La fonto de tiu dokumento legeblas jene, kaj la ofteco-listo de radikoj jene.

KOKO KRIAS JAM!

La tekston origine enkomputiligis Bertilo Wennergren

Proksimuma verkojaro: 1943-1954

Kreis la Esperantan tekston: Ferenc Szilágyi

Forestas ĉi tie la mallonga “Bibliografia noto” en la fina parto “Tabeloj”, ĉar ĝi plej verŝajne ne estas verkita de Szilágy.

LA FLAMSALAMANDRO

I

La pluv'eg'o jam est'is sur la ali'a flank'o de mont'region'o. La flam'salamandr'o mol'e kaj sen'far'e etend'is si'n en la du'on'ombr'o de la arb'ar'o. Mez'e inter la arb'o'j alt'iĝ'is griz'verd'a, krut'a rok'o kontraŭ la ĉiel'o, ankoraŭ ne sen'nub'a. Sed la sun'o venk'is kaj ĵet'is kelk'e da or'ruĝ'a'j fask'o'j de triumf'a'j radi'o'j inter la foli'ar'o'n. Proksim'e al la salamandr'o est'is akv'o'kav'et'o, kiu'n la sun'o ek'bril'ig'is. Ankaŭ la haŭt'o de la salamandr'o bril'is kaj el la spegul'a, lak'a nigr'o fier'e lev'is si'n oranĝ'kolor'a'j makul'o'j. Sur la proksim'a'n arb'o'n grimp'is kun grotesk'a'j salt'et'o'j et'a, foli'a ran'o. Ĝi est'is rapid'a kaj lert'a, sed ĝi kaŝ'is arleken'e si'a'n lert'ec'o'n. La salamandr'o aparten'is al la aristokrat'ar'o de la ras'o, kaj sen'mov'e, sen vid'ebl'a admir'o atent'is si'a'n parenc'o'n. La salamandr'o montr'is interes'iĝ'o'n pri nenio, sed ĝi fart'is bon'e. Tiu ĉi bel'a best'et'o est'is ver'ŝajn'e eĉ pli individualism'a ol ĉiu'j ceter'a'j salamandr'o'j, kiu spec'o tamen aparten'as al la plej sin'izol'a'j kaj mal'plej soci'em'a'j est'aĵ'o'j. Sed ĝi est'is grandioz'a reprezent'ant'o de si'a ras'o, pomp'a ekzempler'o, preskaŭ tri'on'metr'o'n long'a best'et'o, kiu'n oni pov'is rajt'e admir'i, kiam ĝi etend'is si'n en mol'a elast'ec'o, kun sen'mov'a'j, sed tamen vigl'a'j okul'o'j. La profund'a'n mal'hel'o'n de la okul'o'j border'is supr'e du or'e ruĝ'a'j ark'et'o'j. Ceter'e la sub'a part'o de la kap'o est'is nigr'a. Est'is io mister'a, io pra'a en tiu ĉi best'o, io pra di'ec'a ; ĝi'a komplet'a indiferent'o est'is iel suveren'a. Ĝi prezent'is pint'e alt'a'n grad'o'n de la sin'fid'o. Ĝi est'is ne mal'proksim'e de si'a sub'ter'a kaŝ'ej'o, de kie la post'pluv'a, freŝ'a aer'o el'log'is ĝi'n. Ĝi ramp'is sen urĝ'o al si'a ripoz'lok'o. Ĝi viv'is trankvil'a'n viv'o'n. Grand'a'j best'o'j apenaŭ est'is en la arb'ar'o, kaj ceter'e ili ne interes'iĝ'is pri la salamandr'o. Bird'o'j kaj mal'grand'a'j best'o'j tim'is ĝi'a'n venen'o'n, per kiu ĝi pov'is mort'ig'i ili'n. Tiel form'iĝ'is harmoni'a viv'o por ĝi en la rok'a arb'ar'o, kie ne est'is mank'o de nutr'aĵ'o'j. Sed se iam ĝi ne trov'is manĝ'aĵ'o'n, ĉar ĝi est'is elekt'em'a kaj frand'em'a, ĝi pov'is facil'e fast'i dum tag'o'j kaj semajn'o'j. En si'a fantazi'a, orient'ec'a pomp'o ĝi simil'is iu'n afrik'a'n, indiĝen'a'n pastr'o'n, super kies ver'a vizaĝ'o est'as mask'o, kaj kiu dum si'a sen'mov'a medit'ad'o atend'as inspir'o'n de si'a'j di'o'j. Ĝi pov'is ripoz'i suveren'e. Ĝi'a korp'o klin'iĝ'is iom'et'e kaj la pli larĝ'a ol long'a vost'o fleks'iĝ'is iom flank'e'n ; jen kaj jen la korp'o ek'vibr'is bril'ig'ant'e la lak'a'n kolor'o'n de la nigr'o kaj la oranĝ'a'n de la flam'makul'o'j.

La du jun'ul'o'j nun penetr'is en la regn'o'n de la salamandr'o. Sed ili ne vid'is ĝi'n.

—Fi i, dir'is la unu'a. —Mi ŝvit'as kiel ĉeval'aĉ'o! Ĉu ni bivak'u?

—Kial ne? Sed unu'e rigard'u mal'supr'e'n. Kia panoram'o! Est'is tamen ind'e iom fiŝ'iĝ'i en la pluv'eg'o.

Ili ek'silent'is ambaŭ. La vid'aĵ'o kun si'a'j post'pluv'a'j verd'o'j kaj blu'o'j est'is silent'ig'a, potenc'a, vast'a, kor'liber'ig'e majest'a. La unu'a jun'ul'o pov'is esprim'i si'n nur per la grand'urb'a ĵargon'o :

—Sen'esper'e bel'a! Kia bel'aĉ'o!

—De tie oni liver'as al ni la milit'o'n —dir'is la ali'a, montr'ant'e al la nord'o. —Modern'a komfort'o! Rekt'e al la hejm'o'j.

—Kelk'a'j'n monat'o'j'n ni ĉiu'kaz'e hav'as. Kaj ebl'e ĝi fin'iĝ'os inter'temp'e.

Subit'e ili ĉes'ig'is la inter'parol'o'n pri la milit'o. Ili rimark'is nun la salamandr'o'n. Ĝi ne interes'iĝ'is pri la jun'ul'o'j. Ili star'is je sufiĉ'e grand'a distanc'o.

—Rigard'u tiu'n ĉi salamandr'o'n! Flam'salamandr'o! Ho- o! Ĝi aspekt'as, kvazaŭ ĝi ven'us rekt'e el la piramid'o de tiu Tutankamon... Ĝi est'as ia'spec'a ĉef'salamandr'o. Kiel Göring en la Tri'a Regn'o.

—Kolos'e bel'a ekzempler'o —dir'is la ali'a. Li est'is mal'pli parol'em'a, sed pli aplomb'a. —Vi hav'as tiu'n long'a'n lad'skatol'o'n. Ni pov'as mal'plen'ig'i ĝi'n. Don'u iom da mal'sek'a musk'o. Nu, rest'u, ne tim'u, et'a fi'ul'o!

—Ne ofend'u ĝi'n! Vi sci'as nenio'n pri tiu ĉi salamandr'o. Ĉu la alkemi'ist'o'j ne ador'is ĝi'n? Ĝi ebl'e hav'as potenc'o'n vi'n for'sorĉ'i. Vi eĉ ne rimark'os, kaj far'iĝ'os viŝ'gum'o aŭ io simil'a.

—Vi est'as komplet'a idiot'o! Silent'u prefer'e kaj aŭskult'u! Vi pov'us vend'i tiu'n ĉi salamandr'o'n al vi'a firma'o. Ĝi est'as preciz'a model'o de la ŝu'mark'o “ Salamandr'o ”. Propon'u ĝi'n al vi'a kuli'estr'o en la butik'o. Se vi kondut'os lert'e, li fal'ig'os antaŭ vi'n kelk'e da mon'slip'o'j.

—Kio okaz'is pri vi? Vi est'as hodiaŭ preskaŭ saĝ'a. La ide'o est'as kapt'ind'a. Sensaci'o en la montr'a fenestr'o. Viv'ant'a salamandr'o!

La salamandr'o nun aspekt'is iom suspekt'em'a.

—Nenia danĝer'o, mal'jun'a ĉef'general'o! Ven'u trankvil'e, mi protekt'os vi'n en la firma'o. Ven'u stult'ul'o, ne lud'u, ne est'as cirk'o ĉi tie!

Kiam la jun'ul'o'j est'is tut'e apud'e, la salamandr'o ek'sibl'et'is per si'a lang'o. Ĝi ne hav'is long'a'n lang'o'n ; ĝi fiks'iĝ'is preskaŭ tut'e al la sub'a part'o de la buŝ'o. Ĝi simil'is al ferm'il'o de antikv'a kodeks'o. La salamandr'o kun'tir'is si'a'j'n gland'muskol'o'j'n kaj io lakt'o'simil'a ŝpruc'iĝ'is el ili. Est'is la fam'a, tim'at'a muk'o, kiu pov'is mort'ig'i et'a'j'n best'o'j'n kaj narkot'i eĉ mez'grand'a'j'n. Sed la tradici'a sin'defend'o, per kiu la salamandr'o akir'is respekt'o'n eĉ ĉe grand'a'j spirit'o'j en la antikv'a kaj mez'a epok'o'j, tut'e fiask'is ĉe tiu'j jun'a'j modern'ul'o'j. Ili atend'is la fin'o'n de la atak'o, tut'e sen'respekt'e.

Tio, kio mank'is por efik'ig'i la sin'defend'o'n de la salamandr'o, est'is la spirit'o de Plinius, kiu antaŭ preskaŭ du'mil jar'o'j en'cerb'ig'is mister'a'j'n afer'o'j'n al la ĝeneral'a publik'o pri la salamandr'o'j. Antikv'a'j kaj mal'pli antikv'a'j scienc'ist'o'j kred'is li'n kaj al'don'is plu'a'j'n sensaci'o'j'n pri ili :

“ La salamandr'o ” skrib'is Plinius “ est'as lacert'o'simil'a best'o kaj kontur'it'a kiel stel'o ; ĝi montr'as si'n nur, kiam fort'e pluv'as, kaj ĝi neniam est'as vid'ebl'a dum sek'a veter'o. Ĝi est'as tiel mal'varm'a, ke simil'e al glaci'o ĝi esting'as la fajr'o'n per nur'a ek'tuŝ'o. La lakt'o'simil'a muk'o, flu'ant'a el ĝi'a buŝ'o, for'korod'as la har'o'j'n de la tut'a hom'a korp'o ; la tuŝ'it'a part'o perd'as la kolor'o'n kaj iĝ'os makul'a. Inter ĉiu'j venen'a'j best'o'j la salamandr'o est'as la plej danĝer'a. Ali'a'j vund'as nur unu'op'a'j'n hom'o'j'n kaj mort'ig'as neniam plur'a'j'n sam'temp'e... la salamandr'o —mal'e —pov'as eksterm'i tut'a'n popol'o'n, se ĝi ne gard'as si'n. Kiam la salamandr'o grimp'as sur arb'o'n, ĝi venen'as ĉiu'j'n frukt'o'j'n, kaj kiu'j manĝ'as el ili, frost'mort'as. Se oni bak'as pan'o'n sur lign'a tabl'o, kiu'n ĝi pli fru'e tuŝ'is per si'a'j pied'o'j, la pan'o iĝ'os venen'a, kaj se la salamandr'o fal'as en put'o'n, ties akv'o ne mal'pli ”.

Plinius rakont'as ankoraŭ mult'e pli pri la salamandr'o, al kio mult'a'j antikv'a'j kaj mez'epok'a'j scienc'ist'o'j al'don'is pli mal'pli da tim'ig'a'j “ fakt'o'j ”, sed en tiu ĉi konkret'a okaz'o nenio help'is : la jun'ul'o'j supoz'ebl'e ne sci'is pli mult'e pri Plinius ol, ke la nom'o ne est'as mark'o de ekster'land'a fromaĝ'o, sed kred'ebl'e li est'is hom'o, kiu tamen eĉ en la kruc'enigm'o'j apenaŭ est'as re'trov'ebl'a. La salamandr'o do ne pov'is el'vok'i la sub'ten'o'n de iu aŭtoritat'o, sed nur tiom da respekt'o, kiom ĝi mem vek'is. Tio ne signif'is mult'e, tamen iom.

—Ne tuŝ'u ĝi'n sen ĉifon'o. Oni dir'as, ke ĝi est'as venen'a.

—Vi'a stult'o, amik'et'o, est'as du'obl'e tiom venen'a. Fid'u pri mi. Ĝi cert'e ne pik'os mi'n.

La aristokrat'a flam'salamandr'o jam est'is tiam en'volv'it'a en ne dign'e mal'pur'a'n poŝ'tuk'o'n. La jun'ul'o'j zorg'is pri tio, ke la musk'o kaj la tuk'o est'u mal'sek'a'j. La salamandr'o ne est'is tre ekscit'it'a. Ĝi simpl'e iĝ'is dorm'em'a en la mal'lum'o —aer'o'n oni konduk'is al ĝi per tru'et'o'j, kaj tut'e ne perd'ant'e eĉ er'o'n da si'a sin'fid'o kaj grav'ec'o, ĝi ek'dorm'is.

Tiel ĝi for'las'is la sekret'a'n region'o'n de la natur'a'j tru'o'j, grot'et'o'j, akv'o'spegul'et'o'j, cent'kav'a'j arb'o'trunk'o'j, fung'o'j, liken'o'j, rok'o'j, super kiu'j jen klar'e, jen minac'e ek'bril'is la lum'o de la grand'a flam'teler'o, la sun'o, aŭ tiu de la amik'a lun'o, kaj jen kaj jen ankaŭ la lum'o'j de esplor'maŝin'o'j en la aer'o. Krom la et'a sin'gard'a foli'a ran'o, neniu rimark'is ĝi'a'n for'vetur'o'n, kaj la ran'et'o sin'gard'e kaŝ'is si'n dum la tut'a temp'o. Nur post'e ĝi ek'kvak'is, anonc'ant'e la sensaci'o'n al la mond'o. Post kelk'a'j minut'o'j la arb'ar'o forges'is la salamandr'o'n.

La flam'salamandr'o for'las'is si'a'n tut'a'n mal'nov'a'n mond'o'n. Ĝi ne sci'is pri la definitiv'ec'o de tiu ĉi for'las'o, sed ceter'e ĝi ne est'is sentimental'a. Ĝi tut'e ne pens'is pri la salamandr'in'o'j, kun kiu'j ĝi hav'is trans'ir'a'j'n am'rilat'o'j'n, kaj ĝi tut'e ne zorg'is pri la sort'o de la est'ont'a'j generaci'o'j. Malgraŭ la romantik'a vual'o, kiu ankoraŭ ĉirkaŭ'is ĝi'n nun, kaj eĉ pli dum la pas'int'a'j jar'cent'o'j, la salamandr'o est'is ego'ist'o, real'ist'o, kies ambici'o'j tut'e ne vag'ad'is en la mond'o de la spirit'o'j. Ĝi mem nenio'n al'don'is al tiu ŝajn'o, pro kiu oni vid'is en ĝi la real'a'n trans'ir'o'n inter la mond'o sens'ebl'a kaj ne percept'ebl'a, potenc'o'n, kiu pov'as venk'i eĉ la pra'element'o'n, la fajr'o'n. Eĉ la jun'ul'o'j, kiu'j en'tut'e ĉes'is pens'i kaj kred'is nur tio'n, kio'n ili vid'is, ek'respekt'is la best'et'o'n. Ebl'e pro ĝi'a sen'person'a, objektiv'a defend'manier'o. Tio est'is io sen'koler'a, konsci'a, kaj oni bon'e pov'is kompren'i, ke ĝi pov'as est'i suveren'e efik'a kontraŭ et'a'j best'o'j. Sed hom'o'j ne plu respekt'is tia'j'n bagatel'a'j'n venen'kvant'o'j'n. La hom'o kapabl'is produkt'i ili'n nun bilion'obl'e pli, kaj pli facil'e.

II

La estr'o de la Ŝu salon'o “ Salamandr'o ” est'is lund'e'maten'e en si'a post'fest'a humor'o. Li grumbl'is kontinu'e kaj vund'is per si'a'j efik'e venen'it'a'j vort'o'j. Li rigard'is la long'a'n lad'skatol'o'n kaj suspekt'e demand'is la jun'a'n komiz'o'n, triumf'e rikan'ant'a'n :

—Kio est'as tio? Sed se ebl'e, est'u afabl'a rapid'e klar'ig'i al mi la afer'o'n, ĉu mi rajt'as pet'i vi'n —antaŭ la fin'o de la semajn'o. Vi sci'as, ni baldaŭ dev'as mal'ferm'i la butik'o'n.

—Salamandr'o —dir'is la komiz'o. —Viv'ant'a... Bon'eg'a reklam'o al la vend'ej'o, sinjor'o Gerd. Bon'vol'u rigard'i... Mi'a amik'o kapt'is ĝi'n hieraŭ en la mont'ar'o. Li vend'us ĝi'n favor'e al la firma'o.

—Kia fi'ul'o! Kio'n far'i pri ĝi? Kio'n ĝi manĝ'as?

—Muŝ'o'j'n kaj verm'o'j'n —dir'is la komiz'o.

Ver'dir'e tio est'is nur supoz'o, ĉar ĝis nun la salamandr'o manĝ'is nenio'n, sed malgraŭ tio ĝi ne perd'is el si'a pomp'a ekster'aĵ'o, Ĝi fart'is tut'e bon'e, ĉar la veter'o est'is aĉ'a. Pluv'eg'is kaj tio preciz'e respond'is al ĝi'a'j pretend'o'j koncern'e la klimat'o'n.

—Oni pov'us met'i ĝi'n en la montr'ej'o'n. La hom'o'j gap'ad'os amas'e. Tre bon'a reklam'o —daŭr'ig'is la jun'ul'o, sed li sent'is si'a'n voĉ'o'n tut'e sen'eĥ'a. —Ni trov'is ĝi'n hieraŭ... Ne ĉiam oni pov'as vid'i tia'n best'o'n. Mal'oft'a okaz'o...

Sinjor'o Gerd nervoz'e ĝust'ig'is si'a'j'n okul'vitr'o'j'n.

—Ni ne bezon'as reklam'o'n dum la milit'a temp'o. Ĉu vi ne pov'us trov'i ŝu'o'j'n en la mont'ar'o? Jes, ŝu'o'j'n, ne tia'j'n abomen'a'j'n best'o'j'n. Ĝi est'as cert'e danĝer'a...

—Ne e- e, sinjor'o Gerd, absolut'e ne. Bon'vol'u rigard'i...

Li atent'e el'pren'is la salamandr'o'n kaj met'is ĝi'n en la fenestr'o'n inter la ŝu'o'j'n. En la montr'ej'o zum'is vent'il'ator'o. La salamandr'o klar'e ne est'is kontent'a pri tiu ĉi zum'ad'o. Ĝi'n ĝen'is tio. Mal'antaŭ la zum'o ĝi konjekt'is mal'amik'o'n. Ĝi turn'is si'n unu'foj'e kaj far'is de'nov'e turn'o'n, kvazaŭ ĝi serĉ'us si'a'n propr'a'n vost'o'n, kaj abrupt'e, sen antaŭ'a avert'o, ek'atak'is unu el la elegant'a'j ŝu'o'j en la fenestr'o. La lakt'ec'a muk'o de la salamandr'o far'is katastrof'a'n makul'o'n sur la bel'a ŝu'o.

—Tio'n vi dev'os pag'i —kri'is sinjor'o Gerd. —Vi est'as ne'kurac'ebl'e frenez'a! For'ig'u tiu'n sterk'ul'o'n! Ĝi plen'vom'as ni'a'n tut'a'n proviz'o'n...

La impon'a flam'salamandr'o ne ricev'is posten'o'n en la parenc'nom'a ŝu'vend'ej'o. Sed tio tut'e ne interes'is ĝi'n. Ĝi re'ven'is al si'a, pli fru'a, filozof'a sin'ten'o. Sin'ten'o super'ec'a, ĉio'n bagatel'ig'a. Sed moment'e ĝi est'is sen'hejm'a kaj sen'posten'a.

—Kio'n mi far'u pri tiu ĉi stult'a best'o? —demand'is si'n la jun'ul'o, kiu van'e prov'is donac'i la salamandr'o'n al si'a'j koleg'o'j. —Mi ne pov'as mort'ig'i ĝi'n kaj mi ne pov'as re'vetur'i en la mont'ar'o'n por ĝi'n liber'ig'i.

La salamandr'o, kies ekonomi'a'j ŝanc'o'j fal'is pli katastrof'e ol bank'paper'o'j dum la eksplod'o de la milit'o, nun tamen impon'is al la jun'a komiz'o. Ĝi'a suveren'ec'o est'is sen'kondiĉ'a, kiel tiu de la Diktator'o. Ĝi aspekt'is kiel uniform'a prezid'ant'o de atom'trust'o, kiu sol'a kon'as ĉiu'j'n detal'o'j'n de la grand'a'j sekret'o'j. Li'n influ'is ankaŭ la fabel'o'j inter'temp'e aŭd'it'a'j pri la mister'a fort'o de la salamandr'o'j, rakont'o'j, kiu'j origin'is en la antikv'a epok'o kaj pli mal'pli abund'e serpent'um'is al la nun'o. La komiz'o vol'is liber'iĝ'i de la salamandr'o, sed li ne vol'is uz'i per'fort'o'n. La salamandr'o trankvil'e rigard'is li'n. Varm'o ne est'is en la okul'o'j, sed ili est'is vigl'a'j.

—Kial vi star'aĉ'as tie kiel sal idol'o —ĉikan'is la ĉef'o. —Vi rimark'as nenio'n. Las'u tiu'n sterk'best'o'n nun! La sinjor'in'o'j tie, supoz'ebl'e vol'as, ke vi serv'u al ili! Ili hav'as strang'a'n gust'o'n...

Est'is efektiv'e tiel. Mal'jun'a sinjor'in'o kaj alt'a fraŭl'in'o kun mal'hel'e nigr'a harar'o salut'is li'n.

—Salut'o'n, sinjor'in'o, bon'a'n tag'o'n Marin'j'o! Per kio mi pov'as est'i je vi'a dispon'o?

Li kon'is nur la jun'ul'in'o'n. Ŝi'n li renkont'is plur'foj'e. Ŝi est'is pli aĝ'a ol li. Ebl'e ŝi ne est'is pli ol 22- 23 jar'a, sed ŝi'a serioz'a trankvil'o al'don'is iom al tiu aĝ'o. Sed ŝi el'radi'is varm'o'n ; ŝi est'is kompren'em'a kaj komenc'e ver'ver'e incit'e interes'a. Tamen oni ne long'e okup'is si'n pri ŝi ; ŝi for'ig'is ĉiu'n flirt iniciat'o'n per subit'a lev'o de la bel'form'a menton'o, kaj ŝi'a'j okul'o'j, bel'a'j kaj brun'a'j, abrupt'e trans'form'iĝ'is je ia'spec'a efik'a arm'il'o, kiu rifuz'is ĉiu'n atak'o'n. Oni sci'is tio'n, kaj malgraŭ tio oni vid'is ŝi'n volont'e en societ'o'j de ge'jun'ul'o'j. Kutim'e ŝi est'is afabl'a, bon'humor'a, sed kun iu konstant'a nuanc'o de mal'gaj'o. Kelk'foj'e oni nom'is ŝi'n “ mongol'princ'in'o ” pro ŝi'a hel'e kreol'a haŭt'o, brun'a'j okul'o'j kaj nuanc'e larĝ'a vizaĝ'o. Ŝi est'is bon'kresk'a, bel'vizaĝ'a, sed iel fremd'a, orient'a. Nun ŝi hav'is sur si nigr'a'n mantel'o'n, kaj la komiz'o rimark'is, ke ŝi port'as sub la mantel'o flav'brun'a'n rob'o'n. Ĉiu'j detal'o'j konduk'is li'a'n atent'o'n en la sam'a'n direkt'o'n. Nigr'a kaj flav'a —kiel la salamandr'o. Dum li serĉ'is kaj trov'is konven'a'n par'o'n da ŝu'o'j al la mal'jun'ul'in'o, li ek'decid'is propon'i la salamandr'o'n al la “ mongol'princ'in'o ”. Ŝi loĝ'as en la kamp'ar'a periferi'o de la metropol'o, eĉ mont'et'o'j trov'iĝ'as tie. Se ŝi vol'os liber'ig'i la salamandr'o'n, ŝi tio'n pov'os far'i.

—Rigard'u, Marin'j'o, kiel bel'a ekzempler'o...

—Jesu'o, dir'is la mal'jun'ul'in'o —kia monstr'o!

—Al mi ĝi plaĉ'as. Kiel saĝ'a'j, et'a'j okul'o'j! Ĝi est'as bel'a. Ver'e bel'a. Ĝi eĉ ne tim'as mi'n —dir'is la knab'in'o.

(Du azi'an'o'j —pens'is la komiz'o. —Est'as rimark'ind'e, kiel ili konven'as unu al la ali'a.)

* * *

La du orient'an'o'j renkont'iĝ'is kaj sam'sort'iĝ'is. La salamandr'o ek'vetur'is el la kriz'a, griz'a ĉef'urb'o al la ne tre malkproksima, nov'a komun'um'o nord'orient'e.

III

La loĝ'lok'o est'is konven'a al la best'et'o. La dom'et'o est'is mal'grand'a, unu'famili'a konstru'aĵ'o. Nur la patr'in'o kaj Maria loĝ'is en ĝi. La salamandr'o rapid'e adapt'is si'n al la cirkonstanc'o'j. Ĉio est'is agrabl'a, komfort'a. La dom'et'o situ'is en sen'bru'a, kamp'ar'a region'o, proksim'e al akaci'a arb'ar'et'o. Ruĝ'a'j papav'o'j diskut'is kun la vent'o sur la alt'e situ'ant'a kamp'o, preter kiu voj'et'o gvid'is al la dom'o. La dom'o'j tie est'is ne mal'proksim'e unu de la ali'a, sed ĉiu'kaz'e ili pov'is spir'i liber'e. La mal'jun'ul'in'o ne mult'e rilat'is kun la salamandr'o. Ŝi ne pov'is venk'i si'a'n tim'et'o'n antaŭ la mal'varm'a best'o, kiu re'memor'ig'is al ŝi serpent'o'j'n. Tiu ĉi antaŭ'juĝ'o ne est'is tut'e just'a. La salamandr'o hav'is mal'varm'a'n sang'o'n kaj est'is laŭ si'a natur'o ego'ism'a kaj indiferent'a, sed ne insid'a kaj malic'a, kiel la serpent'o. Maria mem ne rimark'is, ke la salamandr'o est'as indiferent'a. Ŝi ŝat'is si'a'n salamandr'o'n, kaj laŭ la ŝpar'em'a'j sign'o'j de la re'kon'o —kio'n ŝi percept'is kiel reciprok'a'n simpati'o'n —ankaŭ la flam'salamandr'o kutim'iĝ'is al si'a protekt'ant'in'o.

Inter ili est'is ia parenc'ec'o. Tiu ĉi bel'a, kreol'haŭt'a knab'in'o montr'is si'n sam'e prokrast'em'a, kvankam vigl'a, kiel la salamandr'o. Ŝi pov'is ag'i rapid'e, sed ŝi ne em'is rapid'i. Ŝi vol'is sonĝ'i en la viv'o, ŝat'is la mol'a'n varm'o'n kaj la facil'a'n ombr'o'n. Ŝi gard'is si'a'n sent'o'viv'o'n sub sep sigel'o'j, kaj oni kred'is ŝi'n frid'a. Ŝi est'is konservativ'a, sed sincer'a. Neniam ŝi mensog'is al si. Sed ŝi est'is hont'em'a. Kaj mal'trankvil'a. La ritm'o de la viv'o, la tumult'iĝ'o de la frenez'aĵ'o'j en la nov'a viv'o, komplik'it'a de la milit'psik'o, ŝi'n tim'ig'is, kaj ŝi ne pov'is trov'i voj'o'n por si. Ŝi'a patr'in'o est'is pi'ul'in'o kaj mal'san'a. Ĉe ŝi oni ne pov'is trov'i help'o'n ; oni ne rajt'is tim'ig'i kaj mal'trankvil'ig'i ŝi'n. La patr'o jam de'long'e est'is mort'int'a. Ŝi'a'n frat'o'n nur ekonomi'a'j afer'o'j interes'is ; li bon'e orient'iĝ'is en la komerc'a labirint'o de la milit'kriz'a viv'o. Li el'uz'is lert'e la ebl'ec'o'j'n kaj efektiv'e li est'is la labor'don'ant'o de Maria. Ŝi labor'is en li'a kontor'o. Nun li est'is en milit'deĵor'o, sed eĉ tie li pov'is daŭr'ig'i si'a'j'n prosper'a'j'n klopod'o'j'n trov'i mon'o'n. Li'a deĵor'o permes'is al li si'n mov'i, kvankam nun li loĝ'is iom pli mal'proksim'e. Jen kaj jen li aper'is en elegant'a oficir'a uniform'o ĉe si'a famili'o. Maria pri'zorg'is nun la korespond'ad'o'n en la hejm'o, sed li zorg'e kaŝ'is si'a'n privat'a'n viv'o'n antaŭ ŝi. Precip'e, kiam tem'is pri vir'in'o'j. Nek Maria nek la patr'in'o est'u konstern'at'a'j de tio, kio'n oni tra'viv'as. La ge'frat'o'j bon'e harmoni'is, sed ĉiu viv'is si'a'n apart'a'n viv'o'n. Maria kresk'is en sol'ec'o. Ŝi'a sens'a viv'o matur'iĝ'is mal'rapid'e, sed kun intern'a intens'o. Ŝi si'n ferm'is en si'n. Pri si'a'j problem'o'j ŝi ne pov'is parol'i kaj iom post iom ŝi konsider'is grav'a kre'i tut'a'n defend'sistem'o'n ĉirkaŭ si. En la tut'a viv'o est'is nur unu vir'o, kiu'n ŝi pov'is am'i, sed ankaŭ tiu ĉi roman'o evolu'is kiel mal'nov'a felieton'o. Ŝi'a “ fianĉ'o ” est'is preciz'e la mal'o de la modern'a model'o. Blu'okul'a, knab'in'vizaĝ'a, roz'haŭt'a... li oft'e ruĝ'iĝ'is, kiel knab'in'et'o.

Li est'is filolog'o, liter'verm'o, alt'a jun'ul'o kun iom fru'e kurb'et'a dors'o. Li ne est'is snob'o, sed li est'is pedant'a pri si'a'j vest'o'j, el kiu'j li hav'is proviz'o'n, ekster'ordinar'e mal'grand'a'n, tamen etern'e daŭr'a'n, ord'a'n kaj pur'a'n. Li ne parol'is la mod'a'n ĵargon'o'n de la jun'ul'ar'o, kaj antaŭ ol li renkont'is Maria n, li hav'is nur pal'a'j'n memor'o'j'n de infan'a'j am'o'j. Li est'is mal'riĉ'a stipendi'at'o, kies konstant'a'j zorg'o'j kaj pen'o'j ne las'is temp'o'n por okup'o'j ekster la stud'ad'o kaj viv'ten'o. Li halt'iĝ'is ĉe tiu grad'o de la am'a problem'o, kiam oni imag'as la am'o'n nur en la form'o de la plej alt'a estim'o. La objekt'o de tia am'o dev'as est'i pasiv'a, ia'spec'a di'in'o sen hom'a'j bezon'aĵ'o'j, kiu sen'person'e toler'as la ador'o'n. La ĉef'a rit'o de tia am'o konsist'as el la imag'o de pur'a'j, pi'a'j kis'o'j, sed la filolog'o en la real'o ver'ver'e ne ating'is eĉ tiu'n ĉi uvertur'o'n... Li est'is strang'ul'o, kies okul'o'j parol'is klar'a'n lingv'o'n, sed kies kompleks'o katen'is li'a'j'n brak'o'j'n kaj lip'o'j'n. Maria pli kaj pli ŝat'is la jun'ul'o'n, ebl'e ĝust'e tial, ke li est'is unik'ul'o, ne real'a, fremd'a en la viv'o, sam'e kiel ŝi mem. Maria van'e atend'is la unu'a'n kis'o'n, ĝis fin'e ŝi mem iniciat'is ĝi'n. Tio okaz'is abrupt'e, kiam la jun'a vir'o dev'is for'las'i la region'o'n por obe'i al la subit'a al'vok'o : li iĝ'is soldat'o, kaj rest'is temp'o nur por rapid'a adiaŭ'o.

Mobiliz'it'o'j oft'e hav'is nur minut'o'j'n, kaj kiam Maria rimark'is, ke li eĉ tiam ne pov'as venk'i si'a'n kurioz'a'n mal'fort'o'n, ŝi ĉirkaŭ'brak'is li'n kaj ili inter'kis'iĝ'is. Rapid'e, urĝ'e, improviz'it'e kaj ne sen'ĝen'e. Ili'a sol'a erotik'a memor'o est'is tiu ĉi kis'o, sed ili ambaŭ konsider'is ĝi'n kiel sigel'o'n de kontrakt'o por est'ont'a kun'viv'o. Ili liber'iĝ'is de si'a'j kompleks'o'j, kaj en la leter'o'j oft'a'j ili'a ton'o iĝ'is pli kaj pli natur'a. Ĝust'e nun est'is iom da paŭz'o en la leter'o'j, sed Maria ne angor'is, ĉar ŝi sci'is, ke li ŝanĝ'is rest'ad'lok'o'n. Sed ŝi tre atend'is li'a'j'n leter'o'j'n, kiu'j don'is al ŝi okaz'o'n eskap'i el la real'a kriz'o. Se ne ven'is leter'o'j, ŝi fuĝ'is al si'a'j libr'o'j. Ŝi ŝat'is re'leg'i libr'o'j'n. Ŝi'a gust'o est'is delikat'a kaj cert'a. Ŝi oft'e re'leg'is la Nausika an kant'o'n el la homer'a Odise'ad'o. Tie la real'o kaj la fabel'o renkont'iĝ'is en iu sorĉ'a manier'o. En ŝi kaŝ'lud'is la pens'o, ke ŝi'a fianĉ'o dev'us est'i iom muskol'a, vir'ec'a, simil'a al la nud'a Odise'o, kiu'n la ond'o'j ŝov'as al la seren'a, sen'nub'a land'o de la fajakoj.

Maria ankoraŭ ne pov'is plend'i pro la cirkonstanc'o'j. Sed ŝi atend'is la viv'o'n. La nun'a stat'o est'is nur sojl'o al tiu temp'o, kiam la viv'o est'os komplet'a. Ĉio, kio nun pov'is bar'i tiu'n ĉi prepar'o'n, dev'is for'iĝ'i el ŝi'a viv'o. Ŝi ne ŝat'is la radi'o'n, ĉar ŝi'n ĝen'is la milit'a'j nov'aĵ'o'j kaj la milit'a propagand'o. Ŝi kred'ig'is al si, ke la milit'o dev'as fin'iĝ'i, antaŭ ol ŝi'a'j frat'o kaj fianĉ'o pov'us est'i en milit'danĝer'o. La milit'o decid'iĝ'os ali'lok'e, ne ĉi tie. Ceter'e tio est'is la ĝeneral'a opini'o en la tut'a land'o, kaj la hom'o'j viv'is de tag'o al tag'o, ne mult'e cerb'um'ant'a'j. Sed tamen : kelk'foj'e Maria kapt'iĝ'is en la ret'o de la grand'a angor'o. La mal'jun'ul'in'o silent'is longe- long'e dum tia'j tag'o'j. Nenio okaz'is, sed tiu ĉi nenio est'is mal'hel'a kaj flustr'is pri katastrof'o. Dum tia'j tag'o'j kaj nokt'o'j la brun'a'j okul'o'j de Maria eĉ pli mal'hel'e bor'is si'a'j'n radi'o'j'n en la spac'o'n kaj temp'o'n.

Du sen'mov'a'j viv'ant'o'j —Maria kaj la salamandr'o. Sed la salamandr'o est'is kontent'a kaj tut'e ne em'is rigard'i trans si'a'j'n horizont'a'j'n lim'o'j'n ; Maria dev'is far'i tio'n, kvankam ankaŭ ŝi ne em'is por tio.

IV

La sam'a'n tag'o'n, kiam la salamandr'o establ'iĝ'is en la hejm'o de Maria, al'ven'is la frat'o por du'tag'a liber'temp'o. La dom'o vigl'iĝ'is. Li est'is bon'humor'ul'o kaj laŭt'e afabl'a. Li konstru'is per lert'a'j man'o'j la loĝ'lok'o'n por la salamandr'o : grand'a'n kest'o'n, kies vand'o'j ricev'is vast'a'j'n fenestr'o'j'n, t. e. vitr'o'tabul'o'j'n. Li don'is si'n kun infan'a ĝoj'o al tiu okup'o, kaj la loĝ'ej'o de la salamandr'o efektiv'e hav'is komfort'o'n. La vitr'a'j vand'o'j hav'is ekster'e et'a'j'n kurten'o'j'n, kiu'j'n Maria kudr'is. Ankaŭ ŝi elektr'iz'iĝ'is kaj liver'is nov'a'j'n kaj nov'a'j'n ide'o'j'n. La kurten'o'j serv'is bar'i la atak'o'n de tro fort'a sun'lum'o. En la “ kastel'o de Salamandrio ”, kiel oni nom'is la konstru'aĵ'o'n, est'is sabl'o, musk'o, ŝton'o'j, kelk'a'j flor'o'j kaj eĉ et'a basen'o. Supr'e la kastel'o hav'is “ tegment'o'n ” kun ferm'ebl'a apertur'o. Al tiu apertur'o gvid'is intern'e voj'et'o, tiel, ke la salamandr'o mem pov'is el'ven'i, se al ĝi tio plaĉ'is, kaj, se la protekt'ant'in'o mal'ferm'is la apertur'o'n. Pri aer'um'a'j fend'o'j kompren'ebl'e oni ne forges'is. Li rimark'is, ke la salamandr'o ŝat'as grat'i si'n, kaj ili fiks'is branĉ'et'o'n tiel, ke ties firm'a pozici'o permes'is al la salamandr'o la plej daŭr'a'j'n kaj ĝu'o'plen'a'j'n sin'grat'ad'o'j'n.

Li zum'is, kant'is, fajf'is kaj fum'is, konversaci'is kun la salamandr'o. Ĝi atent'e aŭskult'is li'n en si'a provizor'a ripoz'ej'o, kaj aspekt'is, kvazaŭ ĝi sorb'us apart'e ĉiu'n vort'o'n por plu'a'j esplor'ad'o'j dum sen'mov'a medit'ad'o.

En rok'land'o
ĉe mont'rand'o
viv'is saĝ'a
salamandr'o...

kant'is si'a'n improviz'it'a'n melodi'o'n kun improviz'it'a tekst'o la frat'o de Maria. Li de'met'is si'a'n cigared'o'n jam pli fru'e kaj rigard'ant'e en la mal'plen'o'n, kie li supoz'is amas'o'n da poezi'a'j ebl'ec'o'j, li serĉ'is rim'o'n. La cigared'o dum'e ted'iĝ'is kaj ek'dorm'is.

... viv'is saĝ'a
salamandr'o...
la plej grand'a
Aleksandr'o...

li fin'is si'a'n kant'o'n kaj est'is kontent'a. La flam'salamandr'o ricev'is nom'o'n, dom'o'n, kie ĝi pov'is viv'i trankvil'e kaj komfort'e, kaj tra la vitr'a'j vand'o'j ĝi pov'is vid'i eĉ iom da mond'o, tiom, kiom est'is neces'e laŭ si'a opini'o. Ĝi est'is trankvil'a, komfort'em'a kaj oni dev'as konfes'i, tre mal'far'em'a best'o. Ĝi akcept'is kun majest'a favor'o tiu'n ĉi civiliz'a'n viv'o'n.

Sed Maria kaj ŝi'a frat'o hav'is ankoraŭ ali'a'j'n zorg'o'j'n pri Plej Grand'a Aleksandr'o, la salamandr'o. Jes, la nutr'aĵ'o. Jam ĝi pas'ig'is la tri'a'n tag'o'n en la hejm'o, sed ĝi manĝ'is nenio'n. Malgraŭ tio ĝi aspekt'is sam'e impon'a kaj preskaŭ gras'a kiel antaŭ'e. Et'a'j arane'o'j, moskit'o'j si'n kaŝ'int'a'j en la proviz'ej'o ĉirkaŭ la kukum'a'j glas'o'j, verm'et'o'j las'is ĝi'n indiferent'a. Aleksandr'o iom streĉ'is si'a'j'n kol'muskol'o'j'n, el'ŝov'is si'a'n graci'a'n lang'et'o'n, iom ĉirkaŭ'danc'is kun majest'a'j mov'o'j si'a'j'n viktim'o'j'n, kaj per tiu'j ceremoni'o'j ĝi perd'is tiom da temp'o, ke eĉ la plej mal'lert'a'j kaj plej rigid'a'j raŭp'o'j hav'is temp'o'n kaj okaz'o'n mal'aper'i en la aer'o, en la musk'o, aŭ bor'i si'n en la sabl'o'n. La salamandr'o ne montr'is ver'a'n atent'o'n. Ia'n konfid'ind'a'n inform'o'n pri tio, kio'n manĝ'as la salamandr'o, la ge'frat'o'j ne hav'is. Sed fin'e Maria ricev'is la ĝust'a'n inform'o'n : ŝi trov'is artikol'et'o'n en mal'nov'a popular'scienc'a gazet'o, laŭ kiu la plej laŭ'cel'a nutr'aĵ'o de la salamandr'o est'as farun'verm'o'j. El tiu'j verm'et'o'j Maria “ hamstr'is ” tiom, ke ili sufiĉ'us eĉ ĝis la tri'a mond'milit'o. La farun'verm'o'j ver'e vek'is la vigl'o'n de Aleksandr'o. Ĝi prezent'is tia'j'n mov'o'j'n kaj prepar'o'j'n, kiu'j re'memor'ig'is bon'e nutr'it'a'j'n, korpulent'a'j'n sinjor'o'j'n, kiu'j rekt'ig'as si'n kaj el'puŝ'as la ventr'o'n, kiam ili ek'ir'as al fest'e ornam'it'a manĝ'o'tabl'o. Sed ankaŭ nun est'is komplik'aĵ'o. Aleksandr'o komenc'is si'a'n rit'a'n flam'danc'o'n —majest'a'n kaj “ andant'a'n ” (por uz'i muzik'a'n termin'o'n) —dum la verm'et'o'j trankvil'e mal'aper'is en la sabl'o. Ili ne vol'is rest'i ĝis la fin'o de la prezent'ad'o. Est'is strang'e, ke la salamandr'o ne montr'is ĉagren'o'n, sed trankvil'e re'ven'is en si'a'n antaŭ'a'n pozici'o'n.

Maria perfekt'ig'is la metod'o'n. La verm'et'o'j de'post tiam aper'is sur porcelan'a teler'et'o, kiu'n Maria trov'is inter si'a'j iam'a'j lud'il'o'j. Nun la verm'et'o'j ne plu pov'is fuĝ'i, kaj post la orient'a rit'danc'o de Aleksandr'o ili mal'aper'is sur la lang'o de la salamandr'o, kiu per element'a fort'o tir'is ili'n en la nirvan'o'n de la farun'verm'o'j. Iom post iom Maria konvink'iĝ'is, ke la salamandr'o ne tro'grav'ig'as la regul'a'n tag'manĝ'o'n kaj vesper'manĝ'o'n. Ĝi manĝ'is mir'ig'e minimum'e. Nu, jes, sed ĝi ne mult'e mov'is si'n.

Ĝi'a nom'o, Aleksandr'o, est'is provizor'a. Ĝis nun oni ne sukces'is konstat'i, ĉu ĝi est'as ver'e Aleksandr'o, aŭ ebl'e salamandr'in'o.

* * *

Tiu'rilat'e kelk'a'j afer'o'j est'is esplor'end'a'j.

—Aleksandr'o —dir'is Maria —, hodiaŭ ni vetur'os en la urb'o'n.

La salamandr'o jam hav'is io'n fid'o'simil'a'n al Maria kaj tut'e ne protest'is. La long'a lad'skatol'o de'nov'e ek'funkci'is kaj nun ĝi est'is eĉ pli komfort'e aranĝ'it'a ol pli fru'e. Maria fier'is pri la harmoni'o inter ili :

—Rigard'u, Panj'o, Aleksandr'o preskaŭ parol'as al mi.

—Jes, ver'e.

Sed ver'dir'e la salamandr'o hav'is nenio'n por dir'i. Ĝi tut'e ne streĉ'is si'a'j'n fort'o'j'n por ek'parol'i. Ĝi est'as kompren'ebl'a de si mem.

La vojaĝ'o, eĉ tiu'distanc'a, jam tiam simil'is al ekspedici'o. La rul'material'o de la fervoj'o'j mal'aper'is en la vast'a regn'o de la grand'a milit'o. La mizer'a, plen'plen'a trajn'o star'aĉ'is dum du'on'hor'o'j tuj antaŭ la urb'o, ĉar nov'a'j milit'trup'o'j ek'vetur'is, kaj long'a ŝarĝ'trajn'o for'las'is la urb'o'n kun valor'a'j proviz'var'o'j, kiu'j'n la milit'o suĉ'is al si. Tiu milit'o, kiu ne est'is tiu de la propr'a land'o, sed en kiu'n la mal'grand'a land'o suĉ'iĝ'is kun ne kontraŭ'star'ebl'a fort'o.

Maria al'ven'is tamen en konven'a temp'o kaj ŝi rapid'e ek'marŝ'is al la centr'e situ'ant'a, mal'nov'a kaj aristokrat'e silent'a strat'o, kie ŝi esper'is ricev'i respond'o'n pri kelk'e da salamandro- problem'o'j.

* * *

En la akcept'ej'o de la Natur'scienc'a Societ'o sid'is profesor'o inter antikv'a'j mebl'o'j kaj ĝis'plafon'a'j libr'o'bret'o'j. Acid'a polv'odor'o plen'ig'is la ĉambr'o'n, kiu est'is sam'temp'e ankaŭ la redakt'ej'o de la “ Natur'scienc'a Revu'o ”. Tiu ĉi lert'e redakt'it'a, popular'a gazet'o nur nun, dum la milit'o, perd'is abon'ant'o'j'n, sed relativ'e ne mult'a'j'n. Ĉi tie est'is ĉio en ia trankvil'ig'a, organiz'it'a mal'ord'o. Est'is amas'o da skrib'aĵ'o'j, kliŝ'o'j, paper'o'j, paper'pak'aĵ'o'j, kelk'a'j prepar'at'o'j, ŝtop'it'a'j best'o'j, bird'o'j, viv'fidel'e star'ant'a'j sur dik'a'j branĉ'o'j, antikv'a'j seĝ'o'j. Tiu, kiu reg'is tiu'n ĉi regn'o'n, la profesor'o, ŝajn'e ne atend'is vizit'ant'o'n. Rapid'e li prov'is ord'ig'i si'a'n oblikv'a'n kravat'o'n.

—Kio'n vi dezir'as, fraŭl'in'et'o —dir'is la profesor'o. —Ĉu vi intenc'as al'port'i la printemp'o'n?

—Mi ven'is pro tiu ĉi salamandr'o —respond'is serioz'e, sed afabl'e Maria.

—Bel'a ekzempler'o. Grand'a. Ne'kutim'e grand'a. Nu, kaj...?

Maria rakont'is la aventur'o'j'n de la salamandr'o post ĝi'a trans'lok'iĝ'o el la mont'ar'o. Ŝi rakont'is vigl'e, varm'e. Post'e sekv'is la grav'a demand'o :

—Ĉu ĝi est'as in'best'o aŭ...

—Ne salamandr'in'o, salamandr'o —dir'is la profesor'o.

—Ĉu vi kred'as, sinjor'o profesor'o, ke ĝi pov'os daŭr'e viv'i ĉe mi?

—Kiu ne far'us tio'n volont'e —rid'et'is la profesor'o, al kiu Maria tre ek'plaĉ'is. Post'e li daŭr'ig'is pli serioz'e :

—Se ĝi ricev'os ĉio'n, kio'n ĝi bezon'as, ĝi rest'os trankvil'a. Mal'sek'o, kelk'foj'e porci'et'o da sun'o, kelk'foj'e farun'verm'et'o'j. Salamandr'o ne hav'as grand'a'j'n pretend'o'j'n malgraŭ la pretend'em'a ekster'aĵ'o. Kaj ĝi est'as pur'a best'o.

—Jes, ĝi ricev'as ĉio'n, kio'n ĝi bezon'as. Escept'e...

Maria est'is en embaras'o.

—Ĉu la salamandr'o pov'os mal'hav'i la... la famili'a'n viv'o'n? Ĉu mi ne mal'util'as al ĝi, kiam mi ten'as ĝi'n en ĝi'a kest'o? Se tio ne util'us al ĝi, mi prefer'e liber'ig'us...

—Ne hav'u zorg'o'j'n pro tiu ĉi et'a sen'far'ul'o. Nenio est'as pli for'a de ĝi ol la pasi'o'j. Ĝi cert'e tre bon'e viv'os sen am'o. Mult'e pli facil'e ol ni...

Maria iom ruĝ'iĝ'is. La profesor'o ek'silent'is. La antikv'a ĉambr'o est'iĝ'is pli ombr'a, la ton'o de la profesor'o est'is mal'laŭt'a, melodi'a. Maria rimark'is, ke li ne est'is tiel mal'jun'a, kiel li'a bon'e zorg'it'a barb'o ŝajn'ig'is. Li de'nov'e ek'parol'is :

—Salamandr'o, strang'a post'e'ul'o de la pra'best'o'j. Ĉu oni ne prov'is vi'n for'tim'ig'i de ĝi, fraŭl'in'et'o? Ĉirkaŭ ĝi teks'iĝ'is en ĉiu temp'o amas'o da superstiĉ'o'j kaj fabel'o'j. Kial? Ĉar la best'et'o konserv'as io'n eg'e pra'a'n. Tiu ĉi best'o atest'is la grand'a'j'n trans'form'o'j'n, kiu'j'n la hom'o ne vid'is, ĝi tra'viv'is kataklism'o'j'n, kiu'j'n la hom'o ne kon'as. Oni vol'as kred'i, ke la best'o konserv'as tiu'j'n sekret'o'j'n. Mult'e da salamandr'o'j sufer'is martir'mort'o'n en la kaldron'o'j de la alĥemi'ist'o'j kaj ĉarlatan'o'j. Ili kred'is, ke la salamandr'o est'as pli fort'a ol la fajr'o mem, pli venen'a ol la plej fort'a fabrik'it'a venen'o, pli potenc'a ol la hom'o mem, ke ĝi est'as demon'o.

La profesor'o kvazaŭ preleg'is. Li komenc'is ir'i tien- re'e'n en la ĉambr'o.

—Oni konjekt'is potenc'a'n spirit'o'n sub la haŭt'o de la salamandr'o, spirit'o'n, kiu kapabl'as trans'form'iĝ'i, neni'iĝ'i, sed ankaŭ help'i tiu'n, kiu kon'as la formul'o'n de la sorĉ'o. Se vi hav'as temp'o'n, fraŭl'in'et'o, aŭskult'u, kiel skrib'as la grand'a Benvenuto Cellini ; vi cert'e kon'as tiu'n ĉi geni'a'n renesanc art'ist'o'n, ĉu ne? Jen kio'n li dir'as pri renkont'o al salamandr'o.

La profesor'o el'serĉ'is libr'o'n.

—Cellini —laŭ si'a dir'o —est'is tiam kvin'jar'a knab'et'o. Tio est'is antaŭ proksim'um'e 400 jar'o'j, Li neniam forges'is tiu'n renkont'o'n, kiu'n li pri'skrib'is jen'e : “ La veter'o est'is tre mal'varm'a. Kiam mi'a patr'o rigard'is al la fajr'o, li ek'vid'is lacert'o'simil'a'n best'et'o'n inter la plej varm'eg'a'j flam'o'j, best'et'o'n, kiu ĝu'is la ekzist'o'n inter la ard'aĵ'o'j. Li kompren'is tuj, kio est'as tio ; li vok'is mi'a'n frat'in'o'n kaj mi'n, kaj dum li montr'is la best'o'n al ni, infan'o'j, li don'is al mi fort'a'n vang'o'frap'o'n, kiu ig'is mi'n kri'i kaj plor'i plen'fort'e. Post'e li afabl'e trankvil'ig'is mi'n kaj dir'is : ‘ Mi'a kar'a fil'et'o, mi ne bat'as vi'n pro io mal'bon'a, kio'n vi far'is, sed nur por memor'ig'i vi'n, ke tiu ĉi lacert'o, kiu'n vi vid'as en la fajr'o, est'as salamandr'o ; best'o, kiu'n neniam vid'is eĉ unu el tiu'j, de kiu'j mi ricev'is kred'ind'a'j'n inform'o'j'n pri ĝi. ’ Dir'int'e tio'n li kis'is mi'n kaj don'is al mi kelk'e da mon'er'o'j ”.

Maria rigard'is long'e la salamandr'o'n.

—Sed kial tiom da mis'kred'o'j kaj superstiĉ'o'j ĝust'e pri tiu ĉi best'o? Ĝi est'as tiel kviet'a.

—Nu, tio ebl'e ne est'as tiel mir'ig'a. La salamandr'o est'as unu el la definitiv'a'j individu'ist'o'j de la natur'o inter la best'o'j. Ĝi'a ekster'aĵ'o facil'e konstern'as ni'n. Ĝi est'as fremd'ul'o en la viv'o, unu el la plej fremd'a'j, kiu konserv'as si'a'n fremd'ec'o'n inter ĉia'j cirkonstanc'o'j. Pri ekster'ul'o'j oni volont'e teks'as strang'a'j'n kaj tim'ig'a'j'n rakont'o'j'n. Oni ne rimark'as, ke ĝi est'as afabl'a, komfort'em'a, akcept'em'a ; sed ke ĝi en'ferm'as si'n en si'a'n pomp'ornam'a'n mem'o'n. Ĝi est'as izol'ul'o, pli, ol vi aŭ mi. Kvankam supoz'ebl'e ni ambaŭ est'as konsider'ind'e tia'j.

—Kiel vi pov'as diven'i tio'n pri mi, sinjor'o profesor'o?

—Pur'a intuici'o. Mi eĉ pov'us erar'i, sed oni ĝeneral'e trov'as simil'ul'o'j'n. Kaj est'as agrabl'e vid'i hom'o'n simil'a'n dum tiu'j ĉi tag'o'j. Oni forges'as ni'n ĉi tie. Ni est'as muze'aĵ'o'j —ne aktual'a'j. Natur'scienc'o —kiu'n ĝi interes'as nun?

—Ho, est'as tiel agrabl'e parol'i kun vi, sinjor'o profesor'o.

—Ven'u do, fraŭl'in'et'o, ankaŭ ali'a'n foj'o'n. Kaj se vi ne sent'as vi'n iam cert'a tie en la kamp'ar'o, est'as bon'e sci'i, ke ni'a labirint'a kaj forges'it'a ej'o pov'as don'i al vi provizor'a'n kaŝ'ej'o'n. Oni neniam sci'as. La milit'o proksim'iĝ'as al ni. Sed vi ne viv'as sol'a, ĉu ne?

—Kun mi'a patr'in'o. Ŝi est'as mal'jun'a. Ne tre san'a.

—Do, kiel mi dir'is. Sed ankoraŭ iom pri la salamandr'o. Mi supoz'as, ke ĝi baldaŭ de'met'os si'a'n mal'nov'a'n haŭt'o'n. Neniam forges'u pri'zorg'i akv'o'n en la basen'et'o. Ĝi bezon'as akv'o'n por la liber'iĝ'o el la mal'nov'a haŭt'o.

—Dank'u, Aleksandr'o, ankaŭ vi... Ĝis re'vid'o, sinjor'o profesor'o!

V

Maria re'ven'is antaŭ la mal'lum'o. Vesper'e est'is mal'facil'e kaj eĉ ne sen'danĝer'e est'i ekster'e ; urb'o'j kaj vilaĝ'o'j vest'is si'n en komplet'a'n nigr'o'n. Sed ĝis nun okaz'is nur du mal'grav'a'j flug'atak'o'j kontraŭ la ĉef'urb'o.

Pas'is iom da temp'o. Rimark'ebl'a ŝanĝ'o ne okaz'is, sed la situaci'o pli kaj pli serioz'iĝ'is. Ankaŭ la patr'in'o pli kaj pli simil'is al ombr'o kaj ŝi silent'e prepar'is si'n por la mild'a mort'o. Ŝi bel'iĝ'is kaj delikat'iĝ'is, dum ŝi'a'j fort'o'j el'ĉerp'iĝ'is. Ŝi dorm'is mult'e, dum Maria leg'is mult'e. La salamandr'o tut'e adapt'iĝ'is al la kutim'o'j de la dom'o. Leg'ant'e, Maria etend'is si'a'n brak'o'n kaj dum paŭz'o —inter du ĉapitr'o'j —ŝi el'pren'is la salamandr'o'n el ĝi'a kastel'o. Ŝi met'is ĝi'n sur si'a'n ŝultr'o'n. La salamandr'o sin'gard'e kaj mal'rapid'e paŝ'ad'is ĝis la etend'it'a mez'a fingr'o de Maria. Tie ĝi halt'is. Kaj nun ŝi pov'is de'nov'e komenc'i la leg'ad'o'n. La salamandr'o ŝat'is la freŝ'a'n varm'et'o'n de la haŭt'o jun'a kaj ŝi la frost'et'o'n de la amfibi'a korp'o. Dum ŝi'a brak'o ripoz'is sur la apog'seĝ'o, la salamandr'o ek'serĉ'is la plej komfort'a'n pozici'o'n kaj ripoz'ant'e, sen'mov'e las'is pas'i la temp'o'n. Oni pov'is hav'i la imag'o'n, ke ankaŭ ĝi leg'is la libr'o'n de la knab'in'o, sam'e kiel ŝi, for'bar'ant'e la bru'a'n mond'o'n kun ĝi'a'j pli mal'pli for'a'j muĝ'o'j, murmur'o'j kaj ek'tondr'o'j.

La vilaĝ'o est'is eĉ nun iom forges'it'a —feliĉ'e. Strategi'a voj'o ne est'is en la proksim'o, kaj la milit'transport'o'j trafik'is nur sur la ĉef'a lini'o, kiu dis'branĉ'iĝ'is sufiĉ'e mal'proksim'e de la nov'a komun'um'o. Milit'kapt'it'o'j'n, vund'it'o'j'n oni vid'is mult'e pli mal'oft'e ĉi tie ol en la ali'a'j periferi'a'j lok'o'j. En'tut'e la milit'a mizer'o est'is mal'pli rimark'ebl'a ĉi tie. La vilaĝ'o tuj antaŭ la milit'o komenc'is kresk'i, kaj la milit'o halt'ig'is ĝi'a'n evolu'o'n. Ĝi est'is mal'pli kon'at'a ol la ceter'a'j antaŭ'urb'o'j aŭ koloni'o'j. Sed malgraŭ ĉio : est'is mal'facil'e kred'ig'i al si nun, ke la kataklism'o ne ating'os la land'o'n. La temp'o komenc'is bol'ig'i si'a'n laf'o'n ĉie, kaj eĉ ĉi tie, en la du'on'pret'a antaŭ'urb'o oni dev'is sci'i, ke la moment'a silent'o aŭgur'as uragan'o'n.

La salamandr'o ne kapabl'is sent'i la proksim'o'n de la danĝer'o'j, kaj laŭ si'a natur'a ego'ism'o ĝi eĉ ne vol'is okup'i si'n pri fremd'a'j danĝer'o'j. Se tondr'o trem'ig'is la dom'et'o'n, ĝi kaŝ'is si'n rapid'e kaj post'e tuj forges'is la ĵus'a'n tim'o'n. Tiu'rilat'e ĝi ne mult'e diferenc'is de la hom'o'j. Ĝi kutim'iĝ'is al si'a nom'o kaj aper'is, kiam Maria vok'is ĝi'n. Sed iu'n tag'o'n ĝi ne atent'is la vok'o'n. Aleksandr'o tiu'n tag'o'n est'is pli okup'it'a ol ĝeneral'e. Ĝi ban'is si'n pli long'e ol kutim'e kaj frot'is si'a'n dors'o'n kaj eĉ la sub'makzel'a'n part'o'n pli persist'e ol ali'a'n foj'o'n.

Maria kompren'is, ke Aleksandr'o de'met'as si'a'n for'uz'it'a'n vest'o'n. La salamandr'o serĉ'is el'star'a'n part'o'n de la branĉ'et'o. La branĉ'o jam est'is preskaŭ glat'a pro la oft'a frot'ad'o. Maria for'las'is si'a'n maten'a'n kaf'o'surogat'o'n kaj dediĉ'is si'a'n tut'a'n atent'o'n al la salamandr'o (Mi dev'os ŝanĝ'i la branĉ'o'n —ŝi pens'is) . La salamandr'o post plur'a'j prov'o'j sukces'is kroĉ'i la sulk'a'n sub'makzel'a'n haŭt'o'n ĉe la pint'iĝ'o de la branĉ'o kaj la haŭt'o ced'is. Nur iom'et'e. Aleksandr'o nun preskaŭ kur'is al la basen'et'o kaj de'nov'e merg'is si'n en la akv'o. Post'e la haŭt'o iĝ'is pli obe'em'a kaj la fend'o pli grand'a. La antaŭ'a'j pied'et'o'j de la salamandr'o labor'is intens'e por pli'grand'ig'i la haŭt'fend'o'n, la lang'o turn'ad'is si'n kaj help'is per si'a saliv'o. Aleksandr'o nun atent'is pri nenio ceter'a. Ĝi —la unu'a'n foj'o'n dum si'a rest'ad'o ĉi tie —est'is preskaŭ en ekstaz'o. La mond'o grav'e redukt'iĝ'is. Ekster la kastel'o nun efektiv'e ekzist'is nenio por ĝi. Ĉio grav'a koncentr'iĝ'is en la kest'o, ĉef'e ĉe la branĉ'o. La labor'o daŭr'is dum long'a temp'o, sed ĝi persist'is, kaj jen la haŭt'o de la korp'o'sub'o subit'e inert'iĝ'is, ek'ced'is kaj mal'ferm'iĝ'is. La tut'a proced'o simil'is al eksperiment'ad'o pri difekt'it'a ĉen'ferm'il'o de vest'o, kiu re'ek'funkci'as post long'a'j kaj persist'a'j prov'o'j. Nun la salamandr'o dev'is nur de'nov'e merg'i si'n kaj simpl'e el'paŝ'i, for'puŝ'i la mal'nov'a'n haŭt'o'n. Nun ĝi est'is en si'a nov'a, printemp'a, pli bel'a, pli freŝ'a vest'o. Ĝi bril'is pli profund'e, la flav'o est'is pli klar'a. Aleksandr'o ankoraŭ ne est'is pret'a. La mal'nov'a haŭt'o kuŝ'is apud'e. Per si'a'j pied'o'j ĝi lert'e glob'ig'is la haŭt'ĉifon'o'j'n, kaj kiam ĝi form'is glob'et'o'n, Aleksandr'o ek'manĝ'is ĝi'n mult'e pli avid'e ol la verm'et'o'j'n. Tio est'is ĝi'a frand'aĵ'o, kaj per tiu fest'a manĝ'o solv'iĝ'is la problem'o de la nutr'aĵ'o por long'a temp'o kaj sam'temp'e ankaŭ tiu de la pur'ig'ad'o.

Post'e la salamandr'o lac'iĝ'is kaj mal'aper'is en si'a kaŝ'ej'o kaj nur hor'o'j'n post'e ĝi ofer'is si'a'n atent'o'n al Maria, kiu nun sincer'e admir'is si'a'n pomp'a'n dom'best'o'n.

VI

Ne pas'is long'a temp'o. Maria rest'is sol'a. Ŝi'a patr'in'o mort'is. Est'is ver'e mild'a mort'o, kaj post'e rapid'a en'ter'ig'o. Eĉ la frat'o ne pov'is ĉe'est'i. Pri li Maria nun aŭd'is nenio'n, sam'e kiel pri la fianĉ'o. La hom'o'j ne tre kompren'is la fremd'a'j'n funebr'o'j'n ; mort'i tiel hom'ec'e, kiel la patr'in'o de Maria, est'is preskaŭ ofend'o kontraŭ la ceter'a'j civit'an'o'j en la milit'a mond'o.

Nun ŝi est'is sol'a. Post la unu'a funebr'o ŝi riproĉ'is si'n, ke ŝi ne pov'is si'n don'i tut'e al la funebr'o kaj al la memor'o de la patr'in'o. Sed la viv'o, la viv'ant'a'j zorg'o'j penetr'is en la hejm'o'n, kaj la blu'verd'a arb'ar'o de la memor'o'j pli kaj pli for'iĝ'is. La viv'o iĝ'is pli kaj pli griz'e mal'pur'a, kaj la odor'o de la hom'ŝvit'o, fum'o, benzin'o kaj mal'bon'kvalit'a karb'o for'pel'is la lavend'a'n odor'memor'o'n de la infan'aĝ'o. Sed ĉi tie, en la dom'et'o tamen iom rest'is el la memor'o'j, kaj Maria vol'is viv'i kun si'a salamandr'o la silent'a'n, ombr'a'n viv'o'n de la pas'int'a'j temp'o'j. Ĉu tio est'is ebl'a? Ŝi ne vol'is for'las'i la hejm'o'n, des mal'pli, ĉar ĉi tie ŝi'n pov'os re'trov'i la re'ven'ont'o'j, la fianĉ'o, la frat'o. Pri la frat'o ŝi aŭd'is nenio'n, sed pri si'a fianĉ'o ŝi sci'is, ke li vund'iĝ'is kaj re'ven'os ebl'e baldaŭ. Tiu sci'ig'o ven'is ne rekt'e kaj post'e est'is silent'o. Ŝi rest'is do por konserv'i iom da firm'o por la est'ont'a re'konstru'o de la viv'o ; obstin'e ŝi ne'is al la avert'o'j pri danĝer'o por jun'ul'in'o, viv'ant'a tut'e sol'a. Tiu'temp'e jam la divers'a'j front'o'j dis'ŝir'iĝ'is, sed ĉi tie la milit'o star'is minac'a, tamen sen'mov'a. Tiu ĉi stri'o de moment'a trankvil'o eĉ ne far'iĝ'is voj'o por rifuĝ'ant'o'j (kie'n oni pov'us rifuĝ'i?) , kaj eĉ nun dum la temp'o de la plej grand'a streĉ'o kaj prem'o la vilaĝ'o nur ad'e, iom post iom kaduk'iĝ'is.

La komun'um'o eĉ tiam hav'is bon'ŝanc'o'n, kiam la venk'ant'o'j okup'is la orient'a'n part'o'n de la ĉef'urb'o. La tra'marŝ'ant'a'j trup'o'j rapid'is al la grand'urb'o, ili'a torent'o dis'flu'is ĝust'e antaŭ la vilaĝ'o, las'ant'e ĝi'n kvazaŭ konserv'ind'a'n insul'et'o'n de la hieraŭ'o. Tiel rest'is indulg'at'a tiu ĉi et'a makul'o inter la grand'a'j kolaps'o'j. Sed jam nun ĉio terur'a est'is tut'e apud'e. Teror'o orgi'is en la proksim'o, teror'o intern'e kaj prem'eg'o sufok'is de ekster'e. La dens'a nebul'o de la angor'o penetr'is en la hom'o'j'n.

Eĉ la salamandr'o nervoz'iĝ'is kelk'foj'e pro la, eksplod'o'j en la urb'o, sed ĝi rapid'e forges'is kaj kvazaŭ sugest'is simil'a'n sin'ten'o'n al Maria.

Iu'n tag'o'n Maria ricev'is vizit'o'n. Najbar'o'j ven'is al ŝi.

—Vi dev'as for'las'i tiu'n ĉi dom'o'n. Ven'u al ni. Nun la danĝer'o est'as super ni'a kap'o.

—Ĉu vi pov'us ŝirm'i mi'n kontraŭ la danĝer'o'j? Unu hom'o, aŭ kvin hom'o'j —est'as egal'e. Se est'os danĝer'o, mi kon'as mi'a'n dom'o'n. Est'as el'ir'ej'o'j, kaj la teren'o'n mi kon'as pli bon'e ol ili...

—Sed kiel vi pov'as est'i sol'a dum la vesper'o'j kaj nokt'o'j?

—Mi dorm'as bon'e.

Est'is tiel. Ju pli mal'trankvil'a'j est'is la tag'o'j, des pli profund'a est'is ŝi'a nokt'a dorm'o. Ŝi eĉ reakci'is al grand'a'j ekscit'o'j por sen'sonĝ'a, profund'a dorm'o. Por ekscit'iĝ'i est'is kaŭz'o'j. La milit'o ebri'e orgi'is en la proksim'o kaj iĝ'i viktim'o oni sam'ŝanc'e pov'is port'ant'e uniform'o'n aŭ civil'a'n vest'o'n. Kaj est'i vir'in'o signif'is nur pli grand'a'n eventual'ec'o'n por est'i viktim'o de per'fort'o.

—Jun'a knab'in'o... Vi dev'us est'i sin'gard'a!

Maria rid'et'ant'e montr'is al si'a'j ĉifon'o'j. La vir'in'o'j grotesk'ig'is si'n, de'form'ig'is si'n, vest'ant'e si'n en ĉifon'o'j. Ĉifon'a'j kap'tuk'o'j kaŝ'is la har'o'j'n, grand'a'n part'o'n de la vizaĝ'o. Oni kamufl'is si'n ĉiel, kaj Maria, kiel la ali'a'j vir'in'o'j, est'is sen'paŭz'e sin'gard'a, prepar'it'a je subit'a atak'o. Por kaŝ'i si'a'j'n jun'e brun'a'j'n okul'o'j'n, ŝi hav'is en pret'ec'o mal'nov'mod'a'j'n okul'vitr'o'j'n. Ŝi art'e mask'is si'n. Oni ne pov'is kred'i, ke ŝi ne est'as mal'jun'ul'in'o. La vizit'ant'o'j rid'is. Maria dir'is :

—Ŝajn'e ni jam est'as trans la plej mal'facil'a part'o, kaj ĝis nun ni sav'iĝ'is mirakl'e. Nur ne fier'i pri tio, Di'o mi'a, nur ne fier'i pri tio... ŝi al'don'is por ne provok'i la ĉiel'o'n. —Baldaŭ ven'os la printemp'o kaj ĉio re'ord'iĝ'os.

VII

Nur kelk'a'j dizert'ul'o'j est'is vid'ebl'a'j en la komun'um'o. Ili apenaŭ halt'is ĉe iu dom'o ; iu'lok'e ili kondut'is minac'e, sed ne est'is mal'facil'e ek'tim'ig'i ili'n. La optimism'o —kun la kresk'o de la sun'a'j tag'o'j —komenc'is kresk'et'i. Sed ankoraŭ est'is frost'e dum la nokt'o'j, kaj neĝ'makul'o'j persist'is sur la brun'a, flav'a, griz'a kaj verd'a teren'o. La arb'o'j ankoraŭ nud'a'j lev'is si'a'j'n branĉ'o'j'n al la ĉiel'o, la dom'o'j star'is griz'a'j, kaduk'a'j. La pentr'it'a'j lign'o'barel'o'j sam'e, kiel la lign'o'kruc'o'j de la tomb'ej'o jam de'long'e mal'aper'is en la forn'o'j. Vesper'e la dezert'a region'o prem'iĝ'is inter la ruĝ'o'n kaj flam'o'n, inter la muĝ'o'n kaj dram'o'n de la ĉirkaŭ'a mond'o. Maria atend'is la frat'o'n, la fianĉ'o'n, sed neniu ven'is. Nun fin'e ŝi ced'is kaj decid'is iel ir'i en la urb'o'n, kie la batal'o'j en la orient'a part'o jam tut'e silent'iĝ'is, por serĉ'i al si kaŝ'lok'o'n por iom da temp'o en la Natur'scienc'a Societ'o. Ĉio'n ŝi prepar'is jam kaj morgaŭ, jes morgaŭ'maten'e, ŝi ek'ir'os.

Aleksandr'o kutim'iĝ'is al la sku'o'j kaj bru'o'j. Por ĝi la viv'o cirkul'is laŭ la ĉiam'a, agrabl'a model'o kun sufiĉ'e da akv'o en la basen'et'o (Maria hav'is ja put'o'n en la kel'o) , farun'verm'et'o'j kaj kun la perfekt'a mond'o de la kastel'o. Ĝust'e tiu'n maten'o'n, kiam Maria vol'is for'las'i la dom'et'o'n, Aleksandr'o ek'sent'is la tikl'o'n de la re'nask'iĝ'ant'a natur'o. Maria mal'ferm'is la fenestr'o'n kaj komenc'is kolekt'i mal'grand'a'n pak'aĵ'o'n, kiu'n ŝi vol'is kun'port'i. Ŝi'a labor'o daŭr'is iom pli long'e kaj ŝi decid'is fru post'tag'mez'e ek'ir'i. Sed tiam Aleksandr'o jam est'is mez'e de la prepar'o'j por ŝanĝ'i haŭt'o'n. Ŝi ne mal'trankvil'iĝ'is, ĉar ŝi volont'e prokrast'is la ek'marŝ'o'n. Nun oni dev'is observ'ad'i, ĉu la best'et'o efektiv'e trans'haŭt'iĝ'os hodiaŭ. Aleksandr'o far'is fundament'e zorg'a'j'n ban'o'j'n por si'a korp'o kaj post'tag'mez'e ĝi kroĉ'is si'a'n ne plu taŭg'a'n haŭt'o'n al la pint'e kurb'a part'o de la branĉ'et'o. La haŭt'o iom fend'iĝ'is, kaj nun oni nur dev'is daŭr'ig'i la pen'a'n labor'o'n por liber'iĝ'i el la sulk'a led'ec'a prem'o de la pas'int'a vintr'o kaj atend'i la printemp'o'n en dign'a vest'o.

La kostum'ŝanĝ'o de la salamandr'o ne komenc'iĝ'is en oportun'a temp'o. Sed halt'ig'i la proced'o'n oni ne pov'is. Ebl'e iom pli'rapid'ig'i. Nun Maria nepr'e vol'is ating'i la urb'o'n sen'prokrast'e kaj ĵus ŝi sci'iĝ'is, ke ŝi ne est'os sol'a sur'voj'e. Laŭ tiu last'a inter'konsent'o ŝi dev'us est'i ĉe la grand'a voj'o post tri hor'o'j. Ŝi halt'is moment'e ĉe la vitr'o'kest'o por observ'i la sen'lac'a'n fervor'o'n de la ceter'e tiel komfort'e mal'rapid'a best'o. Ŝi serĉ'is simbol'o'n : jen la pas'int'a mizer'o trans'form'iĝ'os je est'ont'a bon'o. Ankaŭ la tag'o promes'is printemp'o'n. La fenestr'o est'is daŭr'e mal'ferm'it'a. Sun'radi'o'j fal'is plezur'e sur la plank'o'n de la ĉambr'o. En la aer'o ek'kant'is la printemp'a ĝoj'o, ne plu silent'ig'ebl'a. Maria el'rigard'is. La vid'aĵ'o ne est'is bel'a, sed est'is kor'tuŝ'e, kiom fervor'e prov'is don'i esper'o'n la natur'o. Ŝi komenc'is pret'ig'i si'n al la for'ir'o. Aleksandr'o supoz'ebl'e est'os baldaŭ pret'a. Ŝi de'met'is la supr'a'j'n ĉifon'o'j'n kaj ord'ig'is si'a'n vest'o'n tiel, ke ŝi pov'u trans'form'iĝ'i, kiam jam ne est'os danĝer'o. La ĉifon'o'j est'u nur supr'a kaj surfac'a kamufl'o. Jes, ankaŭ ŝi, kiel la salamandr'o. —Ŝi est'is bel'a kaj printemp'a en si'a du'on'vest'it'ec'o. La pied'o'j est'is en ĉifon'it'a'j, mal'pur'a'j ŝu'o'j, la form'o'j de la krur'o'j est'is bon'e kaŝ'it'a'j, sed de ŝi'a supr'a korp'o ankoraŭ mank'is la krud'a, ĉifon'a ŝtof'o. Ŝi bon'humor'e rid'et'is. Ŝi'a jun'a korp'o est'is fier'a pri si.

Ŝi rimark'is, ke Aleksandr'o ne ŝpar'as pri la akv'o. Ĝi bezon'is iom pli en la basen'et'o. Ŝi de'pren'is la “ tegment'o'n ” de la kastel'o kaj el'lev'is la basen'et'o'n, el kies akv'o ŝi iom el'verŝ'is sur la sabl'o'n. La sabl'o est'is jam iom mal'sek'a. Post'e ŝi re'ferm'is la vitr'o'kest'o'n kaj rapid'e kur'is mal'supr'e'n al la kel'o por plen'ig'i kaj pur'ig'i la basen'et'o'n. Long'temp'e ŝi ne est'is en la kel'o, ŝi dev'is rapid'e pret'ig'i si'n, kaj rapid'ig'i la trans'form'o'n de la salamandr'o ; dum la akv'o plaŭd'is, ŝi ne aŭd'is, sed kvazaŭ konjekt'is ia'n bru'o'n en la ĉambr'o. Mi'a Di'o, mi ne ferm'is la fenestr'o'n, ŝi pens'is. Ŝi kur'is supr'e'n. Du krud'vizaĝ'a'j, fremd'a'j soldat'o'j star'is jam en la ĉambr'o, du ali'a'j est'is en'grimp'ant'a'j tra la fenestr'o. La last'a kun'tir'is si'a'j'n okul'o'j'n, re'turn'is si'n al la fenestr'o kaj ferm'is ĝi'n. Maria ne pov'is re'tir'iĝ'i. La ĉambr'o plen'iĝ'is de alkohol vapor'o, ŝvit'odor'o kaj per la ebri'o de la per'fort'o. El la man'o'j de Maria fal'is la argil'basen'et'o kaj romp'iĝ'is. La akv'o'n kaj la argil'pec'o'j'n distr'et'is la soldat'bot'o'j.

Kvar fort'a'j, jun'a'j, de mal'sat'o sovaĝ'a'j rab'o'best'o'j de la milit'o kaj unu jun'a, vir'in'a korp'o.

Iu mond'o kolaps'is.

VIII

Ĝis plu'e la salamandr'o ne est'is ĝen'at'a. Ĝi rimark'is fort'a'j'n, rapid'a'j'n mov'o'j'n en la ĉambr'o ; ĝi'a kest'o trem'is kaj ĝi kur'is sub la rok'et'o'n, kie ĝi'a kaŝ'ej'o est'is. Post'e la bru'o'j kaj trem'o'j daŭr'is, sed iom post iom ili silent'iĝ'is. Ĝi rest'is ankoraŭ iom da temp'o en si'a kaŝ'ej'o. Kiam ĝi el'ven'is, la ĉambr'o est'is sen'bru'a, mut'a. La soldat'o'j, ebl'e dizert'ul'o'j, jam ne est'is tie. Ili est'is aŭd'int'a'j bru'o'n, kiu'n ili konsider'is patrol'a'j paŝ'o'j, kaj ili ne dezir'is renkont'i patrol'o'n. Ceter'e ili jam est'is kontent'a'j.

La sulk'iĝ'int'a haŭt'o de la salamandr'o juk'is. Du'foj'e ĝen'is nov'a'j bru'o'j ĝi'n, sed baldaŭ ili ĉes'is. Ĝi re'komenc'is la haŭt'o'ŝanĝ'o'n. Ĝi saliv'is iom'et'e la haŭt'o'n sub si'a larĝ'a makzel'et'o kaj vol'is si'n merg'i en la basen'et'o. Sed la akv'uj'o est'is nenie. Tamen, la sabl'o est'is mal'sek'a. Aleksandr'o ne kompren'is la for'est'o'n de la basen'o. Tio est'is la unu'a ver'a mank'o de ĝi'a viv'o. Tiu basen'o aparten'is al la mond'sistem'o, al la univers'o de la salamandr'o. Sed nun ĝi tamen mank'is. Ĝi frot'is si'a'n haŭt'o'n per la mal'sek'a sabl'o. Sed ĝi ne sufiĉ'is. La haŭt'o ne ced'is. Aleksandr'o iĝ'is sen'pacienc'a. Ĝi rapid'e kur'is al la vitr'o'vand'o de la kest'aĉ'o (ĝi ĉes'is est'i kastel'o por la best'o) , kaj prov'is rigard'i si'a'n serv'ant'in'o'n. La kanap'o est'is vid'ebl'a de tie. Tie kuŝ'is iu. Tiu est'is ĝi'a serv'ant'in'o. La salamandr'o prov'is direkt'i ŝi'a'n atent'o'n al la kest'o, sed ŝi ne mov'is si'n. Aleksandr'o puŝ'is si'a'n kap'o'n kontraŭ la firm'a vitr'o. Ĝi ne vid'is la tut'a'n, kuŝ'ant'a'n figur'o'n, sed ĝi rimark'is akr'e kontur'it'a'n, sen'sang'a'n man'o'n, pend'ant'a'n flank'e de la kanap'o. Tiu'n man'o'n Aleksandr'o kon'is. La figur'o est'is sen'mov'a, sed la vaks'e flav'a man'o jen kaj jen ek'vibr'is ; tiu ĉi delikat'e inert'a, velk'ant'a vaks'flor'o oft'e kun'tir'iĝ'is kaj spasm'iĝ'is en pugn'o'n. Bon'far'a delir'a stat'o obtuz'ig'is la hont'o'n, la brutal'a'j'n dolor'o'j'n. Est'is silent'o, vaku'o. La vek'horloĝ'o ne plu tiktak'is en la hejm'o ; ĝi kaj ali'a'j for'port'ebl'a'j aĵ'o'j est'is sur'voj'e kun'e kun la soldat'o'j al nov'a'j aventur'o'j.

Aleksandr'o aŭskult'is kaj rigard'is. Sed okaz'is nenio. La ĉiam'a serv'ant'in'o de la salamandr'o strik'is. Tio'n ĝi ne kompren'is, sed ĝi'a sin'ten'o ankoraŭ est'is tut'e pozitiv'a. Nenio kaj neniu pov'as spit'i ĝi'a'n grav'ec'o'n. Sed ĝi'a korp'o sent'is korod'a'n brul'o'n, ĉar malgraŭ ĉiu mit'o kaj ĉiu legend'o pri ĝi'a kontraŭ'star'o kaj venk'o al la fajr'o, ĝi ne pov'is toler'i eĉ la sek'o'n. Por aper'i en la nov'a vest'o, ĝi bezon'is nepr'e akv'o'n. Ĝi prov'is uz'i la last'a'j'n rest'o'j'n de la mal'sek'o sur la sabl'o kaj musk'o, sed la rezult'o est'is nur tiom, ke la haŭt'o iom'et'e mal'ferm'iĝ'is, sed ĝi tuj sek'iĝ'is pro la ne'kutim'a, intern'a varm'o. La salamandr'o labor'is kun ne'ordinar'a ard'o, kaj ĝi'a temperatur'o alt'iĝ'is sub la escept'a labor'frekvenc'o. La fend'iĝ'int'a haŭt'part'o sek'iĝ'is, kaj ĝi'a'j akr'a'j, kurb'a'j rand'o'j vund'is la korp'o'n de la salamandr'o. Aleksandr'o nun forges'is si'a'n dign'o'n. Ĝi labor'is pli kaj pli frenez'e, sed la lang'o ne plu pov'is produkt'i saliv'o'n, kaj la trajt'o'j, kies agord'o kre'is la fier'a'n harmoni'o'n de la aristokrat'a super'ec'o, subit'e ek'ŝrump'is kaj la muskol'o'j kun'fal'is. La fort'o'j de la salamandr'o far'is last'a'n streĉ'o'n, la haŭt'o subit'e ek'krak'is kaj la apertur'o pli'larĝ'iĝ'is, sed ne sufiĉ'e por tio, ke Aleksandr'o pov'u triumf'e el'paŝ'i el si'a mal'nov'a haŭt'o. Tio glu'iĝ'is kaj prem'is ĝi'n. Nun la salamandr'o —sen trans'ir'a stat'o —abrupt'e kolaps'is, kaj kiam la vesper'o met'is si'a'n nigr'a'n, fulg'a'n, tru'a'n tuk'o'n sur la mond'o'n, Aleksandr'o kuŝ'is jam sur'dors'e kun vibr'et'ant'a'j pied'o'j sur la brust'o kun nur gut'o de la viv'o en la korp'o. Sed ankaŭ tiu ĉi last'a gut'o baldaŭ for'sek'iĝ'is. Kiam la tragedi'a ruĝ'o de la aŭror'o dis'ŝir'is la nigr'a'n ĉifon'o'n de la milit'a nokt'o, ĝi vid'is jun'ul'in'o'n, kiu dorm'is en inkub'a'j sonĝ'o'j, kaj iu'n et'a'n kadavr'aĉ'o'n, mizer'a'n salamandro- mumi'o'n kun du haŭt'o'j, ambaŭ sam'e sulk'a'j kaj grotesk'a'j.

La sun'o ankoraŭ ne esting'is la aŭror'o'stel'o'n, kiam sin'gard'a frap'o sur la en'ir'pord'o eksperiment'ad'is sen'sukces'e. Maria aŭd'is nenio'n. La frap'o ripet'iĝ'is, pli'laŭt'iĝ'is, sed kun la sam'a fiask'o. La fru'a vizit'ant'o por moment'o ek'ferm'is la okul'o'j'n kaj ŝvit'o ek'perl'is sur li'a frunt'o. Li koncentr'ig'is si'a'n tut'a'n angor'o'n en puŝ'o'n kontraŭ la pord'o, kiu sen kontraŭ'star'o ced'is. Ĝi eĉ ne est'is ŝlos'it'a.

Jam ne est'is tut'e mal'lum'e en la ĉambr'o. Est'is strang'e : eĉ la fenestr'o'j ne est'is mal'hel'ig'it'a'j. Li ir'is al la kanap'o. La mal'hel'ruĝ'a'j radi'o'j fal'is sur spasm'a'n vizaĝ'o'n. Maria nun vek'iĝ'is je ek'tuŝ'o de si'a fianĉ'o.

Ŝi vek'iĝ'is, kaj sen'kompren'e, sen simpati'o ŝi rigard'is al la alt'a vir'o.

—Maria? Ĉu vi est'as mal'san'a? Ĉu vi ne re'kon'as mi'n?

Maria nun est'is tut'e mal'dorm'a. Ŝi'a intern'o terur'e dolor'is. La trankvil'a kaj melodi'a voĉ'o nun est'is raŭk'a.

—Nenio, nenio grav'a. Nur kvar soldat'o'j... kvar soldat'o'j plur'foj'e... Ir'u de ĉi tie! Mi mal'am'as vi'n!

Ŝi mal'am'is li'n. Ankaŭ li ne est'is la sam'a, roz'vizaĝ'a, delikat'a jun'ul'o. Li iĝ'is mal'pur'a kaj ne'zorg'it'a. Sed ŝi vid'is en li tiu'n antaŭ'a'n hom'o'n, la pur'a'n, delikat'a'n. Kaj tial ŝi mal'am'is li'n. Kial li ne est'is pli krud'a? Pens'i ŝi ne pov'is : la frakas'it'a'j vitr'o'split'o'j de ŝi'a mond'percept'o vund'is ŝi'n nov'e kaj nov'e. Vir'o —ŝi pens'is sent'ant'e en si intens'a'n vom'em'o'n.

La vir'o tamen ne for'las'is ŝi'n. Li dir'is mal'rapid'e :

—Maria mi'a! Vi est'as mal'fort'a nun. Mi dev'as help'i vi'n. Ankaŭ mi bezon'as help'o'n. Ni ĉiu'j bezon'as help'o'n.

Maria ek'sid'is sur la kanap'o. Io est'is tre strang'a. Ŝi sent'is de'nov'e vom'em'o'n. Sed ŝi venk'is ĝi'n, ĉar io kapt'is ŝi'a'n atent'o'n.

—Kial vi hav'as vi'a'n jak'o'n tiel? Ĉu vi'a brak'o est'as vund'it'a?

Ŝi'a furioz'o for'vapor'iĝ'is, sed ŝi'a voĉ'o est'is ankoraŭ krud'a.

—Vund'it'a? jam ne. Sed unu el la du mi for'las'is ie en la mont'ar'o. Ĉe la front'o. Ĝi ne est'is plu uz'ebl'a. Sed tial mi est'as liber'a.

Li montr'is al la jak'manik'o, kiu'n iam plen'ig'is li'a brak'o.

Maria ankoraŭ ne vol'is est'i afabl'a al li. Eĉ kvazaŭ ŝi sent'is subit'a'n ĝoj'o'n : —Jen ankaŭ li... post'e ŝi est'is mal'kontent'a, ĉar la vir'o perd'is nur tiom, ĉar ŝi kompar'is la du sufer'o'j'n, ŝi'a'n kaj li'a'n. Sed tuj post'e ŝi prem'is tiu'j'n pens'o'j'n sub'e'n, en la profund'o'n, sub la konsci'o'n, kaj ek'hont'is pro ili. Ŝi ek'pent'is. Ŝi'a voĉ'o nun est'is plor'em'a ; la vort'o'j apenaŭ obe'is ŝi'a'n lang'o'n :

—Ĉu mi tamen est'as hom'o? Ĉu vi kred'as tio'n?

—Mi kred'as, ke efektiv'e ni iĝ'is nun hom'o'j, respond'is simpl'e la vir'o. —Ni est'is fremd'ul'o'j, ni'n interes'is nur ni mem.

—Aleksandr'o, je la ĉiel'o...

—Kiu est'as Aleksandr'o? —demand'is la vir'o konstern'it'a?

—La flam'salamandr'o... Kompat'ind'a Aleksandr'o!... Mort'is...

Ŝi pens'is : Aleksandr'o! Fremd'ul'o en la viv'o, eĉ pli ol ni. Sed ŝi dir'is nenio'n. Ŝi ne vol'is pens'i pri tio, kio okaz'is. Sed... kio est'as antaŭ ili? La viv'o. Ali'a viv'o. Nov'a viv'o. Ŝi ne vol'is pens'i nun —nek antaŭ'e'n nek post'e'n.

—Ni'ĉj'o, ĉu vi pov'os mi'n iel transport'ig'i al la help'lok'o? Ebl'e al la hospital'o? Mi est'as mal'san'a. Sed ĉio re'bon'iĝ'os. Ebl'e.

* * *

Kiam oni met'is ŝi'n sur la brankard'o'n, ŝi al'rigard'is la el'sek'iĝ'int'a'n, grotesk'e et'a'n korp'o'n de Aleksandr'o, el kies mit'o rest'is nur iom da sen'suk'a, kaduk'a haŭt'o. Ŝi est'is mal'gaj'a, sed ŝi rid'et'is al si'a fianĉ'o. Li est'is nun la viv'o.

La sun'o ard'is super la vek'ot'a ter'o.

LA PERDITA VELO

Karl'o est'is iom pli aĝ'a ol Ester, sed li mem ne est'is ankoraŭ tut'e dek'ok'jar'a. Li est'is blank'vizaĝ'a jun'ul'o, ĉi'moment'e kun papav'o'j de la pasi'o sur la vang'o'j. Karl'o kaj Ester hieraŭ gust'um'is la unu'a'n kis'o'n. Tio est'is vesper'e, sed nun est'is bril'a sun'lum'o kaj la knab'in'o for'ig'is li'n :

—Ne e, ne stult'u, Karl'o. Iu pov'us vid'i ni'n. Ceter'e, kiel vi pov'as est'i nun ĉi tie?

Karl'o van'e prov'is iniciat'i. Li perd'is si'a'n vir'a'n cert'ec'o'n. Li ek'sid'is kaj turn'ad'is la ĉap'o'n en la man'o. Post'e li met'is ĝi'n sub la seĝ'o'n. Per si'a manik'o li for'viŝ'is la ŝvit'o'n de la frunt'o. Li ŝvit'is tre facil'e, eĉ kiam li hav'is nur problem'o'j'n.

—Mi nur en'kur'is. Mi dev'as en'man'ig'i leter'o'n al la prokuror'o. La telefon'o mal'funkci'as, kiel kutim'e. Mi... vol'is vid'i vi'n por moment'o.

La knab'in'o rimark'is ombr'o'n de ĉagren'o sur li'a vizaĝ'o.

—Ka- arlo : Kiam vi fin'os ĉi'vesper'e?

—Pli fru'e ol kutim'e. Jam je la ses'a. Kial?

Li'a blu'a'j okul'o'j re'ek'bril'is. La brun'a kat'id'in'o kares'e, murmur'e ek'lud'is :

—Mi demand'as nur. Ebl'e mi pov'us el'ir'i ie'n... ĉe la kverk'o'j?

—Jes, tuj post la sep'a. Ĉu mi nun rajt'as vi'n...?

—Kiel dir'it'e, ĉe la kverk'o'j, dir'is kun promes'a koket'ec'o la knab'in'o.

—Ĉe la kverk'o'j do, kolomb'et'o.

Karl'o jam dev'is kur'i rapid'e, feliĉ'e. Ester kant'et'is bon'humor'e. De mal'proksim'e muĝ'is for'a tondr'o —la post'son'o'j de la ĵus'a milit'o, kies mal'trankvil'o de temp'o al temp'o re'ek'flam'ad'is ĉe la lim'o'j.

* * *

Karl'o kalkul'is la minut'o'j'n. La ĉef'kelner'o est'is kelk'foj'e mal'mol'a kaj krud'man'a. Li dev'is lert'e ŝtel'i la minut'o'j'n. Karl'o preter'kur'is la blank'mur'a'n, antikv'a'n preĝ'ej'o'n, la et'a'n bosk'o'n ĉe la rok'fund'a, rapid'a river'et'o. El la proksim'a'j dekliv'o'j de la du'flank'a'j mont'o'j la vent'o, kiel vual'ruband'o de melankoli'a'j ton'o'j, ŝveb'ig'is la mal'gaj'a'n blek'ad'o'n de si'n paŝt'ant'a'j bov'o'j. Li preter'kur'is dom'et'o'j'n. La et'a urb'o est'is prem'at'a en mal'vast'a val'o. La dom'o'j de la long'a Grand'a Strat'o hav'is profund'a'j'n, mal'larĝ'a'j'n, kort'o'j'n, komun'a'j'n kun la plej proksim'a dom'et'o. La kort'o'j gvid'is ĝis la bord'o de la river'et'o, tiel ke en la intern'a part'o de ĉiu long'a, mal'larĝ'a kort'o est'is du'flank'e ankoraŭ po du plu'a'j dom'et'o'j. La dom'o rigard'ant'a al la strat'o est'is bel'aspekt'a, la du'a dom'et'o tre modest'a, la tri'a est'is nur kaban'aĉ'o jam preskaŭ ĉe la bord'o de la river'et'o en la proksim'o de la pork'ej'o, mal'pur'aĵ'o'j kaj for'ĵet'aĵ'o'j, La elit'o de la urb'o loĝ'is en la strat'a'j dom'o'j, la min'ist'o'j kun si'a'j mult'infan'a'j famili'o'j kun'prem'is si'n en la du'a vic'o de la dom'o'j, kaj en la kaban'aĉ'o'j de la tri'a lini'o, inter kaduk'a'j argil'a'j mur'o'j, hav'is si'a'n lok'o'n la mizer'ul'o'j, la periferi'an'o'j de la urb'et'a soci'o, vidv'in'o'j de min'ist'o'j, cigan'muzik'ist'o'j kaj simil'a'j, kiu'j'n la viv'o selekt'is por la tri'a vic'o. Tamen plej oft'e loĝ'is vidv'in'o'j en tiu'j kaduk'a'j kaban'o'j, ĉar la vir'o'j ne viv'is long'e en la min'urb'et'o.

Karl'o hezit'is moment'o'n. Li ankoraŭ hav'as kvin dispon'ebl'a'j'n minut'o'j'n. Li en'kur'os al panj'o. Preciz'e nur por kvin minut'o'j.

La patr'in'o de Karl'o est'as vidv'in'o. Ili loĝ'as en kort'o'fin'a dom'aĉ'o. La ekonomi'a'j zorg'o'j for'ig'as Karl'o'n el la ton'o'n don'ant'a jun'ul'ar'o. La urb'et'o est'as tri'lingv'a kaj la ŝovinism'a propagand'o flor'as, kun'ig'as kaj dis'ig'as. Sed Karl'o est'as ekster la rond'o'j. Li ŝveb'as en la mal'trankvil'a mond'o, en la kaban'aĉ'o, kvazaŭ en la atmosfer'o de la printemp'o. Jam ĉio est'os bon'a. Panj'o re'san'iĝ'os el si'a long'daŭr'a brust'mal'san'o, kiel oni nom'as tie la tuberkul'oz'o'n. Frat'et'o plen'kresk'os. Frat'et'o est'as li'a nev'o. Li'a frat'in'o mal'aper'is ekster'land'e, la knab'o, “ nask'it'a en hont'o ”, rest'is ĉe ili. Karl'o iĝ'as babil'em'a nur, kiam li est'as kun la knab'o. La krom'nom'o de Karl'o est'as “ Sankt'ul'o ” kun mok'a akcent'o. Hieraŭ li kis'is knab'in'o'n la unu'a'n foj'o'n. Karl'o est'as pur'a flor'o kresk'ant'a ĉe la dom'o'fin'o, proksim'e al la rub'amas'o.

—Ne tim'u, Panj'o. Nenio mal'bon'a okaz'is. Mi nur en'kur'is sur'voj'e. Ĉu nenio mank'as al vi?

—Nenio. Kiel vi ŝvit'as, Karl'o. Vi dev'as gard'i vi'n bon'e. Vi kresk'as subit'e.

Ŝi tus'et'is. Karl'o rapid'e help'is al ŝi. Li far'is fajr'o'n, kaj jen li jam est'is kur'ant'a.

—Vi eĉ ne adiaŭ'as mi'n, plend'is la patr'in'o.

—Mi dev'as kur'eg'i, kaj mi fort'e ŝvit'as, re'kri'is Karl'o. Vi ricev'os du'obl'a'n porci'o'n da kis'o'j vesper'e.

Je la 11- a li jam est'is trans'don'int'a la leter'o'n al la prokuror'o. Tiu tra'leg'is ĝi'n kun marmor'a mien'o kaj rigard'ant'e super la knab'o'n li proklam'is en la spac'o'n :

—Dir'u al sinjor'o Major'o, ke mi ven'os baldaŭ.

Sur'voj'e al la hotel'o, ĉe la park'o li vid'is Frat'et'o'n. Karl'o dev'is halt'i :

—Kio est'as, Frat'et'o? Kial vi plor'as?

Montr'iĝ'is, ke la mast'o de la vel'boat'o, kiu'n Karl'o mem far'is al Frat'et'o, romp'iĝ'is.

—Don'u al mi la boat'o'n rapid'e. Mi ripar'os ĝi'n post'e.

—Nu- un! —plor'et'is la knab'o. Larm'o'j far'is pur'voj'o'j'n sur la mal'pur'a vizaĝ'et'o.

—Nun mi dev'as kur'i al la hotel'o, dir'is Karl'o sen'pacienc'e.

* * *

La ĉef'kelner'o jam atend'is li'n kun plen'blov'it'a'j vang'o'j :

—Sen'taŭg'ul'o, kie vi ŝtel'as la temp'o'n? Tuj al la major'o! Li jam demand'is!

Dum la raport'o de Karl'o ven'is tut'e nov'a gast'o al la tabl'o de la major'o —fremd'a pastr'o kun milit'rang'a disting'o sur la kol'um'o. Karl'o fervor'is ĉirkaŭ li kun profesi'a komplez'em'o. Li serv'is al li glas'o'n da bier'o :

—Bon'vol'u pastr'a moŝt'o!

La pastr'o murmur'is io'n dank'simil'a'n kaj per unu glut'o el'trink'is la en'hav'o'n de la glas'o. Li ŝajn'e ne intenc'is long'e sid'i en la restoraci'o. Li apenaŭ rigard'is al Karl'o.

Nun proksim'iĝ'is la ver'a manĝ'o'temp'o kaj en la vast'a, drink'odor'a manĝ'ej'o la gast'o'j jam kolekt'iĝ'is. Karl'o ne plu hav'is temp'o'n pens'i pri la divers'a'j sensaci'o'j de la viv'o, ĉef'e ne pri la dolĉ'a'j. Por moment'o li vid'is la al'ven'ant'a'n prokuror'o'n, kiu tuj post'e mal'aper'is kun la major'o kaj la pastr'o. En la manĝ'ej'o vapor'is la fort'e spic'it'a'j sup'o'j, bulb'suk'a'j viand'aĵ'o'j, tint'is la glas'o'j, fum'o kaj parol'ŝir'aĵ'o'j miks'iĝ'is kun la odor'o de vin'o, bier'o kaj brand'o. Est'is manĝ'o'temp'o kaj la tut'a urb'o est'is kvazaŭ grand'a mov'iĝ'ant'a, maĉ'ant'a makzel'o.

La major'o kaj li'a societ'o prokrast'is la manĝ'o'n. Li raport'is pri grav'a'j okaz'aĵ'o'j. La partizan'o'j nun ver'ŝajn'e kaŭz'is grav'a'n mal'facil'aĵ'o'n. Ili trans'paŝ'is la lim'o'n ; est'is nov'e decid'it'a'j lim'o'j en la plur'naci'a region'o, kaj reg'is konstant'a mal'trankvil'o kaj incident'o'j ĉe la nov'a'j lim'staci'o'j. La major'o ating'is la plej grav'a'n fraz'o'n en si'a raport'o kaj li'a akr'a voĉ'o nun alt'iĝ'is en falset'o'n. Est'is kvazaŭ li est'us pli'long'ig'int'a la arm'il'o'n de si'a parol'o per ia'spec'a fraz'bajonet'o :

—La partizan'o'j ating'is nun la najbar'a'n urb'o'n ; ĝi est'as la unu'a urb'o mal'antaŭ la lim'o —li al'don'is pro la pastr'o, pri kies geografi'a'j kon'o'j li sci'is nenio'n. La distanc'o de tiu urb'o al ni est'as ne pli ol 30 kil'o'metr'o'j. Est'as grav'e, ke la publik'o ankoraŭ ne ek'sci'u pri la afer'o. Ni dev'as evit'i panik'o'n kaj eventual'a'n en'miks'iĝ'o'n de la sabot'ant'o'j. La difekt'o de la telefon'o est'as tre bon'ven'a. Oni dev'as ag'i rapid'e.

Ĝis nun la urb'o viv'is indiferent'e, preskaŭ indiferent'e, nun, post la unu'a mond'milit'o. Ĝust'e tiu tag'o komenc'e ŝajn'is pas'i tre mal'rapid'e. Sed nun, tag'mez'e, ĉirkaŭ la 1- a hor'o, en la urb'o subit'e ek'kur'eg'is la temp'o.

Antaŭ la 1- a hor'o jun'a'j konspir'ant'o'j el la urb'o, tie, kie ili kutim'e kaŝ'e kun'ven'is, aŭskult'is tre optimism'a'n raport'o'n de ĵus al'ven'int'a herold'o. La scen'ej'o de la kun'ven'o est'is for'las'it'a ŝakt'o, bon'e kaŝ'it'a inter la mont'o'j. La najbar'a urb'o fal'is!

—“ Ni'a ” arme'o est'as marŝ'o'pret'a mal'antaŭ la partizan'o'j —anonc'is la herold'o.

La herold'o ne est'is tut'e sobr'a, li jam trink'is ie kelk'a'j'n glas'o'j'n je la ĝoj'o kaj triumf'o, kaj nun ĉiu'j kun'tint'ig'is la glas'o'j'n. La kaŝ'ej'o est'is bon'e proviz'it'a. En la dek'o de la ĉe'est'ant'o'j, reprezent'iĝ'is ĉiu'j variant'o'j de jun'a'j vir'o'j : ideal'ist'o'j, spekulaci'em'ul'o'j, streb'ul'o'j kaj al'iĝ'em'ul'o'j. Ankaŭ ĉi'lok'e okaz'is rapid'a decid'o : surpriz'atak'o en la urb'et'o, for'ig'o de la ofic'ant'o'j, gvardi'ŝanĝ'o, arest'ad'o'j kaj liber'ig'o'j laŭ politik'a kolor'o kaj hont'procesi'o'j de vir'o'j kaj precip'e vir'in'o'j, kiu'j “ amik'iĝ'is ”. Ĉio dev'as okaz'i absolut'e tuj, por ke la Arme'o trov'u la nov'a'n situaci'o'n pret'a kiam ĝi triumf'e ek'marŝ'os. Post tiu ĉi decid'o ili for'las'is la grot'o'n kaj kun grand'a'j esper'o'j kaj kun iom da angor'o ili grimp'is mal'supr'e'n al la ŝose'o. Ĉiu'j hav'is arm'il'o'j'n, plej'part'e revolver'o'j'n. Kiam ili ating'is la kaŝ'lok'o'n de la bicikl'o'j, iom super la ŝose'o, vent'o kirl'iĝ'is kaj el la facil'a polv'o de la alt'mont'a aer'o el'volv'iĝ'is aŭt'o, sin'gard'e spiral'ant'e sur la mal'facil'a voj'o.

La herold'o met'is si'a'n binokl'o'n al la okul'o'j :

—Rigard'u, li kri'is. La major'o! Ni ven'os aŭt'e urb'e'n. Diabl'e bon'e!

Eĉ por moment'a pri'pens'o ne est'is temp'o. La aŭt'o jam est'is proksim'e kaj ĝi halt'is por moment'o, aŭ almenaŭ mal'rapid'ig'is si'a'n mov'o'n, ĉar la vetur'ant'o'j rimark'is ili'n. La herold'o, kies vin'vapor'a'n cerb'o'n nenio obstakl'is, cel'is per si'a pistol'o kaj la major'o kolaps'is kun ruĝ'a stri'o sur la mal'dekstr'a vang'o. La pastr'o, kiu akompan'is la major'o'n, subit'e ĵet'is si'n sur la fund'o'n de la aŭt'o. Por moment'o iĝ'is silent'o, sed tuj post'e la konstern'it'a'j jun'ul'o'j ek'kri'eg'is, kaj kur'eg'is al la aŭt'o, kaj inter kri'o'j de sen'senc'aĵ'o'j ili kuraĝ'iĝ'is. Ili ek'pren'is la kadavr'o'n kaj en'ŝov'is ĝi'n en la pak'aĵ'uj'o'n. Unu el ili tir'is la mal'mol'a'n ĉapel'o'n de la pastr'o mal'supr'e'n ĝis li'a naz'o kaj kri'is :

—Nu, sinjor'o Arkimandito, aŭ kiel oni honor'ig'u vi'n, vi re'ven'os elegant'e en la urb'o'n.

La strang'a procesi'o de aŭt'o kaj bicikl'o'j laŭt'e ek'vetur'is. Ĝi ankoraŭ ne ating'is la loĝ'at'a'j'n part'o'j'n ; nur sciur'o'j kaj arb'ar'a'j bird'o'j est'is ili'a'j atest'ant'o'j. La krut'a'j, mal'hel'a'j mont'dekliv'o'j serioz'e silent'is. Hom'o, krom ili, ne est'is vid'ebl'a. Sed kelk'a'j'n kil'o'metr'o'j'n antaŭ la urb'o, la ŝose'o tri'branĉ'iĝ'is kaj tie ili ek'vid'is grand'a'n milit'ist'a'n kolon'o'n, kaj preskaŭ sam'temp'e ankaŭ trajn'o'n, plen'ŝtop'it'a'n per soldat'o'j. La trajn'o vetur'is al la urb'o. Est'is la arme'o de la ŝtat'o, al kiu la jun'ul'o'j aparten'is nun laŭ la pac'kontrakt'o. La atend'it'a “ ni'a arme'o ” est'is nenie. Ili est'is jam preskaŭ ĉe la fervoj'a gard'o'dom'o, antaŭ ol la trajn'o al'ven'is tie'n. Tem'is preskaŭ nur pri metr'o'j kaj ili simpl'e trov'iĝ'us en mus'kapt'il'o. La sol'a ebl'ec'o est'is tuj eskap'i kaj mal'aper'i en la mont'ar'o. Tie oni pov'as atend'i, kaj, se neces'e, fuĝ'i iu'n nokt'o'n al la najbar'a land'o.

Tiu renkont'o kaj eskap'o okaz'is je la tri'a hor'o post'tag'mez'e.

* * *

Je la tri'a hor'o post'tag'mez'e Karl'o pens'is pri la divid'o de la vesper'o inter Ester, Frat'et'o kaj Panj'o. En la urb'o komenc'iĝ'is ia nervoz'ec'o. Sed neniu sci'is io'n preciz'a'n.

Du'on'o'n post la tri'a la regul'a soldat'ar'o de la land'o jam ĉie re'prem'is la ribel'ul'o'j'n. Sam'temp'e re'al'ven'is la korp'o de la major'o kun la trem'ant'a, ekscit'it'a, ŝvit'o'plen'a pastr'o. Li est'is ruĝ'a kaj proksim'a al apopleksi'o. La jun'ul'ar'o de la urb'o, kiu plej'part'e sent'is komun'ec'o'n al la atak'int'o'j, ek'sent'is danĝer'o'n, kaj amas'o da jun'a'j vir'o'j mal'aper'is de si'a'j hejm'o'j. Ankoraŭ la milit'o ĉe'est'is.

Je la kvar'a kaj du'on'o la milit'komitat'o fin'is la inter'trakt'o'j'n. La pastr'o ne pov'is preciz'e dir'i, kiom'op'e est'is la atenc'int'o'j : ili ver'ŝajn'e est'is 30- 35 jun'a'j vir'o'j. En la dram'a'j moment'o'j li'a'j okul'o'j pli'obl'ig'is la nombr'o'n de la grup'o.

—Tiom da fripon'o'j ne pov'as mal'aper'i el la urb'o —dir'is la komand'ant'o.

Je la kvin'a re'ven'is la el'send'it'a'j patrol'o'j, kiu'j trud'e kolekt'is la rest'int'a'n jun'ul'ar'o'n sur la kamp'o'j ĉe la nord'a mont'dekliv'o. Pli ol cent jun'ul'o'j star'is tie, en la mal'fru'somer'a post'tag'mez'o, rigid'e, tim'e, sci'vol'e, sen'vort'e. Inter ili star'is Karl'o.

Kvar'on'o'n antaŭ la ses'a oni ordon'is ili'n en du vic'o'j'n. La oficir'o'j kaj la pastr'o al'ven'is.

—Bon'vol'u, sinjor'o pastr'o. Se vi re'kon'as iu'n, dir'u afabl'e.

Antaŭ la pastr'o est'is amas'o da rigid'a'j vizaĝ'o'j. Li protest'is en si mem, kiel pli fru'e li protest'is jam laŭt'e. Sed la komand'ant'o hav'is fort'a'n vol'o'n. Mal'rapid'e li preter'ir'is la unu'a'n lini'o'n. Vizaĝ'o'j, vizaĝ'o'j, vizaĝ'o'j! Kiu pov'us re'kon'i iu'n. En la du'a grup'o star'is Karl'o. Kiam la pastr'o ating'is li'n, la blu'a'j okul'o'j de la knab'o ne pov'is kaŝ'i iu'n ek'lum'iĝ'o'n, ia'spec'a'n komenc'o'n de profesi'a salut'o far'e de kelner'o. La pastr'o sen'intenc'e halt'is... Li ven'is en la urb'o'n hodiaŭ. Li kon'as neniu'n ĉi tie. Sed tiu'n ĉi vizaĝ'o'n li kon'as. La komand'ant'o akr'e observ'is. Li ne las'is temp'o'n por pens'ad'o.

—Vi re'kon'as li'n, ĉu ne?

La pastr'o balbut'is io'n protest'simil'a'n. La komand'ant'o kri'is :

—For'port'u tuj tiu'n ĉi jun'ul'o'n!

La pastr'o hav'is grav'a'j'n dub'o'j'n, sed la komand'ant'o resum'is la situaci'o'n : Est'as escept'a'j leĝ'o'j. Oni dev'as radik'e for'tranĉ'i la ribel'em'o'n. La knab'o est'as cert'e kulp'a, kiel preskaŭ ĉiu jun'ul'o en la urb'o, eĉ se li mem ne far'is la atenc'o'n. Kaj ceter'e kiel vi pov'us re'kon'i li'n, sinjor'o pastr'o?

* * *

Post tio Karl'o hav'is nur minut'o'j'n el si'a viv'o. En la komenc'o li kompren'is nenio'n kaj dum oni for'konduk'is li'n, li halt'is por re'ord'ig'i si'a'n mal'nod'iĝ'int'a'n ŝu'laĉ'o'n. Oni puŝ'is li'n antaŭ'e'n. Dum la du last'a'j minut'o'j li est'is du'on'sven'a. La bild'o'j de la viv'o kun'kur'is, vast'e kaj tumult'e ond'ad'is antaŭ li en kap'turn'a rapid'o. Li'a rigard'o apenaŭ percept'is la vast'a'n kamp'o'n, la amas'o'n, la komand'o'vort'o'j'n, li'a'n propr'a'n pastr'o'n, kies protest'vort'o'j'n oni krud'e rifuz'is, li'a'j'n vort'o'j'n al li, la lev'it'a'n kruc'o'n. Kiam li star'is ankoraŭ kun ne'kovr'it'a'j okul'o'j antaŭ la soldat'grup'o, li ek'sku'is la kap'o'n. Post'e li prov'is liber'ig'i si'n de la inkub'o per sen'artikol'a kri'eg'o. Post'e est'is nenio.

La temp'o halt'is.

* * *

La fremd'a pastr'o fart'is mal'bon'e. Tuj post la inter'trakt'o'j kun la komand'ant'o li vetur'is al la hotel'o, mend'is glas'o'n da bier'o por for'ig'i la sek'ec'o'n de la gorĝ'o. La ĉef'kelner'o serv'is li'n. La restoraci'o est'is silent'a kiel kript'o.

—Mi pet'as pardon'o'n, pastr'a moŝt'o —sen'kulp'ig'is si'n la ĉef'kelner'o. Mi est'as sol'a. Ni'a trink'serv'ant'o est'as arest'it'a.

—Ĉu...? —la pastr'o demand'is sen interes'o.

—Laŭ'dir'e li konspir'is. Sed mi kred'as, ke li est'as sen'kulp'a.

La pastr'o subit'e ek'salt'is. Nun, nun li kompren'is, kie li est'is vid'int'a la knab'o'n. Sed oni ne kutim'as atent'i pri la vizaĝ'o de kelner'o. La ĉef'kelner'o sen'kompren'e rigard'is la kur'ant'a'n pastr'o'n. Mekanik'e li kri'is post li'n :

—Bon'ven'o'n ali'foj'e, pastr'a moŝt'o!

Tuj post la mort'o de Karl'o, okaz'is io surpriz'a. Li'a korp'o ankoraŭ est'is varm'a, la paf'int'a trup'o ankoraŭ ne for'marŝ'is. Tiam tut'e subit'e kaj mister'e aper'is et'a figur'o ĉe la mort'int'a korp'o ; iom pli ol tri'jar'a knab'et'o, kiu ŝov'is si'n antaŭ'e'n inter la hom'pied'o'j kaj antaŭ ol oni pov'is rimark'i tio'n, li est'is jam ĉe la kadavr'o. El la poŝ'o de Karl'o pend'is la angul'a part'o de la vel'o. Frat'et'o kaj la boat'o ricev'is sang'makul'o'j'n.

La komand'ant'o plen'gorĝ'e kri'eg'is :

—For'ig'u de tie la bub'aĉ'o'n! Kia ord'o est'as ĉi tie?

Oni for'pugn'is Frat'et'o'n kaj for'ŝir'is la sang'a'n vel'o'n el li'a'j man'et'o'j. Kiam du soldat'o'j port'is la knab'et'o'n ekster'e'n al la bar'il'pord'o de la kamp'o, ĝust'e tiam halt'is la aŭt'o de la pastr'o tie.

* * *

La temp'o halt'is kaj star'is silent'a. Ĝi rigard'is la et'a'n, rigid'a'n urb'o'n. Morgaŭ la viv'o re'komenc'iĝ'os, ĉio re'elast'iĝ'os.

* * *

La pastr'o barakt'is dum la tut'a nokt'o, serĉ'ad'is, dub'is, ribel'is. Maten'e li konsol'iĝ'is : ni est'as rimed'o'j en la man'o de ne el'kalkul'ebl'a, grand'a Vol'o. Li est'as humil'a serv'ist'o de tiu Vol'o.

Jam dum la tag'o li for'las'is la urb'et'o'n kaj re'trov'is si'a'j'n labor'tag'o'j'n.

* * *

Sur la lip'o'j de Ester dum long'a temp'o brul'is la kis'o, kiu'n ŝi rifuz'is. La temp'o halt'is por ŝi. Sed ĝi ek'marŝ'is de'nov'e. Tre long'e ĝi ne est'is sen'mov'a. Post semajn'o'j la hazard'o aper'ig'is al ŝi jun'a'n vir'o'n, am'ind'a'n. Ebl'e li iom'et'e simil'is Karl'o'n. La ver'a memor'o de Karl'o rest'is por la fest'o'tag'o'j.

* * *

Ankaŭ por la patr'in'o la temp'o halt'is. Sed post'e ŝi'a dolor'o trans'ir'is en pi'a'n plezur'o'n. Ŝi est'is mal'san'a, kred'ant'a kaj baldaŭ mort'ont'a. Ŝi atend'is la renkont'o'n kun si'a fil'o. La temp'o ne est'is sen'mov'a eĉ por ŝi.

* * *

Frat'et'o est'is tro mal'grand'a por sent'i la halt'o'n de la temp'o. La temp'o re'ek'flu'is tuj kiel rapid'a river'et'o. Li baldaŭ tut'e orf'iĝ'is, kaj la jar'dek'o'j, en kiu'j li viv'is, est'is tre sovaĝ'a'j. Li iĝ'is strang'a, sin izol'a jun'ul'o. Li est'is lern'ant'o en friz'ej'o, post'e dung'it'a barbir'o en la urb'a friz'ej'o. Li est'is modest'a, afabl'a kaj obe'em'a.

Sed dum varm'eg'a somer'a tag'o, tuj antaŭ la ses'a post'tag'mez'e, kiam li est'is sol'a kun ne'kon'at'a, fort'voĉ'a oficir'o, li ekscit'iĝ'is. Li ne sci'is kial. Li for'ir'is por moment'o kaj akr'ig'is la raz'il'o'n. Re'ven'int'e, li dir'is ne al'rigard'ant'e la oficir'o'n :

—Kie est'as mi'a vel'boat'o? —Kaj li ek'direkt'is la raz'il'o'n al la gorĝ'o de la oficir'o.

La nebul'o, ating'ant'e li'a'n cerb'o'n, hezit'ig'is la man'o'n. Li vund'is nur supr'aĵ'e la oficir'o'n. Ne est'is tre pen'ig'e brid'i li'n. Li sekv'is trankvil'e la fleg'ist'o'j'n al la frenez'ul'ej'o, sed kun difuz'a rigard'o li serĉ'is si'a'n vel'boat'o'n, kiu'n la subit'e vek'it'a'j intern'a'j ond'o'j komenc'is sen'ĉes'e ĵet'i tien- re'e'n, kiel mal'plen'a'n nuks'o'ŝel'o'n sur la surfac'o de la mal'san'a anim'o.

NILA

Nila est'as blu'okul'a, blond'bukl'a knab'in'et'o, et'a, graci'a, plej oft'e bon'kondut'a, kvar'jar'a. Nord'a tip'o, kvankam pli mal'alt'a ol la sam'aĝ'a'j nord'a'j knab'in'o'j. Ŝi est'as serioz'a, grav'mien'a, aŭ turt'ec'e rid'ant'a, preciz'e kiel la situaci'o postul'as. Ŝi aper'as ĉe ni plej oft'e elegant'a kiel et'a princ'in'o, sed kelk'foj'e ŝi est'as mal'pur'a, ĉar ni'a silent'a inter'konsent'o est'as, ke inter ni ne ekzist'as konvenci'a'j bar'o'j. Kiel akr'okul'a detektiv'o ŝi rimark'as ĉiu'n nov'a'n detal'o'n en ni'a loĝ'ej'o kaj respond'ig'as ni'n pri ĉiu ŝanĝ'o, kiu okaz'is inter ŝi'a'j du vizit'o'j. Kiam ŝi hav'as em'o'n entrepren'i la grimp'ad'o'n al ni'a alt'e situ'ant'a nest'o, ŝi frap'as sur la pord'o'n, part'e ĉar tio'n ŝi lern'is antaŭ ne'long'e kaj sekv'e la ag'o ankoraŭ interes'as ŝi'n, part'e ĉar la pord'o est'as oft'e ŝlos'it'a kaj ŝi ne pov'us en'ven'i. Sed ŝi en'marŝ'as sen salut'o. Per tio ŝi supoz'ebl'e sub'strek'as cert'a'n sen'ceremoni'ec'o'n : oni evit'as per tio, ke la ali'a parti'o sent'u si'n instig'it'a parad'i per si'a pli alt'a aĝ'o (kvankam tio'n la ali'a parti'o ver'ver'e ne em'as far'i) , part'e per tio ŝi pov'as demonstr'i, ke ni'n ŝi akcept'as kiel egal'ul'o'j'n kaj pri tio mi est'as efektiv'e fier'a. Ŝi en'marŝ'as, kun suveren'a mien'o ŝi trans'don'as al mi si'a'n krest'o'ruĝ'a'n surtut'et'o'n, kiu far'iĝ'as de monat'o al monat'o pli mal'long'a, kaj post'e ŝi ek'gvid'as la konversaci'o'n. Tiu konversaci'o est'as tre vast'horizont'a. Plej oft'e ĝi mov'as si'n inter la plej palp'ebl'a'j real'aĵ'o'j, sed ne mal'oft'e ni daŭr'ig'as en la mond'o'n de la fabel'o'j, kie “ Sen'vost'a Peĉjo ”, t. e. nigr'a kat'id'o el iu desegn'a seri'o kaj li'a'j aventur'o'j est'as vigl'e pri'trakt'at'a'j. Sed tio est'as iom pli post'a tem'o ; unu'e ŝi demand'as :

—Ĉu vi hav'as nov'a'n libr'o'bret'o'n? Kiu munt'is ĝi'n sur la mur'o'n?

La libr'o'bret'o est'as rezult'o de ni'a'j mal'esper'a'j klopod'o'j venk'i la lok'o'mank'o'n, kiu si'a'flank'e est'as frukt'o de la ĝeneral'a kriz'o sur la loĝ'front'o.

—Mi munt'is ĝi'n —mi respond'as kun tiom da respekt'o, kiom ĝeneral'e mi montr'as eĉ al mi'a'j afabl'a'j recenz'ant'o'j kaj kritik'ant'o'j. Sed Nila hav'as instinkt'a'n bon'vol'o'n al mi. Ŝi mal'hav'as, almenaŭ ĝis nun mi pov'us asert'i tio'n, la plej et'a'n sign'o'n de insid'em'o. Ŝi est'as sincer'a.

—Sed tio'n vi far'is tre'eg'e bon'e —ŝi dir'as kun ver'a konvink'a vol'o, kaj ŝi'a'j hel'blu'a'j okul'o'j rid'as sen'nub'e.

—Nu, ĉu vi nun kompren'as, kia'n edz'o'n vi hav'as —mi dir'as al mi'a edz'in'o, kiu hav'as dub'o'j'n pri mi'a meti'a talent'o.

Nun ankaŭ mi'a edz'in'o ricev'as demand'o'n ; tiu demand'o est'as tut'e praktik'a. Vir'in'o'j inter si :

—Kie kutim'as aŝeti... —dir'as Nila kaj halt'as.

Ŝi inter'romp'as la fraz'o'n, ĉar ŝi vol'us uz'i konversaci'a'n ton'o'n : vir'in'o'j inter si. Ŝi vol'us dir'i : “ sinjor'in'o Szilágyi ”, ne “ onkl'in'o Szilágyi ”, sed ŝi sent'as, ke ŝi trans'paŝ'us lim'o'n kvazaŭ sen la pasport'o de la aĝ'o, kaj ŝi'a takt'sent'o halt'ig'as ŝi'n. Ŝi komenc'as de'nov'e :

—Kie kutim'as aŝeti, onkl'in'o Szilágyi, tualet'paper'o'n? Ŝi ne dir'as la vulgar'a'n nom'o'n de la higien'a paper'o. Tio for'rab'us la emfaz'o'n de la interes'a vort'o. Prefer'e ŝi uz'as la en'land'a'n eŭfemism'o'n, kiu'n mi mem promes'as neniam uz'i en Esperant'o.

Ŝi parol'as tut'e klar'e, sed ŝi ver'ŝajn'e ĵus komenc'is uz'i la vort'o'n aĉet'i kaj iom mis'prononc'as ĝi'n. La demand'o est'as iom intim'a, sed nun mi est'as ekster la dialog'o, kiu'n mi tamen ŝtel'aŭskult'as, kaj inform'iĝ'as pri alt'a'j pretend'o'j. Nila preciz'e inform'as ni'n, kia'j'n postul'o'j'n oni far'as tiu'rilat'e en ŝi'a famili'o.

Mi'a skrib'maŝin'o est'as mal'ferm'it'a, paper'o est'as en ĝi. Nila vol'us skrib'i. Kelk'foj'e ŝi skrib'as leter'o'j'n, en kiu'j'n ŝi met'as si'a'n tut'a'n ambici'o'n, sed ŝi'a skrib'art'o est'as tiom'grad'e ekspresio'nism'a, ke mank'as ĉiu ebl'ec'o de kompren'o. Sed kelk'foj'e mi tamen adres'as tia'j'n “ leter'o'j'n ” al cert'a'j person'o'j, ekzempl'e al ŝi'a onkl'in'o en Gotenburgo, kiu post'e pov'os cerb'um'i ĝis ili'a plej proksim'a renkont'o, kio'n Nila vol'is sci'ig'i al ŝi.

Sed nun mi protest'as :

—Ne, Nila ; nun vi ne pov'as skrib'i. Nun mi labor'as.

—Kie vi labor'as? Vi est'as hejm'e.

—Ĉi tie, sur mi'a skrib'maŝin'o.

Nila aŭd'ig'as si'a'n plej arĝent'e tril'a'n voĉ'sonor'il'o'n :

—Vi skrib'as. Vi ne labor'as.

(Jam ankaŭ ŝi komenc'as...)

—Tio est'as mi'a labor'o, Nila. Vi ne kompren'as tio'n, ĉar vi est'as knab'in'et'o.

Mi sent'as tuj, ke est'is domaĝ'e dir'i tio'n. Mi al'don'as rapid'e :

—Kompren'ebl'e vi est'as jam grand'a knab'in'et'o. Kvar'jar'a jam. Sed tamen.

Nila deklar'as iom pli alt'voĉ'e, tamen sen pasi'o :

—Tio ne est'as labor'o. Vi ne ir'as labor'i kiel mi'a patr'o. Hejm'e oni ne labor'as.

—Sed ĉu vi labor'as, Nila? Mi pov'as atak'i ŝi'a'n pozici'o'n.

—Jes, ankaŭ mi ir'as al Ann- Mari'a —ŝi respond'as kun ne mis'kon'ebl'a vir'in'a logik'o.

—Ĉu vi labor'as tie?

—Ni eduk'as tie ni'a'j'n infan'o'j'n.

La knab'in'o'j ja hav'as si'a'j'n pup'o'j'n. Mi ne kuraĝ'as kontraŭ'dir'i, ĉar baldaŭ ŝi pov'as demand'i mi'n pri mi'a eduk'a labor'o kaj de'nov'e mi rest'os en hont'o. Mi decid'as ag'i laŭ la princip'o : Ne kontraŭ'dir'u vir'in'o'n. Atend'u du minut'o'j'n. Ŝi kontraŭ'dir'os si'n mem.

Ĉi'foj'e ni est'as ĉe la fin'o de la vizit'o de Nila. En'tut'e ŝi'a'j vizit'o'j ne est'as long'a'j.

—Nun mi nepr'e dev'as ir'i —ŝi anonc'as.

—Nu, se vi nepr'e dev'as ir'i, kio'n far'i? Sed ni promes'ig'as nov'a'n vizit'o'n. Ŝi sur'pren'as si'a'n ruĝ'a'n super'vest'o'n kaj for'ir'as por serĉ'i al si pli interes'a'n societ'o'n. En tiu societ'o oni pov'as dir'i al Ann- Mar'i “ Sinjor'in'o Vester ”, oni pov'as aranĝ'i grandioz'a'j'n kaf'o'festen'o'j'n kun propr'a kaf'o'servic'o, pren'i iu'n ĉifon'o'n kaj per stang'et'o'j imit'i ŝtrump'trik'ad'o'n, dir'i opini'o'n pri la kaf'o kaj en'tut'e pri ĉio kun sam'e pint'ig'it'a'j lip'o'j, kiel la patr'in'o'j far'as, kiam ili vol'as dir'i io'n special'a'n pri io aŭ iu. Ni sent'as, ke ni'a societ'o ne est'as konkurenc'kapabl'a kaj modest'e ni est'as dank'a'j ankaŭ pro la mal'long'a'j vizit'o'j. Kiel est'as skrib'it'e en la bibli'o : est'as temp'o por... divers'a'j afer'o'j kaj laŭ la program'o de Nila ankaŭ ni hav'as ni'a'n temp'o'n. Tiel est'as bon'e.

Dum du tag'o'j ni nun ne vid'is la knab'in'o'n. Sed hodiaŭ mi renkont'as ŝi'n en la trankvil'a strat'o de ni'a vila'o'kvartal'o. Ŝi sid'as en si'a lign'a aŭt'o kaj minac'as ni'n per sur'vetur'o. Ŝi hav'as hodiaŭ iom knab'ec'a'n humor'o'n :

—Kie'n vi ir'as? —ŝi demand'as.

—Al la spic'vend'ej'o.

—Ĉu mi rajt'as kun'ir'i —ŝi demand'as dec'e.

Tia akompan'o baz'iĝ'as ne nur sur simpati'o, mult'e pli sur atend'ebl'a'j karamel'o'j, kiu'j'n Nila laŭ'program'e ricev'as en la butik'o.

El'ven'int'e, ni vid'as ĉirkaŭ ok'jar'a'n knab'o'n sol'a'n. La knab'o aŭ est'as jam nun romp'ant'o de konvenci'o'j, aŭ mens'mal'fort'ul'o. Li parol'as al si mem. Sufiĉ'e laŭt'e.

—Rigard'u, onkl'o —dir'as Nila. —Tiu knab'o parol'as al si mem.

Kaj ŝi rid'as. Nuanc'o'n pli akr'e ol mi dezir'us.

Mi de'nov'e al'rigard'as la knab'o'n. Mi ne pov'as decid'i, al kiu kategori'o li aparten'as. Li'a ekster'aĵ'o simil'as tiu'n de ali'a'j knab'o'j. Mi ne plu pens'as pri la knab'o, kiu parol'as al si mem. Sed pri la rid'o de Nila. Nila atend'as sci'vol'e mi'a'n opini'o'n pri la afer'o. Mi re'memor'as, ke Nila ne dank'is la ricev'it'a'j'n karamel'o'j'n, ver'ŝajn'e laŭ la analogi'o de “ ne salut'i ” Sed la vend'ist'o rigard'is mi'n preskaŭ riproĉ'e, ĉar mi ne postul'is dank'o'n. Ver'ŝajn'e mi perd'is por la moment'o iom el mi'a prestiĝ'o. Fin'fin'e la vend'ist'o prav'as. Nila dev'us disting'i la renkont'o'j'n inter ni kaj tiu'j'n kun atest'ant'o'j. Sed est'as agrabl'e sent'i, ke ŝi konsider'as mi'n grav'a. Jen pozici'o, katedr'o. Mi pov'as instru'i ŝi'n ĝust'e en tiu'j afer'o'j, pri kiu'j ni mem neniam est'as matur'a'j :

—Tiu knab'o? Kompat'ind'a. Mi kred'as, ke li est'as mal'san'a.

Mi gest'as ĉirkaŭ mi'a kap'o por kompren'ig'i, ke la cerb'o de la knab'o ne est'as tut'e en ord'o.

Nila kompren'as mi'n perfekt'e.

—Ĉu li est'as stult'a? Ĉu li est'as ekster'land'an'o?

Nila rigard'as mi'n tut'e sen'kulp'e. Sed mi iĝ'as mal'esper'a. Mi sci'as, ke est'i fremd'ul'o aparten'as al la grad'o'j de mal'pli'valor'o, sed aŭd'i tio'n ĝust'e de Nila, est'as tro fort'a frap'o. Sed post'e mi seren'iĝ'as. Ke ŝi tiel sen'kulp'e dir'as tio'n al mi, montr'ant'e si'a'j'n grand'a'j'n, fid'o'plen'a'j'n, hel'blu'a'j'n okul'o'j'n, tio trankvil'ig'as mi'n. Mi mal'pez'iĝ'as. Nila ne konsider'as mi'n ekster'rond'an'o. Ŝi kun si'a natur'a takt'sent'o ne komunik'us al mi si'a'n ne'flat'a'n opini'o'n pri la mens'a kapabl'o de la “ ekster'land'an'o ”, se ŝi registr'us mi'n sub tiu rubrik'o. Ŝi neniel disting'as mi'n kaj tiel est'as bon'e.

—Mi ne kred'as, ke li est'as... —mi respond'as, kaj preskaŭ mi komenc'as predik'i al infan'o en ni'a epok'o, pri la hom'am'o, kiam —kiel sci'at'e —reciprok'a am'o kaj estim'o furioz'as de orient'o ĝis okcident'o. Mi ne em'as eduk'i.

Mi murmur'as prefer'e al mi mem ol al ŝi :

—Ne, Nila, mi ne sci'as, ĉu bon'e, aŭ ne bon'e, sed supoz'ebl'e vi ne far'iĝ'os kosmopolit'o.

Mi mem ĵus kontakt'iĝ'is kun tiu vort'o en iu rilat'o.

—Kio? —demand'as Nila. Ŝi hav'as mal'antaŭ la blond'a'j bukl'o'j tre bon'a'j'n et'a'j'n orel'o'j'n.

—Nenio —mi dir'as. Mi ĝoj'as, ke la veter'o est'as tiel bel'a, kaj ke ni tiel bon'e pov'as inter'diskut'i.

—Sed vi dir'is musk'o'polip'o. Kio est'as tio?

—Kosmopolit'o mi dir'as. Tio dev'us est'i kompliment'o, sed nun'temp'e oni ne komplim...

—Ĉu vi ŝat'us, se oni dir'us tio'n al vi?

—Mi ne sci'as. Mi ne kred'as, ke oni flat'as ĝust'e per tiu vort'o.

Nila ek'sci'is, kiom ŝi bezon'is. Kun la grand'a karamel'o en ŝi'a buŝ'o, ŝi jam aŭt'as en la kontraŭ'a'n direkt'o'n. Mi aŭd'as, ke ŝi kri'as al sam'aĝ'a knab'o kun sent'ebl'a mal'estim'o :

—Stult'a Peĉjo! Stult'a Paĉj'o! Mosk'o'polip'o!

La en'land'a infan'lingv'o riĉ'iĝ'is per nov'a vort'o.

LA SEKRETO DE LA BANKO

—Fin'fin'e labor'o, kaj imag'u eĉ en la hipotek'a branĉ'o! Tag'salajr'o sed ne mal'bon'a. Kiel mal'sat'a mi est'as. Kio'n vi kuir'is, ter'pom'sup'o'n, vermiĉel'o'j'n kun papav'o, bon'e? Jes, ĉe bankier'o Flav... jes —Gabriel'o respond'is en ĝoj'e abrupt'a'j fraz'o'j al si'a edz'in'o, dum li lav'is la man'o'j'n en la mal'grand'a kuir'ej'o.

—Li est'as ĝentil'a vang'barb'ul'o —li daŭr'ig'is. Vi sci'as, tia hejm'a kopi'o de angl'a'j mon'lord'o'j. Li rigard'as en la nenio'n kaj rimark'as ĉio'n.

Kelk'a'j'n jar'o'j'n post la unu'a mond'milit'o en milit'perd'int'a land'o oni dev'is konsider'i labor'o'n en si'a propr'a intelekt'a fak'o kiel grand'a'n loteri'a'n gajn'o'n ; por Gabriel'o ĝi est'is mult'e pli, ver'e alt'a loteri'a premi'o. Dum long'a temp'o li est'is mal'san'a kaj post'e sen'labor'a. Sed nun, nun ili sat'iĝ'os, la zorg'o'j ĉes'os, la viv'o est'os trankvil'a, paradiz'a.

* * *

Sur la fasad'o de la grand'a lu'dom'o fier'is gigant'a abel'uj'o kun kolos'a'j liter'o'j. Famili'a Bank'o FLAV. Kiel grand'a bank'o! pens'is la ne'inform'it'a preter'pas'ant'o. Sed ver'e la bank'o okup'is nur mal'grand'a'n part'o'n de la dom'o. Por kun'lig'i kaj harmoni'ig'i la kontrast'o'n inter la ekster'a ŝajn'o kaj la intern'a fakt'o, en ĉiu direkt'o apud la pord'o ĉe la du'a etaĝ'o, kie la bank'o hav'is si'a'n kontor'o'n, amas'o da tabul'o'j, indik'il'o'j, voj'montr'il'o'j sub'strek'is, ke la bank'o est'as grav'a instituci'o. Sur tiu'j tabul'o'j est'is la nom'o'j de la famili'an'o'j de la fam'a dinasti'o FLAV ĉiz'it'a'j en marmor'o, kiu'n la bankier'o aĉet'is en aŭkci'o por sum'o, kiu apenaŭ alt'iĝ'is super nul'o, sed dank ’ al tiu favor'a aĉet'o la en'ir'ej'o est'is ver'e impon'a kaj elegant'a. Hipotek'a Sekci'o, Kambi'a Sekci'o, Vend'o kaj Aĉet'o de Dom'o'j kaj Ter'pec'o'j —est'is leg'ebl'e sur la plu'a'j marmor'tabul'o'j, kaj iu marmor'a rest'aĵ'o est'is el'uz'it'a por tabul'et'o, kies tekst'o est'is : “ Ĉi tie sonor'ig'u! ” Sub la tabul'et'o est'is la buton'o de la sonor'il'o, ĉar en la bank'o'n oni ne pov'is en'paŝ'i sen sonor'ig'o.

Gabriel'o akcept'is sen'kritik'e tiu'n ĉi suspekt'ind'a'n zorg'em'o'n. Ceter'e li ne hav'is mult'e da temp'o por observ'ad'i la marmor'tabul'o'j'n, ĉar la bankier'o akcept'is li'n en si'a privat'a loĝ'ej'o, kies en'ir'ej'o est'is ĉe la kontraŭ'a flank'o de la vast'a ŝtup'ar'ej'o. Tio est'is hieraŭ, kaj ankaŭ hodiaŭ li est'is plen'a de ĝoj'o kaj optimism'o, t. e. antaŭ ol li met'is si'a'j'n pied'o'j'n en la bank'o'n. Li star'is antaŭ la tabul'o'j, kiu'j'n li opini'is elegant'a'j. Li sci'is, ke propr'a'senc'e la bank'o ne est'as bank'o, nur per'ant'o de hipotek'o'j, negoc'o'j de ter'kredit'o. Ĝi per'is la kredit'pet'o'j'n kaj dokument'o'j'n de bien'et'ul'o'j al la grand'a hipotek'a bank'o, prepar'is la skrib'aĵ'o'j'n, kontrol'is la inform'o'j'n kontraŭ kelk'a'j procent'o'j de la prunt'sum'o pro la serv'o'j. La afer'o ŝajn'is motiv'it'a kaj Gabriel'o est'is feliĉ'a, ĉar la serv'o'j de la bank'o, kvankam ebl'e ne ĉiam neces'a'j, don'os al li pan'o'n. Li prem'is la buton'o'n de la sonor'il'o preciz'e laŭ la instrukci'o.

Pal'vizaĝ'a jun'a kontor'ist'in'o aper'is post la sonor'ig'o.

—Mi sci'as pri vi —ŝi dir'is. Mi'a nom'o est'as Marta Formik. Bon'ven'o'n!

Post salut'o al la mal'varm'e ĝentil'a ĝeneral'direktor'o Flav, al kies ĉambr'o Marta Formik gvid'is li'n, Gabriel'o inter'kon'iĝ'is kun ali'a membr'o de la Flav a dinasti'o, la frat'in'o de la bankier'o. Ŝi est'is la kas'ist'in'o de la entrepren'o. Ŝi'a volumen'o est'is eg'e ampleks'a kaj ŝi'a'j astronomi'e ŝvel'a'j kontur'o'j kaŭz'is angor'o'n al jun'a'j vir'o'j, kies konsci'a aŭ ne konsci'a pens'o est'is : ĉu vir'in'o'j pov'as trans'form'iĝ'i al tia monstr'o? Ŝi'a'j lakon'a'j komand'o'ton'o'j, kvazaŭ kanon'bru'o'j, trem'ig'is la tut'a'n bank'o'n, sam'e la sen'viv'a'n part'o'n de la inventar'o, kiel la viv'ant'o'j'n. Flav mem parol'is mal'laŭt'e kaj sen'pasi'e, escept'e okaz'o'j'n, kiam emfaz'o erar'ig'is li'a'n voĉ'o'n en alt'a'n falset'o'n.

En la ombr'o de la kolos'a kas'ist'in'o gaj'e ruĝ'is grand'a naz'o, kiu aparten'is al ĉef'revizor'o Feld. Ŝi prezent'is Gabriel'o'n al li.

—Bon'a'n tag'o'n, sinjor'o Ĉef'revizor'o —dir'is Gabriel'o.

—Ne ĉef'revizor'um'u al mi, dir'u al mi simpl'e Tomas'o —instig'is Feld Gabriel'o'n. —Kial du bov'o'j en la sam'a stal'o titol'us unu la ali'a'n?

—Vin'barel'o! Se vi foj'e ne trink'us... —dir'is la kas'ist'in'o.

—Tiam vi cert'e ne vid'us mi'n ĉi tie.

—Ni ne mal'dung'as li'n pro kompat'o —dir'is la kas'ist'in'o, dum ŝi kun la fort'o de ne'kontraŭ'star'ebl'a natur'katastrof'o ŝov'is rapid'e Gabriel'o'n en la ali'a'n ĉambr'o'n. —Li hav'as ne'kurac'ebl'a'n edz'in'o'n. Kancer'o! Kaj tut'a'n band'o'n de sen'eduk'a'j infan'o'j —ŝi al'don'is.

Feld efektiv'e est'is bon'eg'a matematik'ist'o, kaj mal'feliĉ'ul'o. En la alkohol'o li vid'is si'a'n sol'a'n medikament'o'n. Post la perd'o de si'a antaŭ'a posten'o, ĉi tie li sid'is firm'e. Oni ne kuraĝ'is mal'dung'i li'n. “ Li sci'as tro mult'e ” dir'is la bon'e inform'it'a'j. Oni toler'is, eĉ akcel'is li'a'j'n drink'em'o'n kaj plezur'plen'a'j'n alkohol'eksces'o'j'n per sub'aĉet'o'j. Li tim'is neniu'n kaj efektiv'e li est'is la sol'a, kiu ne tim'is la kolos'a'n kas'ist'in'o'n. Eĉ bankier'o Flav respekt'is eg'e si'a'n frat'in'o'n.

Escept'e la sten'o'tajp'ist'in'o'n Marta kaj la kontor'estr'o'n, ĉiu'j ali'a'j est'is periferi'ul'o'j de la burĝ'a soci'o. Marta est'is et'a filistr'in'o, kiu pal'e flor'is en la marĉ'o de la bank'o, tut'e ne kompren'ant'e, ke la teren'o, kie ŝi flor'as, est'as marĉ'o. Ŝi'a onkl'o, Pir'o, kiu ricev'is tiu'n ĉi krom'nom'o'n pro si'a strang'a kap'form'o, est'is la kontor'estr'o. Kun si'a'j najl'o'simil'a'j har'o'j kaj hajl'ant'a'j mal'laŭd'o'j en strang'a, eŭnuk'ec'a naz'ton'o, li re'memor'ig'is fremd'legi'a'j'n serĝent'o'j'n. Li est'is firm'a kolon'o de la bank'o. Laŭ si mem tre honest'e li pri'zorg'is si'a'n natur'a'n viv'task'o'n, t. e. la kontor'estr'a'n labor'o'n, kaj ankaŭ tiu'n task'o'n, kiu'n li konsider'is apud'a, tamen grav'a, t. e. for'tim'ig'i la jun'a'j'n kun'labor'ant'o'j'n el la agrabl'a proksim'o de Marta Formik, kiu ne est'is tut'e sen ĉarm'o.

La ceter'a'j ekspert'o'j, konsil'ant'o'j, direktor'o'j, sekretari'o'j —ĉar neniu est'is sen'titol'a en la bank'o —est'is mizer'ul'o'j. Inter ili est'is du'on'idiot'a, mal'riĉ'iĝ'int'a, mal'jun'a aristokrat'o kun grandioz'a nom'o kaj sen la plej et'a sci'o pri tio, kio aparten'is al li'a task'o ; jun'a, arogant'a eks'komiz'o, kies persvad'a talent'o ek'flor'is ĉi tie. Li est'is majstr'o bluf'i la kamp'ul'o'j'n, kiu'j sam'e ne pov'is mov'i si'n en tiu ret'o, kiel la viktim'o'j de la arane'o'j sen'mov'iĝ'as kaj hipnot'iĝ'as. La voj'o al karcer'o de tiu ĉi esper'ig'a eks'komiz'o jam est'is klar'e difin'it'a. En la bank'o ag'ad'is ĉ. 30- jar'a, stult'a kaj diboĉ'em'a “ agronom'o ”, kiu parol'is en suk'a, provinc'a dialekt'o. Tiu last'a komenc'is flirt'o'n kun la tri'a vir'in'o de la bank'o : ne jun'a, ne bel'a eks'edz'in'o, kies negativ'a'j'n kvalit'o'j'n egal'pes'is ŝi'a bon'kor'a ced'em'o kaj kompren'em'o. Ili'a am'o est'is akcept'it'a per la oficial'a ben'o de la bank'o, kio ceter'e est'is tre kompren'ebl'a, kiel la leg'ant'o mem pov'os baldaŭ konstat'i. Kelk'a'j “ ĉef'konsil'ant'o'j ” kaj “ konsil'ant'o'j ” plej oft'e labor'is ekster la bank'o. Tio signif'is, ke ili sem'is konstant'e. Ili sem'is fabel'o'j'n en la vilaĝ'o'j pri la unik'a kaj fabel'a potenc'o de la Bank'o Flav :

—Bon'e kompren'u —ili kutim'e dir'is al kamp'ul'o babil'em'a —la centr'a staci'dom'o de la ĉef'urb'o tial star'as tie, kie ĝi star'as, ĉar oni konstru'is ĝi'n ĝust'e tiu'lok'e por est'i proksim'e al ni'a bank'o. Pro la grand'a trafik'o.

La sem'o fal'is kaj la fam'o kresk'is.

* * *

—Terur'e mal'fru'e! —akcept'is la edz'in'et'o Gabriel'o'n dum la vesper'o post la labor'debut'o. —Vi eĉ ne hav'is mon'o'n por manĝ'i iom.

—Est'u trankvil'a. Tag'mez'e ni ricev'is te'o'n kaj kolbas'o'n. Sen'pag'e!

—Kiel afabl'e!

—Afabl'e, sed ne tre... Ĉar sinjor'o Flav sufer'as pro persekut'mani'o.

—Mi ne kompren'as. Tial li don'us ekstr'a'n manĝ'o'n?

—Jes. Li vol'as, ke la bank'o sorb'u ni'a'n viv'o'n : ke li konstant'e vid'u kaj aŭd'u ni'n. Nur pro la konstru'a kriz'o li ne establ'as konstant'a'n loĝ'ej'o'n al ni en la bank'o. Ia'spec'a'n monaĥ'ej'o'n por kontor'ist'o'j kun dev'o de silent'o. Sekret'o'j, vi kompren'as... li ne vol'as, ke ni dis'port'u ili'n... Tial li aĉet'as ni'a'n favor'o'n kaj ankaŭ ni'a'n temp'o'n per kolbas'o.

—Sekret'o'j?

—Nur komerc'a'j. Pri ili parol'u al neniu! Eĉ ne al mi! Pri'pens'u, ke per babil'em'o vi risk'us mi'a'n salajr'o'n kun la kolbas'porci'o kaj tiu'j'n de la ceter'a'j du'dek ĉifon'ul'o'j.

—Mi kompren'as nenio'n...

—Nu, ke vi kompren'u : Imag'u, ke vi est'as kamp'ul'in'o. Vi hav'as et'a'n ter'pec'o'n kaj vi vol'as hav'i prunt'o'n baz'e de tiu. Vi dezir'as hipotek'o'n. Vi ven'as al la fam'a Bank'o Flav. En'ir'ant'e la dom'o'n vi tuj rimark'as, ke ĝi ampleks'as nur unu etaĝ'o'n.

—Sed tio ne est'as danĝer'a sekret'o!

—Danĝer'o? La dub'o est'as la patr'in'o de la danĝer'o'j. Tio est'as mal'nov'a tez'o. Nu, vi sonor'ig'as, kiel marmor'tabul'et'o indik'as, kiu'n vi ĝust'e silab'um'is ; vi'n akcept'as kontor'ist'in'o. En la vestibl'o —ne tre grand'a —vi gap'as por moment'o : “ Mi'a Di'o, kiom da pord'o'j! ”, ĉar tio est'as ne'kutim'a al vi'a'j okul'o'j. Ili kutim'iĝ'is al mal'pli alt'a'j pord'et'o'j de pork'ej'o'j...

—Vi est'as impertinent'a...

—Mi dir'is, ke vi est'as nun kamp'ul'in'o. Nu, vi rigard'as al la plej larĝ'a pord'o, sur kiu est'as tabul'o : kas'kontor'o. Tiu pord'o est'as ver'e mir'ig'a.

—Kiel pord'o pov'as est'i tiel mir'ig'a. Ĉu antikv'a?

—Ne, sed ĝi efektiv'e gvid'as al la kas'ĉambr'o.

—Mi ne kompren'as...

—Ĉar vi est'as kamp'ul'in'o —hm! mal'spert'a. La apud'a pord'o ekzempl'e indik'as : kiras'depon'ej'o. Tiu pord'o ferm'as koridor'o'n gvid'ant'a'n rekt'e al la privat'a kuir'ej'o de la bankier'o.

—Vi babil'as...

—Sed est'as tiel! Mal'antaŭ la pord'o de la indik'it'a prokur'ist'o sid'as sen'dent'a mal'jun'ul'o, kiu tut'tag'e stamp'as leter'o'j'n kaj maĉ'as, kraĉ'as tabak'o'n. La bank'o hav'as absolut'a'n mond'o'rekord'o'n en korespond'ad'o. Impon'a'j leter'o'j! La konsil'ej'o est'as labor'ĉambr'o de ekonomi'a'j ŝip'romp'it'o'j, mens'mal'fort'ul'o'j kaj fripon'o'j. Tie sid'as mi. Mi ne sci'as, al kiu kategori'o mi aparten'as. Sed eĉ pli interes'a est'as la pord'o : Ĉef'sekretari'o. Tiu ĉi pord'o nom'e konserv'as grand'a'j'n sekret'o'j'n. Ĝi gvid'as rekt'e en la neces'ej'o'n... Vi rid'eg'as...

—Vi mensog'as amuz'e. Mi ja pov'us mal'ferm'i la pord'o'n, mi ebl'e vol'us parol'i kun la sekretari'o kaj tiel mi ven'us en la sekret'ej'o'n. Kaj la tut'a bluf'o est'us sen'mask'ig'it'a.

—Stult'a kamp'ul'in'o! Vi pov'as mal'ferm'i nenio'n. Oni konstant'e akompan'as vi'n, ĝis vi for'las'as la bank'o'n. Vi pov'us ven'i al la sekret'ej'o nur el la intern'a ĉambr'o, kio'n vi ne kuraĝ'as. Se vi tamen kuraĝ'us, vi pov'us re'ir'i nur tra la sam'a pord'o, t. e. al la intern'a ĉambr'o. La ali'a pord'o, sur kiu est'as la indik'o, est'as konstant'e ŝlos'it'a.

—Aĉ'a tromp'o! —erupci'is el la jun'a vir'in'o.

Ŝi'a rev'kastel'o pri cert'a kaj honest'a ekzist'o subit'e kolaps'is.

—Tromp'o? Flav nur perd'is la mezur'o'n. Li iom'et'e tro'ig'as. Li ne alt'e taks'as si'a'n publik'o'n. Sed ceter'e li varb'as klient'o'j'n laŭ kutim'a recept'o. Per ŝajn'ig'o, grand'a'j vort'o'j. Ne'super'ebl'a kvalit'o! Mirakl'a'j prez'o'j! Li ŝajn'ig'as hav'i grand'a'n bank'o'n, sed ali'flank'e li labor'as nur por si'a procent'part'o, kiu'n li klopod'as pli'alt'ig'i. Fals'a'j tabul'o'j? Ni'a tut'a viv'o konsist'as el tia'j. Ni konstant'e hav'as antaŭ ni la tabul'o'n : Ne mort'ig'u! kaj ricev'as medal'o'n por amas'murd'o'j en la milit'o. Kaj tiel plu!

—Vi est'as lac'a kaj amar'a!

—Ne tro, sed mi ne plu vol'as parad'i per ideal'ism'o. Se sinjor'o Flav ne far'os io'n rekt'e abomen'a'n, la sekret'a'j pord'o'j ne interes'os mi'n. Sed mi prov'os defend'i mi'a'n normal'a'n labor'tag'o'n kontraŭ la kolbas'porci'o'j. Dektri hor'o'j —iom tro long'a labor'tag'o!

—Ho, kiel mal'fru'e est'as! Vi ne hav'os temp'o'n por dorm'i!

* * *

Dum la unu'a semajn'o Gabriel'o labor'is sol'a en ĉambr'et'o. Malgraŭ ĉiu kontraŭ'star'o li vend'is si'a'n tag'mez'a'n paŭz'o'n por la viand'pec'o'j. Sinjor'o Flav sci'is la manier'o'n, kiel cert'ig'i la tag'mez'a'j'n hor'o'j'n por la bank'o. Por la vesper'o'j li hav'is ali'a'n metod'o'n. Kiam oni komenc'is streĉ'i si'a'j'n membr'o'j'n por fin'i la tag'o'n, Flav sen'bru'e en'ven'is en la plej grand'a'n ĉambr'o'n, kie oni komenc'is pri'trakt'i la okaz'int'aĵ'o'j'n de la tag'o. Li en'ven'is kaj komenc'is mal'laŭt'a'n, amik'a'n diskut'o'n kun iu elekt'it'o, kiu sent'is si'n flat'at'a. Baldaŭ ankaŭ la ceter'a'j ek'interes'iĝ'is kaj ek'konkurs'is por la favor'o de la ĝeneral'direktor'o kaj emfaz'e aprob'is kaj laŭd'is la el'dir'o'j'n de la ĉef'o, rid'eg'is pri li'a'j sprit'aĵ'o'j, preciz'e kiel tio kutim'e okaz'as dum la labor'temp'o. Post'e oni ir'as hejm'e'n kaj dir'as : “ Mal'jun'a idiot'o! ”

—Ni bezon'as perfekt'a'n propagand'aparat'o'n —bankier'o Flav deklar'is tiu'n vesper'o'n, kiel konklud'o'n de la inter'parol'o. —Ĉiu ni'a paŝ'o dev'as est'is perfekt'e administr'at'a. Ni dev'os varb'i al la bank'o ĉiu'n unu'op'a'n vilaĝ'an'o'n en la tut'a distrikt'o. Administr'i! —li dir'is ankoraŭ'foj'e kaj li'a voĉ'o trans'ir'is en la kon'at'a'n falset'o'n. Sur li'a'j vaks'kolor'a'j vang'o'j ek'brul'is ruĝ'a'j makul'o'j, sed la tut'a vizaĝ'o rest'is iel pup'ec'a. Ankaŭ la mal'varm'a'j, sen'esprim'a'j okul'o'j nur pli'glob'iĝ'is.

—Oni ne pov'as administr'i la hazard'o'n —el'glit'is la pens'o el la buŝ'o de Gabriel'o. Est'iĝ'is silent'o. Bankier'o Flav rigard'is en la aer'o'n. Li ne trov'is respond'o'n, kaj la vesper'o fin'iĝ'is iom pli fru'e ol kutim'e. Sed fakt'e jam est'is preskaŭ la naŭ'a.

* * *

Ĝis nun Gabriel'o ne far'is mem'star'a'n labor'o'n ; li nur revizi'is la grund'registr'a'j'n dokument'o'j'n. Pri la cirkonstanc'o'j li decid'is ne pens'i. Li jam sci'is, ke Flav komenc'is si'a'n karier'o'n kiel uzur'ist'o, kiu lert'e kaŝ'is la alt'eg'a'j'n rent'o'j'n, kiu'j'n jun'a'j, facil'man'a'j kaj moment'e mal'esper'a'j aristokrat'id'o'j, aŭ ili'a'j famili'o'j, pag'is al li. Kiam tiu ĉi negoc'o iĝ'is part'e tro risk'a, part'e iom tro mal'estim'at'a, Flav fond'is la Famili'a'n Bank'o'n. La sistem'o rapid'e evolu'is kaj fin'e la entrepren'o est'is tut'e pret'a kun si'a'j pord'o'j, kun si'a perfekt'a gvid aranĝ'o, kiu'n la klient'o'j pov'is konsider'i nur kiel mir'ind'a'n pri'zorg'em'o'n kaj ĝentil'ec'o'n, kun si'a'j konsil'ant'o'j kaj ekonom'o'j kaj ĉef'e kun si'a majstr'a komisi'a leter'o. Tiu ĉi leter'o est'is ampleks'a, kvar'paĝ'a, hektograf'it'a dokument'o, kies mal'plen'a'j'n part'o'j'n oni plen'ig'is per skrib'maŝin'o aŭ ink'o. Ĝi hav'is amas'o'n da alt'stil'a'j paragraf'o'j por pruv'i, kiel serioz'a konsider'as la bank'o la kredit'pretend'o'n de la kamp'ul'o. Inter la paragraf'o'j, proksim'e al la fin'o de la leter'o, tamen ne tut'e ĉe ties fin'o (kie ebl'e la kamp'ul'o jam vek'iĝ'is) , est'is paragraf'o, kiu fiks'is la serv'o'procent'o'j'n de la bank'o.

Ĝeneral'e la kamp'ul'o'j sent'is si'n en la unu'a'j moment'o'j kvazaŭ en la ĉiel'o. Oni sid'ig'is ili'n kaj tre afabl'e oni demand'is, kiom da prunt'o ili bezon'as. Laŭ normal'a logik'o la kamp'ul'o dir'is almenaŭ la du'obl'o'n de tiu sum'o, kiu est'is likvid'ebl'a laŭ la kvalit'o kaj grand'ec'o de la ter'pec'o. Oni tuj skrib'is tiu'n ĉi sum'o'n en la komisi'a'n leter'o'n kaj la serv'procent'a paragraf'o cert'ig'is la serv'o'procent'o'j'n de la Flav a Bank'o laŭ la dezir'at'a sum'o. La deĵor'ant'a konsil'ant'o antaŭ'murmur'is la leter'o'n al la klient'o, kiu re'trov'is si'n mem nur ĉe la last'a part'o de la 120 kil'o'metr'o'j'n rapid'a leg'ad'o :

“ Komplet'e kompren'ant'e tiu'n ĉi, al mi klar'ig'it'a'n dokument'o'n, mi konfirm'as ĝi'n per mi'a sub'skrib'o. ”

Oni vid'is antaŭ si la grand'sum'a'n prunt'o'n ; oni sub'skrib'is, kaj provizor'e oni tut'e ne hav'is ide'o'n pri tio, ke krom la Famili'a Bank'o Flav ankaŭ la ver'a, mon'likvid'ant'a bank'o al'don'os si'a'j'n kost'o'j'n. La kost'o'j iĝ'is grand'a'j, la prunt'sum'o mal'grand'a, sed kiam oni bezon'as mon'o'n, oni akcept'as. Tiom pli ĉar laŭ la komisi'a leter'o la Famili'a Bank'o jam inter'temp'e registr'ig'is si'a'n postul'o'n pri la serv'procent'a sum'o. Tio okaz'is antaŭ la likvid'ig'o de la hipotek'o, sekv'e ankaŭ en tia'j okaz'o'j, kiam la Hipotek'a Bank'o rifuz'is la pet'o'n. (Pli post'e la publik'o ek'atent'is pri la postul'o'j de la Flav a Bank'o, sed tio okaz'is mult'e pli mal'fru'e kaj sinjor'o Flav inter'temp'e cert'ig'is al si jur'e tut'e ne atak'ebl'a'j'n gras'a'j'n honorari'o'j'n.)

La lund'a tag'o komenc'iĝ'is kun du sensaci'o'j. La unu'a est'is, ke Pir'o, la kontor'estr'o, prezent'is la nov'a'n lok'o'n de Gabriel'o en la grand'a ĉambr'o kaj inform'is li'n, ke li'a titol'o est'os de nun : jur'a sekci'estr'o. Pir'o mal'aper'is, li hav'is privat'a'n konferenc'o'n en la privat'a sankt'ej'o de bankier'o Flav kaj ankaŭ la kas'ist'in'o ankoraŭ ne al'ven'is. Est'is fru'e.

Iom post'e al'ven'is kamp'ul'o kun bel'a, blank'a, viv'ant'a, jun'a kok'in'o. Li decid'is propon'i la kok'in'o'n al la afabl'a konsil'ant'o, kiu promes'is al li rapid'e likvid'ot'a'n hipotek'o'n. La afer'o est'is tre urĝ'a, kaj li esper'is pli'rapid'ig'i la decid'o'n per la ofer'o de la blank'a kok'in'o, promes'ant'a bon'a'n gust'o'n. La eks'komiz'o est'is la koncern'a deĵor'ant'o ; li dank'is kaj promes'is far'i ĉio'n ebl'a'n (kaj li ankaŭ esper'is far'i tio'n) . Li mem est'is sol'ul'o en la urb'o, kaj post iom da cerb'um'ad'o li decid'is lot'um'i la kok'in'o'n inter la koleg'o'j. Kompren'ebl'e ĉiu aĉet'is si'a'n numer'o'n kaj al la afer'o favor'is, ke la “ fripon'ar'o ” t. e. la ĉef'o'j, ne ĉe'est'is. La kok'in'o ricev'is pan'er'o'j'n, kiu'j'n ĝi tuj kvitanc'is sur la plank'o. Post tio Marta dev'is zorg'i pri ĝi. Est'is bel'a, agrabl'a tag'o. La viv'o vigl'is antaŭ la mal'ferm'it'a'j fenestr'o'j kaj ankaŭ en la ĉambr'o, kie la paper'pec'o'j est'is jam pret'a'j, kaj ĉiu kun streĉ'o atend'is, kiu gajn'os la kok'in'o'n. Oni sent'is anticip'e la gust'o'n de la blank'a kok'in'o. La kok'in'o mem ne hav'is interes'o'n pri la lot'um'ad'o, sed ĝu'is la liber'ec'o'n, ĉar en la grand'a ekscit'iĝ'o Marta las'is ĝi'n el si'a man'o. La fil'o de la dom'serv'ist'o dev'is el'tir'i la nom'o'n de la gajn'ant'o kaj subit'e iĝ'is silent'o en la ĉambr'o. Ĉiu star'is ĉe la ĉapel'o. —Gabriel'o Gal —anonc'is la knab'o la rezult'o'n. Gabriel'o'n okup'is la ĝoj'o. Li gajn'is la kok'in'o'n. Kiel grandioz'a surpriz'o ĝi est'os. Kia tag'manĝ'o! —Dank'o'n, dank'o'n! Bon'vol'u do don'i al mi la kok'in'o'n!

—Jes, kie est'as la kok'in'o? —demand'is Marta, kiu ver'e ĝoj'is pro la bon'ŝanc'o de la simpati'a, nov'a koleg'o.

—Jesu'o! —ŝi kri'is post'e. Ŝi montr'is al la fenestr'o. Oni kur'is al la fenestr'o. La blank'a kok'in'o en tiu moment'o est'is sur'vetur'at'a de ŝarĝ'aŭt'o. El ĝi dum unu sekund'o far'iĝ'is la plej plat'a kok'in'o de la mond'o. Kaj la plej funebr'at'a. Sed nur sekret'e, ĉar est'is danĝer'e montr'i si'a'j'n sent'o'j'n en la bank'o. Gabriel'o tim'is, ke iu mok'os li'n, sed eĉ la plej cinik'a'j koleg'o'j silent'is. Marta Formik plor'et'is. Post'e aper'is la unu'a'n foj'o'n en la bank'o Johan'o Tobias, kaj inter ali'a'j ankaŭ pro li la konsil'ant'o'j, ekspert'o'j, ekonom'o'j forges'is la tragedi'o'n de la kok'in'o, kiu las'is profund'a'n vund'o'n de mal'pli'valor'a kompleks'o nur en la anim'o de la mal'bon'ŝanc'a jur'a sekci'estr'o.

Johan'o Tobias est'is mal'jun'a vilaĝ'an'o, kies afabl'a'n kaj rid'em'a'n vizaĝ'o'n la natur'o kompon'is el du kolor'o'j : el la ruĝ'o de la peoni'o kaj el la arĝent'a har'kolor'o. Sub tiu dik'e bon'viv'a kaj epikur'a, al'log'a ekster'aĵ'o kaŝ'is si'n grand'a optimism'o kun'iĝ'ant'a kun san'a kaj ruz'a prudent'o kaj vigl'a suspekt'em'o. Li est'is liber'a hom'o, jam de'long'e vidv'o kaj ankaŭ li'a'j infan'o'j jam mal'aper'is. Li hav'is neniu'n, sed sam'temp'e li aparten'is al la tut'a mond'o. Mond'o en tiu ĉi okaz'o —kiel ceter'e ĉiam —signif'as io'n diminutiv'a'n, en la okaz'o de onkl'o Tobias la vilaĝ'o'n. Pro divers'a'j kaŭz'o'j li ne hav'is publik'a'n ofic'o'n en la vilaĝ'o, sed li est'is ŝat'at'a gast'o en ĉiu dom'o, kaj volont'e oni don'is al li komisi'o'j'n, kiu'j'n li pri'zorg'is kun zorg'em'o kaj lert'ec'o. Kiam li aper'is en la bank'o, la sorĉ'o de li'a bohem'a optimism'o tuj sent'ig'is si'a'n efik'o'n, kvankam li tiu'n foj'o'n rest'is nur dum mal'long'a temp'o. Li dev'is aranĝ'i en la ĉef'urb'o afer'o'n de mal'grand'a hered'aĵ'o kaj li pet'is, ke la “ bank'sinjor'o'j ” help'u li'n pri tio. Morgaŭ li re'ven'os pro ali'a afer'o : li'a'j sam'vilaĝ'an'o'j, almenaŭ du'dek kamp'ul'o'j, komisi'is li'n inform'iĝ'i pri la ebl'ec'o'j de hipotek'o. Du'dek klient'o'j je unu foj'o, tio ne est'is bagatel'o. Onkl'o Tobias ricev'is la dezir'at'a'n help'o'n, kaj akompan'at'e de afabl'a konsil'ant'o li for'las'is la bank'o'n.

* * *

Gabriel'o ricev'is si'a'n unu'a'n klient'o'n, nokt'vizaĝ'a'n, suspekt'em'a'n vilaĝ'an'o'n. Li'n ankoraŭ turment'is la mok'a lud'o de la fatal'o pri bon'ŝanc'o kaj mal'bon'ŝanc'o, kiu'n li opini'is aranĝ'it'a de la destin'o. Li parol'is mal'mult'e, kio ceter'e per si mem ne efik'is mal'bon'e. La suspekt'em'o de la kamp'ul'o ne vek'iĝ'is. Mal'e : li est'is kontent'a, ke li ven'is al tia suveren'e oficial'a sinjor'o. Gabriel'o not'is la neces'a'j'n inform'o'j'n kaj demand'is si'a'n klient'o'n pri la dezir'at'a sum'o.

—Mi bezon'us kvar'mil por la ripar'o'j de la dom'o kaj por la sem'aĵ'o'j. Ankaŭ por la edz'in'iĝ'o de mi'a fil'in'o mi bezon'as iom. Est'u bon'vol'a don'i al mi kvin'mil.

Evident'e li konsider'is Gabriel'o'n mon'sak'ul'o. Sed la sum'o est'is eg'e alt'a ; ĝi super'is eĉ la valor'o'n de la tut'a grund'o kaj plug'ej'o. Gabriel'o al'rigard'is la kamp'ul'o'n, kiu atend'is humil'e, sed kun mal'hel'a mien'o :

—Bedaŭr'ind'e vi'a ter'o ne sufiĉ'as por tiel grand'a sum'o.

—Grand'a sum'o? Kvin mil? Mi'a ter'o? Ties pan'o'n eĉ la anĝel'o'j de la alt'a ĉiel'o pov'us manĝ'i. Nu, sinjor'o, bon'vol'u dir'i, kiom vi vol'as don'i? Sed dir'u honest'a'n sum'o'n...

—Ne mi don'as la prunt'o'n. Ĝi depend'as de la oficial'a taks'ad'o de la ter'o kaj la dom'o. Sed laŭ mi la sum'o est'os ĉirkaŭ mil kron'o'j.

La klient'o koler'e ĉif'is si'a'n ĉap'o'n ; li ne plu est'is ĝentil'a :

—Ĉu vi ne tim'as, ke la ĉiel'o fal'os sur vi'n? Mil kron'o'j'n!

Tiu ĉi kamp'ul'o est'as plen'a de la ĉiel'o. Mi vol'us demand'i li'n, pens'is Gabriel'o, kiel li rilat'ig'as la ĉiel'o'n al mi'a plat'ig'it'a kok'in'o. Sed li dir'is mild'e :

—Kio'n mi pov'us far'i kontraŭ la regul'o'j? Ceter'e ni vid'os post'e.

Sed la kamp'ul'o ne plu vol'is rest'i. For'ir'ant'e, li blasfem'is kaj insult'is en zorg'e rond'a'j fraz'o'j ĉiu'j'n est'int'a'j'n, est'ant'a'j'n kaj est'ont'a'j'n parenc'o'j'n de Gabriel'o, ne forges'ant'e li'n mem, inkluziv'e la bank'o'n. La bru'o est'is sufiĉ'e grand'a, sed la kamp'ul'o ne est'is halt'ig'ebl'a. Gabriel'o dev'is raport'i en la intern'a, rembur'it'a ĉambr'o. Post la unu'a katastrof'o de la tag'o li jam toler'is tiu'n ĉi du'a'n kun la apati'o de martir'o'j, kvankam la ge'frat'o'j Flav aranĝ'is ver'a'n infer'o'n. Falset'o'j de la bankier'o kaj vort'o'tondr'o'j de la kas'ist'in'o zigzag'is ĉirkaŭ la kap'o de Gabriel'o. La riproĉ'o'j plej'part'e ne est'is direkt'it'a'j rekt'e al li, sed est'is en tia form'o :

Flav : Tiel oni prezent'as si'a'n dank'o'n ke mi don'as pan'o'n. Sen mi oni mal'sat'mort'us.

La Kas'ist'in'o : Jes, mi ĉiam dir'is, ke vi ne dev'us gras'ig'i tiu'j'n ĉi sen'taŭg'ul'o'j'n. Ili nur atend'as la okaz'o'n por detru'i ni'n.

Gabriel'o star'is sen'mov'e. La Kas'ist'in'o turn'is si'n nun rekt'e al li. Ĝis nun oni priktraktis li'n, kvazaŭ li ne ĉe'est'us.

—Montr'u al mi la komisi'a'n leter'o'n. Tio'n vi tamen hav'as.

—Ne ekzist'as komisi'a leter'o.

—Ne ekzist'as? Ĉu ne ekzist'as?

—Kompren'ebl'e ne. La klient'o vol'is hav'i 5000 kron'o'j'n. En bon'a okaz'o li ricev'us 1000 kron'o'j'n. Mi ne pov'as sub'skrib'ig'i komisi'a'n leter'o'n, laŭ kiu li dev'us pag'i al ni 5 procent'o'j'n laŭ la dezir'at'a sum'o plus la kost'o'j'n laŭ la dezir'at'a sum'o. En'tut'e li ricev'us nur la du'on'o'n de la sum'o, pri kiu li tut'e ne vol'is eĉ aŭd'i.

Flav mut'iĝ'is pro la koler'o. Sed ne la Kas'ist'in'o :

—Anĝel'o en la bank'o! Ver'a anĝel'et'o! Sed rimark'u bon'e, anĝel'et'o mi'a, se vi nur ankoraŭ unu'foj'e ne komenc'as per la sub'skrib'ig'o kaj cert'ig'o de ni'a'j procent'o'j laŭ tiu sum'o, kiu'n la klient'o dezir'as hav'i, vi uz'os vi'a'j'n flug'il'o'j'n. Vi flug'os!

* * *

La dilem'o'j kaj problem'o'j pri la respond'ec'o de la unu'op'ul'o en la fripon'aĵ'o'j de la hom'a soci'o, pri la respond'ec'o al si mem kaj al si'a'j proksim'ul'o'j turment'is li'n dum iom da temp'o. Fin'e li eskap'is al si'a bon'far'a san'difekt'o. Li re'fal'is en si'a'n antaŭ'a'n mal'san'o'n, kaj dum la tut'a jar'o li pov'is pens'i nur pri si mem. Sed dum la last'a'j tag'o'j en la bank'o li vid'is ies subit'a'n sukces'o'n en la entrepren'o.

Johan'o Tobias, la mal'jun'a optimist'o, bon'ord'e re'aper'is en la bank'o kaj nun li prezent'is la pet'o'n pri hipotek'o de mult'a'j kamp'ul'o'j, kies komisi'o'n li per'is. La negoc'o est'is grav'a kaj tre esper'ig'a. La grav'ul'o'j inter'konsil'iĝ'is en la intern'a ĉambr'o, dum'e Johan'o Tobias seren'ig'is la humor'o'n de la rest'ant'o'j, vag'is de unu tabl'o al la ali'a, rigard'is tra la fenestr'o al la vigl'a strat'o, koment'is la veter'o'n kaj la ĝeneral'a'n stat'o'n de la mond'o, fin'e —neniu sci'is kiel tio okaz'is —li mal'aper'is. La organizaci'o de la bank'o funkci'is ne sen'erar'e. La person'a gard'ist'o de onkl'o Tobias est'is en la konferenc'o. Onkl'o Tobias ne'rimark'at'e ven'is dum si'a'j vag'ad'o'j en la mal'hel'a'n neces'ej'o'n. Li ne rimark'is la elektr'a'n kontakt'il'o'n kaj lum'ig'is al si per alumet'o. Oni jam fervor'e serĉ'is li'n, kiam li aper'is en la kas'ĉambr'o. Li ven'is de ekster'e. Ne'zorg'it'a pantalon'a buton'o atest'is pri la lok'o, kie li est'is. La malic'a hazard'o vol'is, ke la pur'ig'ist'in'o forges'is en la serur'o ŝlos'il'o'n de la pord'o, gvid'ant'a'n al la vestibl'o. Terur'e. Nun la kamp'ul'o pov'is konvink'iĝ'i pri la eŭfemism'o de la tabul'et'o : Ĉef'sekretari'o. Sed onkl'o Tobias star'is tie, bon'humor'e kun si'a ne'zorg'it'a tualet'o, ne rimark'ant'e, ke li renvers'is la tut'a'n, zorg'e konstru'it'a'n financ'psikologi'a'n ekvilibr'o'n. La hazard'o efektiv'e ne est'as administraci'ebl'a, pens'is sinjor'o Flav. Iĝ'is ĝeneral'a panik'o.

Flav tamen re'trov'is nun si'a'n parol'kapabl'o'n :

—De kie vi ven'as —li demand'is kun indign'a akcent'o.

—Diven'u —dir'is petol'e Tobias. —Vi hav'as tiel bel'a'j'n ĉambr'o'j'n por ĉio. Sed est'as tro mal'lum'e tie. Oni pov'us en'fal'i. Kaj mi ne kompren'as, kiu spirit'o ŝlos'is la pord'o'n de'intern'e. Kaj mi el'ven'is ali'lok'e. Kiel tio pov'as est'i? Ĉio ’ stas diabl'e strang'a! Mi ja ne trink'is hodiaŭ.

La vort'o'j son'is kiel sarkasm'a'j akuz'o'j. Ruz'a fripon'o! Li cert'e ir'os rekt'e al la redakt'ej'o de la “ Voĉ'o de la Ter'o ”!

Oni re'gvid'is Johan'o'n Tobias al la grand'a kontor'o. La konsil'ant'ar'o aranĝ'is nov'a'n, rapid'a'n kun'ven'o'n en la intern'a ĉambr'o. Est'is akcent'it'e, ke la estr'ar'o de la bank'o ne konsider'as la afer'o'n viv'grav'a, eĉ se la bank'o pro tia mal'zorg'em'o dev'os ĉes'ig'i si'a'n funkci'o'n ; sed la mizer'a konsil'ant'ar'o pri'pens'u la afer'o'n, ĉu ekzist'as ia rimed'o, ĉar pov'as okaz'i, ke oni baldaŭ dev'os re'ir'i en la mizer'o'n, de kie la zorg'em'o de bankier'o Flav sav'is la ĉe'est'ant'o'j'n.

La cerb'o'j labor'is sub alt'frekvenc'o. La plan'o nask'iĝ'is.

—Sinjor'o Tobias —dir'is ĝeneral'direktor'o Flav —dum ni'a mal'long'a inter'kon'ec'o vi don'is mult'e da sign'o'j pri vi'a'j kapabl'o'j kiel ter'kultur'ist'o kaj hom'kon'ant'o...

Tobias ek'flar'is io'n. Li suspekt'is iu'n artifik'o'n. Li ne respond'is, sed per rigard'o cel'ant'e la pord'o'n li plen'ig'is la ĉambr'o'n per pip'fum'a nebul'spiral'o, van'e serĉ'ant'e taŭg'a'n punkt'o'n por sput'i. Fin'e li pren'is si'a'n ruĝ'blu'a'n poŝ'tuk'o'n kaj li, kiu est'is tiel lert'a pri sput'ad'o, mal'lert'e lok'is la super'flu'a'n saliv'o'n en la poŝ'tuk'o'n. Bankier'o Flav daŭr'ig'is :

—Vi ven'is al ni kun util'a'j serv'o'j kaj ni volont'e hav'us vi'n ĉe ni konstant'e. Vi pov'us help'i ni'n kaj ankaŭ la kredit'bezon'ant'a'n publik'o'n, kiu vizit'as ni'n. Inter'ŝanĝ'e ni zorg'us pri tio, ke vi hav'u agrabl'a'n, komfort'a'n viv'o'n. Mi ne dub'as, ke vi akcept'os ni'a'n propon'o'n. Vi ricev'os elegant'a'n uniform'o'n, mal'ferm'os la pord'o'n al la klient'o'j kaj far'os inform'a'n serv'o'n ; vi ricev'os bon'a'n titol'o'n kaj tre bon'a'n salajr'o'n... ni nom'os vi'n agrikultur'a ĉef'inform'ist'o, sinjor'o ĉef'inform'ist'o...

—Agrikultur'a kio? Kia diabl'o mi est'os? Ne, sinjor'o general'o, direktor'general'o, mi ne kred'as, ke mi est'as sufiĉ'e grand'a bov'o por labor'i ĉi tie.

Flav persist'is.

—Cert'e vi est'as eg'e taŭg'a por tiu posten'o. Mi jam de'long'e serĉ'as iu'n por ĝi. Kiam mi ek'vid'is vi'n maten'e, vi ek'plaĉ'is al mi ; mi'a unu'a pens'o est'is : ni dev'us gajn'i tiu'n Johan'o'n Tobias por ni'a bank'o. Vi ricev'os ĉe mi ĉambr'o'n, manĝ'o'n kaj ĉiu'monat'e 100 kron'o'j'n.

—Sonĝ'o aŭ mensog'o? —demand'is si'n Tobias. —Ne, sinjor'o, mi est'as Simpl'ul'o, kiu eĉ ne...

—Sed ni bezon'as ĝust'e vi'n, vi'a'n honest'a'n, san'a'n provinc'ec'o'n. Mi vid'as, ke vi vol'as dir'i jes. Vi do rest'u tuj ĉe ni. Est'as tre grav'e, ke vi tuj komenc'u. Nun est'as ni'a grand'a sezon'o kaj vi kompren'as, ke mi konsider'as tre grav'a, ke vi tuj, jam hodiaŭ komenc'u vi'a'n labor'o'n.

—Sed unu'e mi vol'as vojaĝ'i hejm'e'n. Parol'i kun...

—Ne, sinjor'o Tobias, moment'e tio est'as ne'ebl'a kaj ni bon'e zorg'os pri vi. Tut'e komplet'e. Post kelk'a'j tag'o'j ebl'e ni pov'os liber'ig'i vi'n kaj vi pov'os por iom da temp'o vojaĝ'i hejm'e'n por pri'zorg'i vi'a'j'n afer'o'j'n.

Johan'o Tobias hav'is ia'n suspekt'o'n. La afer'o ne plaĉ'is al li. Li ne vol'as rest'i objekt'o de mok'o, se li rest'as en hont'o. Se ekzempl'e oni el'ĵet'as li'n de ĉi tie. Okaz'u kio ajn, sed li dev'as vojaĝ'i hejm'e'n, parol'i kun la hom'o'j. Li ek'ir'is al la pord'o.

—Mi nepr'e dev'as vetur'i hejm'e'n. Sed ven'ont'semajn'e mi re'ven'os...

Sur la vang'o'j de Flav aper'is la ruĝ'a'j makul'o'j. Li est'is mal'esper'a :

—Sed tio est'as tut'e ne'ebl'a, sinjor'o Tobias.

—Mi ir'os do, adiaŭ do!

Flav sent'is, ke ĉio est'as perd'it'a. Se tiu ĉi aĉ'ul'o re'vetur'os, la afer'o publik'iĝ'os. Ne mult'e help'os, se oni rapid'e for'ig'os la tabul'o'j'n. La prestiĝ'o de la bank'o nepr'e fal'os. Oni mok'os kaj rid'os kaj nenio help'os.

La kolos'a natur'fort'o, la kas'ist'in'o, sent'is, ke nun ŝi dev'as ag'i. Ŝi ek'pren'is la man'o'n de Johan'o Tobias kaj tir'is li'n en la intern'a'n ĉambr'o'n :

—Sinjor'o Tobias, rigard'u tiu'j'n du cent'kron'a'j'n mon'bilet'o'j'n. Ili est'os vi'a'j, se vi, hm, ne parol'os pri la propon'o de mi'a frat'o kaj kompren'ebl'e ne pri la ali'a'j afer'o'j en la bank'o. Vi kompren'as, komerc'a'j entrepren'o'j hav'as sekret'o'j'n. Ni hav'as fort'a'n konkurenc'o'n. Vi ricev'os ili'n... —ŝi al'don'is, ankoraŭ unu'foj'e sving'ant'e la mon'o'n antaŭ la naz'o de Tobias.

—Kio'n mi dev'as far'i por ili? —demand'is la mal'jun'ul'o, kiu ankoraŭ ne kompren'is la afer'o'n.

—Nur silent'i. Kaj sub'skrib'i tiu'n ĉi kvitanc'o'n. Je vi'a honor'o. Ni kompren'as la afer'o'n, ĉu ne? Vi est'as honest'ul'o kaj ankaŭ mi est'as sincer'a...

Post solen'a man'prem'ad'o la mon'o ŝanĝ'is posed'ant'o'n. Al la natur'katastrof'a energi'o de la Kas'ist'in'o oni ne pov'is kontraŭ'star'i.

—Sinjor'o Korb, kiel ni decid'is pli fru'e, vi vetur'u kun sinjor'o Tobias kaj kolekt'u la dokument'o'j'n kaj inform'o'j'n pri la klient'o'j, kiu'j dezir'as hipotek'o'n. La trajn'o ek'vetur'os post unu hor'o. Ĉu kompren'it'e?

—Komplet'e.

—Vi, vir'o'j, est'as inert'a ŝaf'ar'o! Inkluziv'e vi —dir'is la Natur'katastrof'o al si'a frat'o.

Onkl'o Tobias kaj konsil'ant'o Korb jam est'is sur'strat'e. La mal'jun'ul'o ne montr'is si'n parol'em'a. Li cerb'um'ad'is. Io konfuz'is li'n kaj li ne pov'is sufiĉ'e ĝoj'i pro la mon'o. Ke li ne pov'os parol'i pri la afer'o, kiu ŝvel'ig'is li'a'n intern'o'n...

* * *

Konsil'ant'o Korb re'ven'is post du tag'o'j.

—Ĉu jam? —demand'is sinjor'o Flav, kiu kutim'iĝ'is, ke li'a'j dung'it'o'j el'uz'as la liber'ec'o'n kaj akir'as pli da tag'salajr'o'j.

—Jes —dir'is iom tir'e konsil'ant'o Korb.

—Ĉu la mal'jun'ul'o ne babil'is pri la pord'o'j?

—Ne, tio'n li ne pov'is far'i.

—Pro si'a promes'o?

—Ne, sed ĉar li eĉ ne pov'as leg'i.

—Kiu dir'is tio'n?

—Li mem.

—Mensog'o —dir'is la Natur'katastrof'o. Li mem sub'skrib'is kvitanc'o'n ĉi tie.

—Tio'n ankaŭ mi dir'is al li. Sed li respond'is, ke li lern'is skrib'i si'a'n nom'o'n, sed ceter'e li est'as analfabet'o. Li hav'as sep'dek jar'o'j'n kaj opini'as, ke ne valor'as la pen'o'n lern'i. Pro tio li ne vol'is rest'i ĉe ni, kaj nun mi jam ne insist'is li'n pri tio.

Neniu risk'is rigard'i al la ali'a'j. Fin'e sinjor'o Flav demand'is post tus'et'ad'o :

—Kiom est'as la kredit'pretend'o'j?

—Mult'a'j.

—Nu, tamen bon'e. Kie est'as la komisi'a'j leter'o'j?

—Mi ne hav'as ili'n.

—Ĉu vi ne - e - e hav'as?

—Ne e. Ili ne vol'is sub'skrib'i.

—Tiam tiu fripon'o tamen pov'as leg'i. Li tromp'is vi'n kaj babil'is al si'a'j kun'fripon'o'j pri la pord'o'j.

—Tio'n li cert'e ne pov'is far'i. Sed li iom ebri'iĝ'is kaj babil'is pri tio, ke li ricev'is 200 kron'o'j'n por si'a sub'skrib'o. Kaj...

—Ne balbut'u! El'tus'u jam, kio'n vi vol'as dir'i!

—Nu, la ceter'a'j postul'is 300 kron'o'j'n por unu sub'skrib'o. Ĉar ili skrib'as pli bel'e ol Tobias.

La Kas'ist'in'o est'is pret'a fuĝ'i el la ĉambr'o. Ŝi'a voĉ'o tondr'is :

—Abomen'e! Sed iom valor'as ankaŭ tio, ke la afer'o jam est'as fin'it'a.

—Ne tut'e —dir'is konsil'ant'o Korb. —Ĉar morgaŭ, escept'e la instru'ist'o'n kaj notari'o'n kaj du tri kamp'ul'o'j'n, la tut'a vilaĝ'o ven'os ĉi tie'n. Ili dir'as, ke vi, fraŭl'in'o Flav, cert'e don'os tri'cent kron'o'j'n por ili'a sub'skrib'o.

Dum la sekv'a'j tri tag'o'j la en'ir'pord'o de la Famili'a Bank'o ricev'is nov'a'n tabul'o'n :

PRO INVENTARAJ LABOROJ LA BANKO ESTAS FERMITA

Per tio komenc'iĝ'is la fin'o de la Famili'a Bank'o Flav.

ESTIS BONE TIEL

I

Nord'e de la urb'o la river'o komenc'is spir'i pli liber'e. Ĝi'a'j mont'bord'o'j, almenaŭ unu'flank'e, mal'pli'alt'iĝ'is. Sed en la urb'o mem ne est'is temp'o por ripoz'o. Tie la river'o viv'is mond'um'a'n viv'o'n. Plaĉ'a'j kaj'o'j border'is ĝi'n, kaj super ĝi'a korp'o bel'a'j kaj impon'a'j, graci'a'j pont'o'j ornam'is la river'o'n. Sur la ond'o'j de la river'o, kiu'j neniam est'is blu'a'j, zigzag'is amas'o da mal'grand'a'j ŝip'o'j ; majest'e flos'is pli grand'a'j vapor'ŝip'o'j kaj la long'a blek'o de la ŝip'siren'o'j memor'ig'is la urb'an'o'j'n pri la apart'a viv'o de la river'o. Sur la sub'a kaj'o fulgo- kaj ŝvit'o'kovr'it'a'j labor'ist'o'j ŝerc'is aŭ blasfem'is, pli supr'e ĉe la promen'ej'o turist'o'j vigl'is admir'ant'e la river'o'n, la bord'o'j'n kaj la paradiz'a'n aspekt'o'n de la urb'o. Sed la indiĝen'o'j sci'is, ke ĝi ne est'as paradiz'o.

For'las'int'e la urb'o'n, la river'o ven'is pli kaj pli profund'e'n al la eben'aĵ'o. Tie la river'o ek'kuŝ'is komfort'e, sen'ĝen'e, ĝi iĝ'is larĝ'a kaj iom mal'ord'a. La nombr'o da ŝip'o'j mal'pli'iĝ'is. Kiam la river'o ek'sopir'is eĉ pli grand'a'n trankvil'o'n —ĝeneral'e vintr'a'temp'e —ĝi pet'is kaj ricev'is nebul'o'n. Kontraŭ la nebul'o hom'o'j pov'is far'i eĉ pli mal'mult'e ol kontraŭ la glaci'o. Sur la river'o la ŝip'o'j dev'is halt'i en la nebul'o por evit'i katastrof'o'j'n. Nebul'o kaj glaci'o kaj post'e de'nov'e nebul'o —tio est'is la ideal'a ripoz'o por la river'o.

Tia est'is ankaŭ tiu jar'o. La trafik'o halt'is kaj la ekonomi'a'j general'o'j ek'direkt'is la trafik'o'n al la pli konfid'ind'a'j fervoj'o, aŭt'o'j kaj ĉeval'vetur'il'o'j. La river'o ripoz'is sub la long'vintr'a glaci'kovr'il'o kaj post'e sub la nebul'o, kiu hav'is kolor'o'n de nigr'iĝ'int'a arĝent'o. La river'o sonĝ'is ; la river'ond'o'j post la glaci'a dorm'o sen'ĝen'e lev'is kaj sub'ig'is si'n. Est'is bon'e tiel. Por la river'o...

* * *

En la urb'o est'is ankaŭ ali'a nebul'o. La histori'a. Sed tiu last'a —post la unu'a mond'milit'o kaj antaŭ la du'a —jam est'is tiel konstant'a kun si'a'j strang'a'j kirl'o'j, ke neniu pens'is pri ĝi. Ĝi est'is la atmosfer'o mem. La ali'a, la real'a nebul'o pov'is est'i mal'agrabl'a, sed toler'ebl'a. Nur kelk'a'j ŝip'kompani'o'j kaj unu'op'a'j entrepren'ant'o'j, river'labor'ist'o'j hav'is perd'o'j'n. Sed ali'a'j gajn'is kaj tiel est'is bon'e. Al tiu'j, kiu'j gajn'is...

* * *

La jun'a jur'ist'o mal'facil'e trov'is si'a'n voj'o'n en la nebul'o. Li est'is mal'riĉ'a kaj ne tut'e san'a. Ĝust'e en tiu temp'o li simil'is mult'e pli soif'a'n, ost'a'n, sen'mastr'a'n hund'o'n ol tiu'n tip'o'n de la plen'sukces'a'j advokat'o'j, laŭ kies imag'bild'o li'a famili'o ek'ir'ig'is li'n sur la voj'o de la jur'a profesi'o, kiu pli rapid'e don'is ebl'ec'o'n por pan'akir'o ol la ali'a'j mult'e'kost'a'j diplom'o'j. Sed li mem kaj ankaŭ la cirkonstanc'o'j tromp'is tiu'j'n esper'o'j'n. Ĝust'e nun li serĉ'ad'is posten'o'n. La jur'o ne hav'is konjunktur'o'n kaj ĝi interes'is li'n nur kiel mon'akir'a'n prov'o'n ; ceter'e li hav'is tro mult'e da ne'praktik'a'j ide'o'j. Ili rilat'is ne nur li'a'n prosper'o'n, sed en'tut'e tiu'n de la grand'a'j amas'o'j. Tio'n oni ne konsider'is util'a. Li hav'is oft'e fantazi'a'j'n okup'o'j'n. Plej oft'e li al'bord'iĝ'is ĉe komerc'a'j firm'o'j, kiu'j opini'is, ke agent'o kun universitat'a titol'o bon'e pov'as kamufl'i ĝust'e en la unu'a'j moment'o'j tiu'n fakt'o'n, ke li est'as agent'o kaj sekv'e oni pov'us tiel en'ven'i al klient'o'j, kiu'j ceter'e tut'e ne vol'us aŭd'i pri asekur'o'j aŭ simil'a'j afer'o'j. Kelk'foj'e tem'is pri propagand'o por eg'e praktik'a'j var'o'j, nov'a'j tip'o'j de polv'o'suĉ'il'o'j, k. s., kiu'j'n li tamen ne sukces'is en'konduk'i. En'tut'e li ne kred'is pri la ben'o'j de la komerc'o kaj efektiv'e sopir'is al posten'o en si'a propr'a fak'o. Li'a'j en'spez'o'j est'is tim'ig'e et'a'j. Sed est'is ali'a'j, kiu'j pli bon'e orient'iĝ'is en la nebul'o. Kaj tiel est'is bon'e. Por ili...

* * *

Sur'strat'e li renkont'is unu el tiu'j. Tiu ne est'is pal'a kiel li, sed mal'e brun'ruĝ'a, bon'aspekt'a kaj elegant'a. Iam ili vizit'is la sam'a'n mez'lern'ej'o'n kaj ambaŭ aparten'is al la t. n. bon'a'j lern'ant'o'j. Sed post la abiturient'a ekzamen'o Pedro Panter, fil'o de nov'aristokrat'a famili'o, ne hav'is obstakl'o'j'n. Li salt'is en la plezur'o'j'n de la viv'o kaj sukces'o'j. Pedro est'is bel'vizaĝ'a, fort'lip'a, brun'harar'a, klar'okul'a. Li'a ekster'aĵ'o vek'is em'o'n kontakt'iĝ'i kun li ; li est'is interes'a, tiom pli, ĉar oni sent'is, ke li pov'as est'i danĝer'a. Li'a “ brun'a ” mol'a voĉ'o log'is la vir'in'o'j'n. Li jam est'is trans la advokat'a ekzamen'o kaj jam hav'is propr'a'n praktik'o'n. La nom'o'n Pedro li ricev'is en la gimnazi'o pro si'a iom hispan'ec'a ekster'aĵ'o, kiu'n li sub'strek'is per agrabl'a, tamen iom aŭdac'a vest'aĵ'o.

La renkont'o kun Pedro ŝajn'e est'is tre bon'ŝanc'a. La du sam'fak'ul'o'j re'viv'ig'is bub'memor'o'j'n, kaj Pedro pov'is rakont'i pri si'a'j sukces'o'j. Li ne montr'is si'n ne'kompren'em'a al la situaci'o de si'a iam'a bub'kamarad'o ; mal'e li ŝat'is li'n (ĉar tiu ne hav'is sukces'o'j'n) kaj li eĉ vol'is li'n help'i.

—Mi ne pov'as vi'n definitiv'e dung'i en mi'a kontor'o ; por tio mi ankoraŭ ne est'as sufiĉ'e fort'a. Sed mi hav'as mult'e por far'i. Vi pov'os reprezent'i mi'n en proces'o'j kaj aranĝ'i afer'o'j'n ĉe la juĝ'ej'o. Mi kred'as, ke vi hav'os labor'o'n ĉiu'semajn'e por du tri tag'o'j. Ven'u morgaŭ al mi!

Li'a mol'a bariton'o modul'iĝ'is al bon'vol'a bas'o. La pal'a, jun'a jur'ist'o, kiu'n ni nom'u en la sekv'o de la rakont'o Pal, vol'is ĉirkaŭ'brak'i si'a'n fort'a'n, firm'a'n bon'far'ul'o'n. Sed li ne kuraĝ'is. Li hav'is strang'a'n sent'o'n. En la rid'o de la koleg'o est'is io el la kontent'ec'o de bel'a, jun'a best'o kun ung'eg'o'j. Oni bezon'as ung'o'j'n. Pedro cert'e kon'is la voj'o'n en la vual'a ĝangal'o de la viv'o. Kaj tiel est'is bon'e. Por li kaj por li'a jun'a koleg'o...

Pedro sid'ig'is si'a'n koleg'o'n en la akcept'ej'o. Tre komfort'a est'is la ĉambr'o. Miks'aĵ'o de modern'a kaj tradici'a stil'o'j. La vintr'a sun'o jam prepar'is si'n por fin'i la tag'o'n, kaj la lum'o'j de la ĉambr'o est'is obtuz'a'j.

—Mi ŝat'as la du'on'lum'o'n —dir'is Pedro.

—Mal'e mi —dir'is Pal. —Se la elektr'o ne est'us tiel mult'e'kost'a, mi ban'us mi'n en lum'o.

—Pleb'an'a gust'o —dir'is Pedro. —Sed ĉu ne est'as bel'e tiel?

—Sen'dub'e —dir'is Pal, kaj li sent'is la dorm'ig'a'n, narkot'a'n varm'o'n de la loĝ'ej'o.

La voĉ'o de Pedro est'is mol'a, embusk'a :

—Cigar'o'n?

Est'is bon'e sid'i en tiu ĉi varm'a nebul'o.

* * *

Pal prosper'is. Li ne ricev'is mult'e da mon'o, ĉar la labor'o ne est'is kontinu'a, sed Pedro ne est'is avar'a. Iom super'ec'a, sed ne tre. Nur iom post iom Pal rimark'is, kaj riproĉ'is si'n mem, ke li ne ŝat'as Pedro n. Fizik'e li ne ŝat'is li'n. Est'is io sovaĝ'best'a en la mol'a, elast'a ir'manier'o, en la mol'ec'o de la fizik'a fort'o. Li sub'prem'is en si la kontraŭ'sent'o'n kiel hont'ind'a'n. Ankaŭ Pedro ne ŝat'is si'a'n asist'ant'o'n.

Ĝis nun Pal hav'is nur simpl'a'j'n afer'o'j'n, t. e. kok'id'proces'o'j'n, bagatel'aĵ'o'j'n, kiu'j'n li pri'zorg'is fervor'e. Ili plej oft'e est'is rid'ind'e grotesk'a'j proces'et'o'j, kiu'j tamen signif'is mult'e al la part'o'pren'ant'o'j, kiu'j kri'is, disput'is kaj ĵur'is. Ĉirkaŭ la fin'o de unu'monat'a kun'labor'o, Pedro komisi'is li'n ĉe'est'i aŭkci'o'n, kiel jur'a reprezent'ant'o de la kredit'ant'o. La afer'o por la unu'a rigard'o est'is banal'a. La ŝuld'ant'o est'is iu Johan'o River, kaj li'a'j mebl'o'j est'is aŭkci'ot'a'j. Pedro trans'don'is al Pal la paper'o'j'n kun inform'o'j en la akcept'ej'o. La ĉambr'o'n ankaŭ nun obskur'ig'is la vual'o de bon'a'j cigar'o'j kaj rafin'it'a'j lum'o'j. Pedro parol'is mal'long'e inter fum'nub'o'j. Pal aŭd'is ali'a'n rakont'o'n pri la sam'a tem'o. La rakont'ant'o tiam est'is Johan'o River mem.

II

Jen la viv'rakont'o de Johan'o River :

Johan'o nask'iĝ'is apud la grand'a river'o kaj am'is ĝi'n. Jam kiel knab'o li lud'is sur river'a'j ŝip'o'j kaj flos'o'j. Li est'is de'nask'e rev'em'ul'o ; ia bov'trankvil'a temperament'o karakteriz'is li'n.

Li est'is el la ĝust'a tip'o de river'ŝip'a labor'ist'o. Fru'e li ek'labor'is sur ŝip'o'j, kiu'j vetur'is kelk'foj'e ĝis la Nigr'a Mar'o. Li vid'is hom'o'j'n, land'o'j'n, urb'o'j'n, kaj dum trankvil'a'j vintr'a'j vesper'o'j li rakont'is pri ili. Sed ĝust'e nun ne est'is tia okaz'o.

Tamen la rigard'o, blu'a, iom mal'jun'ec'e mal'sek'a, de Johan'o River nun ek'flos'is sur la sen'fin'a akv'o de la pas'int'a'j temp'o'j kaj li far'is et'a'n paŭz'o'n. Johan'o nun est'is sep'dek tri jar'a, fort'a mal'jun'ul'o. Ĝust'e ĉi'moment'e li est'is ek'romp'iĝ'ont'a.

—Kiam mi ating'is la 45- an jar'o'n —dir'is Johan'o —mi pri'pens'is, ke ne est'as bon'e vag'ad'i sen'cel'e en la mond'o. La in'o kaj la knab'in'o ja est'is oft'e kun mi sur la ŝip'o, ĉar plej oft'e mi labor'is sur grand'a'j ŝip'tren'aĵ'o'j, flos'o'j, sur kiu'j ni mem ĉarpent'is ia'spec'a'n kaban'et'o'n por ni.

Tamen ven'is oft'e mal'help'o'j ; mi labor'is, oft'e labor'eg'is, pene ŝvit'e, sed ni ven'is nenie'n en la viv'o, kvankam ankaŭ ŝi —mi'a edz'in'o —labor'is, kiel ŝi pov'is, kaj eĉ la knab'in'o. Mi neniam kapabl'is log'i al mi mon'o'n. Panj'o kon'is pli bon'e tiu'n artifik'o'n —li montr'is al la angul'o de la ĉambr'o, kie et'a, ŝrump'int'a kaj griz'e mal'esper'a aĝ'ul'in'o kun'tir'is si'n —; kun ŝi'a help'o ni kun'skrap'is et'a'n kapital'o'n. Tiam ni do aĉet'is du tia'j'n —long'a'j'n, sen'motor'a'j'n ŝip'tren'aĵ'o'j'n. Tiel mi iĝ'is entrepren'ist'o. Plej oft'e mi labor'is sur unu el la tren'aĵ'o'j, sur la ali'a unu aŭ eĉ du labor'ist'o'j, kiu'j'n mi dung'is ; kaj mi ne est'is mal'bon'a labor'don'ant'o. Dum la pli gras'a'j temp'o'j ni aĉet'is tiu'n ĉi dom'et'o'n ; ni kultur'is iom en la ĝarden'o, kiom sufiĉ'is —kiam ĝi sufiĉ'is. La transport'ad'o ne don'is facil'a'n gajn'o'n ; la krem'o de la entrepren'o ven'is al tiu, kiu hav'is la tren'ŝip'o'n. Sed ni viv'is. Tamen ni dev'is pren'i prunt'o'n, hipotek'o'n je ni'a dom'et'o. Eĉ du'foj'e. Post'e la tren'aĵ'o'j komenc'is kaduk'iĝ'i, kiel ni mem. Ili'n oni pov'as ripar'i. Sed tia grand'a ripar'ad'o est'as mult'e'kost'a. Ni bezon'is mon'o'n. La bank'o ne vol'is prunt'i. Tiam mi vid'is anonc'o'n. Est'is la frat'o de doktor'o Panter, kiu anonc'is. Tiam mi vid'is la unu'a'n foj'o'n doktor'o'n Panter.

Li est'is tre afabl'a : Li volont'e help'as diligent'a'j'n, honest'a'j'n hom'o'j'n kaj rekomend'os ni'n al si'a frat'o. Ni ricev'is la mon'o'n. La rent'o'j ne est'is tro alt'a'j, sed la kost'o'j est'is iom pipr'it'a'j. Sed est'is bon'e, ke ni ricev'is la prunt'o'n. Sed ne por ni...

—Jes, ja! —li daŭr'iĝ'is. —Est'is mal'facil'e tiu'temp'e. Vi, sinjor'o, sci'as, kio okaz'is inter'temp'e. Por ĉies kulmin'o ven'is du fast'o'plen'a'j jar'o'j. Nebul'o'j kaj long'a'j vintr'o'j. En la unu'a jar'o mi pov'is pag'i la labor'ist'o'j'n, la rent'o'j'n, sed mal'oft'e ni est'is sat'a'j. Dum la du'a jar'o mi dev'is mal'dung'i la labor'ist'o'j'n, ĉar post la pag'o de la rent'o'j ne rest'is mon'o. Est'is bon'e, ĉar ankaŭ labor'o ne est'is. Panj'o est'is mal'san'et'a. Mi'a fil'in'o kaj mi komenc'is labor'i per la transport'o'j. Sed la afer'o rapid'e halt'is. Ven'is nov'a'j nebul'o'j kaj eĉ pli long'a, kruel'a vintr'o. Apenaŭ ni manĝ'is. Ni atend'is la pli bon'a'n veter'o'n, sed ĝi ne ven'is. La tren'aĵ'o'j ripoz'is kaj de'nov'e difekt'iĝ'is pro la sever'a frost'o. Vi ebl'e sci'as, sinjor'o, kiel est'as. Kaj nun ni est'as ĉi tie!

Kun van'a gest'o li montr'is al la griz'a'j, kaduk'a'j mebl'o'j de la dom'o, kiu'j nun est'is ili'n for'las'ont'a'j, escept'e de la lit'o'j kaj ceter'a'j nepr'a'j neces'aĵ'o'j.

—Ni ir'is al doktor'o Panter, sed li dir'is, ke li pov'as far'i nenio'n. Li'a frat'o est'as ne riĉ'ul'o kaj li bezon'as la mon'o'n. Kio'n li pov'us far'i? Kiu ŝuld'as, tiu kulp'as. Tia est'as la leĝ'o, kaj tiel est'as bon'e... Por li...

Tio'n rakont'is la mal'jun'ul'o al Pal. La antikv'aĉ'a'j mebl'o'j hont'e kun'tir'iĝ'is, sam'e kiel la mal'jun'ul'in'o en la angul'o, kiu ne kuraĝ'is plor'i kaj ekscit'i per tio la reprezent'ant'o'j'n de la leĝ'o. Ankaŭ Pal hont'is. Li pens'is pri la hieraŭ'a rakont'o de Pedro.

III

Kiel dir'it'e, tio okaz'is antaŭ la rakont'o de Johan'o.

—Vi tra'foli'um'is la proces'o'n Panter kontraŭ River, ĉu ne? —dir'is Pedro. Morgaŭ bon'vol'u vetur'i tie'n. Per lok'a trajn'o ; ĉirkaŭ unu'hor'a vojaĝ'o. Vi sci'as kiel ag'i. Jen mon'o por vi'a'j el'spez'o'j.

Pal medit'is.

—Ĉu Karl'o Panter est'as vi'a parenc'o?

—Mi'a frat'o. Vi dev'as bon'e kompren'i la tut'a'n afer'o'n. —Ver'ver'e mi mem prunt'is la mon'o'n. Mi oft'e prunt'as sub la nom'o de mi'a frat'o.

—Ĉu vi bezon'as tio'n?

—Ĉu vi est'as efektiv'e tiel naiv'a, ŝaf'id'et'o? Mi prunt'as mon'o'n al sen'esper'a'j azen'o'j, kiu'j hav'as dom'o'n, ter'o'n. Al azen'o'j antaŭ la dron'o. Ili vol'as sav'i si'n, kiel tiu ĉi River. Sed est'as klar'e, ke ili'a dom'o ne pov'as el'port'i plu'a'n hipotek'o'n, ĉar ili ne pov'as pag'i eĉ la rent'o'j'n. Ili est'as sen'pov'a'j kvazaŭ pedik'o'j sur vet'kur'ej'o kontraŭ ĉeval'o'j. Tiam ven'as la proces'o kaj la aŭkci'o. Tiu ĉi aŭkci'o nun est'as mal'grav'a, sed baldaŭ sekv'os la dom'aŭkci'o, kiam mi aĉet'os ĉio'n, dom'o'n, ĝarden'o'n kaj la ŝip'tren'aĵ'o'j'n. Se vi hav'as em'o'n, post'e vi pov'os entrepren'i transport'o'j'n sur la river'o per mi'a'j ŝip'o'j.

—Dank'o'n, prefer'e ne. Kaj kiel est'os pri River?

—Kiel tio pov'us mi'n interes'i? Fort'o don'as leĝ'o'n.

Pal ek'indign'is.

—Jes, fort'o don'as leĝ'o'n. Sed tio ja est'as io terur'e ego'ism'a.

—Ego'ism'o. Ĉio est'as nur vort'o'j. La senc'o'n don'as la ag'o'j. Kaj sub'konsci'e ĉiu hom'o difin'as sam'e la ego'ism'o'n. Ego'ist'o est'as tiu, kiu pens'as pri si, anstataŭ pens'i pri mi. Nun ir'u, knab'et'o, ĉar mi ne hav'as plu temp'o'n. Kompren'ebl'e vi rajt'as tag'manĝ'i morgaŭ je mi'a kost'o en restoraci'o.

Tiel rakont'is Pedro pri River. Li kon'is la voj'o'n en la nebul'o. Est'is bon'e. Por li.

IV

Kiam Pal vetur'is al la aŭkci'o, li est'is preskaŭ sol'a en la vagon'o. La trajn'o preter'vetur'is la sud'a'n antaŭ'urb'o'n, sur kies mizer'o, kiel arane'a'j ret'ĉifon'o'j, pend'is la nebul'o. La river'o kaŝ'is si'n. Kiel voj'perd'int'a bov'o jen kaj jen ek'blek'is la siren'o de iu ĉi'o'spit'a ŝip'o. Mal'esper'e kalv'a'j branĉ'o'j palp'is en la nebul'o. Jam nenio montr'is la proksim'o'n de la grand'urb'o, sed por moment'o jen vid'iĝ'is la river'ond'o'j. Post'e sekv'is mizer'a vilaĝ'o, et'a'j dom'aĉ'o'j, kelk'a'j ĉifon'vat'it'a'j, sen'karn'a'j infan'o'j kun vigl'a'j, mal'sat'a'j okul'o'j. Iom post'e la trajn'o halt'is ĉe bel'et'a mal'grand'a urb'o, centr'o de la vin'ber industri'o. Sed nun ankaŭ tiu ĉi lok'o aspekt'is griz'a, sen'viv'a. Kaj jen la komun'um'o, kie la aŭkci'o okaz'os. Ne grand'a lok'o kun diligent'a'j, sed lac'a'j kaj indiferent'a'j loĝ'ant'o'j. Labor'ist'o'j, kiu'j aparten'as al la sfer'o de la metropol'o. Ili'a medi'o tamen est'as tiu ĉi mal'bel'a komun'um'o, al kiu ili ne sent'as komun'ec'o'n. Oni faden'iĝ'as al la metropol'o, kie aŭ al kiu oni labor'as. Sed apart'a koloni'et'o est'as tiu'j de la “ river'ist'o'j ”.

La aŭkci'estr'o jam atend'is li'n en la dom'o de Johan'o River. Krom ili est'is tie nur tri hom'o'j : Johan'o River, la mal'jun'ul'in'o kaj ili'a fil'in'o : ĉirkaŭ kvin'dek'jar'a, mal'jun'a fraŭl'in'o. Ŝi kuraĝ'is laŭt'e plor'i ; la ali'a'j ferm'is si'n en la mal'ĝoj'o'n. Pal mal'facil'e toler'is la larm'o'j'n. Van'e li prov'is sugest'i al si, ke tio est'as banal'a ĉiu'tag'aĵ'o ; li ne pov'is sen'depend'ig'i si'n de la mal'esper'o de la tri mal'jun'a'j hom'o'j, kiu'j est'is ĉiam labor'ant'a'j. Jen la rezult'o : mizer'o kaj post'e mal'dign'a mort'o. La nebul'o penetr'is en la ĉambr'o'n, kiu est'is tre pur'a. (Oni vid'u, sur kia'j'n hom'o'j'n frap'os la klab'o de la aŭkci'estr'o) .

Pal tut'e perd'is la em'o'n hav'i io'n komun'a'n kun tiu ĉi afer'o. Ankaŭ la juĝ'ej'a aŭkci'ist'o est'is en embaras'o. Li tus'et'ad'is. Ili ambaŭ prov'is konsol'i la fil'in'o'n de River, kiu plor'is eĉ pli pasi'e. Jen la temp'o jam al'ven'is. La griz'a'j mebl'o'j kun'tir'is si'n eĉ pli ol antaŭ'e. Oni apenaŭ vid'is en la nebul'o, sed neniu propon'is lum'ig'o'n. Est'i io tre strang'a...

—Ven'as neniu —dir'is la aŭkci'ist'o. —Tiu ĉi est'as la plej strang'a aŭkci'o de mi'a viv'o. Li komenc'is kontrol'i si'a'j'n paper'o'j'n, ĉu la anonc'o de la aŭkci'o okaz'is laŭ la leĝ'a'j regul'o'j.

Ili atend'is iom. Dum la atend'ad'o Johan'o River rakont'is si'a'n histori'o'n. Post'e oni silent'is. Neniu ven'is.

—Strang'e —dir'is la aŭkci'ist'o.

Johan'o River dir'is :

—Mi aŭd'is io'n, sed mi ne kred'is, ke tio pov'as okaz'i en tiu ĉi lok'o. Sed laŭ la oni'dir'o oni ne ven'os aŭkci'i. Oni kred'as, ke est'as mal'just'e...

La aŭkci'ist'o dir'is :

—Sinjor'o Advokat'o, kio'n ni far'u? Ĉu ni komenc'u?

—Al kiu? Neniu ven'is...

—Sed vi mem. Vi pov'as aĉet'i...

Pal indign'e for'ig'is de si tiu'n pens'o'n.

—Ne, mi ne vol'as.

La aŭkci'ist'o rapid'e pret'ig'is la protokol'o'n, ke neniu ven'u inter'temp'e, kaj post sek'a salut'o, sed post iom emfaz'a man'prem'o, li for'iĝ'is. Pal mem preskaŭ kur'is el la konfuz'o de larm'o'j, ĝoj'o kaj dank'o.

—Kiom tio valor'as? Ili tamen dron'os.

Sed io tra'radi'is la nebul'o'n, kaj tiel est'is bon'e. Por la mizer'ul'o'j.

* * *

—Nu kiel est'is? —demand'is Pedro.

—Neniel.

—Neniel?

—Ne est'is aŭkci'o. Ne ven'is aŭkci'ant'o'j. La vilaĝ'o est'is solidar'a kun River.

—Sed vi est'is tie. Vi pov'is aĉet'i la tut'a'n bala'aĵ'o'n por unu kron'o.

—Mi ne est'as ekzekut'ist'o kaj ne vol'as ig'i hom'o'j'n pend'ig'i si'n.

—Ir'u amik'et'o, kaj est'u pastr'o. (Pedro nun ne est'is trankvil'a) . Ĉu vi ne kompren'as, kia plezur'o de la ĉas'o est'as el'kalkul'i ĉiu'n sekv'a'n paŝ'o'n de la viktim'o kaj log'i ĝi'n en la kapt'il'o'n, por pik'i, mord'i aŭ paf'i ĝi'n tie? Ĉu vi ne kompren'as la plezur'o'n de tia ĉas'ad'o? Tio interes'as mi'n pli ol vir'in'o'j, aŭ kio ajn en tiu ĉi viv'o. Mi vol'as sent'i mi'a'n fort'o'n!

Pedro est'is sen'dub'e frenez'a ekzempler'o de si'a temp'o. Sed sol'a li ne est'is. Nun li'a'j bel'a'j, brun'a'j okul'o'j brul'is.

Pal ek'angor'is. Li est'is tre ekscit'it'a. Li ne kompren'is, ke li pov'as parol'i sen'pasi'e, mal'gaj'e.

—Tio'n mi ne kompren'as. Eĉ ne vol'as kompren'i. Kompren'ebl'e ni ne pov'os kun'labor'i plu!

Pedro de'nov'e est'is la sam'a, glat'a kaj amik'a ĝentil'ul'o.

—Kiel vi vol'as. Mi bedaŭr'as tio'n kaj esper'as, ke vi iom post iom saĝ'iĝ'os kaj ke vi rest'os diskret'a. Se vi est'as sci'vol'a, sci'u do, ke vi ne help'is tiu'j'n mizer'ul'o'j'n. Mi tamen aĉet'os eĉ la ŝip'o'j'n de tiu azen'o. Ĉar mi est'as la leĝ'o. Kaj tiel est'as bon'e. Por mi...

* * *

Sed okaz'is ali'manier'e. Pal ne plu labor'is ĉe Pedro, sed la du'a aŭkci'o fam'iĝ'is kaj iu koleg'o rakont'is al li kiel ĝi okaz'is.

farise'o ver'ŝajn'e mem fam'iĝ'is en la komun'um'o de River, kaj li'a absurd'a “ hero'aĵ'o ” surpriz'e en'konduk'is tut'e decid'a'n solidar'ec'o'n inter la hom'o'j. Johan'o River iĝ'is simbol'o de la sen'kulp'a sufer'o. Oni dev'as li'n sav'i, dir'is ĉiu'j. Kiam la du'a aŭkci'o komenc'iĝ'is, la tut'a komun'um'o ĉe'est'is. Vir'o'j, kiu'j hav'is labor'o'n, rest'is hejm'e por ke ili pov'u ĉe'est'i ; vir'in'o'j ne zorg'is pri la lav'ad'o kaj ili ven'is el la kuir'ej'o'j rekt'e kun tuk'o'j sur'kap'e kaj kun laŭt'a parol'o sur'voj'e. Minac'e mal'hel'a'j grand'a'j figur'o'j, meti'ist'o'j, river'labor'ist'o'j, aper'is kun si'a'j labor'il'o'j, kun baston'o'j. La kort'o de la dom'o, kie la aŭkci'o dev'is okaz'i, est'is silent'a. Est'is ia profund'a, danĝer'a silent'o. Kiam Pedro al'ven'is, kvin ses el la plej gigant'a'j labor'ist'o'j ĉirkaŭ'is li'n. Ili dir'is nenio'n, sed iom post iom ili est'is tut'e proksim'e al li ; ili far'is nenio'n, nur rigard'is. Pedro prov'is est'i super'ec'a :

—Bon'vol'u las'i al mi lok'o'n. Kial...

Oni al'rigard'is li'n. Neniu respond'is. Pedro ek'silent'is. Li kompren'is, ke li ne pov'as protest'i kontraŭ rigard'o'j. Li ne sent'is si'n nun cert'a. Ni vid'os... li pens'is en si. Est'is strang'a sent'o de izol'iĝ'o.

La aŭkci'o komenc'iĝ'is.

—200 —kri'is unu el la komun'um'an'o'j. Est'is rid'ind'e mal'alt'a sum'o. Pedro hav'is kun si pseŭdan aĉet'ant'o'n.

—210 —tiu kri'is, sed tuj li ĉes'ig'is si'a'n ag'em'o'n, ĉar rigard'o'j, mal'amik'a'j, kun mut'a minac'o de mort'o direkt'iĝ'is al li.

—211 —kri'is la sam'a komun'um'an'o. Nun ĉiu silent'is. Pedro ek'mov'iĝ'is kaj vol'is pli'alt'ig'i la sum'o'n. Sed antaŭ ol li ek'mov'is si'n, oni turn'is si'n mut'e al li. Li sent'is sam'e kiel li'a help'ant'o. Li est'is prudent'a kaj sci'is, ke nun li est'as pli proksim'e al la mort'o ol iam ajn. Nur et'a fajr'er'o kaj la pasi'o'j ek'flam'os. Est'is mort'a silent'o. Nun Pedro est'is ĉas'at'a. La komun'um'an'o'j hav'is la sam'a'n vol'o'n. En la silent'o obtuz'e fal'is la tri frap'o'j de la aŭkci'ist'o... Pedro rapid'e kur'is al si'a aŭt'o.

Johan'o River liber'iĝ'is de la prem'o. La loĝ'ant'ar'o divid'is inter si la vend'o'prez'o'n kaj re'don'is al Johan'o la dom'o'n. Sed pri tio oni parol'is nur post'e.

La liber'ig'a rid'eg'o post la mort'a silent'o tiam ek'tondr'is, kiam Pedro ating'is si'a'n aŭt'o'n. Li mal'aper'is el la scen'ej'o eg'e rapid'e. Li'a help'ant'o jam pli fru'e fuĝ'is. Sed ĉiu'j, kiu'j rest'is, rid'is aŭ plor'is. Ĝeneral'e vir'o'j rid'is, vir'in'o'j plor'is, sed tiu'rilat'e ne est'is ia disciplin'o. La nebul'o mal'aper'is.

Est'is bon'e tiel. Por ili mem.

LA VEKIĜO

Super la dom'o, kie la jun'ul'o'j inter'parol'is, la atmosfer'o est'is mal'trankvil'a. Flug'atak'o'j sku'ad'is la urb'o'n.

—Ili komenc'as de'nov'e. Ne grav'as! Kaj kiel est'is post'e?

—Nu vi sci'as, ni est'is tut'e jun'a'j, preskaŭ nur bub'o'j, tuj post la abiturient'a ekzamen'o. Vigl'a'j kaj lud'em'a'j. Hund'id'o'j sen pri'pens'o'j kaj sen respond'ec'o. Ni promen'is en la grand'a urb'o, kiu'n ni ne kon'is, kaj kie'n ni al'ven'is la sam'a'n tag'o'n. Subit'e ni ek'sent'is la bezon'o'n por nov'a societ'o. Mi'a amik'o propon'is, ke ni al'parol'u po unu knab'in'o sur la strat'o, sed mi riproĉ'is li'n pro absolut'a mank'o de ver'a aventur'em'o. Al'parol'i knab'in'o'n sur'strat'e, kia banal'aĵ'o! Sed mi dir'is al li : “ Nun ni vizit'os famili'o'n kaj inter'kon'iĝ'os kun la ĉarm'a fil'in'o de la dom'o. ” Mi'a amik'o far'is ŝveb'a'j'n gest'o'j'n ĉirkaŭ si'a tempi'o kaj grimac'is demand'e. Li dir'is ke mi tiel ad'e praktik'as la idiot'ec'o'n, kvazaŭ mi est'us profesi'a idiot'o, idiot'ist'o. Ni sam'e ne kon'as tiu'n ĉi urb'o'n, kiel Kuvajt'o'n. Mi demand'is, kio est'as Kuvajt'o. Li dir'is, ke ĝi est'as urb'o ĉe la Pers'a Golf'o. “ Vi vol'as fanfaron'i pri vi'a sci'o ”, mi dir'is, “ sed vi hav'as mal'pli da fantazi'o ol virg'a pedik'o. Mi montr'os al vi, ke ni vizit'os hodiaŭ famili'o'n en tiu ĉi urb'o ”. Li rimark'is, ke mi jam hav'as plan'o'n, kaj iĝ'is pli respekt'em'a al mi. Li ne montr'is tio'n ankoraŭ ; li bru'is kaj insult'is mi'n laŭ la stil'o de knab'aĉ'o'j, sed kun kresk'ant'a admir'o. Li argument'is, ke ni ne pov'as sci'i en kiu'j famili'o'j est'as bel'a'j knab'in'o'j, kaj sekv'e la tut'a afer'o est'as stult'aĵ'o. Sed mi insist'is, ke ne grav'as. Ni ja pov'as prov'i la bon'ŝanc'o'n kaj li ne tim'u : mi aranĝ'os la rest'o'n. Mi hav'as ja pli da fantazi'o ol abiturient'a pedik'o. Mi efektiv'e posed'is fantazi'o'n en abund'o. Mi vol'is uz'i la recept'o'n de la detektiv'roman'o'j kaj ir'i ie'n, kie ni rol'os kiel kontrol'ant'o'j de la akv'o'mezur'a institut'o, kaj se ni hav'os bon'ŝanc'o'n, ni komenc'os agrabl'a'n inter'rilat'o'n kun iu el la trov'ebl'a'j vir'in'o'j. Sed pri tio mi ne parol'is. Ni vet'is. Mi'a task'o est'is en'ir'i en fremd'a'n loĝ'ej'o'n kaj pas'ig'i tie kvar'on'hor'o'n kaj adiaŭ'i en plen'a amik'ec'o. Inter la kondiĉ'o'j est'is, ke mi ne rajt'as komenc'i ĉe la en'ir'o per artifik'o kaj dir'i, ke ni vet'is kun mi'a amik'o kajtielplu, kaj ke dev'as est'i la unu'a loĝ'ej'o kiu est'os la scen'ej'o de la pri'vet'it'a ag'ad'o. Tiel est'is.

—Nu, kaj?

—Nu, kaj ni en'ir'is telefon'ej'o'n por elekt'i adres'o'n. Mi elekt'is bon'son'a'n nom'o'n, arkitekt'o'n ; ne est'is mal'facil'e trov'i sur la urb'o'kart'o, kie est'as la strat'o : la famili'o loĝ'is ĉe la ĉef'a strat'o, kaj tut'e simpl'e mi sonor'ig'is sur la pord'o.

—Ni nur baldaŭ pov'os supr'e'n'ir'i —dir'is tiu, kiu aŭskult'is la rakont'o'n.

—Ni rest'u prefer'e ĉi tie. Vi vid'os, ke ili re'ven'os.

—Nu, bon'e. Daŭr'ig'u do... Est'as streĉ'a histori'o.

—Jen la daŭr'ig'o :

Ĉambr'ist'in'o mal'ferm'is la pord'o'n. Ŝi est'is model'o de ĉarm'a'j kaj sam'temp'e impertinent'a'j ĉambr'ist'in'o'j. Mi'a kamarad'o hav'is em'o'n halt'i ĉe la en'ir'ej'o kaj rest'i ĉe la ĉambr'ist'in'o. Sed mi ne ced'is al li'a'j rigard'o'j. Mi est'is “ en bon'a form'o ”. Mi demand'is, ĉu fraŭl'in'o N. est'as hejm'e? Mi'a kamarad'o rid'aĉ'is malic'e. Nun montr'iĝ'os, ke fraŭl'in'o N. ne ekzist'as. Sed mi est'is cert'a kaj efektiv'e mi hav'is bon'ŝanc'o'n. Fraŭl'in'o N. ekzist'is kaj eĉ jam ven'is el la ĉambr'o por akcept'i ni'n. Ŝi demand'is : “ Ĉu vi jam al'ven'is ” kaj ŝi al'don'is tre afabl'a'n “ Kor'a'n bon'ven'o'n! ”

Tiu akcept'o embaras'is mi'n kaj eĉ pli mi'a'n, ceter'e aŭdac'a'n kamarad'o'n, kvankam li'a kuraĝ'o hav'is ia'spec'a'n soci'a'n lim'o'n. Li est'is komenc'ant'o en la fak'o de Casanova, sed li'a'j viktim'o'j est'is ĉiam serv'ist'in'o'j. Li tut'e ne est'is intelekt'a tip'o. Ni sid'is tie hezit'em'a'j kaj tim'ant'a'j. Ankaŭ mi est'us prefer'int'a est'i ekster'e. Ni ricev'is strang'a'n help'o'n de la hazard'o. Nun la problem'o est'is, ĉu ni pov'os el'uz'i ĝi'n aŭ ne. Kiu'j'n atend'is la knab'in'o? Mi est'is tiel konfuz'it'a, ke mi eĉ ne sci'is, kia ŝi est'as ; mi ne al'rigard'is ŝi'n, nur aŭskult'is la unu'a'j'n konvenci'a'j'n vort'o'j'n, kaj sub mi'a embaras'o la melodi'a, jun'a voĉ'o sorb'iĝ'is en mi'a konsci'o, kiel tre agrabl'a plezur'o. Agrabl'a, sed danĝer'a, mi pens'is. Ni est'is jam en la bel'a salon'o de la famili'o...

—de kie oni baldaŭ el'ĵet'is vi'n —dir'is la aŭskult'ant'o de la rakont'o. —Vi prav'is, la aeroplan'o'j re'ven'as. Est'as de'nov'e alarm'o!

—Ni rest'u do trankvil'e ĉi tie. Ĉu mi daŭr'ig'u?

—Kompren'ebl'e.

—Ne est'is tiel simpl'e. Neniu el'ĵet'is ni'n. Ni ek'sid'is en la salon'o, kies detal'o'j'n mi ne percept'is, nur ĝi'a'n kultur'a'n etos'o'n ; dum ni konversaci'is, mi cerb'um'is, kiel ni pov'us ek'sci'i kiu'j nun ni est'as. La fraŭl'in'o komenc'is demand'i pri si'a'j amik'o'j, Anton'o kaj Katerina, kaj mi dir'is, ke Anton'o fart'as bon'e, tamen li bezon'as iom da ripoz'o post la printemp'a ĉef'sezon'o... mi tim'e al'rigard'is ŝi'n, sed mi ne dir'is io'n stult'a'n... mi dir'is, ke Katerina - mal'varm'um'is (mi, supoz'is, ke Katerina ne est'as tiel kontraŭ'star'a kiel Anton'o, kiam tem'as pri mal'varm'um'o'j) , sed ĉiu'kaz'e ŝi jam fart'as tut'e bon'e kaj ili ambaŭ kor'e salut'as ŝi'n kaj ke ili jam antaŭ'e est'is ni'n cert'ig'int'a'j, ke ni hav'os grand'a'n plezur'o'n inter'kon'iĝ'ant'e kun fraŭl'in'o N., kio'n ni nun ver'e pov'as asert'i. Mi'a amik'o funkci'is kiel bas akompan'o kaj ĝis nun ĉio progres'is bon'eg'e. Nun mi jam kuraĝ'is eĉ rekt'e al'rigard'i ŝi'n ; ŝi ne pov'is est'i pli mal'jun'a ol 23- jar'a kaj ver'ŝajn'e ne pli jun'a ol 19. Ŝi'a varm'a, agrabl'a, ne el'star'e bel'a vizaĝ'o kaj ŝi'a mal'laŭt'a, bel'a kaj kultur'a voĉ'o vek'is unu'e la sent'o'j'n kaj ne tuj la sens'o'j'n. Ŝi est'is unu el tiu'j vir'in'o'j, kiu'j ver'e uz'as si'a'j'n okul'o'j'n kiel fenestr'o'j'n de la anim'o. Ŝi gajn'is de moment'o al moment'o pli kaj pli da simpati'o. En la rul'fajr'o de la demand'o'j mi ne hav'is temp'o'n por ek'hont'i kaj pens'i pri ni'a stult'a ŝerc'o. Mi eĉ sent'is ekscit'a'n plezur'o'n : jen est'is ekvaci'o kun mult'a'j ne'kon'at'o'j, kaj jen ili komenc'is mal'pli'iĝ'i. Ni proksim'iĝ'is al la komplet'a solv'o. Jes, tio ven'is. Ĝi ven'is tiel, ke ŝi subit'e kaj bon'humor'e dir'is io'n, per kio ŝi rigid'ig'is la rid'et'o'n sur ni'a vizaĝ'o. Ni'a sang'o halt'is en ni'a'j vejn'o'j : “ Mi tut'e forges'as ” ŝi dir'is “ ke ni est'as esperant'ist'o'j! Kial ni ne parol'as Esperant'e? ” Tie sid'is mi'a kamarad'o, subit'e pal'iĝ'int'a, kaj tie sid'is mi, atend'ant'a la fin'o'n de la mond'o. (Aŭskult'u, nov'a signal'o... Ili baldaŭ de'nov'e est'os ĉi tie! Ne grav'as, mi daŭr'ig'as) . Mi ne hav'is interes'o'n pri Esperant'o ; eĉ mal'pli mi'a kamarad'o. Li hav'is tut'e ali'a'j'n ide'o'j'n ol la inter'frat'iĝ'o de la hom'o'j. Li est'is fort'a ŝovinist'o kaj post'e li iĝ'is konvink'it'a parti'an'o inter la brun'ĉemiz'ul'o'j. Sed mi hav'is kuz'o'n, kiu stud'is kaj propagand'is Esperant'o'n. Mult'e li ne kapabl'is parol'i kaj iam mi aŭd'is, ke li respond'is al al'parol'o : “ Pardon'o'n, mi est'as nur komenc'ant'o. ” Per tiu ĉi fraz'o mi mok'is kaj incit'is li'n konstant'e. Tiu ĉi fraz'o sav'is mi'n por tiu ĉi moment'o. La ali'a esprim'o, kiu'n mi kon'is en Esperant'o, “ Ĝis re'vid'o! ”, ankoraŭ ne est'is aktual'a. Sed la unu'a'n mi pov'is uz'i, kaj send'ant'e dank'esprim'o'n al la ĉiel'o pro la mank'o'hav'a'j sci'o'j de mi'a kuz'o, mi dir'is al ŝi : “ Pardon'o'n, mi est'as nur komenc'ant'o. ” Mi'a kamarad'o, kompren'ant'e, ke la last'a vort'o hav'as ia'n sen'kulp'ig'a'n grav'ec'o'n, dir'is kun la plej mal'bel'a prononc'o de la Esperanto- vort'o : “ Kommensando ”. Tiel ni sav'is ni'n, kaj la afer'o ne prezent'is komplik'aĵ'o'j'n dum la sekv'a'j du tri minut'o'j, kvankam ni jam sci'is, ke ni est'os sen'mask'ig'it'a'j, kaj mi'a'j genu'o'j komenc'is trem'i, dum mi pens'is pri la last'a, sed dram'a scen'o, kiam mi dev'os for'las'i tiu'n ĉi bel'a'n hejm'o'n kun ĝi'a anim'o. Ni vid'is neniu'n el la ali'a'j famili'an'o'j. Mi'a'j sent'o'j varm'iĝ'is kun danĝer'a rapid'ec'o. Ŝajn'is, ke ankaŭ mi'a kamarad'o mol'iĝ'as. Sed nun abrupt'e aper'is la komenc'o de la fin'o. La knab'in'o dir'is : “ Sed strang'e, ke vi ven'is preskaŭ tut'a'n hor'o'n pli fru'e, ol Katerina menci'is en si'a leter'o. Laŭ tiu vi dev'us ven'i preciz'e je la kvar'a. ” Mi rigard'is mi'a'n horloĝ'o'n. Mank'is dek minut'o'j ĝis la kvar'a. Post proksim'um'e kvar'on'hor'o al'ven'os la ver'a'j atend'it'o'j, kaj ni est'os stamp'it'a'j kiel tromp'ist'o'j. Terur'a situaci'o! Vi rid'as ĉi tie, sed tiam tio est'is mult'e pli terur'a ol tiu bru'o supr'e. Almenaŭ al ni. Oni pov'is pens'i nur pri tuj'a for'ir'o, sed tio est'is ne'ebl'a ; la tabl'o est'is jam kovr'it'a kaj ni sent'is la vapor'o'n de la freŝ'e rost'it'a kaf'o. Dum la cerb'um'ad'o pas'is plu'a'j, mult'e'kost'a'j, du tri minut'o'j. Mi kompren'is, ke nur kuraĝ'a operaci'o pov'as sav'i ni'n. Mi ek'star'is kaj dir'is al ni'a nov'a amik'in'o : “ Fraŭl'in'o N., mi ŝat'us kun vi parol'i inter kvar okul'o'j. ” (Mi ne vol'is hav'i atest'ant'o'n al mi'a konfes'o, eĉ ne mi'a'n amik'o'n.) Ŝi sekv'is mi'n kun mir'ant'a'j okul'o'j en la ali'a'n ĉambr'o'n.

Mi'a konfes'o komenc'iĝ'is per tio, ke mi prezent'is mi'n ; efektiv'e ni ne prezent'is ni'n komenc'e, sed nek ni nek ŝi tio'n rimark'is. Post tio mi las'is temp'o'n nek por interjekci'o'j, nek por rimark'o'j. En unu spir'o mi konfes'is, pardon'pet'is, de'nov'e pardon'pet'is, ripet'e konfes'is, kaj apenaŭ mi ating'is la fin'o'n de mi'a'j rakont'o kaj klar'ig'o, ni aŭd'is sonor'ig'o'n. La esperant'ist'o'j, kies lok'o'n ni uzurp'is, al'ven'is.

—Kiel ŝi akcept'is vi'a'n histori'o'n.

—Est'is tre interes'e. Komenc'e ankaŭ ŝi ne sci'is, kio'n dir'i, sed fin'e ŝi rid'is, rid'eg'is ; ŝi'a'j larm'o'j sam'e perl'is pro la rid'o, kiel ŝi'a rid'o mem. Mi kred'as, ke ŝi sent'is si'n feliĉ'a : ni ambaŭ est'is bon'aspekt'a'j jun'ul'o'j, tut'e ne sen sprit'o.

—Precip'e vi, ĉu ne?

—Mi ne sci'as, ĉu tio est'is ŝi'a opini'o, sed ŝi est'is feliĉ'a, ĉar ŝi pov'is pruv'i al ni la prav'o'n de Esperant'o. La ali'a'j du gast'o'j est'is simpati'a'j jun'ul'o'j kaj dum la tut'a post'tag'mez'o ni rest'is kun'e. Ŝi gard'is ni'n tre afabl'e, tut'e ne parol'ant'e pri ni'a fripon'aĵ'o. Ni est'is gast'o'j el ali'a direkt'o ; pli mult'e la ali'a'j ne sci'is pri ni. Sed io kapt'is mi'n tiam. Tiu ĉi histori'o est'as pli ol ok'jar'a, sed mi bon'e memor'as ĝust'e pri io special'a. Antaŭ ni'a for'ir'o de ili mi demand'is ŝi'n pri io, ĉar mi est'is ekstrem'e skeptik'a. La societ'o inter'temp'e pli'grand'iĝ'is, ni inter'kon'iĝ'is kun ŝi'a tut'a famili'o, tiel, ke efektiv'e est'is okaz'o al mi diskut'i nur kun ŝi. Mi formul'is mi'a'n demand'o'n proksim'um'e jen'e : “ Sed ĉu pov'as est'i, ke vi ver'e kred'as pri la pac'ig'a fort'o de vi'a Esperant'o? ”

Ŝi respond'is : “ Nu, jen : al mi ĉiu'spec'a fanatik'ec'o est'as fremd'a, eĉ tim'ig'a. Tio, kio'n ni vid'as ĉirkaŭ ni sufiĉ'as, por ke ni tim'u la ekzalt'ec'o'n. Mi iĝ'is iam esperant'ist'o, ĉar tiam mi est'is tut'e jun'a kaj ideal'ist'o : ebl'e ankaŭ tio hav'is decid'a'n grav'o'n, ke mi esper'is mult'e da plezur'o'j, facil'a'j plezur'o'j. Por mi mal'ferm'iĝ'is la mond'o, kiam ĝi mal'vast'iĝ'is por la ali'a'j. Kiel esperant'ist'o mi tra'viv'is rav'a'j'n epizod'o'j'n, surpriz'a'j'n por ĉiu pesimist'o. Daŭr'us tre long'e parol'i pri tio. Sed unu afer'o est'as cert'a : ke el tiu'j mozaik'er'o'j jam el'form'iĝ'as tut'e klar'a konvink'iĝ'o. Ĝi ne est'as plu supr'aĵ'a bild'o ; ĝi hav'as profund'o'n kaj perspektiv'o'n. El la plezur'o'j far'iĝ'is task'o'j kaj konsci'o, el la konsci'o konscienc'o ; respond'ec'o pri ĉio, kio okaz'as en la mond'o... ”

“ Dostojevski ” mi dir'is.

“ Jes iel, kiel Dostojevski kompren'as kaj kompren'ig'as la respond'ec'o'n de ĉiu unu'op'ul'o. Nun mi ebl'e ne sci'as, ĉu mi pov'as kred'i pri la proksim'a sav'a rol'o de Esperant'o ; patent'medicin'o ĝi ne est'as. La temp'o'j est'as pli kaj pli mal'hel'a'j : kio pov'as sekv'i, pri tio mi eĉ ne vol'as pens'i. Sed tamen mi kred'as —jes, mi kred'as... sed ceter'e la demand'o ne plu pov'as est'i, ĉu mi kred'as, ĉar mi tut'e simpl'e viv'as en Esperant'o. ”

Proksim'um'e tiel ŝi dir'is.

La aŭskult'ant'o demand'is :

—Kiel est'is post'e?

—Post'e mi mem iĝ'is esperant'ist'o.

La bru'o pli'fort'iĝ'is. Sed tio est'is la propr'a'j kanon'o'j. La ali'a'j nun cert'e est'is proksim'e. Ĉu la cel'o est'is la staci'dom'o? Nu, tiu spektakl'o ne daŭr'os long'e. Est'is eksplod'o ie pli proksim'e. Ne grav'as.

—Kaj post'e?

—Nenio est'is post'e.

—Ĉu vi en'am'iĝ'is al ŝi?

—Jes, iel simil'e. Sed si prefer'is mi'a'n amik'o'n. Ŝi ne pov'is est'i feliĉ'a. Li tir'iĝ'is al ali'a'j magnet'o'j.

—Kie li nun est'as?

—Li kuŝ'as en amas'tomb'o en Balkan'o. Li est'is volont'ul'o.

—Kaj ŝi?

—Ŝi'a patr'o est'is gvid'ant'a liber'pens'ul'o. Mal'amik'o de la naci'o, kiel oni dir'as. Mi ne sci'as, kie ŝi pov'as est'i. Ebl'e ŝi'n sav'is ŝi'a bon'a stel'o.

—Kio'n vi pens'as do nun?

—Mi hav'as nur unu brak'o'n kaj pov'us hav'i kaŭz'o'n por est'i amar'a. Sed mi ne est'as tia. Mi oft'e pens'as pri tiu ĉi epizod'o. Est'is interes'e inter'kon'iĝ'i kun tiu knab'in'o. Est'us bon'e sci'i, kie ŝi est'as. Est'us bon'e sci'i, kie est'as ni'a'j simil'ul'o'j. Sentimental'a mi ne est'as, sed mi hav'as la gust'o'n de bel'a, hom'a tra'viv'aĵ'o en mi'a anim'o. Mi pens'as oft'e nun pri la vort'o'j de Dostojevski : “ Ĉiu el ni est'as respond'ec'a por ĉiu'j kaj por ĉio, kio okaz'as sur la ter'o. ” Mi kred'as, ke ankaŭ nun form'iĝ'as tia'j mozaik'o'j ; ankaŭ nun, dum tiu'j ĉi sen'hont'a'j temp'o'j matur'iĝ'as hom'a'j pens'o'j, kiu'j signif'as Esperant'o'n, aŭ simpl'e frat'a'j'n ide'o'j'n. Kio ajn okaz'as, mi kred'as pri tio.

La infer'a klak'ad'o de la flug'maŝin'o'j sub'prem'is ĉiu'n pens'o'n kaj ĉiu'n vort'o'n.

—Nun ili est'as super ni. Ho —

* * *

El la bomb'ŝirm'ej'o de la vila'o oni el'fos'is du jun'a'j'n vir'o'j'n. La unu'brak'ul'o, la rakont'int'o, jam ne plu viv'is, sed la ali'a milit'kripl'ul'o jes. Baldaŭ klar'iĝ'is, ke li'a'j vund'o'j est'as mal'grav'a'j. Re'konsci'iĝ'int'e li baldaŭ re'tra'viv'is la last'a'j'n vort'o'j'n de si'a kamarad'o. Li ne plu est'is vid'ebl'a al li ; li vid'is nur sang'o'n. Li ne sci'is, ĉu est'as li'a propr'a aŭ tiu de la kamarad'o. Rigard'ant'e la ruin'o'j'n, li murmur'is al si fraz'o'n, kiu'n li vol'is el'dir'i antaŭ la eksplod'o. Est'is ali'a fraz'o, cit'aĵ'o el la Kulp'o kaj pun'o de Dostojevski. Li ne hav'is temp'o'n dir'i ĝi'n kaj nun li prov'is per ĝi form'i pont'o'n super la abism'o, kiu dis'ig'is la viv'ant'o'n de la mort'int'o :

“ Mi klin'as mi'a'n kap'o'n ne antaŭ vi, sed antaŭ la sufer'o'j de la hom'ar'o. ”

La viv'o vol'is viv'i kaj sekv'is nov'a'j task'o'j.

KOKO KRIAS JAM!

I

—En la ĥor'ej'o far'u lok'o'n por kvin amput'ot'o'j —kri'is Henrik'o, kaj la alt'a'j preĝ'ej'mur'o'j re'son'ig'is la al'vok'o'n.

La lok'o, mal'antaŭ la orgen'o, est'is plej facil'e lum'ig'ebl'a por urĝ'a'j, vesper'a'j operaci'o'j.

La brankard'o'j kun la mort'e pal'a'j vund'it'o'j, ĉiu'j sen'konsci'a'j, ek'procesi'is al la ekstrem'o de la preĝ'ej'o.

—Nun mi dev'as ir'i supr'e'n al mi'a ĉambr'o —dir'is Henrik'o al si'a help'ant'o. —Mi dev'as skrib'i urĝ'a'n leter'o'n. Se est'os io grav'a, vi cert'e vok'os mi'n.

—Jes, sinjor'o Dunant —dir'is la volont'ul'o, kaj salut'is soldat'e. Li est'is kaporal'o, mem vund'it'a.

De ekster'e re'freŝ'ig'e ek'ŝveb'is la facil'a, somer'a vent'et'o de la vesper'o. Ĉirkaŭ la preĝ'ej'o la arb'o'j apenaŭ ek'muĝ'is. Ili silent'is obstin'e.

* * *

Henrik'o hezit'e skrib'is la dat'o'n sur la leter'paper'o'n —la 28- an de juni'o 1859. Li sid'is tie en la nebul'a kirl'o de vizi'o'j, bru'o'j, son'o'j, dolor'o'j, eĉ ĉiam re'memor'ot'a'j pez'a'j haladz'o'j. Li perd'is por si mem si'a'j'n kontur'o'j'n —kvazaŭ antaŭ vapor'kovr'it'a spegul'o.

Ekstere- intern'e li ŝanĝ'iĝ'is. Li'a freŝ'a, iom puf'e roz'kolor'a haŭt'o lign'ec'iĝ'is kaj la roz'a kolor'o flav'iĝ'is. Li'a'j afabl'a'j, brun'a'j okul'o'j ricev'is ruĝ'e nigr'a'j'n kadr'o'j'n, kiel tiu'j de mal'jun'a kok'in'o, plen'a de skrupul'o'j. Li'a'j zorg'e tond'it'a'j vang'barb'o kaj har'o'j ne plu ond'is elast'e, sed iĝ'is taŭz'it'a'j, mal'sek'a'j kaj konstern'it'a'j pro la neniam spert'it'a mal'zorg'o. En la ĉambr'o ankoraŭ vapor'is la kolekt'o de la tag'a varm'eg'o. Henrik'o Dunant, la tri'dek'jar'a, sukces'plen'a kaj talent'a industri'ist'o, van'e klopod'is kun'skrap'i si'a'n mem'o'n el la ruin'o'j de la okaz'aĵ'o'j, kvankam li eg'e sent'is nun la bezon'o'n de la hieraŭ'a mem'o. Sed kie est'is nun la prudent'a, afabl'a, kalkul'pret'a, bon'vol'a negoc'ul'o de la pas'int'a'j jar'o'j? Li barakt'is en si'a mal'trankvil'o kaj prov'is si'n konvink'i, ke la medal'o, kiu'n li pov'is pend'ig'i sur la intern'a'n vand'o'n de si'a kor'o, dev'as don'i kontent'o'n. Li nepr'e far'is io'n super'hom'a'n, io'n tre bel'a'n. Tio'n li sci'is, sed li'n ĉio ĉi konstern'is. Sed li ne est'is kontent'a, ĉar ĉio est'is al li ne kompren'ebl'a. Li ŝov'iĝ'is subit'e mez'e'n de la kosm'o, el la mond'o de la ŝablon'a'j, farise'a'j ĉiu'tag'ul'o'j al la univers'o de la tortur'it'a human'ec'o. Dum ne'vid'ebl'a fort'o puŝ'is li'n antaŭ'e'n kaj sen'dub'e plen'ig'is li'n per plezur'o per la plen'um'o de la ordon'o'j : Help'u, sav'u, ord'ig'u! —kun la plezur'o miks'iĝ'is la amar'o de la dolor'o pro la mal'aper'int'a super'ec'o kaj kresk'ant'a ne'cert'ec'o. Li perd'is fort'o'j'n grav'a'j'n, neces'a'j'n kaj ankaŭ mon'o'n. Li est'is fier'a pri si, feliĉ'a kaj eg'e mal'feliĉ'a.

De'nov'e. Tir'a, angor'a ĝem'o fend'as la nokt'o'n. Ĝi'n sekv'as tut'a ar'o da ĝem'et'o'j. Li ne dev'us loĝ'i tiel proksim'e al la preĝ'ej'o. Nun tuj sekv'os la kulmin'o. Li lev'is la plum'o'n en la man'o, kvazaŭ don'i sign'o'n : nun. Kaj la nokt'o'n tut'e dis'ŝir'is por moment'o la grand'a, ne'artikul'it'a help'kri'o. Krur'o aŭ brak'o fal'is sur la sang'a'n ŝton'plank'o'n de la preĝ'ej'o, la kiom'a? Urĝ'a operaci'o nokt'a, en la preĝ'ej'o de Castiglio'ne, kie la sol'a dispon'ebl'a narkot'il'o est'as la sven'ig'a, brutal'a dolor'o. La nov'a, ĉi'maten'e al'ven'int'a, nerv'em'a asist'ant'o de'nov'e kun'klak'ig'as si'a'j'n dent'o'j'n kaj vom'as kiel la tut'a'n tag'o'n. La kurac'ist'o blasfem'as kaj ignor'ad'as la riproĉ'a'j'n rigard'o'j'n de la pentr'it'a'j sankt'ul'o'j, ĉar nenio konven'as al li, nek la lum'o de la kandel'o'j kaj lantern'et'o'j, nek la asist'ant'o'j kaj ĉef'e ne la operaci'ot'o'j, kondamn'it'a'j plej'part'e je mort'o.

Nun la skrib'ad'o est'as preskaŭ ne'ebl'a. La improviz'it'a help'lok'o en la grand'a preĝ'ej'o, kie'n oni transport'is amas'e vund'it'o'j'n de la grand'a batal'o, ne for'pel'ebl'e ĉe'est'is en la ĉambr'et'o, streĉ'is ĝi'a'j'n mur'o'j'n kaj la plum'o veget'is en la man'o de Henrik'o. La varm'et'a vent'o ek'mov'is la komplik'a'n odor'miks'aĵ'o'n, kies ĉef'a'j ingredienc'o'j est'is sang'o kaj urin'o, per kiu'j la mort'ant'o'j adiaŭ'is la viv'o'n.

Orgi'o de flar'sensac'o'j. Henrik'o est'is origin'e tre sent'em'a pri odor'o'j. Li mem, kiel delikat'haŭt'ul'o'j ĝeneral'e, facil'e ŝvit'is, kaj tial li zorg'e uz'is parfum'it'a'j'n likv'aĵ'o'j'n por liber'ig'i si'n de la ŝvit'haladz'o. Moment'a flar'memor'o vek'is en li sam'e mult'e da bild'o'j kaj sent'o'j, kiel melodi'o'j'n.

Se li iam est'os trans ĉio ĉi en Castiglio'ne, li centr'ig'os ĉiu'j'n si'a'j'n tra'viv'aĵ'o'j'n en la bild'o de unu vund'it'o. Precip'e pri unu.

* * *

Kiam oni al'port'is li'n, est'is tre mal'facil'e trov'i por li lok'o'n. Oni met'is la brankard'o'n sur la sang'e pajl'a'n ŝton'plank'o'n. Griz'a ĉifon'o kovr'is li'n ĝis la ferm'it'a'j okul'o'j. Por help'i Henrik'o lev'is la ĉifon'o'n kaj la plej terur'a fetor'o re'puŝ'is li'n. Re'ricev'int'e si'a'n percept'o'kapabl'o'n, li rimark'is, ke la vund'it'o simpl'e ne hav'as menton'o'n. Sur la lok'o de la menton'o est'is nur dis'ŝir'it'a krud'a karn'o ; bild'o, kiu'n Henrik'o ne vol'as detal'ig'i, eĉ ne re'memor'i, sed kiu nepr'e re'aper'as. Li re'met'is la tuk'o'n kaj re'prem'is si'a'n konstern'it'a'n kri'o'n. Dum li atent'e glat'ig'is la tuk'o'n, sam'temp'e batal'ant'e kontraŭ vom'em'o, li rimark'is, ke la soldat'o murmur'as io'n en ne'kon'at'a lingv'o. Est'is tut'e ne'kompren'ebl'e, ke li pov'is parol'i sen la sub'a part'o de la buŝ'o. Sur li'a'j tempi'o'j jam aper'is la ŝvit'perl'o'j frost'iĝ'ant'a'j, la okul'o'j difuz'iĝ'is en larm'o'j. La supr'a part'o de la vizaĝ'o, kiu'n barb'o ĉirkaŭ'is, re'memor'ig'is la altar'bild'o'n pri Krist'o, kiu'n du'on'lum'ig'is la kandel'o'j.

—Kiu lingv'o est'as tiu? —li demand'is, ŝajn'ig'ant'e si'a'n voĉ'o'n indiferent'a.

—Mi ne sci'as. Ebl'e kroat'a aŭ hungar'a —respond'is la mal'jun'a kaporal'o. Li'a rapid'a, velur'a ital'a parol'o kontrast'is al la sovaĝ'a aspekt'o. Li'a uniform'o pend'is en ĉifon'o'j. Li ŝvit'eg'is.

—Ni daŭr'ig'u —dir'is nervoz'e la kurac'ist'o. —Nenio far'end'a. La pastr'o ven'os tuj.

Sed Henrik'o star'is sen'mov'e. Post Solferino la unu'a'n foj'o'n nun li hav'is temp'o'n por pens'i. Tiu ĉi soldat'o... Hungar'o? Ebl'e la sam'a hungar'o?

II

Nun li de'nov'e tra'viv'is la nokt'o'n antaŭ la grand'a hom'masakr'ad'o. Est'is strang'e, ke li, la civil'ul'o, komerc'ist'o kun komerc'a'j plan'o'j, fal'is mez'e'n de la apokalips'a danc'o. Tiam li ne sci'is, kio'n li tra'viv'os. La vesper'o est'is varm'a, velur'a kaj bon'odor'a. Ĝi el'spir'is ia'n dolĉ'a'n lac'o'n. Li ir'is el la gast'ej'o por iom promen'i. Vent'et'o vek'is kelk'a'j'n dorm'em'a'j'n cikad'o'j'n kaj inert'a'n susur'ad'o'n de la kamp'o'j. Henrik'o halt'is ĉe voj'rand'a arb'o kaj en'spir'is la facil'e narkot'a'n, dolĉ'a'n spir'et'o'n de la vesper'o. Tiam, sub la stel'ornam'it'a velur'ŝtof'o de la ĉiel'a volb'o ek'ŝveb'is vual'ruband'o de pra'e orient'a melodi'o. Profund'a, ne'sentimental'a, sed sopir'vek'a kant'o ĝi est'is. Mal'hel'brun'a melodi'o, pens'is Henrik'o. Li ir'is mal'rapid'e antaŭ'e'n. Jen brul'punkt'et'o lum'is en la nokt'o.

—... vesper'o'n! —li aŭd'is.

Li'a nov'a kon'at'o el la gast'ej'o, iu ital'a instru'ist'o, star'is tie kun brul'ant'a cigar'o. La melodi'o ad'e ŝveb'is tra la profund'a val'o.

—Ĉu vi aŭd'as? Strang'a melodi'o. Ĝi ven'as de la aŭstr'a flank'o, ĉu ne?

—Jes, la Habsburg'an'o'j tend'as tie. Hazard'e mi kon'as ankaŭ la melodi'o'n ; Iam mi milit'serv'is sub la aŭstr'a potenc'o. Mi'a regiment'o est'is foj'e komandit'a al la orient'a mont'region'o de Hungar'land'o. Tie mi aŭd'is ĝi'n. Antikv'a melodi'o. Ĉu vi rimark'as, kiel profund'e mal'gaj'e ĝi son'as per la instrument'o? Ankaŭ la muzik'il'o est'as hungar'a special'aĵ'o, ia'spec'a grand'a lign'a klarnet'o...

La cigar'o moment'e ek'fort'ig'is si'a'n lum'o'n en la mal'hel'o.

—Atend'u, moment'o'n... Mi re'memor'as eĉ la en'hav'o'n de la kant'o. Ebl'e mi re'memor'as la unu'a'j'n vort'o'j'n ; ili est'as facil'e aplik'ebl'a'j al mi'a lingv'o :

Kok'o kri'as jam —ek'maten'as jam...

Li kant'et'is mal'rapid'e kaj tre mal'laŭt'e :

La last'a'j ton'o'j de la kant'o jam antaŭ minut'o, iel ne'fin'it'e melankoli'e mort'is en la nokt'o. La ter'o spir'is lac'e kaj pac'e sen konjekt'o pri la romp'o de la maten'o. La ital'o tus'et'is :

—Kurioz'a'j ton'o'j. Ne tia'j kiel ni'a'j perl'ant'a'j melodi'o'j. Sed bel'a ĝi est'as —. Henrik'o sent'is laŭ la ond'iĝ'o de la aer'o, ke la ital'o far'is larĝ'a'n, ond'o'form'a'n gest'o'n. Sen'dub'e li est'is muzik'em'ul'o.

Nun, la unu'a'n foj'o'n post ĉio, Henrik'o re'memor'is tiu'n vesper'o'n, la facil'a'n vual'o'n de la mild'a vent'et'o, la or'e ornam'it'a'n, silent'a'n nigr'o'n de la nokt'o, sub kiu esper'o'j, vol'o'j, dezir'o'j, preĝ'o'j, tim'o'j, tro'fier'o'j kaj sin'grav'ig'o'j hezit'is antaŭ la grand'a katastrof'o, kiu embusk'is mal'antaŭ la nigr'a silent'o.

El ĉiu'j frenez'ig'a'j memor'o'j, kiu'j sen'ĉes'e kaj sen'pacienc'e tumult'as en li, la scen'o pri la last'a'j minut'o'j de tiu fremd'ul'o est'as io re'ven'a, io kontinu'a. Ankaŭ nun li vid'as la sabl'o'kolor'a'n, kot'e sang'a'n, mal'pur'a'n, sed tamen bel'a'n du'on'vizaĝ'o'n, aŭd'as la strang'a'n son'o'n de la fremd'a murmur'o kaj de'nov'e li cerb'um'as :

Li ebl'e send'is la kant'o'n dum la antaŭ'a nokt'o kiel salut'o'n en la val'o'n kun la esper'o, ke... ek'maten'os jam. Kaj mort'ont'e li vok'is si'a'n patr'in'o'n aŭ, kiel Krist'o, ankaŭ li dir'is :

—Di'o, kial vi for'las'is mi'n?

Tiel rimark'ind'e la vir'o simil'is al Krist'o.

—Nun sufiĉ'as, li dir'is al si mem. Skrib'u tuj al la graf'in'o. Vi ne pov'as perd'i pli da mon'o. Pli mult'e oni ne rajt'as ofer'i.

Estim'at'a Graf'in'a Moŝt'o! —li skrib'is.

Kompren'ebl'e, li dev'us nun skrib'i. Li dev'as trov'i la inter'a'n voj'o'n por labor'i por la sufer'ant'o'j, sed li hav'as amas'o'j'n da ali'a'j rilat'o'j, kiu'j ne permes'as al li tut'e trans'don'i si'n al la samari'an'ec'o. Li ne ven'is ĉi tie'n kun tiu cel'o.

Li'a man'o distr'e vag'ad'is sur la leter'paper'o. Li al'rigard'is la paper'o'n. Kial mi ven'is ĉi tie'n... Kial mi ven'is ĉi tie'n? —est'is skrib'it'e sur la paper'o.

—Idiot'o —li dir'is al si mem kaj pren'is ali'a'n paper'o'n por komenc'i nov'a'n leter'o'n al la graf'in'o.

III

Kial li ven'is ĉi tie'n, al la grand'a hom'buĉ'ej'o en si'a'j civil'vest'o'j? Ĉi tie'n, kie franc'o'j, ital'o'j kaj divers'naci'a'j aŭstri'an'o'j frenez'um'is? Oni pov'as demand'i, kiel kaj kial ven'is negoc'ist'o, entrepren'ist'o, eĉ kun tiom da altruism'a'j inklin'o'j, ĝust'e al la batal'kamp'o?

Henrik'o, malgraŭ si'a jun'a aĝ'o, est'is jam ĝeneral'direktor'o, prezid'ant'o de eŭrop'a entrepren'o en la mal'hel'a kontinent'o. La Financ'a kaj Industri'a Akci'a Societ'o por la Muel'ej'o'j en Mons- Djemilah, en Alĝeri'o, ne pov'is profit'i la konjunktur'o'n. Ne'kompren'em'o, konservativ'ec'o kaj ceter'a'j ĉia'spec'a'j mal'help'o'j obstakl'is la plan'o'j'n. Sed la fantazi'o de la jun'a prezid'ant'o flug'is sen obstakl'o'j. Ĝi ne kon'is lim'o'j'n. Henrik'o Dunant decid'is turn'i si'n al la lev'iĝ'ant'a politik'a sun'o, al la glor'a Napoleon'o la III- a. La vol'is akir'i favor'o'n al la afrik'a entrepren'o, kies prosper'o evident'e est'is naci'ekonomi'a interes'o por la land'o. La deviz'o : entrepren'o kun naci'ekonomi'a interes'o, est'is la sorĉ'a “ sesam- ŝlos'il'o ” de ĉiu'j pord'o'j. Li decid'is vetur'i al Pariz'o, sed antaŭ ol li ating'is la urb'o'n la milit'o jam est'is fakt'o.

Jes, la liber'ig'a milit'o, en kiu franc'o'j kaj ital'o'j batal'as por la ital'a afer'o. Almenaŭ en tiu form'o aper'is la afer'o, kiam la milit'o eksplod'is. Post'e, kiel kutim'e okaz'as, la afer'o iom modif'iĝ'is. Sed nun ĝi est'is kristal'klar'a, kaj pri tio konsent'is ĉiu bon'a patriot'o. Henrik'o est'is bon'a patriot'o kaj human'ist'o, sed kiel proksim'um'e ĉiu hom'o, ankaŭ li'a ideal'ism'o valid'is prefer'e la fest'o'tag'o'j'n ol la labor'temp'o'n. Labor'tag'e li est'is financ'talent'o. Sed mult'o tir'is li'n al la human'ism'o. Aktual'e, neniu pov'is dub'i, ke Napoleon'o star'as ĝust'a'flank'e kaj ke la ital'o'j liber'iĝ'os el la katen'o de la habsburg'a dinasti'o, kies blind'a prem'o post la revoluci'o'j de la 1848- a jar'o ted'is la tut'a'n mond'o'n. La bon'o venk'os kaj la mal'bon'o est'os venk'at'a. La milit'o cert'e ne daŭr'os long'e. Oni imag'is ĝi'n kiel ia'spec'a'n ital'a'n oper'o'n kun amas'o'scen'o'j, mult'e da pomp'o kaj triumf'a kulmin'o kaj ĝeneral'a jubil'o. Pri sang'o oni parol'is sen'pens'e : la soldat'o'j promes'is batal'i ĝis la last'a sang'o'gut'o, sed ili ne pens'is pri la unu'a'j sang'o'gut'o'j, kiu'j'n neniu ofer'is volont'e. La aŭstr'o'j viv'is sub si'a komun'a nom'o, kiel tio kutim'e okaz'as en kaj antaŭ milit'o. Ili ne est'is tro interes'a'j (sam'e kiel la alianc'an'o'j ne por la aŭstr'a'j komand'ant'o'j) . Ĉi'flank'e oni konsider'is la aŭstr'o'j'n diabl'o'j, kiu'j post si'a mal'venk'o korporaci'e marŝ'os en la infer'o'n, kie est'as ili'a prepar'it'a lok'o.

Napoleon'o ne hav'is la milit'geni'o'n de la grand'a Bonaparte, sed li kaj kun li ĉiu'j kred'is, ke li est'as re'en'korp'iĝ'o de la grand'a imperi'estr'o. Li viv'is en la temp'o de la kuraĝ'a'j komerc'a'j spekulaci'o'j kaj li mend'is la venk'o'n je tuj'a liver'o, eventual'e kun kas'rabat'o. Li reprezent'is la firm'o'n de Akci'a Societ'o de Alt'a'j Ideal'o'j, kiu nun entrepren'is milit'o'n por la publik'a bon'o. Li'a sukces'o est'is sen'dub'a kaj li'a stel'o lum'is alt'e. Imag'u kiel li radi'os ĝoj'o'n kaj plezur'o'n, kiam la venk'o est'os plen'um'it'a. Tiu'n atend'ebl'a'n ĝoj'eg'o'n decid'is el'uz'i la 30- jar'a financ'geni'ul'o Henrik'o Dunant. Tuj, en la batal'kamp'o. Rapid'e avanc'int'a'j financ'talent'o'j pov'as hav'i tia'j'n ide'o'j'n. Sed la scienc'o de duoble- du ne toler'as romantik'o'n kaj ankaŭ la milit'o ne aplik'is si'n al la psikologi'a romantik'em'o de la svis franc'a komerc'ist'o. La barbar'a batal'o kun si'a'j rudiment'a'j kruel'aĵ'o'j, infer'a varm'eg'o, brul'o'j de dom'o'j, arb'ar'o'j kaj anim'o'j, kun la sven'ig'a en'marŝ'o de la modern'a teknik'o en milit'o'n, pri kio anticip'e oni tut'e ne pov'is hav'i eĉ pal'a'n konjekt'o'n —ne, tiu ĉi vandal'a batal'o ne las'is eĉ er'o'n da plezur'o al la venk'int'o. Post la batal'o la man'o'j de la triumf'ant'a Napoleon'o trem'is sam'e mizer'e, kiel tiu'j de Henrik'o, kaj la cigar'stump'o'j sam'e mont'iĝ'is antaŭ ili ambaŭ. Henrik'o ven'is al la batal'ej'o kun amas'o da rekomend'a'j leter'o'j, ĉar li ja vol'is nepr'e parol'i kun la imperi'estr'o. Mem la al'ven'o ne est'is ĉiu'tag'a, ŝablon'a vojaĝ'o ; tamen li ne pov'is memor'i pri io pli'a, ke ĝi est'is kurioz'a, interes'a, iom aventur'a. Li uz'is ĉiu'spec'a'j'n komunik'il'o'j'n, kelk'lok'e li dev'is pied'ir'i, grimp'i, eĉ vad'i en mal'varm'a mont'river'o. La komenc'o de la batal'o est'is sensaci'a. Ĝi simil'is al grandioz'a liber'aer'a prezent'ad'o kun riĉ'a'j kolor'o'j kaj simetri'a aranĝ'o de amas'o'scen'o'j. Li ne plu pov'is re'memor'i, kiam la teatr'a part'o ĉes'is kaj la tut'a scen'o trans'ir'is en kirl'o'vent'o'n de fum'o, fulg'o, flam'o'j, krak'ad'o, fal'o'j, mort'o de dek'mil'o'j inter preĝ'o'j, blasfem'o'j kaj mal'ben'o'j, plor'o kaj dent'grinc'ad'o. El la mont'a observ'lok'o, kie Henrik'o star'is, grand'a part'o de la batal'ej'o est'is vid'ebl'a. Henrik'o, la civil'a observ'ant'o de la sang'a lud'o, gap'is sen'kompren'e al la vulkan'e vapor'ant'a val'o, kaj sent'is kvazaŭ li'a kor'o sak'e kun'tir'iĝ'us, kaj li est'is proksim'e al sven'o. Post'e ven'is la grand'a, best'a, sen'pens'a tim'eg'o. Kiam tio ced'is iom'et'e, Henrik'o ne plu est'is la sam'a hom'o. Li'a negoc'a interes'o est'is for'bala'it'a kaj en li ek'flam'is febr'a help'vol'o.

Tiu ĉi help'em'o hav'is nenio'n el li'a antaŭ'a et'burĝ'a human'ism'o. Li est'is cert'e ankaŭ pli fru'e human'ist'o, sed li'n bar'is divers'a'j faktor'o'j, la konkurenc'o, ia'grad'e ankaŭ antaŭ'juĝ'o'j ; li viv'is en mond'o, kiu ja hav'is si'a'j'n regul'o'j'n kaj premis'o'j'n. Li'a'j negr'a'j labor'ist'o'j en Afrik'o ne pov'is plend'i kontraŭ si'a prezid'ant'o, sed ili est'is sam'e mal'mult'e'kost'a labor'fort'o kiel la negr'o'j ali'lok'e. La prezid'ant'o apenaŭ pov'is hav'i temp'o'n por kontrol'i, ĉu li'a'j sub'ul'o'j, la labor'estr'o'j, human'e trakt'as la nigr'ul'o'j'n, kiu'j'n ili konsider'is sub la hom'a nivel'o. Sed Henrik'o tamen ne tut'e de'supr'e rigard'is la problem'o'n. Ĝust'e pri la negr'a sklav'labor'o li verk'is ese'o'n, en kiu li kritik'is fort'e la sklav'labor'o'n en Amerik'o, kaj trov'is sen'kulp'ig'a'j'n cirkonstanc'o'j'n por la afrik'a sistem'o. Henrik'o est'is popular'a inter la labor'ist'o'j, ĉar li est'is afabl'a, escept'e, kiam li ek'furioz'is. Tiam li est'is sen'pri'pens'a, sed li'a koler'o est'is ĉiam moment'a. En'tut'e —antaŭ Solferino —Dunant est'is rapid'pens'a, emfaz'a, elegant'a, iom vant'a, titol'avid'a, agrabl'a kaj prudent'a jun'a vir'o. Li est'i favor'at'o de mal'jun'a'j, bon'far'a'j sinjor'in'o'j. Sed li evit'is la jun'ul'in'o'j'n.

—Mi ne hav'as temp'o'n, por tio mi ne hav'as temp'o'n —li respond'is al si'a'j amik'o'j, kiu'j incit'et'is li'n per demand'o'j.

Nu, antaŭ la batal'o ĉe Solferino est'is efektiv'e tiu melodi'o la unu'a avert'o al li, ke oni ne rajt'as pens'i tro sum'ec'e. Tiu melodi'o est'is iel surpriz'e profund'a kaj hom'a, kvankam ĝi ven'is de la kontraŭ'a flank'o.

IV

Kie est'as la mez'voj'o? Li dev'as ag'i nun laŭ si'a human'ism'a rol'o, kiu'n la hazard'o kaj la destin'o difin'is al li, sed li ne pov'as forges'i, ke li hav'as financ'a'n entrepren'o'n, grav'a'n, de kiu depend'as la sort'o de tut'a hom'grup'o.

La kandel'o jam ĝis'mez'e for'brul'is, kiam Henrik'o komenc'is leter'o'n sur nov'a leter'paper'o. Nun li pov'is skrib'i preskaŭ sen inter'romp'o.

“ Tre estim'at'a Sinjor'in'o Graf'in'o!

Pro la ne'kutim'a'j cirkonstanc'o'j, inter kiu'j mi trov'iĝ'as, mi esper'as Vi'a'n permes'o'n turn'i mi'n al Vi. De tri tag'o'j mi zorg'as pri la soldat'o'j, kiu'j vund'iĝ'is ĉe Solferino, kaj mi hav'as pli ol mil el tiu'j mal'feliĉ'ul'o'j sub mi'a protekt'o. Ĉe tiu terur'a okaz'o vund'iĝ'is 40. 000 person'o'j, aŭstr'o'j kaj alianc'an'o'j. La nombr'o de la kurac'ist'o'j est'is ne'sufiĉ'a, kaj risk'ant'e gajn'o'n kaj perd'o'n, mi est'is dev'ig'at'a komplet'ig'i ili'n per kelk'a'j kamp'ul'in'o'j kaj kapt'it'o'j. Kiam la batal'o komenc'iĝ'is, mi rapid'is de Brescia al la batal'ej'o. Ne ekzist'as vort'o'j, kiu'j pov'us sent'ig'i la terur'plen'a'j'n sekv'o'j'n de tiu ĉi batal'o. Oni pov'as re'ir'i ĝis la grand'a'j masakr'o'j de la unu'a imperi'o por trov'i io'n simil'a'n. Kompar'e al tiu ĉi, la krime'a milit'o est'is bagatel'o. (Tiu'n ĉi opini'o'n hav'as la general'o'j, oficir'o'j kaj soldat'o'j, part'o'pren'int'a'j la milit'o'j'n en Afrik'o kaj Krime'o.)

Mi ne pov'as re'produkt'i, kio'n mi vid'is. Sed instig'at'e de dank'o'j, ricev'it'a'j de cent'o'j da mort'ant'o'j kaj vund'it'o'j, al kiu'j mi pov'is don'i vort'o'n de konsol'o, mi turn'as mi'n al Vi kun la pet'o, ke sam'e kiel dum la krime'a milit'o, ankaŭ nun bon'vol'u proviz'i ni'a'j'n trup'o'j'n per tabak'o kaj cigar'o'j. Mi ne hav'as temp'o'n pli proksim'e prezent'i mi'a'n plan'o'n... ”

Nun li halt'ig'is si'n. Mi'a plan'o... tabak'o kaj cigar'o'j... tio ne est'is la plan'o... dev'as est'i nov'a'j pens'o'j... pens'o'j... plan'o... por la tut'a hom'ar'o... vi hav'as dev'o'n al vi mem, Henrik'o... la entrepren'o en Mons- Djemilah... organiz'it'a help'o est'as neces'a por la sufer'ant'o'j... organ'iz...

Li ne pov'is uz'i si'a'n mens'o'n. La vort'o'j for'rul'iĝ'is kiel piz'o'j sur la ŝton'plank'o de kuir'ej'o. Ili est'as ne plu re'trov'ebl'a'j. Li daŭr'ig'is la skrib'ad'o'n.

“... sed se mi pov'us trans'ig'i la pret'em'o'n de mi'a kor'o, se oni est'us tra'viv'int'a, kio'n mi tra'viv'is, oni ne perd'us eĉ unu moment'o'n en la franc'a regn'o, sed oni kolekt'us kaj interes'ig'us la hom'o'j'n por tiu ver'ver'e krist'an'a labor'o... ”

Li skrib'is kaj skrib'is :

“ De tri tag'o'j mi atest'ad'as, kiel mort'as ĉiu'kvar'on'hor'e hom'o inter ne'dir'ebl'a'j turment'o'j... ”

La bild'o de la fremd'ul'o re'aper'is, la rigard'o de Henrik'o for'iĝ'is de la leter'o. Sed li daŭr'ig'is obstin'e :

“ Pardon'u mi'n, sed mi'a'j larm'o'j fal'as sen'ĉes'e, dum mi skrib'as. Mi dev'as fin'i. Oni vok'as mi'n. Henrik'o Dunant. ”

Li hav'is ia'n mal'lum'a'n sent'o'n, ke tiu'n fraz'o'n pri la sen'ĉes'a'j larm'o'j li pent'os. Vole- ne'vol'e li fal'is en la kapt'il'o'n de la sent'o'j. Sed li ne hont'is pro si'a mol'iĝ'o. Li eĉ sent'is la dolor'o'n tre ver'a kaj profund'e hom'a, jes, dolĉ'e turment'ant'a. Ĝi lev'is li'n alt'e'n. Ĝust'e tial la vort'o'j pri la tabak'o kaj cigar'o'j ĝen'is li'n ; ili est'is en pigme'a proporci'o al la grand'a terur'o kaj grand'eg'a task'o, kiu'n li ankoraŭ ne reg'is.

Li al'don'is :

“ En preĝ'ej'o, kie cent'o'j da vund'it'o'j trov'iĝ'as, cent cigar'o'j pur'ig'as la pest'odor'a'n aer'o'n kaj mild'ig'as la terur'a'j'n haladz'o'j. ”

Li ne hav'is temp'o'n tra'leg'i la leter'o'n. Oni jam serĉ'is li'n. Li hav'is nur tiom da temp'o, ke li sigel'u la leter'o'n. Post'e li kur'is mem al la gast'ej'a drink'ej'o, kie la poŝt'vetur'ist'o manĝ'is kun'port'it'a'n kolbas'o'n kaj trink'is la sol'e trov'ebl'a'n var'o'n de la drink'ej'o : vin'o'n. Jes, ja, la sinjor'o prezid'ant'o pov'as est'i cert'a, ke li'a leter'o for'vetur'os fru'maten'e. —Tut'e cert'e! —li dir'is, dum li prov'is per palp'o diven'i la valor'o'n de la ricev'it'a mon'pec'o.

—Dank'o'n, sinjor'o prezid'ant'o —li kri'is post la kur'ant'a Henrik'o.

Henrik'o jam est'is en la preĝ'ej'o. La nokt'o met'is si'a'n sordin'o'n sur la viv'o'n kaj eĉ sur la mort'o'n. Ankaŭ la sufer'o'j obtuz'iĝ'is. La preĝ'ej'o est'is pli silent'a ol kiam ajn dum la antaŭ'a'j tag'o'j aŭ nokt'o'j. Henrik'o paŝ'ad'is sin'gard'e. Cent'o'j da li'a'j klient'o'j kuŝ'is sur la plank'o, sur improviz'it'a'j kuŝ'ej'o'j. Mult'a'j ĝem'et'is, sed nur mal'oft'e iu ek'kri'is. Mult'a'j okul'o'j est'is ferm'it'a'j. La preĝ'ej'o est'is lac'a. Kelk'a'j, kiu'j ne hav'is grav'a'j'n sufer'o'j'n kaj est'is mal'dorm'a'j, mut'e salut'is la serioz'a'n, mal'gras'a'n figur'o'n en hel'a surtut'o, mol'e balanc'ant'a si'n en la obskur'a lum'o de la meĉ'o'j kaj kandel'o'j. Ĉe la altar'o lum'is petrol'lamp'o. La kurac'ist'o star'is tie kaj observ'ad'is mal'san'ul'o'n, kiu malgraŭ pli bon'a'j esper'o'j, subit'e perd'is la konsci'o'n. Sed ankaŭ tie est'is silent'o. Jam pas'is du'on'o de semajn'o post la batal'o. La plej grav'a'j vund'it'o'j jam fin'is si'a'n viv'o'n kaj tiu ĉi silent'a nokt'o promes'is iel la aŭror'o'n de la viv'o. En la simpl'ig'a'j kontur'o'j de la nokt'o la figur'o de Henrik'o kresk'is je ia'spec'a reg'ant'o kaj distribu'ant'o de la viv'o kaj re'san'iĝ'o. Sed li mem est'is lac'eg'a, kaj dum li ir'is inter la mal'san'ul'o'j, li du'on'dorm'is. Tra la mal'ferm'it'a fenestr'et'o de la sakristi'o vent'o mov'is la aer'o'n de la preĝ'ej'o kaj ek'zum'ig'is la metal'kadr'o'n de la fenestr'o. La mal'hel'a ton'o flug'is rekt'e al Henrik'o kun la son'o'j de la kant'o :

Kok'o kri'as jam —ek'maten'os jam!

* * *

Tiu'n nokt'o'n li dorm'is. Dum la tut'a nokt'o. Sed li'a dorm'o est'is sonĝ'o'plen'a kaj en li'a'j sonĝ'o'j plur'foj'e re'ven'is la figur'o de la fremd'a soldat'o, li'a'j vetur'ad'o'j inter la du general'stab'ej'o'j, tiu de Napoleon'o la III- a, sang'a arme'estr'o. Sed Napoleon'o est'is tre afabl'a al li kaj promes'is al li komand'i tut'a'n divizi'o'n al Afrik'o por help'i li'n pri la negoc'o'j en Mons- Djemilah. Napoleon'o dir'is al li rekt'e, ke tio'n li far'as pro la flat'a libr'o, kiu'n Henrik'o verk'is pri li, kaj pro la serv'o'j de Henrik'o al la vund'it'o'j. Ĉe tiu punkt'o li perd'is la kontakt'o'n al la sonĝ'o ; li nur re'memor'is, ke ĝi far'iĝ'is inkub'a galimati'o. Li'n minac'is ia danĝer'o, kaj li'a'j pied'o'j radik'iĝ'is al la ter'o, li kri'is pro tim'eg'o kaj ŝvit'e vek'iĝ'is. Est'is jam maten'o.

V

Li'a'j fort'o'j tut'e el'ĉerp'iĝ'is kaj li dev'is re'vetur'i pli fru'e al Ĝenev'o ol li plan'is. Li ne trov'is si'a'n lok'o'n en si'a hejm'urb'o. En li viv'is ia kontraŭ'ul'o, kun kiu li konstant'e diskut'is. Li dir'is al li, ke li jam far'is si'a'n dev'o'n. Li ofer'is ĉiu'n super'flu'a'n korp'o'gras'o'n, mon'o'n, nerv'o'j'n. Est'as tut'e kompren'ebl'e, ke li ne pov'as met'i si'a'n tut'a'n mem'o'n sur la pes'il'o'n de la dev'o. Li est'as human'ist'o, sed li ne pov'as trans'don'i si'n al la human'ism'o sen'mezur'e. Li tim'as la ekstrem'o'j'n, li'n tim'ig'as la ekzalt'ec'o, en kiu'n li'n dron'ig'is la okaz'aĵ'o'j en la ital'a provinc'o. Li est'as hom'o, ordinar'a, tradici'em'a, bon'vol'a civit'an'o, financ'a entrepren'ist'o, bon'mor'a, religi'a, sam'temp'e liberal'a hom'o, kiu viv'as ne sen'cel'e, sed klopod'as al cert'a'j ideal'o'j de la hom'ar'o. Ĉu tio ne sufiĉ'as? Ĉu oni pov'as postul'i pli de li?

* * *

Jam antaŭ ol li al'ven'is al Ĝenev'o, li'a sonĝ'o re'ven'is. Dum iu vesper'o li est'is lac'a, sed ankoraŭ ne est'is temp'o por en'lit'iĝ'i. Li ek'kuŝ'is plen'vest'it'a sur la lit'o, pren'int'e de la ne'kutim'e kaos'a skrib'tabl'o si'a'n bibli'o'n, kiu est'is ĉiam en li'a man'o, kiam li ir'is al la mal'san'ul'o'j por konsol'i ili'n. Li mal'ferm'is la libr'o'n ĉe la Evangeli'o de Mate'o kaj komenc'is leg'i ĝi'n :

“ Kaj kant'int'e himn'o'n ili for'ir'is al la mont'o Oliv'arb'a. Tiam dir'is Jesu'o al ili : Vi ĉiu'j ofend'iĝ'os pro mi dum tiu ĉi nokt'o ; ĉar est'as skrib'it'e : Mi frap'os la paŝt'ist'o'n kaj la ŝaf'o'j de la greg'o dis'kur'os. Tamen post mi'a re'lev'iĝ'o mi ir'os antaŭ vi en Galile'o'n. Sed Petr'o respond'e dir'is al li : Eĉ se ĉiu'j ofend'iĝ'os pro vi, mi neniam ofend'iĝ'os. Jesu'o dir'is al li : Ver'e mi dir'as al vi, ke en tiu ĉi nokt'o, antaŭ ol kri'os kok'o, vi tri'foj'e mal'konfes'os mi'n. Petr'o dir'is al li : Eĉ se mi dev'os mort'i kun vi, mi neniel mal'konfes'os vi'n. Tiel sam'e dir'is ĉiu'j disĉipl'o'j. ”

Kiel ĉiam ankaŭ li'n kapt'is la profund'ombr'a'j bild'o'j, la simpl'e grandioz'a art'o de rakont'o. Li daŭr'ig'is la leg'ad'o'n kaj ating'is la fin'o'n de la ĉapitr'o, rakont'ant'a pri la okaz'aĵ'o'j post la mal'liber'ig'o de Jesu'o :

“ Kaj post kiam Petr'o el'ir'is en la vestibl'o'n, ali'a vid'is li'n kaj dir'is al la ĉe'est'ant'o'j : Ĉi tiu est'is ankaŭ kun Jesu'o, la Nazaret'an'o. Kaj de'nov'e li mal'konfes'is kun ĵur'o : Mi ne kon'as tiu'n hom'o'n. Kaj post iom da temp'o la apud'star'ant'o'j ven'is kaj dir'is al Petr'o : Ver'e vi ankaŭ est'as el ili, ĉar vi'a parol'manier'o mal'kaŝ'as vi'n. Tiam li komenc'is mal'ben'i kaj ĵur'i : Mi ne kon'as tiu'n hom'o'n. Kaj tuj kok'o kri'is. Kaj Petr'o re'memor'is la vort'o'n, kiu'n Jesu'o parol'is : Antaŭ ol kri'os kok'o, vi tri'foj'e mal'konfes'os mi'n. Kaj li el'ir'is kaj mal'dolĉ'e plor'is. ”

La last'a'j'n vort'o'j'n li jam leg'is tut'e dorm'em'e, sed li ne tuj ek'dorm'is. Li est'is en inter'a stat'o. Li est'is nek plen'e konsci'a, nek dorm'is, jam ne leg'ant'e, li ten'is antaŭ si la libr'o'n. Li vid'is la bibli'a'n scen'o'n, kiu fin'e trans'ir'is en sonĝ'o'n. En tiu sonĝ'o la fremd'a soldat'o ident'iĝ'is kun Krist'o. La brak'o'j de la fremd'ul'o est'is etend'it'a'j. Henrik'o star'is en amas'o da vund'it'o'j kaj sur'ter'e kuŝ'is kadavr'o'j. Jesu'o paŝ'is pli proksim'e'n al li kaj etend'ant'e la vund'it'a'n, kurb'e kramp'a'n man'o'n li montr'is al Henrik'o :

—Vi sci'as, kiu mi est'as? Antaŭ ol kri'os kok'o, vi tri'foj'e mal'konfes'os mi'n.

Post tiu'j vort'o'j ek've'is kaj ek'ĝem'is la amas'o. Henrik'o nun rimark'is, ke ili ĉiu'j est'as en la preĝ'ej'o de Castiglio'ne, kaj de la altar'o, kie Jesu'o star'as, ek'flu'as river'et'o, miks'it'a kun sang'o, al tiu lok'o, kie li star'as. Li dev'is nun salt'i, sed li'a'j pied'o'j ne pov'is mov'i si'n, kaj la flu'o, glaci'e mal'varm'a, komenc'is lav'i li'a'j'n krur'o'j'n. De mal'proksim'e ek'son'is kant'o :

Kok'o kri'as jam...

Kun dent'grinc'ig'a fort'o'streĉ'o Henrik'o ŝir'is si'n el la sonĝ'o. La nokt'o iĝ'is mal'varm'a kaj li ek'trem'is. Est'is ankoraŭ fru'e, sed griz'e. Kun frost'a'j vibr'o'j de la pal'a aŭror'o aper'is nov'a, pluv'a, pli mal'varm'a tag'o. Henrik'o salt'is de la lit'o, trink'is rekt'e el la karaf'o, rapid'e de'ĵet'is si'a'j'n vest'o'j'n kaj kovr'is si'n per la dik'a, provinc'a plum'aĵ'o. La lit'varm'o solv'is li'a'j'n trem'o'j'n kaj angor'o'n kaj baldaŭ li ek'dorm'is. Sen'mov'e kaj sen'sonĝ'e li dorm'is ĝis la nov'a maten'o. La nokt'a sonĝ'o rest'is ekster'e, sed tamen ĉe'est'ant'e, sam'e kiel la kul'o'j ekster la ŝirm'a ret'o de la fenestr'o.

* * *

Tio est'is ankoraŭ en Lombardi'o, sed ankaŭ hejm'e, en Ĝenev'o, en la ge'patr'a dom'o, li tim'is la re'ven'o'n de la inkub'o. Tamen la unu'a nokt'o pas'is trankvil'e, kaj li vek'iĝ'is feliĉ'a. Sed post'e li'a humor'o mal'bon'iĝ'is, ĉar li est'is mal'fort'a, kiel post grav'a mal'san'o. Li'a unu'a rigard'o al la spegul'o tim'ig'is li'n, pli fort'e en tiu ĉi medi'o ol en la batal'region'o, kie li vid'is nur simil'a'j'n hom'o'j'n. Li'a haŭt'o est'is griz'a kiel sabl'o kaj humid'a kiel argil'o. Li'a rond'a vizaĝ'o ek'hav'is ost kvadrat'a'n kadr'o'n. Est'is ver'e agrabl'e, ke li'a famili'o ne est'is hejm'e, ĉar li koler'iĝ'is nur pro pal'a'j alud'o'j. Li sent'is, ke la atmosfer'o est'as plen'a de erupci'em'a'j vapor'o'j. Hieraŭ li renkont'is nur si'a'n plej aĝ'a'n frat'o'n. Sed tiu ne pov'is rest'i kun li. Li est'is pik'em'a, malic'a kaj mal'afabl'a. Ili ambaŭ spir'is pli liber'e, kiam la frat'o preskaŭ fuĝ'e for'las'is la antikv'a'n dom'o'n kaj vetur'is al si'a famili'o. Henrik'o pov'is est'i cert'a, ke almenaŭ dum unu semajn'o li est'os sol'a en la dom'o. Nur la mal'jun'a pord'ist'in'o ven'is ĉiu'tag'e el la ĝarden'a dom'et'o por pur'ig'i li'a'n ĉambr'o'n kaj pri'zorg'i li'a'n manĝ'proviz'o'n. Sed ankaŭ ŝi rimark'is, ke est'as pli bon'e por ambaŭ laŭ'ebl'e plej mal'mult'e renkont'iĝ'i.

Post la for'vetur'o de si'a frat'o Henrik'o dorm'is pez'e kun et'a'j intermit'o'j tut'a'n tag'o'n kaj tut'a'n nokt'o'n. La sekv'a'n tag'o'n li far'is nenio'n. Nu tamen : li desegn'is sur grand'a paper'o amas'o'j'n da figur'et'o'j du'spec'a'j'n ĉe la du ekstrem'a'j part'o'j de la paper'o. Unu'flank'e est'is la aŭstr'o'j, ali'flank'e la franc'o'j. Post'e li desegn'is kanon'o'j'n en la angul'o'j kaj per subit'a strek'o per la krajon'o li komenc'is “ paf'i ” al la kontraŭ'a flank'o. Post'e li met'is flank'e'n la tut'a'n batal'o'n kaj rigard'is en la aer'o. La pord'ist'in'o sin'gard'e al'ven'is, salut'is, prov'is parol'i kun li, sed ricev'int'e nur unu'silab'a'j'n respond'o'j'n, ŝi for'ir'is. Henrik'o ne rimark'is, ke li'a tag'manĝ'o est'is elekt'it'a el li'a'j plej ŝat'at'a'j manĝ'aĵ'o'j. Dum la post'tag'mez'o li dorm'is, kvankam mal'trankvil'e, kaj nokt'e la inkub'o re'ven'is. Proksim'um'e sam'e kiel last'foj'e. Kiam li vek'iĝ'is, li est'is tamen iel pli ripoz'int'a ol antaŭ'e kaj sekv'e li'a cerb'o funkci'is nun logik'e. Li est'is ĉe la sam'a punkt'o. Li medit'ad'is pri la milit'a ĉen'o, sen'fin'a kiel la sen'fin'o mem. Li muel'ad'is en si la sam'a'j'n pens'o'j'n, kiu'j si'a'flank'e muel'ad'is li'n. Por la hom'o'j de la nun'a jar'cent'o, kaj supoz'ebl'e est'os sam'e post cent, eĉ du'cent jar'o'j, la milit'o aparten'as al la viv'o. Ĝi est'as fakt'o, elimin'end'a, sed ne elimin'ebl'a. Ĝi est'as mal'am'at'a, sed ĝi ekzist'as. Io'n oni dev'as far'i tuj. Nun, en 1859! Pri for'ig'o de la milit'o ankoraŭ ne est'as ebl'e pens'i. Sed, ĉu ekzist'as ebl'ec'o mild'ig'i la mal'ben'o'n, serĉ'i help'o'n kaj human'a'n pri'zorg'o'n por tiu'j, kiu'j ne plu est'as batal'kapabl'a'j, sekv'e ne plu danĝer'a'j al la milit'potenc'o'j? Nun la vund'it'o'j pere'as kiel muŝ'o'j sur gudr'it'a paper'o.

Li'a cerb'o labor'is febr'e. En la nokt'o li'a'j pens'o'j ne ŝajn'is paradoks'a'j. Oni dev'us anticip'e inter'konsent'i, jes, la ŝtat'o'j dev'us inter'konsent'i pri human'ec'o por okaz'o de la milit'o. Strang'a pens'o! Inter'konsent'o por la okaz'o, kiam ĉiu'j konsent'o'j dis'ŝir'iĝ'as. Nun li sent'is, ke li'a'j pens'o'j komenc'as labor'i, ke li direkt'iĝ'as al aktiv'a cel'o. Li eĉ ne prov'is nun eskap'i de tia aktiv'ec'o ; li entuziasm'iĝ'is. La ombr'o'j kaj memor'o'j pri Solferino li'n tut'e obsed'is, sed ili nun ne inert'ig'is li'n, sed spron'is la ĉeval'o'n de li'a fantazi'o. La bild'o de la fremd'ul'o si'n de'nov'e kaŝ'is.

Maten'e li sent'is si'n fort'a. La veter'o est'is tre bel'a, kaj en la freŝ'a, diafan'a blu'o mal'pez'iĝ'is kaj mal'aper'is ĉio embaras'a. Apenaŭ li memor'is la sonĝ'o'n, kaj kun la gut'o'j de la lav'akv'o li for'sku'is ankaŭ la nokt'a'n cerb'um'ad'o'n. Tiu'j pens'o'j ne est'is por la tag'o. Li vid'is la viv'o'n bel'a kaj ind'a por labor'i por ĝi. Labor'i por si mem, por la Entrepren'o en Afrik'o. Nun, nun sekv'os definitiv'e la temp'o, kiam li ag'os energi'e kaj persist'e por antaŭ'ig'i ekonomi'a'n potenc'o'n. Post'e oni pov'os far'i mult'e da bon'o.

Li decid'is ir'i mal'supr'e'n de la mont'o al la kaj'o. Li vol'is manĝ'i io'n, trink'i freŝ'a'n bier'o'n kaj en la gast'ej'o far'i plan'o'n pri la komerc'a'j aranĝ'o'j de la tag'o. Morgaŭ li pov'os for'vetur'i por kelk'tag'a ripoz'o. Sed hodiaŭ li pruv'os al si mem, ke li est'as labor'kapabl'a. Li hav'is bon'a'n humor'o'n, sed li ek'amar'iĝ'is, kiam li rimark'is, ke facil'a du'on'sven'o halt'ig'is li'n. Kvazaŭ li paŝ'us en la vaku'o'n. Por tiu moment'o tio est'is eĉ agrabl'a sent'o, sed tuj post'e li ek'tim'is. Ankaŭ tri'dek'jar'a'j hom'o'j pov'as ricev'i apopleksi'o'n. Ankaŭ la spegul'o de montr'a fenestr'o refut'is ĉiu'n optimism'o'n. Sed li obstin'is kaj renkont'ant'e si'a'n unu'a'n kon'at'o'n, li rid'et'is tiel afabl'e, kiel ebl'e. Sam'temp'e li murmur'is al si mem :

—Li nur ne halt'u, ho, se li ne halt'us!

Li hav'is bon'ŝanc'o'n. La kon'at'o rapid'is, preskaŭ kur'is. (Kompren'ebl'e, li kur'as en si'a'n ofic'ej'o'n, pens'is Henrik'o.) Nun li elekt'is mal'grand'a'j'n strat'et'o'j'n por ven'i al la kaj'o, kaj iom post iom li re'cert'iĝ'is.

En la elegant'a restoraci'o li serĉ'is al si mahagon kolor'a'n, du'on'ferm'a'n loĝi'o'n. La mal'jun'a kelner'o ĝust'e tiam for'ig'is kelk'a'j'n glas'o'j'n kaj kruĉ'o'j'n en la apud'a loĝi'o, sed ek'vid'ant'e li'n, li tuj ĉes'ig'is la pur'ig'ad'o'n. Ĝust'ig'int'e ŝi'a'j'n long'a'j'n lip'har'o'j'n, la kelner'o estim'plen'e riverenc'is al li. Tiu riverenc'o est'is iom pli rapid'a kaj pli sub'strek'it'a ol ordinar'e. Tio'n Henrik'o rimark'is. Tio ne est'is kutim'a salut'o, sed iom soldat'ec'a esprim'o de grand'a estim'o pro ĉio en Solferino. Henrik'o est'us prefer'int'a, ke ĝust'e nun neniu memor'ig'u li'n pri la abrupt'o de la pas'int'a'j tag'o'j. Iom ne'logik'e kaj impuls'e li dir'is al la kelner'o :

—Sed nun mi ne ven'as el Afrik'o...

—Mi sci'as, sinjor'o, sed tie est'is ebl'e eĉ mult'e pli varm'e. Ĉu vi permes'as esprim'i la dank'sent'o'j'n de simpl'ul'o pro vi'a'j far'o'j?

La mal'agrabl'a sent'o for'vapor'iĝ'is. Henrik'o sent'is kor'tuŝ'o'n. Tiu ĉi dank'o est'is ne'atend'it'a donac'o. Varm'e li prem'is la man'o'n de la blank'har'ul'o, kiu diskret'e mal'aper'is kaj sen plu'a vort'o al'port'is al li la mend'it'a'j'n manĝ'aĵ'o'n kaj bier'o'n.

Est'is bon'a, re'freŝ'ig'a nutr'aĵ'o. Henrik'o komenc'is ĝu'i plen'e la viv'o'n. Li leg'is la tag'a'n gazet'o'n, kies gvid'artikol'o okup'is si'n pri la pac'o en Villafranca. Nu, li pens'is, ankaŭ Napoleon'o hav'as pli grand'a'n apetit'o'n, ol la ital'o'j konjekt'is. Li en'glut'os Savoj'o'n kaj Nic'o'n. Nu tamen, ankaŭ la ital'o'j ating'os si'a'n cel'o'n —preskaŭ. Rapid'e pas'is tut'a hor'o. La bier'o est'is bon'eg'a, sed li iĝ'is dorm'em'a, post kiam li trink'is la du'a'n glas'o'n. Li fum'is dik'a'n, bon'odor'a'n cigar'o'n, kaj far'is kelk'a'j'n not'o'j'n pri la person'o'j, kiu'j'n li vol'as vizit'i antaŭ la for'vetur'o. Li rigard'is si'a'n antikv'a'n or'horloĝ'o'n kaj aranĝ'int'e la pag'o'n, li decid'is for'ir'i. La star'iĝ'o est'is pli komplik'a afer'o ol li supoz'is. Sam'e la ek'ir'o. La restoraci'o inter'temp'e plen'iĝ'is kaj li sent'is sur si ĉies rigard'o'n. La pord'o est'is rimark'ind'e mal'proksim'a. Est'us skandal'o, se mi fal'us. La pord'o de la restoraci'o est'is mal'ferm'it'a, kaj de la lag'bord'o en'filtr'iĝ'is optimism'a'j ton'o'j de blov'orkestr'o. Por ne rimark'ig'i, ke la bier'o kaj la mal'san'o tiom mal'fort'ig'is li'n, li halt'is sub la pretekst'o de la re'ek'brul'ig'o de si'a cigar'o. Li apog'is si'n al la vand'o de loĝi'o. Mal'antaŭ'e est'is ali'a loĝi'o kie sid'is du vir'o'j. Li kon'is unu el ili ; tiu est'is korpulent'a, laŭt'voĉ'a grand'komerc'ist'o. Li est'is fam'a pro si'a'j sen'indulg'a'j metod'o'j en la komerc'a viv'o. La ali'a'n vir'o'n Henrik'o ne al'rigard'is ; li ne est'is kon'at'o. Kiam Henrik'o preter'pas'is la loĝi'o'n, ili parol'is pri la milit'o kaj laŭt'e ili pri'trakt'is la komerc'a'j'n ŝanc'o'j'n post ĝi. La bier'ŝaŭm'o trem'e hezit'is sur la lip'har'o'j kaj la barb'o'pint'o de la ruĝ'a, puf'a vizaĝ'o.

Nun, kiam li halt'is por fort'ig'i si'n por la sekv'a'j paŝ'o'j, li ne est'is jam vid'ebl'a por ili. Li jam vol'is daŭr'ig'i si'a'n voj'o'n, kiam la flustr'ig'it'a, tamen sufiĉ'e aŭd'ebl'a voĉ'o de la korpulent'a komerc'potenc'o halt'ig'is li'n :

—Li parol'as pri mi...

La korpulent'ul'o ricev'is tus'atak'o'n, dum kiu la vort'o'j eksplod'is el li eĉ pli laŭt'e :

—Li'n? Li'n mi kon'as person'e... Aĥ- ĥe... Diabl'o pren'u tiu'n ĉi tus'o'n... Li'a nom'o est'as Dunant... Kio'n vi dir'as?... Ne... Por komerc'a'j rilat'o'j mi ne rekomend'as li'n. Vi sci'as... aĥ- ĥe... li'a'j larm'o'j fal'as sen'ĉes'e... Kompren'ebl'e ankaŭ vi leg'is li'a'n leter'o'n en la gazet'o... Financ'geni'o kun sen'ĉes'a larm'font'o... Kial li ne re'kur'as al la panj'o mam'suĉ'i?... Ĉu vi aŭd'is io'n simil'e sirop'a'n?

Henrik'o ne plu pov'is lev'i la pied'o'j'n, ili iĝ'is pez'a'j kaj rigid'a'j. Li sent'is la kolaps'o'n de la fort'o'j kaj sam'temp'e furioz'o'n. Li vol'is re'ir'i al tiu dik'a grunt'ul'o por instru'i al li ĝust'a'n ton'o'n kaj konven'a'n kondut'o'n, kaj tio'n li vol'is far'i per insult'o'j, kri'o'j, eĉ per bat'o'j, sed li subit'e mal'fort'iĝ'is tut'e, ke li hav'is nur tiom da ombr'o de la fort'o'j, ke li pov'is el'ir'i al la kaj'o kaj ekster'e kolekt'i si'a'n energi'o'n kaj pens'o'j'n. En la proksim'a park'o amas'o da sen'zorg'a'j hom'o'j ĝu'is la varm'o'n kaj vent'et'o'n kaj incit'e gap'is al la rand'o de la horizont'o, kie la du blu'aĵ'o'j kun'iĝ'is, la akv'o kaj la ĉiel'o. Sed Henrik'o est'is mal'feliĉ'a. La panoram'o ne interes'is li'n. Li star'is kaj jam nun li sci'is, ke li ne re'ir'os al la gast'ej'o, ĉar li'a tradici'em'o protest'is kontraŭ la pens'o de publik'a skandal'o, sed la furioz'o tamen labor'is en li kaj postul'is por si viktim'o'n. Li'a furioz'o vol'is manĝ'i hom'o'n hodiaŭ. Kiu'n? Li jam komenc'is vid'i la kontur'o'j'n de li'a fat'o : li ne plu pov'os est'i plen'rajt'ul'o en la komerc'a soci'o. Sed tie'n li'n tir'as li'a ambici'o. Kial? Ĉar li mal'kaŝ'is, ke li'a'j larm'o'j pov'as fal'i ; ĉar li hav'as amfibi'a'j'n interes'o'j'n, praktik'a'j'n kaj ideal'a'j'n. Van'e li prov'os don'i si'a'n tribut'o'n al la imperi'estr'o kaj ankaŭ al la pap'o... Se tiu klaĉ'ul'in'o, tiu pi'a graf'in'aĉ'o... nun li trov'is la viktim'o'n por si'a kanibal'ism'o... al tiu pi'ul'in'o est'as facil'e sid'i en si'a palac'o kaj dis'ĵet'i kelk'a'j'n er'o'j'n el la riĉ'eg'o kaj kondut'i kiel patent'it'a pastr'in'o de Di'o mem. Ŝi, tiu ĉi vulp'in'o kaŭz'is la tut'a'n katastrof'o'n ; ŝi, kiu rapid'is publik'ig'i li'a'n leter'o'n, tiu'n mal'ben'it'a'n leter'o'n, en la gazet'o'j sub la pretekst'o de help'o'pet'o kaj, pro antagonism'o al ne'sufiĉ'e aristokrat'a burĝ'o, puŝ'is li'n en la bankrot'o'n. Kio'n li far'is, kaj kiom li ofer'is, tio interes'as neniu'n. Kiel pov'us kompren'i tiu ĉi hord'o ĉi tie, ke negoc'ul'o kun laŭ'mod'a vang'barb'o kaj dik'a or'ĉen'o pov'as ven'i en la situaci'o'n de sen'pov'a plor'o —pro ali'a'j. Est'as frenez'ig'e nur pens'i pri tio, kio'n li vid'is. Kiel mal'feliĉ'a ide'o est'is sekv'i la voj'o'n de Napoleon'o al Solferino.

Li vol'is vetur'i per fiakr'o al la palac'o de la graf'in'o, sed li ne tuj trov'is okup'ebl'a'n vetur'il'o'n kaj sekv'e li'a nerv'a mal'pacienc'o ek'ir'ig'is li'n pied'e. La motor'o de la furioz'o pel'is li'n kaj don'is al li fort'o'n. Post halt'o'j kaj dum monolog'o'j li ven'is al la elegant'a dom'o de la graf'a famili'o.

VI

La scen'o tre, eĉ tro rapid'e fin'iĝ'is. Sed ĝi est'is intens'a. Ĝi komenc'iĝ'is per la afabl'a kaj sen'senc'a vort'plaŭd'ig'o de la graf'in'o. Ŝi est'is afabl'a kaj agrabl'a sinjor'in'o, sed tio'n Henrik'o nun ne em'is akcept'i kiel fakt'o'n. Por li ŝi est'is insid'a kaj ruz'a mal'amik'o. Sed ŝi rimark'is nenio'n kaj per la lingv'o de la societ'a formal'ism'o esprim'is si'a'n bedaŭr'o'n, ke la pas'int'a'j semajn'o'j vid'ebl'e lac'ig'is sinjor'o'n Dunant. Ŝi esprim'is si'a'j'n varm'a'j'n dank'o'j'n pro ĉio, kio'n li far'is, kaj tial, ke li don'is al ŝi okaz'o'n por help'i la sufer'ant'o'j'n. Post tio est'is silent'o. Henrik'o ne respond'is kaj la graf'in'o demand'is li'n pri li'a'j plan'o'j.

Tiam eksplod'is la skandal'o sen ia avert'o. Henrik'o kondut'is kiel frenez'ul'o ; li riproĉ'eg'is, li est'is mal'just'a kaj sen'indulg'a, li bat'is la tabl'o'n kaj kondut'is tiel, kiel ĝis nun neniu en tiu ĉi dom'o, kie tapiŝ'o'j kaj rembur'it'a'j fotel'o'j, dik'a'j, iom pez'a'j kurten'o'j kre'is atmosfer'o'n de iom prem'a kaj ne'natur'a diskret'ec'o. La graf'in'o rigid'iĝ'is kaj ver'e ne sci'is, kio'n far'i, sed mem Henrik'o help'is ŝi'n. Li'a fort'o ne est'is ver'a fort'o ; rapid'e li inert'iĝ'is kaj la vezik'o de la rapid'e plen'blov'it'a furioz'o sam'e rapid'e plat'iĝ'is, dum la graf'in'o sam'e re'trov'is si'a'n dign'o'n kaj sent'is, ke ŝi ne plu dev'as tim'i la “ mal'feliĉ'a'n ekzalt'ul'o'n ”, kiel ŝi bon'vol'e nom'is li'n. En rond'a'j fraz'o'j ŝi klar'ig'is, ke sinjor'o Dunant mem pet'is publik'ec'o'n por si'a leter'o, kaj kvankam ŝi cert'a'grad'e kompren'as, ke la ekscit'it'a anim'stat'o (kun iom pli varm'a, tamen ne pardon'don'a akcent'o) kulp'as plej'part'e pro tiu ĉi mal'agrabl'a scen'o, feliĉ'e sen atest'ant'o'j, ŝi tamen ne trov'as kompren'ebl'a li'a'n kondut'o'n. Ĉar ŝi nun pro kompren'ebl'a'j kaŭz'o'j ne fart'as tut'e bon'e, ŝi cert'e ne surpriz'os sinjor'o'n Dunant per la pet'o, ke li afabl'e, sed sen'prokrast'e for'las'u ŝi'a'n hejm'o'n. Kaj Henrik'o subit'e trov'is si'n ekster'e.

Nun mi est'as pret'a, li pens'is. Sur la strat'o li renkont'is komerc'konsil'ant'o'n Mann. Li rapid'e ord'ig'is si'n intern'e kaj ekster'e kaj el'ir'is tre ĝentil'e :

—Humil'a'n salut'o'n! (sed intern'e li grinc'ig'is si'a'j'n impuls'o'j'n) .

Li re'ir'is al la hejm'o. Tie li ir'is, nur ir'is de mur'o al mur'o, de mur'o al mur'o. Li kompren'is, ke li far'is krud'a'n erar'o'n jes, ankaŭ kontraŭ la graf'in'o, sed precip'e kontraŭ si mem. Pri la graf'in'o ver'dir'e oni ne pov'is pens'i tiel mult'e. Ŝi est'is tiel mem'kompren'ebl'e super'ec'a, ke oni facil'e kompren'is, ke ŝi trov'is si'a'n pozici'o'n. Sed li dev'as sav'i si'n, tio'n li sent'is. Li dev'as mal'help'i la konsekvenc'o'j'n de tiu ĉi stult'aĵ'o. Li dev'as klar'ig'i kaj re'bon'ig'i la afer'o'n. Per du man'o'j, li fort'e pren'is la kverk'seĝ'o'n antaŭ la skrib'o'tabl'o kaj puŝ'is ĝi'n tiel fort'e mal'antaŭ'e'n (por hav'i lok'o'n por ek'sid'o) , ke la seĝ'o renvers'iĝ'is. Preskaŭ pent'e li re'star'ig'is ĝi'n kaj komenc'is skrib'i :

“ Mi pet'as vi'n, Graf'in'a Moŝt'o, pardon'u mi'n pro tiu moment'o de plen'a sin'forges'o... Mi pov'as sen'kulp'ig'i mi'n per la terur'a nerv'o'stat'o, kiu forges'ig'is al mi eĉ tio'n, kio'n mi skrib'is al vi. Mi ne pov'is ankoraŭ re'trov'i mi'n... ”

Post tio li est'is plen'e lac'a. En la unu'a'j moment'o'j eĉ la kanap'o ne pov'is ripoz'ig'i li'n, sed baldaŭ li ek'dorm'is. La last'a pens'o pri la graf'in'o, la venk'a bon'far'ul'in'o, kiu for'ig'as li'n el la grup'o de la privilegi'it'a'j bon'far'ant'o'j, trans'ir'is en la sonĝ'o'n. Li de'nov'e est'is en la preĝ'ej'o de de Castiglio'ne kaj vid'is la altar'part'o'n, la fremd'a'n soldat'o'n kun si'a Krist'o'vizaĝ'o. Nun li hav'is tut'a'n menton'o'n kaj barb'o'n, kvankam sang'satur'it'a'n. La statur'o de la fremd'ul'o alt'iĝ'is, kaj mal'gaj'e, ne minac'e, li dir'is al li :

—Antaŭ ol la kok'o kri'as...

Henrik'o serĉ'is la graf'in'o'n. Jes, ankaŭ ŝi star'is tie antaŭ la amas'o. Ĉar la preĝ'ej'o est'is plen'a de vund'it'o'j. Ŝi'a mien'o est'is koler'a kaj subit'e, akr'e ŝi ek'kri'is :

—Rigard'u li'n! Jen, Dunant! La perfid'ul'o!

Tiam la sang'odor'o penetr'is en la naz'o'n de Henrik'o kaj river'et'o kun sang'miks'it'a akv'o ek'flu'is al li. Cent'o'j da voĉ'o'j kri'is la kant'o'n antikv'a'n kun la jen'a modif'o al li :

Perfid'ul'o li, perfid'ul'o li...

La kant'o fin'iĝ'is. Kaj ekster'e akr'e, klar'e ek'kri'is la kok'o.

VII

Li'a kap'o est'is plen'a kaj pez'a de la sonĝ'o. Nun li kompren'is tut'e klar'e, ke li dev'os ir'i mal'facil'a'n voj'o'n. La prem'o de la sonĝ'o jam for'las'is li'n. Li re'sid'iĝ'is al la skrib'tabl'o kaj apog'is si'a'n kap'o'n per la kubut'o'j. Li sci'is pri si'a'j mal'facil'aĵ'o'j, sed li ne sci'is, kiel mal'facil'a est'os tiu voj'o. Li ne sci'is, ke li ne est'os tio, kio li vol'as est'i : sukces'a kaj bon'prosper'a negoc'ist'o, sed mal'e : li bankrot'os. Li ne est'os direkt'ant'o, sed direkt'at'o, kies pied'o'j est'as erar'em'a'j, sed kiu pov'os vid'i cel'o'n kaj rezult'o'n, tamen ne la fin'a'n cel'o'n kaj ne la fin'a'n rezult'o'n. Li'a plezur'o est'os mank'o'hav'a, ĉar mem la Task'o ne las'os al li la ĝoj'o'n de la far'o, almenaŭ ne temp'o'n por la ripoz'o. Li'a viv'o est'os plen'a de agit'iĝ'o, batal'o, rezult'o'j, kiu'j'n tuj bagatel'ig'os mal'sukces'o'j. En tiu moment'o li ne pov'is pens'i pri tiu'j ĉi afer'o'j kaj li ne sci'is, ke post ĉio li'a nom'o tamen klar'e kaj bel'e lev'iĝ'os el la profund'o. Li sci'is iom, sed est'is mult'o, kio'n li ne sci'is. Li sent'is —feliĉ'e —nur tiom, ke li dev'as iniciat'i io'n ne'kutim'a'n, organiz'o'n en la sign'o de la tortur'it'a human'ism'o. Li pens'is pri la ruĝ'o de la sang'o kaj pri la kruc'o de la kompat'o kaj mal'klar'e aper'is en li'a mens'o la est'ont'a simbol'o : la ruĝ'a kruc'o. Sed ju pli vek'iĝ'int'a li est'is, des'pli klar'e li sci'is, ke li est'as hom'o kaj ke li perfid'os la Ideal'o'n mult'e pli ol tri'foj'e, ĉar hom'o'j ne propr'a'vol'e elekt'as la voj'o'n de la apostol'o'j. Mal'lum'e li konjekt'is, ke li'a viv'o ne est'os tiu de la sen'zorg'ul'o, sed li ne sci'is, ke li perd'os si'a'n tut'a'n hav'aĵ'o'n kaj post'e ankaŭ la em'o'n por la posed'o ; ke li plor'os ĝoje- dolor'e. Ĉio ĉi kirl'iĝ'is en la nebul'o de la vek'iĝ'o. Sed li pens'is pri la vort'o'j :

“ Kaj Petr'o re'memor'is la vort'o'n, kiu'n Jesu'o parol'is : Antaŭ ol kri'os kok'o, vi tri'foj'e mal'konfes'os mi'n. Kaj li el'ir'is kaj mal'dolĉ'e plor'is. ”

Ankaŭ Henrik'o Dunant plor'is mal'dolĉ'e.

Est'is pez'a, komplik'a, mult'ingredienc'a vir'a plor'o.

Rimark'o de la aŭtor'o

Tiu ĉi rakont'o tut'e ne aspir'as ia'n biografi'a'n preciz'ec'o'n. Kun la biografi'a'j fakt'o'j miks'iĝ'as tut'e fantazi'a'j element'o'j. La rakont'o ne cel'as est'i tendenc'a en la kutim'a senc'o de la vort'o ; ĝi'a cel'o est'as en iu manier'o re'konstru'i la moment'o'n, kiam nobl'a hom'o kun virt'o'j kaj ankaŭ mal'fort'aĵ'o'j star'as antaŭ la moment'o de la decid'o.

“ Fajr'o'n sent'as mi intern'e —viv'i ankaŭ mi dezir'as ” dir'is Zamenhof en Mi'a pens'o ; ankaŭ Dunant hav'is simil'a'j'n sent'o'j'n. Ĉe Zamenhof la ord'o de la du kontrast'o'j est'is tio, kio'n prezent'as la poem'o ; Dunant origin'e ebl'e sent'is la kontrast'o'j'n en invers'a ord'o :

Viv'i ankaŭ mi dezir'as —fajr'o'n sent'as mi intern'e..., sed tio iom post iom mal'grav'iĝ'as en la nobl'iĝ'o de la intern'a fajr'o kaj rest'as nur la sol'a, bel'a far'o, la iniciat'o por la human'ism'o dum la trans'ir'a epok'o de la hom'ar'o —la Ruĝ'a Kruc'o.

FACILA VENTO

KOMPOSTA KOMPLOTO AŬ KOMPOTO?

Permes'u al mi plend'i iom'et'e. Kontraŭ kiu? Tiu'n person'o'n oni nom'as en ĉiu'j land'o'j “ pres'diabl'o ” aŭ diabl'o de la pres'erar'o'j. Sed ĉi tie, en la land'o de la viking'o'j, la nur'a nom'o de la diabl'o ig'as la pi'em'ul'o'j'n rigard'i al la ĉiel'o aŭ ruĝ'iĝ'i, ĉar en tiu ĉi land'o la nur'a nom'o est'as pur'a blasfem'o (kaj sekv'e ne mal'oft'e aŭd'ebl'a vort'o) ; la pres'diabl'o est'as nom'at'a ĉi tie pli dec'e pres'kobold'o. Antaŭ Gutenberg oni ne mult'e sci'is pri la plej danĝer'a mal'amik'o de la aŭtor'o'j, kiu tiu'rilat'e super'as eĉ la recenz'ist'o'j'n. Ceter'e li ne respekt'as recenz'ist'o'j'n. Li far'is tre grand'a'j'n skandal'o'j'n kaj ne indulg'is eĉ la bibli'o'n, tiel ke en la dek kvin'a kaj dek ses'a jar'cent'o'j li ver'e konstern'is kaj embaras'is la pres'popol'o'n. Laŭ interes'a libr'o de hungar'a aŭtor'o (Rath- Végh : La komedi'o de la libr'o) en la jar'o 1562 aper'is kontraŭ'pap'ism'a verk'o sub la titol'o : Missae ac missalis anatomia. La libr'o en'hav'is 172 paĝ'o'j'n, la list'o de la pres'erar'o'j ne mal'pli ol 15. La el'don'ist'o defend'is si'n jen'e : “ La mal'ben'it'a satan'o uz'is si'a'n komplet'a'n ruz'o'n por for'ig'i la em'o'n de la pi'a leg'ant'o leg'i la verk'o'n. ” Est'us nun interes'e analiz'i, sur kiu flank'o do star'is —laŭ la el'don'ist'o —la satan'o, kaj iom esplor'i li'a'n rol'o'n en la religi'a'j batal'o'j de tiu for'a epok'o ; sed nun tem'as pri io ali'a. Ĉiu'kaz'e, laŭ'dir'e de tiam oni parol'as pri la pres'diabl'o, respektiv'e pres'kobold'o.

Mi ja dir'is, ke la mal'amik'o de ĉiu verk'o ne indulg'as eĉ la recenz'ist'o'j'n. Pri tio oni pov'as leg'i instru'a'n histori'o'n sam'lok'e. Franc'a profesor'o, Flavigny, en 1648 verk'is recenz'o'n pri iu teologi'a verk'o. I. a. li cit'is la memor'ind'a'n fraz'o'n el la Mate'a Evangeli'o : Quid vides festucam in oculo fratris tui et trabem in oculo tuo non vides? Ne est'as neces'e traduk'i la fraz'o'n, sufiĉ'as dir'i, ke festucam = “ lign'o'pec'et'o'n, lign'er'o'n ”, kaj trabem = “ trab'o'n ”. Kiam la recenz'o aper'is, iĝ'is skandal'o —unu'a'rang'a —, ĉar la mal'anĝel'o el'ŝtel'is ambaŭ'lok'e la liter'o'n o el la komenc'o de la ripet'at'a vort'o oculo (latin'e : “ okul'o ”) kaj sekv'e la fraz'o esenc'e ŝanĝ'is si'a'n signif'o'n : la rol'o'n de la okul'o ambaŭ'lok'e trans'pren'is tut'e ali'a kor'popart'o, per kiu oni apenaŭ pov'us vid'i, sed kiu est'as prefer'e fundament'o firm'a, kiam oni sid'as sur ĝi. La profesor'o dev'is solen'e ĵur'i antaŭ la tut'a universitat'a korporaci'o, ke li est'as sen'kulp'a.

Leg'int'e pri ĉio ĉi mi iom ek'mir'is, ĉar laŭ mi'a sent'o la pres'kobold'o nask'iĝ'is preciz'e tiam, kiam mi ek'vid'is la sun'lum'o'n. Nun mi jam modif'is tiu'n mi'a'n kred'o'n : nun'temp'e mi est'as konvink'it'a, ke ekzist'as special'a pres'kobold'o, kies task'o est'as pri'zorg'i kaj mis'form'i mi'a'j'n artikol'o'j'n, kiam ajn kaj kie ajn ili aper'as. Ebl'e tiu ĉi pens'o est'as tro ego'centr'a, sed vi sci'as : est'as afer'o'j inter la ĉiel'o kaj ter'o... Io'n mi supoz'is jam en la aŭror'o de mi'a esperant'a verk'ad'o, kiam en “ Literatur'a Mond'o ” en unu el mi'a'j unu'a'j modern'a'j fabel'o'j advokat'o —rol'ant'a inter ali'a'j est'aĵ'o'j kaj best'o'j —trans'form'iĝ'is —dank ’ al al la pres'kobold'o kaj li'a fidel'a disĉipl'o, la kompost'ist'o —en fantazi'a'n best'o'n : akv'o'kat'o. Post'e sekv'is ali'a'j verk'o'j kaj ali'a'j bon'e el'kalkul'it'a'j malic'aĵ'o'j de la sub'ter'ul'o'j. Dum tia'j okaz'o'j oni kondut'as divers'manier'e : kelk'a'j mut'e kaj riproĉ'e rigard'as la ĉiel'o'n, ali'a'j blasfem'as. Mi fin'fin'e akcept'is tiu'n ĉi insid'a'n kompani'iĝ'o'n al mi'a'j verk'o'j, kiel rajt'a'n kaj merit'it'a'n pun'o'n pro mi'a'j verk'ist'a'j kaj ceter'a'j kulp'o'j. Sed kiam la malic'o ne plu lig'is si'n al mi'a person'o, sed kontribu'is ankaŭ al la verk'ad'o de la Nobel'premi'it'a sved'a verk'ist'o P. Lagerkvist, kies kelk'e da verk'o'j mi traduk'is, tiam mi decid'is, ke mi prov'as lev'i mi'a'n mal'fort'a'n voĉ'o'n ; kvankam mi tim'is, ke la mal'esper'o kaj la fatal'ism'a rezign'o fin'e ferm'os la voj'o'n de mi'a inert'a kri'o kaj strangol'os ĝi'n. Sinjor'o'j Kobold'o kaj Kompost'ist'o, vi pov'as far'i kontraŭ mi, kio'n vi vol'as, sed estim'u la Nobel premi'it'o'j'n.

La konkret'a afer'o okaz'is tiel, ke mi traduk'is poem'o'n de P. Lagerkvist. Ĝi'a titol'o est'as Leter'o ven'is. La poem'o jen'is :

De hejm'e ven'is ĵus let'er ’
pri ĉeriz'arb'o, rib'o, ter ’.
Per trem'a man'o old'ul'in ’
—Patr'in'o —skrib'is ĝi'n.

Post vort ’ desegn'is vort'o'n pri
sekal'o'kresk'o, tri'fol'i ’,
pri Li kaj Li'a grand'a far ’
de jar ’ al jar ’

En sun'o star'is kort ’ ĉe kort ’
sub gard ’ de l ’ di'a firm'a fort ’.
Sonor'is pac'o je vesper ’
el alt ’ al ter ’.

Kaj est'is spir ’ de ĝardenheĝ ’,
lavend'o kaj vesper'a neĝ ’,
silent'a fest'o'harmon'i ’ —
dimanĉ'e skrib'is ŝi.

Ĝi hast'is tage- nokt'e por
sci'ig'i mi'n en long'a for ’,
ke est'as ĉio —pec ’ post pec ’ —
kiel de eternec ’.

Vi ebl'e rimark'as, ke la agord'o de la poem'o est'as klar'e somer'a, kun iom da aŭtun'a ombr'um'ad'o. Mi ne vol'as nun analiz'i tiu'n ĉi poem'o'n, kiu'n mi tre ŝat'as, kaj kiu'n mi klopod'is laŭ'ebl'e plej fidel'e traduk'i. Mi send'is la traduk'o'n al “ Herold'o ” kaj baldaŭ ĝi aper'is. Sed antaŭ ĝi'a aper'o tra'okul'um'is ĝi'n la pres'kobold'o, kiu est'as ĉio'sci'a, kaj proksim'um'e jen'e rezon'ad'is : “ Hm, verk'o de sved'a poet'o. Sved'land'o, mal'varm'a klimat'o, kiel oni pov'as traduk'i sved'a'n poem'o'n sen neĝ'o? Ni rigard'u nur... Jes, kompost'ist'o, ĉi tie vi pov'as met'i iom da neĝ'o! ” Kaj jen per et'a modif'o la ĝarden'heĝ'o en la antaŭ'last'a strof'o trans'form'iĝ'is je ĝarden'neĝ'o kaj la poem'o mem en distil'it'a'n, kristal'a'n nord'a'n verk'o'n. Oni vid'as antaŭ si la nord'a'n somer'o'n, la nord'a'n natur'o'n, kie post la vesper'a sonor'ig'o (kaj post ĉiu vesper'manĝ'o) , laŭ'program'e, silent'e kaj mister'e flug'as ter'e'n la plej blank'a kaj plej virg'a neĝ'o de la mond'o.

Kiam la pres'kobold'o kaj la kompost'ist'o ating'is tiu'n ĉi maksimum'a'n rezult'o'n per minimum'a pen'o, oni rajt'is esper'i, ke li kaj li'a satelit'o iĝ'is sat'a'j kaj konsider'is la tag'o'n perfekt'a kaj fin'it'a. Sed oni oft'e erar'as, precip'e, kiam tem'as pri la fervor'o de fer'vol'a kobold'o. Vi memor'as la last'a'n strof'o'n :

Ĝi hast'is tage- nokt'e por...

t. e. la leter'o hast'is. Sed ankaŭ tiu traduk'ist'a solv'o ne kontent'ig'is la kobold'o'n kaj post mal'long'a konferenc'o kun la kompost'ist'o ili ŝanĝ'is la unu'a'n vers'o'n de la last'a strof'o jen'e :

Ŝi hast'is tage- nokt'e por
sci'ig'i mi'n en long'a for ’ ktp.

La kobold'o ankaŭ nun uz'is si'a'n kler'a'n bon'inform'it'a'n cerb'o'n. Oni aŭd'as tiel oft'e pri la labor'em'a'j mal'jun'ul'o'j de la nord'o, pri cent'jar'ul'o'j, ĉiam fort'a'j kaj jun'a'j, san'a'j. Oni renkont'as dum la kongres'o'j etern'e jun'a'j'n sinjor'in'o'j'n —laŭ la jar'o'j tamen mal'jun'a'j'n —blu'okul'a'j'n kaj freŝ'haŭt'a'j'n. Per tiu ĉi bagatel'a korekt'o el ĝi al ŝi oni ricev'as klar'a'n imag'o'n pri la ne'frakas'ebl'a mal'jun'ul'in'o, kies man'o'j —laŭ la asert'o de la poet'o —est'as trem'a'j, sed la pied'o'j mult'e mal'pli, eĉ tiom'e, ke ili volont'e kaj long'paŝ'e hast'as tage- nokt'e por... person'e trans'don'i la leter'o'n...

Antaŭ ol mi tut'e rezign'us —ver'ŝajn'e ĉio est'as ja van'a —ankoraŭ'foj'e mi protest'as jen'e kaj last'foj'e, tamen iom emfaz'e : Ktrgedzimripppĉun!

LA ĈEFMINISTRO DE SVEDLANDO

(Memor'o pri la kongres'o en Malmö, 1948, dum kies kabared'a vesper'o la aŭtor'o en la mask'o de Paŭlo Papago el Papagonio prezent'is la jen'a'n scen'o'n. La sol'a, kio'n la leg'ant'o bezon'as sci'i, est'as, ke tiam, sam'e kiel dum la re'skrib'o, la ĉef'ministr'o de Sved'land'o hav'as la nom'o'n Tage Erlander.)

Sur la scen'ej'o est'as tabl'o kun telefon'aparat'o. Ĉe la aparat'o star'as Paŭl'o Papag'o kun la mikrofon'o en la man'o. Ĉe la ali'a flank'o de la drat'o, kiel oni konstat'as laŭ la fraz'o'j de sinjor'o Papag'o, est'as Jan Strönne, la “ ĉef'o ” de LKK. Li'a'j'n respond'o'j'n ni ne aŭd'as :

—Haalloo, haaallooo! Ĉu sinjor'o Strönne?

—Ĉu vi ne re'kon'as mi'a'n voĉ'o'n? Mi est'as Paŭlo Papago el Papagonio.

—Ĉu vi dir'as, ke vi dorm'is? Ke mi vek'is vi'n? Nun bon'vol'u ne dorm'i. Dorm'i nokt'e? Mi kutim'as dorm'i kelk'foj'e dum la Somer'a Universitat'o... Mi sci'as, ke la preleg'o'j est'as interes'a'j, sed dorm'i est'as eĉ pli interes'e... tiam. Ne nokt'e... Rigard'u, sinjor'o Strönne, se vi nepr'e vol'as dorm'i, dorm'u post la kongres'o. Nun tem'as pri grav'a'j afer'o'j...

—Pri kio?... Pri la kongres'libr'o kompren'ebl'e...

—Jes, ĝi plaĉ'as al mi... Ne mal'bon'a, sed...

—Kial vi vol'us respond'i morgaŭ? Ĉu vi hav'as tiom da labor'o?

—Mi kompren'as tio'n. Vi ja skrib'as sur la unu'a paĝ'o de la kongres'libr'o : “ Ni sem'as kaj sem'as konstant'e. ” Ĉu vi est'as ter'kultur'ist'o? Mi dir'os al vi io'n, sinjor'o Strönne. Sem'u aŭtun'e! Ne konstant'e! Kaj ne dum la kongres'o!

—Ĉu vi ne est'as ter'kultur'ist'o? Bank'ofic'ist'o? Kio'n vi do sem'as en la bank'o?

—Kial vi kri'as? Mi kred'as al vi. Sed se vi sem'as nenio'n, vi do hav'as temp'o'n respond'i al mi?

—Kial vi est'as tiel nervoz'a, se vi ne dev'as sem'i?

—Kio'n mi far'u?... Kie'n mi ir'u?... Al la inf... Jes, mi kompren'as : al la infan'o'j de mi'a edz'in'o por konversaci'i kun ili dum la nokt'o. Ne'ebl'e, sinjor'o Strönne. Prudent'a hom'o las'as si'a'n edz'in'o'n en Papagonio. Ĉu vi vol'as fin'i la parol'ad'o'n? Sed nun mi vol'as far'i al vi grav'a'j'n demand'o'j'n.

—Pri la kongres'libr'o... Kio est'as tio?... Mank'o'j... Grav'a'j mank'o'j... Ni bezon'as klar'ig'o'j'n, kiel oni pov'as las'i la kongres'an'o'j'n en tia mal'lum'o... Rigard'u la 5- an paĝ'o'n!

—Kio est'as tie?... Jes, portret'o de grav'ul'o. Kaj sub'e?

—Ĉu vi ne vid'as? Tie est'as pres'it'e : Tage Erlander, la ĉef'ministr'o de Sved'uj'o... Nu? —Ĉu vi kuraĝ'as dir'i : nu? Nu? Ĉu mi ne kompren'as? Jes, mi kompren'as : Tage Erlander est'as la ĉef'ministr'o de Sved'uj'o, jes Tage Erlander. Tag'e li est'as Erlander. Sed kiu li est'as nokt'e? Kial li est'as iu ali'a tag'e kaj nokt'e? Ĉu li'a individu'o dis'fend'iĝ'is? Kaj vi nur las'as la afer'o'n kaj eĉ fier'as pri tio en la kongres'libr'o?

—Ĉu mi mis'kompren'is tio'n?... O- ho, nun mi kompren'as. Jes, Tage Erlander, la ĉef'ministr'o de Sved'land'o... Bon'e, sinjor'o, mi bon'e kompren'as : ankaŭ la ĉef'ministr'o hav'as ok'hor'a'n labor'tag'o'n. Tag'e Erlander est'as la ĉef'ministr'o en Sved'land'o, Sed kiu est'as nokt'e la ĉef'ministr'o? Kaj kio'n far'as sinjor'o Erlander, kiam li ne est'as ĉef'ministr'o, kaj kio'n far'as la ali'a sinjor'o tag'e, kiam li ne est'as ĉef'ministr'o? Jes, kio'n far'as la ali'a ĉef'ministr'o tag'e? Kio est'as la nom'o de la ali'a ĉef'ministr'o? Kaj kial li'a nom'o ne est'as en la kongres'libr'o? Bon'vol'u not'i tiu'j'n ĉi demand'o'j'n... Ho, jes, mi ŝat'as demand'i. Est'as strang'e, ke mi ne ricev'as sufiĉ'e da respond'o'j... Ho, mi hav'as ankaŭ ali'a'j'n demand'o'j'n al vi... Mi vol'as demand'i vi'n, kia'n funkci'o'n hav'as la honor'a'j membr'o'j de la kongres'o... Mi kompren'as, ili est'as tia'spec'a'j gard'anĝel'o'j... Mi hav'as tre grav'a'n ide'o'n... En la nom'o de la kongres'an'ar'o mi pet'as la estr'ar'o'n dispon'ig'i al ĉiu unu'op'a kongres'an'o po unu honor'a membr'o... Al mi'a sam'land'an'in'o, sinjor'in'o Papagina bon'vol'u send'i la sinjor'o'n, kiu est'as ŝtrump'fabrik'ist'o... kun ŝtrump'o'j...

—Mi?... Dank'o'n, mi jam hav'as propr'a'n honor'a'n membr'o'n... membr'in'o'n... Sekret'o... Mi ne ŝat'as divid'i gard'anĝel'o'j'n...

—Las'u mi'n parol'i, sinjor'o! Mi vol'as parol'i pri la util'a'j fraz'o'j de la kongres'libr'o. Mi lern'is ili'n sved'e. Post'e mi ir'is al la restoraci'o kaj dir'is : Mi dezir'as lunĉ'o'n, buter'o'n, fromaĝ'o'n, haring'o'n, kuir'it'a'n, rost'it'a'n viand'o'n, fiŝ'o'n, unu du, tri manĝ'aĵ'o'j'n ; mi dezir'as sup'o'n, desert'o'n, glaci'aĵ'o'n, frukt'o'j'n, kuk'o'n, kaf'o'n sen pan'o ; mi dezir'as lav'i la man'o'j'n ; don'u al mi bier'o'n, vin'o'n, brand'o'n, lakt'o'n, akv'o'n. Mi lern'is ĉio'n ĝis la 19- a fraz'o. Sed tie mi halt'is. Tie est'is : Mi vol'as pag'i. Tiu est'is tro mal'facil'a fraz'o... Kio'n mi far'is? Mi ir'is...

—Kaj ili... Ankaŭ ili... Ĉu vi ne kompren'as? Mi ir'is, kaj ankaŭ ili mi ir'is... Ke mi ne babil'u?

—Ankoraŭ io tre grav'a. Vi ebl'e ne vid'is tiu'n anonc'o'n, kiu aper'is en la “ Papagonia Herold'o ”. Est'is jen'e : Okaz'a vend'ad'o de gant'o'j por sinjor'in'o'j sen fingr'o'j 2 kron'o'j, kun fingr'o'j 3 kron'o'j... Kial mi dir'as tio'n?... Mi ne sci'as... Sed bon'vol'u inform'i mi'n pri la jen'a afer'o : Inter la util'a'j inform'o'j oni leg'as, ke “ kelk'a'j kun'sid'o'j kaj preleg'o'j kun bild'o'j aŭ film'o okaz'as en la proksim'a gimnazi'o —por knab'in'o'j ”. Sed kio'n far'os do la knab'o'j?

—Onkl'o Strönne, ne forges'u ni'n, la knab'o'j'n. Ankaŭ ni vol'as vid'i film'o'j'n. Ĉu en tiu ĉi land'o oni ne rajt'as sid'i en la sam'a kin'ej'o, kie la knab'in'o'j sid'as? Onkl'o Strönne, vi dev'as pens'i ankaŭ pri la knab'o'j, ne ĉiam pri la knab'in'o'j...

—Haalloo, haaalllooo... li ne respond'as... Ebl'e est'os plej bon'e vizit'i li'n, ebl'e li sven'is... mi vizit'os li'n...

(Kurten'o)

F. SCHILLER NE VIVIS VANE!

Nov'a skrib'maŝin'o. Bon'form'a, modern'a maŝin'o, ne nigr'a, sed mal'hel'e verd'a ; super la danc'em'a klav'ar'o elegant'a arĝent'kolor'a ŝtal'ruband'o, mez'e kun hel'ruĝ'a stri'o, kvazaŭ zon'o sur la tali'o de jun'a fraŭl'in'o. Super tiu ĉi zon'o oni vid'as nigr'a'n tabul'et'o'n, kvazaŭ broĉ'o'n kun la nom'o de la fabrik'aĵ'o : Halda. Halda est'as skrib'maŝin'o, aŭ maŝin'in'o, vir'in'et'o en verd'o. Dum ni iom post iom maŝin'iĝ'as, robot'iĝ'as, ni'a'j objekt'o'j, maŝin'o'j, propr'ig'as al si pli kaj pli da viv'o. Oni pov'us skrib'i ankaŭ pri tio, sed mi vol'as unu'a'vic'e skrib'i pri Halda. Ni rigard'as unu la ali'a'n. Mi kun admir'o ; Halda mal'e ne montr'as special'a'n admir'o'n al mi. Mi'a mal'nov'a, mal'jun'iĝ'int'a, tut'e el'uz'it'a skrib'maŝin'o, kiu nun est'os send'ot'a kiel et'a fragment'a kompens'a part'o de la alt'a prez'o por la nov'a, atend'as ia'n mirakl'o'n en la angul'o : mal'riĉ'a, griz'iĝ'int'a parenc'o en la societ'o de alt'rang'ul'o'j. Mirakl'o ne okaz'as, kaj la mal'jun'a maŝin'o nun subit'e kaj sen'spit'e sub'met'as si'n al la natur'a'j leĝ'o'j kaj forges'iĝ'as sen kontraŭ'star'o.

—Bon'ven'o'n, Halda... fraŭl'in'o Halda —mi salut'as la nov'a'n maŝin'o'n.

Halda dank'as degn'e. Por ke la leg'ant'o ne tuj ĉes'ig'u la leg'ad'o'n de tiu'j ĉi instru'a'j fraz'o'j, mi inform'as vi'n, ke degn'e signif'as laŭ la Poezi'a Fak'vort'ar'o kaj laŭ la list'o de la Kvar'op'o : “ bon'vol'e far'i io'n al mal'alt'rang'ul'o'j, afabl'e, sed tamen sent'ig'ant'e si'a'n moŝt'ec'o'n ”. Unu'sol'a vort'o kaj vi komplet'e kompren'as, kiel Halda kondut'as al mi : kiel freŝ'bak'it'a abiturient'in'o de la skrib'maŝin'fabrik'o re'salut'as si'a'n unu'a'n, nur por degn'o ind'a'n admir'ant'o'n.

—Ĉu vi permes'as, fraŭl'in'o, ke mi iom el'prov'u vi'a'j'n kapabl'o'j'n? —mi demand'as iom sin'gard'e.

—Se vi kondut'as dec'e —dir'as iom koket'e la fraŭl'in'o. Tio est'as jam favor'a sign'o.

Mi komenc'as skrib'i. Tio est'as, mi komenc'us. La klav'o'j ek'frap'as kun diskret'a plaŭd'o, sed ili mok'as mi'n. Ili frap'as sur la sam'a'n punkt'o'n de la paper'o. Mi kred'as, ke mi skrib'is tut'a'n lini'o'n, sed sur la paper'o est'as unu'nur'a tru'o. Halda ironi'e rid'et'as.

—Vi est'as komenc'ant'o. Oni dev'as mal'fiks'i mi'a'n...

Kompren'ebl'e mi ne liber'ig'is la cilindr'o'n ; ĝi est'is sen'mov'a. Dekstr'e, flank'e, kiel ali'a'j fraŭl'in'o'j, ankaŭ Halda hav'as ia'n rapid'a'n mekanism'o'n por liber'iĝ'i. Nun mi sci'as.

Mi skrib'as de'nov'e, sed nun la liter'o'j est'as ne'vid'ebl'a'j. Ver'ŝajn'e mi ek'puŝ'is la ruband'ŝanĝ'il'o'n, kiu ven'is en neŭtral'a'n pozici'o'n. La maŝin'o nun skrib'as sen ruband'o. Rapid'e mi met'as la farb'ruband'o'n en la pozici'o'n de ruĝ'o, ĉar mi vol'as fest'i per ruĝ'a'j, printemp'a'j vort'o'j :

—Halda ven'is, Halda kun la...

Sur la paper'o est'as nenio. Mi komenc'as grumbl'i. Ni re'prov'u per la nigr'a ruband'o. Nigr'e ĝi skrib'as. Nun ni prov'u de'nov'e ruz'e kaj ruĝ'e. Halda ne vol'as... La komenc'a'j grand'a'j liter'o'j salt'as en la alt'o'n, kaj nur la sub'a part'o de la liter'o'j montr'as iom da ruĝ'a nuanc'o. Mi tro'rapid'as, evident'e. Mi komenc'u de'nov'e. Nun mi jam sent'as, ke tem'as pri batal'o. Mi erar'is pri Halda. Halda est'as jun'a ĉeval'o, Pegaz'o, kiu'n mi dev'as kutim'ig'i al la sel'o. La ribel'o, sabot'ad'o, obstin'o est'as van'a'j ; mi montr'os al vi...! La ĉambr'o ne plu est'as ĉambr'o. Io tut'e ali'a, sang'o kaj sabl'o, azen'o. Kompren'ebl'e mi vol'is skrib'i “ aren'o ” sed tiu ĉi et'a fripon'in'o el'uz'as ĉiu'n si'a'n artifik'o'n. Nu, mi instru'os vi'n...

Mi re'komenc'as. Halda, mi dir'as, ne est'u malic'a. Mi ne dev'as nepr'e uz'i vi'a'j'n serv'o'j'n. Oni pov'as skrib'i ankaŭ sen vi. Se mi'a font'plum'o ne est'us for'kur'int'a de mi, mi montr'us, ke ankaŭ per ĝi oni pov'as skrib'i. Sed rigard'u, ĉi tie est'as mal'nov'a ink'uj'o. Ebl'e ĝi est'as vi'a av'o. Ankaŭ ĝi est'as uz'ebl'a. Oni bezon'as nur plum'o'n. Kio'n vi dir'as? Ke ankaŭ la anas'o hav'as plum'o'n kaj tamen ne pov'as skrib'i? Kio'n vi demand'as? Ĉu mi est'as cert'a, ke mi pov'as skrib'i? Halda malic'e rid'as, sed mi sent'as, ke jam komenc'iĝ'is la inter'ŝanĝ'o de pens'o'j. Mi aŭd'as iom da ced'em'o en la rid'o. Mi skrib'as, pli ĝust'e ni skrib'as. La Pegaz'o ne spit'as la sel'o'n. Mi ŝajn'ig'as ne rimark'i la trans'form'iĝ'o'n ; mi skrib'as sever'e. Tre ruz'e, ne rigard'e al la klap'et'o, subit'e mi ŝanĝ'as la farb'ruband'o'n. Halda skrib'as eĉ ruĝ'a'j'n liter'o'j'n. Halda kompren'is, ke la viv'o est'as io ali'a ol la fier'a'j sonĝ'o'j de la jun'ec'o. Grandioz'e, el mi'a vid'punkt'o. Nun ni pov'as komenc'i ni'a'n kun'viv'o'n. Ĉio est'as en ord'o.

Ni est'as mult'a'j en tiu ĉi et'a ĉambr'o. Mult'a'j viv'ant'o'j, mult'a'j vol'o'j, kiu'j'n mi dev'as agnosk'i. Libr'o'j, objekt'o'j, mebl'o'j. Ili viv'as, ili pov'as est'i kapric'a'j, ili pov'as ĝoj'i, melankoli'i, grumbl'i, ŝerc'i, artifik'i, petol'i. Ili hav'as karakter'o'n. Kelk'a'j el ili est'as rekt'e mal'bon'vol'a'j. En'tut'e ni viv'as bon'e. Oni neniam est'as sol'a. Mi estim'as mi'a'j'n objekt'o'frat'o'j'n kaj ili adapt'iĝ'as al mi. Mi ne est'as tiel ekstrem'a, kiel tiu primitiv'a jemen'a jud'o, pri kiu mi antaŭ ne'long'e leg'is. Oni transport'is li'n el si'a dezert'a land'o al la nov'a patr'uj'o per flug'maŝin'o. Baldaŭ li aĉet'is radi'o'aparat'o'n en Tel- Aviv. Post unu tag'o li re'ven'is kun la radi'o al la vend'ej'o. La aparat'o est'as mal'bon'a, ne uz'ebl'a.

—Ĉu ĝi ne parol'as?

—Jes, sed mal'bon'e.

—Kial?

—Hieraŭ ĝi dir'is, ke est'os sen'nub'a veter'o kaj post'e fal'is hajl'er'o'j, grand'a'j kiel bulb'o'j. Re'don'u la mon'o'n!

Sed mi sci'as, ke radi'o'aparat'o est'as kapric'a est'aĵ'o. Ĝi sent'as, ke ĝi star'as mez'e inter la ter'o kaj ĉiel'o. Ni bon'e viv'as unu kun la ali'a. Kelk'foj'e mi atent'ig'as ĝi'n pri bon'a kondut'o kaj plej oft'e ĝi obe'as.

Unu el ni'a'j vest'pend'ig'il'o'j en la antaŭ'ĉambr'o hav'as nom'o'n. Mi ne mal'kaŝ'as, kio est'as la nom'o, ebl'e nur tiom, ke ĝi hav'as la nom'o'n de unu el ni'a'j recenz'ist'o'j. Tiu pend'ig'il'o kun la nom'o de la recenz'ist'o est'as ver'a kanibal'o. Vi sci'as, kiel tia pend'ig'il'o aspekt'as. Tie, kie hom'o hav'as la kap'o'n, la pend'ig'il'o hav'as ia'spec'a'n demand'sign'o'n el fer'o, kiu fin'iĝ'as en ŝraŭb'o. La ŝraŭb'o est'as fiks'it'a al lign'o'ark'o, sed ĉe la sub'o de la fer'demand'sign'o est'as lign'o'ring'o, kies cel'o'n nur mi kompren'as. Tiu ĉi ring'o aŭ tub'et'o ĉirkaŭ'as la rekt'a'n fin'o'n de la demand'sign'o. Kiam oni ven'as hejm'e'n dum la vintr'o, oni klopod'as rapid'e liber'iĝ'i de si'a palt'o. Oni pren'as la pend'ig'il'o'n, per la mal'dekstr'a man'o oni lev'as ĝi'n, sam'temp'e met'as sur ĝi'n la pez'a'n palt'o'n per la dekstr'a man'o, kaj kiam ĝi jam ek'pend'as sur la hok'o, oni vol'as for'pren'i si'a'n dekstr'a'n man'o'n de la pend'ig'il'o. La man'o est'as streĉ'it'a kaj la pend'ig'il'o aŭtomat'e ek'pinĉ'as la pend'ig'ant'o'n ĉe tiu haŭt'part'o, kiu est'as inter la dik'fingr'o kaj montr'a fingr'o, tiel, ke oni subit'e re'memor'as la nom'o'j'n de mult'a'j grand'a'j kaj mal'grand'a'j profet'o'j. La tub'et'o aŭ ring'o serv'as nur por tortur'i la viktim'o'n.

* * *

Ĝeneral'e ili tamen ne est'as malic'a'j, tiu'j silent'a'j frat'o'j. Ili pov'as est'i petol'a'j, sin'kaŝ'em'a'j, kelk'foj'e spit'em'a'j. Tapiŝ'o'j volont'e stumbl'ig'as, kaserol'o'j volont'e brul'ig'as, kork'o'j kaj buton'o'j de ĉemiz'o volont'e kaj mister'e mal'aper'as, kiam ili est'as en tia agord'o, sed subit'e natur'e ili re'aper'as, kiam ili'a kapric'o fin'iĝ'as. Libr'o'j ferm'iĝ'as per si mem kaj mok'e rid'as, kiam oni konfuz'e rimark'as, ke io mal'agord'as. Elektr'a'j kuir'il'o'j est'as sen kurent'o, ĉar ili for'glit'ig'as la ŝalt'il'o'n, pri kiu oni kred'as, ke ĝi'n oni jam kontakt'ig'is.

Ili ĉiu'j viv'as, kaj dum ni komenc'as simil'i al sen'viv'a'j er'o'j de sen'nom'a amas'o, ili viv'as, sent'as kaj eĉ sufer'as. Mi memor'as pri aŭt'o, per kiu mi dev'is vetur'i proksim'um'e 30 kil'o'metr'o'j'n al mi'a preleg'lok'o. Tiu aŭt'o est'is mal'san'eg'a. Oni pov'is rigard'i ĝi'n nur kun kompat'o. Ĝi hav'is astm'o'n kaj ftiz'o'n. Ĝi dev'is halt'i post ĉiu'j 500 metr'o'j por tus'i, tus'eg'i. Ni al'ven'is al la preleg'ej'o, kiam la last'a'j fragment'o'j de la publik'o for'las'is ĝi'n.

Ekzist'as ankaŭ alt'a'j virt'o'j en tiu mond'o. Unu el ni'a'j bon'a'j amik'in'o'j rakont'is la jen'a'n histori'et'o'n. Por pli bon'e kompren'i la rakont'o'n mi vol'as al'don'i, ke ŝi est'as jun'a kaj poezi'em'a. Tiam ŝi est'is mult'e pli jun'a kaj ebl'e eĉ pli rev'em'a. Ŝi atend'is gast'o'j'n kaj ŝi decid'is bak'i ia'n delikat'aĵ'o'n, al kiu laŭ ni'a hungar'a kutim'o oni bezon'as al'ig'i pist'it'a'n kaj suker'it'a'n papav'o'n. Ŝi met'is la pist'ot'a'n papav'o'n en la pist'uj'o'n kaj per la kupr'a pistil'o komenc'is frakas'i la papav'o'n. Dum'e ŝi sent'is si'n inspir'it'a kaj el'pens'is ritm'o'j'n kaj rim'o'j'n. La ritm'o de la pist'ad'o inspir'is ŝi'n. Sed jen ŝi subit'e konsci'iĝ'is pri ia fremd'a tint'ad'o en la pist'uj'o. Ŝi rigard'is tie'n, kaj montr'iĝ'is, ke ŝi'a brak'horloĝ'et'o mal'fiks'iĝ'is, fal'is en la pist'uj'o'n kaj jam est'is preskaŭ perfekt'e pist'it'a. Ĉiu'j ŝraŭb'et'o'j, risort'o'j est'is frakas'it'a'j. Sed, rakont'is ni'a vigl'okul'a kon'at'in'o, post la unu'a panik'o, post kiu ŝi for'sku'is la perd'o'sent'o'n kun la facil'a agord'o de la bohem'o'j, ŝi tamen nepr'e dev'is pret'ig'i la bak'aĵ'o'n. Kaj imag'u, oni pov'is facil'e dis'ig'i la metal'a'j'n pec'et'o'j'n de la papav'a mas'o.

Post tio la rakont'ant'in'o ek'silent'is. Mi plen'e admir'is ŝi'a'n rakont'a'n talent'o'n. Sed mi'a edz'in'o admir'is ĝi'n mal'pli sen'rezerv'e. Ke mi'a kritik'em'o mal'pli fid'ind'e funkci'is, tio pov'is depend'i de la special'a ĉarm'o de la rakont'ant'in'o. Mi'a edz'in'o demand'is :

—Jes, jes. Sed la vitr'o de la horloĝ'o? Tio'n vi ne pov'is dis'ig'i de la papaver'o'j.

—La vitr'o de la horloĝ'o? Ĝi rest'is aa- bsolute tut'a. Ĝi est'is t. n. ne'romp'ebl'a vitr'o —respond'is sen'hezit'e la sinjor'in'o.

Ĉu ŝi ebl'e vol'is far'i reklam'o'n al la ne'romp'ebl'a horloĝ'vitr'o? Ĉu est'is ver'o aŭ adapt'o de la fiŝ'kapt'ist'a'j rakont'o'j al la teritori'o de la mastr'um'ad'o, mi ne sci'as.

* * *

Mi memor'as ankaŭ pri mur'horloĝ'o. Pri ĝi ni parol'as kun special'a omaĝ'o. Iu'n somer'o'n ni lu'is ĉambr'o'n ie, proksim'e al Stokholm'o. La nervoz'a sinjor'in'o, kiu lu'don'is la ĉambr'o'n, vent'rapid'e komunik'is al mi la instrukci'o'j'n, kiu'j'n ni dev'as atent'i. I. a. ni ne streĉ'u la hor'bat'ig'a'n risort'o'n de la mur'horloĝ'o, sed nur la tiktak'il'o'n. Ceter'e la horloĝ'o est'as mal'nov'a, sed fid'ind'a. Mi dank'is kaj sam'moment'e forges'is la plej grand'a'n part'o'n de la instrukci'o'j.

Post kelk'e da tag'o'j la horloĝ'o lac'iĝ'is ; ĝi'a'j tiktak'o'j ricev'is ia'n spir'eg'a'n kun'son'o'n. Mi'a edz'in'o, kiu est'as mult'e pli entrepren'em'a ol mi, pren'is seĝ'o'n, met'is ĝi'n sub la horloĝ'o'n, pren'is la streĉ'il'o'n. Mi ne tre interes'iĝ'is pri la afer'o ; mi est'is okup'at'a pri ia verk'ad'o. Mi interes'iĝ'is, kiam la horloĝ'o ek'sonor'is. Ebl'e oni ne pov'as don'i ĝust'a'n impres'o'n pri tiu son'o, nom'ant'e ĝi'n sonor'o. Ĝi est'is io raŭk'a, io mister'a, io dolor'a, io fantom'a, io ne'pri'skrib'ebl'e spin'vibr'ig'a. Plej terur'e est'is, ke ĝi ne est'is io, sed io'j, eĉ iadoj, t. e. io'j ade- ad'e. La mal'jun'a horloĝ'o, silent'int'a ebl'e dum jar'dek'o'j, komenc'is ve'e aŭd'ig'i si'a'j'n plend'o'j'n kaj tut'e ne em'is fin'i si'a'n ĝem'ad'o'n. La mister'a kaj ne're'kurac'ebl'a dolor'o de la mal'jun'ec'o trem'ig'is la aer'o'n de la ĉambr'o. Ni ne tuj komenc'is kalkul'i la bat'o'j'n, sed nur ĉirkaŭ ĉe la 50- a bat'o. Post'e ni kalkul'is 326 plu'a'j'n bat'o'j'n. Post'e, subit'e, mal'bon'aŭgur'e iĝ'is silent'o. Ankaŭ la sun'o mal'aper'is sam'temp'e de la ĉiel'o kaj la ĉambr'o iĝ'is mal'lum'a. Ni'n kapt'is la tim'o kaj —tia oni est'as —du'on'minut'o'n post la ĉes'o de la mister'a, raŭk'a (pri'skrib'o kiel supr'e) voĉ'o de la horloĝ'o, ni al'rigard'is unu la ali'a'n kaj ek'rid'eg'is. Sed long'e ni ne rid'is, ĉar la mal'jun'a horloĝ'o re'ek'sonor'is kun la sam'a mister'a raŭk'et'o kaj kor'ŝir'a dolor'o kaj ve'ad'is plu. Ni kred'is, ke ni dev'os trans'loĝ'iĝ'i, sed post plu'a'j 65 fantom'a'j bat'o'j ĝi ek'silent'is kaj mort'is, t. e. mut'iĝ'is.

* * *

Se ni klopod'as kompren'i ĉio'n, kio ni'n ĉirkaŭ'as, la objekt'o'j, la natur'o kompren'os ni'n. Mi memor'as pri iam'a vojaĝ'o al la plej nord'a sved'a urb'o, Kiruna. Est'is januar'o, post'tag'mez'o, ebl'e la tri'a hor'o, kio tamen signif'is, ke la vintr'a vesper'o komplet'e ek'okup'is la nord'o'n. Jam post la unu'a hor'o, ĉirkaŭ la tag'mez'o, reg'is mal'lum'o. La vent'o akr'e blov'is, kaj ne'atent'e, en la proksim'o de la poŝt'kontor'o, en iu park'o, mi el'pren'is mi'a'n paper'mon'uj'o'n. La vent'o sen'hezit'e el'ŝir'is de tie dek divers'a'j'n paper'o'j'n, legitim'il'o'j'n kaj mi'a'n bilet'o'n. Ĝi ven'is tiel subit'e, ke nek mi nek mi'a akompan'ant'o pov'is far'i io'n, kaj la paper'o'j mal'aper'is en la vesper'o. Ni star'is tie stult'e, sen'kompren'e. Sed la vent'o ek'rid'eg'is akr'e, turn'is si'n kaj unu post la ali'a re'transport'is al mi mi'a'j'n paper'o'j'n, tut'e ne forges'ant'e la bilet'o'n. Mi aŭd'is ĝi'a'n kontent'a'n rid'o'n :

—Est'is bon'a ŝerc'o. Ali'a'n foj'o'n gard'u vi'n pli bon'e!

La kalendar'o aparten'as al mi'a'j feder'ul'o'j. Ni'a kun'labor'o est'as model'a. Laŭ mi'a'j spert'o'j ĝi est'as eg'e em'a por ĉia kun'labor'o. Ĉi'jar'e ni inter'diskut'is la mank'o'n de vari'ec'o en la viv'o. Mi'a edz'in'o hav'is simil'a'n opini'o'n, kaj mi propon'is, ke ni ŝanĝ'u ni'a'n viv'o'n per tiu'j modest'a'j rimed'o'j, kiu'j est'as je ni'a (modest'a) dispon'o. Sed kiel? ŝi demand'is. La kalendar'o miks'is si'n en la diskut'o'n kaj asert'is, ke ĝi'a sistem'o est'as pli bon'a. Ĝi'a'j 365 tag'o'j ĉiu'tag'e ŝanĝ'as posed'ant'o'n.

—Mir'ind'e —mi dir'is. —Bon'eg'a ide'o! Mi ja volont'e okup'as mi'n pri la psikologi'a efik'o de la nom'o'j. Rozinjo, vi ŝanĝ'os ĉiu'tag'e vi'a'n nom'o'n.

De tiam ŝi hav'as nov'a'n nom'o'n laŭ la kalendar'a nom'o, trov'ebl'a sub la dat'o en la sved'a'j almanak'o'j. Se tem'as pri “ marcial'a'j ” vir'a'j nom'o'j, kiel ekz. Valdemar'o, ŝi'a sin'ten'o est'as decid'a ; kiam ŝi est'as Izabela, ŝi est'as fier'a ; kiel Maria, ŝi est'as mol'a kaj modest'a. Kelk'foj'e mi est'as dev'ig'at'a aĉet'i special'a'j'n nom'tag'a'j'n donac'o'j'n, kiam ŝi'a nom'o est'as ekz. Abraham'o aŭ Sigismundo, Botilda aŭ Amanda. Komenc'e ŝi vol'is protest'i, sed mi atent'ig'is ŝi'n, ke ŝi rajt'as protest'i nur la 10- an de novembr'o, kiam la sved'a kalendar'o indik'as la tag'o'n de Martin Luther. Kiam ŝi ne kontent'iĝ'is per tiu avert'o, mi prezent'is al ŝi la jen'a'n fabel'o'n, kiu'n mi el'fos'is el mal'nov'a sved'a esperant'o'gazet'o :

“ La de'ven'o de la vir'in'o. Kiam Di'o est'is kre'int'a Adam'o'n, li vol'is far'i vir'in'o'n por li. Li do dorm'ig'is Adam'o'n kaj el'tir'is rip'o'n el li'a korp'o. Li met'is la rip'o'n ter'e'n apud si kaj vol'is komenc'i si'a'n labor'o'n, kiam subit'e al'kur'is hund'o, kiu rapid'e kapt'is la rip'o'n en la faŭk'o'n kaj for'kur'is.

Di'o kompren'ebl'e kur'is post la best'o'n, tiel rapid'e kiel li'a'j mal'jun'a'j pied'o'j tio'n ebl'ig'is ; sed, ho, ve! la hund'o'kur'ist'o rapid'e for'glit'is tra arb'et'ar'o, kie Di'o ankoraŭ pov'is kapt'i ĝi'n ĉe la vost'o.

La hund'o tiom fort'e tir'is kaj tord'is, ke fin'e ĝi'a vost'o de'ŝir'iĝ'is, kaj jen star'is Di'o kun ĝi en la man'o'j.

—Nu pacienc'o'n! —dir'is Di'o —mi ankaŭ el ĉi tio bon'e far'os vir'in'o'n...

Kaj tiel li far'is. Kaj tiel vir'in'o est'as far'it'a el hund'a vost'o. ”

Bedaŭr'ind'e la de'ven'o de tiu ĉi perl'o ne est'as menci'it'a, kaj mi pov'as nur ĉi tie dank'i la ne'kon'at'a'n aŭtor'o'n por tiu ĉi argument'o, kiu mut'ig'as.

En'tut'e ĉiu nov'a nom'o don'as impuls'o'n al nov'a kondut'o ; oni sent'as si'n de tag'o al tag'o pli jun'a ; la invent'ant'o mem sent'as, kvazaŭ li viv'us en iu moral'e ne riproĉ'ebl'a kaj mal'mult'e'kost'a poligami'o. Ankaŭ mi'a edz'in'o est'as ĝeneral'e kontent'a pri la aranĝ'o. Ankaŭ mi'a'n kondut'o'n favor'e influ'as la ĉiu'tag'a nom'ŝanĝ'o. Nun mi vol'as patent'ig'i mi'a'n ide'o'n, kiu'n mi pov'as dank'i plej'part'e al la kalendar amik'o.

* * *

Mi ne forges'u tiu'n poŝ'kalendar'o'n, kiu est'is jam ŝajn'e tut'e mal'jun'iĝ'int'a, kiam la unu'a'n foj'o'n mi renkont'is ĝi'n. Laŭ'task'e mi aranĝ'is la aĵ'o'j'n de bon'a amik'o, for'las'int'a tiu'n ĉi ter'o'n. Inter la aĵ'o'j trov'iĝ'is tut'e nov'a, t. e. ne uz'it'a eston'a poŝ'almanak'o. Ĝi'a en'hav'o est'is riĉ'a, sed verk'it'a tut'e en la eston'a lingv'o. Mi rigard'is la libr'et'o'n kun simpati'o kaj kompat'o pro ĝi'a baldaŭ'a pere'o, kaj re'memor'is la sun'plen'a'n temp'o'n, kiu'n mi pas'ig'is iam en la antikv'a, ĉarm'a, sen'pretend'a kaj sam'temp'e kultur'soif'a ĉef'urb'o de la eston'o'j. Mi tra'foli'um'is la almanak'o'n, kiu komenc'iĝ'is per eston'a, mal'long'a en'konduk'o, el kiu mi kompren'is nenio'n, ĉar mi'a tut'a fraz'proviz'o en la eston'a lingv'o est'as unu fraz'o : “ Mi am'as vi'n. ” Sed, ĉar la en'konduk'o hav'is ia'n al'parol'a'n lini'o'n, mi supoz'is, ke ĝi komenc'iĝ'is tiel : Kar'a Leg'ant'o! Mi bedaŭr'is, ke la libr'et'o antikv'iĝ'is temp'e kaj sen'util'iĝ'is lingv'e. La almanak'o mal'fru'is. Ĝi est'is aktual'a antaŭ 11 jar'o'j. Inter'temp'e ĝi'a posed'ant'o mort'is ; la land'o mem, en kies lingv'o ĝi prezent'is si'n, for'iĝ'is en la nebul'o'j de la histori'o. “ Kio'n vi vol'as de mi, vi et'a arĥaism'o? ” mi dir'is al la almanak'o. Mal'fru'int'a eston'a almanak'o en sved'a urb'o ĉe hungar'o...

La almanak'et'o insist'e rid'et'is al mi :

—Rigard'u mi'n, pli bon'e!

Est'is efektiv'e interes'e. Mi far'is mal'kovr'o'n. La divid'o, la tag'o'j, la dat'o'j de la fest'o'tag'o'j preciz'e koincid'is kun la nov'a jar'o, kies al'ven'o'n ni atend'is ĝust'e tiam. Mi rigard'is en la neĝ'a'n vintr'o'n kaj pens'is pri la est'ont'o, pri la ekscit'a enigm'o mal'antaŭ la neĝ'kurten'o. Mi'a mal'kovr'o est'is, ke ĝeneral'e en ĉiu dek'unu'a jar'o ripet'iĝ'as la tut'a kalendar'o.

—Mi tamen ne pov'as uz'i vi'n —mi dir'is. —Mi ne kompren'as preciz'e, kio'n signif'as ekz. kesknädal, kvankam ĝi ver'ŝajn'e respond'as al merkred'o. Tiel fremd'a'n kalendar'o'n oni ne pov'as uz'i sen risk'o de fatal'a'j erar'o'j.

—Mi vol'as viv'i —dir'is la kalendar'o. —Uz'u vi'a'n cerb'o'n!

Mi ne ŝat'as tia'n al'vok'o'n, sed ĉiam obe'as al ĝi. La jar'numer'o'n sur la unu'a paĝ'o oni pov'us facil'e kaj art'e ĝust'ig'i... Jam pret'a... Hm, jes... Ni'a eston'a sam'ide'an'in'o, loĝ'ant'a proksim'e al ni... ŝi pov'us uz'i la kalendar'o'n.

—Bon'e. Nun vi est'as sur bon'a voj'o. Sed don'i simpl'e io'n, tio est'as tro mal'long'a plezur'o. Pov'as est'i, ke ŝi ne konsider'os la donac'o'n grav'a. Mi vol'as, ke oni taks'u mi'n laŭ mi'a'j kvalit'o'j —dir'is la almanak'et'o.

—Mi pov'as skrib'i akompan'a'n leter'o'n. Mi ŝat'as korespond'i. Laŭ mi la korespond'ad'o signif'as : halt'ig'i la temp'o'n por la korespond'ant'o'j, kiel Josu'o halt'ig'is la sun'o'n. Mi skrib'os eĉ eston'a'n leter'o'n. Mi pov'os al'parol'i ŝi'n per la al'parol'o de la libr'et'o : Kar'a Leg'ant'o! Ankaŭ sub'skrib'i mi pov'os ĝi'n : Mina signif'as mi eston'e. Sed kio'n inter la al'parol'o kaj fin'o? Ni ekzamen'u mi'a'n estonan- sved'a'n fraz'ar'o'n, kiu est'as inter mi'a'j libr'o'j. Bedaŭr'ind'e la kompil'ant'o'j absolut'e ne pens'is pri tia okaz'o. Mi trov'is fraz'o'j'n pri fervoj'o, pri ekstr'a kovr'il'o en la kajut'o, pri unu'person'a kajut'o kun propr'a kajtielplu, pri la menu'o'kart'o, sed nenio'n taŭg'a'n por la leter'o.

—Foli'um'u mi'a'j'n paĝ'o'j'n —insist'is la almanak'et'o.

Efektiv'e, sur iu pag'o mi trov'is cit'aĵ'o'j'n de divers'a'j eminent'ul'o'j, eston'a'j kaj ali'land'a'j. Ĉu mi risk'u? Mi trov'is ne'long'a'n kaj ne tro mal'long'a'n cit'aĵ'o'n kies font'o est'is Schiller. Schiller est'is honest'a verk'ist'o kaj sufiĉ'e mal'nov'a. Sen danĝer'o de re'kon'o oni pov'us kopi'i tiu'j'n ĉi fraz'o'j'n. La leter'o est'is pret'a kun al'parol'o kaj kun la mister'a sub'skrib'o : Mina. Mi send'is per poŝt'o la kalendar'o'n kun la leter'o.

Du semajn'o'j'n post'e ni est'is invit'it'a'j al la sinjor'in'o. Ni trink'is kaf'o'n, manĝ'is kuk'o'j'n, konversaci'is laŭ'ebl'e plej interes'e ; ni admir'is la infan'o'j'n, la krist'arb'o'n, la donac'o'j'n, la nov'a'n rob'o'n de la sinjor'in'o, kaj ĉiu'fort'e ni prov'is aŭd'i io'n pri la eston'a almanak'o. Sed la sinjor'in'o ne parol'is pri ĝi. Fin'e mi'a edz'in'o turn'is si'n al mi. Kiam est'os pask'o? Montr'u vi'a'n kalendar'o'n.

—Mi ne hav'as ĉe mi —mi dir'is.

—Mi hav'as almanak'o'j'n —rapid'is la sinjor'in'o. —Mi hav'as eĉ unu special'e interes'a'n. Iu anonim'ul'o send'is al mi. Eston'a kalendar'o! Imag'u!

—Kiel interes'e —ni dir'is. —imag'u! Eston'a kalendar'o en tiu'j ĉi temp'o'j en Sved'land'o. Ĉu vi pov'us imag'i io'n tia'n? Kiu send'is ĝi'n? Kiel bel'a libr'et'o!

—Mi ne sci'as. Sed dev'as est'i unu el la eston'o'j en la urb'o.

—Kiel vi pov'as sci'i, ke li est'as eston'o?

—Ĉar li skrib'is ankaŭ eston'a'n leter'o'n.

—Ĉu ver'e, leter'o'n? Tiam vi sci'as, kiu li est'as?

—Ne, maŝin'skrib'it'a leter'o kun la sub'skrib'o : Mi —eston'e.

—Sed tio est'as ver'a detektiv'roman'o. Dir'u, kio'n li skrib'is?

(Mi est'is ver'e sci'vol'a, kio'n mi skrib'is.)

La sinjor'in'o pren'is la leter'o'n kaj dir'is io'n en'pens'e :

—Mi ne sci'as, kiu li est'as, sed mi kred'as, ke li est'as mal'kontent'a pri mi.

Sed tio est'as absurd'aĵ'o. Kiu pov'us est'i mal'kontent'a pri vi?

—Mi kred'as, ke li opini'as, ke mi ne eduk'as mi'a'j'n infan'o'j'n sufiĉ'e en eston'a spirit'o. Sed kio'n mi pov'as far'i? Mi'a edz'o est'as sved'o, mi viv'as ĉi tie, en Sved'land'o.

—Kio'n li skrib'is —ni insist'is kun uragan'e kresk'ant'a interes'o.

—Li skrib'as proksim'um'e : Mi sci'as, ke vi ne est'as sen'difekt'a. Post'e li konsol'as mi'n, ke neniu est'as perfekt'a. Sed oni dev'as streĉ'i si'a'j'n fort'o'j'n por evolu'i tiel kiel la moral'a'j leĝ'o'j de la natur'o postul'as. Proksim'um'e tiel li skrib'as. La afer'o ne est'as sen'esper'a, kvankam mi tut'e ne est'as perfekt'a...

—Ĉu vi ne hav'as tamen ia'n suspekt'o'n pri la leter'skrib'ant'o?

—Nur, ke li est'as eston'o. Ebl'e li prav'as —ŝi al'don'is rezign'em'e.

—La sinjor'in'o el'ir'is por moment'o por komplet'ig'i la tabl'o'n per frukt'o'j kaj ceter'a'j bon'gust'aĵ'o'j. Ni inter'flustr'is inter'temp'e.

—Fin'e mi sci'as, kio'n mi skrib'is —mi flustr'is al mi'a edz'in'o.

—Ĉu vi sen'mask'ig'os vi'n?

—Se mi nun far'us tio'n, ŝi vol'us mi'n murd'i. Eĉ unu vort'o'n ne!

La frukt'o'j al'ven'is. Ni manĝ'is ankaŭ ĉokolad'o'n preciz'e tiel, kiel sen'kulp'ul'o'j kutim'as far'i dum la fest'o'tag'a'j invit'o'j. Ni iom daŭr'ig'is la konversaci'o'n kaj mi kuraĝ'is re'ven'i al la tem'o de la leter'o kaj ni ambaŭ cert'ig'is ŝi'n, ke ŝi est'as cert'e mal'pli difekt'a ol la mister'a leter'skrib'int'o asert'is. Mi mem promes'is al ŝi antaŭ ol ni adiaŭ'is, uz'i mi'a'j'n kon'at'a'j'n detektiv'a'j'n kapabl'o'j'n por baldaŭ star'ig'i la kulp'ul'o'n en la lum'ring'o'n de mi'a ne'tromp'ebl'a cerb'a reflektor'o. Post'e ni for'las'is la dom'o'n. La sekv'a'n tag'o'n mi skrib'is leter'o'n al la sinjor'in'o :

“ Long'e mi cerb'um'is hieraŭ vesper'e, kiu pov'is skrib'i tiu'n mister'a'n leter'o'n al vi. Fin'e mi komenc'is promen'i en la ĉambr'o kaj subit'e en la spegul'o mi ek'vid'is la kulp'ul'o'n. Li konfes'as nun, ke li est'as Mina kaj demand'as vi'n, ĉu vi pov'as pardon'i li'n pro la ŝerc'o, kiu tamen hav'as grav'a'n konklud'o'n, t. e. ke oni pov'as kuraĝ'e uz'i kiam ajn kaj kia'n ajn cit'aĵ'o'n eĉ en fremd'a lingv'o. Ĝi ĉiam traf'os. Neniam tia cit'aĵ'o est'as ne'taŭg'a. Schiller ne viv'is van'e!

Amik'e vi'a, Mina. ”

* * *

La horloĝ'o riproĉ'e tiktak'as al mi. Mi dev'as fin'i la babil'ad'o'n por hodiaŭ.

JA- A- A!

Escept'e la milit'a'j'n temp'o'j'n, sved'o'j, dan'o'j, norveg'o'j ĉiam sen mal'facil'aĵ'o'j pov'is trafik'i en la tri land'o'j. Skandinav'o'j “ laŭ aspekt'o ” liber'e trans'pas'is la lim'o'j'n. Sed ekster'land'an'o'j dev'is kaj dev'as hav'i pasport'o'n kaj viz'o'n.

En 1938 kiel ĉiu'jar'e la part'o'pren'ant'o'j de la inter'naci'a'j kurs'o'j en Helsingör decid'is vizit'i la proksim'a'n bel'a'n sved'a'n urb'o'n Helsingborg, sur la ali'a bord'o de la sveda- dan'a mar'kol'o. Inter la cent'o'j de la kurs'an'o'j est'is nur unu person'o, hungar'a art'o'pentr'ist'o, kiu ne hav'is si'a'n pasport'o'n en la man'o, ĉar ĝi est'is ĉe iu magistrat'o, kaj sekv'e li'a part'o'pren'o en la ekskurs'o est'is en danĝer'o. Li est'is ver'e mal'gaj'a. Li aŭd'is mult'e pri la plej grand'a skandinav'a land'o, pri la bel'ec'o de la apud'bord'a urb'o. La tut'a land'o hav'is tiu'temp'e kaj plen'rajt'e la fam'o'n de ia'spec'a paradiz'o en la eŭrop'a infer'o, kaj li vol'is almenaŭ moment'e vid'i part'et'o'n de tiu ĉi mirakl'a eden'o. Li sent'is si'n kiel infan'o, kiu'n oni sen'ig'is de si'a plej sopir'at'a amuz'o.

Bon'kor'a'j sved'a'j sam'ide'an'o'j kaj ebl'e eĉ pli bon'kor'a'j sved'a'j sam'ide'an'in'o'j rigard'is li'n kompat'e, kaj post inter'trakt'o ili konklud'is, ke la sen'pasport'a sam'ide'an'o pov'us part'o'pren'i en la ekskurs'o, se li miks'us si'n en la sved'a'n grup'o'n. La sved'a grup'o trans'paŝ'as la lim'o'n sen formal'aĵ'o'j. La sol'a danĝer'o est'is, ke li hav'is iom ekster'land'a'n aspekt'o'n, kvankam ne akcent'it'e sud'eŭrop'a'n. Ĉiu'kaz'e li hav'is si'a'j'n skrupul'o'j'n. Li ne tre ŝat'is polic'o'n kaj imag'is kiel du abi'e rekt'a'j sved'a'j polic'ist'o'j for'port'as li'n katen'it'a al iu sved'a karcer'o. Li tim'is. Sed li'a'j du bon'a'j gard'anĝel'o'j —unu el ili est'is sinjor'in'o, la ali'a fraŭl'in'o —persvad'is li'n. Por firm'ig'i li'a'n mem'cert'ec'o'n dum long'a'j hor'o'j ili ekzerc'is kun li la sved'a'n lingv'o'n, kies vast'a'n material'o'n ĉi okaz'e ili redukt'is je unu sol'a vort'o. Ili'a teori'o est'is, ke est'is sol'a demand'o, kiu'n oni ebl'e far'os al li :

—är ni svensk? (Ĉu vi est'as sved'o?)

Je tio li respond'u trankvil'e kun la ĝust'a sved'a melodi'akcent'o :

—Ja- a- a!

Tiu melodi'o ne est'is tut'e facil'a : la ton'o dev'as unu'e konvink'e profund'iĝ'i, post'e alt'iĝ'i kaj fin'e mal'aper'i per ia abrupt'a, singult'a fin'o.

La sam'ide'an'o lern'is diligent'e. Post kelk'a'j hor'o'j oni pov'is konstat'i, ke li far'is konsider'ind'a'n progres'o'n en la sved'a lingv'o, kiu daŭr'e reprezent'iĝ'is al li per unu'sol'a vort'o.

Ĉe la al'ven'o al la sved'a bord'o la du energi'a'j sved'in'o'j flank'um'is la nervoz'a'n hungar'o'n mez'e de la sved'a grup'o. Ebl'e li'a ekster'aĵ'o perfid'is io'n. Ebl'e la lim'polic'ist'o instinkt'e ek'sent'is ia'n ne'cert'ec'o'n en li'a sin'ten'o. Ĉiu'kaz'e li demand'is la hungar'o'n :

—är ni svensk?

—Ja- a- a- a! —respond'is la sam'ide'an'o laŭ la imag'ebl'e plej sved'a akcent'o.

La afer'o est'is en ord'o.

Est'is ĉiel'e bel'a tag'o, agrabl'a humor'o, bel'a urb'o, afabl'a'j gast'ig'ant'o'j. Vesper'e la grand'a grup'o re'turn'is si'n al la dan'a urb'o. Nun la hungar'a sam'ide'an'o —plen'a de agrabl'a'j memor'o'j —kuraĝ'e ir'is inter si'a'j du gard'anĝel'o'j kaj la tri'o eĉ preter'las'is la plej element'a'n regul'o'n de la sin'gard'em'o dum tia'spec'a'j okaz'o'j : ĝi ne ir'is mez'e de la sved'a grup'o, sed ĉe ties fin'o.

Tie star'is ali'a lim'gard'ist'o. Plen'a de suspekt'o'j.

La lim'gard'ist'o halt'ig'is li'n kaj far'is demand'o'n al la suspekt'ind'a pasaĝer'o antaŭ la ŝip'pont'et'o :

—är ni engelsman? (Ĉu vi est'as angl'o?)

—Ja- a- a- a! —respond'is kun plen'a konvink'iĝ'o la hungar'o kaj fier'e daŭr'ig'is si'a'n voj'o'n.

—Kapt'u tiu'n vir'o'n tie antaŭ'e —kri'is la lim'gard'ist'o. —Li est'as ekster'land'an'o sen pasport'o!

La gard'anĝel'o'j dev'is rapid'e ek'funkci'i. Ili pren'is ĉe brak'e la mal'feliĉ'a'n jes'ant'o'n kaj kur'ant'e ŝov'is li'n mez'e'n de la svarm'ant'a grup'o, kie li ne plu est'is re'trov'ebl'a. Ili ating'is feliĉ'e la ŝip'o'n kaj ni'a ĵus'a hero'o kun raket'flug'a rapid'ec'o mal'aper'is en la intern'o de la ŝip'o kaj nur tiam li el'ŝov'is si'a'n naz'o'n, kiam la re'sopir'at'a dan'a bord'o est'is jam en kelk'metr'a distanc'o.

Laŭ mi'a sci'o li neniam daŭr'ig'is si'a'j'n stud'o'j'n en la sved'a lingv'o.

LUMDIBOĈO KAJ LUMOFASTO

Por sud'eŭrop'an'o la plej special'a sensaci'o est'as la hel'a'j, blank'a'j nokt'o'j de la nord'o. Mi memor'as pri ni'a unu'a loĝ'ej'o en miniatur'a urb'et'o ĉe la bord'o de la mar'o, kie ni loĝ'is en bel'a vila'o de ne'jun'a labor'ist'o. Ĉio est'is nov'a por ni, la mar'o, la golf'o, la riĉ'ec'o kaj trankvil'o de la urb'et'o, la fakt'o, ke labor'ist'o pov'as loĝ'i en modern'a, praktik'e kaj lert'e proviz'it'a vila'o, hav'i kvar ĉambr'o'j'n en la parter'o kaj du en la supr'a etaĝ'o, kie ni loĝ'is ; la sen'emfaz'a amik'ec'o de la hom'o'j, sub kies afabl'a bon'vol'o oni sent'is ia'n sin'izol'em'o'n, tamen kun klar'a kolektiv'a vol'o, sent'o kaj absolut'a disciplin'o. Ĉio, kio'n ni vid'is, est'is diferenc'a de tio, al kio ni kutim'iĝ'is : la al'log'a silent'em'o de la arb'ar'o'j kaj hom'o'j, kiu'j last'a'j esprim'is si'a'n dir'aĵ'o'n en mal'rapid'e el'ig'it'a'j, long'paŭz'a'j fraz'o'j. Jam pas'is mult'a'j jar'o'j post tiu ĉi unu'a renkont'o al la land'o kaj ĝi'a'j fil'o'j ; la vibr'o de inter'naci'a'j infer'aĵ'o'j ebl'e ne las'is tut'e sen'infekt'a la kristal'klar'a'n nord'a'n atmosfer'o'n, sed ĝis plu'e, kun kalkul'o de ĉiu'j plus'o'j kaj ankaŭ kun la minus'o'j, oni konserv'as si'a'n mal'nov'a'n pozitiv'e laŭd'a'n kaj eĉ admir'a'n opini'o'n pri tiu ĉi land'o, kiu ne sen'pen'e konserv'is la pac'o'n dum unu jar'cent'o kaj du'on'o kaj la rezult'o'j'n de saĝ'e konstru'it'a soci'a evolu'o. Dram'a'j okaz'aĵ'o'j pov'as kre'i tut'e nov'a'j'n aspekt'o'j'n, sed ni esper'u, ke la tut'a mond'o kaj sekv'e ankaŭ Sved'land'o evit'os la tim'at'a'n uragan'o'n.

Tiam —ĉirkaŭ 1930 —Skandinavi'o est'is ver'a paradiz'o, tut'e ne'ver'ŝajn'a al migr'ant'o, kiu al'ven'is el la mal'riĉ'o kaj mal'trankvil'o de sud'a Mez eŭrop'o. Mir'o, admir'o, plezur'o'j, ĝu'o kaj kelk'foj'e ankaŭ ali'a'j surpriz'o'j, precip'e gastronomi'a'j, sensaci'ig'is ni'a'j'n tag'o'j'n. Ni ek'loĝ'is aŭtun'e en la ĵus'menci'it'a vila'o. Mi kontraŭ'star'as la tent'o'n kaj ne rakont'os pri ĉio, kio'n ni spert'is, sed nur pri tiu'j detal'o'j, kiu'j hav'as kun'lig'o'n al la titol'o de tiu ĉi rakont'o. Ni'a'j ĉambr'o'j est'is bel'a'j kaj mebl'it'a'j kun puritan'e simpl'a, rekt'lini'a, sed laŭ'cel'a kaj plaĉ'a solid'ec'o. Ni laŭd'is la nord'a'n disting'em'o'n, sed en unu detal'o ni trov'is ne'kompren'ebl'a'n kontraŭ'dir'o'n. En unu el la ĉambr'o'j, kiu'n ni uz'is kiel dorm'o'ĉambr'o'n, la rul'kurten'o'j est'is nigr'a'j. Kiam oni kovr'is la fenestr'o'n per ĝi, la ĉambr'o aspekt'is tut'e blind'a. Tio ne est'is bel'a. En kelk'a'j rilat'o'j la sved'o'j hav'as strang'a'n gust'o'n ; ni formul'is ni'a'n pri'juĝ'o'n kaj ŝanĝ'is la nigr'a'n rul'kurten'o'n kun la blank'a de la kuir'ej'o, kies fenestr'o direkt'iĝ'is al la okcident'o. Ni ĝu'is la kristal'a'n vintr'a'n atmosfer'o'n de la nord'a sved'a urb'et'o ĉirkaŭ la mez'o de la Botnia- golf'o, kaj bon'e kompren'is, kial la sved'o'j, kiu'j dank ’ al si'a'j sen'fin'a'j arb'ar'o'j ne hav'as hejt'zorg'o'j'n, tiel unu'anim'e atend'as la neĝ'o'n kaj la ver'a'n vintr'o'n. Sed nun nenio'n pri tiu ĉi tem'o. Ni ating'is la komenc'o'n de la nov'a jar'o, ni ating'is la mez'o'n de mart'o, kaj ni rimark'is, ke ni'a dorm'o pli kaj pli mal'long'iĝ'as. La sun'o aper'is ne'kutim'e fru'e kaj pli kaj pli fervor'e fru'e kaj ĝi facil'e venk'is la blank'a'n kurten'o'n kaj ankaŭ ni'a'n dorm'o'n. En maj'o la nokt'o jam preskaŭ tut'e mal'aper'is kaj en junio- juli'o rest'is el ĝi nur du tri mal'lum'a'j hor'o'j, simil'a'j al la sud'eŭrop'a komenc'o de la vesper'krepusk'o, kiam ankoraŭ stel'o'j ne est'as vid'ebl'a'j. Tio ne est'as nokt'o, sed ia facil'a nebul'vual'o sur la bel'a vizaĝ'o de la natur'o. Sed tiu'n ĉi evolu'o'n ni ne atend'is kun kun'met'it'a'j man'o'j, sed jam antaŭ april'o ni re'ŝanĝ'is la blank'a'n rul'kurten'o'n al la nigr'a el la kuir'ej'o por cert'ig'i al ni ni'a'n propr'a'n nokt'o'n. Ĉiu'kaz'e ĝi mal'long'iĝ'is de si mem : Oni promen'is long'e en la sen'temp'a vesper'o kaj kolekt'is konval'o'j'n ; kiam oni kred'is, ke jam est'as la naŭ'a, est'is jam la 11- a.

La sen'nokt'a'j, somer'a'j tag'o'j —dum la last'a'j jar'o'j ili eĉ ne est'is varm'a'j, kiel pli fru'e —en normal'a'j jar'o'j don'as mult'e da sun'lum'o al la sun'soif'ant'o'j. Sed post la lum'diboĉ'o sekv'as la lum'fast'o ; est'as almenaŭ tri monat'o'j vintr'e, kiam la sun'o neniam ven'as eĉ proksim'e'n al la zenit'punkt'o de la ĉiel'o, kaj inter la tag'iĝ'o kaj vesper'iĝ'o ne pas'as tro mult'a'j hor'o'j. Eĉ en la pli sud'a'j part'o'j de la long'a land'o —rigard'u la geografi'a'n kart'o'n —jam ĉirkaŭ la kvar'a hor'o vesper'iĝ'as, kaj ju pli nord'e'n oni vetur'as, des mal'pli long'a est'as la tag'o. Tut'e nord'e, ĉe la plej nord'a urb'o, Kiruna, super la polus'a cirkl'o, en la fin'o de la jar'o jam iom post la tag'mez'o mort'as la sun'o ; ĝi'a sang'o ruĝ'ig'as la blank'a'j'n neĝ'kamp'o'j'n kaj dezert'a'j'n mont'o'j'n. En la subit'a nokt'iĝ'o oni sent'as tie du'dimensi'a'n fin'o'n, fin'o'n de la temp'o kaj fin'o'n de la geografi'a mond'o.

La geografi'a'j faktor'o'j signif'as mult'e en la viv'o. Antaŭ ne tre long'e la sved'o'j ankoraŭ ĉe nur'a kandel'lum'o atend'is la nov'a'n, mal'long'a'n vintr'a'n tag'o'n, kaj la fin'o'n de la mal'lum'a period'o, kaj van'e la land'o de la viking'o'j est'as nun unu el la plej elektr'iz'it'a'j land'o'j : la fru'e al'ven'ant'a nokt'o prem'as la hom'a'n anim'o'n kaj vek'as en ĝi la sopir'o'n al la lum'o, kiu komenc'as kresk'i en et'a'j proporci'o'j nur en la fin'o de la jar'o. La land'o est'as modern'a, industri'a, sed ĝi'n karakteriz'as la kontrast'o : tradici'em'o en ĉiu'j soci'a'j klas'o'j. Tiu tradici'em'o grand'part'e trov'as si'a'n origin'o'n en la ne'ŝanĝ'ebl'a fort'o kaj ne'venk'ebl'a ekstrem'ec'o de la natur'a potenc'o. Ĉirkaŭ la lum'plen'a'j dom'o'j kaj dom'et'o'j est'as la stel'riĉ'a, sed long'a, nigr'a nokt'o, en kies vast'o eĉ la elektr'a'j lum'glob'o'j de la strat'o'j sent'as si'n orf'a'j, frost'ant'a'j, el'met'it'a'j al la krud'a'j, ne'brid'ebl'a'j natur'a'j fort impuls'o'j. Sud'land'an'o ne pov'as tiel sopir'i la lum'o'n kaj printemp'o'n kiel nord'an'o.

Tiu'n ĉi lum'sopir'o'n esprim'as la t. n. Luĉia - fest'o, kiu est'as tut'e ĝeneral'a, kaj en grand'a'j trajt'o'j egal'e solen'at'a en ĉiu'j famili'o'j, en ĉiu'j organiz'o'j, korporaci'o'j.

Luĉia est'as nord'a frat'in'o de Sankt'a Luĉia en la plej sud'a part'o de Eŭrop'o, sed ŝi hav'as ia'n for'a'n parenc'ec'o'n al iu pagan'a pastr'in'o, kiu post'e vulgar'iĝ'is je meger'o (= sorĉ'ist'in'aĉ'o) kun aŭgur'a'j kapabl'o'j. (En Hungar'land'o Luĉia ne est'as sankt'ul'in'o kaj ne simbol'o de lum'o, sed tia sorĉ'ist'in'o, kiu preciz'e nokt'o'mez'e inter la 12- a kaj 13- a de decembr'o antaŭ'dir'as la sort'o'n de la demand'ant'o, se li aŭ ŝi sever'e ten'as si'n al tre sever'a rit'o, kiu est'as tiel komplik'a, ke oni ne pov'as ne erar'i pri ĝi.) La rit'o de la Luĉia - fest'o ankaŭ ĉi tie est'as supoz'ebl'e antaŭ'krist'an'ec'a, sed kun'ig'it'a kun nuanc'et'o de sankt'ul'a kult'o. Luĉia est'as la simbol'o de la re'ven'ant'a lum'o. Ŝi, la sankt'ul'in'o, al'port'as la lum'o'n. La en'korp'ig'ant'o'j de la simbol'o est'as jun'a'j vir'in'o'j, infan'o'j aŭ plen'kresk'ul'in'o'j en la famili'o, en societ'o'j, en urb'o'j, ĉe entrepren'o'j, kiu'j hav'as si'a'n propr'a'n lum'port'ant'in'o'n, La fest'o okaz'as dum la nokt'o de la 12 / 13- a de decembr'o, aŭ ĉe organiz'o'j, labor'ej'o'j dum la tag'o.

En la kadr'o'j de la famili'o la tradici'a aspekt'o de la Luĉia - fest'o est'as, ke dum tiu nokt'o en la plej fru'a'j hor'o'j, kiam la nigr'o de la nokt'o ankoraŭ ne reg'as kun absolut'a fort'o, la Luĉia de la dom'o vest'as si'n en long'a'n, blank'a'n rob'o'n, en ia'spec'a'n inter'aĵ'o'n : ĝi jam ne est'as nokt'ĉemiz'o, sed ankoraŭ ne est'as rob'o. Bel'a'n, svelt'a'n figur'o'n ĝi simil'ig'as al anĝel'o. Sur la plej oft'e or'bukl'a, blond'a kap'o trov'as lok'o'n metal'a kron'o, kies metal'a'n skelet'o'n kaŝ'as abi'o'branĉ'et'o'j, ornam'it'a'j per bril'a'j stel'o'j, kaj tri kvar kandel'o'j. Nun'temp'e oni sekur'ig'as la port'ant'in'o'n de la kron'o kun la brul'ant'a'j kandel'o'j aŭ tiel, ke ankaŭ ĉe la mez'a part'o de la kron'o est'as metal'a ŝirm'il'o por la kap'o, aŭ ke la kandel'o'j hav'as elektr'a'n lum'o'n. Luĉia al'ven'as nokt'e, tre solen'e. Ŝi kant'as la ital'a'n popol'kant'o'n Sankt'a Luĉia kaj ceter'a'j'n kant'o'j'n kaj serv'as kaf'o'n al la famili'an'o'j.

Kaf'o'n, jes. La kaf'o est'as la naci'a trink'aĵ'o de la sved'o'j. Mal'jun'a'j sved'in'o'j cert'e konsider'us natur'a, se en la Patro- Ni'a oni preĝ'us : “ Don'u al ni ni'a'n ĉiu'tag'a'n kaf'o'n! ” La kaf'o —pur'a kaf'o kun aŭ sen suker'o, kun aŭ sen krem'o, sed neniam kun lakt'o —est'as la ĉef'a gastronomi'a plezur'o ĉe kutim'a'j invit'o'j, kaj por mez'a sved'o 6- 8 tas'o'j da fort'a kaf'o, kiel kutim'a tag'a porci'o, aparten'as al la viv'o. Se okaz'as io ekster'ordinar'a, ge'edz'iĝ'o, aŭ en'ter'ig'o, la porci'o pli'obl'iĝ'as. Est'as tut'e natur'e, ke ankaŭ Luĉia serv'as mez'e de la nokt'o kaf'o'n, bon'odor'e vapor'ant'a'n sur bel'e ornam'it'a plad'o, inter freŝ'bak'it'a'j kuk'o'j. Inter la kuk'o'j est'as unu spec'o, kiu indik'as la parenc'ec'o'n de la sved'a Luĉia al la mal'jun'a sorĉ'ist'in'aĉ'o en Hungar'uj'o, t. e. la t. n. Lunja- kat'o, iom kat'form'a kuk'o kun sekv'in'ber'a'j okul'o'j. Kiel sci'at'e la kat'o nepr'e aparten'as al la akcesor'aĵ'o'j de ĉiu'j normal'e proviz'it'a'j sorĉ'ist'in'o'j kaj en iu manier'o ĝi ver'ŝajn'e iĝ'is sam'e emblem'o de nord'a'j fe'in'o'j kaj sud'a'j sorĉ'ist'in'o'j.

* * *

Mi'a amik'o, kiu'n ni nom'u pro simpl'ec'o Aleksandr'o —mi ne kuraĝ'as uz'i li'a'n ver'a'n nom'o'n pro baldaŭ kompren'ebl'a'j kaŭz'o'j —, ating'is tiu'n ĉi nord'a'n land'o'n unu jar'o'n pli fru'e ol mi kaj hav'is preciz'e tiom da sci'o pri la sved'a'j kutim'o'j kiel la ali'a'j sud'eŭrop'an'o'j. Mi mem hav'is pli da sci'o pri tiu ĉi tem'o en la temp'o de mi'a al'ven'o, ĉar ĝust'e Aleksandr'o avert'is mi'n kontraŭ divers'a'j eventual'aĵ'o'j. Li ven'is al la land'o dum iu pluv'a septembr'a tag'o, kaj dum la sved'o'j sopir'is al la vintr'a neĝ'o, li re'dezir'is la somer'a'n varm'o'n.

Ven'is oktobr'o kun la unu'a neĝ'o. Tiu'temp'e li for'las'is si'a'n pli sud'a'n ag'ad'ej'o'n kaj komenc'is far'i preleg'o'j'n kaj ĉef'e kurs'o'j'n en la pli nord'a part'o de la land'o. Komenc'e de decembr'o li est'is en Verm'land'o. Verm'land'o est'as guberni'o kun nord klimat'a karakter'o, kun dens'a'j, profund'a'j, alt'rok'a'j arb'ar'o'j, idili'a'j lag'o'j, kiu'j'n vintr'e neĝ'o kaj glaci'o kovr'as, kaj kun pitoresk'a'j, ruĝ'a'j dom'o'j, kiu'j vigl'ig'as kaj intim'ig'as la silent'a'n, blankan- verd'a'n region'o'n. La hom'o'j de Verm'land'o disting'as si'n per mal'pli da rezerv'em'o ol la plej mult'a'j sved'a'j hom'tip'o'j, ili est'as ŝerc'em'a'j, ili'a fantazi'o flug'as oft'e preskaŭ sam'e vigl'e kiel tiu de la sud'land'an'o'j. Spit'e la modern'iĝ'o'n de la industri'o la tradici'o'j vigl'e viv'as en tiu ĉi land'part'o, proksim'um'e sam'e, kiel en la plej proksim'a nord'a, najbar'a provinc'o, Dalekarlio.

Aleksandr'o hav'is mal'facil'a'n tag'o'n la 12- an de decembr'o. Li hav'is du preleg'o'j'n en lern'ej'o'j, don'is intervju'o'n al la lok'a gazet'o pri si mem kaj pri la tem'o de baldaŭ'a publik'a program'o. Post'e li iom prepar'is la preleg'o'n, skrib'is leter'o'n, prov'is si'n kompren'ig'i kun la dom'an'o'j, sed la patr'o, metal'labor'ist'o, ne est'is hejm'e ; li labor'is post'tag'mez'e kaj nokt'e. Li est'is la sol'a el la famili'o, kiu relativ'e bon'e parol'is Esperant'o'n. La famili'o ceter'e ne est'is mal'grand'a ; la ge'edz'o'j hav'is tri infan'o'j'n. La edz'in'o est'is natur'a, bon'humor'a sinjor'in'o, kiu redukt'is la material'o'n de la hom'a lingv'o al dek'du'o da gest'o'j, kiu'j'n Aleksandr'o prov'is diven'i kun ne tre grand'a sukces'o. El la infan'o'j du est'is mal'grand'a'j, unu el ili eĉ tre mal'grand'a ankoraŭ ne kvar'jar'a knab'in'o, kiu tamen mir'ind'e bon'e parol'is la sved'a'n lingv'o'n. La knab'o est'is jam mult'e pli aĝ'a, sed ankaŭ kun li oni ne pov'is parol'i. La tri'a infan'o est'is ĉarm'a kaj kompleks'o'plen'a fraŭl'in'o. La kompleks'o'j part'e depend'is de la aĝ'o de la jun'ul'in'o, kiu jam ne plu est'is infan'o, sed iom ankoraŭ mank'is al ŝi ĝis la plen'a aĝ'o, part'e est'is atribu'ebl'a'j al la fakt'o, ke ekster'land'an'o'j tiu'temp'e est'is mal'oft'a'j bird'o'j en la land'o kaj sekv'e eg'e respekt'at'a'j ; fin'e ili'n motiv'is la fakt'o, ke ŝi est'is nur komenc'ant'o en Esperant'o kaj sekv'e ĉiu apart'a fraz'o, dir'it'a en Esperant'o, ek'flor'ig'is hont'roz'o'j'n sur la delikat'a haŭt'o de ŝi'a vizaĝ'o. Aleksandr'o est'is tut'e nov'a gast'o kaj la inter'rilat'o'j est'is redukt'it'a'j al sub'strek'it'a mim'ik'o, gest'o'j kaj rid'et'o, kiu'j'n nur escept'e inter'romp'is dir'it'a fraz'o :

—Bon'vol'u trink'as kaf'o —ĉar sved'o'j princip'e est'as murd'ant'o'j de la akuzativ'o, kaj komenc'ant'o'j ne komplik'as si'a'n dir'aĵ'o'n per la infinitiv'o.

Vesper'e, Aleksandr'o, kiu jam de'long'e ne est'is liber'a, ir'is al kin'o, rigard'is sen'kompren'e sved'a'n film'o'n ; li iĝ'is dorm'em'a. El'ir'int'e li re'freŝ'iĝ'is kaj ĝu'is la sek'a'n, stel'o'riĉ'a'n, mal'varm'a'n nokt'o'n, kiu'n mister'ig'is la trans'kur'a'j, rapid'a'j, nervoz'a'j vibr'o'j de arĝent'kolor'a nord'a lum'o. Post la naŭ'a kaj du'on'o li re'tir'is si'n en si'a'n ĉambr'o'n.

Li ricev'is kiel gast'ĉambr'o'n, la grand'a'n ĉambr'o'n de la famili'o. Tie est'is la ĉie trov'ebl'a telefon'o, la libr'o'bret'ar'o kun led'e bind'it'a komplet'a enciklopedi'o kaj ali'a'j libr'o'j, centr'a hejt'ad'o kaj ali'a'j luks'o'j, kiu'j en tiu temp'o est'is simpl'e ne kompar'ebl'a'j al la labor'ist'a'j loĝ'ej'o'j de la sud'a'j land'o'j, kaj ankaŭ nun ili est'as ekster'konkurs'a'j en kompar'o kun preskaŭ ĉiu'j land'o'j. Li iom pri'pens'is la diferenc'o'n inter tiu mond'o, kiu'n li ĵus for'las'is, kaj tiu ĉi ; iom'et'e li aŭskult'is la radi'o'n, iom li prov'is skrib'i, sed li est'is dorm'em'a kaj tuj post la dek'a hor'o li komenc'is si'a'n hero'a'n kaj ne'konsci'a'n batal'o'n kontraŭ la sved'a lit'o. Aleksandr'o est'is alt'a, iom korpulent'em'a, nervoz'a jun'a vir'o. Hejm'e li kovr'is si'n per plum'kovr'aĵ'o, kiu obe'e sekv'is la form'o'n de la korp'o, kaj la kap'o ripoz'is sur plur'a'j dik'a'j plum'kusen'o'j. Ĉi tie la lit'o est'is mal'larĝ'a, la kusen'o est'is diminutiv'e et'a kaj nur unu sol'a. Anstataŭ la plum'kovr'aĵ'o oni uz'is plur'a'j'n lan'kovr'il'o'j'n, kies rand'o'n oni met'is sub la matrac'o'n, tiel, ke la aranĝ'o simil'is al sak'o, kies plej intern'a part'o est'is la sub'a kaj supr'a lit'tuk'o'j. Trankvil'sang'a sved'o en'ir'as vesper'e en tia'n sak'o'n kaj maten'e li for'las'as la sak'o'n en la sam'a stat'o. Mal'e : impuls'a sud'land'an'o rotaci'as en la lit'o dum la tut'a nokt'o kaj sekv'e la lin'aĵ'o'j kaj lan'aĵ'o'j part'e kun'tord'iĝ'as laŭ tut'e komplik'a manier'o (se en'tut'e oni pov'as nom'i tia'n kaos'ec'o'n “ manier'o ”) , part'e ili mal'aper'as en la divers'a'j angul'o'j de la ĉambr'o. Mem la dorm'ant'o inform'iĝ'as nur ne'rekt'e pri la stat'o de la afer'o'j. Aleksandr'o ekzempl'e sonĝ'is, ke oni for'ŝtel'is li'a'j'n vest'o'j'n kaj met'is li'n sur la plej nord'a'n punkt'o'n de la Nord'a Polus'o. Inter'temp'e li vek'iĝ'is kaj prov'is far'i ia'n improviz'a'n ord'o'n —sen'sukces'e —kaj de'nov'e ek'dorm'is kaj daŭr'ig'is si'a'n batal'o'n kun la nord'a vent'o kaj arkt'a frost'o, kontraŭ kiu'j li van'e kned'is kaj tord'ad'is la rest'ant'a'j'n lit'kovr'aĵ'o'j'n. La kusen'o jam de'long'e mal'aper'is sub la lit'o.

Iom post la 3- a hor'o maten'e, pli ĝust'e, mez'e de la nokt'o, Vera, la menci'it'a jun'a fraŭl'in'o, trans'form'is si'n kun help'o de la du infan'o'j, kiu'j volont'eg'e ofer'is la rest'o'n de la nokt'o ; ŝi trans'form'is si'n je Luĉia. Ŝi sur'pren'is la long'a'n silk'a'n Luĉia - rob'o'n, sur si'a'n tali'o'n ŝi met'is arĝent'e bril'a'n zon'o'n. La Luĉia - kron'o eĉ pli'ĉarm'ig'is la delikat'a'n vizaĝ'o'n, la ĵus muel'it'a kaf'o ek'bol'is, la kuk'o'j est'is freŝ'a'j kaj odor'is al'log'e. Ŝi met'is ĉio'n kun la tas'et'o'j sur plad'o'n, met'is sur ĝi'n la kaf'uj'o'n, kaj la jun'a generaci'o okup'is si'n pri la mal'ferm'ad'o de la pord'o'j. Mi ne forges'u menci'i la tri kandel'o'j'n, kiu'j anonc'is per si'a lum'o la al'ven'o'n de la printemp'a lum'o kun harmoni'o al la printemp'a aper'aĵ'o de la jun'a knab'in'o.

Aleksandr'o sam'temp'e daŭr'ig'is si'a'n sen'esper'a'n sonĝ'o'n kaj ating'is tiu'n stat'o'n, ke li est'is frost'mort'ont'a ĉe la polus'o. Ankaŭ li hav'is long'a'n dorm'ĉemiz'o'n, kvankam mal'pli poezi'a'n ol la jun'ul'in'o, sed ankaŭ ĝi ne mult'e help'is la tro'dorlot'it'a'n korp'o'n de la jun'ul'o. En tiu stat'o li est'is, kiam la ge'knab'o'j larĝ'e mal'ferm'is la du al'o'j'n de la mal'hel'a ĉambr'o kaj la eter'e delikat'a Luĉia kun si'a brul'ant'a kap'ornam'o kaj kun si'a bon'odor'a kaf'o en'paŝ'is kaj la graci'a'j, mal'dik'a'j lip'o'j arĝent'sopran'e ek'kant'is la - Luĉia kant'o'n —esperant'lingv'e al la honor'o de la gast'o, kvankam kun iom da mis'prononc'o de nord'a komenc'ant'in'o :

Sur la mar ’ brillas stel ’ de ardjento,
dolĉ'e favor'as ond'o'j kaj vent'o,
dansas la bark'o kiel foli'o.
Sankt'a Lusio, sankt'a Lusio!

Aleksandr'o vek'iĝ'is el si'a inkub'o kaj en la fon'o de la ĉambr'o li vid'is mal'facil'e, solen'e proksim'iĝ'int'a'n anĝel'o'n. Li'n reg'is ankoraŭ la spirit'a obtuz'o de la sonĝ'o kaj mi de'nov'e vol'as sub'strek'i, ke li hav'is nenia'n sci'o'n pri la Luĉia - kultur'o. Kio'n li pov'is pens'i? Li'a kor'o ek'puls'is kun subit'a fort'o. Li'a cerb'o prov'is ek'labor'i kaj far'i konklud'o'n. Sed pri kio li pov'is konklud'i?

—Mi mort'is —li pens'is —kaj jen la anĝel'o en blank'a rob'o, kun kandel'a lum'o sur la kap'o, kun ĉiel'a kant'o sur la lip'o'j.

La kaf'o'n li ne rimark'is, sed li pens'is pri si'a'j antaŭ'a'j dub'o'j koncern'e la ekzist'o'n de la anĝel'o'j. Li est'is liber'pens'ul'o. Kiom li pag'os nun por tio?

Kiam li ating'is tiu'n ĉi pens'o'n, kaj tio'n li far'is dum kelk'a'j sekund'o'j, li komenc'is akr'e protest'i kontraŭ la tro fru'a mort'o. Malgraŭ la tre agrabl'a aspekt'o de la anĝel'o, li ne sent'is si'n ankoraŭ matur'a en'paŝ'i la ĉiel'a'n juĝ'ej'o'n. Sed kio'n oni pov'us far'i? La anĝel'o jam est'is preskaŭ ĉe li'a lit'o, kie li kuŝ'is re'viv'iĝ'int'e post si'a funebr'ind'a mort'o kaj ŝi kant'is :

—Sankt'a Luĉio, Sankt'a Luĉio!

Aleksandr'o ek'ŝvit'is ; li'a angor'o ricev'is gigant'a'j'n mezur'o'j'n kaj ĝi ek'stimul'is li'n kri'i, kri'eg'i. Ĝi ek'pik'is li'a'j'n membr'o'j'n, kiu'j subit'e re'aktiv'iĝ'is, kaj Aleksandr'o salt'is el la lit'o kaj komenc'is kri'eg'i :

—Help'o'n, help'o'n!

La trankvil'e bel'a, tradici'a bild'o de la Luĉia - nokt'o subit'e trans'form'iĝ'is al komplet'a sur'real'ism'o, kies enigm'o'n neniu pov'is solv'i pro moment'a temp'o'mank'o. La grand'a figur'o de Aleksandr'o mov'iĝ'is kun tia rapid'ec'o, ke li'a'j kap'o kaj membr'o'j kvazaŭ pli'obl'iĝ'is. Luĉia perd'is si'a'n tas'o'n kaj pov'is kapt'i nur la kaf'uj'o'n, kies brun'nigr'a en'hav'o las'is larĝ'a'n, long'a'n makul'o'n sur la neĝ'kolor'a Luĉia - rob'o. La kant'o subit'e ĉes'is kaj la infan'o'j komenc'is laŭt'e plor'eg'i. Nur la kandel'o'j rest'is serioz'a'j kaj rigid'a'j. Ili ne fal'is en panik'o'n kaj daŭr'e brul'is sur la kap'o de la fraŭl'in'o, feliĉ'e! La tut'a dom'o mobiliz'iĝ'is kaj la patr'o for'blov'is la lum'o'n de la kandel'o'j. Neniu kompren'is io'n, kaj daŭr'is tre long'e la kompren'a kaos'o, pri kiu eĉ Zamenhof mem ne est'us pov'int'a help'i.

La 14- an de decembr'o Aleksandr'o per'leter'e inform'is mi'n pri la strang'a'j kutim'o'j de la Luĉia - nokt'o kaj avert'is mi'n : se iam mi ven'os al tiu ĉi land'o, prepar'u mi'n dum la tut'a jar'o al la terur'aĵ'o'j de la Luĉia - nokt'o.

Jen mi trans'don'as mi'a'n util'a'n sci'o'n al la afabl'a leg'ant'o.

KONCIZA KORESPONDA KURSO PRI LA AMO

Oni ŝajn'e ne mult'e saĝ'iĝ'as pro la saĝ'a'j spert'o'j, kiu'j'n oni amas'ig'as en si de jar'o al jar'o. Pri ni mem ni ne kalumni'u, sed pri la ceter'a mond'o oni pov'as dir'i trankvil'e, ke ĝi'n ne prudent'ig'as la spert'o'j malgraŭ tiu alt'valor'a kontribu'o, kiu'n ekz. sub'skrib'int'o tiel fervor'e kaj mal'avar'e distribu'as al la sam'generaci'an'o'j buŝ'e kaj skrib'e. Ĝi'n for'port'as la facil'a vent'o sen la plej et'a sign'o, ke ie iu kaj iel vol'us kapt'i ĝi'n kaj util'ig'i por la re'konstru'o de la mond'o.

Ver'dir'e mi mem iom ted'iĝ'is de unu flank'o aŭskult'i la afabl'a'j'n profet'aĵ'o'j'n pri la atend'ebl'a'j plezur'o'j de la perfekt'iĝ'ant'a atom'bomb'a epok'o, de ali'a flank'o mem profet'i pri la milit'o de ĉiu'j energi'a'j pac'proklam'ant'o'j ; tial mi decid'is ne sid'i en jam'a funebr'o sur mi'a'j propr'a'j ruin'o'j —est'ont'a'j, kiu'j tamen tamen est'as ankoraŭ nur eventual'a'j. Ebri'ul'o'j'n oft'e sav'as la providenc'o kaj ebl'e ankaŭ ni sukces'os sav'i ni'a'n haŭt'o'n, precip'e, se ni ne montr'as tro'a'n interes'iĝ'o'n kaj genu'trem'ig'a'n angor'o'n pri la danĝer'o. Ni manĝ'u trankvil'e, se ni hav'as io'n por manĝ'i, ni fos'u ni'a'j'n sulk'o'j'n, ni est'u optimist'o'j kaj ni esper'u profesi'e, ĉar tio help'as al la digest'ad'o kaj ĝeneral'e al la san'stat'o kaj apenaŭ mal'util'as al iu.

Tio est'as la tez'o de la modern'a'j stoik'ul'o'j, kies ar'o iom post iom en'ten'os preskaŭ la tut'a'n hom'ar'o'n. La deviz'o de la skol'o est'as tre profund'senc'a :

La plej alt'a filozofi'o est'as rezign'o pri ĉia filozof'ad'o.

* * *

Parol'u do pri io ali'a! Nu, kial ne? Kial ne pri roz'kolor'a korespond'ad'o sub la radi'o'j de la verd'a stel'o, kaj pri spert'o'j, kiu'j'n oni eĉ nun pov'as valor'ig'i? Mi preleg'os al vi pri mi'a unu'a esperant'a korespond'ad'o.

* * *

Kiel kaj kial mi lern'is Esperant'o'n, pri tio mi ne rakont'os nun. Sufiĉ'as dir'i, ke tiu komenc'o jam est'as sufiĉ'e mal'proksim'a de mi en la temp'o, kvankam oni sent'as, kvazaŭ inter tiu feliĉ'a komenc'o kaj la nun'o pas'is nur kelk'a'j —sen'dub'e interes'a'j —tag'o'j. Mi est'is normal'a esperant'ist'o kun normal'a kvant'o da entuziasm'o kaj interes'iĝ'o, kaj inter la ceter'a'j vast'e radi'ant'a'j stel'o'j, cel'o'j kaj ben'o'j de la lingv'o, mi rapid'e trov'is ĝi'a'n plej individu'a'n plezur'rimed'o'n, t. e. la ebl'o'n korespond'i kun ali'land'an'o'j. Kaj ali'land'an'in'o'j. Mi vol'as al'don'i, ke mi lern'is Esperant'o'n relativ'e rapid'e, kaj tuj post la fin'o de la komenc'a'j stud'o'j mi ek'dediĉ'is grand'a'n atent'o'n al la anonc'o'j, trov'ebl'a'j en “ Herold'o ” kaj ali'lok'e, por akir'i tie —laŭ'ebl'e vir'in'seks'a'n —korespond'ant'o'n. Mi trov'is baldaŭ adres'o'n el la grand'a Brit'a Imperi'o : est'is tia fid'ig'a anonc'o. Supoz'ebl'e pro la ĝoj'o de la trov'aĵ'o mi forges'is fund'e esplor'i la tekst'o'n de la anonc'o, laŭ kiu la jun'a brit'in'o dezir'is korespond'i kun sam'ide'an'in'o. La ne'atent'o de la sufiks'o - in est'is part'e atribu'ebl'a al mi'a'j primitiv'a'j sci'o'j en la lingv'o, part'e ĝi est'is tia'spec'a dezir erar'o, pri kiu'j la psikologi'o pov'as don'i al vi pli detal'a'j'n inform'o'j'n. Cert'e tie vi trov'os apart'a'n ĉapitr'o'n pri la forges'it'a'j, sed profund'e dezir'at'a'j in form'o'j.

Mi dev'as supoz'i, ke mi'a unu'a leter'o en la universal'a lingv'o en'hav'is iom da jun'ec'a freŝ'o, ĉar la afabl'a brit'in'o relativ'e baldaŭ respond'is kaj klar'ig'is al mi, ke ŝi'a intenc'o est'is korespond'i kun ekster'land'a'j sinjor'in'o'j, al kiu kategori'o mi apenaŭ est'as registr'ebl'a, sed se mi tiel insist'as por la korespond'ad'o, okaz'u do la ne'evit'ebl'a : ŝi volont'e apog'os mi'n sur la mal'glat'a voj'o de la komenc'ant'o'j. Mi esper'as, ke la ĉiel'o ben'os ŝi'n pro tiu ĉi bon'far'o. Ceter'e ŝi est'is spert'a esperant'ist'in'o, ŝi est'is jun'a, kvankam edz'in'o, kaj ŝi aparten'is al tiu'j mal'oft'a'j fenomen'o'j, kies viv'kun'ul'o est'is sam'e fervor'a esperant'ist'o kiel ŝi. Ebl'e eĉ pli... ĉar la edz'o hav'is ia'n alt'a'n funkci'o'n en la lok'a klub'o ; pri simil'a ofic'o ŝi ne pov'is fier'i.

Mi skrib'is mi'a'j'n leter'o'j'n kun special'a zorg'o, kaj en la unu'a period'o de ni'a korespond'ad'o oni ne pov'is rimark'i io'n ekster'ordinar'a'n. Mi sci'as, ke mi skrib'is pri ĉio ebl'a inter la ter'o kaj ĉiel'o, kaj la sinjor'in'o montr'is konstant'a'n bon'vol'o'n al mi. Je mi'a pet'o mi ricev'is ankaŭ portret'o'n de ŝi, kaj ankaŭ la agrabl'a ekster'aĵ'o de mi'a korespond'ant'in'o kvadrat'ig'is mi'a'n korespond'a'n fervor'o'n. Kun eminent'a diplomat'a instinkt'o la sinjor'in'o ne send'is portret'o'n komun'a'n kun la edz'o. Pri li mi hav'is iom'et'e mal'pli da interes'iĝ'o, kvankam en'tut'e mi ne pov'as dir'i, ke mi'a'j leter'o'j laŭ mi'a opini'o trans'paŝ'is la lim'o'n de la plej konven'a korespond'ad'o ; laŭ mi'a opini'o mi estim'is komplet'e la stat'o'n de la sinjor'in'o, sed tamen est'is bon'e, ke mi korespond'is kun ŝi kaj ne kun li. Vi kompren'as, ĉu ne? Kompren'ebl'e ankaŭ mi'a portret'o ating'is tiu'n punkt'o'n de la vast'a imperi'o, kie mi'a korespond'ant'in'o loĝ'is. (Kiel en tia'j okaz'o'j, ankaŭ tiam mi elekt'is la plej bon'aspekt'a'n fot'o'n pri mi, sed malgraŭ tio la mal'gras'a laŭd'o de la sinjor'in'o : “ Laŭ bild'o oni pov'as diven'i, ke vi est'as bon'ul'o ” —ne tre kontent'ig'is mi'n. Kiam oni est'as en tia aĝ'o, oni atend'as pli romantik'a'j'n kritik'o'j'n pri si. Se ŝi est'us skrib'int'a : “ Est'as klar'e vid'ebl'e ke vi est'as fripon'o ” aŭ “ Vi'a mal'hel'a harar'o kaj en'tut'e vi'a aspekt'o preskaŭ tim'ig'is mi'n ” —cert'e mi est'us hav'int'a pli kontent'a'n humor'o'n. Sed oni pov'is far'i nenio'n, oni dev'is daŭr'ig'i la korespond'ad'o'n, kiel iu, el kies fot'o oni pov'as diven'i, ke li est'as bon'ul'o.)

Nu, jes, ni do daŭr'ig'is mi'a'n unu'a'n esperant'lingv'a'n korespond'ad'o'n dum monat'o'j. Sed antaŭ ol ni est'us pov'int'a'j fest'i la unu'a'n dat're'ven'o'n de ni'a renkont'iĝ'o sub la verd'a stel'o, la korespond'ad'o subit'e kaj abrupt'e ĉes'is. Iu'n foj'o'n mi skrib'is long'a'n leter'o'n, sed mi ricev'is nenia'n respond'o'n. Nek long'a'n nek mal'long'a'n. Strang'e. Mi est'is cert'a, ke mi ne ofend'is ŝi'n. Mi'a leter'o est'is dec'a, kvankam amik'ec'a kiel ĉiam. Post du'semajn'a van'a atend'ad'o mi skrib'is sam'e long'a'n leter'o'n. La rezult'o est'is nul'o. La brit'in'o mal'aper'is por etern'e de mi'a horizont'o, kaŭz'ant'e per tio obstin'e re'aper'ant'a'j'n cerb'um'ad'o'j'n kun la refren'o : “ Sed kial? ”

La enigm'o solv'iĝ'is post'e —long'a'j'n jar'o'j'n post'e. Tiam mi ek'gvid'is kurs'o'j'n en Sved'land'o laŭ la invit'o de la Sved'a Esperant'o Institut'o.

* * *

La lingv'o'j ne konsist'as nur el vort'o'j. Mal'antaŭ la vort'o'j est'as lingv'a'j kutim'o'j, efik'o'j de divers'a'j faktor'o'j, pri kiu'j la vort'ar'o dir'is nenio'n. Oni fid'as pri si'a vort'ar'o, sed baldaŭ klar'iĝ'as pri ĝi, ke ĝi est'as nur paper'o sen viv'o.

Al'ven'int'e ekster'land'e'n oni tut'e natur'e klopod'as kaŝ'i si'a'n ekster'land'ec'o'n, por ne est'i konsider'at'a kiel ne'danĝer'a, bon'vol'e rid'et'ant'a mens'mal'san'ul'o. Komenc'e do oni lern'as la prononc'o'n de la salut'vort'o'j, kaj en la vend'ej'o'j oni kondut'as suveren'e, sed ekstrem'e vort'avar'e. Oni montr'as al la aĉet'ot'a objekt'o, oni pag'as, oni salut'as de'nov'e, al'don'as la dank'vort'o'n kaj for'ir'as. Tia est'as la ordinar'a strategi'o de ekster'land'an'o'j, kaj ankaŭ mi sekv'is en la vend'ej'o'j tiu'n ĉi taktik'o'n. Mi lern'is la sved'a'n salut'esprim'o'n : God dag! (Bon'a'n tag'o'n!) kaj post iom da ekzerc'o mi gud- da is sam'e indiĝen'e kiel iu ajn viking'id'o. Est'is tamen eg'e strang'e, ke malgraŭ mi'a'j fervor'a'j klopod'o'j por ne diferenc'i, kiam mi for'las'is la vend'ej'o'n, ĉiu'j, komiz'o'j kaj aĉet'ant'o'j, eĉ tiu'j, kiu'j pli fru'e ne al'rigard'is mi'n, turn'is si'n post mi, kiam mi est'is for'ir'ant'a. Sed kial? Kial? Jes, ĉar mi dir'is du'foj'e God dag!, unu'foj'e, kiam mi ven'is kaj la du'a'n foj'o'n, kiam mi for'ir'is. Sed tiu last'a God dag! —kiam oni for'ir'as, est'as tut'e ne'ebl'a en Sved'land'o. Kial? Kial? Lingv'a kapric'o! Kompat'ind'a nov'ul'o!

Jes, ja. Mi sci'as, vi nun vol'as demand'i, kiel koncern'as ĉio ĉi la brit'a'n sinjor'in'o'n kaj la korespond'a'n kurs'o'n pri la am'o.

Ankaŭ pri la am'o la afer'o ŝajn'as tre simpl'a. Oni dir'as en si'a naci'a lingv'o mi am'as ; post'e oni kred'as, ke la tut'a afer'o est'as nur konsult'i la vort'ar'o'n, kiel oni dir'as tio'n en Skandinavi'o, en Sved'land'o. Sed mi pet'as vi'n, ne fid'u la vort'ar'o'j'n! Ili dir'as nenio'n pri la en'hav'o de la vort'o'j, pri la dinamik'o de la vort'o'j. La vort'ar'o est'as statik'a verk'o. Sed... sed... ekzempl'e la hungar'a mi am'as hav'as vast'a'n senc'o'n, sed tut'e ne tragedi'e kulmin'a'n kiel la sved'a vort'o. Al la vort'o am'i lig'iĝ'as ĉi tie tiom da dram'a streĉ'o, ke la sved'a'n ekvivalent'o'n oni uz'as plej'part'e nur en literatur'o, sed en la praktik'o oni serĉ'as ali'a'j'n esprim'o'j'n. Sed se sved'o dir'as al sved'in'o mi am'as vi'n —tio est'as preciz'e la superlativ'o de la hom'a'j sent'o'j. Mal'e la hungar'a am'as hav'as vast'a'n senc'o'n. Tio ebl'e depend'as de la impuls'em'o de la pli sud'a'j hom'o'j, sed efektiv'e ni am'as pli facil'e. La esprim'o mi am'as ne signif'as ĉiam la komplet'a'n trans'kap'iĝ'o'n de la sent'a viv'o. Mi pov'as am'i eĉ mi'a'n radi'o'aparat'o'n, se ĝi ne tro bru'as, la klink'o'n sur la pord'o, ĉar ĝi komfort'e aplik'as si'n al la pren'o de mi'a man'o, la viŝ'gum'o'n, ĉar ĝi bon'e for'ig'as la maŝin'erar'o'j'n kaj ne las'as mal'pur'a'j'n makul'o'j'n sur la paper'o, mi'a'n ŝu'pland'o'n, ĉar ĝi ankoraŭ est'as sufiĉ'e dik'a, ktp. Oni pov'as am'i tut'e sen'kulp'e proksim'um'e ĉio'n inter la ter'o kaj ĉiel'o. Sekv'e sam'e sen'kulp'e oni pov'as am'i ankaŭ hom'o'n ne renvers'ant'e si'a'n tut'a'n mond'o'n, ĉar la verb'o am'i plej oft'e en la hungar'a lingv'o, sam'e kiel en la franc'a lingv'o, respond'as al la esperant'a verb'o ŝat'i.

* * *

Mi komenc'is tiam mi'a'n instru'ad'o'n en Upsala kaj en ali'a'j lok'o'j, ne mal'proksim'a'j de la universitat'a urb'o. La unu'a'n foj'o'n mi instru'is ekster'land'e, kaj la sved'a lingv'o son'is al mi proksim'um'e sam'e fremd'e kiel la pers'a. Sed mi uz'is mi'a'j'n projekci'a'j'n bild'o'j'n, kiu'j ebl'ig'is al mi kompren'ig'i mi'n dum la instru'ad'o, sen la uz'o de interpret'ant'o. Jam en la komenc'o, aŭ ebl'e ĝust'e en la komenc'o, ĉio funkci'is glat'e.

I. a. mi hav'is kurs'o'n ankaŭ en industri'a komun'um'o. La kurs'o est'is vigl'a kaj ne mal'grand'a. Ĝi'n part'o'pren'is ĉ. tri'dek, konstant'e fervor'a'j person'o'j. Ili est'is preskaŭ sen'escept'e jun'a'j —ĉ. du'dek jar'o'j est'is la tut'a kurs'an'ar'o, kaj la du'on'o da ili est'is fraŭl'in'o'j.

Post kelk'e da lecion'o'j mi vol'is kontrol'i la individu'a'n sci'o'n de mi'a'j ge'lern'ant'o'j, kiu'j jam ĥor'e est'is prezent'int'a'j konsider'ind'a'n kvant'o'n da util'a'j fraz'o'j. Por la kontrol'o de ili'a sci'o mi hav'is nur unu voj'o'n ; mi adapt'is la kontrol'manier'o'n de la ĉe - metod'o kun kelk'a'j modif'o'j. Mi dis'don'is foli'o'j'n kun esperant'a'j demand'o'j, respond'end'a'j en la sam'a lingv'o. La unu'a demand'o est'is : “ Kiu vi est'as? ” Post'e : “ Kio vi est'as? ” Post tio sekv'is mult'a'j ali'a'j demand'o'j, kaj kiel dek'a'n mi al'don'is la demand'o'n : “ Ĉu vi am'as la instru'ist'o'n? ”

La demand'o —laŭ mi'a percept'o —est'is tut'e sen'kulp'a. Mi uz'is mi'a'n hungar'a'n lingv'o'sent'o'n kaj ver'ver'e mi vol'is nur ek'sci'i, ĉu mi ne ted'as mi'a'j'n ge'lern'ant'o'j'n. Ĉu ili ne tro mal'alt'e taks'as mi'a'n manier'o'n, mi'a'n instru'metod'o'n. Trankvil'e, sen mal'bon'a'j supoz'o'j, mi trans'pren'is do la respond'o'j'n de la dek kvin jun'a'j vir'o'j, kiu'j sid'is unu'flank'e de la klas'ĉambr'o, kaj post'e mi kun la sam'a aplomb'o de trankvil'o kolekt'is la respond'foli'o'j'n de la knab'in'o'j.

Kiam hejm'e, dum la sam'a vesper'o, mi komenc'is stud'i la foli'o'j'n, mi'n atend'is terur'a surpriz'o. La respond'o'j de la jun'ul'o'j kuŝ'is supr'e. La unu'a respond'is : “ Ne, mi ne am'as la instru'ist'o'n. ” Ankaŭ la du'a, sam'e la tri'a kaj —sen'escept'e ĉiu'j vir'o'j. Mi sent'is, ke mi'a fiask'o ne est'as evit'ebl'a en tiu ĉi land'o, mi jam fiask'is. Mi komenc'is jam pens'i pri la re'vojaĝ'o al mi'a sud'a land'o, ĉar en la nord'o mi pov'os est'i nur terur'e baj ne help'ebl'e mal'popular'a. Kun plen'a rezign'o kaj atend'ant'e nenio'n bon'a'n, mi komenc'is leg'i la respond'o'j'n de la dek kvin jun'ul'in'o'j. Mi jam ne mir'is, ke la unu'a knab'in'o respond'is per la sam'a fraz'o : “ Ne, mi ne am'as la instru'ist'o'n. ” Sam'e la du'a, la tri'a, la kvar'a. Ili ne plu surpriz'is mi'n. Sed mult'e pli la kvin'a, post'e la ok'a kaj la dek'du'a el la jun'ul'in'o'j, kiu'j respond'is jen'e : “ Jes, mi am'as la instru'ist'o'n. ” Mal'feliĉ'e (aŭ ebl'e feliĉ'e) mi tut'e ne kon'is la en'hav'o'n de la sved'a fraz'o, kaj sekv'e tut'e ne pov'is taks'i la valor'o'n de tiu'j afabl'a'j tri fraz'o'j, kiu'j tamen iom'et'e mild'ig'is la ĉagren'o'n de la mal'sukces'int'o...

Tiel mi ven'is al la solv'o de la enigm'o : Kial la brit'a sinjor'in'o ĉes'ig'is la korespond'ad'o'n kun mi? Mi korespond'is kun ŝi dec'e, sed tio, kio est'as dec'a kaj sen'kulp'a en la sud'o, pov'as konstern'i brit'a'n sinjor'in'o'n kaj eĉ pli ŝi'a'n edz'o'n, se li —mal'feliĉ'e —est'as esperant'ist'o. Jam en la fru'a period'o de ni'a korespond'ad'o mi uz'is la kutim'a'n hungar'a'n salut'form'o'n al sinjor'in'o'j (nun'temp'e ver'ŝajn'e ne uz'at'a'n) : “ Mi kis'as vi'a'n man'o'n. ” La edz'o ebl'e jam tiam kun'tir'is la brov'o'j'n, sed la sinjor'in'o supoz'ebl'e konsider'is tio'n interes'a. Iom post iom ni'a inter'rilat'o iĝ'is pli proksim'a kaj nenio do indik'is, ke mi ne uz'u la hungar'a'n leter'fin'a'n form'o'n al person'o'j, kiu'j'n ni disting'as per amik'a'j sent'o'j. Mi sent'is nenia'n dram'a'n kulmin'o'n, kiam mi skrib'is la leter'fin'o'n :

“ Kun ver'a am'o kis'as vi'a'j'n man'o'j'n —vi'a... ”

Kio'n ŝi sent'is, mi ne sci'as, sed ebl'e mi ne erar'as, re'konstru'ant'e la fin'o'n de mi'a korespond'a dram'o laŭ la jen'a manier'o :

La edz'o : Ĉu vi de'nov'e ricev'is leter'o'n de tiu barbar'o?

Ŝi (kun mild'a ruĝ'iĝ'o) : Jes.

La edz'o : Kial vi ruĝ'iĝ'as? Montr'u la leter'o'n.

Ŝi : Kar'a mi'a, trankvil'iĝ'u! Kial vi est'as tiel nervoz'a? Mi'a leter'o ne pov'as interes'i vi'n.

La edz'o : Ha- a- ha- aĥ! Mi vol'as sci'i tuj, kio okaz'as mal'antaŭ mi'a dors'o (El'ŝir'as la leter'o'n el la man'o de la edz'in'o kaj leg'as ĝi'n. Li ne plu pov'as parol'i pro la indign'iĝ'o) . Ĥrrrr!

Ŝi : Mi ne est'as respond'ec'a pro ĉiu stult'ul'o en Sud Eŭrop'o.

La edz'o : Silent'u! Tia fi'ul'o! Skandal'o! Ĉu vi mem ne hont'as? (Li pren'as revolver'o'n) .

(Rimark'o de la aŭtor'o : Kial li ne pren'us revolver'o'n? Se dram'o, est'u dram'o!)

Ŝi : Kar'a mi'a, est'u iom prudent'a! Al mi sufiĉ'as korespond'frenez'ul'o. Mi ne bezon'as famili'a'n frenez'ul'o'n.

La edz'o (post kiam li paf'is mi'a'n portret'o'n sur la skrib'o'tabl'o de la sinjor'in'o) : Se vi ne tuj promes'as, ke vi ĉes'ig'os ĉiu'n inter'rilat'o'n kun tiu fripon'o, mi paf'os vi'n, mi'n mem kaj eĉ la sub'skrib'it'a'n portret'o'n de la Akademi'a Prezid'ant'o!

Ŝi (post tiom da minac'o'j subit'e perd'as la fort'o'j'n por kontraŭ'star'i) : Est'u do laŭ vi'a vol'o (Ŝi plor'as, dum la kurten'o fal'as kaj indik'as) .

Fino- n.

Proksim'um'e tiel pov'is aspekt'i la fin'o de mi'a korespond'a dram'o kaj sam'e tiu de mi'a konciz'a korespond'a kurs'o pri la am'o.

TABELOJ

FINVORTOJ

La aŭtor'o uz'is la jen'a'j'n vort'o'j'n, ne'trov'ebl'a'j'n en Plen'a Vort'ar'o kaj en ĝi'a Suplement'o :

Skrib'ant'e tiu'j'n ĉi lingv'a'j'n klar'ig'o'j'n, la aŭtor'o ne vol'as preter'las'i la okaz'o'n sincer'e dank'i la membr'o'j'n de la Literatur'a Komitat'o de S. A. T. pro ili'a revizi'a labor'o, zorg'a kaj ĉiam harmoni'a.