Lingv⸱o

Aktual⸱e

Balot⸱o⸱j kaj lingv⸱a⸱j rajt⸱o⸱j en Rusi⸱o

Dmitrij Jevsejev est⸱as ĵurnal⸱ist⸱o, kiu interes⸱iĝ⸱as pri lingv⸱a⸱j rajt⸱o⸱j en Rusi⸱o, precip⸱e rilat⸱e la politik⸱a⸱n aspekt⸱o⸱n. Li konsent⸱is respond⸱i kelk⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n de MONATO, kio ebl⸱ig⸱as pli⸱bon⸱ig⸱i la kompren⸱o⸱n de kompleks⸱a lingv⸱a situaci⸱o, kia est⸱as tiu de Rusi⸱o.

MONATO: Ĉu vi pov⸱as prezent⸱i la struktur⸱o⸱n de Rusi⸱a Federaci⸱o? Kiu⸱j est⸱as ĝi⸱a⸱j oficial⸱a⸱j lingv⸱o⸱j?

Jevsejev: Laŭ la konstituci⸱o, Rusi⸱a Federaci⸱o divid⸱iĝ⸱as en 89 federaci⸱a⸱j⸱n „subjekt⸱o⸱j⸱n” (kelk⸱foj⸱e nom⸱at⸱a⸱j⸱n „region⸱o⸱j”), el kiu⸱j 22 est⸱as respublik⸱o⸱j, 9 teritori⸱o⸱j, 46 provinc⸱o⸱j, 3 urb⸱o⸱j de federaci⸱a grav⸱ec⸱o, 1 aŭtonom⸱a provinc⸱o kaj 4 aŭtonom⸱a⸱j distrikt⸱o⸱j. Ŝanĝ⸱o⸱j al la konstituci⸱o okaz⸱is post la al⸱ir⸱o de la respublik⸱o Krime⸱o, okaz⸱int⸱a en 2014.

Ekzist⸱as tri tip⸱o⸱j de „subjekt⸱o⸱j” laŭ la etn⸱a princip⸱o: la respublik⸱o⸱j, kiu⸱j formal⸱e hav⸱as si⸱a⸱n propr⸱a⸱n ŝtat⸱ec⸱o⸱n, la aŭtonom⸱a⸱j region⸱o⸱j kaj la aŭtonom⸱a⸱j distrikt⸱o⸱j. La oficial⸱a lingv⸱o de la federaci⸱o en la tut⸱a teritori⸱o, laŭ artikol⸱o 68 de la konstituci⸱o, est⸱as la rus⸱a. La respublik⸱o⸱j ja rajt⸱as tamen star⸱ig⸱i si⸱a⸱j⸱n propr⸱a⸱j⸱n ŝtat⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n. Nun⸱temp⸱e en la teritori⸱o de la naci⸱a⸱j respublik⸱o⸱j 35 lingv⸱o⸱j est⸱as ŝtat⸱a⸱j, kaj 14 lingv⸱o⸱j hav⸱as oficial⸱a⸱n status⸱o⸱n, kio⸱n antaŭ⸱vid⸱as la statut⸱o⸱j kaj la leĝ⸱o⸱j de la aŭtonom⸱a⸱j distrikt⸱o⸱j kaj de la aŭtonom⸱a⸱j region⸱o⸱j.

En 2014, post la al⸱iĝ⸱o de Krime⸱o al Rusi⸱a Federaci⸱o, ankaŭ la krime-tatar⸱a kaj la ukrain⸱a lingv⸱o⸱j est⸱is al⸱don⸱it⸱a⸱j. En iu⸱j region⸱o⸱j de Rusi⸱a Federaci⸱o plu est⸱as vigl⸱a⸱j polemik⸱o⸱j pri la kvant⸱o de lingv⸱o⸱j, kiu⸱j dev⸱us hav⸱i apart⸱a⸱n leĝ⸱a⸱n status⸱o⸱n. Ekzempl⸱e, en la plej mult⸱kultur⸱a region⸱o de Rusi⸱o, la respublik⸱o Dagestan⸱o en Kaŭkaz⸱o, oni jam de mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j diskut⸱as pri tio, kio protekt⸱ind⸱as, kaj ankaŭ pri la difin⸱o mem de lingv⸱o⸱j. En la divers⸱a⸱j versi⸱o⸱j de specif⸱a leĝ⸱projekt⸱o la nombr⸱o de protekt⸱ind⸱a⸱j lingv⸱o⸱j vari⸱as inter 28 kaj 32.

MONATO: Kia⸱n lok⸱o⸱n hav⸱as en Rusi⸱a Federaci⸱o la tem⸱o de lingv⸱a⸱j rajt⸱o⸱j kadr⸱e de la politik⸱a labor⸱program⸱o?

Jevsejev: Oni pov⸱as dir⸱i, ke est⸱as mal⸱mult⸱e da atent⸱o pri ili. Ebl⸱as facil⸱e konstat⸱i tio⸱n, foli⸱um⸱ant⸱e la program⸱o⸱j⸱n de la ĉef⸱a⸱j politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j, kiu⸱j prezent⸱is si⸱n por la balot⸱o⸱j okaz⸱int⸱a⸱j la 18an de septembr⸱o 2016 por Duma⸱o, tio est⸱as la Mal⸱supr⸱a Ĉambr⸱o de la Parlament⸱o de Rusi⸱a Federaci⸱o. En la program⸱o de Unu⸱ec⸱a Rusi⸱o, kiu est⸱as la majoritat⸱a parti⸱o, aper⸱as nur tri⸱foj⸱e la vort⸱o „lingv⸱o”. Kaj en tiu⸱n de la Komun⸱ist⸱a Parti⸱o de Rusi⸱a Federaci⸱o la sam⸱a vort⸱o est⸱is en⸱met⸱it⸱a nur unu foj⸱o⸱n. La Liberal⸱a Demokrati⸱a Parti⸱o en⸱ig⸱is en si⸱a⸱n program⸱o⸱n tre provok⸱a⸱j⸱n ide⸱o⸱j⸱n, inter⸱ali⸱e tio⸱n, ke oni dev⸱ig⸱u la region⸱a⸱j⸱n aŭtoritat⸱o⸱j⸱n nul⸱ig⸱i la naci⸱lingv⸱a⸱n eduk⸱ad⸱o⸱n de infan⸱o⸱j, ĉar por ĉi-last⸱a⸱j tio est⸱us sen⸱util⸱a pli⸱a ŝarĝ⸱o kontraŭ⸱a al la princip⸱o de la rusi⸱a unu⸱ec⸱o. En la program⸱o⸱j de la ceter⸱a⸱j dek unu politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j, kiu⸱j part⸱o⸱pren⸱is la balot⸱o⸱j⸱n, la tem⸱o de lingv⸱a⸱j rajt⸱o⸱j – krom kelk⸱a⸱j escept⸱o⸱j – for⸱est⸱as.

MONATO: Ĉu en la elekt⸱a procez⸱o dum la last⸱a⸱j balot⸱o⸱j oni respekt⸱is la lingv⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n de voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j kaj voĉ⸱don⸱at⸱o⸱j?

Jevsejev: Tem⸱as pri kompleks⸱a demand⸱o: oft⸱e est⸱as grand⸱a⸱j diferenc⸱o⸱j en⸱e de Rusi⸱a Federaci⸱o. La federaci⸱a⸱j leĝ⸱o⸱j pri⸱skrib⸱as detal⸱e ĉiu⸱j⸱n dokument⸱o⸱j⸱n por la registr⸱iĝ⸱o al la balot⸱o⸱j, ili klar⸱ig⸱as la procedur⸱o⸱n, sed ne indik⸱as, en kiu lingv⸱o la afer⸱o⸱j okaz⸱u. Mi ne trov⸱is precedenc⸱o⸱j⸱n de hom⸱o⸱j plend⸱ant⸱a⸱j pri la sub⸱prem⸱ad⸱o de la rajt⸱o plen⸱ig⸱i la dokument⸱o⸱j⸱n en si⸱a ge⸱patr⸱a lingv⸱o. La ĝeneral⸱a interpret⸱o est⸱as, ke ĉiu⸱j⸱n neces⸱a⸱j⸱n paper⸱o⸱j⸱n nepr⸱as plen⸱ig⸱i en la rus⸱a.

Koncern⸱e la propagand⸱o⸱n, la nun⸱a leĝ⸱ar⸱o en Rusi⸱o preskaŭ ne reglament⸱as la uz⸱ad⸱o⸱n de lingv⸱o⸱j dum la balot-kampanj⸱o. Al la parti⸱o⸱j kaj al la kandidat⸱o⸱j 28 tag⸱o⸱j⸱n antaŭ la tag⸱o de la balot⸱o⸱j oni al⸱las⸱is liber⸱a⸱j⸱n spac⸱o⸱j⸱n en la publik⸱a⸱j amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j, inkluziv⸱e tiu⸱j⸱n, kiu⸱j uz⸱as region⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n. La decid⸱o el⸱don⸱i propagand⸱a⸱j⸱n material⸱o⸱j⸱n en minoritat⸱a⸱j lingv⸱o⸱j est⸱as task⸱o de la region⸱a⸱j ofic⸱ej⸱o⸱j de la politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j. Pro tio la situaci⸱o est⸱as tre mal⸱sam⸱a de unu region⸱o al ali⸱a.

Ekzempl⸱e, en la ĵurnal⸱o Nogaj davysy (La voĉ⸱o de nogajoj) de la respublik⸱o Karaĉajio-Ĉerkesi⸱o, kiu aper⸱as en la nogaja lingv⸱o, la politik⸱a reklam⸱o aper⸱as nur en la rus⸱a. Mal⸱e en la el⸱don⸱aĵ⸱o Lezgi gazet (Lezga ĵurnal⸱o) de la respublik⸱o Dagestan⸱o, el⸱don⸱at⸱a nur⸱e en la lezga lingv⸱o, la propagand⸱a material⸱o en la rus⸱a est⸱as 50-procent⸱a, dum la rest⸱ant⸱a du⸱on⸱o est⸱as en la lezga lingv⸱o. La gazet⸱o Kyzyl Ta⸱n (Ruĝ⸱a tag⸱iĝ⸱o), publik⸱ig⸱at⸱a en la respublik⸱o Baŝkiri⸱o en la tatar⸱a lingv⸱o, hav⸱as si⸱a⸱flank⸱e reklam⸱o⸱j⸱n nur en la tatar⸱a. En Inter⸱ret⸱o la procez⸱o⸱j de tut⸱mond⸱iĝ⸱o kaj lingv⸱a rus⸱iĝ⸱o est⸱as pli fort⸱a⸱j, tiel ke preskaŭ ĉiu⸱j politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j uz⸱is nur rus⸱lingv⸱a⸱j⸱n varb⸱il⸱o⸱j⸱n.

MONATO: Ĉu la voĉ⸱don⸱il⸱o⸱j aper⸱as nur rus⸱lingv⸱e?

Jevsejev: La rajt⸱o decid⸱i pri la eventual⸱a util⸱ig⸱o de minoritat⸱a⸱j lingv⸱o⸱j sur la voĉ⸱don⸱il⸱o⸱j aparten⸱as al la balot⸱a⸱j komision⸱o⸱j de Rusi⸱a Federaci⸱o. Mult⸱a⸱j inter ili decid⸱is pres⸱i la voĉ⸱don⸱il⸱o⸱j⸱n kaj en la rus⸱a kaj en lok⸱a lingv⸱o de unu⸱op⸱a⸱j respublik⸱o⸱j. Interes⸱a situaci⸱o est⸱is en la ĉuvaŝ⸱a respublik⸱o, kie en la sam⸱a tag⸱o oni voĉ⸱don⸱is ne nur por la federaci⸱a Duma⸱o, sed ankaŭ por la Ŝtat⸱a Konsili⸱o de la respublik⸱o. La voĉ⸱don⸱il⸱o⸱j por Duma⸱o est⸱is el⸱don⸱it⸱a⸱j nur en la rus⸱a; tiu⸱j por la Ŝtat⸱a Konsili⸱o de Ĉuvaŝi⸱o en du lingv⸱o⸱j: la rus⸱a kaj la ĉuvaŝ⸱a.

La voĉ⸱don⸱ant⸱o Ilj⸱a Ivanov, kun⸱e kun si⸱a edz⸱in⸱o, pet⸱is ĉiu⸱j⸱n voĉ⸱don⸱il⸱o⸱j⸱n en la ĉuvaŝ⸱a lingv⸱o kaj, ne ricev⸱int⸱e ili⸱n, komplet⸱ig⸱is skrib⸱a⸱n plend⸱o⸱n en la ĉuvaŝ⸱a lingv⸱o. La prezid⸱ant⸱o de la balot⸱a komision⸱o konsider⸱is la fakt⸱o⸱n kiel „provok⸱o⸱n” kaj vok⸱is la polic⸱o⸱n, kiu tamen ne trov⸱is en la ag⸱o⸱j de Ivanov ia⸱n ajn leĝ⸱romp⸱o⸱n.

Est⸱as interes⸱e, ke ekzist⸱as ankaŭ konflikt⸱a⸱j situaci⸱o⸱j lig⸱it⸱a⸱j kun la traduk⸱o de la voĉ⸱don⸱il⸱o⸱j en region⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n. Ekzempl⸱e, kandidat⸱o por la federaci⸱a Duma⸱o de la parti⸱o Jabloko, nom⸱e Igor Veselov, prezent⸱is plend⸱o⸱n al la rus⸱a Centr⸱a Balot⸱komision⸱o koncern⸱e la fakt⸱o⸱n, ke li⸱a unu⸱a nom⸱o kaj patr⸱o⸱nom⸱o en bulten⸱o ne est⸱is traduk⸱it⸱a⸱j en la tatar⸱a⸱n, kiel mal⸱e tiu⸱j de la ceter⸱a⸱j kandidat⸱o⸱j (supoz⸱ebl⸱e tatar⸱o⸱j). Laŭ Veselov, tio okaz⸱is por sub⸱strek⸱i li⸱a⸱n naci⸱ec⸱o⸱n, kaj ti⸱aĵ⸱o⸱n la nun⸱a voĉ⸱don⸱a leĝ⸱o mal⸱permes⸱as.


012129

Dmitrij Jevsejev est⸱as ĵurnal⸱ist⸱o zorg⸱ant⸱a pri lingv⸱a⸱j rajt⸱o⸱j en Rusi⸱o, ĉef⸱e rilat⸱e politik⸱o⸱n. Li afabl⸱e respond⸱is la demand⸱o⸱j⸱n de MONATO, kio ebl⸱ig⸱as al la leg⸱ant⸱ar⸱o kompren⸱i pli detal⸱e la ne⸱facil⸱a⸱n lingv⸱a⸱n situaci⸱o⸱n de Rusi⸱o. Fot⸱o: DMITRIJ JEVSEJEV.

012129-001

Rus⸱lingv⸱a politik⸱a reklam⸱o en la ĵurnal⸱o Nogaj davysy. Font⸱o: nogay-davysy.smi09.ru, oficial⸱a ret⸱ej⸱o de Nogaj davysy, 8a de septembr⸱o 2016.


012129-004

En la el⸱don⸱aĵ⸱o Lezgi gazet de la respublik⸱o Dagestan⸱o la propagand⸱a material⸱o en la rus⸱a est⸱as 50-procent⸱a, dum la rest⸱ant⸱a du⸱on⸱o est⸱as en la lezga lingv⸱o. Font⸱o: lezgigazet.ru, la oficial⸱a ret⸱ej⸱o de Lezgi gazet, 8a de septembr⸱o 2016.

ripm
Massimo RIPANI
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Rusi⸱o

Libr⸱o⸱j

Fascin⸱a verk⸱o, kiu stimul⸱os diskut⸱ad⸱o⸱n

Ni⸱n ven⸱u epope⸱o viv⸱re⸱eĥ⸱a!

B. Price-Heywood

Efektiv⸱e plur⸱a⸱j epope⸱o⸱j aŭ epope-simil⸱a⸱j verk⸱o⸱j inter⸱temp⸱e jam aper⸱is en Esperant⸱o: La Infan⸱a Ras⸱o de William Auld (1956), probabl⸱e, ne: nepr⸱e! est⸱as la plej kon⸱at⸱a, fremd⸱stil⸱a epope⸱o, kiu miks⸱as plur⸱a⸱j⸱n ĝenr⸱o⸱j⸱n. La plej fru⸱a, sed apenaŭ kon⸱at⸱a, est⸱as Uranogedio de Johano Ricci el 1926. Mi preter⸱as plur⸱a⸱j⸱n divers⸱tip⸱a⸱j⸱n kaj divers⸱stil⸱a⸱j⸱n, menci⸱ant⸱e nur la atut⸱a⸱n Poem⸱o de Utnoa de Abel Montagut, sed nun – en 2019 – fin⸱fin⸱e, post long⸱eg⸱a „graved⸱ec⸱o” aper⸱is La Konflikt⸱o de la Epok⸱o⸱j de Edwin de Kock.

Person⸱e mi ĝoj⸱as, ke al ni⸱a publik⸱o tiu⸱n verk⸱o⸱n mi nun pov⸱as prezent⸱i recenz⸱e, ĉar plur⸱a⸱j⸱n antaŭ⸱a⸱j⸱n stadi⸱o⸱j⸱n mi ĉe⸱est⸱is, eĉ foj⸱e verk⸱is recenz⸱o⸱n, ĉe kio, krom mi⸱a⸱n admir⸱o⸱n ankaŭ mi⸱a⸱n mir⸱o⸱n mi aŭd⸱ig⸱is. Tiu⸱n mir⸱o⸱n en la nun⸱a el⸱don⸱o Edwin for⸱ig⸱as per klar⸱ig⸱a not⸱o: laŭ li⸱a⸱eklezi⸱a tradici⸱o (la Advent⸱ist⸱o⸱j de la Sep⸱a Tag⸱o) oni oft⸱e vid⸱as Jesuon kiel re⸱en⸱karn⸱iĝ⸱o⸱n de la ĉef⸱anĝel⸱o Mikael⸱o. Do por Edwin tem⸱as tie pri fund⸱e unu⸱sol⸱a person⸱o – por mi, mal⸱e, tio est⸱is absolut⸱e ne⸱kon⸱at⸱a ident⸱ig⸱o, kiu dum⸱leg⸱ad⸱e vek⸱is ĉe mi grav⸱a⸱n fremd⸱iĝ⸱o⸱n kaj brems⸱is mi⸱a⸱n leg⸱ad⸱o⸱n – tio⸱n si⸱a⸱temp⸱e en mi⸱a recenz⸱o mi vort⸱ig⸱is. Sed nun, ĉe la koncern⸱a not⸱o en la pret⸱ig⸱it⸱a epope⸱o [Mikael⸱o – anĝel⸱ĉef⸱o, Kristo antaŭ si⸱a hom⸱iĝ⸱o], tiu mi⸱a ne⸱kompren⸱o mal⸱aper⸱is – rest⸱as nur ia⸱spec⸱a mir⸱o, ĉar neniam antaŭ⸱e tiu⸱n ident⸱ig⸱o⸱n inter la ĉef⸱anĝel⸱o Mikael⸱o kaj Jesuo mi renkont⸱is. Ankaŭ koleg⸱o⸱j-pastor⸱o⸱j, ĉe kiu⸱j mi inform⸱iĝ⸱is pri la tem⸱o, ne kon⸱is tiu⸱n tez⸱o⸱n de la eklezi⸱o de Edwin de Kock.

Nu, por la tekst⸱o mem, kompren⸱ebl⸱e, tio⸱n ni dev⸱as pren⸱i kiel fiks⸱a⸱n ident⸱ec⸱o⸱n.

La form⸱o metrik⸱a de la epope⸱o

Precip⸱e la fin⸱fin⸱a elekt⸱o inter jamb⸱a aŭ troke⸱a silab⸱form⸱o en la vers⸱o⸱j kaŭz⸱is, se mi bon⸱e konklud⸱as, al la aŭtor⸱o plur⸱jar⸱a⸱n re⸱verk⸱ad⸱o⸱n, kio, tamen, mi⸱a⸱supoz⸱e por la ĝeneral⸱a leg⸱ant⸱o apenaŭ menci⸱ind⸱us kiel valor⸱aĵ⸱o.

Kiel ajn, al ĉiu leg⸱ant⸱o mi fort⸱eg⸱e rekomend⸱as leg⸱i ne nur la epope⸱o⸱n mem, sed ankaŭ ĉiu⸱j⸱n en⸱konduk⸱a⸱j⸱n paĝ⸱o⸱j⸱n – ne est⸱os pen⸱o mal⸱ŝpar⸱it⸱a!

Ĉarm⸱a mi trov⸱as la pled⸱o⸱n (paĝ⸱o 17) toler⸱i ambaŭ li⸱a⸱j⸱n prepozici⸱o⸱j⸱n fro kaj po⸱n, kiu⸱j „simpl⸱e aparten⸱as al la deKocka idiolekto”.

Libr⸱o 1

Nepr⸱e re⸱memor⸱e, kvazaŭ eĥ⸱e pri Dant⸱e, ankaŭ De Kock komenc⸱as si⸱a⸱n epope⸱o⸱n, pri⸱skrib⸱ant⸱e si⸱n mem, ĉe kio Gvid⸱ant⸱o⸱n li ricev⸱as:

„Mi vast⸱a⸱n vir⸱o⸱n vid⸱is, statustaturan

jen la unu⸱a aper⸱o de la unu⸱a voj⸱montr⸱ant⸱a gvid⸱ant⸱o ...

„Mi est⸱as Henoĥ, iam pra⸱temp⸱ul⸱o,

komisi⸱it⸱a for⸱konduk⸱i vi⸱n

el tiu labirint' de vi⸱a⸱j pens⸱o⸱j.

Ven⸱u!”

Li ek⸱vojaĝ⸱as iel sen⸱klar⸱ig⸱e kial kaj sam⸱temp⸱e ne⸱sci⸱ant⸱e kiu⸱direkt⸱e⸱n: „Ni jen trans⸱salt⸱is lum⸱rapid⸱bar⸱il⸱o⸱n” –

Ĉe 1:3 la rakont⸱ant⸱o pet⸱as, ke oni plu vojaĝ⸱u, ne centr⸱e tra la materi⸱o, sed „tra l' aer⸱o”, ĉar vid⸱i li vol⸱as, kie⸱n oni ir⸱os. Kaj tiu vort⸱o „vid⸱i” grav⸱as. La tut⸱a tekst⸱o est⸱as tiel plen⸱a je afer⸱o⸱j kaj person⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n dum⸱leg⸱e oni dev⸱as percept⸱i, vid⸱i ...

Kaj tiam li do plu vojaĝ⸱as kaj ni, kiel leg⸱ant⸱o⸱j, kun⸱vojaĝ⸱as tra la tut⸱a univers⸱o sen⸱fin⸱a. Mi daŭr⸱e est⸱as tuŝ⸱at⸱a de mir⸱ind⸱e bel⸱a⸱j bild⸱o⸱j, de tiom da detal⸱o⸱j, ke oni preskaŭ obtuz⸱iĝ⸱as.

Paĝ⸱o 30:

Kiel vir⸱bov' aren⸱e turment⸱at⸱a

ek⸱blek⸱is Lucifer⸱o

Jen do la unu⸱a ĉef⸱figur⸱o de la epope⸱o pren⸱as si⸱a⸱n centr⸱a⸱n lok⸱o⸱n sur la scen⸱ej⸱o.

Paĝ⸱o 31:

Kaj en lontan' izol⸱e lum⸱volv⸱it⸱a,

inter la amas⸱eg⸱o venk⸱ebri⸱a,

la Di⸱a Patr⸱o, ne la last⸱a⸱n foj⸱o⸱n,

plor⸱is.

Kaj inter ili ek⸱ag⸱os Mikael⸱o, kies nom⸱o en la Hebre⸱a original⸱o de la Bibli⸱o signif⸱as Kiu (est⸱as) Kiel Di⸱o? Li est⸱as la ĉef⸱anĝel⸱o, kiu de⸱origin⸱e defend⸱as la honor⸱o⸱n de Di⸱o.

Komenc⸱e de la epope⸱o Lucifer⸱o plan⸱as nov⸱a⸱n „propr⸱a⸱n mond⸱o⸱n”, dis⸱a⸱n de la normal⸱a mond⸱o, kiu⸱n ni kon⸱as. Por mi kaj, supoz⸱ebl⸱e, por mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j tio est⸱as tre fremd⸱a koncept⸱o, kiu⸱n en la epope⸱o oni Nepr⸱e dev⸱os konsider⸱i kiel baz⸱a⸱n real⸱o⸱n – ali⸱e ja la tut⸱a rakont⸱o mal⸱aper⸱us en la neni⸱o⸱n.

En paĝ⸱o 32 okaz⸱as la unu⸱a kun⸱ven⸱o de la sekv⸱ant⸱ar⸱o de lucifer⸱flank⸱a⸱j ĉef⸱ul⸱o⸱j:

Kaj ili ven⸱is, vip⸱rapid⸱e,

ĝis la aer' pro ili susur⸱ad⸱is

kiel vespert⸱flug⸱il⸱e rok⸱kavern⸱o.



Man⸱gest⸱is li, kaj ili orel⸱iĝ⸱is,

ĉiu⸱n vort⸱o⸱n li⸱a⸱n avid⸱ant⸱e.



„Amik⸱o⸱j, potenc⸱ul⸱o⸱j, fort⸱a⸱j di⸱o⸱j –

ĉar tia⸱j vi ja est⸱as, rezist⸱int⸱e

la Etern⸱ul⸱o⸱n, kiu ni⸱n ne venk⸱is

sed nur el⸱ĵet⸱is en fin⸱a mal⸱esper' –

est⸱u kolon⸱o⸱j sub intenc⸱o mi⸱a!

Ni sku⸱os la rempar⸱o⸱j⸱n de l' ĉiel⸱o!

Kaj se mal⸱venk⸱a⸱j, ni sur ni⸱n sob⸱ŝir⸱os

la nigr⸱a⸱j⸱n mur⸱o⸱j⸱n de la kosm⸱o mem,

kaj la kaos⸱o ĉio⸱n hered⸱ont⸱a

sci⸱ad⸱u, ke ni est⸱is tie ĉi.

Ho kia et⸱a, et⸱a nerv⸱impuls⸱o

renvers⸱i pov⸱as tut⸱a⸱n nobl⸱a⸱n mens⸱o⸱n,

por konvulsigi ni⸱a⸱n univers⸱o⸱n!”

Grav⸱eg⸱a⸱n demand⸱o⸱n Edwin lev⸱as sur paĝ⸱o 33: Kio est⸱ig⸱is ĉio⸱n? Supoz⸱ebl⸱e, kresk⸱ant⸱a ar⸱o da hom⸱o⸱j almenaŭ en mi⸱a mond⸱o⸱part⸱o tut⸱e neg⸱as la demand⸱o⸱n, „ne plu hav⸱as temp⸱o⸱n por ĝi” – si⸱n⸱ten⸱o, kiu⸱n person⸱e mi tut⸱e ne pov⸱as kompren⸱i. La ar⸱et⸱o da lucifer⸱sekv⸱ant⸱o⸱j almenaŭ serioz⸱e star⸱ig⸱as tiu⸱n demand⸱o⸱n:

„Nu, kies mens⸱o ekzist⸱ig⸱as Di⸱o⸱n?

Ĉu vi do ver⸱e glut⸱is la fabel⸱o⸱j⸱n,

ke Li ni⸱n kre⸱is? Kompren⸱ebl⸱e ne.

Pli grand⸱a Ne⸱kon⸱aĵ⸱o teks⸱is ni⸱n

kaj ni⸱a⸱n nun⸱a⸱n sort⸱o⸱n – Li⸱a⸱n ankaŭ!”

Ĉirkaŭ ni amas⸱o da hom⸱o⸱j nun⸱temp⸱e kred⸱as, ke la „scienc⸱o” ĉio⸱n solv⸱as, ĉio⸱n kompren⸱as. Laŭ mi person⸱e, tio est⸱as terur⸱a mis⸱kompren⸱o: la ver⸱a enigm⸱o mal⸱antaŭ ĉiu⸱j ni⸱a⸱j hom⸱a⸱j „solv⸱o⸱j”, „klar⸱ig⸱o⸱j”, „eksplik⸱o⸱j” daŭr⸱e for⸱ŝov⸱iĝ⸱as. En tiu ĉi epope⸱o Lucifer⸱o serĉ⸱as ia⸱n cert⸱ec⸱o⸱n ekster Di⸱o, balbut⸱ant⸱e je paĝ⸱o 34:

„Sed –

ĉu vi, la Patr⸱o de sever⸱a just⸱o,

mi⸱n ja pardon⸱i pov⸱as?”

„Mi pov⸱as ĉio⸱n.

Mildkora am⸱o ten⸱as la pes⸱il⸱o⸱n.

Vi kaj kun vi l' ali⸱a⸱j for⸱vag⸱int⸱o⸱j,

grat⸱ant⸱a⸱j nun en fremd⸱a pensfatras'

por aĉ⸱e nutr⸱i vi⸱a⸱n kor⸱mal⸱sat⸱o⸱n,

nur humil⸱iĝ⸱u, ven⸱u sub la ŝirm⸱o⸱n

de la flug⸱il⸱o⸱j de pardon⸱o. Mi

re⸱greft⸱os vi⸱n en vi⸱a⸱n lok⸱o⸱n, plen⸱e.”

Tiel daŭr⸱as la inter⸱parol⸱o inter Di⸱o kaj Lucifer⸱o. Iel ili dis⸱iĝ⸱as, kaj Lucifer⸱o ne akcept⸱as, ke li iel est⸱as la mal⸱pli fort⸱a. Tio, inter⸱ali⸱e, don⸱as leg⸱ind⸱a⸱n medit⸱ad⸱o⸱n, pri tio, kio efektiv⸱e est⸱as ja pek⸱o:



La pek' ne est⸱as sens⸱a aŭ doktrin',

nek kinikaĵ' por glas⸱o de la ĝu⸱o,

sed la rat⸱eg⸱o⸱j en la mens' nest⸱ant⸱a⸱j,

kiu⸱j la hist⸱o⸱j⸱n de la viv⸱o ronĝ⸱as.

Ĝi est⸱as ankaŭ tiu agres⸱em⸱o

kiu buĉ⸱ad⸱as kaj brul⸱ig⸱as urb⸱o⸱j⸱n,

la ĝis frenez' tord⸱it⸱a⸱j hom⸱o⸱j mem.

La ego⸱ism⸱o – tio ĝi⸱a nom'.

Kun sincer⸱a kor⸱tuŝ⸱o mi rimark⸱is, kiel Edwin honor⸱is en la epope⸱o si⸱a⸱n edz⸱in⸱o⸱n Ria, kaj re⸱ven⸱is en mi⸱a⸱n memor⸱o⸱n ili⸱a kun⸱a vizit⸱o al ni⸱a dom⸱o – antaŭ ho kiel mult⸱e da temp⸱o!

Post kiam Eva manĝ⸱is de la pom⸱o (paĝ⸱o 48 ke ni far⸱iĝ⸱u di⸱o⸱j, di⸱o⸱j, Eva / paĝ⸱o 49 por ĉiu⸱j mort⸱o⸱n kis⸱is unu⸱mord⸱e),

jen la sun⸱o ŝajn⸱is mal⸱hel⸱iĝ⸱i,

kaj ven⸱is et⸱a pik⸱o en la vent⸱o⸱n,

kaj ĉie voĉ⸱o⸱j de l' ĝangal' ek⸱mut⸱is,

kvazaŭ for⸱pas⸱us io ne⸱vid⸱ebl⸱a.

Est⸱as ver⸱e ĉarm⸱e, kiel Edwin nov⸱vort⸱ig⸱as plur⸱a⸱j⸱n detal⸱o⸱j⸱n el la Bibli⸱a rakont⸱o pri Adam, pri Eva, ili⸱a⸱j infan⸱o⸱j, precip⸱e la unu⸱a hom⸱murd⸱o: kadavr⸱o en la brak⸱o⸱j: Habel, Habel! Si⸱n⸱sekv⸱as la scen⸱o⸱j. En VIII de la unu⸱a libr⸱o sekv⸱as la histori⸱o pri No⸱a. Sufiĉ⸱e amuz⸱e Edwin rand⸱e de ĝi⸱a re⸱rakont⸱ad⸱o en⸱plekt⸱as histori⸱o⸱n pri kosmonaŭt⸱a flug⸱ad⸱o en iu svag⸱a est⸱ont⸱ec⸱o.

Libr⸱o 2

Tut⸱e sorĉ⸱e la aŭtor⸱o rakont⸱as tra la epok⸱o⸱j: post fru⸱a Mez-Orient⸱o, Mezopotamio, la atent⸱o re⸱e ir⸱as al Izraelo: jen la histori⸱o de Abraham kaj li⸱a famili⸱o – foj⸱e la aŭtor⸱o kvazaŭ flank⸱e⸱n⸱salt⸱as al ni⸱a nun⸱temp⸱o:

Paĝ⸱o 85:

Pro tio Sodom, en sen⸱zorg⸱ec⸱o

de si⸱a Val⸱o, est⸱as nun kaj ĉiam

ali⸱a nom⸱o por sen⸱nombr⸱a⸱j urb⸱o⸱j:

Knos⸱o, Ninev⸱o, Babel, Persepol⸱o,

l'etern⸱a Rom⸱o', Vaŝington ... brul⸱ont⸱a⸱j

aŭ rub⸱amas⸱o⸱j de iam⸱a rev⸱o.

kaj sekv⸱a⸱paĝ⸱e:

„La tut⸱a⸱n histori⸱o⸱n mi sat⸱leg⸱is.

Al⸱marŝ⸱os du anĝel⸱o⸱j ĉi-vesper⸱e

bivak⸱i sur la plac⸱o, kiu⸱j⸱n Lot

gast⸱ig⸱os, kun gej⸱a flustr⸱o ekster pord⸱o –

kaj ĉio post⸱e.”

„Tial ne insist⸱u

per tiu montr⸱o mem tortur⸱i mi⸱n

en akr⸱a dur⸱o de la hor⸱o, kiam

la nur⸱a⸱j fakt⸱o⸱j tiom dolor⸱ig⸱as.”

Sed baldaŭ en sekv⸱a ĉapitr⸱et⸱o la rakont⸱o trans⸱salt⸱as al ekster „ni⸱a” „Okcident⸱a – eŭrop⸱kultur⸱a” rigard⸱o al pra⸱a Ĉin⸱uj⸱o:

„Majstr⸱o Li, bon⸱ven⸱o⸱n, fin⸱e.

Pokal⸱o⸱n sor! Per pajl⸱a, spic⸱arom⸱a

bier⸱o Sar el vi⸱a sek⸱a gorĝ⸱o

for⸱lav⸱u la dezert⸱o⸱n, kun l' ali⸱a⸱j

distanc⸱o⸱j. Post⸱e mi⸱n inform⸱u pli

pri la popol⸱o⸱j ĉe l' River⸱o Flav⸱a,

kaj vi⸱a fabl⸱a Jin.”

La tre ampleks⸱a „Not⸱ar⸱o” (paĝ⸱o⸱j 425-456) klar⸱ig⸱as, ke tiu River⸱o Flav⸱a „en Ĉin⸱uj⸱o, hav⸱as long⸱o⸱n de 5464 km. En ĝi⸱a val⸱o origin⸱is la antikv⸱a civiliz⸱o de tiu land⸱o.” Parentez⸱e, per not⸱o oni eĉ inform⸱iĝ⸱as, ke la aŭtor⸱o nask⸱iĝ⸱is en hospital⸱o proksim⸱e al Drak⸱mont⸱ar⸱o en Sud-Afrik⸱o. En⸱tut⸱e, kvankam ne komplet⸱a, tiu not⸱ar⸱o por mult⸱a⸱j leg⸱ant⸱o⸱j de ĉi tiu epope⸱o montr⸱iĝ⸱os cert⸱e tre util⸱a.

Religi⸱o, invent⸱o de la Diabl⸱o?

Kvazaŭ nur preter⸱ir⸱a⸱n dir⸱it⸱aĵ⸱o⸱n en paĝ⸱o 99 ni leg⸱as, ke Lucifer' invent⸱as la religi⸱o⸱j⸱n. Est⸱as, kvazaŭ mi leg⸱us la fam⸱a⸱n German⸱a⸱n teolog⸱o⸱n Karl Barth: Religi⸱o⸱n ist Unglaube – Religi⸱o est⸱as ne⸱kred⸱o. Laŭ Barth, Krist⸱an⸱ism⸱o ne est⸱as religi⸱o, sed nur la prav⸱a rigard⸱o al la real⸱o. Tie ĉi do Lucifer⸱o tio⸱n ŝajn⸱e sub⸱skrib⸱as! Kia surpriz⸱o por mi, simpl⸱a leg⸱ant⸱o!

Kaj ver⸱e, tiel la rakont⸱o ankaŭ plu⸱ir⸱as: la fakt⸱o, ke ĉie tra la mond⸱o la eklezi⸱a⸱j instru⸱o⸱j de plej divers⸱a⸱j eklezi⸱o⸱j „sankt⸱ig⸱as” la dimanĉ⸱o⸱n, est⸱as pruv⸱o pri tio! Nur la sabat⸱o taŭg⸱as por ni⸱a ĉiu⸱semajn⸱a liturgi⸱o. Ŝajn⸱e do, Lucifer⸱o kvazaŭ infekt⸱is la tut⸱a⸱n mond⸱o⸱n, for⸱konduk⸱ant⸱e la eklezi⸱a⸱n liturgi⸱ad⸱o⸱n de la origin⸱a sabat⸱o! Kiu atend⸱us tia⸱n mesaĝ⸱o⸱n intern⸱e de poezi⸱a epope⸱o en Esperant⸱o!? Sed jen unu el la instru⸱o⸱j de la Eklezi⸱o de Edwin de Kock!

Paĝ⸱o 100:

„Kaj ĉu vi memor⸱as,

ke kiam Mikael⸱o re⸱far⸱iĝ⸱is–

prolet⸱a stal⸱o⸱beb⸱o en Bet-Leĥem

fremd⸱ul⸱o⸱j alkamelis po⸱n la stel⸱o,

ĉi pra⸱mister⸱o⸱n iel mal⸱ĉifr⸱int⸱e

el nokt⸱o⸱run⸱o⸱j aŭ el propr⸱a⸱j libr⸱o⸱j?”

En Betleĥem nask⸱iĝ⸱is Jesuo – jen Mikael⸱o hom⸱iĝ⸱is do! La rakont⸱ant⸱o inform⸱as ni⸱n, sur paĝ⸱o 101, ke

ĉiu nur vol⸱ant⸱a est⸱as li⸱a;

kaj ĉies mask⸱o⸱j⸱n de la religi⸱o–

eĉ plej grotesk⸱a⸱j⸱n–Li pro am' toler⸱us,

se ili⸱n sur li⸱n met⸱us la infan⸱o⸱j

honest⸱e sen pli ĝust⸱a, hel⸱a sci'.



Sed ĉio hav⸱as lim⸱o⸱j⸱n. Kruel⸱ec⸱o⸱n

kaj rekt⸱a⸱j⸱n mal⸱nobl⸱aĵ⸱o⸱j⸱n li rifuz⸱as,

pri kio ĉiu⸱j en la kor' konserv⸱is

pra⸱skrib⸱o⸱n dat⸱iĝ⸱ant⸱a⸱n fro mult⸱e antaŭ

la Du Tabel⸱o⸱j de la sankt⸱a mont⸱o,

aŭ templ⸱o⸱j kaj sistem⸱o⸱j.

Libr⸱o 3

Kun⸱tren⸱it⸱e de la rakont⸱art⸱o, mi simpl⸱e neni⸱o⸱n eĉ not⸱is, ĝis subit⸱e en paĝ⸱o 156 en la du⸱a lini⸱o mi⸱n traf⸱is la mir⸱ind⸱e trov⸱it⸱a protest⸱o „Mi⸱n ne mastrou” kiel re⸱ag⸱o al al⸱parol⸱o tut⸱e dec⸱a „mastr⸱o”. – Do mi plu leg⸱u: subit⸱e tie en la rakont⸱ad⸱o⸱n en⸱plekt⸱iĝ⸱as Edwin de Kock mem „ne Izraela” – kaj al⸱don⸱iĝ⸱as inter⸱parol⸱o de Edwin de Kock kun Boaz, kiu parol⸱as pri si⸱a mir⸱ind⸱a Rut:

„ĉar ŝi Moab⸱o⸱n, la patr⸱uj⸱o⸱n kar⸱a⸱n,

for⸱las⸱is kun la bo⸱patr⸱in', Naomi,

por kult⸱i fremd⸱a⸱n Di⸱o⸱n fremd⸱a⸱land⸱e.”

Tio est⸱as grav⸱a en ĉi tiu epope⸱o: daŭr⸱e aper⸱as ek⸱memor⸱o⸱j aŭ cit⸱o⸱j aŭ alud⸱o⸱j al la Bibli⸱a histori⸱o, sam⸱nivel⸱e kaj sam⸱rang⸱e kiel memor⸱o⸱j kaj ekscit⸱o⸱j el ĉia⸱spec⸱a kultur⸱region⸱o. Ne sen⸱kial⸱e la titol⸱o ja est⸱as la Konflikt⸱o de la Epok⸱o⸱j – ĉiu⸱j Epok⸱o⸱j pli-mal⸱pli egal⸱e inter⸱rol⸱ad⸱as, sed plej⸱e la bibli⸱a⸱j epok⸱o⸱j, La inter⸱parol⸱o⸱n kun Boaz inter⸱romp⸱as la gvid⸱ant⸱o Ezra tuj, kiam Edwin de Kock, entuziasm⸱iĝ⸱ant⸱e, intenc⸱as cit⸱i el la bibli⸱a libr⸱o Rut. Ezra li⸱n tie inter⸱romp⸱as per la admon⸱o

„Eĉ ne unu vort⸱o⸱n pli,

ĉar ankaŭ Lucifer⸱o kun⸱aŭskult⸱as,

kaj ĵus rid⸱et⸱e frot⸱is si⸱a⸱j⸱n man⸱o⸱j⸱n!”



Neniam Ezra est⸱is tiel aspr⸱a.



La dir⸱ut⸱aĵ⸱o⸱n mi dis⸱mord⸱is.

„dir⸱ut⸱aĵ⸱o” – tio, kio⸱n mi est⸱us dir⸱ont⸱a. Bel⸱e traf⸱a vort⸱o!

En part⸱o VIII est⸱iĝ⸱as interes⸱a rezon⸱ad⸱o-diskut⸱ad⸱o pri tio, ĉu ver⸱e komplet⸱e mal⸱aper⸱is la tiel nom⸱at⸱a⸱j „perd⸱it⸱a⸱j trib⸱o⸱j” de Izrael: ekzempl⸱e est⸱as citat⸱a la profet⸱in⸱o Anna, kiu, laŭ la Nov⸱a Testament⸱o, est⸱as el la trib⸱o Aŝer, unu el la nord⸱a⸱j, „do ne perd⸱it⸱a”. Post la nask⸱iĝ⸱o de Jesuo ŝi en la templ⸱o ben⸱is li⸱n.

La part⸱o IX centr⸱e rakont⸱as la rev⸱o⸱n de reĝ⸱o Nebukadnecar kaj la serĉ⸱ad⸱o⸱n de klar⸱ig⸱ont⸱o⸱j kun kulmin⸱e la respond⸱o de Daniel, kiu trans⸱ir⸱as al antaŭ⸱dir⸱o pri plur⸱a⸱j reg⸱ad⸱o⸱form⸱o⸱j kun kulmin⸱e „besti⸱a⸱j kaj rab⸱em⸱a⸱j, la Roman⸱o⸱j” – post⸱e

ne sekv⸱os

sur ĉi planed⸱o post⸱romi⸱a regn⸱o

unu⸱ec⸱a, sed dek⸱o da naci⸱o⸱j.

Romp⸱ebl⸱a pot⸱argil' kaj fer⸱o ne

miks⸱iĝ⸱as.

Li aŭgur⸱as, ke

Eŭrop⸱o okcident⸱a

neniam kun⸱fand⸱iĝ⸱os. Kaj pro tio

ankaŭ ĉiu klopod⸱o federaci⸱i

la hom⸱ar⸱o⸱n fiask⸱os.

Tio⸱n li sci⸱as el la libr⸱o de Uri⸱a Smith, advent⸱ist⸱a frat⸱o – sam⸱e kiel ali⸱a⸱j antaŭ li, sam⸱e kiel jam Daniel en tiu ĉi bibli⸱a libr⸱o.

En paĝ⸱o 196 mi⸱n kor⸱tuŝ⸱is bril⸱a kred⸱konfes⸱o de Edwin:

Ezra, Di⸱o

est⸱as mult⸱e pli grand⸱a ol la kosm⸱o,

dum ni et-et⸱as sur ĉi rand⸱a mond⸱o.

Kial malgraŭ⸱e la Fil' ofer⸱us si⸱n,

kaj degn⸱us si⸱n per korp' etern⸱e ĉen⸱i

al la fuŝ⸱em⸱a hom⸱amas⸱o kaj

ĉi spac⸱o⸱temp⸱o materi⸱a?”



„Pro

am⸱eg⸱o preter pens⸱ating⸱o, mal⸱pli

sens⸱ebl⸱a ol la univers⸱o mem.”



„Por Di⸱o pli val⸱or⸱as unu hom⸱o ol tut⸱a galaksi⸱o. Ĝi for⸱brul⸱as, sed viv⸱o por sav⸱it⸱o ĉiam daŭr⸱os dum la sen⸱fin⸱a ĝoj⸱o de l' Sinjor⸱o.”

Libr⸱o 4

Sekv⸱as nov⸱a gvid⸱ant⸱o por anstataŭ⸱i Ezran: Jesaja.

La histori⸱o⸱n pri la sur⸱kruc⸱ig⸱o de Jesuo kaj li⸱a mort⸱o relativ⸱e sobr⸱e li rakont⸱as. Sekv⸱as sufiĉ⸱e akr⸱a atak⸱o kontraŭ la pap⸱o de Rom⸱o, kvazaŭ fundament⸱a atak⸱o: la pap⸱a regn⸱o si⸱a⸱temp⸱e eĉ ampleks⸱is pli-mal⸱pli tri⸱on⸱o⸱n de Itali⸱o.

En p. 216:

Ĉiu⸱j ĉef⸱pontifik⸱o⸱j, eĉ person⸱o⸱j

ĉarm⸱a⸱j kaj ŝajn⸱e bon⸱a⸱j, part⸱o⸱pren⸱as

en unu⸱j la alies krim⸱o⸱j kaj dev⸱os

iam kun⸱ir⸱i en la fin⸱a⸱n flam⸱o⸱n.

„Ili du⸱obl⸱e kulp⸱as.”

„Besti⸱e ili

dum jar⸱cent⸱o⸱j turment⸱is la hom⸱ar⸱o⸱n

ŝtip⸱ar⸱brul⸱e aŭ Inkvizici⸱e

en ‚akt⸱o⸱j de la Fid⸱o’ – kiu⸱j⸱n diabl⸱o⸱j,

ali⸱vest⸱it⸱a⸱j kiel eklezi⸱an⸱o⸱j,”

prezid⸱is – post ol ul⸱o⸱j sankt⸱ofic⸱a⸱j

per lert⸱a⸱j instrument⸱o⸱j streĉ⸱e korp⸱o⸱n

ek⸱romp⸱is aŭ el⸱fos⸱is la okul⸱o⸱j⸱n,

por konfes⸱ig⸱i „herez⸱o⸱n” feliĉ⸱ig⸱a⸱n.

Tia est⸱is la kred⸱o, ke l' Sinjor⸱o

pardon⸱as, pet⸱it⸱e simpl⸱e en la nom⸱o

de Jesuo, sen kost' aŭ pent⸱o⸱far⸱o

pez⸱a, kiu⸱n al⸱trud⸱as postul⸱em⸱a

pastr⸱o. La il⸱o⸱j ekspon⸱iĝ⸱as en

muze⸱o ĉe la ĉirkaŭ⸱mur⸱ig⸱it⸱a

Karkansano, kie la Albigens⸱o⸱j

prov⸱is van⸱e for⸱bar⸱i la arme⸱o⸱n

de la murd⸱em⸱a pontifik⸱o.



„Sed, Jesaja, mi hav⸱as Katolik⸱a⸱j⸱n

amik⸱o⸱j⸱n kies trajt⸱o⸱j kaj kondut⸱o

reflekt⸱as la sankt⸱a⸱n viv⸱o⸱n de Jesuo.

Ĉu ankaŭ ili⸱n la inferofaŭk'

atend⸱as mal⸱ferm⸱it⸱a?”

„Ne, ĉar mult⸱a⸱j

el ili est⸱as bon⸱a⸱j de Di' infan⸱o⸱j.”

P. 225:

„Sed pli bon⸱as

ne elekt⸱i mizer⸱ul⸱ig⸱i vi⸱n

pri l' mister⸱aĵ⸱o⸱j de la univers⸱o.”

En p. 229 aper⸱as Ursul⸱a la Got⸱a. La rakont⸱ad⸱o⸱n pri la got⸱o⸱j, kiu⸱j far⸱iĝ⸱is krist⸱an⸱o⸱j, inter⸱romp⸱as saĝ⸱a fraz⸱o

Sed histori⸱o⸱j⸱n la venk⸱int⸱o⸱j verk⸱as.

Tiu⸱j got⸱o⸱j far⸱iĝ⸱is krist⸱an⸱o⸱j, sed ne laŭ Rom⸱a eklezi⸱a teologi⸱o:

La Got⸱o⸱j instru⸱is, ke Jesuo,

antaŭ la en⸱karn⸱iĝ⸱o si⸱a⸱n Patr⸱o⸱n

kun⸱ul⸱is por ĉiam tra la etern⸱ec⸱o.

[...] Ver⸱as, ke laŭ ili

la Patr⸱o iel al la Fil' super⸱as

Kaj fakt⸱e Paŭlo pri la re⸱star⸱iĝ⸱o

skrib⸱it⸱a, ke post ĝi eĉ la Fil⸱o al

la Patr⸱o si⸱n sub⸱met⸱os, ‘por ke Di⸱o

est⸱u ĉio en ĉio'.

La aŭtor⸱o tre respekt⸱em⸱e skrib⸱as pri la got⸱o⸱j kaj ili⸱a form⸱o de Krist⸱an⸱ism⸱o. Edwin de Kock tra⸱flug⸱as la histori⸱o⸱n de krist⸱an⸱ism⸱o en sufiĉ⸱e fascin⸱a manier⸱o, sed nepr⸱e ne sen⸱antaŭ⸱juĝ⸱e – klar⸱e li⸱n gvid⸱as en tio li⸱a eklezi-teologi⸱a perspektiv⸱o, en paĝ⸱o 237, ekzempl⸱e, li nom⸱as Hieronim⸱o⸱n ‘sankt⸱ul⸱o' kun hok⸱o⸱j ĉe li⸱a titol⸱o, nepr⸱e ne por aplaŭd⸱i li⸱n.

Strang⸱a raport⸱o pri tekst⸱o⸱j el Daniel koncern⸱e la Antikrist⸱o⸱n kaj, laŭ mi, iom hazard⸱e pluk⸱it⸱a⸱j nom⸱o⸱j kaj dat⸱o⸱j el la eklezi⸱a histori⸱o. Mult⸱o⸱n mi ver⸱e ne sukces⸱as kompren⸱i. Ĉef⸱e impres⸱as la mal⸱em⸱o, eĉ mal⸱am⸱o plur⸱foj⸱e vort⸱ig⸱it⸱a kontraŭ la Rom⸱katolik⸱a Eklezi⸱o.

Pepino la Kurt⸱a vintr⸱e 753 akcept⸱as el Rom⸱o pap⸱o⸱n Stefan' la tri⸱a. Dank⸱e al tio la pap⸱o far⸱iĝ⸱as propr⸱a⸱ŝtat⸱a reĝ⸱o. Laŭ paĝ⸱o 247, Lucifer⸱o mem ĉe tio aŭtor⸱is la Donac⸱o⸱dokument⸱o⸱n je la nom⸱o de imperi⸱estr⸱o Konstanten⸱o.

Efektiv⸱e, tiu fals⸱aĵ⸱o est⸱is ĉef⸱a atut⸱o dum jar⸱cent⸱o⸱j pri la rajt⸱o kaj prav⸱o de la Pap⸱a Ŝtat⸱o – kun histori⸱e grav⸱eg⸱a⸱j rezult⸱o⸱j. Nur en la fru⸱a Renesanc⸱o oni pruv⸱is, ke tem⸱as pri fals⸱aĵ⸱o.

Edwin vid⸱ebl⸱e kun eg⸱a plezur⸱o pentr⸱as la sen⸱moral⸱ec⸱o⸱n de plur⸱a⸱j pap⸱o⸱j.

Est⸱as terur⸱a histori⸱o, kiu⸱n memor⸱ig⸱e menci⸱as Edwin, kiel la vald⸱an⸱o⸱j⸱n la pap⸱a⸱j arme⸱o⸱j atak⸱is kaj murd⸱is. Ver⸱e – oft⸱e la histori⸱o est⸱as terur⸱a – ho, en kiu epok⸱o ni hom⸱o⸱j lern⸱os est⸱i ver⸱e hom⸱ec⸱a⸱j!? Eksterm⸱o de la kultur⸱o de la vald⸱an⸱o⸱j. Est⸱as bon⸱e foj⸱e memor⸱ig⸱i tiu⸱j⸱n histori⸱o⸱j⸱n, sed ĉu ver⸱e tio est⸱as poezi⸱o, epope⸱o? Precip⸱e ĝen⸱as mi⸱n „vers⸱o” de la form⸱o „du⸱op⸱e en 1488” (paĝ⸱o 263) – en roman⸱o ja est⸱as akcept⸱ebl⸱a, sed ĉu ver⸱e tio est⸱as poezi⸱o?

La scen⸱o⸱n kaj la 4an Libr⸱o⸱n fin⸱as preĝ⸱o

„Kor⸱favor⸱u ni⸱n, Sinjor⸱o.

Man⸱o⸱n etend⸱u,

help⸱ant⸱o⸱n send⸱u

por ĉi kriz⸱a⸱j lok' kaj hor⸱o.”

Libr⸱o 5

Aper⸱as nov⸱a gvid⸱ant⸱o Abdiel; est⸱as anĝel⸱o, kies task⸱o est⸱as gard⸱i pri la poet⸱o. Do gard⸱anĝel⸱o.

La sufer⸱ad⸱o de la vald⸱an⸱o⸱j – ŝajn⸱e, por ni⸱a aŭtor⸱o ili far⸱iĝ⸱is kvazaŭ centr⸱a ekzempl⸱o de sen⸱kulp⸱ec⸱o martir⸱a. Ankaŭ „amik⸱o” Ja⸱n Hus kun laŭd⸱o pas⸱as: de tiu ankoraŭ tekst⸱o⸱n mi traduk⸱is: Pri la Eklezi⸱o, la unu⸱e aper⸱int⸱a⸱n post mi⸱a infarkt⸱o.

Pri Luter⸱o li est⸱as tre⸱eg⸱e laŭd⸱a. Ankaŭ la lingv⸱o⸱unu⸱ig⸱a⸱n rol⸱o⸱n de li⸱a german⸱a traduk⸱o de la tut⸱a Bibli⸱o Edwin laŭd⸱as.

Pri la desapont⸱o de la Mileranoj – por mi ne⸱kon⸱at⸱a grup⸱o, Uson⸱a sekt⸱o. Rezon⸱ad⸱o, kial neces⸱as ne uz⸱i la dimanĉ⸱o⸱n kiel krist⸱an⸱a⸱n ripoz⸱tag⸱o⸱n, sed tamen la Jud⸱a⸱n sabat⸱o⸱n. Mi⸱n, kiel nederland⸱an⸱o⸱n, traf⸱is kiel honor⸱e kaj plezur⸱e Edwin cit⸱as ni⸱a⸱n klasik⸱a⸱n poet⸱o⸱n Vondel je paĝ⸱o 312.

Sufiĉ⸱e mal⸱afabl⸱e Edwin trakt⸱as pri la nun⸱a pap⸱o Francisk⸱o, kiu⸱n mi⸱a⸱kompren⸱e li ne pren⸱as kiel sincer⸱ul⸱o⸱n, sed ebl⸱e mi mis⸱leg⸱as.

Tiu ul⸱o

tre Jezuit⸱e nur dezir⸱as bild⸱o⸱n

ekumen⸱e plaĉ⸱a⸱n, por log⸱i iel

planed⸱o⸱n en la pap⸱a⸱n ĉirkaŭ⸱brak⸱o⸱n.

Sed la ĉiel' memor⸱as, mal⸱estim⸱e.

La uz⸱ad⸱o de cifer⸱o⸱j intern⸱e de vers⸱o⸱j, laŭ mi, efik⸱as tre mal⸱poezi⸱e. Tio ne est⸱as nur⸱a ide⸱o mi⸱a; jam latin⸱lingv⸱e en la klasik⸱a epok⸱o oni for⸱ig⸱is la nombr⸱o⸱j⸱n, ĉirkaŭ⸱fraz⸱ant⸱e ili⸱n. Ĉu ne est⸱as iu dir⸱aĵ⸱o pri predik⸱ad⸱o kaj ĝust⸱a⸱temp⸱e fin⸱i ĝi⸱n? Laŭ mi, Edwin de Kock ĉi-libr⸱e tre bel⸱stil⸱e kaj invit⸱e predik⸱as, sed la kvazaŭ proverb⸱ec⸱a⸱n konsil⸱o⸱n ĝust⸱a⸱temp⸱e fin⸱i li ne sekv⸱as, bedaŭr⸱ind⸱e. Tro long⸱a predik⸱ad⸱o ver⸱e ne kun⸱tir⸱as la publik⸱o⸱n, mi tim⸱as.

Se sincer⸱e dir⸱i, mi⸱n mult⸱e pli impon⸱is Abel Montagut per si⸱a epope⸱o.

Gerrit BERVELING

Edwin de Kock: La Konflikt⸱o de la Epok⸱o⸱j. Eld. Flandr⸱a Esperanto-Lig⸱o, Antverpen⸱o, 2019. 468 paĝ⸱o⸱j; fortik⸱e bind⸱it⸱a. ISBN 978-9077066-58-4.

Por mend⸱i, vi ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Antaŭ 40 jar⸱o⸱j

Nur sen super⸱sign⸱o⸱j?

El MONATO 1980/03, p. 27:

Sen⸱nombr⸱a⸱j est⸱as la prov⸱o⸱j re⸱form⸱i ortografi⸱o⸱n kaj alfabet⸱o⸱n de la inter⸱naci⸱a lingv⸱o Esperant⸱o. Sen en⸱ir⸱i la diskut⸱ad⸱o⸱n pri ali⸱a⸱j argument⸱o⸱j, unu el ili est⸱as ver⸱e ŝajn⸱argument⸱o: la pres⸱teknik⸱a. Pli ĝust⸱e tem⸱as ne pri problem⸱o de pres⸱ad⸱o, sed de kompost⸱ad⸱o. Oni asert⸱as – kiel last⸱e de⸱nov⸱e Vilho Setälä kaj Björn Collinder – ke la venk⸱o⸱n de Esperant⸱o obstakl⸱as la mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j kompost⸱i alfabet⸱o⸱n kun super⸱sign⸱o⸱j, kia⸱j⸱n hav⸱as la Zamenhof⸱a alfabet⸱o.

Ŝajn⸱as, ke oni tut⸱e ne rimark⸱is la revoluci⸱o⸱n en la pres⸱teknik⸱o dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j: Hodiaŭ eĉ jam tag⸱a⸱j ĵurnal⸱o⸱j en preskaŭ tut⸱a la mond⸱o (industri⸱a) est⸱as kompost⸱at⸱a⸱j ne plu per maŝin⸱o⸱j kun plumb⸱o, sed komputeroj laŭ sistem⸱o de fot⸱o⸱kompost⸱ad⸱o. Ĉi tiu revoluci⸱o en la Gutenberg⸱a art⸱o est⸱as tiel radikal⸱a, ke tut⸱a meti⸱o – tiu de kompost⸱ist⸱o⸱j – eksterm⸱iĝ⸱as dum nur mal⸱long⸱a temp⸱o. La nov⸱a⸱j⸱n kompost⸱il⸱o⸱j⸱n pov⸱as majstr⸱i ĉiu, kiu sci⸱pov⸱as uz⸱i skrib⸱maŝin⸱o⸱n – ĉio⸱n ali⸱a⸱n far⸱as la komputero. Kaj ĝi est⸱as tiel kapacit⸱a, ke oni sen⸱ĝen⸱e pov⸱us met⸱i en ĝi⸱n ĉiu⸱j⸱n alfabet⸱o⸱j⸱n de ĉiu⸱j lingv⸱o⸱j, se oni vol⸱as.

Stefan Maul

Ese⸱o⸱j

Apologi⸱o de Vit⸱a Mea 1

Fin⸱fin⸱e mi jam ating⸱is la last⸱a⸱n (aŭ antaŭ⸱last⸱a⸱n) jar⸱dek⸱o⸱n de mi⸱a ne apart⸱e renom⸱a ekzist⸱o en ĉi tiu plej bon⸱a el ĉiu⸱j ebl⸱a⸱j mond⸱o⸱j.

Mi anim⸱as mi⸱n per la cert⸱iĝ⸱o, ke naŭ⸱dek⸱jar⸱ul⸱o⸱j ne plu est⸱as rigard⸱at⸱a⸱j kiel ver⸱a⸱j mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j. Oni dir⸱as, ke en Mez⸱epok⸱o mal⸱mult⸱a⸱j vir⸱o⸱j post⸱viv⸱is la aĝ⸱o⸱n de tri⸱dek aŭ kvar⸱dek jar⸱o⸱j (kaj la vir⸱in⸱o⸱j ver⸱ŝajn⸱e eĉ pli mal⸱long⸱e). Hodiaŭ, pro la mir⸱ind⸱a progres⸱o de la medicin⸱a scienc⸱o, pli kaj pli da hom⸱o⸱j (de ambaŭ seks⸱o⸱j) iĝ⸱as cent⸱jar⸱ul⸱o⸱j. Eĉ en la mal⸱grand⸱a kamp⸱ar⸱a urb⸱o, kie mi loĝ⸱as, plur⸱a⸱j el ni⸱a⸱j najbar⸱o⸱j jam pov⸱is fest⸱i si⸱a⸱n cent⸱jar⸱a⸱n dat⸱re⸱ven⸱o⸱n. Kompren⸱ebl⸱e, por ke tia event⸱o est⸱u ver⸱e fest⸱ind⸱a, la san⸱o de la koncern⸱a veteran⸱o aŭ veteran⸱in⸱o dev⸱as est⸱i relativ⸱e bon⸱a.

Bon⸱ŝanc⸱ul⸱o

Do laŭ⸱ŝajn⸱e, mi ne ver⸱e est⸱as mal⸱jun⸱ul⸱o, kaj pli⸱e mi est⸱as bon⸱ŝanc⸱a, ĉar mi⸱a kurac⸱ist⸱o konfirm⸱as, ke mi⸱a korp⸱o est⸱as fort⸱a kaj mi⸱a san⸱o ne est⸱as mal⸱bon⸱a. Tio⸱n mi ne merit⸱as pro la fakt⸱o, ke mi⸱a am⸱at⸱a edz⸱in⸱o sci⸱as, ke pli⸱aĝ⸱iĝ⸱int⸱e mi iĝ⸱as plend⸱em⸱a kaj disput⸱em⸱a. Feliĉ⸱e, mi ne plu est⸱as dev⸱ig⸱at⸱a kred⸱i, kiel mi kred⸱is dum mi⸱a infan⸱ec⸱o, ke en la ĉiel⸱o est⸱as Super⸱a Est⸱aĵ⸱o, kiu konstant⸱e observ⸱as mi⸱n kaj mi⸱n pun⸱os en la Last⸱a Juĝ⸱o. (Supoz⸱ebl⸱e mi⸱a edz⸱in⸱o pardon⸱os mi⸱n, ĉar laŭ⸱dir⸱e la vir⸱in⸱o⸱j est⸱as laŭ⸱natur⸱e pardon⸱em⸱a⸱j). Pro mea maxima culpa (mi⸱a plej grand⸱a kulp⸱o), mi mal⸱ŝpar⸱is plur⸱a⸱j⸱n jar⸱o⸱j⸱n de mi⸱a viv⸱o kiel student⸱o de teologi⸱o, kaj tro mal⸱fru⸱e mi konstat⸱is, ke tiu pseŭdo⸱scienc⸱o est⸱as por mi sen⸱util⸱a kaj ne⸱kred⸱ebl⸱a. Tamen, mi tut⸱e ne vol⸱as kritik⸱i tiu⸱j⸱n el mi⸱a⸱j ge⸱amik⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱as sincer⸱a⸱j kred⸱ant⸱o⸱j.

Neni⸱u hero⸱aĵ⸱o

En ĉi tiu etap⸱o de mi⸱a viv⸱o est⸱as temp⸱o por taks⸱i mi⸱a⸱j⸱n magr⸱a⸱j⸱n sukces⸱o⸱j⸱n kaj klopod⸱i preter⸱atent⸱i mi⸱a⸱j⸱n abund⸱a⸱j⸱n mal⸱sukces⸱o⸱j⸱n. Antaŭ long⸱e mi decid⸱is nek grimp⸱i la plej alt⸱a⸱j⸱n himalaj⸱a⸱j⸱n mont⸱o⸱j⸱n, nek praktik⸱i ali⸱a⸱j⸱n danĝer⸱a⸱j⸱n sport⸱o⸱j⸱n. (Fakt⸱e, mi ĉiam evit⸱is ĉi⸱a⸱j⸱n sport⸱o⸱j⸱n). Sam⸱temp⸱e, mi iom bedaŭr⸱as, ke dum mi⸱a tut⸱a viv⸱o mi far⸱is neniu⸱n hero⸱aĵ⸱o⸱n por prav⸱ig⸱i mi⸱a⸱n ekzist⸱o⸱n. Mi neniam hav⸱is okaz⸱o⸱n sav⸱i vir⸱in⸱o⸱n aŭ et⸱a⸱j⸱n infan⸱o⸱j⸱n de incendi⸱o aŭ dron⸱iĝ⸱o. Ali⸱flank⸱e, mi ĝoj⸱as, ke mi ankaŭ ne bezon⸱is far⸱i milit⸱serv⸱o⸱n, kaj ke mi neniam est⸱is dev⸱ig⸱at⸱a paf⸱mort⸱ig⸱i mi⸱a⸱j⸱n proksim⸱ul⸱o⸱j⸱n, aŭ brul⸱ig⸱i ili⸱a⸱j⸱n hejm⸱o⸱j⸱n, kvankam mi kaj mi⸱a famili⸱o mem spert⸱is la detru⸱o⸱n de ni⸱a dom⸱o dum la du⸱a mond⸱milit⸱o, kio ŝajn⸱as mal⸱just⸱a, sed ne tro. Mi ĝoj⸱eg⸱as, ke mi⸱a popol⸱o ne plu hav⸱as naci⸱a⸱j⸱n mal⸱amik⸱o⸱j⸱n – nur politik⸱a⸱j⸱n rival⸱o⸱j⸱n.

Sen⸱de⸱pend⸱ist⸱o

Mi fervor⸱e sub⸱ten⸱as la streb⸱o⸱j⸱n de et⸱a⸱j naci⸱o⸱j kaj popol⸱o⸱j, kiu⸱j ambici⸱as est⸱i sen⸱de⸱pend⸱a⸱j. Sam⸱kiel ĉiu⸱j raci⸱a⸱j hom⸱o⸱j mi esper⸱as, ke kapital⸱ism⸱o, mal⸱just⸱ec⸱o, ras⸱ism⸱o kaj mal⸱egal⸱ec⸱o baldaŭ mal⸱aper⸱os, sed pro avar⸱ec⸱o kaj kruel⸱ec⸱o de tiom da ego⸱ist⸱o⸱j kaj narcis⸱ist⸱o⸱j en la mond⸱o mi dub⸱as, ĉu tio iam okaz⸱os. Bon⸱a⸱j saĝ⸱a⸱j hom⸱o⸱j ja ekzist⸱as, sed est⸱as evident⸱e, ke ili⸱a⸱j konsil⸱o⸱j ne est⸱as atent⸱at⸱a⸱j.

Aŭtor⸱o

Kaj kio pri mi⸱a⸱j person⸱a⸱j ating⸱o⸱j? Mi dev⸱as konfes⸱i, ke est⸱as mal⸱mult⸱o en mi⸱a korb⸱o de sukces⸱o⸱j. Mi el⸱don⸱is kelk⸱a⸱j⸱n modest⸱a⸱j⸱n libr⸱o⸱j⸱n, sed preskaŭ neni⸱u leg⸱as ili⸱n. Pri tio mi ne plend⸱as, ĉar dum la last⸱a⸱j jar⸱o⸱j de mi⸱a⸱j verk⸱et⸱o⸱j vend⸱iĝ⸱is averaĝ⸱e po unu ekzempler⸱o monat⸱e, en ses aŭ sep mal⸱sam⸱a⸱j land⸱o⸱j. Tio nek riĉ⸱ig⸱os nek fam⸱ig⸱os mi⸱n, sed almenaŭ indik⸱as, ke mi⸱a liber⸱temp⸱a aktiv⸱ec⸱o ne est⸱is tut⸱e sen⸱cel⸱a. Mi ne bezon⸱is post la emerit⸱iĝ⸱o pas⸱ig⸱i mi⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n lud⸱ant⸱e golf⸱o⸱n aŭ trink⸱ant⸱e sen⸱nombr⸱a⸱j⸱n bier⸱o⸱j⸱n kun ali⸱a⸱j kaduk⸱ul⸱o⸱j en fum⸱plen⸱a⸱j tavern⸱o⸱j.

Gael⸱a kaj Esperant⸱o

Mi apenaŭ pov⸱as kred⸱i, ke mi kontribu⸱is dum 40 jar⸱o⸱j al literatur⸱a⸱j revu⸱o⸱j en la gael⸱a lingv⸱o, kaj dum pli ol tri⸱dek jar⸱o⸱j al publik⸱ig⸱aĵ⸱o⸱j en Esperant⸱o. (En iu grav⸱a naci⸱a lingv⸱o mi apenaŭ verk⸱is, krom dum mal⸱long⸱a temp⸱o, kiam ni loĝ⸱is en Argentin⸱o). Ke esperant⸱ist⸱o skrib⸱as en Esperant⸱o ne est⸱as apart⸱e ne⸱kutim⸱e, sed oni oft⸱e demand⸱is mi⸱n, kial mi verk⸱as en lingv⸱o (la skot⸱a gael⸱a), kiu est⸱as parol⸱at⸱a de eg⸱e mal⸱mult⸱a⸱j, kaj kial mi insist⸱e parol⸱as ĝi⸱n en mi⸱a famili⸱a rond⸱o, nom⸱e kun mi⸱a edz⸱in⸱o, ni⸱a⸱j fil⸱o⸱j, kaj ni⸱a⸱j nep⸱o⸱j. Raci⸱a tio ebl⸱e ne aspekt⸱as, ĉar la unu⸱a lingv⸱o, kiu⸱n mi aŭd⸱is post mi⸱a nask⸱iĝ⸱o, est⸱is ne la gael⸱a sed la hispan⸱a. Sed mi kultiv⸱as tiu⸱n antikv⸱a⸱n kaj en⸱danĝer⸱ig⸱it⸱a⸱n idiom⸱o⸱n pro la fakt⸱o, ke ĝi est⸱is la lingv⸱o de mi⸱a⸱j pra⸱ul⸱o⸱j, simpl⸱a⸱j kamp⸱ar⸱an⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱is for⸱pel⸱it⸱a⸱j de la ter⸱o, por ke riĉ⸱eg⸱a⸱j aristokrat⸱a⸱j sen⸱taŭg⸱ul⸱o⸱j pov⸱u profit⸱i de la bred⸱ad⸱o de ŝaf⸱o⸱j.

Joaquín Rodrig⸱o

Unu el ni⸱a⸱j fil⸱o⸱j est⸱as profesi⸱a muzik⸱ist⸱o, kiu bel⸱eg⸱e lud⸱as kaj kompon⸱as. Mi bedaŭr⸱as, ke mi ne est⸱as simil⸱e muzik⸱e kapabl⸱a. Dum pli ol kvar⸱dek jar⸱o⸱j mi klopod⸱is gitar⸱e lud⸱i la bel⸱eg⸱a⸱n sed eg⸱e mal⸱facil⸱a⸱n Concierto de Aranjuez de Joaquín Rodrig⸱o. Kompren⸱ebl⸱e mi tut⸱e fiask⸱is. Tio est⸱as ali⸱a el mi⸱a⸱j grand⸱a⸱j kaj abund⸱a⸱j mal⸱sukces⸱o⸱j.

Antonio Machado

Poezi⸱o⸱n mi am⸱as, ebl⸱e iom pli ol muzik⸱o⸱n. Unu el mi⸱a⸱j plej admir⸱at⸱a⸱j poet⸱o⸱j est⸱as ali⸱a hispan⸱o, Antonio Machado, kiu fin⸱is si⸱a⸱n poem⸱o⸱n „Retrat⸱o” (Portret⸱o) per la vers⸱o⸱j:

Kaj kiam al⸱ven⸱as la tag⸱o de last⸱a vojaĝ⸱o

Kaj pret⸱as for⸱vetur⸱i la ŝip⸱o kiu neniam dev⸱as re⸱ven⸱i,

Vi mi⸱n trov⸱os sur⸱ŝip⸱e kun mal⸱pez⸱a pak⸱aĵ⸱o,

Preskaŭ nud⸱a, kiel la fil⸱o⸱j de l' mar'.

1. Mi⸱a viv⸱o.
gmck
Garbhan MACAOIDH

Histori⸱o

Biografi⸱o

Aktiv⸱ul⸱o por la rajt⸱o⸱j de afrik-uson⸱an⸱o⸱j

Antaŭ Malcolm X kaj Mart⸱in Lut⸱her King la mov⸱ad⸱o por civil⸱a⸱j rajt⸱o⸱j en Uson⸱o jam hav⸱is inspir⸱a⸱j⸱n gvid⸱ant⸱o⸱j⸱n, kiel William Pickens (1881-1954). Jen la histori⸱o de la unu⸱a nigr⸱a uson⸱a esperant⸱ist⸱o.

Ŝuld⸱o⸱j

Ses⸱a el dek ge⸱frat⸱o⸱j, li est⸱is fil⸱o de liber⸱ig⸱it⸱a⸱j sklav⸱o⸱j kaj nep⸱o de afrik⸱an⸱in⸱o, kiu tra⸱viv⸱is kvar⸱dek jar⸱o⸱j⸱n dors⸱romp⸱it⸱a pro la bat⸱o⸱j de si⸱a mastr⸱o. Li⸱a infan⸱aĝ⸱o pas⸱is en plant⸱ej⸱o⸱j, kie liber⸱o est⸱is nur ŝajn⸱a. Kiel ĉiu⸱j ali⸱a⸱j, li labor⸱is por re⸱pag⸱i ŝuld⸱o⸱j⸱n laŭ kontrakt⸱o⸱j sub⸱skrib⸱it⸱a⸱j de famili⸱an⸱o⸱j analfabet⸱a⸱j.

Preskaŭ dek-unu-jar⸱a, li ek⸱ir⸱is regul⸱e lern⸱ej⸱e⸱n. Li leg⸱is ĉie, sur⸱strat⸱e, hejm⸱e, labor⸱lok⸱e. Baldaŭ li premi⸱iĝ⸱is kiel el⸱star⸱a lern⸱ant⸱o. Li⸱a⸱j sam⸱lern⸱ej⸱an⸱o⸱j mok⸱is li⸱n, sed tio stimul⸱is li⸱n pli⸱bon⸱iĝ⸱i. Tiu⸱temp⸱e li ŝat⸱is anekdot⸱o⸱n pri Erasm⸱o kaj Thomas Mor⸱e, en kiu ili komunik⸱iĝ⸱as latin⸱e, la tiam⸱a universal⸱a lingv⸱o, not⸱is li mem⸱biografi⸱e. Kvazaŭ kurioz⸱a best⸱o, li impres⸱is ĵurnal⸱ist⸱o⸱j⸱n, montr⸱ant⸱e ke nigr⸱ul⸱o kapabl⸱as hav⸱i el⸱star⸱a⸱j⸱n sci⸱o⸱j⸱n.

Stipendi⸱o

En Universitat⸱o Talladega li deklam⸱is Ciceron⸱o⸱n kaj Vergili⸱o⸱n, kaj surpriz⸱is tiu⸱j⸱n, kiu⸱j pens⸱is, ke la nigr⸱ul⸱a mens⸱o est⸱as mal⸱matematik⸱a. Li gajn⸱is beletr⸱a⸱j⸱n premi⸱o⸱j⸱n, kaj kon⸱at⸱iĝ⸱is kun D-ro Booker T. Washington, ĉef⸱a figur⸱o de la mov⸱ad⸱o por civil⸱a⸱j rajt⸱o⸱j. En Universitat⸱o Yale est⸱is nur 15 afrik⸱de⸱ven⸱a⸱j student⸱o⸱j el 3000. Tie li ĉiam ating⸱is tiel alt⸱a⸱n nivel⸱o⸱n, ke li gajn⸱is stipendi⸱o⸱n. Kaj tie li venk⸱is en grav⸱a orator⸱a konkurs⸱o. Pro tio li ricev⸱is cent⸱o⸱j⸱n da gratul⸱a⸱j leter⸱o⸱j, inkluziv⸱e de la eks⸱a prezid⸱ant⸱o Cleveland kaj de la frat⸱in⸱o de prezident⸱o Roosevelt. En 1904 li est⸱is diplom⸱it⸱a pri klasik⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, kun honor⸱o⸱j en ĉiu⸱j fak⸱o⸱j, kaj an⸱iĝ⸱is al la honor⸱societ⸱o Phi Bet⸱a Kappa.

Esperant⸱o

Re⸱ven⸱int⸱e al Talladega kiel profesor⸱o, Pickens edz⸱iĝ⸱is, kaj la feliĉ⸱a par⸱o nask⸱is fil⸱o⸱j⸱n. En 1906 kapt⸱is li⸱a⸱n atent⸱o⸱n libr⸱o pri la zamenhof⸱a lingv⸱o kaj li entuziasm⸱iĝ⸱is. Ricev⸱int⸱e Esperanto-libr⸱o⸱j⸱n per⸱e de Review of Reviews, li skrib⸱is leter⸱o⸱j⸱n al plur⸱land⸱a⸱j esperant⸱ist⸱o⸱j kaj verk⸱is pasi⸱a⸱n artikol⸱o⸱n en The Voice of The Negr⸱o (La Voĉ⸱o de Nigr⸱ul⸱o⸱j). Tie li defend⸱is la facil⸱ec⸱o⸱n de la lingv⸱o kaj ĝi⸱a⸱n potencial⸱o⸱n por universal⸱a pac⸱o. Sam⸱jar⸱e li ricev⸱is diplom⸱o⸱n ĉe Brit⸱a Esperanto-Asoci⸱o, kio de⸱nov⸱e montr⸱is, ke nigr⸱ul⸱o kapabl⸱as ĉio⸱n far⸱i. Li ankaŭ publik⸱ig⸱is koment⸱it⸱a⸱n traduk⸱o⸱n de La Voj⸱o.

Aktiv⸱ul⸱o

Anstataŭ ĝu⸱i trankvil⸱a⸱n karier⸱o⸱n – li jam magistr⸱iĝ⸱is kaj doktor⸱iĝ⸱is, kaj pov⸱int⸱us rest⸱i sen⸱problem⸱e kiel universitat⸱a profesor⸱o – li decid⸱is far⸱iĝ⸱i aktiv⸱ul⸱o, ver⸱ŝajn⸱e influ⸱at⸱e de la ras-konflikt⸱o⸱j okaz⸱int⸱a⸱j inter 1919 kaj 1921. Li iĝ⸱is unu el la plej popular⸱a⸱j nigr⸱a⸱j orator⸱o⸱j en la tut⸱a land⸱o. Interes⸱e, en si⸱a⸱j preleg⸱o⸱j li inklud⸱ig⸱is la tem⸱o⸱n de vir⸱in⸱a⸱j rajt⸱o⸱j. Dum plur⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j li gvid⸱is sekci⸱o⸱n en National Association for the Advancement of Coloured People (Naci⸱a Asoci⸱o por la Antaŭ⸱e⸱n⸱ig⸱o de Kolor⸱haŭt⸱ul⸱o⸱j). Post⸱e li labor⸱is por la uson⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o, konvink⸱ant⸱e hom⸱o⸱j⸱n, ke ili invest⸱u en reg⸱ist⸱ar⸱a⸱j⸱n obligaci⸱o⸱j⸱n por kovr⸱i la kost⸱o⸱j⸱n de la unu⸱a mond⸱milit⸱o. El la perspektiv⸱o de Wilson 1, hejm⸱land⸱a demokrati⸱o postul⸱is inter⸱naci⸱a⸱n demokrati⸱o⸱n.

Plur⸱foj⸱e li vojaĝ⸱is eŭrop⸱e⸱n, kie la ras-problem⸱o⸱j ne tiel akr⸱is kiel li⸱a⸱land⸱e. En Rusi⸱o li mir⸱is, ke kamp⸱ar⸱an⸱o⸱j kaj prolet⸱o⸱j decid⸱as si⸱a⸱n destin⸱o⸱n, eĉ se ili ne sci⸱as kie⸱n. Anekdot⸱e: dum person⸱a renkont⸱iĝ⸱o kun Trockij, li for⸱ir⸱is abrupt⸱e por rigard⸱i la film⸱o⸱n Kiras⸱ŝip⸱o Potjomkin. En Barcelon⸱o li kon⸱at⸱iĝ⸱is kun mult⸱a⸱j sam⸱naci⸱an⸱o⸱j, vir⸱o⸱j kaj vir⸱in⸱o⸱j, nigr⸱ul⸱o⸱j kaj blank⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j batal⸱is por liber⸱o. Laŭ Pickens sam⸱e far⸱is la etiop⸱o⸱j, la eŭsk⸱o⸱j de Gerniko kaj la nigr⸱ul⸱o⸱j de Misisip⸱o. Post⸱e, dum la period⸱o de makarti⸱ism⸱o, FBI serĉ⸱is rilat⸱o⸱j⸱n li⸱a⸱j⸱n kun komun⸱ism⸱o, kiu⸱j⸱n li ĉiam ne⸱is. Li tamen fier⸱e agnosk⸱is si⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n por pli just⸱a mond⸱o.

Kun grand⸱a mem⸱fid⸱o William Pickens sukces⸱is super⸱i sen⸱nombr⸱a⸱j⸱n bar⸱il⸱o⸱j⸱n kaj inspir⸱i milion⸱o⸱j⸱n da sam⸱naci⸱an⸱o⸱j, kaj ne nur ili⸱n. Laŭ li⸱a praktik⸱a universal⸱ism⸱o la batal⸱o por liber⸱o est⸱as ĉie la sam⸱a batal⸱o. Ĉu lern⸱ind⸱a lecion⸱o por ni ĉiu⸱j?

1. Woodrow Wilson (1856-1924) est⸱is la du⸱dek-ok⸱a uson⸱a prezid⸱ant⸱o, fam⸱a pro si⸱a⸱j 14 punkt⸱o⸱j propon⸱it⸱a⸱j en januar⸱o 1918. Inter⸱ali⸱e ili sugest⸱is re⸱difin⸱o⸱n de koloni⸱ism⸱a politik⸱o (favor⸱e al la koloni⸱it⸱a⸱j popol⸱o⸱j), re⸱kon⸱o⸱n al rajt⸱o de aŭtonom⸱a dis⸱volv⸱ig⸱o por la popol⸱o⸱j de Aŭstri⸱o-Hungari⸱o kaj de la Otoman⸱a Imperi⸱o, kaj kre⸱o⸱n de Lig⸱o de Naci⸱o⸱j. En 1919 li ricev⸱is la Nobel-premi⸱o⸱n pri pac⸱o.
javi
Xavi ALCALDE

Leter⸱o⸱j

Kontraŭ plur⸱lingv⸱a nom⸱ar⸱o

Leg⸱int⸱e la tre favor⸱a⸱n recenz⸱o⸱n de Petro Desmet' pri Plur⸱lingv⸱a nom⸱ar⸱o de sovaĝ⸱a⸱j plant⸱o⸱j en Eŭrop⸱o (MONATO, 2019/10, p. 24), mi rapid⸱is hav⸱ig⸱i ĝi⸱n al mi kaj eĉ mend⸱is pli⸱a⸱j⸱n ekzempler⸱o⸱j⸱n por donac⸱i.

Sed kia sen⸱iluzi⸱iĝ⸱o, kiam mi rigard⸱is tiu⸱n kompil⸱aĵ⸱o⸱n per propr⸱a⸱j okul⸱o⸱j! En si⸱a recenz⸱o Petro prav⸱e laŭd⸱is la grand⸱a⸱n labor⸱o⸱n far⸱it⸱a⸱n kaj la amas⸱o⸱n da detal⸱a⸱j inform⸱o⸱j trov⸱ebl⸱a⸱j en la Plur⸱lingv⸱a nom⸱ar⸱o. Sed li ne sufiĉ⸱e pri⸱pens⸱is la kern⸱a⸱n koncept⸱o⸱n de tiu labor⸱o, nom⸱e la kre⸱ad⸱o⸱n de „esperant⸱a⸱j scienc⸱a⸱j nom⸱o⸱j” per laŭ⸱ebl⸱e strikt⸱a trans⸱skrib⸱ad⸱o de la latin⸱ec⸱a⸱j scienc⸱a⸱j nom⸱o⸱j universal⸱e uz⸱at⸱a⸱j de botanik⸱ist⸱o⸱j.

Est⸱as unu⸱a⸱vid⸱e bon⸱a cel⸱o, hav⸱i sistem⸱ig⸱it⸱a⸱n nomenklatur⸱o⸱n de plant⸱o⸱j por fak⸱a uz⸱o, sed la sistem⸱o, kiu⸱n el⸱labor⸱is Rond⸱o de Esperant⸱ist⸱a⸱j Flaŭr⸱ist⸱o⸱j (Ref), montr⸱iĝ⸱as est⸱i apenaŭ uz⸱ebl⸱a en praktik⸱o, ĉar la „esperant⸱a⸱j scienc⸱a⸱j nom⸱o⸱j” kre⸱it⸱a⸱j laŭ tiu sistem⸱o foj⸱foj⸱e grotesk⸱e kolizi⸱as kun la ordinar⸱a lingv⸱o. Ekzempl⸱e, roz⸱o est⸱u scienc⸱e nom⸱at⸱a „ros⸱o”. En kia real⸱a situaci⸱o ebl⸱as ver⸱e uz⸱i tia⸱n termin⸱o⸱n sen kre⸱i konfuz⸱o⸱n?

Kritik⸱ind⸱as ankaŭ divers⸱a⸱j ali⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j de la kre⸱it⸱a⸱j nom⸱o⸱j (ekzempl⸱e ne⸱koher⸱a trakt⸱ad⸱o de ali⸱lingv⸱a⸱j propr⸱a⸱j nom⸱o⸱j aper⸱ant⸱a⸱j en la latin⸱ec⸱a⸱j botanik⸱a⸱j nom⸱o⸱j), sed plej grav⸱as konstat⸱i, ke la tut⸱o ŝajn⸱as est⸱i baz⸱it⸱a sur mis⸱a⸱j premis⸱o⸱j. Tio⸱n montr⸱as la oft⸱a⸱j not⸱o⸱j pri divers⸱a⸱j propon⸱it⸱a⸱j form⸱o⸱j, kie en⸱radik⸱iĝ⸱int⸱a (eĉ fundament⸱a) vort⸱o est⸱as nur unu „propon⸱o” inter ali⸱a⸱j. Ne pov⸱as est⸱i cel⸱o de bon⸱a termin⸱ologi⸱a labor⸱o kre⸱i pli⸱a⸱j⸱n bar⸱o⸱j⸱n inter la fak⸱a kaj la ĉiu⸱tag⸱a lingv⸱aĵ⸱o⸱j.

Konklud⸱e, tiu kompil⸱aĵ⸱o pov⸱as est⸱i interes⸱a kiel kun⸱met⸱o de amas⸱o da plant⸱nom⸱o⸱j en divers⸱a⸱j (sed bedaŭr⸱ind⸱e ne tre mult⸱a⸱j) lingv⸱o⸱j, sed ĝi⸱a val⸱or⸱o rilat⸱e al esperant⸱a⸱j plant⸱nom⸱o⸱j est⸱as minimum⸱a. Ĝi rest⸱u forges⸱ot⸱a pied⸱not⸱o en la histori⸱o de esperant⸱a termin⸱ologi⸱o.

Bri⸱a⸱n MOON
Luksemburg⸱o

Medi⸱o

Film⸱o⸱j

Tajvan⸱a nigr⸱a urs⸱o ven⸱as

Bon⸱eg⸱a dokument⸱a film⸱o Nigr⸱a urs⸱o ven⸱as est⸱as nun⸱temp⸱e prezent⸱at⸱a en la kin⸱ej⸱o⸱j de Tajvan⸱o. Ĝi⸱a reĝisor⸱o Mai Ju⸱e-ming de⸱long⸱e registr⸱as la pejzaĝ⸱o⸱j⸱n kaj bel⸱ec⸱o⸱n de la mont⸱o⸱j kaj arb⸱ar⸱o⸱j en Tajvan⸱o por si⸱a televid⸱program⸱o Mit Tajvan⸱a Kronik⸱o. Jam de 11 jar⸱o⸱j li sekv⸱as la team⸱o⸱n de doktor⸱o Huang Mei-ŝi⸱u, nom⸱at⸱a „La patr⸱in⸱o de la nigr⸱a⸱j urs⸱o⸱j”, tra mont⸱ar⸱o⸱j kaj apud river⸱o⸱j kaj registr⸱is la esplor⸱ad⸱o⸱n pri la ekologi⸱o kaj la sistem⸱o⸱n de kapt⸱o-liber⸱ig⸱o de nigr⸱a⸱j urs⸱o⸱j en Tajvan⸱o. Antaŭ ol la urs⸱o vek⸱iĝ⸱as el la anestez⸱o, kiel ebl⸱e plej rapid⸱e la esplor⸱ist⸱o⸱j dev⸱as plen⸱um⸱i fizik⸱a⸱n ekzamen⸱o⸱n kaj not⸱i la ekologi⸱a⸱j⸱n datum⸱o⸱j⸱n de la best⸱o por sekur⸱ig⸱i ĝi⸱a⸱n konserv⸱iĝ⸱o⸱n.

Ĝu⸱i miel⸱o⸱n

Ĉiu⸱jar⸱e post oktobr⸱o, kiam la japan⸱a blu⸱a kverk⸱o (Quercus glauca) frukt⸱as abund⸱e en Dafen en la Centr⸱a Mont⸱ar⸱o, la nigr⸱a⸱j urs⸱o⸱j el divers⸱a⸱j mont-region⸱o⸱j ir⸱as tie⸱n por ĝu⸱i si⸱a⸱n ŝat⸱at⸱a⸱n bon⸱gust⸱aĵ⸱o⸱n. En la film⸱o oni vid⸱as, kiel saĝ⸱a nigr⸱a urs⸱o lert⸱e star⸱as, ŝtel⸱as miel⸱o⸱n kaj manĝ⸱as ĝi⸱n; kaj kiel ali⸱a, sufer⸱int⸱a pro dent⸱o-dolor⸱o, sukces⸱e re⸱ven⸱as al si⸱a mont⸱hejm⸱o post kurac⸱ad⸱o en la zo⸱o de Tajpe⸱o. Ankaŭ la et⸱a nigr⸱a urs⸱o perd⸱int⸱a si⸱a⸱n voj⸱o⸱n sekur⸱e re⸱ir⸱is tie⸱n, kie⸱n ĝi nepr⸱e dev⸱as ir⸱i post pri⸱zorg⸱ad⸱o kaj sovaĝ⸱a trejn⸱ad⸱o. Kompat⸱o traf⸱as ni⸱n ankaŭ, kiam ni vid⸱as la kapt⸱it⸱a⸱j⸱n nigr⸱a⸱j⸱n urs⸱o⸱j⸱n kun vund⸱it⸱a⸱j polm⸱o⸱j kaj pied⸱fingr⸱o⸱j.

Tut⸱mond⸱a problem⸱o

La reĝisor⸱o Mai sekv⸱is ankaŭ esplor⸱a⸱n team⸱o⸱n pri konserv⸱ad⸱o de malaj⸱a⸱j urs⸱o⸱j en la pluv⸱arb⸱ar⸱o de Borne⸱o. La problem⸱o⸱j de urs⸱o⸱j ekster⸱land⸱e simil⸱as al tiu⸱j en Tajvan⸱o. Ankaŭ ili⸱a⸱j viv⸱ej⸱o⸱j detru⸱iĝ⸱as pro tro⸱ekspluat⸱ad⸱o. Eĉ la viv⸱o de la polus⸱a urs⸱o est⸱as ne⸱rekt⸱e minac⸱at⸱a pro la sen⸱arb⸱ar⸱ig⸱o kaj incendi⸱o⸱j de pluv⸱arb⸱ar⸱o⸱j tra la mond⸱o.

Laŭ la taks⸱o de la esplor⸱team⸱o en Tajvan⸱o ekzist⸱as nur ĉirkaŭ 200 ĝis 600 nigr⸱a⸱j urs⸱o⸱j.

ichu
Yinhua CHUANG
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Tajvan⸱o


012607me

La tajvan⸱a film⸱o „Nigr⸱a urs⸱o ven⸱as” eminent⸱e montr⸱as la viv⸱o⸱n de la nigr⸱a urs⸱o, kiu est⸱as en⸱danĝer⸱ig⸱it⸱a pro tro⸱ekspluat⸱ad⸱o de la medi⸱o.

Scienc⸱o

Ornitologi⸱o

Ankaŭ mar⸱bird⸱o⸱j sagac⸱as

Hom⸱o⸱j uz⸱ad⸱is jam en la pra⸱temp⸱o⸱j divers⸱a⸱j⸱n il⸱o⸱j⸱n mem⸱far⸱it⸱a⸱j⸱n por si⸱a viv⸱o. Inter best⸱o⸱j, tamen, nur mal⸱grand⸱a el⸱cent⸱o de speci⸱o⸱j pov⸱as far⸱i io⸱n simil⸱a⸱n. Laŭ plej freŝ⸱a⸱j esplor⸱o⸱j, al la grup⸱o de best⸱o⸱j kaj bird⸱o⸱j konsci⸱e uz⸱ant⸱a⸱j il⸱o⸱j⸱n ni pov⸱as al⸱kalkul⸱i ankaŭ la atlantik⸱a⸱n fraterkul⸱o⸱n (scienc⸱e Frat⸱erc⸱ul⸱a arctica).

Kimri⸱o

Scienc⸱ist⸱o⸱j rimark⸱is du konkret⸱a⸱j⸱n okaz⸱o⸱j⸱n, en kiu⸱j tiu⸱j bird⸱o⸱j per si⸱a bek⸱o kapt⸱is branĉ⸱et⸱o⸱n kaj skrap⸱is per ĝi part⸱o⸱n de si⸱a korp⸱o, kiu⸱n ili ne pov⸱is ating⸱i per bek⸱o aŭ krur⸱o. Laŭ last⸱a⸱temp⸱a stud⸱o publik⸱ig⸱it⸱a en Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS) (Akt⸱o⸱j de la Uson⸱a Naci⸱a Akademi⸱o de Scienc⸱o⸱j), la atlantik⸱a fraterkul⸱o est⸱as la unu⸱a sovaĝ⸱a mar⸱bird⸱o, pri kiu oni sci⸱as, ke ĝi pov⸱as util⸱ig⸱i il⸱o⸱j⸱n. Scienc⸱ist⸱in⸱o Annette Fayet el la universitat⸱o de Oksford⸱o, la plej mal⸱nov⸱a universitat⸱o en la angl⸱e parol⸱ant⸱a mond⸱o, unu⸱a⸱foj⸱e rimark⸱is en 2014 fraterkul⸱o⸱n skrap⸱ant⸱a⸱n si⸱n sur insul⸱o apud la mar⸱bord⸱o de Kimri⸱o. La fraterkul⸱o tamen ne est⸱is tiam film⸱it⸱a nek fot⸱it⸱a.

Iksod⸱o⸱j

Post kvar jar⸱o⸱j la scienc⸱ist⸱in⸱o trov⸱is de⸱nov⸱e simil⸱a⸱n kondut⸱o⸱n sur la island⸱a ne tre loĝ⸱at⸱a insul⸱o Grímsey, kiu est⸱as pli ol 1700 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n for de la lok⸱o de la unu⸱a observ⸱o. Ŝi film⸱is fraterkul⸱o⸱n, kiu pren⸱is branĉ⸱et⸱o⸱n de sur la grund⸱o per si⸱a bek⸱o kaj skrap⸱is si⸱a⸱n brust⸱o⸱n: do la sin-skrap⸱ad⸱o est⸱as mal⸱kovr⸱it⸱a en du divers⸱a⸱j populaci⸱o⸱j. La scienc⸱ist⸱o⸱j supoz⸱as, ke la fraterkul⸱o konsci⸱e vol⸱is el⸱tir⸱i iksod⸱o⸱j⸱n el si⸱a korp⸱o. Ali⸱a⸱j bird⸱o⸱speci⸱o⸱j help⸱e de il⸱o⸱j hav⸱ig⸱as al si nur manĝ⸱aĵ⸱o⸱n. Pro tio la uz⸱ad⸱o de branĉ⸱et⸱o por korp⸱a pri⸱zorg⸱ad⸱o ŝajn⸱as ĉi-foj⸱e ne⸱kutim⸱a kaj escept⸱a.

Blazon⸱o

La atlantik⸱a fraterkul⸱o (foj⸱foj⸱e nom⸱at⸱a ankaŭ mar⸱papag⸱o) est⸱as inteligent⸱a kaj soci⸱a bird⸱o kun bel⸱a larĝ⸱a kaj tri⸱angul⸱a bek⸱o. Ĝi viv⸱as en grand⸱a⸱j koloni⸱o⸱j, kaj ĝi⸱a nun⸱temp⸱a tut⸱mond⸱a populaci⸱o sum⸱iĝ⸱as je ĉirkaŭ 7 milion⸱o⸱j da bird⸱o⸱j, kiu⸱j pov⸱as viv⸱i ĝis 22 jar⸱o⸱j⸱n. En la pas⸱int⸱ec⸱o oni abund⸱e ĉas⸱is fraterkul⸱o⸱j⸱n precip⸱e pro ili⸱a bon⸱gust⸱a viand⸱o, sed ankaŭ ili⸱a⸱j ov⸱o⸱j est⸱as nutr⸱o⸱riĉ⸱a⸱j. Ne mir⸱ind⸱e do, ke atlantik⸱a fraterkul⸱o est⸱as ekzempl⸱e la oficial⸱a bird⸱o de la kanad⸱a provinc⸱o Nov⸱land⸱o kaj Labradoro. Ankaŭ la norveg⸱a municip⸱o Værøy en la distrikt⸱o Nord⸱land hav⸱as atlantik⸱a⸱n fraterkul⸱o⸱n en si⸱a blazon⸱o.

PNAS

PNAS est⸱as unu el la plej citat⸱a⸱j kaj grav⸱a⸱j mult⸱disciplin⸱a⸱j scienc⸱a⸱j revu⸱o⸱j en la mond⸱o, publik⸱ig⸱ant⸱a pli ol 3200 esplor-artikol⸱o⸱j⸱n ĉiu⸱jar⸱e. Ĝi est⸱as fond⸱it⸱a en 1914 de la Uson⸱a Naci⸱a Akademi⸱o de Scienc⸱o⸱j kaj ampleks⸱e kovr⸱as la biologi⸱a⸱j⸱n, fizik⸱a⸱j⸱n kaj soci⸱a⸱j⸱n scienc⸱o⸱j⸱n.

haus
Juli⸱us HAUSER


012608sc

La atlantik⸱a fraterkul⸱o est⸱as inteligent⸱a kaj soci⸱a bird⸱o kun bel⸱a larĝ⸱a tri⸱angul⸱a bek⸱o. Fot⸱o: RICHARD BARTZ

Pli da inform⸱o⸱j, inkluziv⸱e film⸱o⸱n, hav⸱ebl⸱as angl⸱a⸱lingv⸱e ĉe https://www.pnas.org/content/early/2019/12/24/1918060117.

Japani⸱o

Japan⸱o⸱j ankoraŭ prefer⸱as pag⸱i kontant⸱e

En Japani⸱o mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j ĝeneral⸱e pag⸱as en vend⸱ej⸱o⸱j pli oft⸱e per kontant⸱a mon⸱o ol per elektron⸱ik⸱a pag⸱il⸱o kiel kart⸱o aŭ poŝ⸱telefon⸱o kun QR-kod⸱o. Por kelk⸱a⸱j okaz⸱o⸱j ili krom⸱e prefer⸱as uz⸱i freŝ⸱a⸱j⸱n bilet⸱o⸱j⸱n.

Mi lern⸱as te-ceremoni⸱o⸱n. Ĉiu⸱monat⸱e mi pag⸱as al mi⸱a gvid⸱ant⸱in⸱o dank⸱mon⸱o⸱n per freŝ⸱a⸱j, ne⸱uz⸱it⸱a⸱j mon⸱bilet⸱o⸱j. Por pov⸱i en⸱man⸱ig⸱i nov⸱a⸱j⸱n mon⸱bilet⸱o⸱j⸱n, mi ir⸱as al ŝanĝ⸱maŝin⸱o ĉe mi⸱a bank⸱o. Mi⸱a edz⸱in⸱o Ĉieko instru⸱as Esperant⸱o⸱n ĉe iu esperant⸱a klub⸱o. Ŝi ricev⸱as ĉiu⸱monat⸱e si⸱a⸱n honorari⸱o⸱n per nov⸱a⸱j mon⸱bilet⸱o⸱j. Nov⸱a⸱j mon⸱bilet⸱o⸱j montr⸱as respekt⸱o⸱n al gvid⸱ant⸱o⸱j. Ankaŭ ge⸱av⸱o⸱j kaj ge⸱patr⸱o⸱j, kiu⸱j don⸱as mon⸱o⸱n kiel nov⸱jar⸱a⸱n donac⸱o⸱n al si⸱a⸱j ge⸱nep⸱o⸱j aŭ ge⸱fil⸱o⸱j, uz⸱as nov⸱a⸱j⸱n bilet⸱o⸱j⸱n.

Laŭ inter⸱naci⸱a kompar⸱o de 2015 nur 18,8 % de japan⸱o⸱j uz⸱as elektron⸱ik⸱a⸱n pag⸱il⸱o⸱n, dum de kore⸱o⸱j 89,1 %, de ĉin⸱o⸱j 60 %, de brit⸱o⸱j 54,9 %, de sved⸱o⸱j 48,5 %, de uson⸱an⸱o⸱j 45,0 %, de franc⸱o⸱j 39,1 %, de barat⸱an⸱o⸱j 38,4 % kaj de german⸱o⸱j 14,9 %.

La kial⸱o⸱j de la mal⸱em⸱o uz⸱i elektron⸱ik⸱a⸱n mon⸱o⸱n est⸱as divers⸱a⸱j: en Japani⸱o la risk⸱o ricev⸱i fals⸱a⸱j⸱n mon⸱bilet⸱o⸱j⸱n est⸱as mal⸱grand⸱a, mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j hav⸱as mal⸱trankvil⸱ec⸱o⸱n aŭ dub⸱o⸱n pri la elektron⸱ik⸱a sistem⸱o, kredit⸱kart⸱o kaj elektron⸱ik⸱a pag⸱o instig⸱as al mal⸱ŝpar⸱ad⸱o ktp.

Dum⸱e bank⸱ist⸱o⸱j, industri⸱ist⸱o⸱j kaj vend⸱ist⸱o⸱j, al⸱front⸱ant⸱e sever⸱a⸱n mank⸱o⸱n de labor⸱fort⸱o kaj help⸱at⸱e de la reg⸱ist⸱ar⸱o, streb⸱as en⸱konduk⸱i sen⸱kontant⸱a⸱n pag⸱sistem⸱o⸱n. En oktobr⸱o 2019, okaz⸱e de la alt⸱ig⸱o de spez⸱impost⸱o (pri liver⸱at⸱a⸱j var⸱o⸱j kaj serv⸱o⸱j) de 8 % al 10 %, la reg⸱ist⸱ar⸱o en⸱konduk⸱is redukt⸱o⸱n de 5 % por pag⸱o⸱j sen⸱kontant⸱a⸱j kiel por⸱temp⸱a⸱n rimed⸱o⸱n por stimul⸱i la uz⸱ad⸱o⸱n de la elektron⸱ik⸱a pag⸱sistem⸱o. Ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j facil⸱e al⸱kutim⸱iĝ⸱is al la elektron⸱ik⸱a mon⸱o, sed oni ne sci⸱as, ĉu old⸱ul⸱o⸱j, long⸱e kutim⸱iĝ⸱int⸱a⸱j al paper⸱mon⸱o kaj mon⸱er⸱o⸱j, est⸱os tent⸱at⸱a⸱j uz⸱i ĝi⸱n.

tiis
ISIKAWA Takasi
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Japani⸱o

Ekonomi⸱o

Belgi⸱o

Nov⸱a kooper⸱a bank⸱o ricev⸱is licenc⸱o⸱n

En januar⸱o 2020 nov⸱a kooper⸱a bank⸱o NewB, fond⸱it⸱a jam en 2011, fin⸱fin⸱e ricev⸱is belg⸱a⸱n bank⸱licenc⸱o⸱n. La Eŭrop⸱a Centr⸱a Bank⸱o fin⸱e de januar⸱o konfirm⸱is ĝi⸱n.

Iom da mal⸱fid⸱o

La ide⸱o de kooper⸱a bank⸱o ne plu est⸱as popular⸱a en Belgi⸱o. Ankoraŭ viv⸱a est⸱as la memor⸱o pri la kolaps⸱o de ARCO, kooperativ⸱o lig⸱it⸱a al la krist⸱an⸱a labor⸱ist⸱a sindikat⸱o, post la bank⸱a kriz⸱o de 2008-2009. La ĉef⸱a posed⸱aĵ⸱o de ARCO est⸱is la bank⸱o BACOB (kun⸱met⸱it⸱a mal⸱long⸱ig⸱o de la franc⸱a kaj la nederland⸱a nom⸱o⸱j signif⸱ant⸱a⸱j „Belg⸱a Labor⸱ist⸱a Kooperativ⸱o”), fond⸱it⸱a en la 1920aj jar⸱o⸱j kaj trans⸱form⸱it⸱a en ŝpar⸱kas⸱o⸱n en 1935. En 1999 ĝi kun⸱iĝ⸱is kun ali⸱a belg⸱a bank⸱o Paribas (kiu tiam ne plu hav⸱is rilat⸱o⸱n kun la sam⸱nom⸱a franc⸱a bank⸱o). En 2001 sekv⸱is fuzi⸱o kun la franc-belg⸱a bank⸱o⸱grup⸱o Dexia, kun⸱iĝ⸱o (en 1996) de franc⸱a kaj belg⸱a publik⸱a⸱j bank⸱o⸱j. Dexia iĝ⸱is la komun⸱a nom⸱o de la tut⸱a grup⸱o.

012619logo

Dexia rapid⸱e kresk⸱is kaj iĝ⸱is tut⸱mond⸱e aktiv⸱a, ĉef⸱e liver⸱ant⸱e bank⸱a⸱j⸱n serv⸱o⸱j⸱n al la publik⸱a sektor⸱o. Dum la financ⸱a kriz⸱o ĝi risk⸱is bankrot⸱i, sed est⸱is sav⸱it⸱a per help⸱mon⸱o de la belg⸱a kaj franc⸱a ŝtat⸱o⸱j. Ĝi⸱a⸱j san⸱a⸱j part⸱o⸱j est⸱is apart⸱ig⸱it⸱a⸱j, kaj en Belgi⸱o ili plu⸱ekzist⸱as kiel bank⸱o Belfius. Ankaŭ Dexia daŭr⸱e ekzist⸱as, sed nur por mastr⸱um⸱i la dub⸱ind⸱a⸱j⸱n invest⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ebl⸱e iam re⸱hav⸱os iu⸱n val⸱or⸱o⸱n.

Ĉar ARCO invest⸱is si⸱a⸱n kapital⸱o⸱n preskaŭ komplet⸱e en BACOB, post⸱e Dexia, la val⸱or⸱o de ĝi⸱a⸱j akci⸱o⸱j iĝ⸱is preskaŭ nul⸱o. ARCO ne bankrot⸱is, sed est⸱as likvid⸱at⸱a kaj jur⸱e plu⸱ekzist⸱as. Ĝi⸱a⸱j akci⸱ul⸱o⸱j (800 000 person⸱o⸱j) preskaŭ cert⸱e perd⸱is si⸱a⸱n mon⸱o⸱n, sed grup⸱o da akci⸱ul⸱o⸱j klopod⸱as per jur⸱a procedur⸱o re⸱akir⸱i si⸱a⸱n invest⸱o⸱n. Unu el ĝi⸱a⸱j asert⸱o⸱j est⸱as, ke ĝis la fin⸱o ARCO-akci⸱o⸱j est⸱is vend⸱at⸱a⸱j ne kiel risk⸱o⸱hav⸱a⸱j akci⸱o⸱j, sed kiel tut⸱e sekur⸱a⸱j invest⸱o⸱j.

Tut⸱e nov⸱spec⸱a bank⸱o pov⸱as sukces⸱i

Jam tuj post la bank⸱o⸱kriz⸱o plur⸱a⸱j person⸱o⸱j kaj asoci⸱o⸱j em⸱is kre⸱i tut⸱e nov⸱a⸱n bank⸱o⸱n, kiu ne plu funkci⸱u kiel la ekzist⸱ant⸱a⸱j bank⸱o⸱j. Ĝi hav⸱u simpl⸱a⸱n struktur⸱o⸱n kun simpl⸱a⸱j, etik⸱a⸱j produkt⸱o⸱j, sen lok⸱a⸱j fili⸱o⸱j, sed kun efik⸱a komput⸱il⸱a mastr⸱um⸱a sistem⸱o. La rezult⸱o de tiu em⸱o est⸱as NewB. La bank⸱o est⸱is formal⸱e fond⸱it⸱a la 9an de maj⸱o 2011 kun kapital⸱o de 50 000 eŭr⸱o⸱j. En 2013 ĝi unu⸱a⸱foj⸱e propon⸱is akci⸱o⸱j⸱n al la publik⸱o. Kvankam ĉie ŝajn⸱is reg⸱i mal⸱em⸱o invest⸱i, tamen 26 000 person⸱o⸱j aĉet⸱is akci⸱o⸱n de 20 eŭr⸱o⸱j. Ankaŭ est⸱is kompani⸱o⸱j, kiu⸱j invest⸱is pli grand⸱a⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n.

Inter 2013 kaj 2019 la nov⸱a bank⸱o diskret⸱e prepar⸱is si⸱n por akir⸱i bank⸱licenc⸱o⸱n. Fin⸱e de 2019 NewB du⸱a⸱n foj⸱o⸱n vend⸱is akci⸱o⸱j⸱n. La cel⸱o est⸱is kolekt⸱i 30 milion⸱o⸱j⸱n da eŭr⸱o⸱j, la minimum⸱a⸱n kapital⸱o⸱n bezon⸱at⸱a⸱n por akir⸱i bank⸱licenc⸱o⸱n. De⸱nov⸱e apenaŭ iu kred⸱is, kaj de⸱nov⸱e est⸱is sukces⸱o: en⸱ven⸱is 35 milion⸱o⸱j de 55 000 invest⸱ant⸱o⸱j. Tamen menci⸱end⸱as, ke konsider⸱ind⸱a part⸱o de la nov⸱a kapital⸱o ven⸱is de franc⸱lingv⸱a⸱j du⸱on⸱ŝtat⸱a⸱j belg⸱a⸱j instanc⸱o⸱j.

NewB ek⸱funkci⸱os dum la somer⸱o. Ĝi jam nun aktiv⸱as kiel asekur⸱ist⸱o, vend⸱ant⸱e produkt⸱o⸱j⸱n de la franc⸱a Monceau Assurances.

roro
Roland ROTSAERT
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Belgi⸱o


012619NewB

La nov⸱a bank⸱o reklam⸱as franc⸱lingv⸱e per la fraz⸱o „NewB ne financ⸱os la produkt⸱ad⸱o⸱n de arm⸱il⸱o⸱j”.

Paper⸱a versi⸱o

Kun grand⸱a interes⸱o mi leg⸱is la en⸱konduk⸱o⸱n de la honor⸱a ĉef⸱redaktor⸱o Stefan Maul (MONATO 2020/01, p. 5) pri la 40-jar⸱a histori⸱o de la magazin⸱o.

Mi tut⸱e kompren⸱as, ke en hodiaŭ⸱a⸱j temp⸱o⸱j mult⸱a⸱j ĵurnal⸱o⸱j kaj magazin⸱o⸱j trans⸱ir⸱as de paper⸱a al cifer⸱ec⸱a form⸱o. Ĉi tiu form⸱o ĉef⸱e help⸱as protekt⸱i la viv⸱medi⸱o⸱n, ne produkt⸱as paper⸱a⸱n for⸱ĵet⸱aĵ⸱o⸱n, la magazin⸱o⸱j ne okup⸱as spac⸱o⸱n sur la bret⸱o, vid⸱e handikap⸱it⸱a leg⸱ant⸱o pov⸱as pli⸱grand⸱ig⸱i tekst⸱o⸱n kaj bild⸱o⸱j⸱n, serĉ⸱i artikol⸱o⸱j⸱n per ŝlos⸱il⸱vort⸱o⸱j ktp.

Malgraŭ tio, mi person⸱e prefer⸱as la paper⸱a⸱n versi⸱o⸱n de la magazin⸱o. Kial? Mi pov⸱as fizik⸱e ĝi⸱n kapt⸱i kaj foli⸱um⸱i, leg⸱i ĝi⸱n ekzempl⸱e en lit⸱o, trafik⸱il⸱o aŭ dum liber⸱temp⸱o sur sabl⸱a plaĝ⸱o, kiam ajn prunt⸱e⸱don⸱i ĝi⸱n al mi⸱a⸱j amik⸱o⸱j, mi ne est⸱as de⸱pend⸱a de Inter⸱ret⸱o kaj komput⸱il⸱o. Mi rimark⸱ig⸱u ankaŭ, ke ĉiu⸱n paper⸱a⸱n ekzempler⸱o⸱n de la magazin⸱o post tra⸱leg⸱o mi donac⸱as al la Slovak⸱a Naci⸱a Bibliotek⸱o (www.snk.sk) en la urb⸱o Mart⸱in, kiu hav⸱as tia⸱manier⸱e ĉiu⸱j⸱n ekzempler⸱o⸱j⸱n de ĉi tiu magazin⸱o ek⸱de 2012 en si⸱a stud⸱ej⸱o por la publik⸱o.

Laŭ mi⸱a opini⸱o nur temp⸱o dir⸱os, ĉu plu⸱daŭr⸱os la interes⸱o de leg⸱ant⸱o⸱j por paper⸱a versi⸱o de la magazin⸱o. Mi tamen profund⸱e aprez⸱as la klopod⸱o⸱j⸱n de la redakt⸱ant⸱o⸱j, por ke ĉiu leg⸱ant⸱o pov⸱u hav⸱i tia⸱n versi⸱o⸱n de la magazin⸱o (en paper⸱a versi⸱o kaj cifer⸱ec⸱e), kiu est⸱as la pli proksim⸱a al li.

Juli⸱us HAUSER
Slovaki⸱o

Pardon⸱pet⸱o

En la februar⸱a numer⸱o de MONATO en paĝ⸱o 18 tre bedaŭr⸱ind⸱e en⸱ŝtel⸱iĝ⸱is erar⸱o. La nom⸱o de la aŭtor⸱o de la artikol⸱o, Werner Fuß, est⸱as apenaŭ leg⸱ebl⸱a en la pres⸱it⸱a⸱j versi⸱o⸱j de la magazin⸱o. En la divers⸱a⸱j cifer⸱ec⸱a⸱j el⸱don⸱o⸱j ĝi tamen aper⸱as tut⸱e ĝust⸱e. La grafik⸱ist⸱o⸱j kaj pres⸱ist⸱o inter⸱konsil⸱iĝ⸱as por solv⸱i tiu⸱n teknik⸱a⸱n problem⸱o⸱n en la est⸱ont⸱ec⸱o. Al sinjor⸱o Fuß kaj al ĉiu⸱j leg⸱ant⸱o⸱j MONATO direkt⸱as si⸱a⸱n pardon⸱pet⸱o⸱n.

pp

Monat⸱o si⸱n prezent⸱as

Ferriol Macip (Farri)

(grafik⸱ist⸱o, Barcelon⸱o, Kataluni⸱o)


MSP-Farri

Ĉef⸱redaktor⸱o de okcitan⸱lingv⸱a ĵurnal⸱o Jornalet [ĵurnalét], traduk⸱ist⸱o pri la okcitan⸱a kaj muzik⸱ist⸱o. Al⸱iĝ⸱is al la skip⸱o de MONATO kiel grafik⸱ist⸱o, kio est⸱is, fakt⸱e, li⸱a unu⸱a meti⸱o en la 90aj jar⸱o⸱j. Esperant⸱ist⸱o ek⸱de 1986, li violon⸱um⸱as en la muzik⸱band⸱o Kaj Tiel Plu.

Zep Armentano

(grafik⸱ist⸱o, Barcelon⸱o, Kataluni⸱o)

MSP-Zep_Armentano

Diplom⸱it⸱o pri aŭd⸱vid⸱a komunik⸱ad⸱o de la universitat⸱o de Barcelon⸱o, est⸱as kultur⸱a ĵurnal⸱ist⸱o pri kin⸱o en la katalun⸱a, fot⸱ist⸱o, kamera⸱ist⸱o kaj vide⸱o⸱kompon⸱ist⸱o. Ŝat⸱ant⸱o de la okcitan⸱a, li real⸱ig⸱as aŭd⸱vid⸱a⸱j⸱n projekt⸱o⸱j⸱n en tiu lingv⸱o kiel televid⸱program⸱o⸱n en lok⸱a barcelon⸱a televid⸱o kaj vide⸱o⸱film⸱et⸱o⸱j⸱n por soci⸱a⸱j ret⸱o⸱j. Meti⸱lern⸱ant⸱o de Farri, al⸱iĝ⸱is en 2018 al la skip⸱o de MONATO.

Ter⸱trem⸱o kaj solidar⸱ec⸱o

La last⸱a ter⸱trem⸱o traf⸱int⸱a Albani⸱o⸱n la 26an de novembr⸱o 2019 kaŭz⸱is grand⸱a⸱j⸱n damaĝ⸱o⸱j⸱n por tiu mal⸱grand⸱a land⸱o. Est⸱is kelk⸱dek⸱o⸱j da mort⸱int⸱o⸱j kaj ĉirkaŭ sep⸱cent⸱o da vund⸱it⸱o⸱j. Detru⸱iĝ⸱is plur⸱a⸱j eĉ ses⸱etaĝ⸱a⸱j dom⸱o⸱j. La alban⸱o⸱j est⸱is profund⸱e impres⸱it⸱a⸱j pro la amas⸱a kaj rapid⸱a solidar⸱ec⸱help⸱o far⸱e de najbar⸱a⸱j kaj pli for⸱a⸱j mond⸱o⸱part⸱o⸱j. El Kosov⸱o nur du hor⸱o⸱j⸱n post la katastrof⸱o al⸱ven⸱is karavan⸱o de soldat⸱o⸱j de ties sekur⸱ec⸱a⸱j fort⸱o⸱j. Special⸱ig⸱it⸱a⸱j fort⸱o⸱j al⸱ven⸱is ankaŭ el Greki⸱o, Itali⸱o, Svisi⸱o, Rumani⸱o, Israel⸱o kaj ali⸱a⸱j land⸱o⸱j. Medikament⸱o⸱j kaj nutr⸱aĵ⸱o⸱j est⸱is al⸱port⸱at⸱a⸱j per sur⸱ter⸱a⸱j kaj aer⸱a⸱j rimed⸱o⸱j. Mon⸱o en⸱flu⸱is de ni⸱a⸱j sam⸱patr⸱uj⸱an⸱o⸱j inter⸱ali⸱e en Uson⸱o kaj Germani⸱o. Kor⸱tuŝ⸱e est⸱is ankaŭ, ke 300 famili⸱o⸱j el Kosov⸱o invit⸱is sen⸱hejm⸱ul⸱o⸱j⸱n rest⸱ad⸱i ĉe ili.

Por mi kiel esperant⸱ist⸱o est⸱is impres⸱a la solidar⸱ec⸱mesaĝ⸱o de UEA per⸱e de Renat⸱o Corsetti kaj Michela Lipar⸱i kun la pet⸱o dispon⸱ig⸱i mon⸱o⸱n al la famili⸱o⸱j de esperant⸱ist⸱o⸱j traf⸱it⸱a⸱j en la region⸱o de Durrës. Krom⸱e al⸱ven⸱is mult⸱nombr⸱a⸱j ret⸱mesaĝ⸱o⸱j de esperant⸱ist⸱o⸱j el la tut⸱a mond⸱o. Jen ali⸱a atest⸱o de la nobl⸱a ide⸱o de esperant⸱ism⸱o.

Bardhyl SElim⸱i
Albani⸱o

Politik⸱o

Svis⸱land⸱o

Toler⸱em⸱o gajn⸱as

Malgraŭ la percept⸱o, ke ĝi est⸱as „la land⸱o de et⸱a⸱j paŝ⸱o⸱j”, kie klopod⸱eg⸱o⸱j trans⸱form⸱i la soci⸱o⸱n traf⸱as mur⸱o⸱n da rezist⸱o, Svis⸱land⸱o hav⸱as grand⸱a⸱n toler⸱em⸱o⸱n: „Kiam io rekt⸱e ne koncern⸱as mi⸱n, mi tut⸱e indiferent⸱as”. En la privat⸱a sfer⸱o reg⸱as individu⸱a diskret⸱em⸱o.

Popol⸱iniciat⸱o

Tamen, kiam tem⸱as pri oficial⸱a⸱j, grand⸱skal⸱a⸱j ŝanĝ⸱o⸱j, la loĝ⸱ant⸱ar⸱o pes⸱as: „Ĉu tio mi⸱n traf⸱os aŭ ne?” kaj „Kiel tio efik⸱os?”. Popol⸱iniciat⸱o don⸱as la rajt⸱o⸱n al ĉiu civit⸱an-grup⸱o postul⸱i balot⸱ad⸱o⸱n pri ĉiu ajn afer⸱o, kaj la pri⸱a⸱j diskut⸱o⸱j oft⸱e flam⸱as.

Leĝ⸱o pri diskriminaci⸱o jam ekzist⸱as

Ek⸱de 1995 la svis⸱land⸱a kriminal⸱a kodeks⸱o en⸱hav⸱as leĝ⸱o⸱n kontraŭ diskriminaci⸱o – tamen nur ras⸱a kaj seks⸱a: ali⸱a⸱j spec⸱o⸱j tiu⸱temp⸱e ne en⸱ir⸱is la popol⸱a⸱n spirit⸱o⸱n.

Por egal⸱ec⸱o

En februar⸱o la svis⸱o⸱j fin⸱fin⸱e voĉ⸱don⸱is pri diskriminaci⸱o pli vast⸱a – not⸱ind⸱e, pri diskriminaci⸱o rilat⸱a al seks⸱inklin⸱o. Grav⸱as indik⸱i, ke tem⸱as pri voĉ⸱don⸱ad⸱o por egal⸱ec⸱o, por ferm⸱i eventual⸱a⸱j⸱n eskap⸱il⸱o⸱j⸱n en la nun⸱a leĝ⸱ar⸱o, por defend⸱i la koncern⸱at⸱o⸱j⸱n, sed ne por don⸱i pli⸱a⸱j⸱n rajt⸱o⸱j⸱n aŭ privilegi⸱o⸱j⸱n al kelk⸱a⸱j popol⸱er⸱o⸱j.

Mal⸱toler⸱ul⸱o⸱j mal⸱venk⸱is

En⸱tut⸱e 63,1 % de la voĉ⸱don⸱int⸱o⸱j sub⸱ten⸱is la popol⸱iniciat⸱o⸱n, precip⸱e en urb⸱o⸱j kaj en tiel nom⸱at⸱a⸱j „latin⸱id⸱a⸱j” (ital⸱a kaj franc⸱a) region⸱o⸱j. Rezist⸱is, antaŭ⸱vid⸱ebl⸱e, la kamp⸱ar⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j. La nov⸱aĵ⸱il⸱o⸱j pri⸱skrib⸱is tio⸱n kiel „mal⸱feliĉ⸱a⸱n tag⸱o⸱n por mal⸱toler⸱ul⸱o⸱j”. Nun, eĉ se per⸱leĝ⸱e oni ne ŝanĝ⸱os pens⸱manier⸱o⸱j⸱n, almenaŭ mil⸱o⸱j da diskriminaci⸱at⸱o⸱j pov⸱os si⸱n defend⸱i.

Rest⸱as kelk⸱a⸱j paŝ⸱et⸱o⸱j

Tio nun mal⸱ferm⸱as la voj⸱o⸱n – kiel jam okaz⸱is ali⸱lok⸱e en Eŭrop⸱o – al sam⸱seks⸱a ge⸱edz⸱iĝ⸱o kaj, post kelk⸱a⸱j et⸱a⸱j paŝ⸱o⸱j, al la rajt⸱o pri art⸱e⸱far⸱it⸱a fekund⸱ig⸱o kaj adopt⸱o.

Marten⸱o ECOTT
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Svis⸱land⸱o

Modern⸱a viv⸱o

Dat⸱re⸱ven⸱o

Majstr⸱o de real⸱ism⸱a rakont⸱ad⸱o

En tiu ĉi jar⸱o Slovaki⸱o memor⸱ig⸱as la 160an dat⸱re⸱ven⸱o⸱n de la nask⸱iĝ⸱o de Mart⸱in Kukučín [kukuĉin], kon⸱at⸱a en la slovak⸱a literatur⸱o kiel el⸱star⸱a proz⸱verk⸱ist⸱o, dram⸱ist⸱o, public⸱ist⸱o kaj klasik⸱ul⸱o de la rakont⸱ad⸱o, kaj kiel unu el la fond⸱int⸱o⸱j de la modern⸱a slovak⸱a proz⸱o. La literatur⸱histori⸱ist⸱o⸱j konsider⸱as li⸱n tradici⸱ism⸱a laŭ li⸱a klopod⸱o pri harmoni⸱o, kaj progres⸱em⸱ul⸱o pro la en⸱konduk⸱o de nov⸱a hero⸱o en la slovak⸱a⸱n proz⸱o⸱n, nom⸱e la simpl⸱a vilaĝ⸱a hom⸱o.

Lern⸱ad⸱o

Mart⸱in Kukučín (propr⸱a⸱nom⸱e Matej Bencúr [bencur]) nask⸱iĝ⸱is la 17an de maj⸱o 1860 en la pitoresk⸱a mont⸱ar⸱a vilaĝ⸱et⸱o Jasenová en nobel⸱a famili⸱o de ter⸱kultur⸱ist⸱o, kio ebl⸱ig⸱is al li tre bon⸱e kon⸱i la simpl⸱a⸱n sed mal⸱facil⸱a⸱n ĉiu⸱tag⸱a⸱n viv⸱o⸱n de la vilaĝ⸱a popol⸱o. Post mez⸱lern⸱ej⸱a lern⸱ad⸱o li est⸱is dum mal⸱long⸱a temp⸱o instru⸱ist⸱o en si⸱a nask⸱iĝ⸱lok⸱o. Post⸱e li stud⸱is en la medicin⸱a fakultat⸱o en Prag⸱o, kie li hav⸱is la ebl⸱o⸱n kon⸱at⸱iĝ⸱i ankaŭ kun la ĉef⸱a⸱j filozofi⸱a⸱j tendenc⸱o⸱j de tiu epok⸱o.

Ag⸱ad⸱o

Fin⸱int⸱e si⸱a⸱j⸱n stud⸱o⸱j⸱n, li komenc⸱is labor⸱i kiel kurac⸱ist⸱o en la vilaĝ⸱et⸱o Selca, en la kroat⸱a insul⸱o Brač, kie li est⸱is ankaŭ aktiv⸱a membr⸱o de la kultur⸱a soci⸱et⸱o Hrvatski Sastanak (Kroat⸱a kun⸱ven⸱o). En 1904 li far⸱iĝ⸱is unu el ĝi⸱a⸱j direktor⸱o⸱j.

En 1908 li trans⸱lok⸱iĝ⸱is al la ĉili⸱a urb⸱et⸱o Punt⸱a Aren⸱as, kie viv⸱is grand⸱a komun⸱um⸱o de kroat⸱a⸱j en⸱migr⸱int⸱o⸱j. Post la unu⸱a mond⸱milit⸱o li re⸱ven⸱is en la tiam⸱a⸱n Jugoslavi⸱o⸱n. La fin⸱o⸱n de si⸱a kre⸱a viv⸱o li pas⸱ig⸱is en la kroati⸱a ban⸱urb⸱et⸱o Lipik.

Verk⸱ad⸱o

La art⸱a talent⸱o de Kukučín real⸱iĝ⸱is bril⸱e en la real⸱ism⸱a rakont⸱ad⸱o, en kiu li efik⸱e pentr⸱as humur⸱a⸱j⸱n situaci⸱o⸱j⸱n kaj moral⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n de la vilaĝ⸱o, am⸱a⸱j⸱n kapric⸱o⸱j⸱n kaj tragedi⸱o⸱j⸱n. Li trakt⸱as ankaŭ soci⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n kaj person⸱a⸱j⸱n psik⸱ologi⸱a⸱j⸱n konflikt⸱o⸱j⸱n. Est⸱as ne-mir⸱ind⸱e do, ke li⸱a⸱j verk⸱o⸱j, kiel Rysavá jalovica (La ruf⸱a jun⸱bov⸱in⸱o), Neprebudený (La ne⸱vek⸱iĝ⸱int⸱o) kaj ali⸱a⸱j, aparten⸱as al la klasik⸱a⸱j verk⸱o⸱j de la slovak⸱a literatur⸱o.

El si⸱a rest⸱ad⸱o en la kroati⸱a insul⸱o Brač Kukučín pren⸱is la ĉef⸱a⸱n motiv⸱o⸱n por si⸱a kulmin⸱a kaj el⸱star⸱a art⸱verk⸱o, la roman⸱o Dom v stráni (Dom⸱o sur la mont⸱dekliv⸱o), en kiu li majstr⸱e bild⸱ig⸱as la grand⸱a⸱j⸱n soci⸱a⸱j⸱n kaj hom⸱a⸱j⸱n konflikt⸱o⸱j⸱n kaj la kolizi⸱o⸱j⸱n de la mal⸱nov⸱a kaj nov⸱a koncept⸱ad⸱o⸱j pri la mond⸱o kaj la viv⸱o. Kvankam la ag⸱ad⸱o koncern⸱as la kroat⸱a⸱n kamp⸱ar⸱o⸱n, per la pri⸱trakt⸱it⸱a soci⸱a problem⸱ar⸱o la roman⸱o bild⸱ig⸱as ankaŭ la tiam⸱a⸱n real⸱ec⸱o⸱n en la slovak⸱a⸱j vilaĝ⸱o⸱j.

El la viv⸱o inter kroat⸱o⸱j el⸱migr⸱int⸱a⸱j al Sud-Amerik⸱o ek⸱est⸱is li⸱a ampleks⸱a, kvin⸱volum⸱a roman⸱o Mať volá (La patr⸱in⸱o vok⸱as), kie li prov⸱as esprim⸱i la filozofi⸱o⸱n de la epok⸱o, tio est⸱as, la rol⸱o⸱n de mon⸱o en la soci⸱o, la problem⸱o⸱j⸱n de liber⸱ec⸱o, moral⸱o kaj labor⸱o. En la post⸱milit⸱a⸱j jar⸱o⸱j li verk⸱is histori⸱a⸱j⸱n roman⸱o⸱j⸱n kaj novel⸱o⸱j⸱n kun naci⸱a⸱j motiv⸱o⸱j el la epok⸱o de re⸱nask⸱iĝ⸱o. En si⸱a⸱j vojaĝ⸱pri⸱skrib⸱o⸱j Kukučín montr⸱iĝ⸱is ankaŭ akr⸱e⸱vid⸱a observ⸱ant⸱o – ekzempl⸱e Črty z ciest (Skiz⸱o⸱j el vojaĝ⸱o⸱j), Prechádzky po Patagónii (Promen⸱o⸱j tra Patagoni⸱o) – kaj li el⸱prov⸱is si⸱a⸱n talent⸱o⸱n ankaŭ en la kamp⸱o de dram⸱o.

La fin⸱o

La 21an de maj⸱o 1928 li mort⸱is en la aĝ⸱o de 68 jar⸱o⸱j, en Lipik. Li est⸱is por⸱temp⸱e en⸱tomb⸱ig⸱it⸱a en la urb⸱o Zagreb⸱o, sed post⸱e li⸱a⸱j rest⸱aĵ⸱o⸱j est⸱is transport⸱it⸱a⸱j en la naci⸱a⸱n tomb⸱ej⸱o⸱n de la histori⸱a slovak⸱a urb⸱o Mart⸱in, kie ripoz⸱as mult⸱a⸱j eminent⸱ul⸱o⸱j de la slovak⸱a kultur⸱a kaj politik⸱a viv⸱o.

Honor⸱a lok⸱o

Kukučín hav⸱as honor⸱a⸱n lok⸱o⸱n en la histori⸱o de la origin⸱a slovak⸱a literatur⸱o. Pro si⸱a⸱j eminent⸱a art⸱a majstr⸱ec⸱o kaj grand⸱a⸱j human⸱ism⸱a⸱j ide⸱o⸱j Kukučín est⸱as unu el la plej grand⸱a⸱j slovak⸱a⸱j proz⸱verk⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j kontribu⸱is al la evolu⸱o de real⸱ism⸱a rakont⸱ad⸱o. Pri li⸱a⸱j ag⸱ad⸱o⸱j memor⸱ig⸱as en Slovaki⸱o mult⸱a⸱j lok⸱a⸱j monument⸱o⸱j, migr⸱ant⸱a⸱j ekspozici⸱o⸱j, strat⸱nom⸱o⸱j kaj divers⸱a⸱j public⸱aĵ⸱o⸱j. En li⸱a nask⸱iĝ⸱vilaĝ⸱et⸱o Jasenová est⸱as kre⸱it⸱a memor⸱ĉambr⸱o pri li⸱a⸱j viv⸱o kaj verk⸱ar⸱o.

Mal⸱grand⸱a asteroid⸱o – trov⸱iĝ⸱ant⸱a en la ĉef⸱a asteroid⸱a zon⸱o kaj mal⸱kovr⸱it⸱a de la slovak⸱a astr⸱o⸱nom⸱o Mil⸱a⸱n Antal la 5an de oktobr⸱o 1986 – hav⸱as la nom⸱o⸱n 23444 Kukučín.

haus
Juli⸱us HAUSER
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Slovaki⸱o


012633-DSC04880

La tomb⸱o de Mart⸱in Kukučín en la naci⸱a tomb⸱ej⸱o de la histori⸱a slovak⸱a urb⸱o Mart⸱in. Fot⸱o: Son⸱a HAUSEROVA