carrère. Kaj Houellebecq eĥ⸱as: “La pint⸱o de la hom⸱a feliĉ⸱o est⸱as en la plej absolut⸱a sub⸱met⸱iĝ⸱o”, ĝust⸱e tiu, kiu ebl⸱ig⸱os la kolektiv⸱a⸱n grand⸱ec⸱o⸱n ...

Mir⸱ig⸱a asert⸱o de bezon⸱o je “transcend⸱o”, kiu hodiaŭ difin⸱iĝ⸱as apenaŭ ali⸱e ol lig⸱it⸱a kun religi⸱a sfer⸱o kaj kiu⸱n konfirm⸱as en la libr⸱o⸱vend⸱ej⸱o⸱j la kresk⸱ant⸱a nombr⸱o da ese⸱o⸱j pri Charles Péguy, Georges BernanosSimone Weill. Tia bezon⸱o fort⸱iĝ⸱as per tio, kio est⸱as spert⸱at⸱a kiel la absolut⸱a “dekadenc⸱o” de civilizaci⸱o, kiu laŭ⸱dir⸱e anstataŭ⸱ig⸱is la sent⸱o⸱n pri sankt⸱ec⸱o per elektr⸱a⸱j mastr⸱um⸱il⸱o⸱j ... Jen interpret⸱o, kiu⸱n Oswald Spengler (1880-1936), la aŭtor⸱o de la Pere⸱o de la Okcident⸱o, grand⸱a pens⸱ist⸱o de la konservativ⸱a revoluci⸱o en German⸱uj⸱o, ne mal⸱aprob⸱us.

La sukces⸱o de la libr⸱o⸱j de Carrère kaj de Houellebecq ŝajn⸱as atest⸱i pri kresk⸱ant⸱a proksim⸱iĝ⸱o inter du polus⸱o⸱j tamen diverĝ⸱a⸱j: romantik⸱a sen⸱tem⸱o pli aŭ mal⸱pli liber⸱ec⸱an⸱a, kiu ne pov⸱as kontent⸱iĝ⸱i per la merkat⸱o kiel ideal⸱o, kaj dezir⸱o, sufiĉ⸱e karakteriz⸱a por la ekstrem⸱dekstr⸱o, de re⸱star⸱ig⸱o de la antaŭ⸱a ord⸱o, prefer⸱e mez⸱epok⸱a, en kiu la anim⸱o est⸱us pasi⸱a kaj la individu⸱o part⸱o⸱pren⸱ant⸱a en grand⸱a kolektiv⸱a kant⸱o ... Ver⸱ŝajn⸱e tiu kontraŭ⸱dir⸱a miks⸱aĵ⸱o, vigl⸱e kontraŭ⸱raci⸱ism⸱a kaj kun surd⸱a aspir⸱o re⸱trov⸱i entuziasm⸱o⸱n por la kolektiv⸱o, en la nun⸱temp⸱a etos⸱o ankoraŭ ne dir⸱is si⸱a⸱n last⸱a⸱n vort⸱o⸱n.*

*  Vd pri la roman⸱o de Houellebecq la ese⸱o⸱n de Lothar Peter: Michel Houellebecq: “Sub⸱met⸱iĝ⸱o” - Ĉu soci⸱kritik⸱a roman⸱o?. -vl

Evelyne PIEILLER.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

“Sub⸱met⸱iĝ⸱o” de Michel Houellebecq ĉu soci⸱kritik⸱a roman⸱o?

En⸱hav⸱o

La ĉef⸱figur⸱o, la mi-rakont⸱ist⸱o Francisko [François], est⸱as literatur⸱scienc⸱ist⸱o ĉe la universitat⸱o de Parizo. Li⸱a esplor⸱interes⸱o koncentr⸱iĝ⸱as al la franc⸱a verk⸱ist⸱o Jor⸱is-Karl Huysmans (1848-1907), kiu dum la du⸱a du⸱on⸱o de la 19-a jar⸱cent⸱o fam⸱iĝ⸱is unu⸱e kiel parti⸱an⸱o de la naturalism⸱o, post⸱e kiel interpret⸱ist⸱o de la “jar⸱cent⸱fin⸱a dekadenc⸱o”* per si⸱a⸱j roman⸱o⸱j amar⸱e kritik⸱ant⸱a⸱j la burĝ⸱a⸱n viv⸱stil⸱o⸱n, antaŭ ol li, mal⸱san⸱a kaj sen⸱iluzi⸱iĝ⸱int⸱a pri la viv⸱o, serĉ⸱is en monaĥ⸱ej⸱o mild⸱ig⸱o⸱n de si⸱a⸱j korp⸱a⸱j kaj anim⸱a⸱j sufer⸱o⸱j.

*  Ekzempl⸱o por la estetik⸱a naŭz⸱o de Huysmans antaŭ la mond⸱o de la burĝ⸱a filistr⸱ec⸱o est⸱as li⸱a roman⸱o “Kontraŭ⸱flu⸱e” (“A rebourse”), verk⸱it⸱a en 1884, en kiu li ig⸱as si⸱a⸱n hero⸱o⸱n, la aristokrat⸱o⸱n des Esseintes pens⸱i la jen⸱o⸱n: “Pli krim⸱e kaj pli fi⸱e ol la el⸱moŝt⸱iĝ⸱int⸱a nobel⸱ar⸱o kaj la mizer⸱iĝ⸱int⸱a klerik⸱ar⸱o, la burĝ⸱ar⸱o prunt⸱is el tiu⸱j si⸱a⸱n frivol⸱a⸱n luks⸱o⸱n, si⸱a⸱n kaduk⸱a⸱n fanfaron⸱ad⸱o⸱n, kiu⸱j⸱n ĝi per si⸱a mank⸱o de viv⸱art⸱o ankoraŭ pli aĉ⸱ig⸱is. Ĝi ŝtel⸱is al ili ili⸱a⸱j⸱n mank⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n ĝi trans⸱form⸱is en hipokrit⸱a⸱j⸱n mal⸱virt⸱o⸱j⸱n; mastr⸱e kaj insid⸱e, fi⸱e kaj mal⸱kuraĝ⸱e, ĝi sen⸱kompat⸱e dis⸱paf⸱is la etern⸱e kaj nepr⸱e de ĝi tromp⸱at⸱a⸱n pleb⸱o⸱n, de kiu ĝi mem for⸱pren⸱is la buŝ⸱um⸱o⸱n kaj kiu⸱n ĝi est⸱is dres⸱int⸱a salt⸱i al la mal⸱nov⸱a⸱j kast⸱o⸱j al la gorĝ⸱o.” (Jor⸱is-Karl Huysmans: Gegen de⸱n Strich, Ŝtutgarto, 1992, p. 248)

Huysmans, pri kiu Houellebecq ĉiam de⸱nov⸱e parol⸱as, est⸱as la al⸱ter eg⸱o de li⸱a roman⸱hero⸱o Francisko, kiu esper⸱as de si⸱a esplor⸱objekt⸱o intuici⸱o⸱j⸱n por solv⸱i si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n; ĉar la ekzist⸱ad⸱o de Francisko li nom⸱as ĝi⸱n mem “sen⸱ĝoj⸱a” (109) est⸱as prem⸱sonĝ⸱e mal⸱gaj⸱a. Li est⸱as inter kvar⸱dek- kaj kvin⸱dek-jar⸱a, fraŭl⸱o, nutr⸱as si⸱n prefer⸱e per pret⸱manĝ⸱aĵ⸱o⸱j el la mikro⸱ond⸱a forn⸱o aŭ mend⸱as ĉe la al⸱port⸱a serv⸱o, fum⸱as kaj konsum⸱as abund⸱e da alkohol⸱o. Li ne hav⸱as amik⸱o⸱j⸱n, la kontakt⸱o⸱j kun ge⸱koleg⸱o⸱j lim⸱iĝ⸱as al la kutim⸱a⸱j banal⸱a⸱j universitat-intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j. Li⸱a⸱j sen⸱perspektiv⸱a⸱j seks⸱a⸱j aktiv⸱ec⸱o⸱j, redukt⸱it⸱a⸱j al instinkt-ekonomi⸱a for⸱zorg⸱ad⸱o, kiu⸱j⸱n Houellebecq pri⸱skrib⸱as kun si⸱a sufiĉ⸱e kon⸱at⸱a drast⸱ec⸱o, pel⸱as Franciskon ĉiam pli profund⸱e en stat⸱o⸱j⸱n de intern⸱a agoni⸱o. La profesi⸱a ĉiu⸱tag⸱aĵ⸱o de Francisko, plen⸱um⸱at⸱a mal⸱em⸱e sen la plej et⸱a pedagogi⸱a impet⸱o, okaz⸱as antaŭ la fon⸱o de kresk⸱ant⸱a⸱j streĉ⸱it⸱ec⸱o⸱j inter islam⸱an⸱o⸱j kaj dekstr⸱ul⸱a⸱j grup⸱o⸱j en Franc⸱uj⸱o de la jar⸱o 2022, de Houellebecq anticip⸱at⸱a, do fikci⸱a. Ĉiam pli oft⸱e atenc⸱o⸱j kaj per⸱fort⸱aĵ⸱o⸱j sku⸱as la land⸱o⸱n, super kiu la mal⸱lum⸱a⸱j nub⸱o⸱j de intern⸱a milit⸱o aper⸱as. En⸱ver⸱e Francisko est⸱as ĝis⸱ost⸱e sen⸱politik⸱a hom⸱o, sed ĉar li ĉiu⸱tag⸱e mov⸱iĝ⸱as en intelekt⸱a⸱j-akademi⸱a⸱j rond⸱o⸱j, li tuŝ⸱iĝ⸱as kun la plej divers⸱a⸱j politik⸱a⸱j retor⸱ik⸱o⸱j, kiu⸱j domin⸱as la Franc⸱uj⸱o⸱n de la nun⸱temp⸱o anticip⸱at⸱a en la roman⸱o. Tie okaz⸱is la por la leg⸱ant⸱o konsider⸱at⸱a el la hodiaŭ⸱a vid⸱punkt⸱o grotesk⸱a, sed de la aŭtor⸱o satir⸱e vol⸱it⸱a situaci⸱o, ke sur⸱voj⸱as politik⸱a alianc⸱o de la Social⸱ist⸱a Parti⸱o (SP), burĝ⸱a-konservativ⸱a UMP* kaj vigl⸱e supr⸱e⸱n⸱ir⸱ant⸱a parti⸱o de la (moder⸱a) “Frat⸱ar⸱o de la islam⸱an⸱o⸱j”, kiu hav⸱as la unu⸱a⸱n cel⸱o⸱n mal⸱ebl⸱ig⸱i minac⸱ant⸱a⸱n elekt⸱o-venk⸱o⸱n de la Naci⸱a Front⸱o (NF). Tra vast⸱a⸱j tekst⸱er⸱o⸱j de la libr⸱o tem⸱as pri divers⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j de tiu nov⸱a politik⸱a konstelaci⸱o kun argument⸱o⸱j de ĝi⸱a⸱j por⸱ul⸱o⸱j aŭ kritik⸱ant⸱o⸱j. Part⸱e oni hav⸱as la impres⸱o⸱n, kvazaŭ tem⸱us ĉi tie pri politik⸱a ese⸱o pli ol pri literatur⸱a proz⸱o, sed tamen Houellebecq sukces⸱as integr⸱i la divers⸱a⸱j⸱n dimensi⸱o⸱j⸱n de la roman⸱o, do la subjektiv⸱a⸱n spert⸱o⸱n de la hero⸱o, la universitat⸱a⸱n medi⸱o⸱n, la politik⸱a⸱j⸱n retor⸱ik⸱o⸱j⸱n de unu⸱op⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j kaj la naci⸱a⸱n politik⸱a⸱n situaci⸱o⸱n, kaj konserv⸱i ĝis⸱fin⸱e la kurb⸱o⸱n de streĉ⸱it⸱ec⸱o. Francisko mem, malgraŭ la okaz⸱ont⸱a⸱j drast⸱a⸱j ŝanĝ⸱o⸱j en si⸱a viv⸱o, rest⸱as la tut⸱a⸱n temp⸱o⸱n pasiv⸱a. Li⸱a pens⸱ad⸱o, kiam seks⸱a frustr⸱o ne pel⸱as li⸱n, direkt⸱iĝ⸱as maksimum⸱e al tio, kio mov⸱is li⸱a⸱n al⸱ter eg⸱o, do Jor⸱is-Karl Huysmans ankaŭ tiu ne spert⸱is hom⸱e kontent⸱ig⸱a⸱n rilat⸱o⸱n al vir⸱in⸱o⸱j , kiam li decid⸱is rifuĝ⸱i en monaĥ⸱ej⸱o⸱n antaŭ la obsed⸱o⸱j de la mond⸱o.

*  UMP (Uni⸱o⸱n pour un mouvement populaire [Uni⸱o por popol⸱a mov⸱ad⸱o] est⸱iĝ⸱is en la jar⸱o 2002 kiel elekt⸱o-alianc⸱o de dekstr⸱e liberal⸱a⸱j, part⸱e gaull-ism⸱a⸱j burĝ⸱a⸱j parti⸱o⸱j, por mal⸱ebl⸱ig⸱i elekt⸱o⸱n de la kandidat⸱o de la Naci⸱a Front⸱o, Jean-Marie Le Pen. Ek⸱de 2002 la UMP est⸱is la pli⸱mult⸱a frakci⸱o en la Naci⸱a Asemble⸱o kaj ek⸱de 2007 kun Nicolas Sarkozy la parti⸱o de la ŝtat⸱prezid⸱ant⸱o. Dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j la parti⸱o est⸱is profund⸱e dis⸱opini⸱a. Malgraŭ tio, Sarkozy sukces⸱is, fin⸱e de 2014, est⸱i re⸱elekt⸱it⸱a kiel prezid⸱ant⸱o de la parti⸱o.

Post spont⸱a vojaĝ⸱o al Rocamadour, fam⸱a pilgrim⸱a lok⸱o en Sud⸱franc⸱uj⸱o, antaŭ la vojaĝ⸱o okaz⸱as plur⸱a⸱j inter⸱parol⸱ad⸱o⸱j kun kon⸱at⸱ul⸱o⸱j pri la danĝer⸱a politik⸱a situaci⸱o , Francisko ek⸱sci⸱as re⸱ven⸱e, ke la nov⸱a rektor⸱o de la universitat⸱o Sorbon⸱o inter⸱temp⸱e aĉet⸱it⸱a de saud-arab⸱a petrol-ŝejk⸱o mal⸱dung⸱is li⸱n, tamen kun la sam⸱temp⸱a opci⸱o je grand⸱anim⸱a pensi⸱o, se Francisko ne ricev⸱os adekvat⸱a⸱n dung⸱o⸱n ĉe ŝtat⸱a, do laik⸱a, universitat⸱o. La mal⸱dung⸱o ne apart⸱e zorg⸱ig⸱as li⸱n, sed Francisko fin⸱e uz⸱as ĝi⸱n, sekv⸱ant⸱e la spur⸱o⸱j⸱n de Huysmans, ir⸱i en benedikt⸱an abat⸱ej⸱o⸱n de Ligugé, proksim⸱e de Poitiers, por tie far⸱i si⸱a⸱n solen⸱a⸱n promes⸱o⸱n kiel monaĥ⸱o. Sed ĉar li en si⸱a ĉel⸱o, al⸱gap⸱at⸱a de “mal⸱amik⸱a ruĝ⸱a okul⸱et⸱o” (195) de la fum⸱detekt⸱il⸱o ne rajt⸱as fum⸱i, li jam post mal⸱mult⸱a⸱j tag⸱o⸱j turn⸱as la dors⸱o⸱n al la monaĥ⸱ej⸱o. Re⸱e en Parizo, li, la agnosk⸱at⸱a fak⸱ul⸱o pri la verk⸱ar⸱o de Huysmans, ricev⸱as de la el⸱don⸱ej⸱o Gallimard la propon⸱o⸱n en ties renom⸱a seri⸱o de klasik⸱ul⸱o⸱j “Bibliothèque de la Pléiade* el⸱don⸱i la komplet⸱a⸱n verk⸱ar⸱o⸱n de Huysmans. Antaŭ ol decid⸱i pri tiu propon⸱o, Francisko ek⸱sci⸱as, ke la nov⸱a rektor⸱o de la nun islam⸱a universitat⸱o Sorbonne, Robert Rediger, bedaŭr⸱as li⸱a⸱n eks⸱iĝ⸱o⸱n, sed vol⸱as invit⸱i li⸱n al inter⸱parol⸱ad⸱o, por don⸱i al li la ebl⸱ec⸱o⸱n konserv⸱i si⸱a⸱n profesor⸱a⸱n posten⸱o⸱n ĉe la Sorbonne, se li konvert⸱iĝ⸱as al la islam⸱o. La inter⸱parol⸱ad⸱o okaz⸱as. Met⸱it⸱a antaŭ la demand⸱o⸱n, konvert⸱iĝ⸱i aŭ fin⸱i si⸱a⸱n akademi⸱a⸱n karier⸱o⸱n, Francisko ŝajn⸱as kvankam la libr⸱o las⸱as la fin⸱o⸱n mal⸱ferm⸱it⸱a, sed ne las⸱as dub⸱o⸱n pri tiu paŝ⸱o decid⸱i por re⸱ven⸱o al la Sorbonne kaj do konvert⸱iĝ⸱i al islam⸱o.

*  Tiu seri⸱o de klasik⸱ul⸱o efektiv⸱e ekzist⸱as. Oni konsider⸱as apart⸱a⸱n honor⸱o⸱n por verk⸱ist⸱o aŭ scienc⸱ist⸱o, se jam dum si⸱a viv⸱temp⸱o aper⸱as verk⸱o⸱j de ili en la “Bibliothèque de la Pléiade”. Tio okaz⸱is ekz-e al Paul Claudel, André Gide, Nathalie Sarraute, Marguerite Yourcenar kaj Claude Lévi-Strauss.
Ĉu islam⸱ism⸱o aŭ katastrof⸱o de la post⸱modern⸱o?

Oni riproĉ⸱is al Houellebecq, pri “Sub⸱met⸱iĝ⸱o” de⸱nov⸱e islam⸱o⸱fobi⸱o⸱n. Sed ĉu tio traf⸱as? Houellebecq desegn⸱as la bild⸱o⸱n de iom moder⸱a islam⸱o, kiu, sam⸱e kiel en la roman⸱o li⸱a franc⸱a propagand⸱ist⸱o Robert Rediger, aŭtor⸱o de popular⸱a skrib⸱aĵ⸱o titol⸱it⸱a “Dek demand⸱o⸱j pri islam⸱o”, inter⸱parol⸱e kun Francisko dir⸱as, ke li prav⸱ig⸱as nek ŝton⸱um⸱ad⸱o⸱n nek cirkumcid⸱o⸱n, apog⸱as la liber⸱ig⸱o⸱n de sklav⸱o⸱j, ĉes⸱ig⸱is la ras⸱a⸱n diskriminaci⸱o⸱n kaj emfaz⸱as la “egal⸱ec⸱o⸱n de ĉiu⸱j hom⸱o⸱j antaŭ la kre⸱int⸱o” (242), sed, kiel ebl⸱as leg⸱i la aŭtor⸱o⸱n inter la lini⸱o⸱j, ne nepr⸱e inter la hom⸱o⸱j. Tamen laŭ la opini⸱o de Rediger tiu islam⸱o tut⸱e ne vid⸱as kontraŭ⸱dir⸱o⸱n inter la princip⸱o de egal⸱ec⸱o kaj la poligami⸱o, ĉar tiu last⸱a est⸱as kaŭz⸱it⸱a biologi⸱e kaj progres⸱ig⸱as la evolu⸱o⸱n de la hom⸱a speci⸱o.

Ankaŭ sur politik⸱a nivel⸱o la islam⸱o prezent⸱at⸱a de Rediger kaj de la gvid⸱ant⸱o de la franc⸱a frat⸱ar⸱o de la islam⸱an⸱o⸱j prezent⸱iĝ⸱as ver⸱e adapt⸱iĝ⸱em⸱a. Formal⸱e respekt⸱ant⸱e la regul⸱o⸱j⸱n de la parlament⸱ism⸱o, ĝi en⸱plekt⸱iĝ⸱as en ties lud⸱o⸱n kaj ag⸱as tiel kiel ceter⸱a⸱j, ne islam⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j kun la cel⸱o ating⸱i per elekt⸱o⸱j pli⸱mult⸱o⸱j⸱n. La jam menci⸱it⸱a pint⸱a kandidat⸱o de la islam⸱a frat⸱ar⸱o, Mohammed Be⸱n Abbas, kiu tamen en la libr⸱o ne aper⸱as mem, est⸱as pri⸱skrib⸱at⸱a de kon⸱at⸱ul⸱o de Francisko, de la edz⸱o de koleg⸱in⸱o kaj pli alt⸱a ofic⸱ist⸱o de la franc⸱a sekret⸱a serv⸱o DGST*, kiel inteligent⸱a kaj modern⸱e pens⸱ant⸱a. Be⸱n Abbas est⸱as, laŭ li, “entrepren-orient⸱it⸱a”, sed tre preciz⸱e sci⸱as, ke li ne pov⸱as ating⸱i la potenc⸱o⸱n sen kultur⸱a hegemoni⸱o (132). Li hav⸱as neni⸱o⸱n komun⸱a⸱n kun islam⸱a⸱j teror⸱ist⸱o⸱j kaj antaŭ⸱urb⸱a⸱j marod⸱ist⸱o⸱j, mal⸱e li konsider⸱as ili⸱n fuŝ⸱ul⸱o⸱j. Anstataŭ⸱e li fleg⸱as kontakt⸱o⸱j⸱n kun influ⸱hav⸱a⸱j instituci⸱o⸱j, ekz-e Vatikan⸱o, kaj don⸱as al si la aŭreol⸱o⸱n de advokat⸱o de la Tri⸱a Mond⸱o.

*  La franc⸱a sekret⸱a serv⸱o DGSI (Direction générale de la sécurité intérieure) real⸱e ekzist⸱as. Ĝi anstataŭ⸱is en la jar⸱o 2014 la ĝis⸱tiam⸱a⸱n DCRI, est⸱as kiel tiu sub⸱met⸱it⸱a al la ministr⸱ej⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j kaj special⸱iĝ⸱int⸱a pri kontraŭ⸱spion⸱ad⸱o, sed ankaŭ pri batal⸱o kontraŭ teror⸱ism⸱o kaj pri super⸱rigard⸱o de “danĝer⸱a⸱j grup⸱o⸱j”, organiz⸱aĵ⸱o⸱j kaj soci⸱a⸱j fenomen⸱o⸱j (kp Björn Krumrey: Di⸱e Inlandsnachrichtendienste in Frankreich und Deutschland. Eine rechtsvergleichende Untersuchung [B. K.: La en⸱land⸱a⸱j sekret⸱a⸱j serv⸱o⸱j en Franc⸱uj⸱o kaj German⸱uj⸱o. Jur⸱kompar⸱a esplor⸱aĵ⸱o], Ŝtutgarto, 2014.

Eĉ se ge⸱leg⸱ant⸱o⸱j kaj ebl⸱e eĉ pro tut⸱e kontraŭ⸱a⸱j kial⸱o⸱j rifuz⸱as la bild⸱o⸱n de la islam⸱o skiz⸱it⸱a⸱n de Houellebecq, ili ne pov⸱as asert⸱i, ke li fi⸱fam⸱ig⸱as la islam⸱o⸱n. Li nek esprim⸱as si⸱n mal⸱estim⸱e pri la religi⸱a dogm⸱ar⸱o de la Koran⸱o nek rifuz⸱as ĝi⸱n kiel post⸱rest⸱int⸱a⸱n aŭ rid⸱ind⸱ig⸱as ĝi⸱a⸱j⸱n interpret⸱ist⸱o⸱j⸱n. Sed decid⸱a est⸱as, ke ĉe Houellebecq esenc⸱e tut⸱e ne tem⸱as pri la islam⸱o. Se oni vol⸱us el “Sub⸱met⸱iĝ⸱o” el⸱leg⸱i precip⸱e polemik⸱o⸱n kontraŭ la islam⸱o, tiam oni komplet⸱e preter⸱atent⸱us la epok⸱diagnoz⸱a⸱n funkci⸱o⸱n de la roman⸱o. La centr⸱a tem⸱o de Houellebecq ne est⸱as imag⸱a aŭ real⸱a islam⸱o, sed diskut⸱o pri la mem⸱kompren⸱o de la nun⸱temp⸱a okcident⸱a kultur⸱o, pri ĝi⸱a nov⸱liberal⸱a ekonomi⸱ig⸱o, pri ĝi⸱a moral⸱a relativ⸱ism⸱o kaj ĝi⸱a norm⸱a mal⸱stabil⸱ig⸱o. Ĉiu⸱j ĉi tri element⸱o⸱j star⸱as por Houellebecq en ne hazard⸱a kun⸱tekst⸱o, kies struktur⸱a baz⸱o est⸱as unu⸱flank⸱e la kapital⸱ism⸱a ekonomi⸱o kaj ali⸱flank⸱e patriark⸱ism⸱o. La tekst⸱er⸱o⸱j pri la islam⸱o liver⸱as nur la kontrast⸱foli⸱o⸱n por pli⸱ig⸱it⸱e per sam⸱e mal⸱varm⸱a kiel mord⸱a ironi⸱o pli akr⸱e relief⸱ig⸱i la soci⸱a⸱n kaj kultur⸱a⸱n dekadenc⸱o⸱n de modern⸱a⸱j okcident⸱a⸱j soci⸱o⸱j, por kiu⸱j Franc⸱uj⸱o est⸱as nur ekzempl⸱o. Oni ne forges⸱u, ke la titol⸱o de la libr⸱o est⸱as “Sub⸱met⸱iĝ⸱o” kaj ne ekz-e “La triumf⸱o de islam⸱o” aŭ simil⸱e.* Sed kiu⸱j est⸱as tiu⸱j, kiu⸱j sub⸱met⸱iĝ⸱as, kaj al kiu ili sub⸱met⸱iĝ⸱as?

*  Traduk⸱it⸱e, “islam⸱o” signif⸱as ja “sub⸱met⸱iĝ⸱o”, “dediĉ⸱em⸱o”, “si⸱n⸱don⸱em⸱o” aŭ simil⸱e. (kp Heinz Halm, 2001: Der Islam. Geschichte und Gegenwart, Munkeno, 2-a eld., p. 7) kaj en tio la titol⸱o ankaŭ ne est⸱as hazard⸱a, sed ĉe Houellebecq ĝi esprim⸱as sub⸱met⸱iĝ⸱o⸱n sub la imperativ⸱o⸱j de la nun⸱a okcident⸱a kultur⸱o, en ĉiu rilat⸱o atak⸱at⸱a, kiel skrib⸱is la fam⸱a soci⸱scienc⸱ist⸱o Émile Durkheim, de la “mal de l’infini” (de la “mal⸱bon⸱o de la sen⸱mezur⸱ec⸱o”). La hegemoni⸱o de la islam⸱o, kiu⸱n li literatur⸱e fikci⸱ig⸱as, est⸱as nur la sekv⸱o de la sub⸱met⸱iĝ⸱o sub tiu⸱j imperativ⸱o⸱j de la okcident⸱a kultur⸱o.

Al tiu⸱j demand⸱o⸱j la ekzist⸱ad⸱a fiask⸱o de Francisko don⸱as sam⸱e sen⸱impres⸱a⸱n kiom deprim⸱a⸱n respond⸱o⸱n. Francisko kapitulac⸱as antaŭ la konsum⸱model⸱o de la manĝ⸱o⸱serv⸱o⸱j, mark⸱a⸱j vest⸱aĵ⸱o⸱j kaj luks⸱a⸱j loĝ⸱ej⸱o⸱j, antaŭ la pseŭdo-plur⸱ism⸱o de la politik⸱a sistem⸱o, la dev⸱ig⸱o⸱j de individu⸱a mem⸱rilat⸱iĝ⸱o kaj antaŭ ĉie ekzist⸱ant⸱a patriark⸱ec⸱a seks⸱ism⸱o. Sed li⸱a ver⸱a dram⸱o ne konsist⸱as en tio, ke li ofensiv⸱e ident⸱ig⸱as si⸱n kun la fenomen⸱o⸱j de tiu mizer⸱a post⸱modern⸱o kaj ĵet⸱as si⸱n en la ĝu⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de la event- kaj amuz-soci⸱o, sed ke li mal⸱em⸱e akcept⸱as ĝi⸱n, sen kontraŭ⸱met⸱i io⸱n al ĝi.

La fakt⸱o, ke Francisko star⸱as sur perd⸱it⸱a posten⸱o, tio⸱n Houellebecq ig⸱as klar⸱a sam⸱temp⸱e per la scienc⸱a kaj profesi⸱a situaci⸱o de si⸱a protagonist⸱o; ĉar Francisko est⸱as per si⸱a⸱j Huysman-esplor⸱ad⸱o⸱j fiks⸱it⸱a al labor⸱kamp⸱o, kiu el la ne⸱halt⸱ig⸱ebl⸱a triumf⸱o de la nov⸱a⸱j komunik⸱il⸱o⸱j kaj Inter⸱ret⸱o el⸱fal⸱as kiel akr⸱a anakronism⸱o. Kun tiu intelekt⸱a marĝen-pozici⸱o inter⸱ri⸱lat⸱as la komplet⸱a for⸱est⸱o de pedagogi⸱a moral⸱o de li⸱a instru⸱a ag⸱ad⸱o. Kio⸱n li prezent⸱as en si⸱a⸱j seminari⸱o⸱j, kelk⸱foj⸱e antaŭ nur man⸱plen⸱o da ĉin⸱a⸱j student⸱in⸱o⸱j, kiu⸱j per si⸱a stipendi⸱o est⸱as evident⸱e dev⸱ig⸱at⸱a⸱j al tio kaj kiu⸱j sid⸱as tie sen⸱mov⸱e, tio est⸱as fantom⸱e mal⸱kupl⸱it⸱a dis⸱de la nun⸱temp⸱a⸱j real⸱a⸱j problem⸱o⸱j. Nur la okup⸱iĝ⸱o pri li⸱a literatur⸱a al⸱ter eg⸱o help⸱as al li, narcis⸱ism⸱e rond⸱ir⸱i ĉirkaŭ si mem. Tiel, Houellebecq kre⸱is per Francisko figur⸱o⸱n, kiu est⸱as sam⸱e ne⸱real⸱a kiom real⸱a kaj kiu literatur⸱e deprim⸱e preciz⸱ig⸱as la noci⸱o⸱n de la sintez⸱o tip⸱a por modern⸱a⸱j okcident⸱a⸱j soci⸱o⸱j de individu⸱a izol⸱it⸱ec⸱o kaj de sistem⸱a sugest⸱ad⸱o de sen⸱lim⸱a liber⸱ec⸱o.

Sen⸱el⸱ir⸱a seks⸱ec⸱o

Francisko ja antaŭ⸱supoz⸱as, ke io dev⸱as ekzist⸱i kio trans⸱ir⸱as individu⸱ism⸱o⸱n kaj ego⸱centr⸱ism⸱o⸱n por don⸱i senc⸱o⸱n al la hom⸱a viv⸱o, sed li ne el⸱spez⸱as la fort⸱o⸱n por tir⸱i el tio konsekvenc⸱o⸱j⸱n. Anstataŭ rezign⸱i je si⸱a mem⸱detru⸱a viv⸱manier⸱o, defend⸱i si⸱n kontraŭ la perfid⸱o de la scienc⸱a liber⸱ec⸱o aŭ engaĝ⸱iĝ⸱i en la batal⸱o kontraŭ la fatal⸱a “sankt⸱a uni⸱o” de la tradici⸱a⸱j parti⸱o⸱j kun la pseŭdo⸱liberal⸱a Frat⸱ar⸱o de Islam⸱an⸱o⸱j, (konsekvenc⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n Houellebecq ja ne atend⸱as de si⸱a hero⸱o, sed kiu⸱j⸱n pens⸱i la aŭtor⸱o ja ne mal⸱permes⸱as al la leg⸱ant⸱o), li serĉ⸱as el⸱sav⸱iĝ⸱o⸱n en ĉiam pli oft⸱e fiask⸱ant⸱a⸱j prov⸱o⸱j de seks⸱a kontent⸱iĝ⸱o, fin⸱e eĉ ĉe tiel nom⸱at⸱a⸱j “akompan⸱ul⸱in⸱o⸱j” (“escort-dam⸱o⸱j”), do prostitu⸱it⸱in⸱o⸱j. Ju pli van⸱a⸱j est⸱as li⸱a⸱j klopod⸱o⸱j, almenaŭ por mal⸱long⸱a⸱j moment⸱o⸱j eskap⸱i el la sen⸱esper⸱o per seks⸱a nerv⸱trem⸱eg⸱o, des pli li est⸱as re⸱ĵet⸱it⸱a al si mem. Mal⸱san⸱iĝ⸱o⸱j kiel haŭt⸱fung⸱o⸱j, hemoroid⸱o⸱j kaj migren⸱o komplet⸱ig⸱as la frakas⸱ant⸱a⸱n bild⸱o⸱n de person⸱a kaduk⸱iĝ⸱o.

Oni oft⸱e atak⸱is Houellebecq pro li⸱a⸱j naŭz⸱a⸱j seks⸱a⸱j scen⸱o⸱j. Oni asert⸱as, ke tio, kio⸱n li skrib⸱as, est⸱as pornografi⸱o. Kiu vol⸱as rilat⸱ig⸱i tio⸱n ankaŭ al “Sub⸱met⸱iĝ⸱o”, tiu preter⸱vid⸱as, ke tiu⸱j scen⸱o⸱j ne est⸱as mem⸱cel⸱o por libid⸱e hejt⸱i la publik⸱o⸱n kiel en pornografi⸱aĵ⸱o⸱j kaj per tio far⸱i komerc⸱o⸱n, sed ke ili pli ĝust⸱e hav⸱as la funkci⸱o⸱n sen⸱mask⸱ig⸱i seks⸱a⸱n konsum⸱ism⸱o⸱n, kiu est⸱as laŭ⸱dir⸱e la esprim⸱o de rilat⸱o inter la seks⸱o liber⸱ig⸱it⸱a el ĉi⸱a⸱j moral⸱a⸱j trud⸱o⸱j, sed en⸱ver⸱e ĝis⸱ost⸱e patriark⸱ec⸱a.* La patriark⸱ec⸱o est⸱as por Houellebecq la decid⸱a pont⸱o inter, ĉe la unu⸱a flank⸱o, la sen⸱moral⸱iĝ⸱o de kultur⸱o, kiu inter⸱temp⸱e liver⸱is la deklar⸱o⸱n de definitiv⸱a bankrot⸱o al la hom⸱bild⸱o est⸱iĝ⸱int⸱a el la kler⸱ism⸱o, kaj ĉe la ali⸱a flank⸱o la nov⸱a ord⸱o de “mild⸱a” liberal⸱a islam⸱ism⸱o. La sen⸱brid⸱a seks⸱ism⸱o de sen⸱kredit⸱iĝ⸱int⸱a post⸱modern⸱o est⸱as pri tio Houellebecq ne las⸱as ajn⸱a⸱n dub⸱o⸱n por la scen⸱ar⸱o de nov-islam⸱ism⸱a poligami⸱o plej bon⸱e al⸱iĝ⸱ebl⸱a; ĉar en ambaŭ kaz⸱o⸱j tem⸱as nur pri unu afer⸱o: pri la total⸱a dispon⸱o de vir⸱o⸱j super vir⸱in⸱o⸱j.

*  La fakt⸱o, ke Houellebecq ĉe tio ne mov⸱iĝ⸱as en sen⸱aer⸱a spac⸱o de literatur⸱a fikci⸱o, far⸱iĝ⸱as ekzempl⸱o⸱don⸱a per la person⸱o de la iam⸱a ministr⸱o, direktor⸱o de la Inter⸱naci⸱a Mon-Fondus⸱o kaj gvid⸱a membr⸱o de la Social⸱ist⸱a Parti⸱o, Dominique Strauss-Kahn, kiu evident⸱e kred⸱is, ke per la rezerv⸱ad⸱o de mult⸱e⸱kost⸱a nov⸱jork⸱a hotel⸱loĝ⸱ej⸱o aĉet⸱is sam⸱temp⸱e la natur⸱a⸱n rajt⸱o⸱n je seks⸱a⸱j serv⸱o⸱j. Ŝajn⸱as, ke li est⸱is ankaŭ implik⸱it⸱a⸱j en plur⸱a⸱j ali⸱a⸱j, prokuror⸱e enket⸱it⸱a⸱j okaz⸱aĵ⸱o⸱j, en kiu⸱j uz⸱iĝ⸱is patriark⸱ec⸱a fort⸱o kontraŭ vir⸱in⸱o⸱j.

Aparten⸱as al la plej grotesk⸱a⸱j, sed ankaŭ plej perturb⸱a⸱j element⸱o⸱j de la roman⸱o, ke ĝust⸱e la princip⸱o de poligami⸱o kaj nur ĝi instig⸱as la mond⸱rigard⸱e komplet⸱e indiferent⸱a⸱n, sen⸱politik⸱a⸱n kaj eĉ ne al financ⸱a⸱j avantaĝ⸱o⸱j fiks⸱it⸱a⸱n Franciskon serioz⸱e pri⸱pens⸱i konvert⸱iĝ⸱o⸱n al la islam⸱o, des pli ke Robert Rediger cert⸱ig⸱as al li ne nur la posed⸱o⸱n de tri vir⸱in⸱o⸱j, sed ankaŭ ties seks⸱a⸱n log⸱o⸱n.

Kapitulac⸱o de la politik⸱a klas⸱o

Pasiv⸱ec⸱o, moral⸱a relativ⸱ism⸱o kaj patologi⸱a mem⸱referenc⸱o de la roman⸱hero⸱o trov⸱as si⸱a⸱n adekvat⸱a⸱n korelativ⸱o⸱n en la kondut⸱o de la politik⸱a klas⸱o kaj de la ĝi⸱n serv⸱ant⸱a⸱j intelekt⸱ul⸱o⸱j. Inter tio, kio person⸱e koncern⸱as Franciskon, kaj tio, kio⸱n la ag⸱ant⸱o⸱j sur la politik⸱a kaj intelekt⸱a scen⸱ej⸱o de Franc⸱uj⸱o en la jar⸱o 2022 far⸱as, Houellebecq produkt⸱as negativ⸱a⸱n hermeneŭtik⸱a⸱n cirkl⸱o⸱n, kiu fiks⸱as la sen⸱perspektiv⸱ec⸱o⸱n de ĉia dezir⸱ind⸱a evolu⸱o de la soci⸱o. La tradici⸱a skem⸱o “mal⸱dekstr⸱a mez⸱o” aŭ “dekstr⸱a mez⸱o”, kiu stamp⸱is la Franc⸱uj⸱o⸱n de la 5-a respublik⸱o jam de jar⸱dek⸱o⸱j, nun el⸱ĉerp⸱iĝ⸱is.* Kun la islam⸱a frat⸱ar⸱o de Mohammed Be⸱n Abbes la nom⸱o Abbes memor⸱ig⸱as ne hazard⸱e pri la franc⸱a vort⸱o abbé (pastr⸱o) aper⸱is ag⸱ant⸱o, kiu ali⸱ord⸱ig⸱as la tut⸱a⸱n politik⸱a⸱n scen⸱ej⸱o⸱n. Evit⸱ant⸱e kontraŭ⸱jud⸱ism⸱o⸱n kaj fundament⸱ism⸱a⸱j⸱n fraz⸱o⸱j⸱n, fleg⸱ant⸱e “kor⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n” (44) kun la jud⸱a komun⸱um⸱o kaj kre⸱ant⸱e dens⸱a⸱n ret⸱o⸱n de social⸱a⸱j kaj kultur⸱a⸱j instituci⸱o⸱j, kiu⸱j, Houellebecq al⸱don⸱as, memor⸱ig⸱as pri la antaŭ⸱a model⸱o de la Komun⸱ist⸱a Parti⸱o, Be⸱n Abbes propon⸱as si⸱n kiel sav⸱ont⸱o⸱n antaŭ la minac⸱ant⸱a en⸱potenc⸱iĝ⸱o de la Naci⸱a Front⸱o, kiu si⸱a⸱vic⸱e spert⸱as triumf⸱a⸱n supr⸱e⸱n⸱ir⸱o⸱n. Tamen cel⸱o de la mal⸱varm⸱et⸱a, sed per tio des pli akr⸱a kritik⸱o de Houellebecq est⸱as unu⸱a⸱vic⸱e nek la Frat⸱ar⸱o de la Islam⸱an⸱o⸱j nek la Naci⸱a Front⸱o de Marin⸱e Le Pen. Li cel⸱as pli ĝust⸱e la politik⸱a⸱n korupt⸱ec⸱o⸱n, la oportun⸱ism⸱o⸱n, la potenc⸱avid⸱o⸱n kaj la komplet⸱a⸱n sen⸱alternativ⸱ec⸱o⸱n de la establ⸱it⸱a⸱j franc⸱a⸱j parti⸱o⸱j kaj de ili⸱a gvid⸱a person⸱ar⸱o, kiu⸱j ĝis nun determin⸱is la sort⸱o⸱j⸱n de Franc⸱uj⸱o, do antaŭ ĉio la Social⸱ist⸱a Parti⸱o (PS) kaj la burĝ⸱a-konservativ⸱a UMP. Ankaŭ Jean-Luc Mélenchon, reprezent⸱ant⸱o de la “Front de gauche*, ricev⸱as polemik⸱a⸱n flank⸱bat⸱o⸱n, sen ke tamen klar⸱iĝ⸱as, kial (177). Per ver⸱e ŝpruc⸱ant⸱a sarkasm⸱o Houellebecq pri⸱trakt⸱as la pint⸱a⸱n politik⸱ist⸱o⸱n de la liberal-burĝ⸱a parti⸱o “Mouvement démocrate” (“Demokrat⸱a Mov⸱ad⸱o”), François Bayrou, kiu⸱n li post la elekt⸱o⸱venk⸱o de Be⸱n Abbes ig⸱as far⸱iĝ⸱i ĉef⸱ministr⸱o, ĉar li plej bon⸱e taŭg⸱as por la posten⸱o de ĉef⸱ministr⸱o sub la prezid⸱ant⸱ec⸱o de Be⸱n Abbes, pro si⸱a trud⸱iĝ⸱a sopir⸱o je “alt⸱a ofic⸱o” kaj kun si⸱a sen⸱signif⸱a human⸱ism⸱o. Pri Bayrou la hom⸱o de la sekret⸱a serv⸱o Tanneur esprim⸱iĝ⸱as jen⸱e: “Tio, kio far⸱as Bayrou tiom unik⸱a kaj ne⸱anstataŭ⸱ig⸱ebl⸱a, ... est⸱as li⸱a stult⸱ec⸱o. Li⸱a politik⸱a koncept⸱o est⸱is ĉiam lim⸱ig⸱it⸱a al li⸱a person⸱a dezir⸱o ĉia⸱kaz⸱e okup⸱i ‘alt⸱a⸱n ofic⸱o⸱n’, kiel oni tiel bel⸱e dir⸱as. Li neniam hav⸱is propr⸱a⸱j⸱n ide⸱o⸱j⸱n kaj ankaŭ ne ŝajn⸱ig⸱is hav⸱i ia⸱j⸱n; en tia mezur⸱o tio est⸱as ja tre mal⸱oft⸱a. Tio ig⸱as li⸱n la ideal⸱a politik⸱ist⸱o, kiu en⸱korp⸱ig⸱as la human⸱ism⸱o⸱n, des pli ke li pren⸱as si⸱n por Henrik⸱o la 4-a kaj grandioz⸱a pac⸱ig⸱ist⸱o en la dialog⸱o de la religi⸱o⸱j.” (131)

*  Por super⸱rigard⸱o al la soci⸱a kaj politik⸱a evolu⸱o de Franc⸱uj⸱o en la 5-a respublik⸱o, kp Jörg Requate, 2011: Frankreich seit 1945, Gotingo, special⸱e p. 41-60.
*  La “Front de gauche” (Mal⸱dekstr⸱a Front⸱o”) est⸱as elekt⸱a alianc⸱o est⸱iĝ⸱int⸱a en 2008, port⸱at⸱a de la “Part⸱i de gauche” (Mal⸱dekstr⸱a Parti⸱o) kaj la PCF (Franc⸱a Komun⸱ist⸱a Parti⸱o). La “Front de gauche” kompar⸱ebl⸱as plur⸱punkt⸱e kun la german⸱a parti⸱o “Di⸱e Link⸱e” (“La Mal⸱dekstr⸱o”). Ĝi⸱a pint⸱a kandidat⸱o Jean-Luc Mélenchon ating⸱is ĉe la prezid⸱ant-elekt⸱o en 2012 ĉe la unu⸱a balot⸱o 11 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la voĉ⸱o⸱j.

Dum Houellebecq tra la buŝ⸱o de Tanneur atest⸱as al la UMP, ke per si⸱a konservativ⸱a politik⸱o pri eduk⸱ad⸱o kaj restrikt⸱ig⸱a social⸱politik⸱o ĝi trov⸱iĝ⸱as en kvazaŭ natur⸱a proksim⸱ec⸱o al la Islam⸱a Frat⸱ar⸱o, li atribu⸱as la alianc⸱iĝ⸱em⸱o⸱n de la PS al ties abstrakt⸱a kontraŭ⸱ras⸱ism⸱o mal⸱favor⸱e al ĝi⸱a antaŭ⸱a laik⸱ism⸱a orient⸱iĝ⸱o, kaj al ĝi⸱a “mult⸱i-kult⸱i”-afekt⸱ad⸱o. Sen ajn⸱a dub⸱o Houellebecq hav⸱as neni⸱a⸱n simpati⸱o⸱n por la mal⸱dekstr⸱o, ankaŭ ne por la mal⸱dekstr⸱a tendenc⸱o en⸱e de la PS. Kvankam oni ja ne dev⸱as konsent⸱i en ĉiu⸱j punkt⸱o⸱j kun la konsci⸱e tro⸱ig⸱it⸱a prezent⸱ad⸱o de la politik⸱a situaci⸱o kaj de ĝi⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j, tamen la tendenc⸱o de li⸱a diagnoz⸱o konvink⸱as: la establ⸱it⸱a⸱j parti⸱o⸱j ne vol⸱as nek pov⸱as kontraŭ⸱met⸱i al la ampleks⸱a, ne nur ekonomi⸱a kaj politik⸱a, sed precip⸱e ankaŭ kultur⸱a kaj moral⸱a kriz⸱o de la (franc⸱a) soci⸱o ia⸱n ajn kred⸱ind⸱a⸱n alternativ⸱o⸱n. La Franc⸱uj⸱o⸱n sub la venk⸱a islam⸱a prezid⸱ant⸱o Be⸱n Abbes ja sub⸱ten⸱at⸱a de UMP, PS kaj UDI* Houellebecq karakteriz⸱as kiel kapital⸱ism⸱a⸱n, patriark⸱ec⸱a⸱n kaj kontraŭ⸱laik⸱ism⸱a⸱n. La nun aper⸱ant⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j de la jar⸱o 2022 disting⸱iĝ⸱as dis⸱de la ĝis⸱tiam⸱a⸱j patriark⸱a⸱j struktur⸱o⸱j en tio, ke poligami⸱o est⸱as oficial⸱e re⸱permes⸱at⸱a, knab⸱in⸱o⸱j kaj jun⸱a⸱j vir⸱in⸱o⸱j lim⸱ig⸱it⸱a⸱j al dom⸱mastr⸱um⸱a⸱j funkci⸱o⸱j kaj vir⸱in⸱o⸱j ĝeneral⸱e el⸱ŝov⸱end⸱a⸱j el la profesi⸱a viv⸱o. Help⸱e de la ĉador⸱o kaj de ali⸱a⸱j mal⸱emancip⸱a⸱j mask⸱aĵ⸱o⸱j seks⸱ec⸱o est⸱as nun privat⸱ig⸱at⸱a por vir⸱a domin⸱ad⸱o, kie ĝi antaŭ⸱e est⸱is publik⸱e sur⸱merkat⸱ig⸱at⸱a.

*  Apud la PS kaj la UMP aper⸱as en la roman⸱o ankaŭ la UDI (Uni⸱o⸱n des démocrates et indépendants [Uni⸱o de la demokrat⸱o⸱j kaj sen⸱de⸱pend⸱ul⸱o⸱j], kiu est⸱iĝ⸱is en la jar⸱o 2012 precip⸱e el fend⸱aĵ⸱o de la UMP de Sarkozy. Ĝi⸱a⸱j pozici⸱o⸱j est⸱as tiu⸱j de la “mez⸱o”, do liberal⸱a kaj por la Eŭrop⸱a Uni⸱o.

La nov⸱a kapital⸱ism⸱o de la era⸱o Be⸱n Abbes est⸱as stamp⸱it⸱a de la “distribu⸱ism⸱o”, ekonomi⸱a filozofi⸱o, kiu⸱n la nov⸱a prezid⸱ant⸱o al⸱propr⸱ig⸱as al si, sen skrupul⸱o pro tio, ke ĝi de⸱ven⸱as el katolik⸱a⸱j pens⸱ist⸱o⸱j kiel Gilbert Keith Chesterton (1874-1936) kaj Hilaire Joseph Pierre Belloc (1870-1953) (178s). Kvankam la “distribu⸱ism⸱o” de Be⸱n Abbes prezent⸱iĝ⸱as kiel “tri⸱a voj⸱o” inter kapital⸱ism⸱o kaj komun⸱ism⸱o, Houellebecq klar⸱e kompren⸱ig⸱as, ke por la kapital⸱ism⸱o ĝi est⸱as neniel tim⸱ind⸱a, ĉar ĝi ja favor⸱as la re⸱tir⸱iĝ⸱o⸱n de la ŝtat⸱o el la ekonomi⸱o anstataŭ la ŝtat⸱a⸱n kontrol⸱ad⸱o⸱n kaj eĉ pli ĝi⸱a⸱n rezign⸱o⸱n inter⸱ven⸱i en privat⸱kapital⸱ism⸱a⸱j⸱n propriet⸱rilat⸱o⸱j⸱n. La “distribu⸱ism⸱o” de Be⸱n Abbes vol⸱as cert⸱ig⸱i al si politik⸱a⸱n lojal⸱ec⸱o⸱n de larĝ⸱a⸱j soci⸱a⸱j tavol⸱o⸱j per tio, ke ĝi propon⸱as al la sen⸱de⸱pend⸱a⸱j aktiv⸱ul⸱o⸱j mal⸱pli⸱ig⸱o⸱n de la impost⸱o⸱j kaj al jun⸱ul⸱o⸱j la help⸱o⸱n ĉe fond⸱ad⸱o de firma⸱o⸱j. En⸱met⸱it⸱a en la “nov⸱a⸱n soci⸱model⸱o⸱n” est⸱as tip⸱o de famili⸱o, kiu kovr⸱iĝ⸱as sam⸱temp⸱e per patriark⸱ec⸱a⸱j islam⸱a⸱j ide⸱o⸱j kaj ankaŭ per la okcident⸱a model⸱o de ekonomi⸱e funkci⸱ant⸱a “saĝ⸱a famili⸱o” (180). Ke la “distribu⸱ism⸱o” est⸱as fin⸱e nur ideologi⸱o kiu prav⸱ig⸱as la scen⸱ar⸱o⸱n de la jar⸱o 2022, kiu ne nur ne tuŝ⸱as la kapital⸱ism⸱a⸱n privat⸱a⸱n propriet⸱o⸱n, sed eĉ eksplic⸱it⸱e aprob⸱as la polus⸱iĝ⸱o⸱n de riĉ⸱ec⸱o kaj mal⸱riĉ⸱ec⸱o, tio⸱n konfirm⸱as ankaŭ la buĝet-propon⸱o de la nov⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, kiu vol⸱as rigor⸱e ŝrump⸱ig⸱i la ĝis⸱nun⸱a⸱j⸱n ŝtat⸱a⸱j⸱n social⸱a⸱j⸱n el⸱spez⸱o⸱j⸱n (187). Krom⸱a⸱n tendenc⸱o⸱n de la “sub⸱met⸱iĝ⸱o” de la franc⸱a kultur⸱o Houellebecq diagnoz⸱as en la for⸱ced⸱o de laik⸱ism⸱o, kiu ĝis nun stamp⸱is Franc⸱uj⸱o⸱n kaj kiu⸱n la instituci⸱a⸱j politik⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j sen⸱batal⸱e for⸱las⸱as por tra⸱las⸱i la soci⸱o⸱n al re⸱konker⸱o far⸱e de nov⸱a religi⸱a reĝim⸱o.

Perfid⸱o de la intelekt⸱ul⸱o⸱j

Kiam Houellebecq parol⸱as pri la intelekt⸱ul⸱o⸱j, li cel⸱as nur unu tip⸱o⸱n, nom⸱e tiu⸱n, kiu dispon⸱ig⸱as si⸱n al la reg⸱ant⸱a⸱j elit⸱o⸱j. Ali⸱a⸱n tip⸱o⸱n li ŝajn⸱as ne kon⸱i grav⸱a deficit⸱o de la roman⸱o. Li⸱a juĝ⸱o pri tiu tip⸱o est⸱as tamen neni⸱ig⸱a. Ĉe tio trov⸱iĝ⸱as en la fokus⸱o antaŭ ĉio unu aspekt⸱o: la konstern⸱a adapt⸱iĝ⸱kapabl⸱o kaj inter⸱ŝanĝ⸱ebl⸱o de tio, kio⸱n intelekt⸱ul⸱o⸱j pens⸱as kaj propagand⸱as.

En la ekzempl⸱o de Robert Rediger, apud Francisko la cert⸱e plej grav⸱a roman⸱figur⸱o, Houellebecq desegn⸱as trans⸱form⸱iĝ-procez⸱o⸱n, kiu ig⸱as Rediger-on el cert⸱a ideologi⸱a pozici⸱o trans⸱ir⸱i al absolut⸱e kontraŭ⸱a. Sed ambaŭ pozici⸱o⸱j ident⸱as en tio, ke ili serv⸱as al tendenc⸱o⸱j kaj interes⸱o⸱j en la soci⸱o, kiu⸱j firm⸱ig⸱as kaj prav⸱ig⸱as domin⸱ad⸱o⸱n. Unu⸱e Rediger engaĝ⸱iĝ⸱is en la “ident⸱ec⸱a mov⸱ad⸱o”, kiu en Franc⸱uj⸱o real⸱e ekzist⸱as. La “bloc identitaire”, kiel tiu tendenc⸱o en la real⸱o nom⸱iĝ⸱as, est⸱iĝ⸱is dum la 2000-aj jar⸱o⸱j.* Ĝi est⸱iĝ⸱is inter⸱ali⸱e el la dekstr⸱a grup⸱iĝ⸱o “Unité radicale”, dis⸱solv⸱it⸱a en 2002 far⸱e de la ministr⸱ej⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j, kaj ĝi hav⸱as proksim⸱um⸱e 2.000 membr⸱o⸱j⸱n kaj ek⸱de 2009 part⸱o⸱pren⸱as kiel politik⸱a parti⸱o okaz⸱e en la lok⸱a⸱j kaj region⸱a⸱j elekt⸱o⸱j. Kiel part⸱o de la ekstrem⸱dekstr⸱a spektr⸱o la “Ident⸱ec⸱a Blok⸱o” kontraŭ⸱as etn⸱a⸱n kun⸱fand⸱iĝ⸱o⸱n kaj konstant⸱a⸱n akuz⸱ad⸱o⸱n de la eŭrop⸱a⸱j popol⸱o⸱j. Ĝi batal⸱as kontraŭ “material⸱ism⸱o” ĉe tio ĝi cel⸱as si⸱n⸱ten⸱o⸱n direkt⸱it⸱a⸱n al materi⸱a posed⸱aĵ⸱o kaj al konsum⸱ad⸱o kaj kontraŭ la tiel nom⸱at⸱a uzurp⸱ad⸱o de la demokrati⸱o far⸱e de oligarĥi⸱a⸱j aparat⸱o⸱j, ĉe kio financ⸱kapital⸱ist⸱a⸱j ag⸱ant⸱o⸱j, la komunik⸱il⸱o⸱j kaj la sindikat⸱o⸱j, sen⸱de⸱pend⸱e de ili⸱a⸱j mal⸱sam⸱a⸱j soci⸱a⸱j en⸱hav⸱o⸱j kaj cel⸱o⸱j est⸱as met⸱it⸱a⸱j en la sam⸱a⸱n pot⸱o⸱n. Rifuz⸱ant⸱e uson⸱ig⸱o⸱n kaj islam⸱ig⸱o⸱n, la Blok⸱o sam⸱temp⸱e asert⸱as si⸱a⸱n dis⸱lim⸱iĝ⸱o⸱n dis⸱de la kontraŭ⸱jud⸱ism⸱o. El⸱vok⸱ant⸱e val⸱or⸱o⸱j⸱n de kamp⸱ar⸱a viv⸱manier⸱o, ĝi vid⸱as si⸱n kiel pro⸱parol⸱ant⸱o de region⸱a⸱j mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j, sed ankaŭ de la “blank⸱a⸱j” ordinar⸱ul⸱o⸱j en la antaŭ⸱urb⸱o⸱j de la urb⸱a⸱j centr⸱o⸱j (“petits blancs de banlieue”). La prefer⸱o de la blank⸱a⸱j franc⸱o⸱j antaŭ migr⸱ul⸱o⸱j kaj hom⸱o⸱j de ali⸱a haŭt⸱kolor⸱o sam⸱e kiel la rifuz⸱o de la emancip⸱iĝ⸱o de la vir⸱in⸱o aparten⸱as al la politik⸱a⸱j nepr⸱aĵ⸱o⸱j de tiu Blok⸱o. Sed Rediger for⸱las⸱is tiu⸱n ident⸱ec⸱a⸱n mov⸱ad⸱o⸱n por trans⸱ir⸱i al la islam⸱o. Tiu mir⸱ig⸱a ŝanĝ⸱o est⸱as nur kun supr⸱aĵ⸱a rigard⸱o ne klar⸱ig⸱ebl⸱a. Mal⸱e, Houellebecq ig⸱as ĝi⸱n aper⸱i kiel tut⸱e konsekvenc⸱a, per tio, alud⸱ant⸱e la histori⸱a⸱n filozofi⸱o⸱n de Arnold Toynbee, ig⸱as Rediger-on el⸱dir⸱i la tez⸱o⸱n, ke la tradici⸱a eŭrop⸱a kultur⸱o ruin⸱iĝ⸱is kaj el si mem jam ne hav⸱as la histori⸱a⸱n fort⸱o⸱n ĝis⸱fund⸱e re⸱nov⸱iĝ⸱i. La kapabl⸱o⸱n por tio Rediger vid⸱as jam nur en la vigl⸱e supr⸱e⸱n⸱ir⸱ant⸱a islam⸱o, kiu krom⸱e promes⸱as en la sen⸱kondiĉ⸱a sub⸱met⸱iĝ⸱o de la hom⸱o sub Di⸱o⸱n la ating⸱o⸱n de absolut⸱a feliĉ⸱o⸱stat⸱o.

*  Kp VikipedioBloc identitaire” en la franc⸱a (laŭ la stat⸱o de 2015-01-25).

Ankaŭ ĉi tie Houellebecq, memor⸱ig⸱ant⸱e pri la fi⸱fam⸱a sad⸱ism⸱a roman⸱o “Histori⸱o de O.”*, mal⸱klar⸱ig⸱as la lim⸱o⸱j⸱n inter reg⸱ad⸱o super vir⸱in⸱o⸱j en la eŭrop⸱a kultur⸱o kaj la religi⸱a sub⸱met-sistem⸱o de la islam⸱o, tia, kia Rediger kompren⸱as ĝi⸱n. Ĉar Rediger en si⸱a versi⸱o de islam⸱o fest⸱as domin⸱ad⸱a⸱n ideologi⸱o⸱n, de kiu li esper⸱as mem profit⸱i kiel intelekt⸱ul⸱o sam⸱e kiel patriark⸱ec⸱e orient⸱it⸱a vir⸱o, li trans⸱bord⸱ig⸱as la balast⸱o⸱n de mal⸱nov-eŭrop⸱a kultur⸱noci⸱o, kiu ŝajn⸱as al li arka⸱iĝ⸱int⸱a. Inter la antaŭ⸱a aparten⸱o de Rediger al la ident⸱ec⸱a mov⸱ad⸱o kaj li⸱a nun⸱a konvert⸱iĝ⸱o al part⸱e modern⸱iĝ⸱int⸱a islam⸱o, la aŭtor⸱o en⸱konstru⸱is la epizod⸱o⸱n de islam⸱a radikal⸱ism⸱o, kiu⸱n la roman⸱hero⸱o inter⸱temp⸱e for⸱las⸱is. Tiu epizod⸱o serv⸱as al Houellebecq por ilustr⸱i la sen⸱respond⸱ec⸱a⸱n trans⸱form⸱iĝ-kapabl⸱o⸱n de intelekt⸱ul⸱o⸱j kaj ankaŭ la ne hazard⸱a⸱n komplic⸱a⸱n si⸱n⸱ten⸱o⸱n de ĵurnal⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j pri⸱silent⸱as ekstrem⸱ism⸱a⸱j⸱n aventur⸱o⸱j⸱n de eminent⸱a⸱j intelekt⸱ul⸱o⸱j. Simil⸱e kiel ĉe iam ultra⸱mal⸱dekstr⸱a⸱j intelekt⸱ul⸱o⸱j ĉi tie la aŭtor⸱o pens⸱as inter⸱ali⸱e evident⸱e pri la “nov⸱a⸱j filozof⸱o⸱j” (nouveaux philosophes)* , al kiu⸱j la glor⸱ad⸱o de Stalin⸱o, de Mao kaj de Pol Pot tut⸱e ne mal⸱util⸱is en ili⸱a post⸱a karier⸱o, pro tio oni ankaŭ Rediger-on en li⸱a impres⸱a supr⸱e⸱n⸱ir⸱o ne stumbl⸱ig⸱is super li⸱a⸱j antaŭ⸱a⸱j per⸱fort-islam⸱ism⸱a⸱j kontribu⸱aĵ⸱o⸱j.

*  La roman⸱o “Histori⸱o de O.” de Anne Declos aper⸱is en 1954 en Parizo. Femin⸱ist⸱in⸱o⸱j vid⸱is en la libr⸱o la produkt⸱o⸱n de en la real⸱o vir⸱a aŭtor⸱o.
*  Pri la evolu⸱o de la “nov⸱a⸱j filozof⸱o⸱j” de iam ultra⸱mal⸱dekstr⸱a⸱j kaj maŭismaj pozici⸱o⸱j al apologi⸱ul⸱o⸱j de la hodiaŭ reg⸱ant⸱a⸱j elit⸱o⸱j en Franc⸱uj⸱o kp ekz-e mi⸱a⸱j⸱n kontribu⸱aĵ⸱o⸱j⸱n “De la “Prolet⸱ar⸱a Mal⸱dekstr⸱o” ĝis Sarkozy”, en: Z 70 (juni⸱o 2007), p. 22-35, kaj “La nask⸱iĝ⸱o de la nov⸱liberal⸱ism⸱o el la spirit⸱o de 1968”, en: / 74 (juni⸱o 2008), p. 93-94. Pri la paralel⸱a fenomen⸱o en German⸱uj⸱o kp la el⸱star⸱a⸱n stud⸱aĵ⸱o⸱n de Frank DeppeĈu imperi⸱a real⸱ism⸱o? German⸱a ekster⸱a politik⸱o: Gvidpotenco en “nov⸱a respond⸱ec⸱o”. Flug⸱foli⸱o”, Hamburg⸱o, 2014 ĉiu⸱j en la german⸱a. -vl].
Kontur⸱o⸱j de est⸱ont⸱a hegemoni⸱o

Per la krud⸱a kaj eĉ trud⸱iĝ⸱em⸱a larĝ⸱ec⸱o prezent⸱at⸱a mond⸱rigard⸱o de Rediger, Houellebecq pri⸱skrib⸱as tip⸱a⸱j⸱n pec⸱o⸱j⸱n de est⸱ont⸱e hegemoni⸱a ideologi⸱o. La kontur⸱o⸱j de “mild⸱a ŝari⸱o”, de kapital⸱ism⸱o pur⸱ig⸱it⸱a je ĉia ŝtat⸱a regul⸱ad⸱o, lojal⸱ec⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o al la nov⸱a aŭtoritat⸱ec⸱a ord⸱o, trud⸱it⸱a ja sen mal⸱kaŝ⸱a per⸱fort⸱o, sed pro tio des pli lojal⸱a, kaj super⸱form⸱ad⸱o de ĝi⸱a ideologi⸱o per biologi⸱ism⸱a⸱j, nov⸱darvin⸱ism⸱a⸱j kaj niĉe⸱a⸱j prav⸱ig⸱o⸱j konsist⸱ig⸱as ideologi⸱a⸱n sistem⸱o⸱n de domin⸱ad⸱o, kiu vol⸱as pur⸱ig⸱i ĉiu⸱j⸱n soci⸱a⸱j⸱n viv⸱o⸱sektor⸱o⸱j⸱n je la putr⸱int⸱a⸱j form⸱o⸱j de la nun⸱a liberal⸱ism⸱o. La al⸱ven⸱ant⸱a mond⸱o de la “sub⸱met⸱iĝ⸱o” dev⸱as far⸱iĝ⸱i mond⸱o sen hom⸱o⸱j ag⸱ant⸱a⸱j por super⸱i la kapital⸱ism⸱o⸱n kaj la patriark⸱ism⸱o⸱n kaj kontraŭ obe⸱ig⸱o de la komunik⸱il⸱o⸱j, mal⸱demokrati⸱ig⸱o kaj mal⸱solidar⸱ig⸱o.. Tio, kio⸱n Rediger predik⸱as, pov⸱os trud⸱iĝ⸱i, ĉar al la figur⸱o reprezent⸱a por la mal⸱esper⸱ig⸱a stat⸱o de la hodiaŭ⸱a soci⸱o, al Francisko, jam ne al⸱paŝ⸱as kontraŭ⸱ul⸱o, kiu vol⸱as io⸱n esenc⸱e ali⸱a⸱n ol la ident⸱iĝ⸱o⸱n kun soci⸱a mal⸱egal⸱ec⸱o, kun mal⸱egal⸱ec⸱o de la seks⸱o⸱j, rezign⸱o pri raci⸱a⸱j diskut⸱o⸱j de soci⸱a⸱j problem⸱solv⸱o⸱j, kaj eksklud⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o el demokrati⸱a⸱j decid⸱o⸱j. Tio kaj ne oft⸱e al li atribu⸱at⸱a cinik⸱a propagand⸱o pro sen⸱lim⸱a moral⸱a defet⸱ism⸱o kaj la rifuz⸱o de hom⸱ec⸱o est⸱as la esenc⸱a mesaĝ⸱o de Houellebecq, pri kiu tromp⸱iĝ⸱as nur tiu⸱j, kiu⸱j konfuz⸱as li⸱a⸱n ironi⸱a⸱n literatur⸱a⸱n gest⸱o⸱n kun rifuz⸱o de princip⸱o⸱j de soci⸱a just⸱ec⸱o, seks⸱a egal⸱ec⸱o kaj demokrati⸱o. Per tio ĉe la fin⸱o la demand⸱o est⸱as re⸱e respond⸱it⸱a, kiu est⸱is lev⸱it⸱a en la titol⸱o de tiu ĉi kontribu⸱aĵ⸱o.

Lothar PETER.

El⸱german⸱ig⸱it⸱a en april⸱o 2015 el: Lothar Peter: “Unterwerfungvon Michel Houellebecq ein gesellschaftskritischer Roma⸱n?, en: Z. Zeitschrift marxistische Erneuerung, n-ro 101, mart⸱o 2015. Tiu ĉi artikol⸱o aper⸱as ekster la respond⸱ec⸱o de la pariza redakt⸱ej⸱o de “Le Monde diplomatique”. -vl


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Libio: Inter⸱trakt⸱ad⸱o aŭ ekster⸱land⸱a inter⸱ven⸱o, la najbar⸱o⸱j mal⸱sam⸱opini⸱as

“Ni nepr⸱e ne vol⸱as kuraĝ⸱ig⸱i ia⸱n ajn ekster⸱land⸱a⸱n milit⸱a⸱n inter⸱ven⸱o⸱n en Libio kaj eĉ mal⸱pli ĝi⸱n part⸱o⸱pren⸱i. Ni⸱a dezir⸱o est⸱as help⸱i ni⸱a⸱j⸱n libiajn frat⸱o⸱j⸱n trov⸱i akord⸱a⸱n teren⸱o⸱n por solv⸱i si⸱a⸱j⸱n konflikt⸱o⸱j⸱n. Ag⸱i mal⸱e kre⸱us ankoraŭ pli da mal⸱ord⸱o kaj en⸱danĝer⸱ig⸱us la est⸱ont⸱o⸱n de tiu land⸱o.” La dir⸱o est⸱as klar⸱a kaj intenc⸱e sen⸱nuanc⸱a. Laŭ tiu alĝeria alt⸱a diplomat⸱o, kiu pet⸱is anonim⸱ec⸱o⸱n, Alĝerio intenc⸱as instig⸱i kaj help⸱i ambaŭ libiajn rival⸱a⸱j⸱n parti⸱o⸱j⸱n, tiu⸱n de Tripol⸱o kaj tiu⸱n de Tobruk, daŭr⸱ig⸱i la inter⸱trakt⸱ad⸱o⸱n konduk⸱it⸱a⸱n sub la egid⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j. Por Alĝero, s-ro Bernard⸱in⸱o, special⸱a reprezent⸱ant⸱o de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j por Libio, eĉ est⸱as “la hom⸱o de la situaci⸱o”. En 2011, la alĝeria reg⸱ist⸱ar⸱o jam rifuz⸱is sub⸱ten⸱i la aer⸱arme⸱a⸱n inter⸱ven⸱o⸱n de la Nord-Atlantik⸱a Trakt⸱at⸱o-Organiz⸱o (NATO) kontraŭ la reĝim⸱o de Muamar Kadafi. Tio kaŭz⸱is mal⸱amik⸱a⸱n si⸱n⸱ten⸱o⸱n al ĝi, de grand⸱a part⸱o de la thuwar (“revoluci⸱ul⸱o⸱j”), ĉu islam⸱ist⸱o⸱j aŭ aparten⸱ant⸱a⸱j nun al la ĉirkaŭ⸱o de la general⸱o Khalifa Haftar. Sed hodiaŭ, por la libi⸱an⸱o⸱j de ambaŭ tend⸱ar⸱o⸱j, Alĝero sam⸱e kiel Tuniz⸱o est⸱as konsider⸱at⸱a⸱j kiel ne⸱mal⸱hav⸱ebl⸱a⸱j partner⸱o⸱j por la serĉ⸱ad⸱o de pac⸱a solv⸱o.

Tio ankaŭ ver⸱as pri Rabat⸱o. Komenc⸱e de mart⸱o, la maroka najbar⸱o kaj rival⸱o akcept⸱is, en la mar⸱bord⸱a urb⸱o Sikhirat la ne⸱rekt⸱a⸱j⸱n diskut⸱o⸱j⸱n inter la reprezent⸱ant⸱o⸱j de la reg⸱ist⸱ar⸱o agnosk⸱it⸱a de la okcident⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j kaj tiu⸱j de la Ĝeneral⸱a Naci⸱a Kongres⸱o (ĜNK) proksim⸱a⸱j de la islam⸱ist⸱a milic⸱o Aŭror⸱o de Libio. Laŭ Asni Abidi, politik⸱olog⸱o kaj instru⸱ant⸱o en la ĝeneva universitat⸱o, “ekzist⸱as komun⸱ec⸱o de vid⸱punkt⸱o⸱j inter Alĝero kaj Rabat⸱o por evit⸱i nov⸱a⸱n inter⸱ven⸱o⸱n de NATO en Libio. La risk⸱o⸱j rilat⸱a⸱j al la region⸱a stabil⸱ec⸱o est⸱as grand⸱eg⸱a⸱j”. Ŝajn⸱as, ke tiu komun⸱a pozici⸱o est⸱as hodiaŭ sub⸱ten⸱at⸱a de plur⸱a⸱j land⸱o⸱j de Sahelo, konsci⸱a⸱j ke inter⸱ven⸱o de okcident⸱a⸱j trup⸱o⸱j hav⸱us kiel konsekvenc⸱o⸱n amas⸱a⸱n al⸱ven⸱o⸱n ĉe ili de aktiv⸱a⸱j ĝihad⸱ist⸱a⸱j grup⸱o⸱j, kiu⸱j trov⸱iĝ⸱as nun en Libio. La niĝera prezid⸱ant⸱o Mahamadou Issoufou tamen esprim⸱is mal⸱a⸱n opini⸱o⸱n en decembr⸱o 2014: “Neces⸱as milit⸱a inter⸱ven⸱o por ripar⸱i la damaĝ⸱o⸱j⸱n lig⸱it⸱a⸱j⸱n al la fal⸱o de Kadafi, aŭ ni hav⸱os Daech* ĉe ni⸱a pord⸱o*.”

*  “Organiz⸱o de la Islam⸱a Ŝtat⸱o”, ankaŭ nom⸱at⸱a Islam⸱a Ŝtat⸱o de Irako kaj Sirio - jmc.
*  Jeune Afrique, Parizo, 29-a de decembr⸱o 2014.

En tiu kun⸱tekst⸱o de region⸱a si⸱n⸱gard⸱em⸱o, Egipt⸱uj⸱o elekt⸱is si⸱a⸱n tend⸱ar⸱o⸱n. Financ⸱e kaj milit⸱e sub⸱ten⸱at⸱a de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Arab⸱a⸱j Emir⸱land⸱o⸱j kaj, en mal⸱pli alt⸱a grad⸱o, de Sauda Arab⸱uj⸱o, la marŝal⸱o Abdel Fattah Al-Sissi sub⸱ten⸱as la general⸱o⸱n Haltar, sam⸱temp⸱e riproĉ⸱ant⸱e al Kataro arm⸱i ili⸱a⸱j⸱n mal⸱amik⸱o⸱j⸱n de ‘Aŭror⸱o de Libio’. Uz⸱int⸱e si⸱a⸱n milit⸱aviad⸱o⸱n en atak⸱o⸱j kontraŭ islam⸱ist⸱a⸱j milic⸱o⸱j, apart⸱e en Derna la 16-an de februar⸱o, Egipt⸱uj⸱o laŭ⸱dir⸱e prepar⸱as vast⸱a⸱n ofensiv⸱o⸱n, kaz⸱e de mal⸱sukces⸱o aŭ de suspend⸱o de la inter⸱libi⸱a⸱j inter⸱trakt⸱ad⸱o⸱j. Kaj, dum Usono mal⸱aprob⸱as ĉi⸱a⸱n inter⸱ven⸱o⸱n, mult⸱iĝ⸱as si⸱n⸱demand⸱o⸱j pri la intenc⸱o⸱j de Franc⸱uj⸱o kaj ĝi⸱a⸱j eŭrop⸱a⸱j partner⸱o⸱j, ĉef⸱e Ital⸱uj⸱o kaj Brit⸱uj⸱o. Komenc⸱e de 2015, la franc⸱a ministr⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j parol⸱is pri “teror⸱ist⸱a centr⸱o” (hub en la angl⸱a) en Libio kaj pet⸱is de la Afrik⸱a Uni⸱o, la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j kaj la najbar⸱a⸱j land⸱o⸱j “ek⸱pri⸱trakt⸱i tiu⸱n eg⸱e aktual⸱a⸱n sekur⸱ec⸱a⸱n demand⸱o⸱n.”*. Sed Franc⸱uj⸱o firm⸱e intenc⸱as hodiaŭ akcel⸱i “politik⸱a⸱n solv⸱o⸱n” kun star⸱ig⸱o de reg⸱ist⸱ar⸱o naci-unu⸱iĝ⸱a, kiu kapabl⸱u pli efik⸱e organiz⸱i la lukt⸱o⸱n kontraŭ la teror⸱ist⸱a⸱j grup⸱o⸱j*. Tiu al⸱ir⸱o en⸱konsider⸱as tiom la alĝeri⸱an rifuz⸱o⸱n milit⸱e engaĝ⸱iĝ⸱i, kiom la ne⸱ebl⸱o⸱n, por la franc⸱a arme⸱o, mal⸱ferm⸱i nov⸱a⸱n front⸱o⸱n, dum la stabil⸱ig⸱a operaci⸱o en Mali⸱o kaj la batal⸱o kontraŭ la Organiz⸱o de la islam⸱a Ŝtat⸱o ŝajn⸱as ne⸱proksim⸱a⸱j de si⸱a fin⸱o.

*  “Je⸱a⸱n-Yves Le Drian: “La militarisation du ter⸱ror⸱ism⸱e exige une réponse militaire””, Le Journal du dimanche, Parizo, 28-a de decembr⸱o 2014.
*  Oficial⸱a deklar⸱o de la pro⸱parol⸱ant⸱o de la franc⸱a ministr⸱ej⸱o pri ekster⸱land⸱a⸱j afer⸱o⸱j, Parizo, 18-a de mart⸱o 2015.

Akram BELKAID


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Nord-Kore⸱uj⸱o invit⸱as Rus⸱land⸱o⸱n por help⸱i

Por si⸱a unu⸱a vizit⸱o ekster⸱land⸱e, la gvid⸱ant⸱o Kim Jong-un elekt⸱is Moskvon, kaj ne Pekinon. La proksim⸱iĝ⸱o inter Nord-Kore⸱uj⸱o kaj Rus⸱land⸱o pov⸱us lud⸱i rol⸱o⸱n en la region⸱a⸱j ekvilibr⸱o⸱j.

Sinjor⸱o Vladimir Putin est⸱os cert⸱e la unu⸱a ŝtat⸱estr⸱o kiu akcept⸱as s-ro⸱n Kim Jong-un, invit⸱it⸱a al la ceremoni⸱o⸱j de la sep⸱dek⸱a dat⸱re⸱ven⸱o de la venk⸱o de Rus⸱land⸱o super la nazi⸱ism⸱o, ven⸱ont⸱a⸱n 9-an de maj⸱o. Tiu vojaĝ⸱o ekster⸱land⸱e⸱n, la unu⸱a de kiam li post⸱sekv⸱is si⸱a⸱n patr⸱o⸱n en decembr⸱o 2011, don⸱os al la nord⸱kore⸱a gvid⸱ant⸱o la okaz⸱o⸱n renkont⸱i ceter⸱a⸱j⸱n ŝtat⸱estr⸱o⸱j⸱n kaj ĉef⸱ministr⸱o⸱j⸱n kaj dev⸱us mark⸱i li⸱a⸱n oficial⸱a⸱n en⸱ir⸱o⸱n en la inter⸱naci⸱a scen⸱ej⸱o. La vizit⸱o antaŭ ĉio konfirm⸱os la rapid⸱a⸱n proksim⸱iĝ⸱o⸱n inter la Demokrati⸱a Popol⸱respublik⸱o Kore⸱uj⸱o (DPRK) kaj Rus⸱land⸱o.

Moskvo, ĝen⸱at⸱a de la Okcident⸱o per la inter⸱naci⸱a⸱j sankci⸱o⸱j sekv⸱e al la konflikt⸱o en Ukrain⸱uj⸱o kaj la aneks⸱o de Krimeo, re⸱turn⸱iĝ⸱as orient⸱e⸱n, fort⸱ig⸱as si⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Ĉin⸱uj⸱o kaj re⸱mal⸱kovr⸱as la strategi⸱a⸱n pez⸱o⸱n de la DPRK en la region⸱a⸱j ekvilibr⸱o⸱j (punkt⸱o, en kiu renkont⸱iĝ⸱as la usonaj, ĉin⸱a⸱j, sud-kore⸱a⸱j kaj japan⸱a⸱j interes⸱o⸱j.* Pjongjang⸱o si⸱a⸱vic⸱e prov⸱as divers⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n partner⸱o⸱j⸱n.

*  Kp Isabelle Fac⸱o⸱n: “La complexe quête asiatique de la Rus⸱si⸱e”, en Poudrières asiatiques”, Maniére de voir, n-ro 139, aktual⸱e en la kiosk⸱o⸱j.

En Pocdamo, en juli⸱o 1945, Usono kaj la USSR decid⸱is ke la kore⸱a du⸱on⸱insul⸱o, tiam japan⸱a koloni⸱o, est⸱u provizor⸱e divid⸱it⸱a en du okup⸱ad⸱a⸱j⸱n zon⸱o⸱j⸱n. Tiu divid⸱o est⸱is fakt⸱e konfirm⸱it⸱a per la star⸱ig⸱o de du dis⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j en 1948. En la nord⸱o instal⸱iĝ⸱is, sub moskva kurator⸱ec⸱o, reĝim⸱o simil⸱a al la popol⸱demokrati⸱o⸱j en orient⸱a Eŭrop⸱o. En juni⸱o 1950, Jozefo Stalin⸱o fin⸱e don⸱is verd⸱a⸱n lum⸱o⸱n al invad⸱o de la Sud⸱o far⸱e de la Nord⸱o; sed, post la inter⸱ven⸱o de la fort⸱o⸱j de la Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j sub usona komand⸱o, Ĉin⸱uj⸱o pli ol la USSR al⸱port⸱is si⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n al Pjongjang⸱o kaj inter⸱ven⸱is milit⸱e en la du⸱on⸱insul⸱o. Post⸱e, post eks⸱ig⸱o de por⸱ĉin⸱a⸱j kaj por⸱soveti⸱a⸱j membr⸱o⸱j el la reg⸱ant⸱a parti⸱o kaj ĵongl⸱ant⸱e per la ĉin⸱a-sovetia rival⸱ec⸱o en la 1960-aj kaj 70-aj jar⸱o⸱j, la DPRK far⸱is lert⸱a⸱n politik⸱o⸱n de ekvilibr⸱o inter si⸱a⸱j du “social⸱ist⸱a⸱j” mentor⸱o⸱j por akir⸱i ag⸱o⸱spac⸱o⸱n. Sen esper⸱i re⸱ven⸱i al tiu sistem⸱o de kontraŭ⸱pez⸱o, ĝi cel⸱as hodiaŭ mal⸱strikt⸱ig⸱i la politik⸱a⸱n kaj antaŭ ĉio ekonomi⸱a⸱n prem⸱o⸱n de Ĉin⸱uj⸱o, kiu bar⸱as ĝi⸱a⸱n impet⸱a⸱n postul⸱o⸱n je sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o.

Tiu serĉ⸱ad⸱o de nov⸱a⸱j partner⸱o⸱j far⸱iĝ⸱is des pli neces⸱a, ke post la en⸱potenc⸱iĝ⸱o de la prezid⸱ant⸱o Xi Jinping, Ĉin⸱uj⸱o ne kaŝ⸱as si⸱a⸱n incit⸱ec⸱o⸱n pri la nord⸱kore⸱a reĝim⸱o. Pjongjang⸱o lanĉ⸱is si⸱n en politik⸱o⸱n de log⸱ad⸱o al Rus⸱land⸱o, special⸱e dum la ceremoni⸱o⸱j de la ses⸱dek⸱a dat⸱re⸱ven⸱o de la fin⸱o de la kore⸱a milit⸱o, en juli⸱o 1913, kiu⸱j est⸱is stamp⸱it⸱a⸱j de omaĝ⸱o al la USSR pro ties sub⸱ten⸱o kaj de re⸱asert⸱o de la amik⸱ec⸱o “de generaci⸱o al generaci⸱o” inter la du land⸱o⸱j.

Tuj Post la kolaps⸱o de la USSR (1991), Moskvo sen⸱indulg⸱e ĉes⸱ig⸱is la privilegi⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n de “frat⸱a⸱j land⸱o⸱j” kaj postul⸱is la pag⸱o⸱n, je merkat⸱a⸱j prez⸱o⸱j, de si⸱a⸱j eksport⸱o⸱j de baz⸱a⸱j produkt⸱o⸱j por fabrik⸱i sterk⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kaj de energi⸱o; postul⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n la DPRK ne pov⸱is plen⸱um⸱i kaj kiu⸱j est⸱is unu el la faktor⸱o⸱j kiu⸱j kaŭz⸱is la ekonomi⸱a⸱n kolaps⸱o⸱n kaj la mal⸱sat⸱mizer⸱o⸱n en la du⸱a part⸱o de la 1990-aj jar⸱o⸱j. Komenc⸱e de la sekv⸱a jar⸱dek⸱o, sub la gvid⸱o de s-ro Putin, Moskvo re⸱aktiv⸱ig⸱is si⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Pjongjang⸱o: sub⸱skrib⸱o en februar⸱o 2000 de nov⸱a amik⸱ec-trakt⸱at⸱o, vizit⸱o de la rus⸱a prezid⸱ant⸱o en la nord⸱kore⸱a ĉef⸱urb⸱o. Kim Jong-il sekv⸱a⸱jar⸱e vojaĝ⸱is al Moskvo kaj renkont⸱is la prezid⸱ant⸱o⸱n Dmitri Medvedev en Ulan-Ude (Siberio) en 2011.

Tiam oni lanĉ⸱is du grand⸱a⸱j⸱n projekt⸱o⸱j⸱n: gas⸱o⸱dukt⸱o⸱n de la rus⸱a⸱j kuŝ⸱ej⸱o⸱j ĝis Sud-Kore⸱uj⸱o tra la DPRK; fer⸱voj⸱o⸱n inter Kazan⸱o ĝis la rus⸱a land⸱lim⸱o, kaj la nord-kore⸱a special⸱a ekonomi⸱a zon⸱o de Rasono, kun la perspektiv⸱o lig⸱i la sud⸱kore⸱a⸱n fer⸱voj⸱ret⸱o⸱n kun la trans⸱siberi⸱a fer⸱voj⸱o tiu lig⸱o mal⸱long⸱ig⸱us du-tri⸱on⸱e la distanc⸱o⸱n de var⸱transport⸱o tra la suez⸱a kanal⸱o.

La unu⸱a etap⸱o de la fer⸱voj⸱projekt⸱o est⸱is real⸱ig⸱it⸱a en septembr⸱o 2013: re⸱funkci⸱ig⸱o, per rus⸱a financ⸱ad⸱o (340 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j) de la kvin⸱dek kvar fer⸱voj-kilo⸱metr⸱o⸱j, kiu ebl⸱ig⸱as al Rus⸱land⸱o uz⸱i la haven⸱o⸱n de Rasono kiel kest⸱eg⸱o-haven⸱o⸱n kaj tiel mal⸱help⸱i la tro⸱ŝarĝ⸱iĝ⸱o⸱n de la haven⸱o de Vladivostok⸱o. Moskvo intenc⸱as engaĝ⸱iĝ⸱i en la min⸱ej-sektor⸱o⸱n kaj, por facil⸱ig⸱i ties ekspluat⸱ad⸱o⸱n, modern⸱ig⸱i preskaŭ la du⸱on⸱o⸱n de la nord⸱kore⸱a fer⸱voj⸱ret⸱o, do sep mil kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n en⸱tut⸱e.

La gas⸱o⸱dukt⸱o kaj la “trans⸱kore⸱a” fer⸱voj⸱o postul⸱as konsider⸱ind⸱a⸱j⸱n invest⸱o⸱j⸱n kaj kre⸱as kompleks⸱a⸱j⸱n sekur⸱ec-demand⸱o⸱j⸱n por Seul⸱o. Ĝis nun Sud-Kore⸱uj⸱o ne konsent⸱is pri la projekt⸱o, sed ĝi ja interes⸱iĝ⸱as pri ĝi. Pri tio atest⸱as la part⸱o⸱pren⸱o de reprezent⸱ant⸱o⸱j de Korail, la sud⸱kore⸱a ŝtat⸱a fer⸱voj⸱kompani⸱o, en inter⸱naci⸱a konferenc⸱o pri transport⸱o⸱j inter Eŭrop⸱o kaj Azio okaz⸱int⸱a en Pjongjang⸱o en april⸱o 2014. Korail, la fer⸱industri⸱a firma⸱o Posco kaj la trans⸱mar-komerc⸱a kompani⸱o de la grup⸱o Hyundai eĉ akir⸱is la du⸱on⸱o⸱n de la rus⸱a⸱j part⸱o⸱j en la komun⸱a rus⸱a-nord⸱kore⸱a entrepren⸱o, kiu mastr⸱um⸱as la fer⸱voj⸱o⸱n inter Kazan⸱o kaj Rasono. Tamen tiu⸱j projekt⸱o⸱j pov⸱us real⸱iĝ⸱i nur post mild⸱iĝ⸱o de la streĉ⸱it⸱ec⸱o⸱j inter la du Kore⸱uj⸱o⸱j.

Kiel gest⸱o de bon⸱a vol⸱o, Rus⸱land⸱o en april⸱o 2014 nul⸱ig⸱is 90 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la nord⸱kore⸱a ŝuld⸱o (10,9 miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j) far⸱it⸱a dum la sovetia period⸱o; la rest⸱ant⸱a⸱j dek el⸱cent⸱o⸱j est⸱as destin⸱it⸱a⸱j al financ⸱ad⸱o de la energi⸱projekt⸱o⸱j en la DPRK. La du partner⸱o⸱j decid⸱is uz⸱i la rubl⸱o⸱n por si⸱a⸱j du⸱flank⸱a⸱j inter⸱ŝanĝ⸱o⸱j por mal⸱alt⸱ig⸱i la de⸱pend⸱ec⸱o⸱n de la dolar⸱o. Tiu⸱j inter⸱ŝanĝ⸱o⸱j, ja modest⸱a⸱j (100 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j en 2013) pov⸱us dek⸱obl⸱iĝ⸱i ĝis 2020. Post 2013 Rus⸱land⸱o eksport⸱is petrol⸱o⸱n en la val⸱or⸱o de 36 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j (+ 58,5 el⸱cent⸱o⸱j kompar⸱e kun la antaŭ⸱a jar⸱o).

MOSKVO hav⸱as nek la rimed⸱o⸱j⸱n nek la ambici⸱o⸱n anstataŭ⸱i Ĉin⸱uj⸱o⸱n kiel precip⸱a⸱n partner⸱o⸱n de la DPRK. Sed ĝi⸱a re⸱ven⸱o kiel influ⸱a ag⸱ant⸱o sur la kore⸱a ŝak⸱tabul⸱o pov⸱us hav⸱i konsekvenc⸱o⸱j⸱n por la mond⸱a la strategi⸱a lud⸱o, ĉar ĝi don⸱as al la Kreml⸱o krom⸱a⸱n kart⸱o⸱n en si⸱a al⸱front⸱iĝ⸱o kun Vaŝington⸱o. Favor⸱a al atom⸱a mal⸱arm⸱ad⸱o per dialog⸱o, Rus⸱land⸱o kun⸱e kun Ĉin⸱uj⸱o kontraŭ⸱ag⸱as rezoluci⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pov⸱us met⸱i Pjongjang⸱o⸱n en prem⸱a⸱n situaci⸱o⸱n: sam⸱e kiel Pekino, Moskvo vol⸱as konserv⸱i la stabil⸱ec⸱o⸱n en la du⸱on⸱insul⸱o.

La nord⸱kore⸱a dosier⸱o rest⸱as unu el la tre mal⸱mult⸱a⸱j teren⸱o⸱j, en kiu Rus⸱land⸱o kaj Usono sam⸱opini⸱as, postul⸱ant⸱e la atom⸱a⸱n mal⸱arm⸱ad⸱o⸱n de la DPRK kaj la respekt⸱o⸱n de la trakt⸱at⸱o pri ne⸱dis⸱vast⸱ig⸱o. Moskvo ten⸱is si⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n sur mal⸱alt⸱a nivel⸱o en la ses⸱op⸱a⸱j mult⸱flank⸱a⸱j inter⸱trakt⸱ad⸱o⸱j (Ĉin⸱uj⸱o, la du Kore⸱uj⸱o⸱j, Usono, Japan⸱uj⸱o kaj Rus⸱land⸱o) pri tiu demand⸱o kaj las⸱is al Pekino la rol⸱o⸱n defend⸱i la DPRK. Sed Moskvo tamen plur⸱foj⸱e lud⸱is rol⸱o⸱n de per⸱ant⸱o (nom⸱e en 2007 en la afer⸱o de la bank⸱o Delt⸱a Asia de Maka⸱o, akuz⸱it⸱a de Vaŝington⸱o blank⸱ig⸱i mon⸱o⸱n por Pjongjang⸱o). Rus⸱land⸱o, cel⸱o de la usonaj kaj eŭrop⸱a⸱j sankci⸱o⸱j, pov⸱us pli proksim⸱iĝ⸱i al la ĉin⸱a pozici⸱o* kaj pli decid⸱e kontraŭ⸱i al la izol⸱ad⸱o de la DPRK far⸱at⸱a de Vaŝington⸱o por dev⸱ig⸱i ĝi⸱n rezign⸱i pri si⸱a⸱j atom⸱a⸱j ambici⸱o⸱j.

*  Gregory Toloraya: “A tal⸱e of two peninsulas: How will the Crimean crisis affect Kore⸱a?” 13-an de mart⸱o 2014, http://38north.org.

Philippe PONS.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La ribel⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o de Sen⸱egal⸱o vek⸱as Okcident⸱a⸱n Afrik⸱o⸱n

Frap⸱i sur kav⸱a mond⸱o por ĝi⸱n re⸱son⸱ig⸱i

De la 14-a ĝis la 16-a de mart⸱o, kvin jun⸱a⸱j sen⸱egal⸱an⸱o⸱j de la mov⸱ad⸱o “Y en a marre” (YEAM) (“ni ne pov⸱as el⸱ten⸱i plu”) est⸱is mal⸱liber⸱ig⸱it⸱a⸱j en Kinŝaso, kie ili ven⸱is por antaŭ⸱e⸱n⸱ig⸱i la demokrati⸱o⸱n. El⸱pel⸱it⸱a⸱j, ili hejm⸱e⸱n⸱ir⸱is en Sen⸱egal⸱o⸱n, de kie YEAM agit⸱as la politik⸱a⸱n viv⸱o⸱n de 2011 kaj inspir⸱as la najbar⸱a⸱j⸱n land⸱o⸱j⸱n, de Burkino ĝis Niĝerio.

Universitat⸱o Cheikh-Ant⸱a-Diop de Dakar⸱o, vendred⸱o⸱n la 13-an de februar⸱o, 16 -a hor⸱o. Ĉiu est⸱as invit⸱at⸱a preĝ⸱i, kaj post⸱e kant⸱i la naci⸱a⸱n himn⸱o⸱n de Sen⸱egal⸱o. Tio est⸱as la establ⸱it⸱a rit⸱ar⸱o de ĉiu konferenc⸱o organiz⸱it⸱a de la mov⸱ad⸱o Y en a marre (YEAM). Sub blank⸱a tend⸱o, student⸱o⸱j kaj instru⸱ist⸱o⸱j diskut⸱as pri la manifestaci⸱o⸱j, kiu⸱j agit⸱as la vast⸱a⸱n universitat⸱a⸱n are⸱o⸱n de⸱post la mort⸱o en aŭgust⸱o 2014 de la jun⸱a Abdou Bassirou Faye dum tumult⸱et⸱o⸱j kontraŭ la polic⸱o. La jun⸱ul⸱o⸱j postul⸱as la pag⸱o⸱n de si⸱a⸱j stipendi⸱o⸱j kaj pli⸱bon⸱ig⸱o⸱n de la stud⸱kondiĉ⸱o⸱j. Kamp⸱fajr⸱o⸱j, manifestaci⸱o⸱j, provok⸱o⸱j, sub⸱prem⸱o... Tro da per⸱fort⸱aĵ⸱o⸱j. “Neces⸱as ŝanĝ⸱i la ag⸱ad⸱metod⸱o⸱j⸱n!”, insist⸱as s-ro Babacar Mbaye Diop, profesor⸱o pri filozofi⸱o. Tiu tri⸱dek⸱jar⸱ul⸱o, kiu part⸱o⸱pren⸱is la student⸱a⸱j⸱n mov⸱ad⸱o⸱j⸱n de la 2000-aj jar⸱o⸱j, sid⸱as inter la podi⸱a⸱j debat⸱ant⸱o⸱j. Antaŭ ol aŭskult⸱i la demand⸱o⸱j⸱n de la mult⸱nombr⸱a publik⸱o, la kvin rep⸱kant⸱ist⸱o⸱j de la grup⸱o Hip-hop-Campus 2H ek⸱pren⸱as la mikrofon⸱o⸱j⸱n: “Ni parol⸱os pri la situaci⸱o, sed ni⸱a⸱manier⸱e...” Kompren⸱u: laŭ⸱ritm⸱e de ili⸱a⸱j punchlines*. Ili⸱a⸱j t-ĉemiz⸱o⸱j sur⸱hav⸱as la simbol⸱o⸱n de la mov⸱ad⸱o.

*  Ŝok⸱fraz⸱o⸱j, en la rep⸱kant⸱o⸱j.

Fundament⸱e ne⸱per⸱fort⸱a, ven⸱ant⸱a el la hiphop⸱a mond⸱o, YEAM disting⸱is si⸱n okaz⸱e de la prezid⸱ant-elekt⸱o de 2012, instig⸱ant⸱e la jun⸱ul⸱ar⸱o⸱n de la sub⸱urb⸱o⸱j de la sen⸱egal⸱a ĉef⸱urb⸱o part⸱o⸱pren⸱i la voĉ⸱don⸱ad⸱o⸱n por “fort⸱e influ⸱i la balot⸱o⸱n”. En si⸱a cel⸱deklar⸱o, YEAM tiam al⸱vok⸱as al nask⸱iĝ⸱o de “nov⸱a tip⸱o de sen⸱egal⸱an⸱o⸱j” baz⸱o de “Respublik⸱o de civit⸱an⸱o⸱j”.

YEAM nask⸱iĝ⸱is la morgaŭ⸱o⸱n de la renvers⸱o de la tunizia prezid⸱ant⸱o Zine El-Abidine Be⸱n Al⸱i, la 15-an de januar⸱o 2011. “Tio est⸱is sign⸱o, ke ĉio ebl⸱as”, rakont⸱as s-ro Fadel Barro, 36-jar⸱a, unu el la fond⸱int⸱o⸱j. La 23-an de juni⸱o 2011, la mov⸱ad⸱o ek⸱ricev⸱as, post plur⸱a⸱j tag⸱o⸱j da manifestaci⸱o⸱j, la re⸱tir⸱ad⸱o de la projekt⸱o de konstituci⸱a revizi⸱o propon⸱it⸱a de la prezid⸱ant⸱o Abdoulaye Wade, konsider⸱at⸱a de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o kiel manovr⸱o por en⸱posten⸱ig⸱i si⸱a⸱n fil⸱o⸱n Karim. “Tiu ag⸱ad⸱o ne cel⸱is la mult⸱e⸱kost⸱o⸱n de la prez⸱o⸱j, sed lukt⸱is por liber⸱ec⸱o. Kiam la mond⸱o son⸱as kav⸱e, neces⸱as ĝi⸱n frap⸱i por ĝi⸱n re⸱son⸱ig⸱i. Jen kio⸱n far⸱is YEAM: vek⸱i ni⸱a⸱n pens⸱o⸱n, akut⸱ig⸱i ni⸱a⸱j⸱n ek⸱konsci⸱iĝ⸱o⸱j⸱n”, resum⸱as Sor⸱o Diop, ĵurnal⸱ist⸱o proksim⸱a de la mov⸱ad⸱o, kiu part⸱o⸱pren⸱as tiu⸱n konferenc⸱o⸱n.

S-ro Barro volont⸱e sur⸱hav⸱as la sam⸱a⸱n kap⸱vest⸱o⸱n kiel Amilcar Cabral, hero⸱o de la sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o de la najbar⸱a Kab⸱o⸱verd⸱o kaj figur⸱o de tut⸱afrik⸱an⸱ism⸱o. Tiu tradici⸱a teks⸱it⸱a kap⸱vest⸱o far⸱iĝ⸱is la simbol⸱o de la kuraĝ⸱o kaj engaĝ⸱iĝ⸱o de la revoluci⸱ul⸱o. “Kiam li sukces⸱is konker⸱i et⸱a⸱n spac⸱o⸱n, Cabral tuj konstru⸱is tie lern⸱ej⸱o⸱n kaj san⸱ig⸱ej⸱o⸱n. Por ni, li est⸱as ekzempl⸱o. Sed atent⸱u, ni est⸱as nek marks⸱ist⸱o⸱j, nek liberal⸱ul⸱o⸱j. Ni serĉ⸱as moral⸱a⸱j⸱n val⸱or⸱o⸱j⸱n, kaj do hom⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j port⸱is tiu⸱j⸱n esper⸱o⸱j⸱n. Neces⸱as adapt⸱i ili⸱a⸱j⸱n pens⸱o⸱j⸱n al ni⸱a real⸱ec⸱o. La mal⸱dekstr⸱o mal⸱sukces⸱is en Afrik⸱o, ĉar ĝi est⸱is sen⸱lig⸱a al la teren⸱o.”

“Ni est⸱as nif⸱o en la politik⸱a pejzaĝ⸱o

Inter la fond⸱a⸱j princip⸱o⸱j de YEAM ceter⸱e est⸱as rifuz⸱o de ĉia part⸱o⸱pren⸱o en la politik⸱a lud⸱o. Al tiu⸱j, kiu⸱j opini⸱as, ke la mov⸱ad⸱o est⸱as tial mal⸱mult⸱e kompren⸱ebl⸱a, s-ro Barro respond⸱as, ke li labor⸱as en profund⸱ec⸱o. “Iu⸱j riproĉ⸱as al ni, ke ni ne en⸱ir⸱is politik⸱o⸱n, ali⸱a⸱j opini⸱as, ke ni⸱a lok⸱o est⸱as etern⸱e sur⸱strat⸱a. Person⸱e, mi opini⸱as, ke est⸱as temp⸱o por mal⸱konstru⸱i, kaj temp⸱o por re⸱konstru⸱i. Ĉe la ven⸱ont⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, ni ne en⸱ir⸱os unu el la du politik⸱a⸱j blok⸱o⸱j. Ni desegn⸱os ni⸱a⸱n lini⸱o⸱n kaj prov⸱os integr⸱ig⸱i tiu⸱j⸱n, kiu⸱j simil⸱as al ni. Ni jam teori⸱ig⸱is la tip⸱o⸱n de deput⸱it⸱o, kiu⸱n ni dezir⸱as: tiu, kiu ne respond⸱as al la komand⸱o⸱j de si⸱a parti⸱o, sed al la postul⸱o⸱j de la popol⸱o. Ni est⸱as nif⸱o (ne ident⸱ig⸱it⸱a flug⸱ant⸱a objekt⸱o) en la pejzaĝ⸱o: oni ident⸱ig⸱as ni⸱n nek al la klasik⸱a⸱j struktur⸱o⸱j de la civil⸱a soci⸱o, nek al la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j.”

En tiu streĉ⸱a soci⸱a kli⸱mat⸱o, la proces⸱o pro korupt⸱o de s-ro Karim Wade est⸱as sur la ĉef⸱paĝ⸱o⸱j de gazet⸱o⸱j. La fil⸱o de la la eks⸱prezid⸱ant⸱o est⸱as akuz⸱at⸱a pri defraŭd⸱o de mon⸱o destin⸱it⸱a al la pint⸱kun⸱ven⸱o de la Organiz⸱aĵ⸱o de la Islam⸱a Konferenc⸱o okaz⸱int⸱a en 2008 en Dakar⸱o. Tamen, la nov⸱a ŝtat⸱estr⸱o s-ro Macky Sall, ne ver⸱e ŝanĝ⸱is la afer⸱o⸱j⸱n. Ĉe la sid⸱ej⸱o de YEAM — la mal⸱nov⸱a tri⸱ĉambr⸱a apartament⸱o de s-ro Barro, en la kvartal⸱o les Parcelles-Assainies, mal⸱proksim⸱e de la urb⸱o⸱centr⸱o-, la aktiv⸱ul⸱o⸱j do rest⸱as si⸱n⸱gard⸱a⸱j. “La mov⸱ad⸱o est⸱as pli kontraŭ la “mal⸱jun⸱ul⸱o” ol por li⸱a konkur⸱ant⸱o. Ni est⸱as gard⸱o⸱star⸱ant⸱o⸱j por ĉiu⸱j loĝ⸱ant⸱o⸱j de la kvartal⸱o⸱j. Ni⸱a baz⸱o est⸱as la strat⸱o” , resum⸱as Pidi Nef, unu el la rep⸱ist⸱o⸱j de la grup⸱o Fuk’n’Kuk, kiu part⸱o⸱pren⸱as en la mov⸱ad⸱o. Sur la mur⸱o⸱j pend⸱as fot⸱o⸱j de la manifestaci⸱o⸱j de 2011, de la inter⸱ven⸱o okaz⸱e de la inund⸱o⸱j kiu⸱j damaĝ⸱is la nord⸱a⸱j⸱n kvartal⸱o⸱j⸱n de la ĉef⸱urb⸱o en 2012, de la renkont⸱iĝ⸱o kun s -ro Barack Obama dum li⸱a vizit⸱o al Sen⸱egal⸱o en 2013.

Malal Almamy Talla, kon⸱at⸱a sub la krom⸱nom⸱o “mal⸱san⸱a frenez⸱ul⸱o”, tre rapid⸱e al⸱iĝ⸱is al la “nobl⸱a afer⸱o” de YEAM. Li est⸱as ties pri⸱art⸱a direktor⸱o. Por tiu rep⸱kant⸱ist⸱o, kiu kon⸱ig⸱is si⸱n jam en la 1990-aj jar⸱o⸱j kun la grup⸱o Bat ‘Haillons Blind-D, “Ni ne dev⸱as las⸱i la teren⸱o⸱n nur al politik⸱ist⸱o⸱j. Ili ne est⸱as la pli⸱mult⸱o. Sed ni, ni dev⸱as ating⸱i la “krit⸱a⸱n mas⸱o⸱n”, tiel ke ni pov⸱u prem⸱e influ⸱i”. Ni vol⸱as interes⸱ig⸱i la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱j⸱n al la mekanism⸱o⸱j de decid⸱o, sed ankaŭ ŝanĝ⸱i la ĉiu⸱tag⸱a⸱n viv⸱o⸱n, apart⸱e en la “forges⸱it⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j”. Oni taks⸱as ke est⸱as proksim⸱um⸱e kvar cent lok⸱a⸱j ĉel⸱o⸱j, nom⸱at⸱a⸱j “spirit⸱o⸱j”, de YEAM en la tut⸱a Sen⸱egal⸱o. “Trov⸱i alternativ⸱a⸱j⸱n respond⸱o⸱j⸱n”, “part⸱o⸱pren⸱ig⸱i la hom⸱o⸱j⸱n en la serĉ⸱ad⸱o de la komun⸱a bon⸱aĵ⸱o”, est⸱as inter la labor-aks⸱o⸱j de la G Hip-hop, kultur⸱a centr⸱o establ⸱it⸱a en Guédiawaye, sub⸱urb⸱o de la ĉef⸱urb⸱o, mult⸱loĝ⸱at⸱a kaj mal⸱bon-fam⸱a, kie la aktiv⸱ul⸱o⸱j kun⸱ven⸱as. La jun⸱ul⸱ar⸱o invent⸱is si⸱a⸱n frap⸱fraz⸱o⸱n: “Ni rifuz⸱as est⸱i pasiv⸱a pez⸱aĵ⸱o, ni est⸱as rimed⸱o.” Tio hav⸱as senc⸱o⸱n: 60% de la sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j hav⸱as inter 15 kaj 34 jar⸱o⸱j⸱n*.

*  Laŭ la Naci⸱a agent⸱ej⸱o por statistik⸱o ka demografi⸱o, kiu taks⸱is je 25% la naci⸱a⸱n sen⸱labor-kvot⸱o⸱n en 2013.

Front⸱e al la urb⸱a stadion⸱o, la aktiv⸱ul⸱o⸱j pur⸱ig⸱is “sen help⸱o de iu ajn” mal⸱nov⸱a⸱n rub⸱ej⸱o⸱n. Post⸱e ili serĉ⸱is sub⸱ten⸱o⸱j⸱n, kaj unu⸱e tiu⸱n de la soci⸱et⸱o Eiffage, kiu financ⸱is per pli ol 30 milion⸱o⸱j da afrik⸱a⸱j frank⸱o⸱j (45.000 eŭr⸱o⸱j) la konstru⸱o⸱n de sub⸱ĉiel⸱a scen⸱ej⸱o, et⸱a⸱n registr⸱o-studi⸱o⸱n, kaf⸱ej⸱o⸱n kie YEAM dezir⸱as gvid⸱i kuir-meti⸱ej⸱o⸱j⸱n... Ili ankaŭ komenc⸱is instal⸱i rub⸱uj⸱o⸱j⸱n (tro mal⸱oft⸱a⸱j⸱n en Sen⸱egal⸱o), re⸱uz⸱ant⸱e por tio mal⸱nov⸱a⸱j⸱n pneŭ⸱o⸱j⸱n, en la najbar⸱a⸱j strat⸱o⸱j. “Ni star⸱ig⸱is observ⸱ej⸱o⸱j⸱n de la “bon⸱a mastr⸱um⸱ad⸱o” en la dek⸱kvar region⸱o⸱j de la land⸱o, por kre⸱i kontrol-mekanism⸱o⸱j⸱n. Tem⸱as pri re⸱lig⸱i la civit⸱an⸱o⸱j⸱n kun la politik⸱a afer⸱o.” Mal⸱san⸱a frenez⸱ul⸱o ankaŭ labor⸱as pri re⸱en⸱soci⸱ig⸱o de jun⸱a⸱j eks⸱mal⸱liber⸱ul⸱o⸱j.

De pli ol du⸱dek jar⸱o⸱j, la sen⸱egal⸱a hiphop⸱o parol⸱as por la eksklud⸱it⸱o⸱j de la klan⸱a sistem⸱o, kiu domin⸱as la land⸱o⸱n, de la album⸱o Prezid⸱ant⸱o⸱j de Afrik⸱o, de la kant⸱ist⸱o Didier Awadi, ĝis La publik⸱a opini⸱o, de la grup⸱o Keur Gui, kies gvid⸱ant⸱o Thiat est⸱as unu el la fond⸱int⸱o⸱j de YEAM.“Hodiaŭ, Macky Sall pli tim⸱as la hiphop-mov⸱ad⸱o⸱n ol la ali⸱a⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n parti⸱o⸱j⸱n. La ŝanĝ⸱o dev⸱as ven⸱i de⸱mal⸱supr⸱e”, asert⸱as la rep⸱ist⸱o Matador. Kvankam ne al⸱iĝ⸱ant⸱a al ĝi, li sub⸱ten⸱as YEAM, kies pragmat⸱a⸱n logik⸱o⸱n li kun⸱divid⸱as: jam en 2006 li kre⸱is Africullturban, ej⸱o⸱n dediĉ⸱it⸱a⸱n al la hiphop-kultur⸱o, kiu propon⸱as inform⸱o⸱j⸱n kaj meti⸱lern⸱ad⸱o⸱n al la jun⸱ul⸱ar⸱o de Pikine.

La mov⸱ad⸱o etend⸱iĝ⸱as... en la sub⸱region⸱o

Pli ol tri mil rep-grup⸱o⸱j laŭ⸱dir⸱e aktiv⸱as en la land⸱o, inspir⸱ant⸱e al⸱vok⸱iĝ⸱o⸱j⸱n far⸱iĝ⸱i mem aktiv⸱ist⸱o”, laŭ la esprim⸱o de Hamadou Fall Ba. Asoci⸱it⸱a al Matador, tiu ĉi okup⸱iĝ⸱as pri la Festival⸱o Fest⸱a2H, kiu relajs⸱as tiu⸱n muzik⸱a⸱n tendenc⸱o⸱n, kies histori⸱a epicentr⸱o est⸱as Dakar⸱o. “Ni form⸱is ni⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n labor⸱ant⸱o⸱j⸱n: la jun⸱ul⸱o⸱j⸱n de la kvartal⸱o. Ĉio est⸱as konstru⸱ot⸱a: ne est⸱as universitat⸱o, kvankam pli ol du milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j viv⸱as inter Pikine kaj Guédiawaye! Ĉiu⸱tag⸱aĵ⸱o est⸱as: amas-sen⸱labor⸱ec⸱o kaj mal⸱sekur⸱ec⸱o.” Malgraŭ la ne⸱plen⸱um⸱it⸱a⸱j dezir⸱o⸱j, malgraŭ la lim⸱o⸱j, ĉiu⸱j sent⸱as si⸱n “YEAM-ist⸱o⸱j” . “Simpl⸱e, la revoluci⸱o est⸱as luks⸱a objekt⸱o, opini⸱as Fall Ba, kaj mi ne cert⸱as ĉu ni est⸱as sufiĉ⸱e riĉ⸱a⸱j. Tio postul⸱as streb⸱o⸱n al inform⸱iĝ⸱o, cert⸱a⸱n eduk⸱nivel⸱o⸱n. Kaj ne est⸱as ni⸱a labor⸱o gvid⸱i la land⸱o⸱n. Ni, ni⸱a task⸱o est⸱as memor⸱ig⸱i ĉiu⸱j⸱n, kiam la politik⸱ist⸱o⸱j forges⸱as. Sed ni ne mensog⸱u al ni mem: la plej⸱mult⸱o de la rep⸱ist⸱o⸱j neniam leg⸱is libr⸱o⸱n de Frantz Fan⸱o⸱n aŭ de Makiavel⸱o. Ekzist⸱as hom⸱o⸱j pli bon⸱e ekip⸱it⸱a⸱j ol ni por al⸱front⸱i tia⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n.”

Jes ja, sed YEAM influ⸱as la sen⸱egal⸱a⸱n politik⸱a⸱n viv⸱o⸱n kaj inspir⸱is nask⸱o⸱n de simil⸱a⸱j grup⸱o⸱j en la sub⸱region⸱o, kun jun⸱ul⸱o⸱j de Ebur⸱a Bord⸱o, Tog⸱o — kie la mov⸱ad⸱o Etiamé (“Yen a marre” en fon* radik⸱iĝ⸱as-, “la Sof⸱a* de la Respublik⸱o” en Mali⸱o, Y en a marre comme ça en Gabon⸱o, “Ne tuŝ⸱u mi⸱a⸱n naci⸱ec⸱o⸱n” en Maŭritani⸱o. Sen forges⸱i “Le bala⸱i citoyen (la civit⸱an⸱a bala⸱il⸱o), kiu for⸱pel⸱is el la reg⸱posten⸱o la prezid⸱ant⸱o⸱n de Burkino Blaise Compaoré en oktobr⸱o 2014.

*  Inter⸱etn⸱a /vehikl⸱a lingv⸱o uz⸱at⸱a precip⸱e en Tog⸱o kaj Benino.
*  Sof⸱a = profesi⸱a⸱j soldat⸱o⸱j de Samory Touré, la imperi⸱estr⸱o, kiu dum la 19-a jar⸱cent⸱o plej efik⸱e batal⸱is kontraŭ la franc⸱a⸱j koloni⸱ant⸱o⸱j — jmc.

Jacques DENIS


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

En Niĝerio la ret⸱an⸱o⸱j laŭt⸱e aŭd⸱iĝ⸱as

En land⸱o kiu, kiel Niĝerio, en⸱hav⸱as ses⸱dek kvin milion⸱o⸱j⸱n da ret⸱an⸱o⸱j, ne mal⸱oft⸱as agit⸱ad⸱o en la soci⸱a⸱j ret⸱o⸱j. Kiel en tiu sabat⸱o 7-a de februar⸱o, ĉirkaŭ tag⸱mez⸱o, kiam la Inter⸱ret⸱o relajs⸱is nov⸱aĵ⸱o⸱n trans⸱don⸱it⸱a⸱n de la Reuters-agent⸱ej⸱o el Dakar⸱o (Sen⸱egal⸱o): plan⸱it⸱a⸱j por okaz⸱i la 22-an de februar⸱o, la prezid⸱ant⸱a⸱j kaj parlament⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, kiu⸱j resum⸱iĝ⸱as je duel⸱o inter la el⸱ir⸱ant⸱a prezid⸱ant⸱o, s-ro Goodluck Jonathan, kaj la emerit⸱a general⸱o kaj eks⸱a diktator⸱o Muhammadu Buhari, est⸱as prokrast⸱at⸱a⸱j ĝis la 28-a de mart⸱o. La sen⸱de⸱pend⸱a naci⸱a balot-komision⸱o taks⸱as, ke la arme⸱o, okup⸱it⸱a de si⸱a lukt⸱o kontraŭ Bok⸱o Haram en la nord⸱o de la land⸱o*, ne kapabl⸱as cert⸱ig⸱i la sekur⸱ec⸱o⸱n de la balot⸱o. “De tiu prokrast⸱o, konfid⸱as la kant⸱ist⸱in⸱o kaj aktiv⸱ul⸱in⸱o Aduke Ayobamideke Aladekomo, mi komenc⸱as tim⸱i. Pli kaj pli per⸱fort⸱em⸱a⸱j mesaĝ⸱o⸱j invad⸱as la soci⸱a⸱j⸱n ret⸱o⸱j⸱n.”

*  Vd Rodrigue Nan⸱a Ngassam, “Le Cameroun sous la menace de Bok⸱o Haram”, Le Monde diplomatique, januar⸱o 2015.

Sed la jar⸱o 2012 est⸱as ŝanĝ⸱o⸱punkt⸱o. Niĝerion tra⸱ir⸱is la plej grand⸱a ond⸱o de kontest⸱ad⸱o de⸱post ĝi⸱a sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o, en 1960. Ĝi⸱n ek⸱ig⸱is la subit⸱a du⸱obl⸱iĝ⸱o de la benzin-prez⸱o ĉe la pump⸱il⸱o⸱j, post la reg⸱ist⸱ar⸱a decid⸱o for⸱ig⸱i la subvenci⸱o⸱j⸱n al brul⸱aĵ⸱o⸱j. Komenc⸱e de januar⸱o 2012, Aduke registr⸱as Hear the Voice*, kanzon⸱o⸱n dediĉ⸱it⸱a⸱n al “tiu⸱j, kiu⸱j ne pov⸱as esprim⸱iĝ⸱i, al la ne⸱vid⸱ebl⸱ul⸱o⸱j, tiu⸱j kiu⸱j tra⸱viv⸱as eg⸱a⸱n mal⸱riĉ⸱ec⸱o⸱n”. Tiu kanzon⸱o, kies film⸱et⸱o est⸱as film⸱it⸱a dum la manifestaci⸱o⸱j, far⸱iĝ⸱as la himn⸱o de la jun⸱a⸱j manifestaci⸱ant⸱o⸱j. Dum semajn⸱o, ili⸱a⸱n koler⸱o⸱n akompan⸱as cent⸱mil⸱o⸱j da hom⸱o⸱j, ŝtat⸱funkci⸱ul⸱o⸱j kaj labor⸱ist⸱o⸱j miks⸱it⸱a⸱j, sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j kaj dung⸱it⸱o⸱j el la privat⸱a sektor⸱o, religi⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j pentekost⸱ism⸱a⸱j kaj islam⸱a⸱j, aktor⸱o⸱j el Nollywood* kaj “laŭt-parol⸱il⸱o⸱j” de la urb⸱a⸱j muzik⸱o⸱j. En 2014 la fort⸱a devalut⸱o de la naira kontribu⸱as ankoraŭ pli mult⸱kost⸱ig⸱i la import⸱at⸱a⸱j⸱n ĉiu⸱tag⸱e neces⸱a⸱j⸱n produkt⸱o⸱j⸱n. El loĝ⸱ant⸱ar⸱o de cent ses⸱dek milion⸱o⸱j da niĝeri⸱an⸱o⸱j, ses⸱dek kvar milion⸱o⸱j hav⸱as inter dek kvin kaj tri⸱dek kvar jar⸱o⸱j⸱n kaj du tri⸱on⸱o⸱j el ili est⸱as sen⸱labor⸱ul⸱o⸱j*.

*  La klip⸱o vid⸱ebl⸱as sur⸱ret⸱e.
*  Nom⸱o don⸱it⸱a al la kin⸱o⸱industri⸱o de Niĝerio, referenc⸱e al Hollywood.
*  Tunji Akande, “Youth unemployment in Nigeria: A situation analysis”, Brookings, 23-a de septembr⸱o 2014.

Aduke divid⸱as si⸱a⸱n temp⸱o⸱n inter si⸱a et⸱a entrepren⸱o, kie ŝi fabrik⸱as T-ĉemiz⸱o⸱j⸱n, kaj la kompon⸱ad⸱o de si⸱a muzik⸱o. Ŝi⸱a last⸱a koncert⸱o, la 25-an de februar⸱o, est⸱is organiz⸱it⸱a ĉe Freedom Park en Lagoso profit⸱e al Enough is Enough (“Sufiĉ⸱as!” en la angl⸱a). Tiu organiz⸱o est⸱as gvid⸱at⸱a de s-ro Yemi Adamolekun. Kre⸱it⸱a en 2010, ĝi kun⸱ig⸱as la jun⸱ul⸱a⸱j⸱n mov⸱ad⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j lukt⸱as por pli⸱bon⸱ig⸱o de la viv⸱kondiĉ⸱o⸱j⸱n kaj kontraŭ korupt⸱o. La koalici⸱o al⸱vok⸱as ili⸱n ir⸱i voĉ⸱don⸱i kaj kalkul⸱as pri la soci⸱a⸱j ret⸱o⸱j, kiel proklam⸱as ĝi⸱a ret⸱ej⸱o (http://eie.ng), por traf⸱i la maksimum⸱o⸱n el ili. En 2014, dek unu milion⸱o⸱j da niĝeri⸱an⸱o⸱j est⸱is en⸱skrib⸱it⸱a⸱j ĉe Vizaĝ⸱libr⸱o (Facebook) kaj preskaŭ ses milion⸱o⸱j aktiv⸱is ĉe Tviter⸱o (Twitter)*. Enough is Enough ricev⸱as mult⸱a⸱j⸱n ekster⸱a⸱j⸱n sub⸱ten⸱o⸱j⸱n, not⸱ind⸱e tiu⸱n de la ret⸱o Op⸱e⸱n Society Foundations, de la usona miliard⸱ul⸱o Georg⸱e Sor⸱os.

*  Christopher Akor, “From subalterns to independent actors? Youth, social medi⸱a and the fuel subsidy protests of January 2012 in Nigeria”, Codesria, http://codesria.org

En 2012, post kiam la prezid⸱ant⸱o Jonathan fin⸱e konsent⸱is mal⸱alt⸱ig⸱i la prez⸱o⸱n de benzin⸱o, la du ĉef⸱a⸱j sindikat⸱a⸱j central⸱o⸱j, la Nigeria Labour Congress kaj la Trades Uni⸱o⸱n Congress, anonc⸱is suspend⸱o⸱n de la manifestaci⸱o⸱j. Lice⸱an⸱o⸱j kaj student⸱o⸱j unu⸱e pri⸱konsider⸱is daŭr⸱ig⸱i la mov⸱ad⸱o⸱n, antaŭ ol rezign⸱i. La polic⸱a sub⸱prem⸱o kaŭz⸱is mort⸱o⸱n de dek kvin hom⸱o⸱j, inter kiu⸱j Mustafa Muydeen, 23-jar⸱ul⸱o, far⸱iĝ⸱int⸱a la simbol⸱o de mis⸱trakt⸱it⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o. Kio ajn okaz⸱os est⸱ont⸱e, ŝajn⸱as, ke la “silent⸱a generaci⸱o” ne plu silent⸱os.

Alain VICKY


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Civit⸱an⸱a bala⸱ad⸱o en Burkina Faso

Ne⸱per⸱fort⸱a, viv⸱ig⸱it⸱a de jun⸱ul⸱o⸱j, “La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o” instig⸱as la burkin⸱an⸱o⸱j⸱n engaĝ⸱iĝ⸱i. En oktobr⸱o 2014, ĝi lud⸱is grav⸱e decid⸱a⸱n rol⸱o⸱n por la fal⸱ig⸱o de la prezid⸱ant⸱o Blaise Compaoré.

“Est⸱as tro facil⸱e lud⸱i ribel⸱ul⸱o⸱n en kanzon⸱film⸱et⸱o⸱j, sed sen engaĝ⸱iĝ⸱i kiam prezent⸱iĝ⸱as konkret⸱a okaz⸱o pli⸱bon⸱ig⸱i la situaci⸱o⸱n de la land⸱o, martel⸱as la rep⸱ist⸱o Serge Bambara, ali⸱nom⸱e Smockey. Ni ne hav⸱is ali⸱a⸱n elekt⸱ebl⸱ec⸱o⸱n ol engaĝ⸱iĝ⸱i, ĉar la hom⸱o⸱j, la publik⸱o mem, pet⸱is ni⸱n parol⸱i ili⸱a⸱nom⸱e.” Tiu 43-jar⸱a muzik⸱ist⸱o, aŭtor⸱o de plur⸱a⸱j tre fam⸱a⸱j kanzon⸱o⸱j mal⸱laŭd⸱ant⸱a⸱j la politik⸱a⸱n korupt⸱o⸱n en Afrik⸱o*, esprim⸱iĝ⸱as per “ni”, ĉar li ja ne est⸱as sol⸱a. Kun⸱e kun la rege-kant⸱ist⸱o SamsK Le Jah, li fond⸱is la asoci⸱o⸱n “La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o” en 2013. Tiu kolektiv⸱o lud⸱is kern⸱a⸱n rol⸱o⸱n okaz⸱e de la manifestaci⸱o⸱j, kiu⸱j rezult⸱ig⸱is la demisi⸱o⸱n de la prezid⸱ant⸱o de Burkina Faso, s-ro Blaise Compaoré, la 31-an de oktobr⸱o 2014, post 27 jar⸱o⸱j da reg⸱ad⸱o*.

*  Votez pour moi (Voĉ⸱don⸱u por mi), dispon⸱ebl⸱a sur la sam⸱nom⸱a album⸱et⸱o (extended play) (kvar titol⸱o⸱j) (Abazon, 2005), kaj A qui profit⸱e le crime? (al kiu profit⸱as la krim⸱o?), unu⸱op⸱aĵ⸱o (single) (Abazon, 2007).
*  Vd. Anne Frintz, “La burkina jun⸱ul⸱ar⸱o ŝancel⸱as la “Franc⸱afrik⸱o⸱n””, Le Monde diplomatique en esperant⸱o, decembr⸱o 2014.

“Ni⸱a nombr⸱o est⸱as ni⸱a fort⸱o” est⸱as unu el la plej kon⸱at⸱a⸱j frap⸱fraz⸱o⸱j de la organiz⸱o. Kvankam ne ebl⸱as preciz⸱e nombr⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n membr⸱o⸱j⸱n, La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o en⸱hav⸱as ses⸱dek klub⸱o⸱j⸱n en la ĉef⸱urb⸱o Uagaduguo kaj kvar⸱dek ali⸱a⸱j⸱n dis⸱met⸱it⸱a⸱j⸱n sur la tut⸱a naci⸱a teritori⸱o. Klub⸱o dev⸱as hav⸱i minimum⸱e dek membr⸱o⸱j⸱n por est⸱i agnosk⸱it⸱a kiel Civit⸱an⸱o bala⸱ist⸱o. Elekt⸱it⸱a de ĝeneral⸱a jar⸱kun⸱ven⸱o, la naci⸱a kun⸱ord⸱ig⸱ant⸱ar⸱o en⸱hav⸱as 13 membr⸱o⸱j⸱n, inter kiu⸱j trov⸱iĝ⸱as tri⸱a⸱cikl⸱a⸱j student⸱o⸱j, komerc⸱ist⸱o⸱j, tri muzik⸱ist⸱o⸱j, du ĵurnal⸱ist⸱o⸱j kaj unu advokat⸱o.

Star⸱ig⸱it⸱a por lukt⸱i kontraŭ la mal⸱bon⸱uz⸱o de pov⸱o far⸱e de s-ro Compaoré, “La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o” depon⸱as si⸱a⸱j⸱n statut⸱o⸱j⸱n en juni⸱o 2013. La advokat⸱o Guy Hervé Kam, 43-jar⸱a, redakt⸱is ĝi⸱a⸱n ĉart⸱o⸱n. Tiu eks⸱a juĝ⸱ist⸱o est⸱as ja kon⸱at⸱a de la aktiv⸱ul⸱a⸱j rond⸱o⸱j, ĉar li jam, kiel respond⸱ec⸱ul⸱o de la Centr⸱o por la justic⸱a etik⸱o (CJE), lanĉ⸱is petici⸱o⸱n cel⸱ant⸱a⸱n ig⸱i ne⸱atak⸱ebl⸱a la fam⸱a⸱n artikol⸱o⸱n 37-an de la Konstituci⸱o, kiu lim⸱ig⸱as je du la nombr⸱o⸱n de prezid⸱ant⸱a⸱j mandat⸱o⸱j. Li⸱a ĉe⸱est⸱o flank⸱e de la muzik⸱ist⸱o⸱j pli⸱fort⸱ig⸱as la kred⸱ind⸱ec⸱o⸱n de la asoci⸱o. Krom⸱e, li⸱a⸱j kompetent⸱o⸱j pri inter⸱trakt⸱ad⸱o montr⸱iĝ⸱as valor⸱eg⸱a⸱j post la fal⸱o de s-ro Compaoré, kiam La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o ricev⸱as la rol⸱o⸱n de mediaci⸱ant⸱o inter la milit⸱ist⸱o⸱j (tre influ⸱a⸱j en la pov⸱o-rond⸱o⸱j), la politik⸱a opozici⸱o kaj la loĝ⸱ant⸱ar⸱o.

Fin⸱e de oktobr⸱o, post plur⸱a⸱j tag⸱o⸱j da popol⸱ribel⸱o⸱j, la land⸱o trov⸱iĝ⸱as rand⸱e de ĥaos⸱o. “Ni pet⸱is, ke la milit⸱ist⸱o⸱j elekt⸱u unu⸱sol⸱a⸱n respond⸱ec⸱ul⸱o⸱n, kapabl⸱a⸱n cert⸱ig⸱i la trans⸱ir-period⸱o⸱n, kiu mal⸱ferm⸱iĝ⸱is post la demisi⸱o de la prezid⸱ant⸱o. Ni engaĝ⸱iĝ⸱is, se tiu person⸱o est⸱as unu⸱anim⸱e re⸱kon⸱at⸱a de la arme⸱o, sub⸱ten⸱i li⸱n por cert⸱ig⸱i la stabil⸱ec⸱o⸱n de la land⸱o, ĉar la plej grav⸱a por ni rest⸱as la sekur⸱ec⸱o de hom⸱o⸱j kaj hav⸱aĵ⸱o⸱j”, rakont⸱as s-ro Kam. La milit⸱ist⸱o⸱j elekt⸱is la general⸱o⸱n Yacouba Isaac Zida, kiu est⸱is iam kun⸱batal⸱ant⸱o de la eks⸱a prezid⸱ant⸱o. “Ni tiam postul⸱is, ke li far⸱u neniu⸱n decid⸱o⸱n sen la konsent⸱o de la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j kaj de la asoci⸱o⸱j. Ni dezir⸱is, ke ĉiu⸱j sid⸱u ĉirkaŭ tabl⸱o por organiz⸱i la trans⸱ir⸱o⸱n, sed la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j rifuz⸱is.” Plur⸱a⸱j parti⸱o⸱j eĉ organiz⸱as marŝ⸱o⸱j⸱n tra la strat⸱o⸱j, la 2-an de novembr⸱o, kresk⸱ig⸱ant⸱e la konfuz⸱o⸱n. Al⸱front⸱iĝ⸱o⸱j okaz⸱as kaj paf⸱o⸱j aŭd⸱iĝ⸱as en la ĉef⸱urb⸱o, mort⸱ig⸱ant⸱e du civil⸱ul⸱o⸱j⸱n. Fin⸱e, kompromis⸱o est⸱as trov⸱it⸱a: civil⸱ul⸱o, eks⸱a diplomat⸱o kaj ministr⸱o pri intern⸱a⸱j afer⸱o⸱j, s-ro Michel Kafando, far⸱iĝ⸱as provizor⸱a reg⸱ant⸱o de la land⸱o kun la titol⸱o provizor⸱a prezid⸱ant⸱o, dum la general⸱o Zida far⸱iĝ⸱as ĉef⸱ministr⸱o.

“La konfuz⸱o ebl⸱ig⸱is al la milit⸱ist⸱o⸱j okup⸱i la spac⸱o⸱n opini⸱as s-ro Kam. Se la politik⸱ist⸱o⸱j est⸱us akcept⸱int⸱a⸱j la diskut⸱o⸱n jam la 31-an de oktobr⸱o, ebl⸱e est⸱int⸱us trov⸱at⸱a inter⸱konsent⸱o inter la parti⸱o⸱j, kaj ali⸱a hom⸱o traf⸱us la posten⸱o⸱n de ĉef⸱ministr⸱o. La Bala⸱il⸱o ne instal⸱is intenc⸱e Zida en tiu⸱n posten⸱o⸱n; est⸱as elekt⸱o mank⸱e de ali⸱a solv⸱o. Kun la temp⸱o⸱pas⸱o, mi opini⸱as, ke tio ne est⸱as mal⸱bon⸱a. Oni pov⸱as pens⸱i, ke tio evit⸱is nov⸱a⸱n amas⸱murd⸱o⸱n, kaj tio las⸱as nun temp⸱o⸱n al la civil⸱a soci⸱o kaj al la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j por prepar⸱i la ven⸱ont⸱a⸱j⸱n elekt⸱o⸱j⸱n en trankvil⸱a kaj sekur⸱ig⸱it⸱a kli⸱mat⸱o.” Relativ⸱a sekur⸱ec⸱o, tamen, ĉar de januar⸱o 2015 konflikt⸱o inter la arme⸱o kaj la mal⸱nov⸱a gvardi⸱o de s-ro Compaoré — la Regiment⸱o de prezid⸱ant⸱a Sekur⸱ec⸱o (RPS) — minac⸱as de⸱nov⸱e ek⸱flam⸱ig⸱i la land⸱o⸱n.

En tiu eksplod⸱em⸱a kli⸱mat⸱o, la Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o prov⸱as lud⸱i rol⸱o⸱n de gard⸱o⸱star⸱ant⸱o zorg⸱ant⸱a pri la bon⸱a funkci⸱ad⸱o de la trans⸱ir⸱o kaj la honest⸱ec⸱o de la ministr⸱o⸱j. En last⸱a januar⸱o, ekzempl⸱e, la kolektiv⸱o kampanj⸱as kaj ating⸱as la demisi⸱o⸱n de la ministr⸱o pri transport⸱o⸱j, s-ro Moumouni Dieguimdé, akuz⸱it⸱a de la semajn⸱gazet⸱o Le reporter atribu⸱i al si imag⸱it⸱a⸱j⸱n diplom⸱o⸱j⸱n, kaj kaŝ⸱i kondamn⸱o⸱n je kvar-monat⸱a mal⸱liber⸱ec⸱o en Usono pro fals⸱aĵ⸱o-far⸱o kaj -uz⸱o. “Ni vol⸱as etik⸱e sen⸱riproĉ⸱a⸱j⸱n gvid⸱ant⸱o⸱j⸱n, insist⸱as Smockey. Ni vol⸱as pur⸱ig⸱i ni⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n, esperant⸱e, ke Burkino far⸱iĝ⸱os ekzempl⸱o por ali⸱a⸱j afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j.”

SamsK Le Jah kaj Smockey jam ricev⸱is sub⸱ten-pet⸱o⸱j⸱n el Niĝero kaj Gabon⸱o, kie mov⸱ad⸱o⸱j pli mal⸱pli kopi⸱it⸱a⸱j sur La Bala⸱il⸱o dezir⸱as star⸱iĝ⸱i. “Tre grav⸱as ili⸱n sub⸱ten⸱i, sub⸱strek⸱as la rep⸱ist⸱o. Kiam ni star⸱ig⸱is la Bala⸱il⸱o⸱n, la hom⸱o⸱j tuj kompren⸱is kio⸱n oni vol⸱is far⸱i, ĉar ili kon⸱is la mov⸱ad⸱o⸱n “Y en a marre” en Sen⸱egal⸱o [vid⸱u apud⸱a⸱n artikol⸱o⸱n], kaj tio help⸱is ni⸱n.” La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o part⸱o⸱pren⸱as en kontinent⸱a platform⸱o, nom⸱at⸱a “Ni turn⸱u la paĝ⸱o⸱n”*, kiu lukt⸱as por altern⸱o de la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j kaj por demokrati⸱o en Afrik⸱o. “En Togoland⸱o, jun⸱ul⸱o⸱j eĉ kre⸱is Civit⸱an⸱a⸱n Bala⸱il⸱o⸱n sen inform⸱i ni⸱n, ĝoj⸱e dir⸱as Smockey. Ni ne pov⸱as kaŭci⸱i sen sci⸱i pri kio tem⸱as, evident⸱e, sed ni ver⸱e vol⸱as kuraĝ⸱ig⸱i la iniciat⸱o⸱j⸱n de hom⸱o⸱j, kiu⸱j ne ven⸱as el la politik⸱a⸱j rond⸱o⸱j kaj spontan⸱e ag⸱as.”

*  https://tournonslapage.wordpress.com
Plen⸱a buŝ⸱o ne parol⸱as

La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o de Burkino renkont⸱as la mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kutim⸱a⸱j⸱n ĉe mov⸱ad⸱o, kiu tro rapid⸱e kresk⸱is: ĝi hav⸱as fort⸱a⸱n fam⸱ec⸱o⸱n en Afrik⸱o, dum ĝi naci⸱skal⸱e rest⸱as facil⸱e vund⸱ebl⸱a; opini-diverĝ⸱o⸱j pri uz⸱end⸱a⸱j metod⸱o⸱j kaj sekv⸱end⸱a voj⸱o mal⸱rapid⸱ig⸱as ĝi⸱a⸱j⸱n progres⸱o⸱j⸱n. La respond⸱ec⸱ul⸱o de la region⸱a klub⸱o de Bob⸱o Dioulasso, la du⸱a plej grand⸱a urb⸱o de la land⸱o, s-ro Alexandre Diakité, est⸱is suspend⸱it⸱a ĉar li kandidat⸱iĝ⸱is por la Naci⸱a Konsili⸱o de la Trans⸱ir⸱o (NKT) sen la aprob⸱o de la mov⸱ad⸱o. La politik⸱a engaĝ⸱iĝ⸱o de la respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j de la mov⸱ad⸱o est⸱as mal⸱ferm⸱a demand⸱o: ĉu oni akcept⸱u eventual⸱a⸱j⸱n propon⸱o⸱j⸱n pri reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j posten⸱o⸱j? “Mi opini⸱as, ke tio est⸱us erar⸱o, dir⸱as s-ro Kam. Tio mal⸱kred⸱indig⸱us ni⸱n kaj konfuz⸱ig⸱us ni⸱a⸱n mesaĝ⸱o⸱n, kaj ni dev⸱us uz⸱i ni⸱a⸱n temp⸱o⸱n por prav⸱ig⸱i ni⸱n por konserv⸱i ni⸱a⸱n simpati⸱kapital⸱o⸱n. Ĉar ni ja ne est⸱is en la reg⸱ist⸱ar⸱o, ni pov⸱is kritik⸱i iu⸱j⸱n nom⸱um⸱o⸱j⸱n, kaj ĉar ni ja ne est⸱as pag⸱it⸱a⸱j de la ŝtat⸱o, ni pov⸱as kritik⸱i la eg⸱a⸱j⸱n salajr⸱o⸱j⸱n de la NKT. Kiel oni dir⸱as ĉe ni, “Plen⸱a buŝ⸱o ne parol⸱as”.”

La defi⸱o de la Civit⸱an⸱a⸱j Bala⸱ist⸱o⸱j est⸱as nun kun⸱labor⸱i al la organiz⸱ad⸱o de prezid⸱ant⸱a elekt⸱o demokrati⸱a kaj tra⸱vid⸱ebl⸱a. Tio komenc⸱iĝ⸱as per instig⸱i la milion⸱o⸱j⸱n da hom⸱o⸱j, kiu⸱j manifestaci⸱is en oktobr⸱o kaj novembr⸱o en⸱skrib⸱iĝ⸱i sur la balot⸱a⸱j list⸱o⸱j. La neces⸱a⸱j administraci⸱a⸱j klopod⸱o⸱j ne est⸱as facil⸱a⸱j por la pli⸱mult⸱o de la dek sep milion⸱o⸱j da loĝ⸱ant⸱o⸱j, inter kiu⸱j nur 28% sci⸱pov⸱as leg⸱i*. Post⸱e, La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o vol⸱as okup⸱iĝ⸱i pri la rol⸱o de la religi⸱a⸱j kaj tradici⸱a⸱j ĉef⸱o⸱j. En la kultur⸱o de la mosioj (sur la centr⸱a eben⸱aĵ⸱o), la reprezent⸱ant⸱o⸱j de la tradici⸱a⸱j ĉef⸱o⸱j oft⸱e hav⸱as decid⸱ig⸱a⸱n influ⸱o⸱n al la rezult⸱o de balot⸱o*. La eks⸱a prezid⸱ant⸱o tio⸱n bon⸱e kompren⸱is: instig⸱int⸱e kelk⸱a⸱j⸱n el ili sid⸱i en la naci⸱a Asemble⸱o, li pri⸱konsider⸱is en 2011 don⸱i al ili salajr⸱o⸱n kaj status⸱o⸱n por cert⸱ig⸱i ili⸱a⸱n definitiv⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n. La Civit⸱an⸱a Bala⸱il⸱o, mal⸱e, vol⸱as redukt⸱i ili⸱a⸱n politik⸱a⸱n influ⸱o⸱n, mal⸱permes⸱ant⸱e al ili, ekzempl⸱e, ricev⸱i donac⸱o⸱j⸱n el la publik⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j. Fin⸱e, la asoci⸱o dev⸱as zorg⸱i, ke s-ro Compaoré, rifuĝ⸱int⸱a en Ebur⸱a Bord⸱o, ne instal⸱u unu el si⸱a⸱j parenc⸱o⸱j ĉe la pint⸱o de la land⸱o okaz⸱e de la prezid⸱ant⸱a balot⸱o de oktobr⸱o 2015. Burkina Faso ne hav⸱as la rimed⸱o⸱j⸱n konsist⸱ig⸱i reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n for⸱ig⸱ant⸱e sistem⸱e ĉiu⸱j⸱n, kiu⸱j labor⸱is kun li, real⸱ism⸱e re⸱kon⸱as s-ro Kam,. Sed ni diferenc⸱ig⸱as inter tiu⸱j, kiu⸱j nur kun⸱labor⸱is, kaj tiu⸱j, kiu⸱j help⸱is li⸱n rest⸱ad⸱i ĉe la reg⸱posten⸱o tiom long⸱e.”

*  Statistik⸱o⸱j 2008-2012 de la Fondus⸱o de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j por Urĝ⸱a Help⸱o al Infan⸱o⸱j (angl⸱e: Unicef), last⸱a⸱j nombr⸱o⸱j dispon⸱ebl⸱a⸱j, www.unicef.org
*  49% de la Burkin⸱an⸱o⸱j est⸱as mosioj.

La civit⸱an⸱o⸱j-bala⸱ist⸱o⸱j tio⸱n sci⸱as, reĝim⸱o kiu daŭr⸱is du⸱dek sep jar⸱o⸱j⸱n ne pov⸱as est⸱i mal⸱konstru⸱at⸱a en kelk⸱a⸱j monat⸱o⸱j. Sed ili daŭr⸱e labor⸱as por turn⸱i la paĝ⸱o⸱n de la mal⸱nov⸱a reĝim⸱o kaj evit⸱i, ke la posten⸱o de prezid⸱ant⸱o fal⸱os en la man⸱o⸱j⸱n de milit⸱ist⸱o⸱j.

David COMMEILLAS


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

La ĝeneral⸱a voĉ⸱don⸱ad⸱o, konker⸱o daŭr⸱e ne fin⸱it⸱a

Pere⸱em⸱a⸱j demokrati⸱o⸱j

Laŭ larĝ⸱e dis⸱vast⸱iĝ⸱int⸱a koncept⸱o, la star⸱ig⸱o de la princip⸱o de universal⸱a voĉ⸱don⸱ad⸱o est⸱as la komplet⸱iĝ⸱o de la demokrati⸱a procez⸱o: ĉia re⸱ir⸱o mal⸱antaŭ⸱e⸱n est⸱as, laŭ tio, mal⸱ebl⸱a. Tamen, sur tut⸱mond⸱a nivel⸱o, la konker⸱o de la voĉ⸱don⸱rajt⸱o progres⸱as tut⸱e ne lini⸱ec⸱e. Pro divers⸱a⸱j mal⸱progres⸱o⸱j ĝi bezon⸱is mobiliz⸱iĝ⸱o⸱n de la popol⸱o des pli vigl⸱a⸱n, ĉar ĝi pov⸱as ŝanĝ⸱i la kolektiv⸱a⸱n sort⸱o⸱n.

LA Demokrati⸱o trov⸱iĝ⸱as en kriz⸱o. La distanc⸱o, kiu dis⸱ig⸱as la program⸱o⸱n de Salonik⸱o, sur kies baz⸱o la grek⸱a mal⸱dekstr⸱a koalici⸱a parti⸱o Sirizo gajn⸱is la grek⸱a⸱j⸱n parlament-elekt⸱o⸱j⸱n last⸱a⸱n januar⸱o⸱n, ĝis la seri⸱o da konced⸱o⸱j, kiu⸱n la Eŭrop⸱a Uni⸱o ek⸱de tiam trud⸱is al la reg⸱ist⸱ar⸱o de⸱ven⸱a de tiu⸱j elekt⸱o⸱j, est⸱as last⸱a⸱temp⸱a ilustr⸱aĵ⸱o de tio. “Est⸱as la logik⸱o de la 70 30, kler⸱e klar⸱ig⸱is la eŭrop⸱a komisar⸱o pri ekonomi⸱a⸱j afer⸱o⸱j, s-ro Pierre Moscovici. 70 el⸱cent⸱o⸱j de la dispon⸱o⸱j [vol⸱at⸱a⸱j de Bruselo] kiu⸱j ne est⸱as inter⸱trakt⸱ebl⸱a⸱j, 30 el⸱cent⸱o⸱j ŝanĝ⸱ebl⸱a⸱j.” En la hierarĥi⸱o de la politik⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j de ni⸱a epok⸱o, la popol⸱a suveren⸱ec⸱o hav⸱as sufiĉ⸱e pal⸱a⸱n vizaĝ⸱o⸱n.

Kiel ĉiu⸱j politik⸱a⸱j reĝim⸱o⸱j, la demokrati⸱o⸱j est⸱as “mort⸱em⸱a⸱j”. Ili pov⸱as mal⸱aper⸱i, kaj por kompren⸱i tio⸱n, neces⸱as si⸱n demand⸱i, kiel ili nask⸱iĝ⸱is. La reprezent⸱a⸱j demokrati⸱o⸱j konsist⸱as el tut⸱aĵ⸱o de politik⸱a⸱j, jur⸱a⸱j, ekonomi⸱a⸱j kaj kultur⸱a⸱j instituci⸱o⸱j. La star⸱ig⸱o de la soci⸱a sekur⸱ec⸱o en Franc⸱uj⸱o est⸱as ne nur soci⸱a ating⸱o, sed ankaŭ ating⸱o demokrati⸱a, kiu ebl⸱ig⸱as al ĉiu praktik⸱i si⸱a⸱n civit⸱an⸱ec⸱o⸱n ŝirm⸱at⸱e kontraŭ la sort⸱o⸱ŝanĝ⸱o de la ekzist⸱ad⸱o. Unu princip⸱o ŝajn⸱as tamen est⸱i karakteriz⸱a por la nun⸱temp⸱a⸱j reprezent⸱a⸱j demokrati⸱o⸱j: la universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o, do la rajt⸱o de ĉiu plen⸱kresk⸱ul⸱o elekt⸱i si⸱a⸱j⸱n reprezent⸱ant⸱o⸱j⸱n aŭ kun⸱decid⸱i dum referendum⸱o. Tiu rajt⸱o est⸱as akompan⸱at⸱a de seri⸱o da fundament⸱a⸱j liber⸱ec⸱o⸱j: de kred⸱o, de esprim⸱iĝ⸱o, de kun⸱iĝ⸱o, de organiz⸱iĝ⸱o ...

La universal⸱a voĉ⸱don⸱o ne aper⸱is de unu tag⸱o al ali⸱a. Fakt⸱e neniam la revoluci⸱o⸱j nom⸱at⸱a⸱j “burĝ⸱a⸱j” don⸱is tuj la voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n al ĉiu⸱j civit⸱an⸱o⸱j. Dum la Franc⸱a Revoluci⸱o ekzempl⸱e la leĝ⸱don⸱a asemble⸱o est⸱is elekt⸱it⸱a en la jar⸱o 1791 per du⸱grad⸱a cens⸱a voĉ⸱don⸱ad⸱o. Dum la star⸱ig⸱o de la 1-a franc⸱a respublik⸱o, frukt⸱o de la popol⸱a ribel⸱o de la 10-a de aŭgust⸱o 1792, la voĉ⸱don⸱o est⸱is etend⸱it⸱a por la elekt⸱o⸱j al la Konvenci⸱o. Sed la vir⸱in⸱o⸱j kaj la sen⸱hav⸱ul⸱o⸱j est⸱is eksklud⸱it⸱a⸱j. Post⸱e, la konstituci⸱o de la jar⸱o I (1793) plan⸱is vir⸱a⸱n universal⸱a⸱n voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n, sed tiu est⸱is neniam aplik⸱it⸱a kaj oni re⸱ven⸱is en la jar⸱o 1795 al la cens⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o. La aper⸱o de la plen⸱e reprezent⸱a⸱j demokrati⸱o⸱j bezon⸱is sufiĉ⸱e da temp⸱o. Ĝi bezon⸱is la inter⸱ven⸱o⸱n de krom⸱a⸱j faktor⸱o⸱j, precip⸱e tiu⸱n de la popol⸱a⸱j batal⸱o⸱j, “de mal⸱supr⸱e”, favor⸱e al pli⸱larĝ⸱ig⸱o de la demokrati⸱a⸱j rajt⸱o⸱j. Kiel dir⸱as la politik⸱scienc⸱ist⸱o Adam Przeworski, “la politik⸱a⸱j rajt⸱o⸱j est⸱is konker⸱it⸱a⸱j de la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j”.* Ili est⸱is don⸱it⸱a⸱j de la elit⸱o⸱j nur kiam ili est⸱is dev⸱ig⸱it⸱a⸱j far⸱i tio⸱n. La el⸱ĉerp⸱iĝ⸱o de tiu⸱j batal⸱o⸱j, la mal⸱facil⸱o de la soci⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j postul⸱i nov⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n klar⸱ig⸱as, mal⸱e, la aktual⸱a⸱n mal⸱vigl⸱iĝ⸱o⸱n de la demokrati⸱o.

*  Adam Przeworski, Conquered or granted? A history of suffrage extensions”, British Journal of Political Scienc⸱e, vol. 39, n-ro 2, Kambriĝo, april⸱o 2009.

La tut⸱mond⸱a histori⸱o de la universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o ebl⸱ig⸱as montr⸱i la faktor⸱o⸱j⸱n de la demokrati⸱ig⸱o. Liberi⸱o (1839) kaj Grek⸱uj⸱o (1844) est⸱is la unu⸱a⸱j land⸱o⸱j, kiu⸱j star⸱ig⸱is vir⸱a⸱n universal⸱a⸱n voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n,* dum Nov-Zelando (1893), Aŭstralio (1901) Finn⸱land⸱o (1907) kaj Norveg⸱uj⸱o (1913) est⸱is la pionir⸱o⸱j de la integr⸱a universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o. Ili est⸱is land⸱o⸱j relativ⸱e “periferi⸱a⸱j” laŭ la geopolitik⸱a kaj ekonomi⸱a nivel⸱o. En la jar⸱o 1900, dek sep ŝtat⸱o⸱j hav⸱is vir⸱a⸱n universal⸱a⸱n voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n; nur unu hav⸱is la integr⸱a⸱n universal⸱a⸱n voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n.

*  Liberi⸱o, fond⸱it⸱a de usona koloni⸱ig⸱a entrepren⸱o por la liber⸱ig⸱it⸱a⸱j sklav⸱o⸱j, ĝu⸱is je konstituci⸱o, kiu ek⸱de 1839 garanti⸱is la rajt⸱o⸱n de ĉiu⸱j vir⸱o⸱j elekt⸱i la leŭtenant⸱o⸱n guberni⸱estr⸱o. La land⸱o sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱is en 1847 kaj tiam adopt⸱is la cens⸱a⸱n voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n.
Voĉ⸱don⸱rajt⸱o adapt⸱it⸱a al la okaz⸱o⸱j

Post LA unu⸱a mond⸱milit⸱o okaz⸱is grand⸱a⸱j paŝ⸱o⸱j antaŭ⸱e⸱n. En mal⸱pli ol dek kvin jar⸱o⸱j la nombr⸱o da integr⸱a⸱j universal⸱a⸱j voĉ⸱don⸱rajt⸱a⸱j demokrati⸱o⸱j pas⸱is de kvar al dek. Post⸱e tiu nombr⸱o mal⸱kresk⸱is dum la 1930-aj jar⸱o⸱j kun la kresk⸱o de la faŝism⸱o⸱j. Ekzempl⸱e en German⸱uj⸱o, la Vajmar⸱a Respublik⸱o hav⸱is la universal⸱a⸱n voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n por la du seks⸱o⸱j ek⸱de la jar⸱o 1919; ĝi est⸱is fakt⸱e nul⸱ig⸱it⸱a de Adolf⸱o Hitlero ek⸱de 1933. Pro tio la ver⸱a revoluci⸱o de la universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o okaz⸱is nur post la du⸱a mond⸱milit⸱o. Por cit⸱i nur kelk⸱a⸱j⸱n ekzempl⸱o⸱j⸱n, Franc⸱uj⸱o star⸱ig⸱is ĝi⸱n en la jar⸱o 1944, Japan⸱uj⸱o en 1945, Ital⸱uj⸱o en 1946, Belg⸱uj⸱o en 1948, Usono en 1965 (kun la Voting Rights Act, kiu permes⸱is al la nigr⸱ul⸱o⸱j en la sud⸱a⸱j sub⸱ŝtat⸱o⸱j voĉ⸱don⸱i), ktp. Proklam⸱it⸱a⸱j fin⸱e de la 18-a jar⸱cent⸱o, la princip⸱o⸱j de la modern⸱a demokrati⸱o bezon⸱is pli ol cent kvin⸱dek jar⸱o⸱j por plen⸱e real⸱iĝ⸱i. Ĉar, en la spirit⸱o de mult⸱a⸱j ĝi⸱a⸱j “fond⸱o⸱patr⸱o⸱j”, real⸱a⸱j aŭ supoz⸱at⸱a⸱j, la voĉ⸱don⸱rajt⸱o est⸱is rezerv⸱it⸱a al blank⸱a⸱j kaj riĉ⸱a⸱j vir⸱o⸱j.

La etend⸱o de tiu rajt⸱o sekv⸱as tre mal⸱oft⸱e lini⸱a⸱n procez⸱o⸱n. Post la Revoluci⸱o, kiu spert⸱is kvar spec⸱o⸱j⸱n de voĉ⸱don⸱o, Franc⸱uj⸱o pas⸱is ankoraŭ de la cens⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o (re⸱star⸱ig⸱it⸱a en 1815) al la vir⸱a universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o (adopt⸱it⸱a la 5-an de mart⸱o 1848), antaŭ ol re⸱ven⸱i por mal⸱long⸱a temp⸱o al la cens⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o (per leĝ⸱o de la 3-a de mart⸱o 1850), kiu nul⸱ig⸱is la voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n de du milion⸱o⸱j kaj du⸱on⸱o da vir⸱a⸱j elekt⸱ant⸱o⸱j), post⸱e re⸱e al la vir⸱a universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o (sub la Du⸱a Imperi⸱o kaj la 3-a Respublik⸱o). La integr⸱a universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o est⸱is fin⸱e star⸱ig⸱it⸱a nur en 1944.* Tia⸱j ŝanĝ⸱o⸱j oft⸱as en la histori⸱o, kaj ne est⸱as kial⸱o por pens⸱i, ke ili est⸱as mal⸱antaŭ ni.

*  Vd Alain Garrigou, “Le suffrage universel, “inventionfrançaise”, Le Monde diplomatique, april⸱o 1998.

Tri precip⸱a⸱j kriteri⸱o⸱j por eksklud⸱i el la voĉ⸱don⸱ad⸱o est⸱is uz⸱at⸱a⸱j en la nun⸱temp⸱a histori⸱o: la klas⸱o, la seks⸱o kaj la “ras⸱o”. La soci⸱a kriteri⸱o est⸱as la plej oft⸱a. Ĝi inklud⸱as, kaj oft⸱e kombin⸱as, kondiĉ⸱o⸱j⸱n de privat⸱a propriet⸱o, de en⸱spez⸱o, de impost⸱o aŭ de la kapabl⸱o leg⸱i kaj skrib⸱i. Kvankam mal⸱pli em⸱a⸱j re⸱ven⸱i, la seks⸱a kaj ras⸱a kriteri⸱o⸱j montr⸱iĝ⸱is pli persist⸱a⸱j. Usono, kiu nul⸱ig⸱is si⸱a⸱j⸱n ras⸱ism⸱a⸱j⸱n voĉ⸱don-leĝ⸱o⸱j⸱n nur en 1965, kaj Svis⸱land⸱o, kiu ĉes⸱ig⸱is si⸱a⸱n seks⸱ism⸱a⸱n voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n je federaci⸱a nivel⸱o en la jar⸱o 1971 (kelk⸱a⸱j kanton⸱o⸱j far⸱is tio⸱n jam en la 1950-aj jar⸱o⸱j), est⸱is dum long⸱a temp⸱o demokrati⸱o⸱j ne⸱fin⸱it⸱a⸱j. Ceter⸱e la usona voĉ⸱don⸱leĝ⸱o spert⸱as last⸱a⸱temp⸱a⸱j⸱n mal⸱progres⸱o⸱j⸱n, kun la re⸱ven⸱o de eksklud⸱a⸱j kriteri⸱o⸱j: dum la mez⸱mandat⸱a⸱j elekt⸱o⸱j de novembr⸱o 2014 plur⸱a⸱j respublik⸱an⸱a⸱j guberni⸱estr⸱o⸱j prov⸱is for⸱ten⸱i de la urn⸱o⸱j la “mal⸱bon⸱a⸱j⸱n elekt⸱ant⸱o⸱j⸱n” el la popol⸱a⸱j distrikt⸱o⸱j kun nigr⸱ul⸱a aŭ hispan⸱lingv⸱a pli⸱mult⸱o, kiu⸱j oft⸱e em⸱as voĉ⸱don⸱i por la demokrat⸱a parti⸱o.*

*  Vd Brentin Mock, Retour feutré de la discrimination électorale”, Le Monde diplomatique, oktobr⸱o 2014.

Ĉu trov⸱iĝ⸱as logik⸱o mal⸱antaŭ la etend⸱o⸱j de la voĉ⸱don⸱rajt⸱o? Kvankam la demokrati⸱ig⸱o ne redukt⸱ebl⸱as al unu sol⸱a kaŭz⸱o, ja ekzist⸱as “efekt⸱o⸱j de tim⸱ig⸱o”: ju pli la nombr⸱o da demokrati⸱o⸱j en la mond⸱o grand⸱as, des pli alt⸱iĝ⸱as la prem⸱o al la ne⸱demokrati⸱a⸱j ŝtat⸱o⸱j montr⸱i eĉ se nur ŝajn⸱a⸱n funkci⸱ad⸱o⸱n de demokrati⸱o. En la 20-a jar⸱cent⸱o, la plej fi⸱a⸱j diktator⸱o⸱j nom⸱is si⸱a⸱n reg⸱ad⸱o⸱n demokrati⸱o kaj organiz⸱is fasad⸱a⸱j⸱n elekt⸱o⸱j⸱n.

Tamen, unu faktor⸱o nepr⸱as por etend⸱i la voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n: la ekzist⸱o de popol⸱a⸱j batal⸱o⸱j favor⸱e al ĝi. Statistik⸱e oni konstat⸱as, ke la tut⸱aĵ⸱o de strik⸱o⸱j, manifestaci⸱o⸱j, ribel⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j form⸱o⸱j de mobiliz⸱iĝ⸱o (pli aŭ mal⸱pli per⸱fort⸱a⸱j) sistem⸱e alt⸱iĝ⸱as en la jar⸱o⸱j antaŭ la etend⸱o de la voĉ⸱don⸱rajt⸱o.* La statistik⸱a inter⸱ri⸱lat⸱o inter etend⸱o⸱j de demokrati⸱a⸱j rajt⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j variabl⸱o⸱j ekonomi⸱a kresk⸱o, mal⸱analfabet⸱ig⸱o, urb⸱ig⸱o ... est⸱as klar⸱e pli mal⸱fort⸱a⸱j.

*  Adam Przteworski, “Conquered or granted? A history ...”, verk⸱o cit.

La klar⸱ig⸱o facil⸱as. Pro politik⸱a⸱j aŭ ekonomi⸱a⸱j kial⸱o⸱j, la domin⸱at⸱a⸱j grup⸱o⸱j labor⸱ist⸱a mov⸱ad⸱o, femin⸱ist⸱o⸱j, mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j ... postul⸱as rajt⸱egal⸱ec⸱o⸱n, kaj special⸱e la voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n. La elit⸱o⸱j rezist⸱as kiom ebl⸱e plej. La ide⸱o, ke etend⸱i la voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱n est⸱as minac⸱o por la privat⸱a propriet⸱o, est⸱as ĝeneral⸱a en la politik⸱a pens⸱ad⸱o (ne nur konservativ⸱a) de la 19-a kaj 20-a jar⸱cent⸱o⸱j, sam⸱e kiel la argument⸱o, laŭ kiu nur la posed⸱ant⸱o⸱j kapabl⸱as reg⸱i en la ĝeneral⸱a interes⸱o.* Ceter⸱e, tia⸱j argument⸱o⸱j regul⸱e re⸱aper⸱as en la histori⸱o de la demokrati⸱o⸱j, kiel en 1975, kiam la Tri⸱op⸱a Komision⸱o gvid⸱at⸱a de Michel Crozier, Samuel Huntington kaj Joji Watanuki publik⸱ig⸱is raport⸱o⸱n pri la supoz⸱at⸱a “kriz⸱o de reg⸱ebl⸱o” de la modern⸱a⸱j soci⸱o⸱j.* Sed, kiam la popol⸱a prem⸱o far⸱iĝ⸱as tro fort⸱a, la elit⸱o⸱j est⸱as dev⸱ig⸱at⸱a⸱j ced⸱i.

*  Kp Bernard Mani⸱n, Principes du gouvernement représentatif, Flammarion, Parizo, 2012 (1-a eld.: 1995).
*  Vd Olivier Boiral, Pouvoirs opaques de la Trilatérale”, Le Monde diplomatique, novembr⸱o 2003.

Tio tamen ne signif⸱as, ke la popol⸱a⸱j klas⸱o⸱j konker⸱is tiu⸱j⸱n demokrati⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n sol⸱a⸱j. Du krom⸱a⸱j faktor⸱o⸱j lud⸱is decid⸱a⸱n rol⸱o⸱n en la procez⸱o de demokrati⸱ig⸱o: la milit⸱o⸱j kaj la divid⸱o⸱j en⸱e de la elit⸱o⸱j.

Laŭ esprim⸱o de la soci⸱olog⸱o Göran Therborn, iu⸱j demokrati⸱o⸱j est⸱as “demokrati⸱o⸱j de mal⸱venk⸱o”, t.e. ili al⸱ven⸱is dum aŭ post milit⸱o.* En Aŭstr⸱uj⸱o, en German⸱uj⸱o, en Ital⸱uj⸱o aŭ en Japan⸱uj⸱o, ekzempl⸱e, la etend⸱o⸱j de la voĉ⸱don⸱rajt⸱o est⸱is pli aŭ mal⸱pli rekt⸱a⸱j sekv⸱o⸱j de milit⸱a⸱j mal⸱venk⸱o⸱j. Sam⸱e pri la Franc⸱uj⸱o fin⸱e de la 19-a jar⸱cent⸱o, kie la voĉ⸱don⸱rajt⸱o (re)far⸱iĝ⸱is vir⸱e universal⸱a post la fal⸱o de Napoleono la 3-a sekv⸱e al ties mal⸱venk⸱o en la franc⸱a-prus⸱a milit⸱o de 1870. Ne est⸱as hazard⸱o, ke la revoluci⸱o de la universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o okaz⸱is post la du⸱a mond⸱milit⸱o.

*  Göran Therborn, The rul⸱e of capital and the rise of democracy”, New Left Review, n-ro I/103, Londono, maj⸱o-juni⸱o 1977.

Milit⸱a⸱j mal⸱venk⸱o⸱j mal⸱fond⸱as ekzist⸱ant⸱a⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n koalici⸱o⸱j⸱n. Ili mal⸱fort⸱ig⸱as la hegemoni⸱o⸱n de la reg⸱ant⸱a blok⸱o kaj ebl⸱ig⸱as al ali⸱a⸱j fort⸱o⸱j aŭd⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n postul⸱o⸱j⸱n. Etend⸱o⸱j de voĉ⸱don⸱rajt⸱o⸱j okaz⸱as ankaŭ kelk⸱foj⸱e en la kadr⸱o de milit-prepar⸱o. Ili serv⸱as tiam por kun⸱fand⸱i la loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n. En si⸱a⸱j Memor⸱aĵ⸱o⸱j, Bismark⸱o skrib⸱as ekzempl⸱e, ke “la adopt⸱o de la universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o [en 1866] est⸱is arm⸱il⸱o en la milit⸱o kontraŭ Aŭstr⸱uj⸱o kaj la ceter⸱a⸱j ekster⸱land⸱a⸱j potenc⸱land⸱o⸱j, arm⸱il⸱o por la naci⸱a unu⸱iĝ⸱o”.*

*  Saml.

Ankaŭ la dis⸱opini⸱o⸱j en⸱e de la domin⸱ant⸱a⸱j klas⸱o⸱j kontribu⸱is al etend⸱o de la voĉ⸱don⸱rajt⸱o. Por cert⸱ig⸱i si⸱a⸱n domin⸱ad⸱o⸱n, la aristokrat⸱o⸱j de la Mal⸱nov⸱a Reĝim⸱o apog⸱is si⸱n sur statut⸱a⸱j hierarĥi⸱o⸱j, kiu⸱j serv⸱is al ili ankaŭ kiel meĥanism⸱o por solv⸱i konflikt⸱o⸱j⸱n. La burĝ⸱ar⸱o, domin⸱ant⸱a klas⸱o de nov⸱a tip⸱o, mal⸱fond⸱as almenaŭ part⸱e tiu⸱j⸱n hierarĥi⸱o⸱j⸱n. Pro la soci⸱a kaj spac⸱a labor⸱divid⸱o form⸱iĝ⸱as en⸱e de ĝi “frakci⸱o⸱j” (industri⸱a⸱j, kamp⸱kultur⸱a⸱j, komerc⸱a⸱j, financ⸱a⸱j ktp), kies interes⸱o⸱j ne nepr⸱e sam⸱as. Tiu⸱j frakci⸱o⸱j konkurenc⸱as inter si por al⸱propr⸱ig⸱i la potenc⸱o⸱n kaj la profit⸱o⸱n, plej oft⸱e pac⸱e, kelk⸱foj⸱e milit⸱e. La pli⸱grav⸱iĝ⸱o de la mal⸱konsent⸱o⸱j en⸱e de la domin⸱ant⸱a⸱j klas⸱o⸱j en Usono ekzempl⸱e est⸱is unu el la kaŭz⸱o⸱j de la Secesi⸱a Milit⸱o (1861-1865).

Dinamik⸱o de alianc⸱o⸱j kaj de konflikt⸱o⸱j

Por Organiz⸱i si⸱a⸱n domin⸱ad⸱o⸱n kaj far⸱i tiel ke la inter⸱frakci⸱a konkurenc⸱o ne eksces⸱u, la burĝ⸱ar⸱o uz⸱as nov⸱a⸱n regul⸱ig⸱a⸱n meĥanism⸱o⸱n: la parlament⸱ism⸱o⸱n. Tiel aper⸱as “proto⸱demokrati⸱a⸱j” reĝim⸱o⸱j ĉe la sojl⸱o de la modern⸱a epok⸱o, ekzempl⸱e la island⸱a parlament⸱o ek⸱de la jar⸱o 930, la ital⸱a⸱j, german⸱a⸱j aŭ svis⸱a⸱j urb⸱o⸱ŝtat⸱o⸱j, post⸱e, mez⸱e de la 18-a jar⸱cent⸱o, la brit⸱a parlament⸱a monarĥi⸱o, la plej mal⸱nov⸱a kun tiu de Sved⸱uj⸱o. La radik⸱o⸱j de la parlament⸱ism⸱o trov⸱iĝ⸱as en la antikv⸱ec⸱o. Sed ĝi⸱a kombin⸱o kun la kapital⸱ism⸱o don⸱as al ĝi nov⸱a⸱j⸱n histori⸱a⸱j⸱n funkci⸱o⸱j⸱n.

Tiel, la ekzist⸱o de frakci⸱o⸱j en⸱e de la ekonomi⸱a⸱j elit⸱o⸱j okaz⸱ig⸱as dinamik⸱o⸱j⸱n de alianc⸱o⸱j kaj de konflikt⸱o⸱j. Tiam mal⸱ferm⸱iĝ⸱as politik⸱a spac⸱o, en kies kadr⸱o la domin⸱at⸱a⸱j grup⸱o⸱j valor⸱ig⸱as si⸱a⸱j⸱n postul⸱o⸱j⸱n, inter⸱ali⸱e tiu⸱n je voĉ⸱don⸱rajt⸱o. La sukces⸱o akir⸱it⸱a en tio ŝuld⸱iĝ⸱as kelk⸱foj⸱e al la alianc⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ili pov⸱is star⸱ig⸱i kun sektor⸱o⸱j de la elit⸱o⸱j. Krom al la prem⸱o de la femin⸱ism⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j, la etend⸱o de la voĉ⸱don⸱rajt⸱o al la vir⸱in⸱o⸱j ŝuld⸱iĝ⸱as en kelk⸱a⸱j kaz⸱o⸱j ankaŭ al la konvink⸱o de iu aŭ ali⸱a frakci⸱o de la gvid⸱ant⸱a⸱j klas⸱o⸱j, ke ili⸱a voĉ⸱o favor⸱us ili⸱n en la katolik⸱a⸱j land⸱o⸱j oni ekzempl⸱e pens⸱is, ke la vir⸱in⸱o⸱j sekv⸱us la indik⸱o⸱j⸱n de la klerik⸱o⸱j. La prem⸱o “de mal⸱supr⸱e” tiam kombin⸱iĝ⸱as kun la dis⸱opini⸱o⸱j ekzist⸱ant⸱a⸱j “supr⸱e”.

Kiu⸱j⸱n instru⸱o⸱j⸱n oni pov⸱as tir⸱i el la tumult⸱a tut⸱mond⸱a histori⸱o de la universal⸱a voĉ⸱don⸱rajt⸱o por la nun⸱temp⸱o? Se la demokrati⸱o ŝajn⸱as hodiaŭ en danĝer⸱o, tio okaz⸱as ĉar la precip⸱a kial⸱o de ĝi⸱a aper⸱o, la prem⸱ad⸱o far⸱e de la popol⸱o dum jar⸱cent⸱o kaj du⸱on⸱o signif⸱e mal⸱fort⸱iĝ⸱is en la last⸱a kvar⸱on⸱o de la 20-a jar⸱cent⸱o, ĉiu⸱kaz⸱e en la land⸱o⸱j jam de⸱long⸱e evolu⸱int⸱a⸱j (en la “sojl⸱o⸱land⸱o⸱j” la histori⸱o est⸱as mal⸱sam⸱a). La for⸱est⸱o de mal⸱sam⸱a⸱j pozici⸱o⸱j en⸱e de la domin⸱ant⸱a⸱j klas⸱o⸱j ŝajn⸱as est⸱i krom⸱a ferment⸱o por la ced⸱em⸱o de la demokrati⸱o. Dum la last⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j la nov⸱liberal⸱ism⸱o est⸱is tiom hegemoni⸱a, ke ĝi toler⸱is neni⸱a⸱n alternativ⸱a⸱n politik⸱a⸱n projekt⸱o⸱n eĉ de⸱ven⸱a⸱n el la intern⸱o de la elit⸱o⸱j.* La solid⸱ec⸱o de la reg⸱ant⸱a blok⸱o las⸱is pro tio neni⸱a⸱n ebl⸱ec⸱o⸱n por la popol⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j. Konstern⸱as konstat⸱i tiu⸱rilat⸱e, ke la ekonomi⸱a kriz⸱o, kiu eksplod⸱is en 2008, ne ŝancel⸱is la unu⸱ec⸱o⸱n de la domin⸱ant⸱a⸱j klas⸱o⸱j, kio⸱n atest⸱as la sol⸱ec⸱o de la grek⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o front⸱e al la eŭrop⸱a rigor⸱o. La venk⸱o de Sirizo tamen serv⸱is por montr⸱i, ke breĉ⸱o⸱j ja ekzist⸱as. Ke plur⸱a⸱j el ili en la ven⸱ont⸱a⸱j jar⸱o⸱j mal⸱ferm⸱iĝ⸱os sam⸱temp⸱e kaj ke la demokrati⸱ig⸱o pov⸱os re⸱komenc⸱i si⸱a⸱n marŝ⸱o⸱n antaŭ⸱e⸱n.

*  Vd Gérard Duménil kaj Dominique Lévy, Alliance au sommet de l’échelle social⸱e”, Le Monde diplomatique, juli⸱o 2010.

Razmig KEUCHEYAN.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Leg⸱ant⸱o⸱j-ag⸱ant⸱o⸱j de Le Monde diplomatique

Amik⸱o⸱j unik⸱a⸱j

Ek⸱de si⸱a star⸱iĝ⸱o en 1996, la asoci⸱o Amik⸱o⸱j de Le Monde diplomatique (AMD) kontribu⸱as al la sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o de la monat⸱ul⸱o, kies akci⸱ul⸱o ĝi est⸱as. Ĝi grup⸱ig⸱as plur⸱a⸱j⸱n mil⸱o⸱j⸱n da ag⸱em⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j kaj est⸱as ankaŭ aktiv⸱a ret⸱o de ne oficial⸱a dis⸱vast⸱iĝ⸱o de analiz⸱o⸱j kaj de val⸱or⸱o⸱j de la gazet⸱o. Ĝi trov⸱iĝ⸱as en ag⸱em⸱a kolektiv⸱o.

Ĉi-Vesper⸱e de januar⸱o 2015, la salon⸱eg⸱o de la labor⸱per⸱a ofic⸱ej⸱o de Tuluz⸱o est⸱as plen⸱plen⸱a. Mult⸱a⸱j aŭskult⸱ant⸱o⸱j sid⸱as sur la plank⸱o, kun not⸱kajer⸱o aŭ “tabl⸱et⸱o” en la man⸱o. La de⸱bat⸱o “Proksim-Orient⸱o, de Sirio ĝis Palestino, kia perspektiv⸱o?” gvid⸱at⸱a de la ĵurnal⸱ist⸱o de Le Monde diplomatique Alain Gresh, mobiliz⸱is mult⸱a⸱j⸱n hom⸱o⸱j⸱n, special⸱e jun⸱ul⸱o⸱j⸱n. “Tiu⸱j tem⸱o⸱j grav⸱as, kaj oni diskut⸱as pri ili en la universitat⸱o. Est⸱as normal⸱e ke ni est⸱as ĉi tie”, atest⸱as s-ro Léo Keller, student⸱o je master pri “Ekonomi⸱a dis⸱volv⸱ad⸱o kaj inter⸱naci⸱a kun⸱labor⸱ad⸱o” en la fak⸱o politik⸱a⸱j scienc⸱o⸱j. Tiu abon⸱ant⸱o, kiu est⸱as ankaŭ jun⸱a membr⸱o de la asoci⸱o, konced⸱as ke li ne kon⸱is la Amik⸱o⸱j⸱n de Le Monde diplomatique (AMD): “Mi kred⸱is, ke tio est⸱as asoci⸱o de ĵurnal⸱ist⸱o⸱j de Le Monde diplomatique, do, rezerv⸱it⸱a al ĵurnal⸱ist⸱o⸱j.”

Kiu memor⸱as, efektiv⸱e, ke la AMD nask⸱iĝ⸱is el la vol⸱o cert⸱ig⸱i la sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o⸱n de Le Monde diplomatique? En 1996, la gazet⸱o dev⸱is kolekt⸱i 10 milion⸱o⸱j⸱n da frank⸱o⸱j por far⸱iĝ⸱i aŭtonom⸱a entrepren⸱o kaj ne plu rest⸱i intern⸱a serv⸱o de Le Mond⸱e S.A. Tiu decid⸱a etap⸱o en la histori⸱o de la monat⸱ul⸱o kre⸱it⸱a en 1954 de Hubert Beuve-Méry kiel suplement⸱o de la gazet⸱o Le Mond⸱e ebl⸱ig⸱is al ĝi dis⸱volv⸱i kaj solid⸱ig⸱i la sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o⸱n de si⸱a redakt⸱ej⸱o.*

*  Vd Claude Juli⸱e⸱n kaj Ignacio Ramonet, Aidez-no⸱us à réussir la filialisation du “Mond⸱e diplomatique””, Le Monde diplomatique, februar⸱o 1996.

Tiel kre⸱iĝ⸱is la asoci⸱o AMD. En kvar jar⸱o⸱j ĝi kun⸱ig⸱is la neces⸱a⸱n sum⸱o⸱n. Tio ebl⸱ig⸱is al ĝi akir⸱i 25 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la akci⸱o⸱j de la nov⸱a el⸱don⸱societ⸱o, Le Monde diplomatique SA dum la asoci⸱o Gunter Holzmann, kiu grup⸱ig⸱as ĉiu⸱j⸱n salajr⸱ul⸱o⸱j⸱n de la monat⸱ul⸱o kaj ne nur la redakt⸱ist⸱o⸱j⸱n , posed⸱as 24 el⸱cent⸱o⸱j⸱n da ĝi. Dispon⸱ant⸱e kun⸱e 49 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la akci⸱o⸱j do mult⸱e pli ol la mal⸱pli⸱mult⸱o⸱n de blokad⸱o de 33 el⸱cent⸱o⸱j , la du asoci⸱o⸱j pov⸱as kontraŭ⸱i ĉi⸱a⸱n iniciat⸱o⸱n kiu en⸱danĝer⸱ig⸱us la decid⸱o⸱j⸱n de la redakt⸱ej⸱o. “La asoci⸱o AMD, kun ali⸱a⸱j kaj kun Le Monde diplomatique, est⸱os instrument⸱o de civit⸱an⸱a part⸱o⸱pren⸱o, kiu al⸱pren⸱as la form⸱o⸱n de divers⸱a⸱j forum⸱o⸱j, ĉiu⸱j ne⸱respekt⸱em⸱a⸱j al la potenc⸱o⸱j unu⸱a⸱vic⸱e al la mon⸱a potenc⸱o kaj antaŭ ĉio zorg⸱em⸱a, por uz⸱i uson⸱an formul⸱o⸱n, por “kontent⸱ig⸱i la aflikt⸱at⸱o⸱j⸱n kaj aflikt⸱i la kontent⸱ul⸱o⸱j⸱n”, leg⸱ebl⸱as ĉe Claude Juli⸱e⸱n, kiu gvid⸱is la gazet⸱o⸱n de 1973 ĝis 1990.*

*  Vd Claude Juli⸱e⸱n, Agir [“Ag⸱i”], Le Monde diplomatique, februar⸱o 1996.

Ĉiu leg⸱ant⸱o pov⸱as akir⸱i, ĉu rekt⸱e ĉu per⸱e de lok⸱a⸱j korespond⸱ant⸱o⸱j (kvar⸱dek naŭ en la tut⸱a Franc⸱uj⸱o, inkluziv⸱e de la trans⸱mar⸱a⸱j departement⸱o⸱j kaj teritori⸱o⸱j). Ili⸱a ret⸱o est⸱as la nerv⸱o⸱sistem⸱o de la asoci⸱o: “La aktiv⸱ec⸱o kaj la vigl⸱ec⸱o de la lok⸱a⸱j grup⸱o⸱j baz⸱iĝ⸱as sur la dinamism⸱o de la korespond⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱as ĉiu⸱j liber⸱vol⸱a⸱j”, emfaz⸱as s-in⸱o Marianne Perchet, ĝeneral⸱a deleg⸱it⸱o de la asoci⸱o.

Per la kotiz⸱o⸱j kaj la donac⸱o⸱j de proksim⸱um⸱e kvar mil membr⸱o⸱j, la Amik⸱o⸱j dispon⸱is pri funkci-buĝet⸱o de 179.100 eŭr⸱o⸱j en 2014, kio ebl⸱ig⸱is financ⸱i la ag⸱ad⸱o⸱j⸱n lok⸱e decid⸱it⸱a⸱j⸱n: preleg⸱o⸱j⸱n, part⸱o⸱pren⸱o⸱n en kolokv⸱o⸱j kaj en lok⸱a⸱j konferenc⸱o⸱j, montr⸱ad⸱o de film⸱o⸱j kun sekv⸱a de⸱bat⸱o, “Diplo-kaf⸱um⸱ad⸱o⸱j⸱n”, el⸱send⸱aĵ⸱o⸱j⸱n ĉe lok⸱a⸱j radi⸱o⸱j, laŭ⸱tem⸱a⸱j vesper⸱o⸱j en kabared⸱o, publik⸱a leg⸱ad⸱o de artikol⸱o⸱j en teatr⸱o, inter⸱ven⸱o⸱j en divers⸱a⸱j lern⸱ej⸱o⸱j ...

En kelk⸱a⸱j urb⸱o⸱j, ekzempl⸱e en Lil⸱o* , Tuluz⸱o aŭ Karkasono* oni organiz⸱as plur⸱a⸱j⸱n event⸱o⸱j⸱n ĉiu⸱monat⸱e. En 2013 kaj 2014, la dokument⸱film⸱o de Gilles Balbastre kaj Yannick Kargoat “La nov⸱a⸱j gard⸱hund⸱o⸱j” kaj tiu⸱j de Pierre Carles, nom⸱e “Operaci⸱o Correa” est⸱is prezent⸱at⸱a⸱j en laŭ⸱tem⸱a⸱j vesper⸱o⸱j en tut⸱a Franc⸱uj⸱o. “Tiu⸱j film⸱o⸱j, kiu⸱j preciz⸱ig⸱is la kritik⸱o⸱n de la komunik⸱il⸱o⸱j, ebl⸱ig⸱is al ni aprez⸱i la sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o⸱n kaj la rigor⸱o⸱n de Le Mond⸱e dipolomatique, kaj sam⸱temp⸱e hav⸱i la rid⸱o⸱n ĉe ni⸱a flank⸱o”, klar⸱ig⸱as, amuz⸱it⸱e, s-ro Dany Bru⸱et, de Aiks⸱o Provenc⸱a. Tiu korespond⸱ant⸱o est⸱as unu el la iniciat⸱int⸱o⸱j de la “Rencontres déconnomiques”, nas⸱kit⸱a⸱j el enket⸱o, kiu⸱n la gazet⸱o dediĉ⸱is al la “dung-ekonomik⸱ist⸱o⸱j” en la numer⸱o de mart⸱o 2012. Dum tiu⸱j renkont⸱iĝ⸱o⸱j, organiz⸱it⸱a⸱j komenc⸱e de juli⸱o, oni sen⸱vual⸱ig⸱is la centr⸱a⸱j⸱n princip⸱o⸱j⸱n de la liberal⸱a ekonomi⸱o, la “merkat-ĵurnal⸱ism⸱o⸱n”, la spirit⸱o⸱n kaj la praktik⸱o⸱j⸱n de la inter⸱konsent⸱o de la interes⸱it⸱a⸱j “fak⸱ul⸱o⸱j”.

*  La urb⸱o de la ĉi-jar⸱a Universal⸱a Kongres⸱o de Esperant⸱o. -vl
*  Tiu urb⸱o est⸱is unu el la ekskurs⸱a⸱j cel⸱o⸱j de la UK de Montpelier⸱o kaj preskaŭ tuj post⸱e de la IKEK-Konferenc⸱o de Durbano en la jar⸱o 1998. -vl

EN LA Jar⸱o 2012, la AMD star⸱ig⸱is konkurs⸱o⸱n por student⸱o⸱j, kun la cel⸱o rekompenc⸱i ĉiu⸱jar⸱e enket⸱o⸱n aŭ raport⸱aĵ⸱o⸱n. La gajn⸱int⸱o ricev⸱as 1.000 eŭr⸱o⸱j⸱n kaj li⸱a tekst⸱o est⸱as publik⸱ig⸱ot⸱a en la monat⸱ul⸱o.* En 2014, “Renkont⸱iĝ⸱o⸱j de Le Monde diplomatique” est⸱is organiz⸱it⸱a⸱j en la urb⸱o Saint-Denis, en partner⸱ec⸱o kun la Institut⸱o pri eŭrop⸱a⸱j stud⸱o⸱j de la universitat⸱o Parizo-VIII, por fest⸱i la 60-jar⸱iĝ⸱o⸱n de la gazet⸱o. S-ro Antony Burlaud, student⸱o en Parizo, de kvin jar⸱o⸱j unu el la korespond⸱ant⸱o⸱j en la ĉef⸱urb⸱o, est⸱as asoci⸱it⸱a kun la gvid⸱ad⸱o de la event⸱o en 2015. Tiu tem⸱os pri la ekzist⸱o⸱grav⸱a⸱j defi⸱o⸱j, al kiu⸱j Eŭrop⸱o est⸱as al⸱front⸱it⸱a, special⸱e pri ĝi⸱a part⸱o⸱pren⸱o en la Grand⸱a Trans⸱atlantik⸱a Merkat⸱o (GTM), kon⸱at⸱a ankaŭ per ĝi⸱a angl⸱a akronim⸱o Taft⸱a.

*  En 2015 okaz⸱os la kvar⸱a konkurs⸱o: www.am⸱is.mond⸱e-diplomatique.fr/concours.

De proksim⸱um⸱e jar⸱o la Amik⸱o⸱j kritik⸱as tiu⸱n trakt⸱at-projekt⸱o⸱n. Tio est⸱as la okaz⸱o por la korespond⸱ant⸱o⸱j far⸱i partner⸱ec⸱o⸱j⸱n, kiel en la urb⸱o Besançon en mard⸱o, 10-a de februar⸱o, kie sep⸱cent hom⸱o⸱j, invit⸱it⸱a⸱j de la Amik⸱o⸱j kaj de la kolektiv⸱o Stop Taft⸱a ven⸱is por aŭskult⸱i la vic⸱a⸱n ĉef⸱redakt⸱ist⸱o⸱n de Le Monde diplomatique Renaud Lambert de⸱bat⸱i pri la GTM kun Claude Girod, de la Kamp⸱ar⸱a Konfederaci⸱o, Eric Pet⸱it, de la Lig⸱o de hom⸱rajt⸱o⸱j, kaj Judith Fouillard, de la Unu⸱ig⸱a Sindikat⸱a Federaci⸱o.

Kvankam kelk⸱a⸱j anim⸱ant⸱o⸱j de lok⸱a⸱j grup⸱o⸱j est⸱as membr⸱o⸱j de asoci⸱o⸱j, de sindikat⸱o⸱j aŭ de parti⸱o⸱j, tamen ne ĉiu⸱j est⸱as tia⸱j. En Lil⸱o la korespond⸱ant⸱o, s-ro Philippe Cécille, dezir⸱is simpl⸱e nur sub⸱ten⸱i la gazet⸱o⸱n, kiu⸱n li abon⸱is de proksim⸱um⸱e dek kvin jar⸱o⸱j. Li est⸱ig⸱is ne⸱formal⸱a⸱j⸱n partner⸱ec⸱o⸱j⸱n, special⸱e kun la teatr⸱o La Ros⸱e des vents, kiu program⸱as AMD-event⸱o⸱n kvar⸱foj⸱e jar⸱e. “Ni propon⸱as de⸱bat⸱o⸱j⸱n kun region⸱a⸱j asoci⸱o⸱j ĉirkaŭ lok⸱a⸱j problem⸱o⸱j, kaj ni invit⸱as por tio preleg⸱ant⸱o⸱j⸱n instal⸱it⸱a⸱j⸱n en la region⸱o, klar⸱ig⸱as tiu diskret⸱a vir⸱o. La proksim⸱ec⸱o de du universitat⸱o⸱j ebl⸱ig⸱as hav⸱i ret⸱o⸱n de aktiv⸱a⸱j interes⸱at⸱o⸱j.”

Unu el la regul⸱a⸱j zorg⸱o⸱j de la korespond⸱ant⸱o⸱j est⸱as la kontakt⸱o kun la pli jun⸱a⸱j publik⸱o⸱j kaj ili⸱a fidel⸱ig⸱o. “Kiam ili est⸱as student⸱o⸱j, ili engaĝ⸱iĝ⸱as kelk⸱foj⸱e dum jar⸱o, kaj post⸱e ili trans⸱loĝ⸱iĝ⸱as ...”, bedaŭr⸱as s-ro Cécille. En Tuluz⸱o, s-ro Keller konstat⸱as, ke mult⸱a⸱j student⸱o⸱j est⸱as “okaz⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j de la gazet⸱o; ili trov⸱as ĝi⸱n en la universitat⸱a bibliotek⸱o ekzempl⸱e, sed ne ĉiu⸱j far⸱as la demarŝ⸱o⸱n por inform⸱iĝ⸱i regul⸱e.” “Tio est⸱as publik⸱o, kiu⸱n oni ne vid⸱as, aŭ nur tre mal⸱oft⸱e”, bedaŭr⸱as s-in⸱o Hélène Cardona, respond⸱ec⸱ul⸱o pri la sen⸱de⸱pend⸱a libr⸱o⸱vend⸱ej⸱o Ombres blanches [“Blank⸱a⸱j ombr⸱o⸱j”], kultur⸱a bastion⸱o de la Roz⸱a urb⸱o [Tuluz⸱o] kaj regul⸱a partner⸱o de la AMD de preskaŭ dek jar⸱o⸱j. “Tuluz⸱o dispon⸱as pri ver⸱a aktiv⸱ul⸱a kaj asoci⸱a baz⸱o. Facil⸱as implik⸱iĝ⸱i en la lok⸱a⸱n viv⸱o⸱n”, rimark⸱ig⸱as s-ro Jérémy Brat, salajr⸱ul⸱o de la kin⸱ej⸱o Utopi⸱a de la urb⸱o. Per⸱e de s-ro Je⸱a⸱n-Pierre Crémoux, lok⸱a korespond⸱ant⸱o, kaj de li⸱a bordoz⸱a koleg⸱o, s-ro Je⸱a⸱n-Dominique Peyrebrune, la AMD far⸱is tut⸱land⸱a⸱n partner⸱ec⸱o⸱n kun la salon⸱eg⸱o⸱j de art⸱o kaj de prov⸱ad⸱o Utopi⸱a lig⸱e kun la tem⸱o⸱j pri⸱trakt⸱at⸱a⸱j en Manière de voir, du⸱monat⸱a kajer⸱o de Le Monde diplomatique.

LA Program⸱ad⸱o de la renkont⸱iĝ⸱o⸱j sekv⸱as el⸱don⸱ej⸱a⸱n kalendar⸱o⸱n, kiu⸱n liver⸱as la ĵurnal⸱ist⸱in⸱o Anne-Cécile Robert, direktor⸱o pri rilat⸱o⸱j kaj pri la inter⸱naci⸱a⸱j el⸱don⸱o⸱j*, kiu cert⸱ig⸱as la lig⸱o⸱n inter la AMD kaj la redakt⸱ej⸱o. La korespond⸱ant⸱o⸱j ne hezit⸱as al⸱vok⸱i ŝi⸱n por ek⸱sci⸱i pli pri la redakt⸱ej⸱a⸱j projekt⸱o⸱j, sed ankaŭ por trans⸱don⸱i inform⸱o⸱j⸱n pri si⸱a region⸱o. La ret⸱ej⸱o de la AMD (www.am⸱is.mond⸱e-diplomatique.fr [en la franc⸱a. -vl], est⸱as ankaŭ tre uz⸱at⸱a.

*  Do, respond⸱ec⸱a ankaŭ pri ni⸱a Esperant⸱a el⸱don⸱o. -vl

Dum ekzist⸱as AMD-grup⸱o⸱j en Kebeki⸱o, en Svis⸱land⸱o, en Belg⸱uj⸱o, en Brit⸱uj⸱o, en la franc⸱parol⸱ant⸱a part⸱o de Afrik⸱o, en Japan⸱uj⸱o, neniam ekzist⸱is iu en Palestino nek en Israelo, malgraŭ la atent⸱a pri⸱trakt⸱ad⸱o de tiu region⸱o far⸱e de ni⸱a gazet⸱o. La fort⸱a inter⸱naci⸱iĝ⸱o de AMD est⸱os unu el la tem⸱o⸱j diskut⸱ot⸱a⸱j dum la ven⸱ont⸱a ĝeneral⸱a asemble⸱o de la asoci⸱o la 27-an de juni⸱o, kiu ankaŭ elekt⸱os nov⸱a⸱n kontrol⸱konsil⸱ist⸱ar⸱o⸱n.

Clea CHAKRAVERTY.

Ankaŭ la Mond⸱a Asemble⸱o Soci⸱a (Mas) ...

Mi ŝat⸱us al⸱don⸱i, ke en la jar⸱o 2002 fond⸱iĝ⸱is ni⸱a “Diplo”, Le Monde diplomatique en Esperant⸱o, kiel unu el la “fili⸱o⸱j” de la pariza monat⸱ul⸱o, kiu ceter⸱e dispon⸱ig⸱is al ĝi la ret⸱ej⸱o⸱n http://eo.mondediplo.com. Tri jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, dum kongres⸱o de la Kuba Esperanto-Asoci⸱o, leg⸱ant⸱o⸱j kaj traduk⸱ist⸱o⸱j de Le Monde diplomatique en Esperant⸱o, kiu⸱j ŝat⸱is ne nur leg⸱i ni⸱a⸱n gazet⸱o⸱n, sed ankaŭ inter si diskut⸱i pri divers⸱a⸱j tem⸱o⸱j trakt⸱at⸱a⸱j en la gazet⸱o kaj pri ali⸱a⸱j tem⸱o⸱j, kaj krom⸱e ankaŭ ag⸱i mem, fond⸱is por tio apart⸱a⸱n spac⸱o⸱n: Mond⸱a Asemble⸱o Soci⸱a (Mas). Mas est⸱as organiz⸱aĵ⸱o ankaŭ konsider⸱ebl⸱a kiel “Amik⸱o⸱j de Le Monde diplomatique”, kvankam iom pli rekt⸱e lig⸱it⸱a kun la Esperant⸱a el⸱don⸱o. Ceter⸱e ankaŭ la ret⸱ej⸱o de Mas http://mas-eo.org est⸱as dispon⸱ig⸱it⸱a de ni⸱a parizapanjo”.

Tamen tut⸱e klar⸱as: La baz⸱o (la el⸱labor⸱ad⸱o de la artikol⸱o⸱j, la tut⸱a infra⸱struktur⸱o ktp) est⸱as ni⸱a parizapanjo”, kiu merit⸱as kaj bezon⸱as ĉi⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n.

Dum la ven⸱ont⸱a Universal⸱a Kongres⸱o de Esperant⸱o (UK) en la franc⸱a urb⸱o Lil⸱o (or⸱ig.: Lille [el⸱parol⸱u: líl] oni esper⸱ebl⸱e okaz⸱ig⸱os renkont⸱iĝ⸱o⸱n de leg⸱ant⸱o⸱j de ni⸱a gazet⸱o ebl⸱e kun lok⸱a⸱j membr⸱o⸱j de la AMD.

Vilhelm⸱o LUTERMANO.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Sur insul⸱o enplena mal⸱ord⸱a trans⸱form⸱iĝ⸱o, esper⸱o rival⸱as kun anksi⸱o

Kiam Kubo de⸱bat⸱as

La anonc⸱o de oficial⸱a vizit⸱o de la franc⸱a prezid⸱ant⸱o en Kubo, la 11-an de maj⸱o 2015, montr⸱is nov⸱a⸱n etap⸱o⸱n de degel⸱o inter Havano kaj la okcident⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j. Jam en april⸱o la kuba ŝtat⸱estr⸱o Raúl Catro kaj li⸱a usona koleg⸱o Barack Obama far⸱is histori⸱a⸱n man⸱prem⸱o⸱n dum la pint⸱kun⸱ven⸱o de Ameriko. Akcel⸱iĝ⸱o de la histori⸱o, kiu vek⸱as serioz⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n en Kubo ...

En la jar⸱o 2018, s-ro Raúl Castro, kiu est⸱os tiam 86-jar⸱a, ne komenc⸱os nov⸱a⸱n mandat⸱o⸱n de prezid⸱ant⸱o. En tri jar⸱o⸱j, la generaci⸱o de la Sierra Maestra est⸱os do for⸱las⸱int⸱a la potenc⸱o⸱n. Tri jar⸱o⸱j, tio est⸱as mal⸱mult⸱e por re⸱form⸱i la ekonomi⸱o⸱n de la land⸱o, adopt⸱i nov⸱a⸱n konstituci⸱o⸱n kaj majstr⸱i la normal⸱ig⸱o⸱n de la rilat⸱o⸱j kun Vaŝington⸱o, kio⸱n ilustr⸱is la renkont⸱iĝ⸱o de la kuba kaj usona prezid⸱ant⸱o⸱j ĉe la pint⸱kun⸱ven⸱o de Ameriko en Panam⸱o, en april⸱o. Ĉu la reĝim⸱o post⸱viv⸱os la mal⸱aper⸱o⸱n de si⸱a histori⸱a gvid⸱ant⸱ar⸱o?

La Kuba Komun⸱ist⸱a Parti⸱o (PCC) jam nom⸱um⸱is post⸱e⸱ul⸱o⸱n: la unu⸱a⸱n vic⸱prezid⸱ant⸱o⸱n Miguel Díaz-Canel. Sed la defi⸱o⸱j rest⸱as. Por al⸱front⸱i ili⸱n, s-ro Castro apog⸱as si⸱n sur la Revoluci⸱a⸱j Arm⸱it⸱a⸱j Fort⸱o⸱j (Far), la naci⸱a arme⸱o, kies ministr⸱o li est⸱is dum du⸱on⸱a jar⸱cent⸱o, sur la PCC kaj sur la katolik⸱a eklezi⸱o, kiu trov⸱iĝ⸱as en la centr⸱o de la inter⸱trakt⸱ad⸱o⸱j kun Vaŝington⸱o.* Dum la ekonomi⸱a⸱j re⸱form⸱o⸱j profund⸱ig⸱is la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j⸱n,* la mal⸱cert⸱ec⸱o pri la est⸱ont⸱ec⸱o de la land⸱o est⸱as ĝeneral⸱a. La PCC prov⸱as respond⸱i al tio per lanĉ⸱o de popol⸱a⸱j konsult⸱o⸱j en la antaŭ⸱kongres⸱a⸱j period⸱o⸱j. S-ro Castro re⸱asert⸱is, ke tio de⸱nov⸱e okaz⸱os la sep⸱a⸱n foj⸱o⸱n, en april⸱o de 2016. Sed la de⸱bat⸱o⸱j jam komenc⸱iĝ⸱is inter la intelekt⸱ul⸱o⸱j, ĉu membr⸱o⸱j aŭ ne de la PCC, precip⸱e en Inter⸱ret⸱o, spit⸱e al la lim⸱ig⸱it⸱a al⸱ir⸱o.

*  Vd Cuba, le part⸱i et la foi [“Kubo, la parti⸱o kaj la kred⸱o”], Le Monde diplomatique, juni⸱o 2012.
*  La Gini-koeficient⸱o, kiu ebl⸱ig⸱as mezur⸱i la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j⸱n, est⸱is je 0,25 en 1986, je 0,38 en 2002 kaj je 0,40 en 2013. Mayra Espina, Espacio laical, n-ro2, Havano, 2014.

S-ro Raúl Castro streb⸱is “aktual⸱ig⸱i” la kub⸱an social⸱ism⸱o⸱n — eŭfemism⸱o por nom⸱i la ekonomi⸱a⸱n liberal⸱ig⸱o⸱n real⸱ig⸱at⸱a⸱n ek⸱de 2011. Kvankam ili mal⸱munt⸱is la soci⸱o⸱n, kiu⸱n li prov⸱is konstru⸱i, tiu⸱j re⸱form⸱o⸱j ne est⸱is kontest⸱it⸱a⸱j de s-ro Fidel Castro. “La kuba model⸱o ne funkci⸱as plu, eĉ ne por ni”, konced⸱is la prezid⸱int⸱o (The Atlant⸱ic, septembr⸱o 2010). La ekonomi⸱a situaci⸱o apenaŭ las⸱is ali⸱a⸱n elekt⸱o⸱n. La help⸱o de Karakaso ebl⸱ig⸱is al la insul⸱o ating⸱i mez⸱um⸱a⸱n kresk⸱o⸱kvot⸱o⸱n de 10 el⸱cent⸱o⸱j inter 2005 kaj 2007, sed la financ⸱a kriz⸱o kaj la mal⸱facil⸱o⸱j de la bolivara partner⸱o ŝanĝ⸱is la situaci⸱o⸱n: “En 2013, la komerc⸱o inter Kubo kaj Venezuelo mal⸱kresk⸱is je unu miliard⸱o da dolar⸱o⸱j; ĝi pov⸱as ankoraŭ plu mal⸱kresk⸱i en 2014”, avert⸱is en oktobr⸱o 2014 la kuba ekonomik⸱ist⸱o Omar Everleny Pérez Villanueva.* Laŭ iu⸱j taks⸱aĵ⸱o⸱j, tiu mal⸱kresk⸱o egal⸱as al 20 el⸱cent⸱o⸱j de la antaŭ⸱a volumen⸱o.

*  Akt⸱o⸱j de la kolokv⸱o Cuba: soberanía y futur⸱o”, Cuba posible, n-ro1, Havano, oktobr⸱o 2014.
Dorlot⸱at⸱a⸱j milit⸱ist⸱o⸱j

En mart⸱o 2014, la reg⸱ist⸱ar⸱o adopt⸱is nov⸱a⸱n leĝ⸱o⸱n pri ekster⸱land⸱a⸱j invest⸱o⸱j prezent⸱it⸱a⸱n de s-ro Raúl Castro kiel “grav⸱eg⸱a⸱n” . Escept⸱e de la san⸱o, la eduk⸱ad⸱o kaj la defend⸱o, ĉiu⸱j sektor⸱o⸱j est⸱as nun mal⸱ferm⸱it⸱a⸱j al ekster⸱land⸱a⸱j kapital⸱o⸱j, kun la cert⸱ig⸱o de sen⸱impost⸱ec⸱o dum ok jar⸱o⸱j kaj eĉ pli en cert⸱a⸱j kaz⸱o⸱j, nom⸱e en la “special⸱a⸱j zon⸱o⸱j de ekonomi⸱a dis⸱volv⸱ad⸱o”, kiel la haven⸱o de Marielo,*, konstru⸱at⸱a help⸱e de Brazilo. Tamen, la propon⸱at⸱a⸱j projekt⸱o⸱j dev⸱as ricev⸱i la aprob⸱o⸱n de la reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j: “Ne la kapital⸱o difin⸱as la invest⸱o⸱n”*, emfaz⸱as s-in⸱o Deborah Rivas, direktor⸱o pri ekster⸱land⸱a invest⸱o ĉe la ministr⸱ej⸱o pri ekster⸱a komerc⸱o. La ekonomik⸱ist⸱o Jes⸱us Arboleya Cervera rimark⸱ig⸱as: “La kubaj el⸱migr⸱int⸱o⸱j est⸱as jam rekt⸱a⸱j invest⸱ist⸱o⸱j en la et⸱komerc⸱o⸱j [per la mon⸱o, kiu⸱n ili send⸱as al si⸱a famili⸱o]; ili⸱a pli grand⸱skal⸱a part⸱o⸱pren⸱o jam ne est⸱as mal⸱permes⸱it⸱a de la leĝ⸱o, sed ja de la embarg⸱o.”* La dung⸱ad⸱o de labor⸱ist⸱o⸱j okaz⸱as sub la kontrol⸱o de ŝtat⸱a⸱j agent⸱ej⸱o⸱j.

*  Ĝi est⸱as destin⸱it⸱a far⸱iĝ⸱i la plej grand⸱a kest⸱eg⸱o-haven⸱o de Karibio, ĉar ĝi trov⸱iĝ⸱as en strategi⸱a voj⸱kruc⸱iĝ⸱o inter la panam⸱a kanal⸱o kaj la Atlantik⸱a ocean⸱o.
*  Granma, Havano, 17-an de april⸱o 2014.
*  Jesús Arboleya Cervera, Integracion y soberania”, Cuba posible, 20-a de januar⸱o 2015.

Tamen, por iu⸱j, la trans⸱form⸱iĝ⸱o de la insul⸱o progres⸱as tro mal⸱rapid⸱e: “Oni ne pov⸱as ‘aktual⸱ig⸱i’ io⸱n, kio neniam funkci⸱is, koler⸱as Pérez Villanueva. La kresk⸱o ne est⸱as. Ĉi-jar⸱e, se Di⸱o help⸱as ni⸱n, ni ating⸱os ebl⸱e 1 el⸱cent⸱o⸱n.”* Al tiu ekonomi⸱a zorg⸱o, la jun⸱a soci⸱scienc⸱ist⸱in⸱o Ailynn Torres respond⸱as per politik⸱a demand⸱o: “Kio⸱n oni vol⸱as far⸱i per la ekonomi⸱a model⸱o, kiu⸱n oni propon⸱as al ni? Kiu⸱j est⸱as la gajn⸱ant⸱o⸱j kaj la perd⸱ant⸱o⸱j de tiu model⸱o?”

*  Cuba posible, n-ro 1, verk⸱o cit.

Se kred⸱i la oficial⸱a⸱n retor⸱ik⸱o⸱n, la instal⸱o de doz⸱o da merkat⸱o en la ekonomi⸱o⸱n de la insul⸱o dev⸱us ebl⸱ig⸱i pli⸱bon⸱ig⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n kapabl⸱o⸱j⸱n sen mal⸱fort⸱ig⸱i la soci⸱a⸱n just⸱ec⸱o⸱n. Nu, la mal⸱riĉ⸱ec⸱o tuŝ⸱as nun 20 el⸱cent⸱o⸱j⸱n de la urb⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o (anstataŭ 6,6 el⸱cent⸱o⸱j⸱n en 1986). La for⸱ig⸱o de la porci⸱um⸱a kajer⸱et⸱o, la libr⸱et⸱a, est⸱is anonc⸱it⸱a kaj post⸱e prokrast⸱it⸱a, ĉar tio mal⸱util⸱us al la plej mal⸱riĉ⸱a⸱j. En soci⸱o, kie la egal⸱ec⸱o est⸱as ident⸱ec⸱a kvalit⸱o, la profit⸱ant⸱o⸱j kaj la viktim⸱o⸱j de la re⸱form⸱o⸱j aper⸱as pli kaj pli klar⸱e.

Inter la viktim⸱o⸱j, laŭ s-ro Raúl Castro mem, oni nombr⸱as “la salajr⸱ul⸱o⸱j⸱n de la ŝtat⸱o pag⸱at⸱a⸱j⸱n en pes⸱o⸱j kies salajr⸱o ne sufiĉ⸱as por viv⸱i”, la mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j⸱n — do milion⸱o sep⸱cent civit⸱an⸱o⸱j⸱n — “kies pensi⸱o⸱j est⸱as mal⸱sufiĉ⸱a⸱j kompar⸱e kun la kost⸱o de la viv⸱o”*, sed ankaŭ la sol⸱patr⸱in⸱o⸱j⸱n, la nigr⸱ul⸱a⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n — kiu ne ĝu⸱as, aŭ nur mal⸱mult⸱e, la financ⸱a⸱j⸱n help⸱o⸱j⸱n de la usonaj kub⸱an⸱o⸱j — kaj la loĝ⸱ant⸱o⸱j⸱n de la orient⸱a⸱j provinc⸱o⸱j.* Inter la gajn⸱ant⸱o⸱j trov⸱iĝ⸱as la dung⸱it⸱o⸱j de miks⸱it⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j, la salajr⸱ul⸱o⸱j de la turism⸱o, la kamp⸱ul⸱o⸱j de la privat⸱a sektor⸱o, part⸱o de la mem⸱entrepren⸱ist⸱o⸱j (cuenta propistas), mal⸱long⸱e, tut⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o kun al⸱ir⸱o al fort⸱a valut⸱o: la CUC, por Convertible Unit Currency*. Ek⸱de 2004, efektiv⸱e, tiu du⸱a mon⸱o al⸱don⸱iĝ⸱is al la kuba pes⸱o; unu CUC ekvivalent⸱as al 24 tradici⸱a⸱j pes⸱o⸱j [CUP, -vl]. La CUC cel⸱is anstataŭ⸱i la dolar⸱o⸱n, permes⸱it⸱a⸱n en la jar⸱o 1993. Du ekonomi⸱o⸱j funkci⸱as do unu apud la ali⸱a: tiu de la pes⸱o kaj tiu de la CUC, kiu⸱n mult⸱e uz⸱as la tur⸱ist⸱o⸱j kaj tiu⸱j kub⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j labor⸱as en ili⸱a kun⸱tekst⸱o.

*  Parol⸱ad⸱o dum la 20-a kongres⸱o de la Sindikat⸱o de la kubaj labor⸱ist⸱o⸱j (CTC), la 22-an de februar⸱o 2014.
*  Mayra Espina, Desigualdad social y ret⸱os par⸱a una nueva institucionalidad democrática en la Cuba actual”, Espacio Laical, n-ro 2, 2014.
*  Laŭ ali⸱a interpret⸱o, laŭ kiu la baz⸱a valut⸱o de Kubo est⸱as la CUP (“kuba pes⸱o” pes⸱o cubano, kies mal⸱long⸱ig⸱o sekv⸱as la inter⸱naci⸱a⸱n sistem⸱o⸱n de la Is⸱o-norm⸱o 4217 (la du unu⸱a⸱j liter⸱o⸱j sign⸱as la land⸱o⸱n, la tri⸱a la nom⸱o⸱n de la valut⸱o), la nom⸱o CUC sekv⸱as la sam⸱a⸱n sistem⸱o⸱n, nur anstataŭ pes⸱o[pes⸱o] convertible [konvert⸱ebl⸱a pes⸱o]. -vl

Por mastr⸱i la streĉ⸱it⸱ec⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n tiu⸱j mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j est⸱ig⸱as, s-ro Castro kalkul⸱as kun la lojal⸱ec⸱o de la Far por pac⸱ig⸱i ekonomi⸱a⸱n liberal⸱ig⸱o⸱n kaj konserv⸱ad⸱o⸱n de politik⸱a sistem⸱o kun unu sol⸱a parti⸱o. Efektiv⸱e, ek⸱de la grand⸱a kriz⸱o de la 1990-aj jar⸱o⸱j,* la arme⸱a hierarĥi⸱o mastr⸱um⸱as la esenc⸱a⸱j⸱n sektor⸱o⸱j⸱n de la ekonomi⸱o dank⸱e al la Grup⸱o de Administración Empresarial S.A. (GAESA), holding⸱o de la entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ĝi reg⸱as. En ties kadr⸱o oni eksperiment⸱is pri la “perfekt⸱ig⸱o de la entrepren⸱o⸱j”, prunt⸱it⸱a⸱j el la okcident⸱a⸱j manaĝer⸱a⸱j teĥnik⸱o⸱j por stimul⸱i la produkt⸱iv⸱o⸱n. La prestiĝ⸱o de la Far persist⸱as en la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, sed la privilegi⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n ĝi ĝu⸱as, vek⸱as kritik⸱o⸱j⸱n; ne mal⸱oft⸱e aŭd⸱ebl⸱as: “Tiu⸱j ne hav⸱as problem⸱o⸱n por loĝ⸱i” — alud⸱o al la modern⸱a ne⸱mov⸱ebl⸱aĵ-kompleks⸱o rezerv⸱it⸱a al la arme⸱an⸱o⸱j kaj al ili⸱a⸱j famili⸱o⸱j en Havano. La PCC ja perd⸱is influ⸱o⸱n, sed s-ro Castro jun⸱ig⸱is, vir⸱in⸱ig⸱is kaj ras⸱miks⸱is la gvid⸱ant⸱ar⸱o⸱n. Por la ekonomik⸱ist⸱o Pedro Monreal González, la PCC konserv⸱is si⸱a⸱n kred⸱ind⸱o⸱n, kaj “la ŝtat⸱o ĝu⸱as ankoraŭ popol⸱a⸱n sub⸱ten⸱o⸱n pro si⸱a kapabl⸱o liver⸱i publik⸱a⸱j⸱n bon⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n mult⸱a⸱j kub⸱an⸱o⸱j konsider⸱as esenc⸱a⸱j”.

*  Inter 1991 kaj 1994, la mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o (MEP) fal⸱is je 35 el⸱cent⸱o⸱j.

En februar⸱o 2015, la PCC anonc⸱is, ke nov⸱a elekt⸱o⸱leĝ⸱o ek⸱valid⸱os antaŭ la fin⸱o de la mandat⸱o de s-ro Raúl Castro. Tiu anonc⸱o sekv⸱as tiu⸱n de februar⸱o 2013 pri la star⸱ig⸱o de komision⸱o de konstituci-re⸱form⸱o. Kiel re⸱nov⸱ig⸱i la gvid⸱ant⸱ar⸱o⸱n per sur⸱tron⸱ig⸱o de kadr⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j ne hav⸱as la legitim⸱ec⸱o⸱n de la antaŭ⸱a⸱j, sen publik⸱a de⸱bat⸱o, kiu ebl⸱ig⸱us elekt⸱i inter kandidat⸱o⸱j kun mal⸱sam⸱a⸱j propon⸱o⸱j? La aktual⸱a manier⸱o de nom⸱um⸱ad⸱o, kiu bezon⸱as last⸱instanc⸱e la konsent⸱o⸱n de la PCC, ŝajn⸱as por la daŭr⸱o ne tre praktik⸱ebl⸱a.

Espacio Laïcal, la revu⸱o de la episkop⸱ej⸱o de Havano (kun ne⸱oficial⸱a status⸱o), est⸱is dum long⸱a temp⸱o la privilegi⸱a lok⸱o de politik⸱a⸱j de⸱bat⸱o⸱j. Dum jar⸱dek⸱o ĝi dediĉ⸱is kolokv⸱o⸱j⸱n kaj artikol⸱o⸱j⸱n al la re⸱form⸱o de la konstituci⸱o, al la spac⸱o de la PCC, al la re⸱fond⸱o de la organ⸱o⸱j de popol⸱a potenc⸱o (OPP). La respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j de Espacio Laïcal, la laik⸱a⸱j katolik⸱o⸱j Roberto Veiga kaj Lenier González, insist⸱is pri la “kontrast⸱o inter la plur⸱ism⸱o de la soci⸱o kaj la mank⸱o de spac⸱o⸱j por ke tiu plur⸱ism⸱o pov⸱u esprim⸱iĝ⸱i”.* Sed en juni⸱o 2014 tiu⸱j du publik⸱ig⸱is si⸱a⸱n trud⸱it⸱a⸱n demisi⸱o⸱n sekv⸱e al “tre grav⸱a⸱j” kritik⸱o⸱j kontraŭ ili kaj kontraŭ la kardinal⸱o Jaime Or⸱teg⸱a y Alamino.* Vid⸱ebl⸱e, la episkop⸱ej⸱o dezir⸱is, ke la revu⸱o adopt⸱u pli “pastr⸱ec⸱a⸱n” si⸱n⸱ten⸱o⸱n, do mal⸱pli politik⸱a⸱n. Kvar monat⸱o⸱j⸱n post⸱e, la Krist⸱an⸱a Centr⸱o de Pens⸱ad⸱o kaj de Dialog⸱o — Kubo (CCRD-C)* akcept⸱is patron⸱i simil⸱a⸱n projekt⸱o⸱n kun la revu⸱o Cuba Posible, de kiu Veiga kaj González est⸱as la kun⸱ord⸱ig⸱ant⸱o⸱j. La unu⸱a numer⸱o resum⸱is kolokv⸱o⸱n dediĉ⸱it⸱a⸱n al la suveren⸱ec⸱o de la land⸱o kaj al la est⸱ont⸱ec⸱o de ĝi⸱a⸱j instituci⸱o⸱j.

*  Cuba y Est⸱ad⸱os Unidos: Los dilem⸱as del cambio”, Cuba posible, n-ro 2, februar⸱o 2015.
*  Saml.
*  La CCRD-C nom⸱as si⸱n “religi⸱a instituci⸱o de la civil⸱a soci⸱o”.

La artikol⸱o 5 de la nun⸱a konstituci⸱o est⸱as objekt⸱o de vigl⸱a⸱j kritik⸱o⸱j. La PCC est⸱as tie difin⸱it⸱a kiel Martí-a [laŭ José Martí, inspir⸱int⸱o de la kuba sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o] kaj marks⸱ism⸱a-lenin⸱ism⸱a” kaj kiel “organiz⸱it⸱a avan⸱gard⸱o de la kuba naci⸱o, la super⸱a gvid⸱a fort⸱o de la soci⸱o kaj de la ŝtat⸱o”. Tiu difin⸱o est⸱as kontest⸱at⸱a de la eklezi⸱o, sed ankaŭ de la esplor⸱ist⸱o⸱j. “La ide⸱o de avan⸱gard⸱a parti⸱o est⸱as de⸱voj⸱ig⸱it⸱a, ek⸱de kiam ĝi est⸱as parti⸱o de potenc⸱o”, dir⸱as al ni la soci⸱scienc⸱ist⸱o Aurelio Alonso.* Tamen, la konstru⸱ad⸱o de “inklud⸱a ŝtat⸱o, kiu pov⸱u inklud⸱i la politik⸱a⸱n kaj ideologi⸱a⸱n plur⸱ism⸱o⸱n” est⸱as urĝ⸱a task⸱o. Ĉu plur⸱ism⸱o aŭ plur⸱parti⸱ism⸱o? Por Veiga, “la ebl⸱ec⸱o permes⸱i la ekzist⸱o⸱n de ali⸱a⸱j politik⸱a⸱j fort⸱o⸱j en⸱radik⸱iĝ⸱int⸱a⸱j en la fundament⸱o⸱j de la naci⸱o” est⸱as al⸱cel⸱end⸱a, kvankam li ne pens⸱as, ke tio est⸱as real⸱ism⸱a en mal⸱long⸱a temp⸱o.* Hodiaŭ, neni⸱u sci⸱as, ĉu la anonc⸱it⸱a elekt⸱o⸱leĝ⸱a re⸱form⸱o ebl⸱ig⸱os la elekt⸱o⸱n de deput⸱it⸱o⸱j proksim⸱a⸱j de la eklezi⸱o, aŭ eĉ de ali⸱a⸱j person⸱o⸱j sen⸱de⸱pend⸱a⸱j.*

*  Ret⸱poŝt⸱a inter⸱parol⸱ad⸱o, la 15-an de mart⸱o 2015.
*  Cuba posible n-ro 2, verk⸱o cit.
*  Ĉi tie, preciz⸱ig⸱o ŝajn⸱as neces⸱a. Ĉar ĝi trans⸱ir⸱as la spac⸱o⸱n de kutim⸱a pied⸱not⸱o, ĝi est⸱as met⸱it⸱a post tiu ĉi artikol⸱o, sub la titol⸱o “Kiu star⸱ig⸱as la kandidat⸱o⸱j⸱n en Kubo?”. -vl

La de⸱bat⸱o tem⸱as ankaŭ pri la manier⸱o⸱j de la prezid⸱ant-elekt⸱o; la nombr⸱o de li⸱a⸱j mandat⸱o⸱j est⸱as nun lim⸱ig⸱it⸱a al du⸱foj⸱e kvin jar⸱o⸱j. Por iu⸱j, la elekt⸱o dev⸱us far⸱iĝ⸱i per rekt⸱a universal⸱a voĉ⸱don⸱o, por don⸱i elekt⸱a⸱n legitim⸱ec⸱o⸱n al la nov⸱a mandat⸱ul⸱o. La politik⸱scienc⸱ist⸱o Juli⸱o César Guanche akcent⸱as re⸱fond⸱o⸱n de la “popol⸱a potenc⸱o” oficial⸱e en⸱korp⸱ig⸱it⸱a de la distrikt⸱a⸱j, provinc⸱a⸱j kaj naci⸱a⸱j asemble⸱o⸱j.* Neces⸱as konstru⸱i “demokrati⸱a⸱n kaj social⸱ism⸱a⸱n civit⸱an⸱ec⸱o⸱n”, dir⸱as si⸱a⸱vic⸱e la soci⸱scienc⸱ist⸱o Ovidi⸱o d’Angel⸱o. Sed la “amas⸱organiz⸱aĵ⸱o⸱j” est⸱as tro “sub⸱ord⸱ig⸱it⸱a⸱j al la PCC por far⸱iĝ⸱i ĝi⸱a esprim⸱iĝ⸱o. Des pli ke “la oficial⸱a retor⸱ik⸱o sub⸱fos⸱as la baz⸱o⸱n sur kiu ĝi⸱a propr⸱a histori⸱a legitim⸱ec⸱o baz⸱iĝ⸱as”, rimark⸱ig⸱as Guanche, kiu preciz⸱ig⸱as: “La dub⸱ig⸱o de la “egal⸱ism⸱o” mal⸱ferm⸱as la voj⸱o⸱n al dub⸱ig⸱o de la plej potenc⸱a ideal⸱o de la social⸱ism⸱o: la egal⸱ec⸱o.” Kritik⸱o apenaŭ vual⸱it⸱a de la parol⸱ad⸱o de s-ro Castro, kiu denunc⸱as, dum la kongres⸱o de la Central⸱o de la Kubaj Labor⸱ist⸱o⸱j (CTC), “La paternalism⸱o⸱n, la egal⸱ism⸱o⸱n, la eksces⸱a⸱j⸱n sen⸱pag⸱ec⸱o⸱j⸱n kaj la ne⸱merit⸱it⸱a⸱j⸱n subvenci⸱o⸱j⸱n, la mal⸱nov⸱a⸱n pens⸱manier⸱o⸱n forĝ⸱it⸱a⸱n dum la pas⸱o de la jar⸱o⸱j”.

*  Cuba posible, n-ro 1, vk. cit. Sam⸱e pri la sekv⸱a⸱j cit⸱aĵ⸱o⸱j.
Konkurs⸱o pri mal⸱rapid⸱ec⸱o

Tiu “mal⸱nov⸱a pens⸱manier⸱o” damaĝ⸱as la Komun⸱ist⸱a⸱n Parti⸱o⸱n, kie daŭr⸱e reg⸱as la kutim⸱o de unu⸱anim⸱ec⸱o kaj la em⸱o al cenzur⸱o. Tiu⸱j praktik⸱o⸱j vek⸱as kontest⸱ad⸱o⸱n. Por la unu⸱a foj⸱o oni vid⸱is la man⸱o⸱n de deput⸱in⸱o lev⸱iĝ⸱i en la Naci⸱a Asemble⸱o por voĉ⸱don⸱i kontraŭ la nov⸱a labor⸱leĝ⸱o: tiu⸱n de s-in⸱o Mariela Castro, fil⸱in⸱o de Raúl, kiel sign⸱o de protest⸱o kontraŭ la rifuz⸱o inklud⸱i en la tekst⸱o⸱n la mal⸱permes⸱o⸱n de seks⸱a⸱j diskriminaci⸱o⸱j. Sam⸱e, la el⸱program⸱ig⸱o de la film⸱o de la franc⸱a reĝisor⸱o Laurent Cantet, “Re⸱ven⸱o al Itak⸱o” (original⸱e: Retour à Ithaque (2014), kiu ilustr⸱as la kub⸱an dis⸱rev⸱iĝ⸱o⸱n, vek⸱is protest⸱o⸱j⸱n de kelk⸱a⸱j li⸱a⸱j kubaj koleg⸱o⸱j.

En tiu kun⸱tekst⸱o, la re⸱star⸱ig⸱o de diplomati⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kun Usono ŝajn⸱as sam⸱temp⸱e neces⸱a kaj danĝer⸱a. La kuba reg⸱ist⸱ar⸱o sci⸱as, ke la cel⸱o de Vaŝington⸱o rest⸱as renvers⸱i la reĝim⸱o⸱n. En la moment⸱o, ĝi gajn⸱is la unu⸱a⸱n lud⸱part⸱o⸱n per tio, ke ĝi neni⸱o⸱n konced⸱is; sed est⸱as la hor⸱o de optimism⸱o pli moder⸱a. “La danĝer⸱o est⸱as, ke ili pren⸱os ĉio⸱n, kiel ili far⸱as ĉie. Kio rest⸱os por la kub⸱an⸱o⸱j?” demand⸱as si⸱n pensi⸱ul⸱o. “Ili ĵus aĉet⸱is unu el ni⸱a⸱j bat⸱pilk-lud⸱ist⸱o⸱j per 63 milion⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j”, al⸱don⸱as ali⸱a. “Mult⸱a⸱j jam ne sci⸱as ver⸱e, kio est⸱os ili⸱a est⸱ont⸱ec⸱o”, konstat⸱as la soci⸱scienc⸱ist⸱o Rafael Acosta. Kio okaz⸱os post la ĉes⸱ig⸱o de la embarg⸱o? Kiel kontrol⸱i la al⸱flu⸱o⸱n de dolar⸱o⸱j kaj de tur⸱ist⸱o⸱j? Inter la tem⸱o⸱j de dis⸱opini⸱o trov⸱iĝ⸱as la mil⸱o⸱j da propriet⸱aĵ⸱o⸱j ŝtat⸱ig⸱it⸱a⸱j dum la revoluci⸱o. La reg⸱ist⸱ar⸱o ne vol⸱as sen⸱damaĝ⸱ig⸱i la propriet⸱ul⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j for⸱las⸱is la land⸱o⸱n. Ĝi met⸱os en la pes⸱il⸱o⸱n la kost⸱o⸱n (taks⸱at⸱a⸱n je 100 miliard⸱o⸱j da dolar⸱o⸱j) de du⸱on⸱jar⸱cent⸱a embarg⸱o kaj la re⸱don⸱o⸱n de la baz⸱o de Gŭantanamo.

La komplet⸱a ĉes⸱ig⸱o de la embarg⸱o bezon⸱as la konsent⸱o⸱n de la usona Kongres⸱o, en kiu respublik⸱an⸱o⸱j kaj demokrat⸱o⸱j hav⸱as mal⸱sam⸱a⸱j⸱n pozici⸱o⸱j⸱n. La 14-an de april⸱o, s-ro Obama fin⸱e re⸱tir⸱is Kubon el la list⸱o de ŝtat⸱o⸱j kiu⸱j “sub⸱ten⸱as la teror⸱ist⸱o⸱j⸱n”, sed la Kongres⸱o dispon⸱is pri kvar⸱dek kvin tag⸱o⸱j por kontraŭ⸱star⸱i ĝi⸱n. Post⸱e dev⸱us sekv⸱i la re⸱star⸱ig⸱o de la diplomati⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kaj la nom⸱um⸱ad⸱o de la du ambasador⸱o⸱j. La procez⸱o de normal⸱ig⸱o cert⸱e daŭr⸱os long⸱a⸱n temp⸱o⸱n. Havano uz⸱os la mal⸱rapid⸱o⸱n de tiu evolu⸱o por evit⸱i mal⸱stabil⸱iĝ⸱o⸱n de la land⸱o kaj por kultur⸱i si⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Latin⸱amerik⸱o, Ĉin⸱uj⸱o kaj la Eŭrop⸱a Uni⸱o*

*  Pri⸱lingv⸱a rimark⸱o: Mult⸱a⸱j lern⸱is la simpl⸱a⸱n regul⸱o⸱n, ke antaŭ propr⸱a⸱j nom⸱o⸱j oni ne met⸱as artikol⸱o⸱n. Sed ili ne lern⸱is la komplet⸱a⸱n regul⸱o⸱n, nom⸱e ke oni ne met⸱u artikol⸱o⸱n antaŭ tia⸱j propr⸱a⸱j nom⸱o⸱j, kiu⸱j ne konsist⸱as el vort⸱o⸱j de la ĝeneral⸱a lingv⸱o (Vd tiu⸱rilat⸱e la gramatik⸱o⸱n de Wennergren), kiel ekz-e Aleksandro, Havano, Ĉin⸱uj⸱o, Putin ktp. Ĉar en Esperant⸱o ne ekzist⸱as ne⸱difin⸱a artikol⸱o, la for⸱est⸱o de artikol⸱o interpret⸱iĝ⸱as aŭtomat⸱e kiel ne⸱difin⸱a artikol⸱o. Do, “Eŭrop⸱a Uni⸱o” est⸱us, el strikt⸱a vid⸱punkt⸱o, “unu el la eŭrop⸱a⸱j uni⸱o⸱j”. Tie, sam⸱e kiel pri Universal⸱a Esperanto-Asoci⸱o, Flandr⸱a Esperanto-Lig⸱o, normal⸱e ne pov⸱as okaz⸱i konfuz⸱o - malgraŭ la mank⸱ant⸱a artikol⸱o kaj do la implic⸱it⸱a ne⸱difin⸱a artikol⸱o - kondiĉ⸱e ke ĉiu⸱j leg⸱ant⸱o⸱j sci⸱as, ke ekzist⸱as el tiu⸱j nur unu sol⸱a ent⸱o, kiu est⸱as cel⸱at⸱a. El strikt⸱a gramatik⸱a vid⸱punkt⸱o neces⸱as met⸱i la artikol⸱o⸱n. -vl

Kiel ajn, sen la ĉe⸱est⸱o de histori⸱a gvid⸱ant⸱o, kiu en⸱karn⸱ig⸱as la batal⸱o⸱n kontraŭ la “imperi⸱o”, en la est⸱ont⸱ec⸱o pov⸱as est⸱i pli mal⸱facil⸱a unu⸱ig⸱i kaj mobiliz⸱i la kub⸱an loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n.

Janette HABEL.

Kiu star⸱ig⸱as la kandidat⸱o⸱j⸱n en Kubo?

Kiam oni kritik⸱as la fakt⸱o⸱n, ke en Kubo ekzist⸱as nur unu sol⸱a politik⸱a parti⸱o, tiam oni ĝeneral⸱e sub⸱kompren⸱ig⸱as, ke tiu parti⸱o star⸱ig⸱as la kandidat⸱o⸱j⸱n por politik⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, kiel far⸱as la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j en praktik⸱e ĉiu⸱j ali⸱a⸱j land⸱o⸱j. Efektiv⸱e tio est⸱as la privilegi⸱o de politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j. En tiu⸱j land⸱o⸱j la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j en apart⸱a kun⸱ven⸱o de la parti⸱o elekt⸱as la kandidat⸱o(j)n de la parti⸱o (plej oft⸱e eĉ ne el inter si) por la koncern⸱a⸱j elekt⸱o⸱j. Tiu⸱n kandidat⸱ig⸱o⸱n oni nom⸱as ekz-e en la german⸱a “Urwahl” (“pra⸱elekt⸱o”). Tiel, ĉe la post⸱a⸱j elekt⸱o⸱j la popol⸱o elekt⸱as inter la jam tiel star⸱ig⸱it⸱a⸱j divers⸱parti⸱a⸱j kandidat⸱o⸱j.

Sed: en Kubo, la kandidat⸱o⸱j por la baz⸱a⸱j elekt⸱o⸱j (do, por la distrikt⸱a⸱j konsil⸱ant⸱ar⸱o⸱j, ekz-e urb⸱o-konsil⸱ant⸱ar⸱o⸱j) est⸱as star⸱ig⸱at⸱a⸱j de neni⸱u organiz⸱aĵ⸱o nek parti⸱o, sed nur de la kvartal⸱a kun⸱ven⸱o de la loĝ⸱ant⸱o⸱j. La lok⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱o⸱j elekt⸱as mem si⸱a⸱j⸱n kandidat⸱o⸱j⸱n nepr⸱e el inter si mem, kaj neni⸱u organiz⸱aĵ⸱o aŭ parti⸱o rajt⸱as en tiu⸱j kun⸱ven⸱o⸱j eĉ nur opini⸱i pri la star⸱ig⸱ot⸱a⸱j kandidat⸱o⸱j. Leĝ⸱a preskrib⸱o est⸱as, ke nepr⸱e est⸱u du person⸱o⸱j propon⸱it⸱a⸱j, el kiu⸱j unu est⸱u elekt⸱ot⸱a kiel kandidat⸱o por la elekt⸱o⸱j, kiu⸱j okaz⸱as ĝeneral⸱e du semajn⸱o⸱j⸱n post⸱e. Tiam la popol⸱o elekt⸱as inter la kandidat⸱o⸱j ne de divers⸱a⸱j parti⸱o⸱j nek de unu parti⸱o, sed inter la kandidat⸱o⸱j star⸱ig⸱it⸱a⸱j de la divers⸱a⸱j kvartal⸱o⸱j.

La en la balot⸱o⸱j semajn⸱o⸱j⸱n post⸱e el tiu⸱j kandidat⸱o⸱j elekt⸱it⸱a⸱j person⸱o⸱j konsist⸱ig⸱as la urb⸱a⸱n konsil⸱ant⸱ar⸱o⸱n, kiu elekt⸱as la urb⸱estr⸱o⸱n, kaj tiu elekt⸱it⸱a urb⸱estr⸱o propon⸱as al la konsil⸱ant⸱ar⸱o si⸱a⸱n urb⸱estr⸱ar⸱o⸱n, sub⸱met⸱it⸱a⸱n al aprob⸱o de la konsil⸱ant⸱ar⸱o. Tiu konsil⸱ant⸱ar⸱o elekt⸱as (star⸱ig⸱as) ankaŭ la kandidat⸱o⸱j⸱n por la provinc⸱a konsil⸱ant⸱ar⸱o kaj por la naci⸱a asemble⸱o.

Do, teori⸱e, laŭ la ekzist⸱ant⸱a konstituci⸱o, en la naci⸱a asemble⸱o elekt⸱ebl⸱as sen⸱de⸱pend⸱a⸱j kandidat⸱o⸱j. Ke tio okaz⸱as aŭ ne, est⸱as demand⸱o de politik⸱a kultur⸱o kaj matur⸱ec⸱o kaj de la vol⸱o de la lok⸱a⸱j elekt⸱it⸱o⸱j, ĉiu⸱j kompren⸱ebl⸱e sub la ĉia⸱spec⸱a influ⸱o de la reg⸱ant⸱a⸱j princip⸱o⸱j. Sam⸱e teori⸱e en Usono ebl⸱as elekt⸱i komun⸱ist⸱a⸱n deput⸱it⸱o⸱n en la Kongres⸱o⸱n. Ke tio okaz⸱as aŭ ne, est⸱as sam⸱e demand⸱o de ... (vid⸱u supr⸱e) kaj precip⸱e de ankoraŭ ali⸱a⸱j afer⸱o⸱j.

Diskut⸱i pri la dezir⸱ind⸱o aŭ mal⸱dezir⸱ind⸱o de unu sol⸱a politik⸱a parti⸱o en Kubo ebl⸱as honest⸱e nur, se oni ĉe tiu diskut⸱o sci⸱as kaj konsci⸱as, ke la Komun⸱ist⸱a Parti⸱o de Kubo ne star⸱ig⸱as la kandidat⸱o⸱j⸱n por la baz⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, sed ke tio⸱n far⸱as la loĝ⸱ant⸱o⸱j el inter si mem. Mi mem ĉe⸱est⸱is jam plur⸱foj⸱e ĉe tiu⸱j kandidat⸱ig⸱a⸱j elekt⸱o⸱j la “pra⸱elekt⸱o⸱j” de mi⸱a kvartal⸱o (du⸱foj⸱e en provinc⸱a urb⸱et⸱o kaj unu⸱foj⸱e en Havano, kie mi loĝ⸱as nun) kaj pov⸱as atest⸱i, ke almenaŭ tio funkci⸱as.

Vilhelm⸱o LUTERMANO.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Dosier⸱o: German⸱uj⸱o, potenc⸱ul⸱o sen dezir⸱o

Hazard⸱a hegemoni⸱o

“Franc⸱uj⸱o ĝoj⸱us se iu dev⸱ig⸱us la Parlament⸱o⸱n [adopt⸱i re⸱form⸱o⸱j⸱n], sed tio mal⸱facil⸱as, est⸱as demokrati⸱o”. El⸱dir⸱it⸱a⸱j la 16-an de april⸱o 2015 de la german⸱a ministr⸱o pri financ⸱o⸱j, s-ro Wolfgang Schäuble, tiu⸱j vort⸱o⸱j ne nur ilustr⸱as la mal⸱estim⸱o⸱n de la eŭrop⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j por la popol⸱a suveren⸱ec⸱o. Ili precip⸱e sub⸱strek⸱as la nov⸱a⸱n fort⸱o-pozici⸱o⸱n akir⸱it⸱a⸱n en Eŭrop⸱o de German⸱uj⸱o, kiu trud⸱as al si⸱a⸱j najbar⸱o⸱j ekonomi⸱a⸱n kultur⸱o⸱n fokus⸱it⸱a⸱n al la buĝet- ekvilibr⸱o. Sed tiu konservativ⸱a kult⸱o dediĉ⸱it⸱a al la nul⸱o - nul deficit⸱o, nul ŝuld⸱o, nul toler⸱em⸱o rilat⸱e al Ateno — kaŝ⸱as profund⸱a⸱j⸱n fend⸱o⸱j⸱n intern⸱e de la land⸱o: pri la unu⸱sol⸱a valut⸱o kaj en⸱migr⸱ad⸱o (vd. Artikol⸱o⸱n...), pri milit⸱a industri⸱o (vd...) kaj pri la rilat⸱o de la vir⸱in⸱o⸱j al labor⸱o (vd ...). Ankaŭ ali⸱a⸱j diferenc⸱o⸱j dis⸱divid⸱as la eŭr⸱o⸱zon⸱o⸱n. Por kiom da temp⸱o?

Post LA Milit⸱o, la Federaci⸱a Respublik⸱o German⸱uj⸱o neniam dis⸱volv⸱is projekt⸱o⸱n reg⸱i Eŭrop⸱o⸱n. Ĉiu⸱j ĝi⸱a⸱j politik⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j, el ĉiu⸱j politik⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j, opini⸱is, ke ili⸱a land⸱o hav⸱as baz⸱a⸱n problem⸱o⸱n rilat⸱e si⸱a⸱j⸱n najbar⸱o⸱j⸱n: ĝi est⸱as tro vast⸱a por inspir⸱i am⸱o⸱n kaj tro mal⸱vast⸱a por inspir⸱i tim⸱o⸱n. Ĝi do dev⸱as kun⸱fand⸱iĝ⸱i en pli vast⸱a eŭrop⸱a ent⸱o, kiu⸱n ĝi kun⸱reg⸱u kun ali⸱a⸱j land⸱o⸱j kiel Franc⸱uj⸱o, Dum kiam German⸱uj⸱o dispon⸱is pri cert⸱a al⸱ir⸱o al la ekster⸱land⸱a⸱j merkat⸱o⸱j, kiam ĝi pov⸱is proviz⸱i si⸱n pri krud⸱material⸱o⸱j kaj eksport⸱i si⸱a⸱j⸱n produkt⸱o⸱j⸱n, ĝi ne zorg⸱is akir⸱i lok⸱o⸱n sur la inter⸱naci⸱a scen⸱ej⸱o. La integr⸱ec⸱o de la eŭrop⸱a “kokon⸱o” est⸱is tiom grav⸱a por la kancelier⸱o Helmut Kohl (1982-1998), ke li tuj, kiam okaz⸱is mal⸱akord⸱o inter partner⸱o⸱j, zorg⸱is proviz⸱i la materi⸱a⸱j⸱n rimed⸱o⸱j⸱n (tio est⸱as: pag⸱i la faktur⸱o⸱n) por sav⸱i la eŭrop⸱a⸱n unu⸱ec⸱o⸱n, aŭ almenaŭ ties ŝajn⸱o⸱n.

La reg⸱ist⸱ar⸱o de s-in⸱o Angel⸱a Merkel al⸱front⸱as hodiaŭ tut⸱e ali⸱a⸱n situaci⸱o⸱n. Sep jar⸱o⸱j⸱n post la komenc⸱o de financ⸱a kriz⸱o, kies fin⸱o est⸱a ankoraŭ ne⸱vid⸱ebl⸱a, ĉiu⸱j land⸱o⸱j de Eŭrop⸱o kaj eĉ ekster Eŭrop⸱o turn⸱iĝ⸱as al German⸱uj⸱o por pet⸱i ĝi⸱n trov⸱i solv⸱o⸱n kaj, oft⸱e, solv⸱o⸱n laŭ la manier⸱o de Kohl. Sed la nun⸱a⸱j problem⸱o⸱j est⸱as mult⸱e tro grav⸱a⸱j por est⸱i solvat⸱a⸱j per donac⸱o⸱j de German⸱uj⸱o. La diferenc⸱o inter s-in⸱o Merkel kaj ŝi⸱a antaŭ⸱ul⸱o ne kuŝ⸱as en tio, ke la unu⸱a aspir⸱as far⸱iĝ⸱i la Führerin (imperi⸱estr⸱o) de Eŭrop⸱o, sed en tio, ke la period⸱o dev⸱ig⸱as ŝi⸱n, vol⸱e ne⸱vol⸱e, el⸱ir⸱i el la kulis⸱o⸱j por ven⸱i sur la eŭrop⸱a⸱n scen⸱ej⸱o⸱n.

La mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j est⸱as mult⸱eg⸱a⸱j. Sur la eŭrop⸱a front⸱o, integr⸱ad⸱o turn⸱is al politik⸱a kaj ekonomi⸱a katastrof⸱o. Kaj German⸱uj⸱o, far⸱iĝ⸱int⸱e sufiĉ⸱e grav⸱a ag⸱ant⸱o por est⸱i akuz⸱at⸱a pro ĉiu⸱j mal⸱bon⸱aĵ⸱o⸱j, rest⸱as tamen tro mal⸱grand⸱a por don⸱i solv⸱o⸱j⸱n.

En Eŭrop⸱o, la jar⸱o⸱j, kiu⸱j sekv⸱is la mon⸱kriz⸱o⸱n, detru⸱is la simpati⸱o⸱n, kiu⸱n la post⸱milit⸱a⸱j german⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j est⸱is pli mal⸱pli facil⸱e akir⸱int⸱a⸱j de si⸱a⸱j najbar⸱o⸱j. En la mediterane⸱a⸱j land⸱o⸱j kaj, je mal⸱pli alt⸱a grad⸱o, en Franc⸱uj⸱o, German⸱uj⸱o est⸱as pli mal⸱am⸱at⸱a ol iam ajn de⸱post 1945. Abund⸱as karikatur⸱o⸱j montr⸱ant⸱a⸱j ties gvid⸱ant⸱o⸱j⸱n vest⸱it⸱a⸱j⸱n per Wehrmacht-uniform⸱o⸱j kaj hok⸱o⸱kruc⸱o⸱j. Por dekstr⸱a⸱j sam⸱e kiel mal⸱dekstr⸱a⸱j kandidat⸱o⸱j, plej cert⸱a manier⸱o gajn⸱i elekt⸱o⸱n est⸱as kampanj⸱i kontraŭ German⸱uj⸱o kaj ties kancelier⸱in⸱o.

En sud⸱a Eŭrop⸱o, la adopt⸱o de la “kvant⸱a fleks⸱ebl⸱ig⸱o” (angl⸱e: quantitative easing)* far⸱e de la Eŭrop⸱a Centr⸱a Bank⸱o est⸱is laŭd⸱at⸱a kvazaŭ venk⸱o kontraŭ Berlino. En Ital⸱uj⸱o, s-ro Mario Draghi, kvankam eks⸱a kadr⸱ul⸱o de la bank⸱o Goldman Sachs kaj fervor⸱a defend⸱ant⸱o de nov⸱liberal⸱ism⸱o, est⸱as laŭd⸱at⸱a kiel naci⸱a hero⸱o ĉar li laŭ⸱dir⸱e plur⸱foj⸱e ruz⸱e kaj malic⸱e tromp⸱is “la german⸱o⸱j⸱n”. Naci⸱ism⸱o re⸱aper⸱as en la tut⸱a Eŭrop⸱o, inkluziv⸱e en German⸱uj⸱o, antaŭ⸱e la mal⸱plej naci⸱ism⸱a land⸱o el ĉiu⸱j. La ekster⸱land⸱a politik⸱o de la sud-eŭrop⸱a⸱j land⸱o⸱j resum⸱iĝ⸱as nun je prov⸱o el⸱ŝir⸱i ced⸱aĵ⸱o⸱j⸱n el German⸱uj⸱o, je la nom⸱o de la naci⸱a interes⸱o, de la “eŭrop⸱a solidar⸱ec⸱o”, ebl⸱e eĉ de la tut⸱a hom⸱ar⸱o. Neni⸱u sci⸱as kiom da temp⸱o neces⸱os por ferm⸱i la vund⸱o⸱j⸱n kaŭz⸱it⸱a⸱j⸱n de la Eŭrop-Uni⸱o en la rilat⸱o⸱j inter German⸱uj⸱o kaj land⸱o⸱j kiel Ital⸱uj⸱o aŭ Grek⸱land⸱o.

*  Aĉet-program⸱o de publik⸱a⸱j kaj privat⸱a⸱j obligaci⸱o⸱j far⸱e de la ECB, je nivel⸱o de 60 miliard⸱o⸱j da eŭr⸱o⸱j monat⸱e, decid⸱it⸱a en januar⸱o 2015 por kontraŭ⸱star⸱i la risk⸱o⸱j⸱n de deflaci⸱o. Ali⸱dir⸱it⸱e, la ECB funkci⸱ig⸱as la mon⸱bilet-tabul⸱o⸱n.

Jen ironi⸱o de la Histori⸱o, kiu⸱n la kancelier⸱in⸱o ne pov⸱as ignor⸱i: la Ekonomi⸱a kaj Mon⸱a Uni⸱o, kiu dev⸱is definitiv⸱e firm⸱ig⸱i la eŭrop⸱a⸱n unu⸱ec⸱o⸱n, nun risk⸱as ĝi⸱n detru⸱i. La german⸱a⸱j politik⸱a⸱j respond⸱ec⸱ul⸱o⸱j komenc⸱as kompren⸱i, ke la konflikt⸱o baz⸱e ne est⸱as la “sav⸱ad⸱o” de la grek⸱a ŝtat⸱o aŭ la franc⸱a⸱j (aŭ german⸱a⸱j) bank⸱o⸱j, kaj ke lert⸱a kirurgi⸱a operaci⸱o, en form⸱o de nov⸱a “help⸱o⸱plan⸱o”, ne re⸱kre⸱os unu⸱ec⸱o⸱n. Mal⸱e: la konflikt⸱o kuŝ⸱as en la struktur⸱o mem de la eŭr⸱o⸱zon⸱o, kiu kun⸱ig⸱as mal⸱sam⸱a⸱j⸱n soci⸱o⸱j⸱n, kun alt⸱grad⸱e mal⸱simil⸱a⸱j instituci⸱o⸱j, praktik⸱o⸱j kaj kultur⸱o⸱j, spegul⸱at⸱a⸱j de la divers⸱a⸱j soci⸱a⸱j kontrakt⸱o⸱j, kiu⸱j regul⸱ig⸱as la rilat⸱o⸱j⸱n inter la modern⸱a kapital⸱ism⸱o kaj la soci⸱o. Al tiu⸱j diverĝ⸱a⸱j politik⸱a⸱j ekonomi⸱o⸱j respond⸱as apart⸱a⸱j mon⸱a⸱j reĝim⸱o⸱j*.

*  Vd Charles B. Blankart, “Oil and vinegar: A positive fiscal theory of the euro crisis”, Kyklos, vol. 66, n-ro 4, Zurik⸱o, 2013; Peter Hall, “The economics and politics of the euro crisis”, German Politics, vol. 21, n-ro 4, Chemnitz, 2012.

Por simpl⸱e klar⸱ig⸱i, la land⸱o⸱j de Mediterane⸱o dis⸱volv⸱is model⸱o⸱n de kapital⸱ism⸱o en kiu la ekonomi⸱a kresk⸱o baz⸱iĝ⸱as ĉef⸱e sur la intern⸱a postul⸱o. Kaz⸱e de neces⸱o, oni ĝi⸱n stimul⸱as dank⸱e al inflaci⸱o nutr⸱at⸱a de la publik⸱a⸱j deficit⸱o⸱j kaj kuraĝ⸱ig⸱it⸱a de potenc⸱a⸱j sindikat⸱o⸱j, garanti⸱ant⸱o⸱j de la dung⸱o-stabil⸱ec⸱o, precip⸱e en la publik⸱a sektor⸱o. Inflaci⸱o ebl⸱ig⸱as al la ŝtat⸱o⸱j de⸱prunt⸱i pli facil⸱e, sam⸱temp⸱e mal⸱valor⸱ig⸱ant⸱e ili⸱a⸱n ŝuld⸱o⸱n. Tiu⸱j land⸱o⸱j krom⸱e posed⸱as publik⸱a⸱n aŭ du⸱on⸱publik⸱a⸱n fort⸱e regul⸱ig⸱it⸱a⸱n bank⸱o-sistem⸱o⸱n. Ĉiu⸱j tiu⸱j element⸱o⸱j kombin⸱it⸱a⸱j teori⸱e cert⸱ig⸱as relativ⸱a⸱n harmoni⸱o⸱n inter la interes⸱o⸱j de la labor⸱ist⸱o⸱j kaj tiu⸱j de la dung⸱ist⸱o⸱j, apart⸱e en la et⸱a⸱j entrepren⸱o⸱j, kiu⸱j vend⸱as si⸱a⸱j⸱n produkt⸱o⸱j⸱n sur la intern⸱a merkat⸱o. Sed la soci⸱a pac⸱o hav⸱as kiel kompens⸱o⸱n deficit⸱o⸱n de konkurenc⸱kapabl⸱o sur la inter⸱naci⸱a kamp⸱o, kaj tiu⸱n deficit⸱o⸱n oni dev⸱as de temp⸱o al temp⸱o kompens⸱i per devalut⸱o de la naci⸱a valut⸱o, mal⸱avantaĝ⸱e al la ekster⸱land⸱a⸱j eksport⸱ant⸱o⸱j. Kompren⸱ebl⸱e, tiu⸱n politik⸱o⸱n kondiĉ⸱as mon⸱a suveren⸱ec⸱o.

LA Ekonomi⸱o⸱j de nord⸱a Eŭrop⸱o, kaj unu⸱a⸱rang⸱e tiu de German⸱uj⸱o, funkci⸱as ali⸱e. Ĉar ili ŝuld⸱as si⸱a⸱n kresk⸱o⸱n al la ekster⸱land⸱a⸱j merkat⸱o⸱j, ili mal⸱ŝat⸱as inflaci⸱o⸱n. Tiel est⸱as ankaŭ ĉe la labor⸱ist⸱o⸱j kaj la sindikat⸱o⸱j, precip⸱e nun, kiam ĉiu kost⸱o⸱alt⸱iĝ⸱o risk⸱as konduk⸱i al de⸱lok⸱ad⸱o⸱j. Tia ekonomi⸱o ne zorg⸱as pri la ebl⸱ec⸱o devalut⸱i. Dum la mediterane⸱a⸱j land⸱o⸱j — inkluziv⸱e, je mal⸱pli⸱alt⸱a grad⸱o, Franc⸱uj⸱o⸱n — profit⸱is pas⸱int⸱ec⸱e el si⸱a valut⸱a fleks⸱ebl⸱ec⸱o, land⸱o⸱j kiel German⸱uj⸱o bon⸱fart⸱is kun si⸱a rigor⸱a mon⸱a politik⸱o. Tial ili montr⸱iĝ⸱as ankaŭ mal⸱amik⸱o⸱j de ŝuld⸱o, malgraŭ ke, dank⸱e al si⸱a mal⸱mult⸱a en⸱ŝuld⸱iĝ⸱o, ili ĝeneral⸱e ĝu⸱as mal⸱alt⸱a⸱j⸱n interez⸱kvot⸱o⸱j⸱n. Kaj, ĉar ili ne bezon⸱as valut⸱a⸱n fleks⸱ebl⸱ec⸱o⸱n, ili evit⸱as la risk⸱o⸱n de vezik⸱o-eksplod⸱o sur la akci⸱o⸱merkat⸱o⸱j. Fin⸱e, tia politik⸱o favor⸱as la ŝpar⸱ant⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j est⸱as mult⸱nombr⸱a⸱j tie. La sentenc⸱o Erst spar⸱e⸱n, dan⸱n kaufen - “Unu⸱e ŝpar⸱i, (aĉet⸱i post⸱e”) - bon⸱e resum⸱as la si⸱n⸱ten⸱o⸱n, kiu⸱n la politik⸱o-ekonomi⸱a⸱j instituci⸱o⸱j tradici⸱e kuraĝ⸱ig⸱as en German⸱uj⸱o.

Unu⸱ig⸱it⸱a mon-reĝim⸱o ne pov⸱as favor⸱i sam⸱temp⸱e ekonomi⸱o⸱j⸱n baz⸱it⸱a⸱j⸱n sur ŝpar⸱ad⸱o kaj invest⸱ad⸱o, kiel en nord⸱a Eŭrop⸱o, kaj ekonomi⸱o⸱j⸱n baz⸱it⸱a⸱j⸱n sur de⸱prunt⸱o kaj publik⸱a el⸱spez⸱o, kiel en sud⸱a Eŭrop⸱o. Unu el ambaŭ model⸱o⸱j do est⸱os dev⸱ig⸱it⸱a, por proksim⸱iĝ⸱i al la ali⸱a, re⸱form⸱i si⸱a⸱n produkt⸱o-sistem⸱o⸱n kaj, sekv⸱e, la soci⸱a⸱n kontrakt⸱o⸱n sur kiu ĝi est⸱as baz⸱it⸱a. Nun⸱temp⸱e ja la trakt⸱at⸱o⸱j dev⸱ig⸱as la mediterane⸱a⸱j⸱n land⸱o⸱j⸱n far⸱iĝ⸱i “konkurenc⸱kapabl⸱a⸱j”, sub la aŭtoritat⸱o de German⸱uj⸱o, garanti⸱ant⸱o de la valut⸱a rigor⸱o. Sed tio⸱n ili⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j ne dezir⸱as, nek pov⸱as far⸱i — almenaŭ en mal⸱long⸱a temp⸱o. Konsekvenc⸱e, du tendenc⸱o⸱j al⸱front⸱iĝ⸱as sin⸱e de la eŭr⸱o⸱zon⸱o, en batal⸱o des pli brutal⸱a, ke ĝi koncern⸱as ne nur la viv⸱rimed⸱o⸱j⸱n, sed ankaŭ la viv⸱manier⸱o⸱n de la popol⸱o⸱j. Atest⸱as pri tio la stereotip⸱o⸱j, kiu⸱j kontraŭ⸱met⸱as la “mal⸱labor⸱em⸱a⸱j⸱n grek⸱o⸱j⸱n” al la “rigor⸱a⸱j german⸱o⸱j”, kiu⸱j “viv⸱as por labor⸱i anstataŭ labor⸱i por viv⸱i”, kaj aper⸱as kiel ne⸱fleks⸱ebl⸱a⸱j krud⸱a⸱j gard⸱ist⸱o⸱j, ĉar ili defend⸱as sam⸱temp⸱e la trakt⸱at⸱o⸱j⸱n kaj si⸱a⸱n propr⸱a⸱n kapital⸱ism⸱a⸱n kadr⸱o⸱n. La streb⸱o⸱j de la sud⸱a⸱j eŭrop⸱an⸱o⸱j por re⸱gajn⸱i fleks⸱ebl⸱ec⸱o⸱n de eŭr⸱o, kiu ebl⸱ig⸱us al ili re⸱hav⸱i la inflaci⸱o-kvot⸱o⸱j⸱n, la publik⸱a⸱j⸱n deficit⸱o⸱j⸱n kaj la devalut⸱o⸱j⸱n sur kiu⸱j est⸱is baz⸱it⸱a ili⸱a ekonomi⸱o kolizi⸱as kontraŭ la kontraŭ⸱star⸱o de la ŝtat⸱o⸱j kaj civit⸱an⸱o⸱j de la nord⸱o, kiu⸱j rifuz⸱as far⸱iĝ⸱i al⸱prunt⸱ant⸱o⸱j de last⸱a instanc⸱o (angl⸱e: Lender of last resort) de si⸱a⸱j sud⸱a⸱j najbar⸱o⸱j.

Tamen, Kvankam la land⸱o⸱j de la eŭr⸱o⸱zon⸱o ne pov⸱as konverĝ⸱i, ili ankaŭ ne dezir⸱as dis⸱iĝ⸱i, almenaŭ nun; la eksport⸱ant⸱a⸱j land⸱o⸱j de nord⸱a Eŭrop⸱o respekt⸱eg⸱as la fiks⸱a⸱j⸱n deviz⸱o⸱prez⸱o⸱j⸱n, dum la sud⸱a⸱j land⸱o⸱j dezir⸱as kiel ebl⸱e plej mal⸱alt⸱a⸱j⸱n interez-kvot⸱o⸱j⸱n, kontraŭ kiu⸱j ili konsent⸱os lim⸱ig⸱o⸱n de si⸱a⸱j deficit⸱o⸱j, esperant⸱e ke ili⸱a⸱j partner⸱o⸱j est⸱os pli indulg⸱em⸱a⸱j ol la financ⸱a⸱j merkat⸱o⸱j. Nun⸱temp⸱e, est⸱as la vic⸱o de German⸱uj⸱o kaj ĝi⸱a⸱j alianc⸱an⸱o⸱j iniciat⸱i. En pli long⸱a temp⸱o, neni⸱u pov⸱as permes⸱i al si perd⸱i la batal⸱o⸱n: la perd⸱ant⸱o est⸱us dev⸱ig⸱at⸱a re⸱konstru⸱i si⸱a⸱n politik⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n kaj tra⸱ir⸱i long⸱a⸱n trans⸱ir⸱o-period⸱o⸱n, ne⸱cert⸱a⸱n kaj tumult⸱a⸱n. Tiel, la sud⸱a⸱j land⸱a⸱j est⸱us kondamn⸱it⸱a⸱j star⸱ig⸱i la sam⸱a⸱n labor⸱merkat⸱o⸱n ol en nord⸱a Eŭrop⸱o, kaj la german⸱o⸱j est⸱us kondamn⸱it⸱a⸱j definitiv⸱e for⸱las⸱i si⸱a⸱n ŝpar⸱o-mani⸱o⸱n, kiu⸱n ili⸱a⸱j partner⸱o⸱j opini⸱as detru⸱a kaj ego⸱ism⸱a.

Pro tiu motiv⸱o, oni pov⸱as konsider⸱i, ke la program⸱o “kvant⸱a fleks⸱ebl⸱ig⸱o” adopt⸱it⸱a de la ECB, kiu oficial⸱e cel⸱as re⸱alt⸱ig⸱i la inflaci⸱o-kvot⸱o⸱n ĝis 2%, en⸱kadr⸱iĝ⸱as en avantaĝ⸱a strategi⸱o por la mediterane⸱a⸱j land⸱o⸱j. Ĝi ceter⸱e tuj kaŭz⸱is prez-mal⸱alt⸱iĝ⸱o⸱n de la unu⸱sol⸱a valut⸱o. Ni memor⸱u, ke s-ro Enrico Letta, dum la mal⸱long⸱a period⸱o de si⸱a prezid⸱ant⸱ec⸱o de la ital⸱a konsili⸱o (april⸱o 2013-februar⸱o 2014), grumbl⸱eg⸱is kontraŭ la nivel⸱o de tiu “aĉ⸱a eŭr⸱o”, kiu mal⸱help⸱is la ekonomi⸱a⸱n kresk⸱o⸱n en li⸱a land⸱o. Problem⸱o: tia mal⸱alt⸱iĝ⸱o favor⸱as precip⸱e la eksport⸱ant⸱a⸱j⸱n land⸱o⸱j⸱n, kiel German⸱uj⸱o, kaj neniel pli⸱bon⸱ig⸱as la situaci⸱o⸱n de la plej mal⸱fort⸱a⸱j ekonomi⸱o⸱j. En pli long⸱a temp⸱o, tio eĉ pov⸱us est⸱ig⸱i tut⸱mond⸱a⸱n konkur⸱ad⸱o⸱n pri devalut⸱o. Kaj se, en German⸱uj⸱o, la eksport⸱ant⸱a⸱j industri⸱o⸱j ne plend⸱us pri krom⸱a pli⸱bon⸱ig⸱o de si⸱a konkurenc⸱kapabl⸱o, la ŝpar⸱ant⸱o⸱j, si⸱a⸱flank⸱e, long⸱e sufer⸱us pro negativ⸱a⸱j interez⸱kvot⸱o⸱j.

LA De⸱bat⸱o⸱j pri la est⸱ont⸱o de la eŭrop⸱a mon-reĝim⸱o est⸱as tiom moral⸱a⸱j kiom teknik⸱a⸱j; kaj, sur tiu teren⸱o, neces⸱as sub⸱strek⸱i, ke neni⸱u el tiu⸱j form⸱o⸱j de kapital⸱ism⸱o est⸱as super⸱a al la ali⸱a⸱j. La star⸱ig⸱o de kapital⸱ism⸱o en soci⸱o, afer⸱o pri improviz⸱ad⸱o kaj kompromis⸱o, neniam plen⸱e kontent⸱ig⸱as, el kiu ajn vid⸱punkt⸱o oni ĝi⸱n rigard⸱as. Tio ja ne mal⸱help⸱os la defend⸱ant⸱o⸱j⸱n de ĉiu naci⸱a model⸱o taks⸱i la ali⸱a⸱j⸱n model⸱o⸱j⸱n mal⸱taŭg⸱a⸱j, ĉar la ili⸱a est⸱as natur⸱a, raci⸱a kaj konform⸱a al la plej alt⸱a⸱j soci⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j. La german⸱o⸱j ne kompren⸱as, ke, kiam ili or⸱don⸱as al la grek⸱o⸱j re⸱form⸱i si⸱a⸱n politik⸱a⸱n ekonomi⸱o⸱n, do si⸱n mem re⸱form⸱i, por definitiv⸱e for⸱bala⸱i fuŝ⸱o⸱j⸱n kaj korupt⸱o⸱n, ili ja postul⸱as de ili anstataŭ⸱i la korupt⸱o⸱n tradici⸱e radik⸱ant⸱a⸱n en la grek⸱a soci⸱o per ali⸱a: la modern⸱a kaj financ⸱ig⸱it⸱a korupt⸱o de la Goldman Sachs-tip⸱o, propr⸱a al la nun⸱temp⸱a kapital⸱ism⸱o.

La grav⸱a⸱j ideologi⸱a⸱j kaj ekonomi⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j, kiu⸱j dis⸱ŝir⸱as Eŭrop⸱o⸱n kaj nutr⸱as la naci⸱ism⸱o⸱j⸱n, ne baldaŭ fin⸱iĝ⸱os. Supoz⸱ant⸱e eĉ ke la rigor-politik⸱o fin⸱fin⸱e ig⸱os la sud⸱a⸱n Eŭrop⸱o⸱n pli konkurenc⸱kapabl⸱a, oni taks⸱as, ke ĝi ankaŭ est⸱ig⸱os en la debet⸱a⸱j land⸱o⸱j 20% ĝis 30% mal⸱alt⸱iĝ⸱o⸱n de la viv⸱nivel⸱o kompar⸱e kun la situaci⸱o ekzist⸱ant⸱a antaŭ la jar⸱o 2008. Oni trud⸱as al ili tia⸱n reĝim⸱o⸱n, cert⸱ig⸱ant⸱e al ili, ke la liberal⸱ig⸱o de la merkat⸱o⸱j pli⸱fort⸱ig⸱os ili⸱a⸱j⸱n ekonomi⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j tiam pov⸱os re⸱kapt⸱i si⸱a⸱n mal⸱fru⸱o⸱n kaj redukt⸱i la diferenc⸱o⸱j⸱n de en⸱spez⸱o⸱j; sed tem⸱as ja pri ĥimer⸱o, se oni konsider⸱as la fort⸱o⸱n de la akumul⸱it⸱a⸱j avantaĝ⸱o⸱j, kiu⸱j ekzist⸱as sur tiu⸱j merkat⸱o⸱j*. La region⸱a⸱j diferenc⸱o⸱j, pli⸱profund⸱ig⸱it⸱a⸱j de la rigor⸱politik⸱o, dev⸱os est⸱i iom post iom nul⸱ig⸱it⸱a⸱j dank⸱e al politik⸱a solv⸱o sin⸱e de la eŭr⸱o⸱zon⸱o, laŭ la model⸱o de re⸱distribu⸱o adopt⸱it⸱a de Ital⸱uj⸱o favor⸱e al la Mezzogiorno kaj de German⸱uj⸱o por la nov⸱a⸱j Länder. Tamen, la proksim⸱um⸱e 4% de la mal⸱net⸱a en⸱land⸱a produkt⸱o (MEP), destin⸱it⸱a⸱j de tiu⸱j du land⸱o⸱j por tiu⸱j region⸱o⸱j pen⸱as mal⸱help⸱i la profund⸱iĝ⸱o⸱n de la inter⸱region⸱a⸱j en⸱spez⸱o-diferenc⸱o⸱j*.

*  Kiel montr⸱as Thomas Piketty en Le Capital au XXIe siècle, Seuil, Parizo, 2013, la “akumul⸱it⸱a⸱j avantaĝ⸱o⸱j” implic⸱as pli⸱riĉ⸱iĝ⸱o⸱n de la riĉ⸱ul⸱o⸱j kaj mal⸱riĉ⸱iĝ⸱o⸱n de la mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j.
*  Wolfgang Streeck kaj Le⸱a Elsässer, “Monetary disunion: The domestic politics of Euroland”, MPIfG Discussion Paper 14-17, Institut Max-Planck pour l’étude des sociétés, Cologne, 2014, www.mpifg.de

La ekonomi⸱a⸱j mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j est⸱ig⸱os konflikt⸱o⸱j⸱n inter membr⸱o-ŝtat⸱o⸱j de la eŭr⸱o⸱zon⸱o kaj en ili. La sud⸱a⸱j land⸱o⸱j postul⸱os kresk⸱o-program⸱o⸱j⸱n, “eŭrop⸱a⸱n Marshall-plan⸱o⸱n”, region⸱a⸱j⸱n politik⸱o⸱j⸱n por help⸱i ili⸱n konstru⸱i konkurenc⸱kapabl⸱a⸱n infra⸱struktur⸱o⸱n kaj materi⸱a⸱n solidar⸱ec⸱o⸱n, inter⸱ŝanĝ⸱e kontraŭ si⸱a al⸱iĝ⸱o al la unu⸱sol⸱a merkat⸱o kaj ĝeneral⸱e al la eŭrop⸱a unu⸱ec⸱o. La nord⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j pov⸱os nur, pro ekonomi⸱a⸱j kaj politik⸱a⸱j kial⸱o⸱j, proviz⸱i nur et⸱a⸱n part⸱o⸱n de la neces⸱a⸱j sum⸱o⸱j*. Kompens⸱e, ili postul⸱os rigard⸱o⸱rajt⸱o⸱n pri la manier⸱o, laŭ kiu ili⸱a mon⸱o est⸱os el⸱spez⸱at⸱a, eĉ se nur pro si⸱a intern⸱a politik⸱o: ili⸱a opozici⸱o facil⸱e pov⸱us akuz⸱i ili⸱n pri fuŝ⸱o, klient⸱ism⸱o kaj korupt⸱o. La sud⸱a⸱j land⸱o⸱j rezist⸱os al la en⸱trud⸱iĝ⸱o de la Nord⸱o en ili⸱a⸱n suveren⸱ec⸱o⸱n, sam⸱temp⸱e kritik⸱ant⸱e ĝi⸱a⸱n avar⸱ec⸱o⸱n. German⸱uj⸱o, la plej grand⸱a kaj ver⸱ŝajn⸱e la plej riĉ⸱a el la membr⸱o⸱land⸱o⸱j, est⸱os mal⸱laŭd⸱at⸱a pro si⸱a politik⸱a imperi⸱ism⸱o kaj si⸱a ekonomi⸱a ego⸱ism⸱o, sen ebl⸱ec⸱o ŝanĝ⸱i tio⸱n: la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j ne las⸱os si⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n sub⸱ten⸱i la sud⸱a⸱j⸱n land⸱o⸱j⸱n sen kondiĉ⸱o⸱j kaj rifuz⸱os financ⸱i eŭrop⸱a⸱n region⸱a⸱n politik⸱o⸱n, dum ili jam pag⸱as por la eks⸱a orient⸱a German⸱uj⸱o.

*  Laŭ taks⸱o⸱j baz⸱it⸱a⸱j sur spert⸱o de Ital⸱uj⸱o kaj German⸱uj⸱o, la fondus⸱o-trans⸱don⸱o⸱j neces⸱a⸱j por mal⸱help⸱i profund⸱iĝ⸱o⸱n de la en⸱spez⸱o-diferenc⸱o⸱j en⸱e de la eŭr⸱o⸱zon⸱o tre⸱eg⸱e super⸱as la pag⸱kapabl⸱o⸱j⸱n de German⸱uj⸱o, Franc⸱uj⸱o kaj de Nederlando kun⸱e. Vd. Wolfgang Streeck kaj Le⸱a Elsässer, jam cit⸱it⸱a.

Dum kiom da temp⸱o la grand⸱a koalici⸱o de s-in⸱o Merkel ankoraŭ kapabl⸱os trankvil⸱ig⸱i sam⸱temp⸱e si⸱a⸱j⸱n eŭrop⸱a⸱j⸱n partner⸱o⸱j⸱n kaj si⸱a⸱j⸱n voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j⸱n? Ĝi⸱a⸱j resurs⸱o⸱j pov⸱us est⸱i baldaŭ el⸱ĉerp⸱it⸱a⸱j. La german⸱a⸱j eksport⸱ant⸱a⸱j industri⸱o⸱j kaj ili⸱a⸱j sindikat⸱o⸱j ig⸱is la mon-uni⸱o⸱n nepr⸱a prioritat⸱o kaj, kun la apog⸱o de eŭr⸱o-ideal⸱ism⸱a mal⸱dekstr⸱o, ili sankt⸱ig⸱is la eŭr⸱o⸱n*. La kancelier⸱in⸱o, ĉiam aŭskult⸱ant⸱a si⸱a⸱j⸱n sub⸱ten⸱ant⸱o⸱j⸱n, el⸱dir⸱is tiu⸱n sentenc⸱o⸱n: “Se eŭr⸱o mal⸱sukces⸱as, Eŭrop⸱o mal⸱sukces⸱as*.” Ŝi do rezignaci⸱e konsent⸱is dolor⸱a⸱j⸱n ced⸱o⸱j⸱n, apart⸱e kiam la Parlament⸱o voĉ⸱don⸱is la “sav⸱plan⸱o⸱j⸱n” por Grek⸱land⸱o.

*  Ebl⸱e tie trov⸱iĝ⸱as mal⸱nov⸱a refleks⸱o akir⸱it⸱a de la german⸱o⸱j en la post⸱milit⸱a period⸱o: tendenc⸱o konfuz⸱i si⸱a⸱n ident⸱ec⸱o⸱n kun si⸱a valut⸱o, aŭ tio, kio⸱n Jürgen Habermas kvalifik⸱is D-Mark Patriot⸱ism⸱us” (“patriot⸱ism⸱o de la german⸱a Mark⸱o”).
*  Parol⸱ad⸱o ĉe la Parlament⸱o (Bundestag), 7-a de septembr⸱o 2011.

La german⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o — funkci⸱ant⸱a kiel plen⸱um⸱komitat⸱o de la eksport⸱ant⸱a⸱j industri⸱o⸱j — pret⸱us ofer⸱i si⸱n por la plu⸱viv⸱o de la eŭr⸱o. Sed la est⸱int⸱a inter⸱konsent⸱o favor⸱e al la eŭrop⸱a integr⸱ad⸱o fend⸱iĝ⸱is. Eŭr⸱o-skeptik⸱ec⸱o subit⸱e aper⸱is. Nov⸱a parti⸱o, la Alternativ⸱o por German⸱uj⸱o (ApG), minac⸱as la dekstr⸱a⸱n flank⸱o⸱n de la Krist⸱an-Demokrat⸱a⸱n Uni⸱o⸱n (KDU). (Vd la artikol⸱o⸱n de Dominique Vidal). Por rezist⸱i al ĝi, la centr⸱ism⸱a⸱j parti⸱o⸱j, inkluziv⸱e de la social-demokrat⸱o⸱j, dev⸱as nepr⸱e ne ced⸱i al la postul⸱o⸱j de ali⸱a⸱j land⸱o⸱j. Ĝis nun, la fondus⸱o-trans⸱don⸱o⸱j intern⸱e de la Uni⸱o kaj eŭr⸱o⸱zon⸱o est⸱is oft⸱e kaŝ⸱it⸱a⸱j en eŭrop⸱a⸱j region⸱a⸱j aŭ social⸱a⸱j fondus⸱o⸱j. Sed la mon⸱a uni⸱o neces⸱ig⸱os — ne nur por “sav⸱i” Grek⸱land⸱o⸱n, sed ankaŭ kaj precip⸱e post ĝi⸱a “sav⸱ad⸱o” - tre grand⸱a⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n, do ne⸱kaŝ⸱ebl⸱a⸱j⸱n.

Divers⸱a⸱j Plend⸱o⸱j depon⸱it⸱a⸱j ĉe la Konstituci⸱a Kort⸱um⸱o prov⸱is politik⸱ig⸱i Eŭrop⸱o⸱n kaj alarm⸱i la german⸱a⸱n publik⸱a⸱n opini⸱o⸱n. Dum period⸱o, la reg⸱ist⸱ar⸱o de s-in⸱o Merkel ŝajn⸱is implic⸱e aprob⸱i la invent⸱em⸱o⸱n, per kiu la ECB ĉirkaŭ⸱ir⸱is la mal⸱permes⸱o⸱n rekt⸱e prunt⸱i al la membr⸱o-ŝtat⸱o⸱j, kvankam la Bundesbank esprim⸱is fort⸱a⸱n indign⸱o⸱n. Sed, ĉar la konflikt⸱o pri distribu⸱ad⸱o inter la land⸱o⸱j de la eŭr⸱o⸱zon⸱o est⸱os baldaŭ kronik⸱a problem⸱o, la politik⸱a kaj ekonomi⸱a kost⸱o de la mon⸱a uni⸱o ebl⸱e far⸱iĝ⸱os tiom enorm⸱a, ke la reg⸱ist⸱ar⸱o ne plu pov⸱os ĝi⸱n kaŝ⸱i, nek defend⸱i, precip⸱e en kun⸱tekst⸱o, kie la german⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o est⸱as kruel⸱e el⸱prov⸱it⸱a de la buĝet⸱a rigor⸱politik⸱o.

Kvankam German⸱uj⸱o sankt⸱ig⸱as eŭr⸱o⸱n, ĝi princip⸱e pov⸱us bon⸱e viv⸱i sen ĝi. Por ekvilibr⸱ig⸱i la ekonomi⸱a⸱j⸱n rezult⸱o⸱j⸱n, ebl⸱e prefer⸱ind⸱as re⸱don⸱i iu⸱n mon⸱a⸱n suveren⸱ec⸱o⸱n al la eŭrop⸱a⸱j land⸱o⸱j kaj las⸱i pli grand⸱a⸱n liber⸱ec⸱o⸱n al la sud⸱o (kaj la sud-orient⸱o, kiu esper⸱as en⸱ir⸱i la zon⸱o⸱n), anstataŭ rest⸱i en la kadr⸱o de la unu⸱nur⸱a valut⸱o. Dub⸱o⸱j pri la viv⸱ebl⸱o de tiu reĝim⸱o komenc⸱as kresk⸱i, inkluziv⸱e en German⸱uj⸱o. Eĉ supoz⸱ant⸱e, ke la german⸱o⸱j prav⸱as pens⸱i, ke en iu⸱j cirkonstanc⸱o⸱j rigor⸱politik⸱o favor⸱as la ekonomi⸱a⸱n bon⸱fart⸱o⸱n, ni ne dev⸱as forges⸱i, ke praktik⸱e ĝi plen⸱e sukces⸱is nur kiam ĝi est⸱is akompan⸱at⸱a de devalut⸱o de la naci⸱a deviz⸱o*.

*  Mark Blyth, Austerity. The History of a Dangerous Ide⸱a, Oxford University Press, Nov- Jork⸱o, 2013.

Fakt⸱e, LA Koher⸱ec⸱o de la eŭr⸱o⸱zon⸱o de nun baz⸱iĝ⸱as nur sur la tim⸱o de la ebl⸱a⸱j konsekvenc⸱o⸱j de ĝi⸱a eksplod⸱o. Sed tio ebl⸱e ne plu sufiĉ⸱os por konvink⸱i la german⸱a⸱j⸱n voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j⸱n daŭr⸱ig⸱i viv⸱ten⸱i la mon⸱a⸱n uni⸱o⸱n. Front⸱e al la kresk⸱o de naci⸱ism⸱o, la politik⸱a⸱j elit⸱o⸱j ebl⸱e taks⸱os prefer⸱ind⸱e ne plu ident⸱ig⸱i la eŭr⸱o⸱n al Eŭrop⸱o kaj aŭskult⸱i la ekonomik⸱ist⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j, pli kaj pli mult⸱nombr⸱e, inkluziv⸱e en German⸱uj⸱o*, rekomend⸱as pli fleks⸱ebl⸱a⸱n kaj mal⸱pli unu⸱ec⸱a⸱n mon-reĝim⸱o⸱n, proksim⸱a⸱n al la Eŭrop⸱a Mon-Sistem⸱o de la 1980-aj jar⸱o⸱j*. Tiu elekt⸱o ver⸱ŝajn⸱e ne est⸱os mirakl⸱o⸱don⸱a, sed ne ekzist⸱as ideal⸱a solv⸱o en kapital⸱ism⸱a ekonomi⸱o sufer⸱ant⸱a mult⸱a⸱j⸱n intern⸱a⸱j⸱n kontraŭ⸱dir⸱o⸱j⸱n. La german⸱a⸱j eksport⸱ad⸱o⸱j ebl⸱e sufer⸱os dum kelk⸱a temp⸱o, sed la sort⸱o de la impost⸱pag⸱ant⸱o⸱j kaj la reputaci⸱o de ili⸱a land⸱o ĉe ĝi⸱a⸱j najbar⸱o⸱j est⸱os ver⸱ŝajn⸱e pli⸱bon⸱ig⸱it⸱a⸱j.

*  Vd Heiner Flassbeck kaj Costas Lapavitsas, Against the Troika. Crisis and Austerity in the Eurozone, Vers⸱o, Londono kaj Nov-Jork⸱o, 2015.
*  Vd Frédéric Lord⸱o⸱n, “Ĉu el⸱ir⸱i el la eŭr⸱o?”, Le Monde diplomatique en esperant⸱o, aŭgust⸱o 2013.

S-in⸱o Merkel montr⸱is si⸱n kapabl⸱a radikal⸱e ŝanĝ⸱i si⸱a⸱n pozici⸱o⸱n pri nukle⸱a energi⸱o. Oni ne pov⸱as ekskluziv⸱i, ke ŝi ebl⸱e rest⸱os en la histori⸱o kiel la kancelier⸱in⸱o, kiu est⸱os liber⸱ig⸱int⸱a Eŭrop⸱o⸱n de unu⸱nur⸱a valut⸱o, far⸱iĝ⸱int⸱a komun⸱a prem⸱sonĝ⸱o.

Wolfgang Streeck


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Ideologi⸱o⸱j ŝanĝ⸱iĝ⸱ant⸱a⸱j, alianc⸱a⸱j sur⸱pren⸱ant⸱a⸱j

Kiel evit⸱i la politik⸱a⸱n konfuz⸱ad⸱o⸱n

Per si⸱a asert⸱o, ke s-in⸱o Le Pen [la prezid⸱ant-kandidat⸱o de la franc⸱a ekstrem-dekstr⸱o] parol⸱as kiel komun⸱ist⸱a flug⸱foli⸱o de la 1970-aj jar⸱o⸱j” s-ro François Hollande [la prezid⸱ant⸱o de Franc⸱uj⸱o, de la Social⸱ist⸱a Parti⸱o] kontribu⸱is al la konfuz⸱o de la politik⸱a⸱j orient⸱il⸱o⸱j en Franc⸱uj⸱o. La mult⸱iĝ⸱o de alianc⸱o⸱j inter ŝtat⸱o⸱j, kiu est⸱as inter si aprior⸱e kontraŭ⸱a⸱j pri ĉio, far⸱as ankaŭ la inter⸱naci⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n mal⸱facil⸱e kompren⸱ebl⸱a⸱j. Kaj la inform⸱aĵ⸱o⸱j si⸱n sekv⸱as ĉiam pli rapid⸱e, kio kresk⸱ig⸱as la ĝeneral⸱a⸱n konfuz⸱o⸱n. En tia ĥaos⸱a kun⸱tekst⸱o, kiel evit⸱i la re⸱tir⸱iĝ⸱o⸱n en la ident⸱ec⸱o⸱n kaj kiel klar⸱ig⸱i la esenc⸱a⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n?

Pli OL Kvar jar⸱o⸱j⸱n post la komenc⸱o de la arab⸱a⸱j ribel⸱o⸱j kaj la planed⸱vast⸱a⸱j manifestaci⸱o⸱j kontraŭ la kresk⸱eg⸱o de la mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j de “indign⸱ant⸱o⸱j” ĝis Occupy Wall Street — la for⸱est⸱o de tuj⸱a⸱j rezult⸱o⸱j kaj la perd⸱o de klar⸱a⸱j orient⸱iĝ⸱o⸱j mal⸱kuraĝ⸱ig⸱as la ard⸱a⸱j⸱n dezir⸱o⸱j⸱n trans⸱form⸱i la soci⸱o⸱n kaj la mond⸱o⸱n. Sen⸱iluzi⸱iĝ⸱o esprim⸱iĝ⸱as ekzempl⸱e tiel: “Ĉu ĉio ĉi por tio?” Mal⸱nov⸱a⸱j parti⸱o⸱j dis⸱fal⸱as aŭ ŝanĝ⸱as si⸱a⸱n nom⸱o⸱n, strang⸱a⸱j alianc⸱o⸱j mult⸱iĝ⸱as, kio perturb⸱as la atend⸱it⸱a⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n kategori⸱o⸱j⸱n. Rus⸱land⸱o denunc⸱as la “faŝist⸱o⸱j⸱n de Kiveo, sed akcept⸱as en Peterburgo kun⸱ven⸱o⸱n de la eŭrop⸱a ekstrem⸱dekstr⸱ul⸱ar⸱o; Franc⸱uj⸱o altern⸱e far⸱as virt⸱a⸱j⸱n proklam⸱o⸱j⸱n pri la demokrati⸱o kaj pli fort⸱e sub⸱ten⸱as la saud-arab⸱a⸱n monarĥi⸱o⸱n; la Naci⸱a Front⸱o [ekstrem⸱dekstr⸱a parti⸱o en Franc⸱uj⸱o, FN] gratul⸱as si⸱n pro la elekt⸱a venk⸱o de radikal⸱a mal⸱dekstr⸱o en Ateno.

La komunik⸱il⸱a maŝin⸱o amplifik⸱as tiu⸱n perturb⸱ad⸱o⸱n tiom pli natur⸱e kiom ĝi⸱a ritm⸱o akcel⸱iĝ⸱as, en situaci⸱o, en kiu ĝi jam ne sci⸱as produkt⸱i io⸱n ali⸱a⸱n ol mal⸱long⸱spir⸱a⸱j⸱n punkt⸱o⸱j⸱n kapabl⸱a⸱j⸱n kapt⸱i la atent⸱o⸱n kaj vek⸱i skopofili⸱o⸱n, apati⸱a⸱n kompat⸱o⸱n, tim⸱o⸱n. La ekstrem⸱dekstr⸱o kaj la religi⸱a fundament⸱ism⸱o tiam profit⸱as la ĝeneral⸱a⸱n konfuz⸱eg⸱o⸱n. Kiel rival⸱a⸱j batal⸱ant⸱o⸱j de la “kolizi⸱o de la civilizaci⸱o⸱j” ili dis⸱vast⸱ig⸱as nostalgi⸱o⸱n je re⸱ven⸱o al univers⸱o de tradici⸱o⸱j, de obe⸱o, de kred⸱o. Ili defend⸱as soci⸱a⸱n ord⸱o⸱n sam⸱e kned⸱it⸱a⸱n kiel rigid⸱ig⸱it⸱a⸱n de la kult⸱o de ident⸱ec⸱o, de la ter⸱o, de milit⸱o, de mort⸱int⸱o⸱j.

Ie kaj tie, prov⸱o⸱j de trans⸱ir⸱o, de el⸱sav⸱iĝ⸱o, stumbl⸱as, kiel en Grek⸱uj⸱o, super kompakt⸱a blok⸱o de mal⸱bon⸱vol⸱o kaj de mal⸱permes⸱o⸱j. La koncern⸱a⸱j interes⸱o⸱j est⸱as potenc⸱a⸱j; la batal⸱o, nepr⸱e mal⸱egal⸱ec⸱a. El⸱ir⸱i el la kapt⸱il⸱o bezon⸱us klar⸱a⸱n vid⸱o⸱n al la sku⸱end⸱a⸱j soci⸱a⸱j fort⸱o⸱j, al la alianc⸱an⸱o⸱j gajn⸱end⸱a⸱j por la cel⸱o, al la prioritat⸱o⸱j sur kiu⸱j fond⸱i ag⸱o⸱n.* Nu, pri la ĉef⸱a⸱j orient⸱iĝ⸱o⸱j, kiu⸱j arm⸱is la est⸱int⸱a⸱j⸱n emancip⸱a⸱j⸱n batal⸱o⸱j⸱n — dekstr⸱o kaj mal⸱dekstr⸱o, imperi⸱ism⸱o kaj progres⸱ism⸱o, etn⸱o kaj popol⸱o — ŝajn⸱as aplik⸱ebl⸱a pli ol iam ajn observ⸱o de la verk⸱ist⸱o Je⸱a⸱n Paulhan: “Ĉio cert⸱e est⸱is dir⸱it⸱a. Se la vort⸱o⸱j ne est⸱us ŝanĝ⸱int⸱a si⸱a⸱n senc⸱o⸱n, kaj la senc⸱o⸱j ne si⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n.”

*  Vd “Strategi⸱o por re⸱konker⸱o”, Le Monde diplomatique en Esperant⸱o, septembr⸱o 2013.

Franc⸱uj⸱o montr⸱as apart⸱a⸱n ekzempl⸱o⸱n. De kiam la FN far⸱iĝ⸱is unu el la precip⸱a⸱j parti⸱o⸱j de la land⸱o, la tem⸱o de “tri⸱parti⸱ism⸱o” re⸱jun⸱iĝ⸱is. Tamen kun et⸱a detal⸱o: origin⸱e (1944-1947) la vort⸱o cel⸱is du parti⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j difin⸱is si⸱n marks⸱ism⸱a⸱j, kaj tri⸱a⸱n mal⸱dekstr⸱e centr⸱a⸱n* ...

*  La Franc⸱a Komun⸱ist⸱a Parti⸱o (PCF), la Franc⸱a Sekci⸱o de la Labor⸱ist⸱a Inter⸱naci⸱o (SFIO) kaj la Popol⸱a Respublik⸱an⸱a Mov⸱ad⸱o (MRP).

La aktual⸱a tri⸱op⸱a lud⸱o lanĉ⸱is konkur⸱o⸱n de miks⸱konfuz⸱ad⸱o, en kiu ĉiu protagonist⸱o pretend⸱as ke la du ali⸱a⸱j est⸱as, almenaŭ kaŝ⸱e, lig⸱it⸱a⸱j kontraŭ li. “UMPS” [miks⸱aĵ⸱o de UMP kaj PS], ripet⸱as la FN. “FNPS” [miks⸱aĵ⸱o de FN kaj PS], re⸱bat⸱as s-ro [?Nicolas Sarkozy] . “UMPFN” [UMP kaj FN], korekt⸱as mult⸱a⸱j mal⸱dekstr⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j. La nebul⸱o⸱j ŝajn⸱as des pli ne⸱penetr⸱ebl⸱a⸱j ke neni⸱u el tiu⸱j tri atribu⸱ad⸱o⸱j est⸱as tut⸱e ne⸱fund⸱it⸱a. “Pri ekonomi⸱o, la politik⸱o de François Hollande [la prezid⸱ant⸱o de Franc⸱uj⸱o, de la social⸱ist⸱a (social⸱demokrat⸱a) parti⸱o PS] est⸱as la sam⸱a kiel tiu de Nicolas Sarkozy*, konced⸱as ekzempl⸱e s-ro Arnaud Montebourg, social⸱ist⸱a eks⸱ministr⸱o, kies sagac⸱o dek⸱obl⸱iĝ⸱is post li⸱a el⸱ig⸱o el la reg⸱ist⸱ar⸱o, last⸱jar⸱e en aŭgust⸱o. La Uni⸱o por popol⸱a mov⸱ad⸱o (UMP) kaj la Social⸱ist⸱a Parti⸱o (PS) don⸱as la impres⸱o⸱n, ke ili al⸱front⸱iĝ⸱as en Franc⸱uj⸱o, sed neni⸱u el ili pri⸱dub⸱as la grand⸱a⸱j⸱n ekonomi⸱a⸱j⸱n kaj financ⸱a⸱j⸱n parametr⸱o⸱j⸱n fiks⸱it⸱a⸱j⸱n de la Eŭrop⸱a Uni⸱o, de kiu⸱j de⸱pend⸱as preskaŭ ĉio.

*  Les Echos, Parizo, 1-an de april⸱o 2015.

Ĉu grand⸱a koalici⸱o⸱j de la moder⸱ul⸱o⸱j, kiel en German⸱uj⸱o aŭ en Ital⸱uj⸱o, ne fin⸱e klar⸱ig⸱us la situaci⸱o⸱n? Unu el la gvid⸱ant⸱o⸱j de la franc⸱a dekstr⸱ul⸱ar⸱o, s-ro Alain Juppé, propon⸱is la ide⸱o⸱n: “Ebl⸱e oni dev⸱os iam pens⸱i kiel for⸱tranĉ⸱i la du ekstrem⸱o⸱j⸱n, por ke la saĝ⸱a⸱j hom⸱o⸱j reg⸱u kun⸱e kaj las⸱u la du ekstrem⸱o⸱j⸱n flank⸱e, la dekstr⸱a⸱n sam⸱e kiel la mal⸱dekstr⸱a⸱n, kiu⸱j absolut⸱e neni⸱o⸱n kompren⸱is.”* Inter tiu⸱j “moder⸱ul⸱o⸱j kaj reform⸱ist⸱o⸱j de la du tend⸱ar⸱o⸱j”, li⸱a alianc⸱an⸱o François Bayrou al⸱don⸱as, ke li “ne vid⸱as grand⸱a⸱j⸱n diferenc⸱o⸱j⸱n”: “Tut⸱e ne mal⸱facil⸱as kre⸱i tia⸱n inter⸱konsent⸱o⸱n pri la esenc⸱o.”*

*  Le Point, Parizo, 1-an de januar⸱o 2015.
*  Le Point, 9-an de april⸱o 2015.

Ĉio est⸱as cert⸱e jam dir⸱it⸱a ... Jam en 1989 la nun⸱a unu⸱a sekretari⸱o de la PS Je⸱a⸱n-Claude Cambadélis montr⸱is si⸱a⸱n ĉagren⸱o⸱n: “Mal⸱rapid⸱e instal⸱iĝ⸱as la skeptik⸱o. Iom post iom oni kred⸱as ke, prem⸱at⸱a⸱j inter la ekonomi⸱a⸱j dev⸱ig⸱o⸱j kaj la soci⸱a mal⸱konsent⸱o, la teren⸱o ne plu re⸱konker⸱ebl⸱as. Oni dev⸱as ĉas⸱i sur la teren⸱o de la kontraŭ⸱ul⸱o, kaj ĉar tio est⸱as iom re⸱puŝ⸱a, okaz⸱as la ĝeneral⸱a ‘sav⸱u si⸱n kiu pov⸱as’.”* Du⸱dek kvin jar⸱o⸱j⸱n post⸱e, en ekonomi⸱a kun⸱tekst⸱o mult⸱e pli mal⸱bon⸱a ol tiam (en 1988 la kresk⸱o⸱kvot⸱o est⸱is 4,3 el⸱cent⸱o⸱j; en 1989, 4 el⸱cent⸱o⸱j), la social⸱ist⸱o⸱j en la potenc⸱o de⸱nov⸱e prav⸱ig⸱as si⸱a⸱n nov⸱liberal⸱a⸱n de⸱ŝov⸱iĝ⸱o⸱n kaj la abism⸱a⸱n mal⸱plen⸱o⸱n de si⸱a politik⸱a projekt⸱o per tio, ke ili protekt⸱as si⸱n mal⸱antaŭ supoz⸱at⸱a dekstr⸱iĝ⸱o de la franc⸱a soci⸱o. S-ro Cambadélis de⸱nov⸱e lament⸱is last⸱a⸱n oktobr⸱o⸱n: “Ĉiu⸱j klasik⸱a⸱j reakci⸱a⸱j tem⸱o⸱j re⸱ven⸱is: la ident⸱ec⸱o kontraŭ la egal⸱ec⸱o, la liber⸱ec⸱o por la origin⸱a⸱j franc⸱o⸱j kaj ne por tiu⸱j, kiu⸱j de⸱ven⸱as de en⸱migr⸱int⸱o⸱j. Tio est⸱as ekstrem⸱e grav⸱a.”* Jen fascin⸱a konstat⸱o de fiask⸱o.

*  Inter⸱ven⸱o de la 16-a de decembr⸱o 1989 en la kolokv⸱o de la PS “Kie est⸱as ni⸱a⸱j ideologi⸱a⸱j mal⸱konsent⸱o⸱j?”
*  “Questions dinfo”, LCP, 15-an de oktobr⸱o 2014.

Sed ĉu mir⸱i pri tio? Anstataŭ for⸱turn⸱i la reakci⸱a⸱n fulm⸱o⸱n, la politik⸱o de la “moder⸱ul⸱o⸱j” al⸱tir⸱as ĝi⸱n kvazaŭ fulm⸱suĉ⸱il⸱o sam⸱e tiom kiom ĝi mal⸱sukces⸱as de jar⸱dek⸱o⸱j. Anstataŭ propon⸱i ali⸱a⸱n kolektiv⸱a⸱n est⸱ont⸱ec⸱o⸱n ol la promes⸱o⸱n de nov⸱a⸱j pent⸱o⸱pun⸱o⸱j rekompenc⸱ot⸱a⸱j per du⸱on⸱a poent⸱o da krom⸱a kresk⸱o. Jim Naureckas, direktor⸱o de usona progres⸱em⸱a gazet⸱o, observ⸱as simil⸱a⸱n perd⸱o⸱n de orient⸱iĝ⸱o en si⸱a land⸱o post la supr⸱e⸱n⸱ir⸱o de la Te⸱a Party: “La centr⸱ism⸱o funkci⸱as kiel ideologi⸱o nur se vi pens⸱as ke la afer⸱o⸱j ir⸱as sufiĉ⸱e bon⸱e kaj bezon⸱as nur et⸱a⸱j⸱n ŝanĝ⸱o⸱j⸱n. Ali⸱e, se vi pens⸱as ke neces⸱as grav⸱a⸱j trans⸱form⸱o⸱j, tiam, anstataŭ est⸱i “pragmat⸱a”, la centr⸱ism⸱o est⸱as kondamn⸱it⸱a al fiask⸱o.”*

*  “Centr⸱ist anxiety at theNew York Times””, FAIR, 2-an de februar⸱o 2015, www.fair.org.

Kaj ne ĉiam — oni ja bon⸱e vid⸱as tio⸱n — profit⸱e al progres⸱em⸱a opci⸱o. Tiu⸱n ebl⸱ec⸱o⸱n montr⸱as la aktual⸱a situaci⸱o en Grek⸱uj⸱o: social⸱liberal⸱a parti⸱o, la Pasok redukt⸱it⸱a de 45 el⸱cent⸱o⸱j al 5 el⸱cent⸱o⸱j en kvin jar⸱o⸱j, dum la rezult⸱o ĉe la elekt⸱o⸱j de Sirizo kresk⸱eg⸱is. Tio pov⸱us okaz⸱i, en mal⸱pli grand⸱a skal⸱o, en Hispan⸱uj⸱o. Sed ali⸱a⸱j social⸱demokrat⸱a⸱j parti⸱o⸱j rezist⸱as pli bon⸱e. En Ital⸱uj⸱o ekzempl⸱e, s-ro Matteo Renzi profit⸱is de la ĝeneral⸱a konfuz⸱iĝ⸱o por sukces⸱i ĉe la elekt⸱o⸱j (40,8 el⸱cent⸱o⸱j ĉe la eŭrop⸱a⸱j elekt⸱o⸱j de maj⸱o 2014) lud⸱ant⸱e la rol⸱o⸱n de la ribel⸱ul⸱o en la centr⸱o de la sistem⸱o. Ne ver⸱e por trans⸱form⸱i ĝi⸱n, ĉar la politik⸱o de s-ro Renzi nur sub⸱met⸱iĝ⸱as al la ital⸱a mastr⸱ar⸱o, sed por modif⸱i ĝi⸱a⸱n form⸱o⸱n, la stil⸱o⸱n: jun⸱ul⸱ar⸱o, kontraŭ⸱regul⸱ec⸱o, laŭ⸱generaci⸱a retor⸱ik⸱o kiel Tony Blair, kiu kondamn⸱as la “privilegi⸱o⸱j⸱n” de la protekt⸱at⸱a⸱j salajr⸱ul⸱o⸱j, ŝajn⸱ig⸱ant⸱e zorg⸱em⸱o⸱n por la jun⸱ul⸱o⸱j, kondamn⸱it⸱o⸱j, kun provizor⸱a⸱j labor⸱kontrakt⸱o⸱j. La gvid⸱ant⸱a⸱j elit⸱o⸱j ĉiam streb⸱as divid⸱i la popol⸱a⸱j⸱n klas⸱o⸱j⸱n sur⸱baz⸱e de naci⸱ec⸱o, religi⸱o, generaci⸱o, viv⸱manier⸱o, kultur⸱a⸱j prefer⸱o⸱j, loĝ⸱lok⸱o.* Kaj sat⸱ig⸱i la publik⸱a⸱n de⸱bat⸱o⸱n per tio, por ke tiu⸱j polus⸱ig⸱o⸱j est⸱u nov⸱a⸱j politik⸱a⸱j ident⸱ec⸱o⸱j, kiu⸱j prezent⸱as neni⸱a⸱n danĝer⸱o⸱n por la soci⸱a ord⸱o.

*  Vd Benoît Bréville kaj Pierre Rimbert, “Une gauche assise à la droite du peuple”, Le Monde diplomatique, mart⸱o 2015.

La sukces⸱o de la FN de⸱ven⸱as el tiu konfuz⸱ig⸱o kaj sam⸱temp⸱e ampleks⸱ig⸱as ĝi⸱n. Ĝi⸱a retor⸱ik⸱o miks⸱as etn⸱a⸱n naci⸱ism⸱o⸱n (la “naci⸱a⸱n prefer⸱o⸱n”), kiu de⸱log⸱as la dekstr⸱a⸱n elekt⸱ant⸱o⸱j⸱n, kun social⸱a⸱j proklam⸱o⸱j normal⸱e defend⸱at⸱a⸱j de la mal⸱dekstr⸱o. Tiu ĉi, baz⸱iĝ⸱ant⸱e sur la demand⸱o⸱j de ident⸱ec⸱o, de islam⸱o, de en⸱migr⸱int⸱o⸱j — ĉie ĉe⸱est⸱a⸱j en la publik⸱a de⸱bat⸱o — pretend⸱as, laŭ la eks⸱a ekologi⸱ist⸱a ministr⸱in⸱o Cécile Duflot, ke “est⸱as jam nur paper⸱foli⸱o inter Nicolas Sarkozy kaj Marin⸱e Le Pen”.* Sed la prezid⸱int⸱o de la respublik⸱o [Sarkozy] mal⸱akcept⸱as tia⸱n analiz⸱o⸱n kaj insist⸱as pri la esenc⸱a aspekt⸱o kiu, laŭ li, kontraŭ⸱dir⸱as tio⸱n: S-in⸱o Le Pen, kiam oni dir⸱as, ke ŝi est⸱as ekstrem⸱dekstr⸱a, tio est⸱as mensog⸱o. Ŝi hav⸱as la ekonomi⸱a⸱n program⸱o⸱n de la ekstrem-mal⸱dekstr⸱o. [...] Ŝi propon⸱as preciz⸱e la sam⸱a⸱j⸱n dispon⸱o⸱j⸱n, nom⸱e pri la minimum⸱a salajr⸱o kaj pri la pensi⸱o, kiel s-ro Mélenchon.”* S-ro Sarkozy par⸱ig⸱as ankaŭ s-in⸱o⸱n Le Pen kun la PS: “Voĉ⸱don⸱i por la FN dum la unu⸱a balot⸱o signif⸱as venk⸱ig⸱i la mal⸱dekstr⸱o⸱n ĉe la du⸱a. Jen la FNPS.”*

*  Le Mond⸱e, 1-a de april⸱o, 2015.
*  TF1, Journal de 20 heures, 17-an de mart⸱o 2015. — S-ro Ménenchon est⸱as la gvid⸱ant⸱o de la mal⸱dekstr⸱a parti⸱o “La Gauche [“La Mal⸱dekstr⸱o”], alianc⸱it⸱a kun la Franc⸱a Komun⸱ist⸱a Parti⸱o (PCF). -vl
*  Le Figar⸱o, 2-an de mart⸱o 2015.

Kio⸱n preciz⸱e vol⸱as tiu⸱j elekt⸱ant⸱o⸱j de la FN, pri kiu⸱j zorg⸱as si⸱n tiom da konkur⸱ant⸱o⸱j? Ili est⸱as oft⸱e de⸱ven⸱a⸱j el popol⸱a⸱j medi⸱o⸱j kaj amas⸱e apog⸱as for⸱las⸱o⸱n de la eŭr⸱o kaj re⸱ven⸱o⸱n al la frank⸱o (63 el⸱cent⸱o⸱j), ili deklar⸱as si⸱n mult⸱e mal⸱pli favor⸱a⸱j al la for⸱ig⸱o de la solidar-impost⸱o⸱j por riĉ⸱aĵ⸱o⸱j ol tiu⸱j de la UMP (29 el⸱cent⸱o⸱j kontraŭ 52 el⸱cent⸱o⸱j) kaj pli favor⸱a⸱j al re⸱star⸱ig⸱o de la pensi⸱iĝ⸱o je 60 jar⸱o⸱j (84 el⸱cent⸱o⸱j) ol la UMP-elekt⸱ant⸱o⸱j (49 el⸱cent⸱o⸱j). La elekt⸱ant⸱o⸱j de ambaŭ parti⸱o⸱j, mal⸱e, sam⸱opini⸱as pri la tem⸱o⸱j de drast⸱a redukt⸱o de la nombr⸱o da en⸱migr⸱ant⸱o⸱j kaj de mal⸱permes⸱o de la vual⸱o en la universitat⸱o.*

*  Enket⸱o de la IFOP-Le Figar⸱o Magazin⸱e de la 3-a de april⸱o 2014 kaj enket⸱o Cevipof-Le Figar⸱o de la 8-a de april⸱o 2014.

Do, ĉu dekstr⸱iĝ⸱o de la franc⸱a soci⸱o? La vort⸱o “konfuz⸱eg⸱o” taŭg⸱as sen⸱dub⸱e pli bon⸱e por situaci⸱o, en kiu la mal⸱dekstr⸱a elekt⸱ant⸱ar⸱o mal⸱mobiliz⸱iĝ⸱as, ĉar ĝi sent⸱as si⸱n perfid⸱it⸱a de politik⸱o ... dekstr⸱a. Kaj en kiu preskaŭ la du⸱on⸱o de la apog⸱ant⸱o⸱j de la FN vol⸱as, “ke la kapital⸱ism⸱a sistem⸱o est⸱u profund⸱e reform⸱ot⸱a” kaj propon⸱as “star⸱ig⸱i la social⸱a⸱n just⸱ec⸱o⸱n per tio ke oni pren⸱as de la riĉ⸱ul⸱o⸱j por don⸱i al la mal⸱riĉ⸱ul⸱o⸱j”.* La histori⸱o abund⸱as je tia⸱j kaz⸱o⸱j de prav⸱a⸱j protest⸱o⸱j de⸱voj⸱ig⸱it⸱a⸱j pro mank⸱o de taŭg⸱a⸱j politik⸱a⸱j akcept⸱o⸱j. La inter⸱naci⸱a politik⸱o ankaŭ ne far⸱as la mond⸱o⸱n kon⸱ebl⸱a. Special⸱e por tiu⸱j, kiu⸱j ankoraŭ pens⸱as, ke la kompas⸱o de la grand⸱a⸱j princip⸱o⸱j — demokrati⸱o, solidar⸱ec⸱o, hom⸱rajt⸱o⸱j, kontraŭ⸱imperi⸱ism⸱o ktp — dikt⸱as la diplomati⸱a⸱n lud⸱o⸱n, dum tiu ĉi est⸱as pli ol iam ajn determin⸱at⸱a de la ŝtat⸱a⸱j interes⸱o⸱j. Ceter⸱e, eĉ en la mal⸱varm⸱a milit⸱o, la social⸱ism⸱a Pol⸱land⸱o liver⸱is karb⸱o⸱n al la Hispan⸱uj⸱o de Frank⸱o, kaj tiel help⸱is la ekstrem⸱dekstr⸱a⸱n diktator⸱o⸱n romp⸱i strik⸱o⸱n de min⸱ist⸱o⸱j en Asturi⸱o. Kaj la Ĉin⸱uj⸱o de Mao Zedong fleg⸱is bon⸱eg⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun grup⸱o da por⸱uson⸱a⸱j tiran⸱o⸱j. Simetri⸱e, kiam la Sovet⸱uni⸱o okup⸱is Afgan⸱uj⸱o⸱n, la ĝihad⸱ist⸱o⸱j tie est⸱is arm⸱it⸱a⸱j de la Blank⸱a Dom⸱o kaj tener⸱e fot⸱at⸱a⸱j de la [franc⸱a] Figar⸱o Magazin⸱e ...

*  Respektiv⸱e 47% kaj 45%. Enket⸱o Cevipof-Le Figar⸱o, verk⸱o cit.

Ĉu la mond⸱o do far⸱iĝ⸱is pli surpriz⸱a ĉar hodiaŭ Usono help⸱as Iranon en Irako, ag⸱as kontraŭ ĝi en Jemeno kaj inter⸱trakt⸱as kun ĝi en Svis⸱land⸱o (vid⸱u la artikol⸱o⸱n p. 4)? Aŭ ĉar la Social⸱ism⸱a Respublik⸱o Vjetnam⸱uj⸱o kalkul⸱as kun la usona milit⸱ŝip⸱ar⸱o por brems⸱i la hegemoni⸱a⸱j⸱n tent⸱o⸱j⸱n de la Popol⸱respublik⸱o Ĉin⸱uj⸱o? En⸱ver⸱e la ŝtat⸱o⸱j preskaŭ ĉiam prov⸱is jen sen⸱iĝ⸱i je la ĉirkaŭ⸱brak⸱o de tro potenc⸱a protekt⸱ant⸱o, jen mal⸱instig⸱i atak⸱o⸱n de kontraŭ⸱ul⸱o per kontraŭ⸱natur⸱a⸱j alianc⸱o⸱j. Argument⸱ant⸱e per la ne tre progres⸱em⸱a⸱j politik⸱a⸱j decid⸱o⸱j de Rus⸱land⸱o kaj de Ĉin⸱uj⸱o por riproĉ⸱i al la grek⸱a ĉef⸱ministr⸱o ke li esplor⸱as en MoskvoPekino la eventual⸱a⸱j⸱n rimed⸱o⸱j⸱n por el⸱ir⸱i el la financ⸱a prem⸱il⸱o de la Eŭrop⸱a Uni⸱o est⸱us, sekv⸱e, kondut⸱o moral⸱a. Kaj ĝi kondamn⸱us al sen⸱pov⸱ec⸱o ĉiu⸱j⸱n land⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ne pov⸱as de⸱pend⸱ig⸱i si⸱a⸱n sav⸱o⸱n de la solidar⸱ec⸱o de mond⸱a politik⸱a komun⸱um⸱o kiu nun⸱temp⸱e ne ver⸱e funkci⸱as.

Dum jar⸱dek⸱o⸱j, la mal⸱dekstr⸱ul⸱o⸱j vid⸱is plej indulg⸱e la ŝtat⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j batal⸱is kontraŭ la okcident⸱a imperi⸱ism⸱o, des pli ke la soci⸱a reĝim⸱o de la ribel⸱a⸱j naci⸱o⸱j romp⸱is kun tiu de Usono kaj sku⸱is la mult⸱naci⸱a⸱j⸱n konzern⸱o⸱j⸱n. Nun⸱temp⸱e tio far⸱iĝ⸱as tre mal⸱oft⸱a; preskaŭ neni⸱a teritori⸱o trov⸱iĝ⸱as ekster la reg⸱ad⸱o de la kapital⸱ism⸱o. Do, prefer⸱e paŝ⸱i per la du pied⸱o⸱j, sed unu post la ali⸱a ... Tio signif⸱as kuraĝ⸱ig⸱i la rezist⸱ad⸱o⸱j⸱n kontraŭ la hegemoni⸱o, kiam ili mal⸱ferm⸱as la inter⸱naci⸱a⸱n lud⸱o⸱n, mult⸱ig⸱as la nombr⸱o⸱n da opci⸱o⸱j por la disident⸱o⸱j, kiu⸱j sekv⸱os. Sed ankaŭ kompren⸱i, ke la apog⸱o al ŝtat⸱o⸱j kiu⸱j batal⸱as kontraŭ la prem⸱o⸱j de la grand⸱a⸱j potenc⸱o⸱j ne dev⸱ig⸱as sub⸱ten⸱i nek sen⸱kulp⸱ig⸱i ili⸱a⸱j⸱n ceter⸱a⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n kaj soci⸱a⸱j⸱n decid⸱o⸱j⸱n. La temp⸱o de aŭtomat⸱a⸱j solidar⸱ec⸱o⸱j kaj de sistem⸱a⸱j opozici⸱o⸱j pas⸱is. Tiu komfort⸱o ĉes⸱is.

“Ĉu vi ne vol⸱as plu klas⸱o⸱j⸱n, nek ili⸱a⸱n batal⸱o⸱n? Vi hav⸱os la pleb⸱o⸱j⸱n kaj la sen⸱nom⸱a⸱j⸱n amas⸱o⸱j⸱n. Ĉu vi ne vol⸱as plu la popol⸱o⸱j⸱n? Vi hav⸱os la band⸱o⸱j⸱n kaj la trib⸱o⸱j⸱n”, avert⸱is la marks⸱ism⸱a filozof⸱o Daniel Bensaïd.* En la land⸱o⸱j, kie la politik⸱o dum long⸱a temp⸱o serv⸱is kiel sekular⸱a religi⸱o — kun si⸱a⸱j rit⸱o⸱j, si⸱a liturgi⸱o, si⸱a⸱j mister⸱o⸱j —, la mal⸱alt⸱iĝ⸱o, kiu⸱n ĝi sufer⸱is (mal⸱mult⸱iĝ⸱o de la elekt⸱o⸱j, merkat⸱ig⸱o, korupt⸱o, trans⸱ir⸱o⸱j de politik⸱ist⸱o⸱j en komerc⸱o⸱n) ne pov⸱is ali⸱e ol ekscit⸱i la pasi⸱o⸱j⸱n ali⸱lok⸱e. Nu, la kred⸱o kaj etn⸱ec⸱a vid⸱o de la naci⸱o hav⸱as la komun⸱a⸱n ec⸱o⸱n ke ili liver⸱as sufiĉ⸱e simpl⸱a⸱n rimed⸱o⸱n por klar⸱ig⸱i al si la mond⸱o⸱n, kun skem⸱o kiu ne facil⸱e renvers⸱iĝ⸱as post ses monat⸱o⸱j. Sed akcept⸱i ke la religi⸱a aŭ kultur⸱a aparten⸱o est⸱as la ident⸱ig⸱a ŝlos⸱il⸱o de soci⸱o sen ali⸱a orient⸱iĝ⸱o, tio far⸱as la plej mult⸱a⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n alianc⸱o⸱j⸱n kaj soci⸱a⸱j⸱n konverĝ⸱o⸱j⸱n problem⸱ec⸱a⸱j (aŭ simpl⸱e mal⸱ebl⸱a⸱j).

*  Daniel Bensaïd, Eloge de la politique profan⸱e, Albin Michel, kol. Bibliothèque Idées, Parizo, 2008.

Ĉe tio, la plej reakci⸱a⸱j frakci⸱o⸱j de la soci⸱o pov⸱as venk⸱i: okcident⸱a dekstr⸱ul⸱ar⸱o kiu, nom⸱e de la krist⸱an⸱a⸱j val⸱or⸱o⸱j de la Mal⸱nov⸱a Kontinent⸱o, eĉ nom⸱e de laik⸱ec⸱o kiu⸱n ĝi long⸱temp⸱e persekut⸱is, far⸱as kultur⸱a⸱n milit⸱o⸱n kontraŭ islam⸱o de la mal⸱pli⸱mult⸱o; islam⸱a⸱j fundament⸱ist⸱o⸱j kiu⸱j kun⸱ig⸱as rifuz⸱o⸱n de la sekv⸱o⸱j de la koloni⸱ism⸱o kun akuz⸱o de progres⸱em⸱a hered⸱aĵ⸱o el la kler⸱ism⸱o. En Eŭrop⸱o, la rezult⸱o de tia al⸱front⸱iĝ⸱o cert⸱as; nur halucin⸱a roman⸱verk⸱ist⸱o kiel Michel Houellebecq pov⸱as imag⸱i, ke tio konduk⸱us al venk⸱o de la islam⸱ist⸱o⸱j.

Ĉu est⸱as do la efik⸱o de mem⸱mort⸱ig⸱a mal⸱esper⸱o de frakci⸱o de la radikal⸱a mal⸱dekstr⸱o, aŭ la sekv⸱o de la soci⸱a kaj politik⸱a izol⸱iĝ⸱o de ĝi⸱a⸱j plej universitat⸱a⸱j part⸱o⸱j, se la er⸱o⸱j de tiu ident⸱ec⸱a retor⸱ik⸱o nun aŭd⸱iĝ⸱as? En inter⸱parol⸱ad⸱o aper⸱int⸱a en revu⸱o por ekstrem⸱mal⸱dekstr⸱a⸱j intelekt⸱ul⸱o⸱j, la pro⸱parol⸱ant⸱in⸱o de la Parti⸱o de la Indiĝen⸱o⸱j de la Respublik⸱o (Pir), s-in⸱o Houria Bouteldja, ĵus parol⸱is pri la miks⸱it⸱a⸱j ge⸱edz⸱iĝ⸱o⸱j kaj propon⸱is ke “oni solv⸱u la problem⸱o⸱n per konvert⸱iĝ⸱o” ... “La sen⸱koloni⸱ig⸱a perspektiv⸱o, klar⸱ig⸱as ŝi, est⸱as unu⸱e, am⸱i ni⸱n mem, akcept⸱i ni⸱n, edz⸱in⸱ig⸱i islam⸱an⸱in⸱o⸱n aŭ edz⸱ig⸱i islam⸱an⸱o⸱n, nigr⸱ul⸱in⸱o⸱n aŭ nigr⸱ul⸱o⸱n. Mi sci⸱as, ke tio ŝajn⸱as est⸱i mal⸱progres⸱o, sed mi cert⸱ig⸱as vi⸱n ke ne, ke tio est⸱as paŝ⸱o de gigant⸱o.” Sen⸱dub⸱e, sed unu el la paŝ⸱o⸱j kiu⸱j konduk⸱as al la konstant⸱a dis⸱divid⸱o de la popol⸱a⸱j kategori⸱o⸱j de la loĝ⸱ant⸱ar⸱o, al ras⸱a aŭ religi⸱a dis⸱ig⸱o kaj al la “kolizi⸱o de la civilizaci⸱o⸱j”.

Demand⸱it⸱e de Le Figar⸱o por sci⸱i “kio⸱n dir⸱i al 20-jar⸱a jun⸱ul⸱o”, la ese⸱ist⸱o Michel Onfray* respond⸱is jen⸱e: “La ŝip⸱o sink⸱as, rest⸱u elegant⸱a. Mort⸱u star⸱e.” Ali⸱a⸱j opci⸱o⸱j ekzist⸱as, mal⸱pli cinik⸱a⸱j aŭ mal⸱pli mal⸱esper⸱a⸱j. Ili konsist⸱as en: komenc⸱i batal⸱o⸱j⸱n, ne⸱dis⸱ig⸱ebl⸱a⸱j⸱n por la ekonomi⸱a demokrati⸱o kaj por la politik⸱a suveren⸱ec⸱o. Ili⸱a rezult⸱o pov⸱as hodiaŭ ŝajn⸱i des pli mal⸱cert⸱a, ke tro da tem⸱o⸱j for⸱turn⸱as ni⸱n de tio, kiu⸱j⸱n ni ne reg⸱as. Sed la sort⸱o de Grek⸱uj⸱o re⸱konduk⸱as ni⸱n al tio.

*  De tiu aŭtor⸱o ekzist⸱as en Esperant⸱o la libr⸱o Michel Onfray (Mikael⸱o Onfrajo): Trakt⸱aĵ⸱o pri ateologio. Fizik⸱o de la metafizik⸱o, El⸱don⸱a Fak⸱o Kooperativ⸱a de Sat, s.l., 2010, 185 p., ISBN 978-2-918053-03-3. -vl

Ĉu ekonomi⸱a demokrati⸱o? Neces⸱as antaŭ ĉio ĉirkaŭ⸱bar⸱i kaj post⸱e ĉes⸱ig⸱i la potenc⸱o⸱n de ĉantaĝ⸱o, kiu⸱n la kapital⸱o praktik⸱as al la soci⸱o.* Projekt⸱o dum long⸱a temp⸱o asoci⸱it⸱a al la mal⸱dekstr⸱o, kvankam, dum la Liber⸱ig⸱o, centr⸱ist⸱a parti⸱o kiel la Popol⸱a Respublik⸱an⸱a Mov⸱ad⸱o (MRP) ankaŭ deklar⸱is est⸱i “kontraŭ la kapital⸱ism⸱o, kiu rezerv⸱as la ekonomi⸱a⸱n decid⸱pov⸱o⸱n nur al la posed⸱ant⸱o⸱j de la kapital⸱o kaj kiu organiz⸱as la hom⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n sur⸱baz⸱e de la super⸱ec⸱o de la kapital⸱o”.*

*  Vid⸱u Frédéric Lord⸱o⸱n, “La mal⸱dekstr⸱o ne pov⸱as mort⸱i” , Le Monde diplomatique en Esperant⸱o, septembr⸱o 2015 art.
*  Cit⸱it⸱a de Mario Einaudi kaj François Goguel, Christian Democracy in Italy and Franc⸱e, University of Notre Dam⸱e Press, 1952.

Ĉu politik⸱a suveren⸱ec⸱o? Tiu est⸱as la alt⸱valor⸱a hav⸱aĵ⸱o kiu⸱n la Eŭrop⸱a Uni⸱o vol⸱as krev⸱ig⸱i, kiam tem⸱as pri grek⸱o⸱j. Antaŭ ne⸱long⸱e, s-ro Sarkozy gratul⸱is si⸱n, ke s-ro Alexis Cipr⸱as, tuj post est⸱i elekt⸱it⸱a, “for⸱glut⸱is si⸱a⸱j⸱n elekt⸱o⸱kampanj⸱a⸱j⸱n promes⸱o⸱j⸱n” kaj “sur⸱genu⸱iĝ⸱is”.* Kun pet⸱o de anonim⸱ec⸱o, oficial⸱ul⸱o⸱j de la eŭr⸱o⸱zon⸱o esprim⸱is si⸱n kun sam⸱a takt⸱o. Ili postul⸱as, ke la grek⸱a ĉef⸱ministr⸱o ŝanĝ⸱u la partner⸱o⸱n de pli⸱mult⸱o kaj la politik⸱o⸱n, se li vol⸱as ŝpar⸱i al si⸱a land⸱o financ⸱a⸱n sufok⸱iĝ⸱o⸱n. “Tiu reg⸱ist⸱ar⸱o ne pov⸱as trans⸱viv⸱i”, jam decid⸱is unu el ili.* Tamen, kun la escept⸱o de ŝtat⸱renvers⸱o, tiu spec⸱o de verdikt⸱o trov⸱iĝ⸱as ankoraŭ en la suveren⸱ec⸱o de la grek⸱a popol⸱o. Do, al ĉiu, kiu sent⸱as si⸱n sen⸱help⸱a en mond⸱o kun konfuz⸱it⸱a⸱j orient⸱iĝ⸱o⸱j, jen batal⸱o far⸱end⸱a, simpl⸱a, just⸱a, universal⸱a kaj frat⸱ec⸱a. Ĝi est⸱as des mal⸱pli anticip⸱e perd⸱it⸱a, ke ĉiu kompren⸱is, ke ĝi resum⸱as preskaŭ ĉiu⸱j ali⸱a⸱j⸱n.

*  Le Figar⸱o, 2-an de mart⸱o 2015.
*  Financial Times, 6-an de april⸱o 2015.

Serge HALIMI.


Lig⸱il⸱o al la origin⸱a tekst⸱o en “Le Mond⸱e diplomatique en Esperant⸱o”

Tut⸱mond⸱a sukces⸱o por ne⸱komplet⸱a analiz⸱o

Kun Thomas Piketty, la kapital⸱o ne est⸱as en danĝer⸱o en la du⸱dek⸱unu⸱a jar⸱cent⸱o

Kiam vend⸱iĝ⸱as cent⸱mil⸱o⸱j da ekzempler⸱o⸱j de long⸱a kaj pen⸱ig⸱a verk⸱o pri ekonomik⸱o en Usono, Eŭrop⸱o kaj Ĉini⸱o, tio indik⸱as ke ĝi kapt⸱is la spirit⸱o⸱n de la epok⸱o. Kaj tiel est⸱as rilat⸱e al ‘La Kapital⸱o en la Du⸱dek⸱unu⸱a Jar⸱cent⸱o’ de Thomas Piketty pri la kresk⸱ant⸱a⸱j mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j de la mond⸱o. Ĉu kaj li⸱a analiz⸱o, kaj la solv⸱o kiu⸱n li propon⸱as, reflekt⸱as la miop⸱ec⸱o⸱n de la manier⸱o laŭ kiu ni rigard⸱as la ekonomi⸱o⸱n?

Tut⸱mond⸱a reputaci⸱o, kiel tiu de Thomas Piketty, dev⸱us ne sufiĉ⸱i por mal⸱help⸱i ke oni far⸱u al li iu⸱j⸱n politik⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n. Eĉ pli preciz⸱e, ni far⸱u kelk⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n rilat⸱e al iu tromp⸱o kiu est⸱as kaj intelekt⸱a kaj politik⸱a kaj pri kiu la plej cert⸱a⸱n indik⸱o⸱n don⸱as, ne⸱rekt⸱e, la sen⸱precedenc⸱a unu⸱anim⸱ec⸱o en la amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j, en si mem sugest⸱o pri komplet⸱a ne⸱noc⸱ec⸱o, kiel ĉio kio⸱n ĝi elekt⸱as pri⸱himn⸱i pasi⸱e. Ver⸱e, “La mond’ en fundament’ ŝanĝ⸱iĝ⸱os” kiam Libération, L’Observateur, Le Mond⸱e, L’Expansion, kaj ankaŭ la New York Times, la Washington Post ktp. komun⸱e ekstaz⸱iĝ⸱as pri tia grav⸱a afer⸱o. Sen⸱dub⸱e inspir⸱it⸱e de si⸱a⸱j propr⸱a⸱j kaŝ⸱it⸱a⸱j - kaj ne⸱progres⸱em⸱a⸱j - motiv⸱o⸱j, la angl⸱o⸱saks⸱a financ⸱a gazet⸱ar⸱o ĝis nun est⸱as la sol⸱a kiu rest⸱is kalm⸱a. La Financial Times, ekzempl⸱e, pri⸱dub⸱is la fid⸱ebl⸱ec⸱o⸱n de la don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j de Piketty, kaj Bloomberg, precip⸱e, el⸱don⸱is bild⸱o⸱n de Thomas Piketty ĉirkaŭ⸱at⸱a de stel⸱o⸱j kaj romp⸱it⸱a⸱j kor⸱o⸱j laŭ la manier⸱o de pop⸱kant⸱ist⸱o, humur⸱a analog⸱o de la grup⸱ism⸱o praktik⸱at⸱a de Le Mond⸱e kaj L’Observateur, sed en ili⸱a kaz⸱o ĝis la plej alt⸱a grad⸱o kaj tut⸱e serioz⸱e.

Ĉia⸱okaz⸱e, oni dev⸱as agnosk⸱i ke nur ced⸱em⸱a gazet⸱ar⸱o tia ĉi pov⸱us nom⸱i “event⸱o” la nomad⸱o⸱n de iu aŭtor⸱o kiel “la Marks⸱o de la du⸱dek⸱unu⸱a jar⸱cent⸱o”, aŭtor⸱o kiu aŭdac⸱is titol⸱i si⸱a⸱n libr⸱o, La Kapital⸱o sen, kiel li mem konfes⸱is, iam ajn leg⸱i eĉ unu lini⸱o⸱n de Karlo Marks⸱o ĝeneral⸱e kaj precip⸱e de li⸱a Das Kapital, propon⸱as neniu⸱n ajn teori⸱o⸱n de kapital⸱ism⸱o, kaj inkluziv⸱as neniu⸱n politik⸱a⸱n projekt⸱o⸱n por defi⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n fundament⸱o⸱j⸱n*.

*  Vid⸱u Russell Jacoby, ‘Thomas Piketty ou le par⸱i dun capitalisme à visage humain’, Le Monde Diplomatique, aŭgust⸱o 2014.

Ĉi tiu sen⸱pri⸱pens⸱a fest⸱ad⸱o tamen ne ig⸱u ni⸱n ignor⸱i la mult⸱a⸱j⸱n merit⸱o⸱j⸱n de la libr⸱o. Ĉiu⸱j recenz⸱int⸱o⸱j est⸱is impres⸱it⸱a⸱j de la skal⸱o kaj kvalit⸱o de ĝi⸱a⸱j statistik⸱a⸱j esplor⸱o⸱j, kaj prav⸱e. Oni pov⸱us ankaŭ trov⸱i ke la ĉef⸱a kvalit⸱o de la libr⸱o de Piketty est⸱as ali⸱e: ĝi est⸱as ... libr⸱o, tio est⸱as, tiu afer⸱o kiu⸱n ekonomik⸱ist⸱o⸱j tut⸱e forges⸱is kiel verk⸱i sub la prem⸱ad⸱o de la neces⸱o publik⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n esplor⸱o⸱j⸱n, kio dev⸱ig⸱as ke ili pli⸱ig⸱u si⸱a⸱n produkt⸱ad⸱o⸱n de rutin⸱a⸱j teknik⸱a⸱j refer⸱aĵ⸱o⸱j tiel fak⸱ec⸱a⸱j ke ili est⸱as ne⸱kompren⸱ebl⸱a⸱j kaj kiu⸱j dev⸱as ne super⸱i la dek kvin paĝ⸱o⸱j⸱n kiu⸱j⸱n la scienc⸱ul⸱a⸱j revu⸱o⸱j akcept⸱os. Sed La Kapital⸱o en la Du⸱dek⸱unu⸱a Jar⸱cent⸱o* est⸱as la mil⸱paĝ⸱a produkt⸱o de ne⸱ŝancel⸱ebl⸱a klopod⸱o dek-kvin-jar⸱a. La util⸱ec⸱o de la soci⸱ologi⸱a⸱j fak⸱o⸱j ebl⸱e plej evident⸱as kiam ili kontribu⸱as tiel solid⸱e baz⸱it⸱a⸱j⸱n fakt⸱o⸱j⸱n al la politik⸱a de⸱bat⸱o.

*  Thomas Piketty, “Le Capital au XXIe siècle”, Seuil, Parizo, 2013.

La plej bon⸱a metod⸱ar⸱o de la mond⸱o, tamen, ne prav⸱ig⸱as fundament⸱a⸱n tromp⸱o⸱n, tiel evident⸱a⸱n ke ĝi pas⸱is ne⸱rimark⸱it⸱e, kaj kiu⸱n la titol⸱o mem relief⸱ig⸱as: La Kapital⸱o. Piketty dir⸱as, ke li parol⸱os al ni pri la kapital⸱o. Li sci⸱as ke tre kon⸱at⸱a aŭtor⸱o verk⸱is libr⸱o⸱n pri ĉi tiu tem⸱o antaŭ li. Sed ne⸱grav⸱e, li ŝajn⸱e pens⸱as, mi kapabl⸱as el⸱far⸱i tio⸱n. La rezult⸱o, bedaŭr⸱ind⸱e, ja grav⸱as. Oni cert⸱e pov⸱us, se oni vol⸱us, titol⸱i nov⸱a⸱n libr⸱o⸱n Kritik⸱o de la Pur⸱a Raci⸱o, sed ne se la libr⸱o tem⸱as pri san⸱ig⸱a⸱j produkt⸱o⸱j el plant⸱o⸱j!

Kio do est⸱as la kapital⸱o? Piketty, kiu “neniam ver⸱e prov⸱is leg⸱i* la tiu⸱tem⸱a⸱n libr⸱o de Marks⸱o, nur don⸱as la plej supr⸱aĵ⸱a⸱n koncept⸱o⸱n pri ĝi: resum⸱e, la kapital⸱o est⸱as valor⸱aĵ⸱o⸱j, la riĉ⸱aĵ⸱o de la riĉ⸱ul⸱o⸱j. Sed por Marks⸱o, la kapital⸱o est⸱as io tut⸱e ali⸱a: ĝi est⸱as manier⸱o de produkt⸱ad⸱o, tio est⸱as, soci⸱a rilat⸱o. Soci⸱a rilat⸱o kompleks⸱a kiu, al la mon⸱a rilat⸱o de simpl⸱a⸱j komerc⸱a⸱j ekonomi⸱o⸱j, al⸱don⸱as - kaj jen la kern⸱o de la afer⸱o - la salajr⸱a⸱n rilat⸱o⸱n konstru⸱it⸱a⸱n sur la baz⸱o de la privat⸱a propriet⸱o de la produkt⸱il⸱o⸱j, la jur⸱a fikci⸱o de la “liber⸱a” labor⸱ist⸱o, individu⸱o kiu est⸱as, tamen, tut⸱e sen⸱ig⸱it⸱a je la ebl⸱ec⸱o produkt⸱i si⸱a⸱n propr⸱a⸱n material⸱a⸱n ekzist⸱o⸱n kaj sekv⸱e est⸱as ĵet⸱it⸱a en la labor⸱fort⸱a⸱n merkat⸱o⸱n kaj, por super⸱viv⸱i, est⸱as dev⸱ig⸱it⸱a dung⸱ig⸱i si⸱n kaj sub⸱met⸱iĝ⸱i al la reg⸱ad⸱o⸱j de la firma⸱estr⸱o⸱j en rilat⸱o de hierarki⸱a sub⸱iĝ⸱o.

*  Ĉar “ĝi est⸱as tre mal⸱facil⸱e leg⸱ebl⸱a”. Intervju⸱o, The New Republic, Vaŝington⸱o, la 5a de maj⸱o, 2014.

Jen kio est⸱as la kapital⸱o, kaj ne sol⸱e la List⸱o de Riĉ⸱ul⸱o⸱j de Forbes. Kompren⸱at⸱a laŭ si⸱a mal⸱larĝ⸱e financ⸱a form⸱o, la kapital⸱o sen⸱dub⸱e efik⸱as sur ordinar⸱a⸱j⸱n individu⸱o⸱j⸱n per si⸱a obscen⸱a spektakl⸱o de mal⸱egal⸱ec⸱o⸱j de riĉ⸱ec⸱o. Kompren⸱at⸱a kiel manier⸱o de produkt⸱ad⸱o kaj kiel soci⸱a rilat⸱o, precip⸱e la rilat⸱o salajr⸱a, ĝi efik⸱as sur ili⸱n mult⸱e pli profund⸱e per la servut⸱ec⸱o en kiu⸱n ĝi en⸱ferm⸱as ili⸱a⸱j⸱n viv⸱o⸱j⸱n mem dum ok hor⸱o⸱j da labor⸱ad⸱o, nom⸱e du⸱on⸱o de ili⸱a⸱j mal⸱dorm⸱a⸱j hor⸱o⸱j. Super⸱flu⸱a⸱j labor⸱ist⸱o⸱j ver⸱ŝajn⸱e ne est⸱as tiom naŭz⸱it⸱a⸱j de la sen⸱hont⸱a parad⸱ad⸱o de la valor⸱aĵ⸱o⸱j de la riĉ⸱ul⸱o⸱j kiom profund⸱e aflikt⸱it⸱a⸱j de tio, ke ili⸱a⸱j viv⸱o⸱j est⸱as pri⸱rab⸱at⸱a⸱j laŭ la fer⸱a princip⸱o de la valor⸱ig⸱o de la kapital⸱o*. Kaj est⸱as la sam⸱a por tiu⸱j dung⸱it⸱o⸱j kiu⸱j silent⸱e sufer⸱as la tiran⸱ec⸱o⸱n de la produkt⸱iv⸱o, la sen⸱kompat⸱a⸱n mobiliz⸱o⸱n en la serv⸱o de profit⸱ad⸱o, la konstant⸱a⸱n minac⸱o⸱n de for⸱lok⸱ig⸱o kaj re⸱struktur⸱ad⸱o laŭ la ekzempl⸱o de Franc⸱e Telecom, la persist⸱a sen⸱sekur⸱ec⸱o, kaj la ĝeneral⸱ig⸱it⸱a per⸱fort⸱o de rilat⸱o⸱j en⸱e de la firma⸱o. Oni ne trov⸱os eĉ spur⸱et⸱o⸱n de ĉio ĉi en La Kapital⸱o de Piketty.

*  La valor⸱ig⸱o de la kapital⸱o: la asign⸱o de sol⸱e financ⸱a val⸱or⸱o al la kapital⸱o, sen⸱de⸱pend⸱e de la produkt⸱ad⸱o de var⸱o⸱j kaj serv⸱o⸱j - ml

La form⸱o kaj intens⸱ec⸱o de ĉi tiu servut⸱ec⸱o, bedaŭr⸱ind⸱e forges⸱it⸱a de la Marks⸱o de la du⸱dek⸱unu⸱a jar⸱cent⸱o, est⸱as regul⸱ig⸱at⸱a laŭ la specif⸱a⸱j histori⸱a⸱j parametr⸱o⸱j laŭ kiu⸱j la kapital⸱ism⸱o real⸱ig⸱as si⸱n ĉar, en la praktik⸱o, ĝi ne tiom est⸱as la kapital⸱ism⸱o sed si⸱n⸱sekv⸱o de histori⸱a⸱j ating⸱o⸱j. Ĉi tiu⸱j est⸱as ĉen⸱o⸱j de event⸱o⸱j ne⸱apart⸱ig⸱ebl⸱e ekonomi⸱a⸱j kaj politik⸱a⸱j kiu⸱j en tia aŭ ali⸱a form⸱o ĉiu⸱foj⸱e re⸱lanĉ⸱as la kurs⸱o⸱n de la kapital⸱ism⸱o en nov⸱a direkt⸱o. Sed Piketty est⸱as ne⸱sufiĉ⸱e prepar⸱it⸱a por pren⸱i ĉi tiu⸱n perspektiv⸱o⸱n kiu est⸱as, tamen, la sol⸱a metod⸱o por ek⸱vid⸱i tio⸱n, kio est⸱as pur⸱e politik⸱a en la histori⸱a dinamik⸱o de la kapital⸱ism⸱o.

Ni komenc⸱u per li⸱a pasi⸱o por la tre long⸱a⸱temp⸱a perspektiv⸱o, sen⸱dub⸱e bon⸱ven⸱a kiam oni konsider⸱as kiel sen⸱sci⸱a⸱j pri la histori⸱o kutim⸱e est⸱as ekonomik⸱ist⸱o⸱j, sed perspektiv⸱o kiu ne est⸱as, ĉi-kaz⸱e, sen⸱problem⸱a. Ĉar kvankam temp⸱o⸱daŭr⸱o de jar⸱dek⸱o⸱j, ekzempl⸱e, propon⸱as perspektiv⸱o⸱n traf⸱a⸱n kaj tre instru⸱a⸱n, tre long⸱a⸱j period⸱o⸱j ĝis mil⸱o⸱j da jar⸱o⸱j, ali⸱flank⸱e, neces⸱ig⸱as la konstru⸱o⸱n de sen⸱signif⸱a⸱j statistik⸱a⸱j artefakt⸱o⸱j kaj de grand⸱eg⸱a⸱j anakronism⸱o⸱j. Evident⸱a ekzempl⸱o de la “ekonomik⸱ist⸱a pens⸱o” - tia, kia montr⸱as ne⸱ŝancel⸱ebl⸱a⸱n mem⸱fid⸱o⸱n - est⸱as grafik⸱aĵ⸱o titol⸱it⸱a Post⸱impost⸱a rent⸱um⸱o el kapital⸱o kompar⸱e kun kresk⸱o⸱procent⸱o, de la pra⸱temp⸱o ĝis hodiaŭ’ (p. 765), kvazaŭ la koncept⸱o⸱j de mal⸱net⸱a intern⸱a produkt⸱o (MEP), la kapital⸱o kaj la post⸱impost⸱a rent⸱um⸱o pov⸱us hav⸱i ajn⸱a⸱n signif⸱o⸱n en la antikv⸱ec⸱o, aŭ eĉ antaŭ la dek⸱ok⸱a jar⸱cent⸱o. Jen ekzempl⸱o de ekonomik⸱ist⸱a absurd⸱aĵ⸱o kvintesenc⸱a kiu interpret⸱as iu⸱j⸱n kategori⸱o⸱j⸱n kiel universal⸱a⸱j⸱n ĉar ĝi ne pov⸱as vid⸱i ke efektiv⸱e ili est⸱as ŝanc⸱a⸱j - kaj last⸱a⸱temp⸱a⸱j - kre⸱it⸱aĵ⸱o⸱j de la histori⸱o. De unu ekstrem⸱o al la ali⸱a, ironi⸱e kaj paradoks⸱e, est⸱as tial ĝust⸱e kiam la ekonomik⸱ist⸱o ŝajn⸱as est⸱i histori⸱ist⸱o, sed ek⸱fal⸱as en la tro⸱a⸱n long⸱a⸱temp⸱o⸱n, ke li montr⸱as kiel sen⸱sci⸱a li est⸱as pri la histori⸱o kaj pri la ver⸱a histori⸱ec⸱o de si⸱a trakt⸱at⸱a tem⸱o.

Sed la long⸱eg⸱a temp⸱o⸱daŭr⸱o ne nur hav⸱as la mal⸱avantaĝ⸱o⸱n de sen⸱brid⸱a⸱j anakronism⸱o⸱j. Ĝi ankaŭ pli⸱ig⸱as la risk⸱o⸱n de sen⸱politik⸱ig⸱o, vid⸱at⸱a kiam event⸱o⸱j daŭr⸱ant⸱a⸱j kelk⸱a⸱j⸱n jar⸱dek⸱o⸱j⸱n est⸱as prezent⸱at⸱a⸱j kvazaŭ ili est⸱as ne⸱grav⸱a⸱j fluktu⸱ad⸱o⸱j sur la skal⸱o de jar⸱mil⸱o⸱j. Ĉar est⸱as la jar⸱dek⸱o kiu est⸱as la koncern⸱a temp⸱o⸱daŭr⸱o de la politik⸱a ag⸱ad⸱o kaj laŭ kiu hom⸱o⸱j juĝ⸱as si⸱a⸱j⸱n viv⸱kondiĉ⸱o⸱j⸱n kaj si⸱a⸱n kapabl⸱o⸱n far⸱i io⸱n pri ili - koncern⸱a temp⸱o⸱daŭr⸱o kiu, se oni ignor⸱as ĝi⸱n, far⸱iĝ⸱as neni⸱o pli ol ne⸱percept⸱ebl⸱a⸱j vibr⸱o⸱j de mezur⸱il⸱o nombr⸱ant⸱a la pas⸱ant⸱a⸱j⸱n jar⸱cent⸱o⸱j⸱n.

La tent⸱o de “leĝ⸱o⸱j”

Iu⸱j kontraŭ⸱argument⸱os ke Piketty plej⸱part⸱e koncentr⸱iĝ⸱as pri la du⸱dek⸱a jar⸱cent⸱o. Jes, sed li vol⸱as aplik⸱i lok⸱e tiu⸱j⸱n sam⸱a⸱j⸱n universal⸱a⸱j⸱n “leĝ⸱o⸱j⸱n” kiu⸱j⸱n li kred⸱as ke li est⸱as pov⸱ig⸱it⸱a aplik⸱i al la kapital⸱ism⸱o dum ĉiu⸱j epok⸱o⸱j, ĉi tiu strang⸱a kapital⸱ism⸱o “de ne⸱memor⸱ebl⸱a temp⸱o”. Sed ankoraŭ est⸱as simptom⸱o, ebl⸱e la plej tip⸱a, de la form⸱o⸱j de ekonomik⸱ism⸱a pens⸱o imag⸱i, ke oni pov⸱as en⸱ferm⸱i la kurs⸱o⸱n de la kapital⸱ism⸱o en⸱e de sen⸱ŝanĝ⸱a⸱j kaj trans⸱histori⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j simpl⸱e modul⸱at⸱a⸱j de fluktu⸱ad⸱o⸱j kies princip⸱o neniam est⸱as klar⸱e specif⸱it⸱a. Rev⸱ant⸱e ke ili est⸱as kurac⸱ist⸱o⸱j por la soci⸱o, ekonomik⸱ist⸱o⸱j ĉiam ced⸱as al la tent⸱o formul⸱i scienc⸱a⸱j⸱n “leĝ⸱o⸱j⸱n”, “leĝ⸱o⸱j⸱n” de la ekonomi⸱o kaj de la kapital⸱ism⸱o, ĝust⸱e kiel la universal⸱a leĝ⸱o de gravit⸱o, por ŝajn⸱ig⸱i ke - est⸱ant⸱e de egal⸱a status⸱o - la unu⸱a⸱j reg⸱as la ord⸱o⸱n de afer⸱o⸱j sam⸱e kiel la last⸱a cert⸱ig⸱as ke objekt⸱o⸱j fal⸱as al la ter⸱o. Kompren⸱ebl⸱e, Piketty ne - aŭ ankoraŭ ne - est⸱as tiel naiv⸱a. Sed la fakt⸱o, ke li ankoraŭ est⸱as de⸱log⸱at⸱a de ĉi tiu tent⸱o, rivel⸱as apart⸱e fort⸱e la ĉie⸱ec⸱o⸱n de la form⸱o⸱j de la ekonomik⸱ist⸱a pens⸱o, akumul⸱it⸱a eĉ en tiu⸱j, kiu⸱j asert⸱as ke ili est⸱as romp⸱int⸱a⸱j kun la ekonomik⸱ism⸱o, eĉ se mal⸱fru⸱e.

Ĉia⸱okaz⸱e, trans⸱histori⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j de la kapital⸱ism⸱o ne ekzist⸱as, eĉ en la verk⸱o de Piketty, en kiu li⸱a⸱j du “fundament⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j de la kapital⸱ism⸱o” est⸱as nur kont⸱ad⸱a⸱j ekvaci⸱o⸱j. Oni trov⸱as anstataŭ⸱e la histori⸱a⸱n kurs⸱o⸱n de la kapital⸱ism⸱o kiu sekv⸱as unik⸱a⸱j⸱n instituci⸱a⸱j⸱n form⸱o⸱j⸱n kiu⸱j ŝuld⸱as si⸱a⸱j⸱n si⸱n⸱sekv⸱o⸱j⸱n plej⸱part⸱e al politik⸱a⸱j proced⸱o⸱j, kaj el kiu⸱j ĉiu port⸱as special⸱a⸱j⸱n propr⸱ec⸱o⸱j⸱n rilat⸱e al la form⸱o⸱j de servut⸱ec⸱o kiu⸱n la kapital⸱o - kaj ne la riĉ⸱ec⸱o - trud⸱as al la labor⸱o.

Est⸱as bel⸱e kaj bon⸱e ripet⸱i foj⸱e-re⸱foj⸱e en mil paĝ⸱o⸱j ke mal⸱egal⸱ec⸱o pli⸱iĝ⸱as kiam ‘r’ (la profit⸱procent⸱o) super⸱as ‘g’ (la kresk⸱o⸱procent⸱o⸱n), sed ĉi tio rest⸱as sen⸱signif⸱a ĝis kiam oni detal⸱os la determin⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de la profit⸱procent⸱o kaj la kresk⸱o⸱procent⸱o propr⸱a⸱j al ĉiu period⸱o. Ĉar ĉiu period⸱o hav⸱as si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n karakteriz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, laŭ la apart⸱a⸱j form⸱o⸱j de si⸱a⸱j struktur⸱o⸱j, la rezult⸱o de politik⸱a⸱j lukt⸱o⸱j kaj, por parol⸱i sen⸱kaŝ⸱e, klas⸱batal⸱o⸱j. La kial⸱o est⸱as tio, ke 1936* mal⸱ferm⸱is la voj⸱o⸱n, ĉar la liberal⸱a⸱j elit⸱o⸱j de 1920-1930 est⸱is likvid⸱it⸱a⸱j, ĉar dung⸱ant⸱o⸱j hont⸱ig⸱is si⸱n per si⸱a kun⸱labor⸱o kun la okup⸱ant⸱o dum la Du⸱a Mond⸱milit⸱o, ĉar la franc⸱a⸱n komun⸱ist⸱a⸱n parti⸱o⸱n sub⸱ten⸱is 25% de la voĉ⸱don⸱ant⸱ar⸱o, kaj ĉar kapital⸱ist⸱o⸱j tim⸱is Sovet⸱uni⸱o⸱n ĝis ne⸱long⸱e post la Du⸱a Mond⸱milit⸱o. Tiam okaz⸱is impon⸱a⸱n mov⸱ad⸱o⸱n de instituci⸱a sinkron⸱ig⸱o post kiam la rilat⸱o de la potenc⸱o de la kapital⸱o kontraŭ tiu de la labor⸱o klin⸱iĝ⸱is relativ⸱e favor⸱e al la labor⸱o: streĉ⸱a reg⸱ad⸱o super la kapital⸱o, mal⸱pli⸱ig⸱o de bors⸱o⸱j al plen⸱man⸱o, la fort⸱e regul⸱ig⸱at⸱a inter⸱naci⸱a konkurenc⸱o, la ekonomi⸱a politik⸱o orient⸱it⸱a al kresk⸱ad⸱o kaj dung⸱ad⸱o, regul⸱a⸱j devalut⸱o⸱j: ĉiu⸱j ĉi est⸱ig⸱is 5% kresk⸱o⸱n kaj dev⸱ig⸱is la kapital⸱o⸱n kondut⸱i si⸱n iom pli dec⸱e.

*  1936: la jar⸱o de la form⸱ad⸱o en Francio de reg⸱ist⸱ar⸱o gvid⸱at⸱a de la social⸱ist⸱o Léon Blum -ml

Sed kvankam Piketty mult⸱foj⸱e menci⸱as “la instituci⸱o⸱j⸱n kaj la politik⸱o⸱n”, li tut⸱e ne vid⸱as ĉi tiu⸱n instituci⸱a⸱n kaj politik⸱a⸱n histori⸱o⸱n sed ĝi⸱n anstataŭ⸱ig⸱as per la efik⸱o⸱j de milit⸱o⸱j kaj de pas⸱int⸱a⸱j mal⸱koloni⸱ig⸱o⸱j, tio est⸱as, ŝok⸱o⸱j ekster⸱a⸱j sed preskaŭ ne⸱difin⸱ebl⸱a⸱j kiu⸱j detru⸱is la kapital⸱o⸱n (en la form⸱o de riĉ⸱ec⸱o) kaj re⸱met⸱is la mezur⸱il⸱o⸱j⸱n al (preskaŭ) nul⸱o. Van⸱e oni serĉ⸱as la soci⸱a⸱j⸱n lukt⸱o⸱j⸱n, la ĝeneral⸱a⸱j⸱n strik⸱o⸱j⸱n, la al⸱front⸱iĝ⸱o⸱n inter la kapital⸱o kaj la labor⸱o kaj ili⸱a⸱j⸱n instituci⸱a⸱j⸱n sekv⸱aĵ⸱o⸱j⸱n mez⸱e de la bomb⸱o⸱j kaj la for⸱ced⸱o de la koloni⸱o⸱j.

Efektiv⸱e, laŭ Piketty, kapital⸱ism⸱o ne hav⸱as histori⸱o⸱n: ĝi simpl⸱e respond⸱as al iu leĝ⸱o, antikv⸱a kaj sen⸱ŝanĝ⸱a, kiu est⸱as lok⸱e perturb⸱at⸱a de hazard⸱a⸱j event⸱o⸱j dum ĝi atend⸱as ne⸱halt⸱ig⸱ebl⸱e re⸱asert⸱i si⸱a⸱j⸱n long⸱a⸱temp⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n - fiks⸱it⸱a kurs⸱o en kiu mank⸱as lok⸱o por soci⸱a⸱j grup⸱o⸱j konflikt⸱ant⸱a⸱j, tio est⸱as, por la real⸱a motor⸱o de instituci⸱a⸱j trans⸱form⸱o⸱j.

Sed est⸱as la rezult⸱o de ĉi tiu⸱j disput⸱o⸱j kiu decid⸱as la direkt⸱o⸱ŝanĝ⸱o⸱j⸱n de kapital⸱ism⸱o. Kaj kiel tio est⸱is decid⸱it⸱a laŭ unu senc⸱o post la milit⸱o, tio est⸱is decid⸱it⸱a laŭ ali⸱a senc⸱o ek⸱de la fin⸱a⸱j 1970aj jar⸱o⸱j. Sed eĉ ne unu vort⸱o pri la ideologi⸱a kaj politik⸱a Re⸱konker⸱o far⸱e de la riĉ⸱ul⸱o⸱j kiu⸱j, perd⸱int⸱e iom⸱et⸱o⸱n da mon⸱o dum kelk⸱a temp⸱o, vol⸱is re⸱gajn⸱i ĉio⸱n de⸱nov⸱e kiel antaŭ⸱e. Ekzempl⸱o est⸱as la kampanj⸱o de usonaj konservativ⸱ul⸱o⸱j en la 1970aj jar⸱o⸱j kun la eksplic⸱it⸱a cel⸱o “retro⸱volv⸱i” la histori⸱o⸱n kaj nul⸱ig⸱i la social⸱a⸱j⸱n ating⸱o⸱j⸱n kiu⸱j ĉiam est⸱as instituci⸱a⸱j ating⸱o⸱j.

Ĉar la kern⸱a demand⸱o est⸱as, kiu reg⸱as la instituci⸱o⸱j⸱n kaj la struktur⸱o⸱j⸱n? Kiu hav⸱as la potenc⸱o⸱n ili⸱n far⸱i aŭ re⸱far⸱i iu⸱senc⸱e - propr⸱a⸱senc⸱e? Ĉi tiu⸱j demand⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱as politik⸱a⸱j, neniam lev⸱iĝ⸱as en libr⸱o en kiu neni⸱e trov⸱ebl⸱as vigl⸱a diskut⸱o pri konkret⸱a⸱j afer⸱o⸱j. Kie est⸱as la analiz⸱o de la financ⸱a mal⸱regul⸱ig⸱o de la 1980aj jar⸱o⸱j kiu, kiel kutim⸱e, sub⸱met⸱is komerc⸱a⸱j⸱n entrepren⸱o⸱j⸱n al la postul⸱o⸱j de akci⸱ul⸱o⸱j? Kie est⸱as la histori⸱o de la centr⸱a rol⸱o de social⸱ism⸱a⸱j reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j de la epok⸱o, nom⸱e tiu de la trans⸱form⸱o de administr⸱ad⸱o kaj la egal⸱a trakt⸱ad⸱o de la elit⸱o⸱j dekstr⸱em⸱a⸱j kaj mal⸱dekstr⸱em⸱a⸱j, politik⸱a⸱j kaj ekonomi⸱a⸱j? Kie est⸱as la pri⸱skrib⸱o pri la sen⸱brid⸱a liberal⸱a driv⸱o de la eŭrop⸱a integr⸱iĝ⸱o post 1984 laŭ la princip⸱o de “la liber⸱a kaj ne⸱distord⸱it⸱a konkurenc⸱o”, tio est⸱as, de la perfekt⸱a maŝin⸱o por detru⸱i alt⸱nivel⸱a⸱j⸱n social⸱a⸱j⸱n model⸱o⸱j⸱n? Kie la histori⸱o de la kanajl⸱a⸱j trakt⸱at⸱o⸱j kiu⸱j for⸱pren⸱as de aktiv⸱a⸱j ekonomi⸱a⸱j politik⸱o⸱j ĉiu⸱n spac⸱o⸱n por manovr⸱i? Krom se ni dev⸱as kred⸱i ke ĉi tiu⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n fal⸱is el la ĉiel⸱o, est⸱as neces⸱e klar⸱ig⸱i ke ili est⸱is far⸱it⸱a⸱j de hom⸱a⸱j man⸱o⸱j, sen⸱konsider⸱e pri kiu⸱j hom⸱o⸱j.

Ĉio⸱n, kio⸱n la kapital⸱o kiel soci⸱a grup⸱o ced⸱is post la milit⸱o, ĝi re⸱akir⸱is. Nun ĝi sen⸱ĉes⸱e antaŭ⸱e⸱n⸱ig⸱as si⸱a⸱n avantaĝ⸱o⸱n, help⸱at⸱e kiel kutim⸱e de si⸱a⸱j reprezent⸱ant⸱o⸱j en la Social⸱ist⸱a Parti⸱o kiu⸱j vol⸱as nepr⸱e don⸱i al ĝi ĉio⸱n, kio⸱n ĝi pet⸱as. Est⸱as bel⸱e kaj bon⸱e rest⸱i en⸱e de la nebul⸱o de makro⸱ekonomi⸱a⸱j abstrakt⸱o⸱j kaj ad⸱e ĉant⸱i “r > g”, sed oni ne pov⸱as argument⸱i ke oni kre⸱is io⸱n kompren⸱ebl⸱a⸱n, des mal⸱pli ke oni far⸱is ia⸱n “teori⸱a⸱n avanc⸱o⸱n” - kiel iu⸱j ĵurnal⸱ist⸱o⸱j laŭd⸱eg⸱is ĝi⸱n, mir⸱ig⸱it⸱e ke ili pov⸱as part⸱o⸱pren⸱i la “ver⸱a⸱n scienc⸱o⸱n.”

Strategi⸱o de artifik⸱ec⸱o

Piketty mal⸱facil⸱e sekv⸱as la faden⸱o⸱n de ĉi tiu⸱j histori⸱o⸱j ĉar neni⸱o en li⸱a antaŭ⸱a intelekt⸱a spert⸱o prepar⸱is li⸱n por tio. La kial⸱o: ne est⸱as simpl⸱a afer⸱o pas⸱i de la status⸱o de ĉef⸱a ekonomik⸱ist⸱o de social⸱demokrati⸱o al tiu de la Marks⸱o de la du⸱dek⸱unu⸱a jar⸱cent⸱o. Pur⸱a produkt⸱o de la skol⸱o Rosanvallon*, konsil⸱ist⸱o al Ségolène Royal en 2007, Piketty est⸱as unu el tiu⸱j fak⸱ul⸱o⸱j kiu⸱j⸱n la amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j propagand⸱as kiel “intelekt⸱ul⸱o⸱j” de anstataŭ⸱ad⸱o, tio est⸱as, ili est⸱as al⸱vok⸱at⸱a⸱j por anstataŭ⸱i la klaŭn⸱o⸱j⸱n nom⸱at⸱a⸱j⸱n “la nov⸱a⸱j filozof⸱o⸱j”*. Jam en la fin⸱a⸱j 1990aj jar⸱o⸱j, for⸱ig⸱it⸱a⸱j est⸱is la sen⸱kravat⸱a⸱j ĉemiz⸱o⸱j kaj la taŭz⸱it⸱a har⸱ar⸱o; la temp⸱o jam ven⸱is por far⸱iĝ⸱i serioz⸱a per cifer⸱o⸱j kaj la scienc⸱o, sed antaŭ ĉio sen ideologi⸱o. Tio est⸱as, kun ideologi⸱o, nom⸱e tiu, de iu tut⸱mond⸱iĝ⸱o kiu ne est⸱as tro mal⸱bon⸱a (sed ĉio⸱n dir⸱int⸱e kiu pov⸱as far⸱i pli bon⸱e?), ĉi tiu stamp⸱o de rosanvaloniaj el⸱turn⸱iĝ⸱o⸱j kaj ĉirkaŭ⸱parol⸱o⸱j destin⸱it⸱a⸱j por klar⸱ig⸱i ke malgraŭ kelk⸱a⸱j ne⸱perfekt⸱aĵ⸱o⸱j - sed “ni hav⸱as ni⸱a⸱j⸱n fak⸱ul⸱o⸱j⸱n por tio” - oni prav⸱e ne ribel⸱u. Kun rimark⸱ind⸱a konsekvenc⸱o, la République des Idées de Rosanvallon, el⸱don⸱ej⸱o de la konven⸱a ekspertiz⸱o por la intelekt⸱a evolu⸱ad⸱o de la Social⸱ism⸱a Parti⸱o, pen⸱is por neniam star⸱ig⸱i demand⸱o⸱j⸱n kiu⸱j pov⸱us eksklud⸱i ĝi⸱n de la bon⸱ton⸱a soci⸱et⸱o. Cert⸱e, kaj dum long⸱a temp⸱o, la fokus⸱o est⸱is sur mal⸱egal⸱ec⸱o, foj⸱e eĉ kun amar⸱ec⸱o pri sever⸱a⸱j kondiĉ⸱o⸱j en la labor⸱ej⸱o. Sed est⸱is la teknik⸱ar⸱o kiu est⸱is kulp⸱ig⸱it⸱a (ĝi evolu⸱as tre rapid⸱e), kaj la mank⸱o de trejn⸱ad⸱o ( grav⸱as est⸱i trejn⸱it⸱a) dum laŭd⸱at⸱a est⸱is la kvalit⸱o de super⸱lern⸱ej⸱a⸱j esplor⸱o⸱j (kio est⸱as mem⸱evident⸱a). La liber⸱a komerc⸱o kaj ĝi⸱a detru⸱pov⸱o? Neni⸱o. La tiran⸱ec⸱o de akci⸱ul⸱a val⸱or⸱o*?Eĉ ne unu vort⸱o*. La efik⸱o de ekstrem⸱a liberal⸱ism⸱o sur Eŭrop⸱o? Ni⸱a destin⸱o. Sekv⸱e, oni pov⸱as resum⸱i la politik⸱o⸱n de la République des Idées kiel strategi⸱o⸱n de konstant⸱a artifik⸱ec⸱o. Kaj de evit⸱em⸱ec⸱o. En la rond⸱o de la serioz⸱ul⸱o⸱j, ne⸱pri⸱parol⸱end⸱a⸱j est⸱as la maksimum⸱ig⸱o de profit⸱o⸱j far⸱e de la amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j kaj de la profit⸱o⸱j de la influ⸱o.

*  Pierre Rosanvallon est⸱as franc⸱a intelekt⸱ul⸱o kaj histori⸱ist⸱o. Li kre⸱is kaj prezid⸱as ‘La République des Idées’ (la Respublik⸱o de Ide⸱o⸱j), “intelekt⸱a labor⸱ej⸱o” kaj el⸱don⸱ej⸱o - ml.
*  La termin⸱o ‘La Nov⸱a⸱j Filozof⸱o⸱j’ (franc⸱e: nouveax philosophes) tem⸱as pri generaci⸱o de franc⸱a⸱j filozof⸱o⸱j kiu romp⸱is kun Marks⸱ism⸱o en la fru⸱a⸱j 1970aj jar⸱o⸱j - ml
*  akci⸱ul⸱a val⸱or⸱o (la valeur actionnariale; shareholder value): termin⸱o kiu supoz⸱ig⸱as ke la definitiv⸱a mezur⸱o de la sukces⸱o de entrepren⸱o est⸱as tiom, kiom ĝi riĉ⸱ig⸱as akci⸱ul⸱o⸱j⸱n -ml.
*  Kun la escept⸱o, tip⸱e, de libr⸱o de Je⸱a⸱n Peyrelevade, kiu tondr⸱as kontraŭ la akci⸱ul⸱a kapital⸱ism⸱o kaj fin⸱iĝ⸱as per od⸱o al la respond⸱ec⸱o.

La financ⸱a kriz⸱o de 2007 kaj la komenc⸱o de la eŭrop⸱a kriz⸱o en 2010 est⸱ig⸱is re⸱vigl⸱iĝ⸱o⸱n de tio, kio est⸱is sub⸱prem⸱it⸱a. Por ke ni ne dron⸱u en sen⸱util⸱ec⸱o, ni dev⸱os pri⸱parol⸱i “ĝi⸱n”. Sed lern⸱i ek⸱de nul⸱o est⸱as iom mal⸱facil⸱e. Mank⸱as refleks⸱o⸱j, est⸱as blind⸱a⸱j punkt⸱o⸱j (efektiv⸱e, la punkt⸱o⸱j est⸱is plej⸱part⸱e bril⸱a⸱j, la ceter⸱o est⸱is tut⸱e nigr⸱a), oni ankoraŭ ne lern⸱is dir⸱i la ĝust⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n. Tut⸱mond⸱iĝ⸱o est⸱is ankaŭ financ⸱a tut⸱mond⸱iĝ⸱o pri kiu ĉiu⸱j est⸱is indiferent⸱a⸱j, sed malgraŭ tio oni dev⸱is agnosk⸱i ke ĉio ne est⸱as roz⸱kolor⸱a. Surpriz⸱o: la ekonomik⸱ist⸱o Daniel Cohen, kaj Piketty, post jar⸱dek⸱o⸱j da perfekt⸱a silent⸱o pri la tem⸱o, ek⸱konsci⸱is kaj konsil⸱is ni⸱n ke la eŭrop⸱a mon⸱a integr⸱iĝ⸱o est⸱is “mis⸱a jam de la komenc⸱o*. La “fak⸱ul⸱o⸱j” ŝajn⸱e funkci⸱as dizel⸱e: ili klar⸱e bezon⸱as temp⸱o⸱n por varm⸱iĝ⸱i! Sed kio pov⸱as ver⸱e rezult⸱i el ĉi tiu⸱j mal⸱fru⸱a⸱j ĝust⸱ig⸱o⸱j? Ver⸱dir⸱e, ne⸱mult⸱o. Intelekt⸱a⸱j kaj politik⸱a⸱j sulk⸱o⸱j aper⸱int⸱a⸱j antaŭ⸱long⸱e ne facil⸱e mal⸱aper⸱as. ‘La Kapital⸱o’ de Piketty<