Art⸱o

Meti⸱art⸱o

Stimul⸱o agnosk⸱it⸱a por Trinidad

La kub⸱a urb⸱o Trinidad, situ⸱ant⸱a en la centr⸱o-sud⸱a provinc⸱o Sancti Spirit⸱us kaj fond⸱it⸱a la 2an de februar⸱o 1514 de la hispan⸱a konker⸱ant⸱o Dieg⸱o Velázquez de Cuéllar, oficial⸱e ricev⸱is la status⸱o⸱n de mond⸱a meti⸱art⸱a urb⸱o la 15an de septembr⸱o 2018.

En Latin-Amerik⸱o nun trov⸱iĝ⸱as kvin urb⸱o⸱j posed⸱ant⸱a⸱j la sam⸱a⸱n disting⸱o⸱n. En ceter⸱a⸱j mond⸱part⸱o⸱j kiel Ĉini⸱o, Barat⸱o, Iran⸱o kaj Dani⸱o, urb⸱o⸱j premi⸱it⸱a⸱j el⸱montr⸱as ankaŭ tiu⸱n prestiĝ⸱a⸱n atest⸱o⸱n, ĝi iĝ⸱as ver⸱a ĉarm⸱o por hom⸱o⸱j dezir⸱ant⸱a⸱j ili⸱n vizit⸱i, kaj tiel ĝu⸱i ili⸱a⸱j⸱n meti⸱art⸱o⸱j⸱n, kiel esprim⸱o⸱j⸱n de ili⸱a aŭtent⸱ec⸱o.

„Kiel stimul⸱o⸱n al la kre⸱ad⸱o, tradici⸱o kaj agnosk⸱o de la meti⸱ist⸱o⸱j el Trinidad”, karakteriz⸱is Mercy Correa, vic-prezid⸱ant⸱o de Mond⸱a Konsili⸱o pri Meti⸱art⸱o⸱j (MKM) (angl⸱e World Crafts Council - WCC) por Latin-Amerik⸱o, la menci⸱it⸱a⸱n disting⸱o⸱n okaz⸱e de ties trans⸱don⸱o al la urb⸱o. MKM est⸱as ne-reg⸱ist⸱ar⸱a organiz⸱aĵ⸱o sen⸱profit⸱cel⸱a fond⸱it⸱a en 1964, en Nov-Jork⸱o, destin⸱at⸱a al re⸱akir⸱o kaj konserv⸱ad⸱o de tia⸱j art⸱meti⸱o⸱j.

Trinidad est⸱as urb⸱o de tradici⸱o⸱j kaj leg⸱end⸱o⸱j. Vigl⸱as tie la meti⸱art⸱a kre⸱ad⸱o, kiu⸱n oni natur⸱form⸱e trans⸱don⸱as de generaci⸱o en generaci⸱o⸱n. Jen evident⸱a⸱j ekzempl⸱o⸱j el ili: tol⸱aĵ⸱o, ceramik⸱o, palm⸱aĵ⸱o⸱j, teks⸱aĵ⸱o⸱j, plastik⸱art⸱o kombin⸱it⸱a kun meti⸱art⸱o⸱j, tri⸱kart⸱o kaj brod⸱aĵ⸱o⸱j.

Antaŭ ĉi tiu moment⸱o special⸱a, oni profund⸱e enket⸱is pri tiu ĉi tem⸱o, kaj en 2015 oni el⸱labor⸱is dosier⸱o⸱n, kiu⸱n oni prezent⸱is al la menci⸱it⸱a organiz⸱aĵ⸱o, kaj la urb⸱o⸱n vizit⸱is fak⸱ul⸱o⸱j de MKM. En 1988 Trinidad est⸱is ankaŭ deklar⸱it⸱a de Unesk⸱o Kultur⸱a Hered⸱aĵ⸱o de la Hom⸱ar⸱o.

mmju
Ju⸱a⸱n Carlos MONTERO MEDINA
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Kub⸱o

Libr⸱o⸱j

Recenz⸱o pri fantom⸱a verk⸱o

Ver⸱ŝajn⸱e, unu el la karakteriz⸱o⸱j de ideal⸱ism⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j est⸱as, ke ili, krom liver⸱ad⸱o de sukces⸱a ag⸱ad⸱o, uz⸱as ankaŭ amas⸱o⸱n da energi⸱o, kiu sen⸱rezult⸱e kaj en plen⸱a ombr⸱o perd⸱iĝ⸱as. Kiom da bon⸱eg⸱a⸱j traduk⸱o⸱j de grav⸱a⸱j literatur⸱a⸱j verk⸱o⸱j perd⸱iĝ⸱is ĉe ni pro la for⸱pas⸱o de la traduk⸱int⸱o⸱j? Neni⸱u sci⸱as, sed mult⸱a⸱j sci⸱as almenaŭ pri unu aŭ du. Kaj tio ne nur en literatur⸱a kamp⸱o, sed ankaŭ en scienc⸱a labor⸱o. Fakt⸱e, mi⸱a recenz⸱o klopod⸱as el⸱ombr⸱ig⸱i unu tia⸱n.


012420

Temp⸱o glut⸱as si⸱a⸱j⸱n temp⸱an⸱o⸱j⸱n

Dum dek jar⸱o⸱j, de 1985 ĝis 1995, labor⸱is en Esperant⸱uj⸱o, sed en la ombr⸱o, grup⸱et⸱o de dek ses divers⸱naci⸱a⸱j natur⸱am⸱ant⸱o⸱j, kiel Rond⸱o de Esperant⸱ist⸱a⸱j Flaŭr⸱ist⸱o⸱j (Ref). Ili uz⸱is la ambici⸱a⸱n Pek⸱o⸱tek⸱o-sistem⸱o⸱n, en model⸱a manier⸱o, kaj kun⸱ven⸱is ĉiu⸱jar⸱e dum tut⸱a semajn⸱o en divers⸱a⸱j land⸱o⸱j, ĉar la nun⸱a⸱j sistem⸱o⸱j kaj ebl⸱o⸱j de per⸱komput⸱il⸱a diskut⸱ad⸱o ankoraŭ ne ekzist⸱is. Ili el⸱labor⸱is daŭr⸱e kresk⸱ant⸱a⸱n nom⸱list⸱o⸱n de sovaĝ⸱a⸱j plant⸱o⸱j en Eŭrop⸱o. Regul⸱e ili aper⸱ig⸱is, por intern⸱a uz⸱o, dokument⸱o⸱j⸱n en tek⸱o, kiu pli kaj pli dik⸱iĝ⸱is. La labor⸱o de la grup⸱o halt⸱is ĉirkaŭ 1996, ver⸱ŝajn⸱e, pro la evolu⸱o de la bit⸱mond⸱o, kiu arĥaik⸱ig⸱is Pek⸱o⸱tek⸱o⸱n, sed ankoraŭ pli pro la aĝ⸱iĝ⸱o de la grup⸱an⸱o⸱j kaj ne⸱klar⸱ig⸱ebl⸱a mank⸱o de en⸱flu⸱o de nov⸱a sang⸱o. Feliĉ⸱e, ili, tamen, met⸱is kron⸱o⸱n sur si⸱a⸱n labor⸱o⸱n, ĉar ili aper⸱ig⸱is grav⸱eg⸱a⸱n, valor⸱eg⸱a⸱n plur⸱cent⸱paĝ⸱a⸱n dokument⸱o⸱n, sed forges⸱is tambur⸱i kaj fanfar⸱ad⸱i pri ĝi. Ĝi kaŝ⸱iĝ⸱is en plen⸱a silent⸱o, est⸱is arb⸱ar⸱juvel⸱o kovr⸱it⸱a sub dik⸱a ne⸱penetr⸱ebl⸱a kanope⸱o.

Labor⸱o en plen⸱a serioz⸱o

Jam de la komenc⸱o Ref labor⸱is laŭ difin⸱it⸱a⸱j regul⸱o⸱j (Ref-regul⸱ar⸱o). En la daŭr⸱o de la temp⸱o la regul⸱ar⸱o pli⸱vast⸱iĝ⸱is kaj fajn⸱iĝ⸱is. La unu⸱a part⸱o de la dokument⸱o (post 12-paĝ⸱a en⸱konduk⸱o pri la Ref-histori⸱o) konsist⸱as el ĝi. Precip⸱e tem⸱as pri sistem⸱o de trans⸱skrib⸱o de la latin⸱ec⸱a lingv⸱aĵ⸱o ... tiel ke rest⸱as klar⸱a rilat⸱o inter la esperant⸱a tekst⸱o kaj la latin⸱ec⸱a. Tiu part⸱o est⸱as eg⸱e grav⸱a kaj baz⸱a por ĉiu kun⸱labor⸱ant⸱o. El⸱ir⸱ant⸱e de la trans⸱skrib⸱o⸱sistem⸱o de Wüster, Ref el⸱labor⸱is mult⸱e pli logik⸱a⸱n rekt⸱a⸱n sistem⸱o⸱n.

Krom⸱resum⸱o kaj lig⸱il⸱o

En la du⸱a, 60-paĝ⸱a, part⸱o aper⸱as list⸱o de ĉiu⸱j trakt⸱it⸱a⸱j plant⸱o⸱j, 4875 en⸱tut⸱e – aŭ almenaŭ tiom da latin⸱ec⸱a⸱j scienc⸱a⸱j nom⸱o⸱j kun esperant⸱a⸱j ekvivalent⸱o⸱j: por iu, kiu interes⸱iĝ⸱as pri nom⸱o⸱j de plant⸱o⸱j, ĝi ja est⸱as ŝlos⸱il⸱o al la ĉef⸱part⸱o. En naci⸱a⸱j lingv⸱o⸱j la scienc⸱ist⸱o⸱j uz⸱as la latin⸱ec⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n, sed ŝajn⸱as al mi, ke ĉe ni ni dev⸱us uz⸱i la okaz⸱o⸱n liber⸱iĝ⸱i de la latin⸱ec⸱a⸱j kiras⸱o⸱j kaj evit⸱i uz⸱i fremd⸱lingv⸱a⸱j⸱n element⸱o⸱j⸱n en Esperant⸱o. Genr⸱a⸱j nom⸱o⸱j plej oft⸱e est⸱as trans⸱skrib⸱ebl⸱a⸱j, kaj ili⸱a signif⸱o ne tro grav⸱as. La nom⸱o⸱j⸱n de takson⸱o⸱j oni oft⸱e ĉerp⸱is el mit⸱ologi⸱o⸱j. La speci⸱a⸱j epitet⸱o⸱j est⸱as tre oft⸱e traduk⸱ebl⸱a⸱j, kaj oft⸱e ili ja hav⸱as senc⸱o⸱n kaj al⸱port⸱as klar⸱ig⸱o⸱n. Nutans = klin⸱a (ne facil⸱e diven⸱ebl⸱a, se oni ne est⸱as latin⸱ist⸱o), Spectabilis = spekt⸱ind⸱a (jes ja diven⸱ebl⸱a). Ternata ne hav⸱as rilat⸱o⸱n kun „tern⸱i” ... sed signif⸱as „tri⸱dent⸱a”. Ĉu ne pli bon⸱e est⸱as sci⸱i, kompren⸱i, ol papag⸱e parker⸱ig⸱i?

Substanc⸱a kern⸱o

La kern⸱o de la verk⸱o est⸱as pli ol 426-paĝ⸱a (ĉar est⸱as ankaŭ paĝ⸱o⸱j 175,1 ĝis 175,8, ekzempl⸱e) ĉef⸱list⸱o. En ĝi alfabet⸱e laŭ la esperant⸱a scienc⸱a nom⸱o (esc) est⸱as detal⸱o⸱j pri ĉiu el la trakt⸱at⸱a⸱j plant⸱o⸱j. Ĉio menci⸱it⸱a klar⸱e indik⸱as si⸱a⸱n font⸱o⸱n, si⸱a⸱j⸱n propon⸱int⸱o⸱j⸱n kaj eventual⸱a⸱j⸱n diskut⸱o⸱j⸱n, klar⸱ig⸱o⸱j⸱n de fremd⸱lingv⸱a⸱j vort⸱o⸱j. Ŝajn⸱e, oni cit⸱as ĉiu⸱j⸱n trov⸱it⸱a⸱j⸱n naci⸱lingv⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n. En la german⸱a foj⸱foj⸱e eĉ pli ol du⸱dek komun⸱a⸱j nom⸱o⸱j aper⸱as (por la alp⸱a pulsatil⸱o 22!). Est⸱as klar⸱e, ke ankaŭ ĉiu⸱j nom⸱o⸱j el Piv 1970 est⸱as en⸱ig⸱it⸱a⸱j. Diskut⸱o pri jes- aŭ ne-neces⸱o de esperant⸱a⸱j scienc⸱a⸱j nom⸱o⸱j apud la latin⸱ec⸱a⸱j est⸱as sen⸱senc⸱a. Se vi opini⸱as ke ne ... ne uz⸱u ili⸱n! Tem⸱as pri tut⸱e ali⸱a tavol⸱o ol la normal⸱lingv⸱a! Tem⸱as pri fak⸱lingv⸱o, uz⸱at⸱a nur de scienc⸱ist⸱o⸱j. La nom⸱o⸱j ne dev⸱os ĉiu⸱j aper⸱i en iu Piv, ĉar tem⸱as pri sen⸱fin⸱a list⸱o de milion⸱o⸱j da plant⸱o⸱j. Kompren⸱ebl⸱e, kiel en naci⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, ver⸱a⸱j flaŭr⸱ist⸱o⸱j kaj natur⸱am⸱ant⸱o⸱j, kiu⸱j interes⸱iĝ⸱as pri plant⸱o⸱j, ŝat⸱as uz⸱i scienc⸱a⸱j⸱n aŭ scienc⸱ec⸱a⸱j⸱n nom⸱o⸱j⸱n. La ide⸱o de Ref, ceter⸱e, est⸱as, ke la scienc⸱esperant⸱a nom⸱o en la form⸱o „Genr⸱o + speci⸱o-epitet⸱o” liver⸱u versi⸱o⸱n de unu popol⸱a nom⸱o en la form⸱o „speci⸱o-epitet⸱o (adjektiv⸱o) + genr⸱o” (ambaŭ minuskl⸱e). Do: „Pulsatil⸱o alp⸱a” iĝ⸱u „alp⸱a pulsatil⸱o” (apud, ebl⸱e, ali⸱a komun⸱a nom⸱o).

Princip⸱e la list⸱o konsist⸱as el speci⸱o-nom⸱o⸱j (plus foj⸱foj⸱e, mal⸱oft⸱e, sub⸱speci⸱o-nom⸱o), sed prav⸱e kaj inteligent⸱e en⸱est⸱as kelk⸱a⸱j famili⸱nom⸱o⸱j. Eĉ flaŭr⸱ist⸱o⸱j ĝis⸱ost⸱a⸱j sci⸱as, ke la speci⸱o⸱j de ranunkuloj (aŭ ranunkol⸱o⸱j) est⸱as tiel pen⸱e disting⸱ebl⸱a⸱j, ke nur ranunkulogo kapabl⸱as! Sen de⸱proksim⸱a esplor⸱ad⸱o plej oft⸱e tio ne ebl⸱as. Tial simpl⸱a natur⸱am⸱ant⸱o oft⸱e vol⸱e-ne⸱vol⸱e kontent⸱iĝ⸱as pri la nom⸱o ranunkulo/ranunkol⸱o.

Traduk⸱help⸱il⸱o⸱j kaj praktik⸱ism⸱o

Interes⸱a⸱j list⸱o⸱j (2 x 12 p.) sekv⸱as kun la rilat⸱o inter latin⸱ec⸱a⸱j kaj esperant⸱a⸱j speci⸱o-epitet⸱o⸱j. En la plant⸱o⸱nom⸱o⸱j tiu⸱j epitet⸱o⸱j foj⸱e ripet⸱iĝ⸱as, tial est⸱as interes⸱e dispon⸱i pri tia⸱j list⸱o⸱j, kaj precip⸱e ĉe Ref, kiu klopod⸱is fiks⸱e lig⸱i latin⸱a⸱j⸱n (pseŭdo-)sinonim⸱o⸱j⸱n al simil⸱a⸱j esperant⸱a⸱j (la rilat⸱o 1:1!).

Sekv⸱as long⸱a⸱j list⸱o⸱j de naci⸱lingv⸱a⸱j nom⸱o⸱j (german⸱e, franc⸱e, nederland⸱e, angl⸱e) kun la esperant⸱a⸱j ekvivalent⸱o⸱j. Jen la plej praktik⸱a rezult⸱o, sed oni ne forges⸱u, ke ĝi est⸱as la rezult⸱o de mult⸱e da labor⸱o kaj pen⸱ad⸱o. La german⸱a part⸱o, ceter⸱e, el⸱don⸱iĝ⸱is kiel apart⸱a broŝur⸱o. La kun⸱labor⸱ant⸱o⸱j ne lim⸱ig⸱is si⸱n al en⸱ĉambr⸱a naz⸱um⸱ad⸱o de naci⸱lingv⸱a⸱j flaŭr⸱o⸱j! Ie oni leg⸱as eĉ voj⸱pri⸱skrib⸱o⸱n, kun elekt⸱ind⸱a⸱j dat⸱o⸱j, al trov⸱lok⸱o (p. 115: al sen⸱foli⸱a epipozio; sen⸱foli⸱a orkide⸱o; arb⸱ar⸱vir⸱in⸱o)!

Pro Mateo 22: 15-21

Re⸱don⸱u do al Cezar⸱o ... La bibli⸱o puŝ⸱as mi⸱n al al⸱don⸱a not⸱o: la ĝerm⸱o de Ref fakt⸱e est⸱as la verk⸱o de Wouter Pilger Provizor⸱a privat⸱a list⸱o de komun⸱lingv⸱a⸱j nom⸱o⸱j de plant⸱o⸱j de nord-okcident⸱a Eŭrop⸱o (1982). Ĝis li⸱a eg⸱e tro⸱fru⸱a mort⸱o Wouter kun⸱labor⸱is en Ref.

Strang⸱e, sed serioz⸱o mank⸱is en pur⸱e materi⸱a kamp⸱o. La form⸱o, la real⸱ig⸱o de la el⸱don⸱o est⸱as bon⸱a, taŭg⸱a, eĉ al⸱log⸱a ... sed nur pen⸱e vi trov⸱os iu⸱n paĝ⸱o⸱n, kiu ne hav⸱as (mal⸱grav⸱a⸱n, sed tamen ĝen⸱a⸱n) tajp⸱erar⸱o⸱n.

Konklud⸱e

Est⸱us hont⸱ig⸱e, se ni plu ignor⸱ad⸱us la verk⸱o⸱n. Ne neces⸱as blind⸱e akcept⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n princip⸱o⸱j⸱n, ĉar ĉiu nom⸱o en la verk⸱o anonc⸱as si⸱a⸱n font⸱o⸱n, si⸱a⸱n prav⸱ig⸱o⸱n aŭ si⸱a⸱n kritik⸱ind⸱ec⸱o⸱n kaj do invit⸱as al plu⸱a pri⸱pens⸱ad⸱o kaj trakt⸱ad⸱o. Ĉe ĉiu „evit⸱ind⸱a” est⸱as klar⸱e menci⸱it⸱a la kial⸱o de evit⸱ind⸱ec⸱o. Eĉ se vi ne akord⸱iĝ⸱as pri la trans⸱skrib⸱o aŭ pri la en⸱hav⸱o, ĝi rest⸱as val⸱or⸱a verk⸱o kiel labor⸱dokument⸱o, kiel ĝi ja anonc⸱as si⸱n. Ĝi ne est⸱as „definitiv⸱a” verk⸱o, ĉar, ne⸱evit⸱ebl⸱e, ĝi est⸱as etern⸱e evolu⸱ant⸱a kaj do dev⸱us est⸱i etern⸱e kresk⸱ant⸱a.

Petro DESMET'

Bernhard Eichkorn: Plur⸱lingv⸱a nom⸱ar⸱o de sovaĝ⸱a⸱j plant⸱o⸱j en Eŭrop⸱o. A. Gmeiner, 1988. 517 paĝ⸱o⸱j plus cent⸱o da indeks⸱o⸱paĝ⸱o⸱j. Pri⸱taks⸱o. ISBN 978-90-7007431-9.

Por mend⸱i, vi ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Scienc⸱o

Medicin⸱o

Spirulin⸱o efik⸱as en la mal⸱alt⸱ig⸱o de sang⸱o⸱prem⸱o

Stud⸱o efektiv⸱ig⸱it⸱a cent⸱procent⸱e en Itali⸱o far⸱e de la institut⸱o IRCCS Neuromed, en la centr⸱o⸱sud⸱a region⸱o Molizo, montr⸱is, kial spirulin⸱o (scienc⸱e: Arthrospira platensis) mal⸱alt⸱ig⸱as sang⸱o⸱prem⸱o⸱n.

Suplement⸱o⸱j⸱n ebl⸱as iel konsider⸱i kiel la nov⸱a⸱n grand⸱a⸱n pasi⸱o⸱n de la okcident⸱a mond⸱o. Si⸱a⸱flank⸱e scienc⸱o ĉiam pli prov⸱as kontrol⸱i, ke tio, kio⸱n la produkt⸱ant⸱o⸱j fier⸱e asert⸱as, est⸱as ver⸱a. Tio okaz⸱as, ĉar, mal⸱e al tio, kio okaz⸱as pri medikament⸱o⸱j, rigor⸱e test⸱at⸱a⸱j de la agent⸱ej⸱o⸱j pri san⸱o, ja ne ekzist⸱as ver⸱a kontrol⸱o pri suplement⸱o⸱j. Praktik⸱e, la fabrik⸱ant⸱a⸱j kompani⸱o⸱j laŭ⸱leĝ⸱e dev⸱as test⸱i la sekur⸱ec⸱o⸱n de produkt⸱o⸱j, sed ne ili⸱a⸱n efik⸱ec⸱o⸱n.

Unu el la plej fam⸱a⸱j kaj laŭ⸱mod⸱a⸱j suplement⸱o⸱j est⸱as nun⸱temp⸱e la cian⸱o⸱bakteri⸱o spirulin⸱o (foj⸱foj⸱e nom⸱at⸱a ankaŭ spirulin⸱a alg⸱o), kiu ceter⸱e est⸱is uz⸱at⸱a jam en la aztek⸱a temp⸱o. Spirulin⸱o est⸱as blu⸱e verd⸱a alg⸱o kun intens⸱a gust⸱o, kiu kresk⸱as en iu⸱j el la plej bel⸱a⸱j kaj ekzot⸱a⸱j lok⸱o⸱j de la mond⸱o (Meksik⸱o, Havaj⸱o, plur⸱a⸱j afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j) kaj en⸱hav⸱as mult⸱a⸱j⸱n protein⸱o⸱j⸱n, fer⸱o⸱n kaj anti⸱oksid⸱ant⸱o⸱j⸱n. Tiu cian⸱o⸱bakteri⸱o est⸱as oft⸱e asoci⸱at⸱a kun mult⸱a⸱j avantaĝ⸱o⸱j. La ĉef⸱a⸱j est⸱as: sen⸱toks⸱ig⸱a efik⸱o; kurac⸱ad⸱o de kandid⸱oz⸱o; kontraŭ⸱batal⸱ad⸱o de kancer⸱o; help⸱o en la regul⸱ig⸱o de la nivel⸱o⸱j de suker⸱o kaj lipid⸱o⸱j en la sang⸱o; mal⸱alt⸱ig⸱o de sang⸱o⸱prem⸱o; ec⸱o⸱j kontraŭ⸱inflam⸱a⸱j; redukt⸱ad⸱o de la simptom⸱o⸱j de alergi⸱a rin⸱it⸱o. Tamen ĝis nun ne est⸱is sufiĉ⸱e da scienc⸱a⸱j atest⸱o⸱j pri iu⸱j el la avantaĝ⸱o⸱j ĵus menci⸱it⸱a⸱j, precip⸱e koncern⸱e la lig⸱o⸱n inter la en⸱pren⸱ad⸱o de spirulin⸱o kaj la kurac⸱ad⸱o de hipertensi⸱o.

La rol⸱o de nitrogen⸱a oksid⸱o

La nov⸱a ital⸱a esplor⸱o, plen⸱um⸱it⸱a fin⸱e de 2018 en la supr⸱e menci⸱it⸱a institut⸱o, ag⸱ant⸱a en la komun⸱um⸱o Pozzilli, unu⸱a⸱foj⸱e konfirm⸱is la kapabl⸱o⸱n de spirulin⸱o efik⸱e kontraŭ⸱i alt⸱a⸱n sang⸱o⸱prem⸱o⸱n. Plur⸱a⸱j antaŭ⸱a⸱j stud⸱o⸱j jam konsider⸱is kred⸱ind⸱a tiu⸱n pov⸱o⸱n de spirulin⸱o. La diferenc⸱o est⸱as, ke ĉi-foj⸱e oni sukces⸱is lern⸱i pli ĉi-rilat⸱e, precip⸱e pri la manier⸱o, kiel spirulin⸱o inter⸱ag⸱as kun angi⸱o⸱j. La esplor⸱ist⸱o⸱j fakt⸱e re⸱produkt⸱is en laboratori⸱o tio⸱n, kio okaz⸱as en hom⸱a intest⸱o dum la digest⸱ad⸱o de la substanc⸱o. Tiel ili sukces⸱is izol⸱i la peptid⸱o⸱j⸱n (mal⸱grand⸱a⸱j⸱n kombinaĵ⸱o⸱j⸱n el amin⸱acid⸱a⸱j radik⸱o⸱j lig⸱it⸱a⸱j per amid⸱a⸱j lig⸱o⸱j) en⸱sorb⸱it⸱a⸱j⸱n de oni⸱a korp⸱o. La peptid⸱o⸱j implik⸱it⸱a⸱j est⸱as PI3K/Akt. La inter⸱ag⸱o konduk⸱as al la liber⸱ig⸱o de nitrogen⸱a oksid⸱o, kaj sekv⸱e la sang⸱o⸱prem⸱o mal⸱alt⸱iĝ⸱as.

La fak⸱ul⸱o⸱j rimark⸱is, ke spirulin⸱o kaŭz⸱as mal⸱streĉ⸱iĝ⸱o⸱n de la arteri⸱o⸱j pro la ĉe⸱est⸱o de nitrogen⸱a oksid⸱o. La rol⸱o de ĉi tiu molekul⸱o do est⸱as eg⸱e val⸱or⸱a por la konserv⸱ad⸱o de sang⸱o⸱prem⸱o sur optimum⸱a⸱j nivel⸱o⸱j aŭ por la kontraŭ⸱batal⸱ad⸱o de ekzist⸱ant⸱a hipertensi⸱o.

Cristina CASELLA

Turism⸱o

Muze⸱o⸱j

Albert⸱in⸱a: palac⸱o kaj grafik⸱aĵ-kolekt⸱o

En Vien⸱o situ⸱as la palac⸱o Albert⸱in⸱a, en kiu trov⸱iĝ⸱as la plej grand⸱a kolekt⸱o de grafik⸱aĵ⸱o⸱j en la mond⸱o. Krom⸱e tie est⸱as daŭr⸱a ekspozici⸱o de la „Kolekt⸱o Batliner”, kiu ampleks⸱as verk⸱o⸱j⸱n ek⸱de la franc⸱a impresionism⸱o ĝis modern⸱a art⸱o. En la palac⸱a⸱j ej⸱o⸱j oni ekspozici⸱as ne nur propr⸱a⸱j⸱n art⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, sed ankaŭ daŭr⸱a⸱j⸱n aŭ por⸱temp⸱a⸱j⸱n prunt⸱aĵ⸱o⸱j⸱n el ali⸱a⸱j muze⸱o⸱j.

En la du⸱a du⸱on⸱o de la 17a jar⸱cent⸱o, sur la teren⸱o, kie nun star⸱as la palac⸱o, est⸱is kort⸱eg⸱a konstru-ofic⸱ej⸱o. En 1742 ties direktor⸱o Emanuel Teles da Silva Tarouca [taruka] (1696-1771) ricev⸱is de la imperi⸱estr⸱in⸱o Maria Theresia de Aŭstri⸱o la permes⸱o⸱n ali⸱konstru⸱ig⸱i ĝi⸱n al palac⸱o, kiu⸱n oni nom⸱is „Palac⸱o Tarouca”. Tarouca est⸱is la fil⸱o de la portugal⸱a ambasador⸱o, dum mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j eduk⸱ist⸱o, grav⸱a konsil⸱ant⸱o kaj intim⸱ul⸱o de Maria Theresia. Li pensi⸱iĝ⸱is en 1757. Post⸱e Maria Theresia aĉet⸱is la palac⸱o⸱n kaj uz⸱is ĝi⸱n kiel gast⸱o⸱dom⸱o⸱n.

Komenc⸱o de kolekt⸱ad⸱o

En la palac⸱o loĝ⸱is Albert Kasimir de Sachsen-Teschen [kazimir de zaksen-teŝen] (1738-1822) kaj li⸱a edz⸱in⸱o la ĉef⸱duk⸱in⸱o Maria Christina (1742-1798), la plej am⸱at⸱a infan⸱o de Maria Theresia. Ili ge⸱edz⸱iĝ⸱is en 1766 en Schlosshof. En la sam⸱a jar⸱o Maria Christina donac⸱is al Albert unu pres⸱it⸱a⸱n grafik⸱aĵ⸱o⸱n, kio ig⸱is li⸱n kolekt⸱i art⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. Tuj post⸱e Albert iĝ⸱is guberni⸱estr⸱o de Hungari⸱o kaj ek⸱loĝ⸱is kun Maria Christina en Preßburg (hodiaŭ Bratislav⸱a). Tie li konsci⸱e kolekt⸱is grafik⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, instig⸱at⸱e de si⸱a edz⸱in⸱o, kiu interes⸱iĝ⸱is pri art⸱o kaj mem bon⸱e desegn⸱is. Ŝi⸱a⸱j desegn⸱aĵ⸱o⸱j iĝ⸱is part⸱o de la grafik⸱aĵ-kolekt⸱o. Dum si⸱a tut⸱a viv⸱o ŝi est⸱is art⸱o⸱sent⸱em⸱a kaj fort⸱eg⸱e sub⸱ten⸱is si⸱a⸱n edz⸱o⸱n en la kolekt⸱ad⸱o ne nur financ⸱e, sed ankaŭ konsil⸱is li⸱n. Ili hav⸱is komun⸱a⸱n interes⸱o⸱n pli⸱ampleks⸱ig⸱i la kolekt⸱o⸱n.

Albert kun si⸱a edz⸱in⸱o vojaĝ⸱is de januar⸱o ĝis juli⸱o 1776 tra Itali⸱o. En Veneci⸱o la 4an de juli⸱o 1776 la aŭstr⸱a ambasador⸱o Giacomo Durazzo trans⸱don⸱is al ili pli ol mil kupr⸱o⸱gravur⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pli⸱grand⸱ig⸱is la grafik⸱aĵ-kolekt⸱o⸱n. Tiu⸱temp⸱e oni ne plu amas⸱ig⸱is kurioz⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, sed fond⸱is scienc⸱e koncept⸱it⸱a⸱j⸱n kolekt⸱o⸱j⸱n kaj bibliotek⸱o⸱j⸱n.

En 1780 Albert iĝ⸱is aŭstr⸱a guberni⸱estr⸱o en Aŭstr⸱a Nederland⸱o. Tie la kort⸱eg⸱a arkitekt⸱o Louis de Montoyer (1749-1811) konstru⸱ig⸱is en Lak⸱e⸱n, nord⸱e de Brusel⸱o, kastel⸱o⸱n, en kiu la par⸱o loĝ⸱is. En 1792 Albert kaj Maria Christina pro revoluci⸱o dev⸱is fuĝ⸱i kun la kolekt⸱o unu⸱e al Dresden⸱o, la hejm⸱urb⸱o de Albert. Post⸱e ili trans⸱loĝ⸱iĝ⸱is al Vien⸱o. En 1795 la imperi⸱estr⸱o Francisk⸱o la 2a sub⸱ten⸱is la par⸱o⸱n financ⸱e kaj donac⸱is al ili la palac⸱o⸱n de la iam⸱a posed⸱ant⸱o Tarouca.

Adapt⸱ad⸱o de la palac⸱o

Albert komisi⸱is al si⸱a arkitekt⸱o Montoyer adapt⸱i la palac⸱o⸱n por si⸱a⸱j grafik⸱aĵ-kolekt⸱o kaj bibliotek⸱o kaj inter 1802 kaj 1804 al⸱konstru⸱ig⸱is reprezent⸱a⸱n al⸱o⸱n, uz⸱ant⸱e ankaŭ part⸱o⸱n de la aŭgusten⸱a monaĥ⸱ej⸱o. La palac⸱o iĝ⸱is pli ol du⸱obl⸱e pli grand⸱a. La nun 150 metr⸱o⸱j⸱n long⸱a fasad⸱o apud la imperi⸱estr⸱a palac⸱o Hofburg montr⸱as impres⸱e la financ⸱a⸱n pov⸱o⸱n kaj mem⸱konsci⸱o⸱n de la duk⸱o. La intern⸱aĵ⸱o⸱j⸱n de la palac⸱o de Lak⸱e⸱n li integr⸱is en nov⸱a⸱j⸱n pomp⸱a⸱j⸱n salon⸱eg⸱o⸱j⸱n kun silk⸱a⸱j teg⸱aĵ⸱o⸱j el Lion⸱o kaj or⸱um⸱it⸱a⸱j kristal⸱a⸱j lustr⸱o⸱j.

Dum la adapt⸱ad⸱o de la palac⸱o la par⸱o loĝ⸱is en Kaunitz apud Vien⸱o, kie Maria Christina mort⸱is en 1798. Ŝi est⸱is nur 56-jar⸱a. Maria Christina est⸱is la sol⸱a infan⸱o de Maria Theresia, kiu rajt⸱is edz⸱in⸱iĝ⸱i ne laŭ la dinasti⸱a strategi⸱o de la imperi⸱estr⸱in⸱o, sed pro am⸱a rilat⸱o.

Si⸱a⸱j⸱n last⸱a⸱j⸱n viv⸱jar⸱dek⸱o⸱j⸱n Albert pas⸱ig⸱is en si⸱a palac⸱o sen mult⸱a⸱j kontakt⸱o⸱j kun la publik⸱o. Li pli⸱ampleks⸱ig⸱is la grafik⸱aĵ-kolekt⸱o⸱n. En 1816 Albert decid⸱is, ke ĝi est⸱u ne⸱dis⸱ig⸱ebl⸱a kaj ne⸱vend⸱ebl⸱a valor⸱aĵ⸱o. Post li⸱a mort⸱o en 1822 la hered⸱ant⸱o⸱j pli⸱grand⸱ig⸱is la kolekt⸱o⸱n. Post⸱e ĝi iĝ⸱is part⸱o de la Habsburg⸱a famili⸱a fond⸱aĵ⸱o. En 1870 la unu⸱a⸱n foj⸱o⸱n oni nom⸱is la grafik⸱aĵ-kolekt⸱o⸱n Albert⸱in⸱a memor⸱e al la nom⸱o de ĝi⸱a fond⸱int⸱o.

Period⸱o 1919-2003

Post la unu⸱a mond⸱milit⸱o Aŭstri⸱o iĝ⸱is respublik⸱o, kaj mult⸱a⸱j nobel⸱o⸱j perd⸱is si⸱a⸱n propr⸱aĵ⸱o⸱n. Nov⸱a posed⸱ant⸱o iĝ⸱is la jun⸱a ŝtat⸱o, kiu ne pag⸱is kompens⸱o⸱n al la nobel⸱o⸱j. Oni vol⸱is neni⸱ig⸱i la memor⸱o⸱n pri la monarki⸱a pas⸱int⸱ec⸱o. La pomp⸱a⸱j salon⸱eg⸱o⸱j ferm⸱iĝ⸱is. Ili iĝ⸱is ten⸱ej⸱o⸱j de art⸱aĵ⸱o⸱j, ofic⸱ej⸱o⸱j kaj bibliotek⸱o⸱j. La kultur⸱a hered⸱aĵ⸱o iom post iom ruin⸱iĝ⸱is. Tamen la grafik⸱aĵ-kolekt⸱o pli⸱grand⸱iĝ⸱is ĉe Alfred Stix, la direktor⸱o de Albert⸱in⸱a de 1923 ĝis 1934. Li komplet⸱ig⸱is ĝi⸱n aĉet⸱ant⸱e franc⸱a⸱j⸱n kaj german⸱a⸱j⸱n desegn⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. La nom⸱o Albert⸱in⸱a por la palac⸱o kaj kolekt⸱o iĝ⸱is oficial⸱a en 1921.

La 12an de mart⸱o 1945 Albert⸱in⸱a sufer⸱is grav⸱a⸱j⸱n damaĝ⸱o⸱j⸱n pro bombard⸱ad⸱o far⸱e de uson⸱a⸱j aviad⸱il⸱o⸱j. Ĝis 1952 oni nur supr⸱aĵ⸱e re⸱nov⸱ig⸱is la palac⸱o⸱n, kiu tamen perd⸱is si⸱a⸱n histori⸱a⸱n ident⸱ec⸱o⸱n. Dum la jar⸱o 1959 ĝi est⸱is mal⸱ferm⸱it⸱a nur 35 hor⸱o⸱j⸱n semajn⸱e, kaj la nombr⸱o de vizit⸱ant⸱o⸱j ne est⸱is grand⸱a.

Ampleks⸱a re⸱nov⸱ig⸱o

De 1962 ĝis 1986 direktor⸱o Walter Koschatzky re⸱viv⸱ig⸱is la palac⸱o⸱n kaj kolekt⸱o⸱n. Li okaz⸱ig⸱is 200 ekspozici⸱o⸱j⸱n.

Oni ali⸱konstru⸱ig⸱is kaj re⸱nov⸱ig⸱is la konstru⸱aĵ⸱o⸱n en la 1990aj jar⸱o⸱j. La re⸱mal⸱ferm⸱o okaz⸱is en 2003. Est⸱is restaŭr⸱it⸱a la histori⸱a fasad⸱o kaj 18 pomp⸱a⸱j salon⸱eg⸱o⸱j. En divers⸱a⸱j land⸱o⸱j oni sukces⸱is aĉet⸱i original⸱a⸱j⸱n mebl⸱o⸱j⸱n el la period⸱o 1780-1822. La ĉef⸱a⸱n en⸱ir⸱ej⸱o⸱n oni konstru⸱is sur la nivel⸱o de la 11 metr⸱o⸱j⸱n alt⸱a bastion⸱o. Est⸱iĝ⸱is nov⸱a⸱j ej⸱o⸱j por ekspozici⸱o⸱j. Ties are⸱o kresk⸱is de 150 m2 al 5000 m2. Ek⸱de tiam la nov⸱a sub⸱ter⸱a ten⸱ej⸱o ampleks⸱as 5000 m2. Ind⸱as menci⸱i ŝtup⸱ar⸱o⸱n por fest⸱a⸱j event⸱o⸱j kaj spegul⸱a⸱n ĉambr⸱o⸱n.

Aktual⸱e la vizit⸱ant⸱o⸱j⸱n impres⸱as flug⸱il⸱simil⸱a tegment⸱o (Soravia Wing, 2003) el titan⸱o, projekt⸱it⸱a de la aŭstr⸱a skulpt⸱ist⸱o Hans Hollein (1934-2014). Tem⸱as pri 53 metr⸱o⸱j⸱n long⸱a, mal⸱larĝ⸱a tegment⸱o antaŭ la en⸱ir⸱ej⸱o, kiu aŭdac⸱e „tra⸱strek⸱as” la histori⸱a⸱n fasad⸱o⸱n. Tiu tegment⸱o est⸱is kaj est⸱as eg⸱e pri⸱diskut⸱at⸱a. Ĝi tamen neces⸱as, ĉar ĝi protekt⸱as kontraŭ pluv⸱o la nov⸱a⸱j⸱n lift⸱o⸱n kaj rul⸱ŝtup⸱ar⸱o⸱n. Erwin kaj Hanno Soravia pag⸱is la kost⸱o⸱j⸱n de la tegment⸱o. Krom⸱e ties famili⸱o okup⸱iĝ⸱is pri la konstru-projekt⸱o⸱j kaj ne⸱mov⸱ebl⸱aĵ⸱o⸱j.

Sub la tegment⸱o de la palac⸱o leg⸱ebl⸱as Sammlung Batliner (Kolekt⸱o Batliner]. Ĝi konsist⸱as el 500 verk⸱o⸱j ek⸱de la franc⸱a impresionism⸱o ĝis modern⸱a art⸱o kaj est⸱as kern⸱o de daŭr⸱a ekspozici⸱o. En 2007 tiu kolekt⸱o far⸱iĝ⸱is propr⸱aĵ⸱o de Albert⸱in⸱a. La famili⸱o Rit⸱a kaj Herbert Batliner kolekt⸱is la art⸱aĵ⸱o⸱j⸱n ek⸱de la 1960aj jar⸱o⸱j.

Albert⸱in⸱a hodiaŭ

Profesor⸱o Klaus Albrecht Schröder est⸱as direktor⸱o ek⸱de 1999. Li evolu⸱ig⸱is la pozici⸱o⸱n de Albert⸱in⸱a, kiu nun est⸱as ne nur grafik⸱aĵ-kolekt⸱o, sed ankaŭ ŝtat⸱a scienc⸱a esplor⸱ej⸱o. Krom⸱e oni kolekt⸱as kaj ekspozici⸱as fot⸱o⸱j⸱n kaj pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n. Schröder klopod⸱as ekspozici⸱i ne nur propr⸱a⸱j⸱n art⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, sed ankaŭ prunt⸱aĵ⸱o⸱j⸱n el ali⸱a⸱j muze⸱o⸱j.

En 2008 oni mal⸱ferm⸱is tri⸱cent⸱kvadrat⸱metr⸱a⸱n nov⸱a⸱n salon⸱eg⸱o⸱n por stud⸱ad⸱o. En ĝi oni hav⸱as al⸱ir⸱o⸱n al la grafik⸱aĵ-kolekt⸱o, kiu konsist⸱as el pli ol unu milion⸱o da verk⸱o⸱j. En la sub⸱ter⸱a kvar⸱etaĝ⸱a esplor⸱ej⸱o trov⸱iĝ⸱as bibliotek⸱o, re⸱novig⸱ej⸱o kaj labor⸱ej⸱o.

La nombr⸱o de vizit⸱ant⸱o⸱j eg⸱e pli⸱iĝ⸱is. Ĝi ating⸱as preskaŭ 800 000 jar⸱e. Albert⸱in⸱a est⸱as nun unu el la plej mult⸱e vizit⸱at⸱a⸱j muze⸱o⸱j en Vien⸱o. Ĝi⸱a⸱j fak⸱o⸱j est⸱as grafik⸱aĵ⸱o⸱j, fot⸱o⸱j, pentr⸱aĵ⸱o⸱j kaj arkitektur⸱a⸱j ekspon⸱aĵ⸱o⸱j. La nombr⸱o de kun⸱labor⸱ant⸱o⸱j pli⸱mult⸱iĝ⸱is de 60 en 1999 al 300 nun.

klag
Renat⸱e kaj Walter KLag
korespond⸱ant⸱o⸱j de MONATO en Vien⸱o


012490-418-KLAG-1

Albert⸱in⸱a hodiaŭ. Fot⸱o: WALTER KLAG


012490-418-KLAG-2

La muze⸱o Albert⸱in⸱a en Vien⸱o mal⸱antaŭ la Palm⸱ej⸱o kaj la Burg⸱a Ĝarden⸱o. Fot⸱o: WALTER KLAG


012490-418-KLAG-3

Cenotaf⸱o omaĝ⸱e al Maria Christina. Skulpt⸱ist⸱o Antonio Canova. Aŭgusten⸱a preĝ⸱ej⸱o (1798-1805). UXORI OPTIMAE - por la plej bon⸱a edz⸱in⸱o. Sur la monument⸱o ne vid⸱ebl⸱as krist⸱an⸱a⸱j simbol⸱o⸱j, sed kelk⸱a⸱j framason⸱a⸱j motiv⸱o⸱j. Fot⸱o: WALTER KLAG


012490-418-KLAG-4

Litograf⸱aĵ⸱o de ĉirkaŭ la jar⸱o 1840.

Leter⸱o⸱j

Matematik⸱ist⸱o⸱j

Pri la artikol⸱o de Cristina Casella Obl⸱iĝ⸱as film⸱o⸱j pri matematik⸱ist⸱o⸱j (MONATO 2019/07, p. 14) mi opini⸱as, ke mank⸱as menci⸱o de la televid⸱a seri⸱o titol⸱it⸱a en la angl⸱a lingv⸱o Numb3rs (Num3ro⸱j) kaj en la franc⸱a lingv⸱o La loi des nombres (La leĝ⸱o de la nombr⸱o⸱j), kiu⸱n kre⸱is Nicolas Falacci kaj Cheryl Heuton en 2005. En 118 epizod⸱o⸱j de po 42 minut⸱o⸱j, ĝi rakont⸱as la kun⸱labor⸱ad⸱o⸱n de du frat⸱o⸱j, la el⸱star⸱a sed normal⸱a matematik⸱ist⸱o Charlie Eppes kaj la FBI-an⸱o Do⸱n Eppes, kontraŭ krim⸱ul⸱o⸱j.

Eric COFFINET
Franci⸱o

Politik⸱o

Eŭrop⸱o

„Fiŝ⸱milit⸱o” inter Skot⸱land⸱o kaj Irland⸱o

La viv⸱o de mar⸱a fiŝ⸱kapt⸱ist⸱o est⸱as mal⸱facil⸱a, danĝer⸱a kaj oft⸱e ne tre rekompenc⸱at⸱a. Eĉ pli mal⸱facil⸱ig⸱as ĝi⸱n tio, ke kvant⸱o⸱j kaj speci⸱o⸱j de fiŝ⸱o⸱j konstant⸱e mal⸱kresk⸱as, kaj pro tio ne⸱mal⸱oft⸱e okaz⸱as disput⸱o⸱j pri la rajt⸱o fiŝ⸱kapt⸱i en iu⸱j region⸱o⸱j de ocean⸱o. Unu el la plej grav⸱a⸱j inter tia⸱j disput⸱o⸱j est⸱is la tiel nom⸱at⸱a⸱j „moru-milit⸱o⸱j” inter Island⸱o kaj Briti⸱o, kiu⸱j est⸱iĝ⸱is en la 1970aj jar⸱o⸱j kaj fin⸱iĝ⸱is per la venk⸱o far⸱e de Island⸱o en 1976, kiam ĝi gajn⸱is la ekskluziv⸱a⸱n rajt⸱o⸱n kapt⸱i moru⸱o⸱j⸱n en 370-kilo⸱metr⸱a zon⸱o ĉirkaŭ Island⸱o.

La et⸱a rok⸱a insul⸱o

Nov⸱a „fiŝ⸱milit⸱o” ek⸱flagr⸱is dum la unu⸱a semajn⸱o de juni⸱o, ĉi-foj⸱e ne inter Island⸱o kaj Briti⸱o, sed inter du mal⸱grand⸱a⸱j kelt⸱a⸱j najbar⸱o⸱j: Skot⸱land⸱o kaj Irland⸱o. La skot⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o en Edinburg⸱o avert⸱is Irland⸱o⸱n, ke ĝi intenc⸱as eksped⸱i si⸱a⸱j⸱n ŝip⸱o⸱j⸱n por dev⸱ig⸱i la irland⸱a⸱j⸱n fiŝ⸱ist⸱o⸱j⸱n for⸱las⸱i la 12-mejl⸱a⸱n 1 zon⸱o⸱n ĉirkaŭ la izol⸱it⸱a rok⸱a insul⸱et⸱o Rockall [rokol], kiu situ⸱as 301 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n okcident⸱e de Skot⸱land⸱o, 423 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n nord-okcident⸱e de Irland⸱o kaj 700 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n sud⸱e de Island⸱o.

Ne⸱loĝ⸱ebl⸱a sed skot⸱a

Tiu ĉi decid⸱o de la skot⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o furioz⸱ig⸱is la irland⸱a⸱n reg⸱ist⸱ar⸱o⸱n, kiu ne akcept⸱as, ke Rockall est⸱as skot⸱a posed⸱aĵ⸱o. En la jar⸱o 1955, Briti⸱o deklar⸱is posed⸱o⸱n de la rok⸱a insul⸱et⸱o, kaj en 1972 ĝi est⸱is en⸱kadr⸱ig⸱it⸱a kiel part⸱o de Skot⸱land⸱o, kaj specif⸱e kiel aparten⸱ant⸱a al Hebrid⸱a Insul⸱ar⸱o, kvankam Rockall est⸱as et⸱a ne⸱loĝ⸱ebl⸱a rok⸱a insul⸱et⸱o 370 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n for de la plej proksim⸱a lok⸱o, kie loĝ⸱as hom⸱o⸱j (la insul⸱o Nord⸱a Uisto, unu el la insul⸱o⸱j de la For⸱a⸱j Hebrid⸱o⸱j).

Irland⸱o neniam asert⸱is, ke Rockall est⸱as ĝi⸱a posed⸱aĵ⸱o, kvankam antaŭ mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j iu irland⸱a unu⸱op⸱ul⸱o prov⸱is sur⸱ter⸱iĝ⸱i tie por instal⸱i irland⸱a⸱n flag⸱o⸱n kaj perd⸱is si⸱a⸱n viv⸱o⸱n.

Streb⸱o al sen⸱de⸱pend⸱iĝ⸱o influ⸱as

Kred⸱ebl⸱e la ag⸱o de la skot⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o est⸱as part⸱e klar⸱ig⸱ebl⸱a per la fakt⸱o, ke Skot⸱a Naci⸱a Parti⸱o, kiu hav⸱as pli⸱mult⸱o⸱n en la skot⸱a parlament⸱o, pli kaj pli intenc⸱as postul⸱i sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o⸱n de Skot⸱land⸱o kiel suveren⸱a ŝtat⸱o kaj ne part⸱o de Briti⸱o. Ĝi vol⸱as rest⸱i membr⸱o de Eŭrop⸱a Uni⸱o, kvankam ĝi⸱a⸱j fiŝ⸱kapt⸱ist⸱o⸱j neniam est⸱is kontent⸱a⸱j pri ties fiŝ⸱kapt⸱a politik⸱o 2.

gmck
Garbhan MACAOIDH
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Irland⸱o
1. Tem⸱as pri mar-mejl⸱o⸱j. 1 mar⸱mejl⸱o = 1852 m; 12 mar⸱mejl⸱o⸱j = 22 224 m. (red.)
2. La gazet⸱ar⸱o alud⸱as pri ali⸱a ebl⸱a motiv⸱o por asert⸱i (aŭ, respektiv⸱e, kontest⸱i) posed⸱o⸱n de la insul⸱o: eventual⸱a proksim⸱a sub⸱mar⸱a font⸱o de naft⸱o kaj natur⸱a gas⸱o. (red.)

La klasik⸱a⸱j demand⸱o⸱j

Mi ŝat⸱is la konklud⸱a⸱j⸱n demand⸱o⸱j⸱n de la artikol⸱o far⸱e de Xavi Alcalde (MONATO 2019/07, p. 12-13): Ĉu ebl⸱as apart⸱ig⸱i la hom⸱o⸱n de ties kre⸱aĵ⸱o⸱j? Kiel ni rilat⸱u al la mal⸱hel⸱a dimensi⸱o de art⸱ist⸱o?

Jam Puŝkin star⸱ig⸱is simil⸱a⸱n demand⸱o⸱n: „Ĉu pov⸱as kun⸱est⸱i geni⸱ec⸱o kaj mal⸱bon⸱farad⸱o?”

Sen⸱rilat⸱e al la person⸱ec⸱o de Michael Jackson (nek geni⸱ul⸱o, nek impres⸱a muzik⸱ist⸱o laŭ mi), eĉ por ver⸱a⸱j geni⸱ul⸱o⸱j en art⸱o, ve, oni oft⸱e dev⸱as apart⸱ig⸱i ili⸱a⸱n person⸱ec⸱o⸱n dis⸱de la kre⸱aĵ⸱o⸱j, kaj prefer⸱e „forges⸱i” aŭ ne sci⸱i pri mal⸱hel⸱a⸱j dimensi⸱o⸱j de art⸱ist⸱o⸱j (kaj eĉ pri la tekst⸱o de kant⸱o⸱j!) Ekzempl⸱e ekzist⸱is mult⸱a⸱j soveti⸱a⸱j kant⸱o⸱j bon⸱eg⸱a⸱j muzik⸱e, sed kies tekst⸱o⸱n prefer⸱ind⸱as ne sci⸱i kaj ne kompar⸱i kun la real⸱o. Kant⸱o⸱j de Beatles plej⸱part⸱e est⸱as geni⸱a⸱j muzik⸱e, sed iam mi prefer⸱as ignor⸱i ili⸱a⸱j⸱n tekst⸱o⸱j⸱n (ekzempl⸱e en Imag⸱u) kaj ne sci⸱i kelk⸱a⸱j⸱n detal⸱o⸱j⸱n pri la aŭtor⸱o⸱j. Kaj ne sci⸱i kelk⸱a⸱j⸱n detal⸱o⸱j⸱n pri la aŭtor⸱o de la geni⸱a⸱j por⸱infan⸱a⸱j balet⸱o⸱j Cign⸱a lag⸱oNuks⸱o⸱romp⸱ul⸱o absolut⸱e neces⸱as!

Est⸱as Di⸱o, kiu inspir⸱as geni⸱a⸱n art⸱o⸱n, kaj inter la art⸱o⸱j muzik⸱o est⸱as ĝust⸱e tia art⸱o, kiu ebl⸱ig⸱as plen⸱e apart⸱ig⸱i la Origin⸱a⸱n Aŭtor⸱o⸱n dis⸱de pek⸱a⸱j „per⸱ant⸱o⸱j”.

Alexander GOFEN
Uson⸱o

Galop⸱e tra Eden⸱o

Ĉu vi sci⸱as, per kiu vok⸱o oni halt⸱ig⸱as ĉeval⸱o⸱n en Esperant⸱o kaj kiel oni re⸱ir⸱ig⸱as ĝi⸱n? Ĉu vi kon⸱as la blek⸱o⸱j⸱n (best⸱son⸱o⸱j⸱n) de ĉeval⸱o? Kaj krom⸱e: kie kaj kiel oni trov⸱as respond⸱o⸱j⸱n al tiu⸱j demand⸱o⸱j? – Nu, ĉiu⸱j trov⸱ebl⸱as en Piv, sed – ho, ve – oft⸱e kaŝ⸱it⸱e kaj en ne⸱sistem⸱a⸱j lok⸱o⸱j. La ĵus aper⸱int⸱a Esprim⸱ar⸱o – Promen⸱o⸱j en Eden⸱o de la kon⸱at⸱a flandr⸱a leksikograf⸱o Petro Desmet'1 mal⸱kaŝ⸱as ili⸱n en rapid⸱e konsult⸱ebl⸱a⸱j registr⸱o⸱j.

En la ĉapitr⸱o pri „best⸱o⸱blek⸱o⸱j” ni leg⸱as ekzempl⸱e: „ĉeval⸱o: hen⸱as, ronk⸱as, snuf⸱as, snuf⸱eg⸱as, naz⸱o⸱bru⸱as, blov⸱as” – kaj sam⸱spec⸱e pri pli ol 470 ali⸱a⸱j best⸱o⸱j. Ankaŭ invers⸱ig⸱it⸱a list⸱o ekzist⸱as: „hen⸱i: ĉeval⸱o, mul⸱o, mustang⸱o, pone⸱o, stalon⸱o, zebr⸱o”. Simil⸱e kiel best⸱o⸱j, ankaŭ objekt⸱o⸱j „blek⸱as”. Kiam pez⸱aĵ⸱o⸱j kun⸱puŝ⸱iĝ⸱as ili „dir⸱as” bac! kaj la trumpet⸱o konsol⸱e vok⸱as trateratra! – jen pli⸱a list⸱o de la Esprim⸱ar⸱o. Ĝi plu⸱send⸱as ni⸱n al ankoraŭ pli⸱a ĉapitr⸱o, nom⸱e tiu pri interjekci⸱o⸱j. Kaj tie ni intuici⸱e kaj tuj⸱e trov⸱as la respond⸱o⸱n al la tekst⸱komenc⸱a⸱j demand⸱o⸱j: „halt⸱ig⸱o de labor⸱best⸱o, de ĉeval⸱o: pru!” kaj „instig⸱o de ĉeval⸱o al mov⸱iĝ⸱o: hot hoto!”.

Lepor⸱kor⸱o

Kiel vari⸱ig⸱i adjektiv⸱a⸱j⸱n esprim⸱o⸱j⸱n kun „tre”? Apart⸱a ĉapitr⸱o instru⸱as ekzempl⸱e „diligent⸱a kiel abel⸱o”, „ĵaluz⸱a kiel Otel⸱o”, „stult⸱a kiel anser⸱o, kiel ŝaf⸱o, kiel la ŝaf⸱o⸱j de Panurg⸱o”. Apart⸱e tikl⸱a⸱j en la inter⸱naci⸱a lingv⸱o est⸱as esprim⸱o⸱j kompren⸱end⸱a⸱j ne laŭ⸱vort⸱e, sed metafor⸱e. Ĉu ali⸱lingv⸱an⸱o kompren⸱os ili⸱n? Esprim⸱ar⸱o el⸱tir⸱is el Piv la klasik⸱a⸱j⸱n metafor⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j de jar⸱dek⸱o⸱j form⸱as part⸱o⸱n de la Esperant⸱a kultur⸱o. Kon⸱at⸱a ekzempl⸱o est⸱as „lepor⸱kor⸱o”. Laŭ⸱vort⸱e ĝi signif⸱as la intern⸱a⸱n organ⸱o⸱n de tiu best⸱o. Sed metafor⸱e – kaj eĉ pli oft⸱e – ĝi est⸱as bild⸱a esprim⸱o por tim⸱em⸱ul⸱o. Sub tiu kap⸱vort⸱o la Edenaĵo prezent⸱as ĝi⸱n, do de la signif⸱o al la vort⸱o⸱form⸱o.

Ali⸱a specimen⸱o: „Opini⸱o: Sam⸱opini⸱ant⸱o⸱j: Ĥor⸱o: Ar⸱o da sam⸱opini⸱ant⸱a⸱j person⸱o⸱j: la ĥor⸱o de la kri⸱ist⸱o⸱j kaj mok⸱ist⸱o⸱j.

Pri proverb⸱o⸱j kaj frazeologi⸱aĵ⸱o⸱j tem⸱as la plej ampleks⸱a ĉapitr⸱o, kiu⸱n mi last⸱e vol⸱as menci⸱i tie ĉi (est⸱as ankoraŭ pli⸱a⸱j). Kiel ĉe la „lepor⸱kor⸱o” ankaŭ ĝi ord⸱ig⸱as de la signif⸱o al la vort⸱o⸱j, dum en Piv est⸱as invers⸱e, nom⸱e de la vort⸱form⸱o al la signif⸱o. Ekzempl⸱o: akord' – en plen⸱a akord⸱o: ir⸱i brak⸱o en brak⸱o. [...] – ne akord⸱iĝ⸱i: akord⸱i kiel akv⸱o kaj fajr⸱o [...], kaj tiel plu ĝis la senc⸱o⸱kompleks⸱o zorg', kiu sol⸱a en⸱hav⸱as preskaŭ tri⸱dek sub⸱ide⸱o⸱j⸱n; la last⸱a est⸱as „cert⸱ig⸱i si⸱n por est⸱ont⸱o: gard⸱i kandel⸱o⸱n por la nokt⸱o”.

Vort⸱ar⸱o neniam est⸱as plen⸱a

Ĉu mis⸱o⸱j kaj mank⸱o⸱j? Nu, vort⸱ar⸱o neniam est⸱as „plen⸱a”, ĉiam est⸱as nur etap⸱o. Dum jar⸱o⸱j mi feliĉ⸱e kun⸱loĝ⸱ad⸱as kun testud⸱a par⸱o, do mi unu⸱e serĉ⸱is, kiel testud⸱o⸱j blek⸱as, sed fi!, ve! kaj fek! – mank⸱as!? (ĉiu⸱j post⸱a⸱j kursiv⸱o⸱j ĉerp⸱it⸱a⸱j el la libr⸱o kaj adapt⸱it⸱a⸱j). Kia abism⸱o de mizer⸱o mi tuj vol⸱is ek⸱boj⸱i, sed post⸱e decid⸱is el la mizer⸱o virt⸱o⸱n far⸱i kaj al⸱port⸱i mi⸱a⸱n ŝton⸱et⸱o⸱n por la ven⸱ont⸱a el⸱don⸱o: testud⸱o: blov⸱as, pep⸱as (la vir⸱et⸱o dum seks⸱um⸱ad⸱o). La „mank⸱o” kompren⸱ebl⸱e de⸱pend⸱as de la princip⸱o, fidel⸱e kiel hund⸱o sekv⸱i Piv, kiu jam de⸱long⸱e est⸱as mal⸱jun⸱a knab⸱in⸱o (kern⸱e de 1967, 1987). Avantaĝ⸱o est⸱as la firm⸱a grund⸱o de klasik⸱ec⸱o, mal⸱avantaĝ⸱o iom⸱a post⸱rest⸱int⸱ec⸱o. Ni tamen ne danc⸱u laŭ Piv-a fajf⸱il⸱o, se ĝi mem instru⸱as al ni kontraŭ⸱fundament⸱a⸱j⸱n herez⸱o⸱j⸱n: la vort⸱o „kŭaksi” (buf⸱o) est⸱as simpl⸱e mal⸱ĝust⸱a. Esperant⸱o ne hav⸱as la son⸱o⸱n [w] kiel en angl⸱a [water] kontrast⸱e al [v], simil⸱e kiel ĝi ne hav⸱as la son⸱o⸱j⸱n [ä], [ü], [ö] kaj mult⸱a⸱j⸱n ali⸱a⸱j⸱n. La liter⸱o „ŭ” do ne pov⸱as indik⸱i son⸱o⸱n ne⸱ekzist⸱ant⸱a⸱n ni⸱a⸱lingv⸱e. Tial est⸱as ĝust⸱a⸱j nur „kvaksi” aŭ „kuaks⸱i”, eĉ se Piv la mis⸱a⸱n form⸱o⸱n (dub⸱ind⸱e) atribu⸱as al Zamenhof2.

Por resum⸱e tir⸱i la medol⸱o⸱n de l' Esprim⸱ar⸱o: Por tiu, kiu plaŭd⸱e-feliĉ⸱e naĝ⸱et⸱as en la kiel-vi-fart⸱as-lag⸱o, ĝi ne hav⸱os apart⸱a⸱n grav⸱ec⸱o⸱n. Ĉiu⸱j, kiu⸱j part⸱um⸱as kun la aŭtor⸱o la am⸱o⸱n al esprim⸱riĉ⸱a, suk⸱plen⸱a, vari⸱flor⸱a Esperant⸱o, ĝi⸱n dank⸱e, tuj⸱e kaj ĝu⸱e akir⸱os. Por leksikograf⸱o⸱j-koleg⸱o⸱j ĝi est⸱as nepr⸱aĵ⸱o kaj kontribu⸱u al pli⸱riĉ⸱ig⸱o de laŭ⸱ebl⸱e mult⸱a⸱j vort⸱ar⸱o⸱j.

Bernard⸱o PABST
1. Desmet' i.a. verk⸱is la plej ampleks⸱a⸱n vort⸱ar⸱o⸱n nederland⸱an-Esperant⸱o⸱n-nederland⸱a⸱n, est⸱as kun⸱traduk⸱int⸱o de la nov⸱a Bild⸱vort⸱ar⸱o, pri⸱labor⸱is la Zamenhof⸱a⸱n Proverb⸱ar⸱o⸱n kaj est⸱as konstant⸱a kun⸱labor⸱ant⸱o de MONATO.
2. La sol⸱a trov⸱lok⸱o est⸱as en la post⸱mort⸱e publik⸱ig⸱it⸱a unu⸱a volum⸱o de Fabel⸱o⸱j de Andersen (1923), mult⸱aspekt⸱e ne⸱fid⸱ind⸱e redakt⸱it⸱a (kaj evident⸱e ŝanĝ⸱it⸱a) de iu anonim⸱ul⸱o.

Petro Desmet': Esprim⸱ar⸱o. Promen⸱o⸱j en Eden⸱o. Eld. Flandr⸱a Esperanto-Lig⸱o, Antverpen⸱o, 2019. 140 paĝ⸱o⸱j, glu⸱bind⸱it⸱a. ISBN 978-90-77066-60-7.

Por mend⸱i, vi ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Medi⸱o

Karibi⸱o

Sahar⸱a polv⸱o: medi⸱a defi⸱o

La ĉiu⸱jar⸱a al⸱ven⸱o al la karib⸱a region⸱o de grand⸱a kvant⸱o da polv⸱er⸱o⸱j, form⸱e de nub⸱o⸱j el la sahar⸱a dezert⸱o, okaz⸱ig⸱as ŝok⸱o⸱n mal⸱favor⸱a⸱n kontraŭ divers⸱a⸱j eko⸱sistem⸱o⸱j mar⸱a⸱j kaj ter⸱a⸱j, kaj ĝeneral⸱e kontraŭ la hom⸱a san⸱o.

Mal⸱favor⸱a⸱j konsekvenc⸱o⸱j

Doktor⸱o pri fizik⸱o Eugenio Mojena López, konsil⸱ant⸱o de la prognoz⸱a centr⸱o de la kub⸱a institut⸱o pri mete⸱ologi⸱o, cert⸱ig⸱as, ke „pli⸱mult⸱iĝ⸱o de bronk⸱a astm⸱o, alergi⸱o⸱j, haŭt⸱o- kaj kor-mal⸱san⸱o⸱j en Kub⸱o, ŝajn⸱e hav⸱as unu el si⸱a⸱j kaŭz⸱o⸱j en la tun⸱o⸱j da sahar⸱a polv⸱o, al⸱ven⸱ant⸱a⸱j ĉiu⸱jar⸱e al la insul⸱ar⸱o.”

Mojena López sci⸱ig⸱as ankaŭ, ke laŭ ĵus⸱a stud⸱o la grand⸱a⸱j ond⸱o⸱j de polv⸱o efik⸱as mal⸱favor⸱e al la viv⸱o en la karib⸱a⸱j koral⸱rif⸱o⸱j, ĉar ili⸱n atak⸱as fung⸱o endemi⸱a en Afrik⸱o, kiu⸱n transport⸱as tiu⸱j polv⸱o⸱nub⸱o⸱j. La polv⸱o vojaĝ⸱ant⸱a tra alt⸱a⸱j atmosfer⸱a⸱j tavol⸱o⸱j mal⸱san⸱ig⸱as ankaŭ mar⸱a⸱j⸱n mam⸱ul⸱o⸱j⸱n. Tiu fenomen⸱o est⸱as kon⸱at⸱a kiel „ruĝ⸱a tajd⸱o”, ĉar eg⸱e mult⸱iĝ⸱as ruĝ⸱alg⸱o⸱j, el kiu⸱j mult⸱a⸱j est⸱as toks⸱a⸱j, ankaŭ por hom⸱o⸱j. Last⸱e ĝi hav⸱as mal⸱favor⸱a⸱n efik⸱o⸱n al riz⸱o, fazeol⸱o⸱j, frukt⸱arb⸱o⸱j, suker⸱kan⸱o kaj ali⸱a⸱j kultiv⸱aĵ⸱o⸱j, kies rikolt⸱o⸱j mal⸱kresk⸱as.

Konsist⸱o

La sahar⸱a polv⸱o en⸱hav⸱as fer⸱kombin⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, sal⸱o⸱n, silic⸱o⸱n kaj ali⸱a⸱j⸱n mineral⸱o⸱j⸱n, al⸱don⸱e persist⸱a⸱j⸱n organ⸱a⸱j⸱n polu⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, virus⸱o⸱j⸱n, fung⸱o⸱j⸱n, bakteri⸱o⸱j⸱n kaj divers⸱a⸱j⸱n akar⸱o⸱j⸱n patogen⸱a⸱j⸱n, kapabl⸱a⸱j⸱n damaĝ⸱i hom⸱o⸱j⸱n, plant⸱o⸱j⸱n kaj best⸱o⸱j⸱n.

Fakt⸱o⸱j

La polv⸱o⸱nub⸱o⸱j⸱n est⸱ig⸱as sabl⸱o⸱ŝtorm⸱o⸱j super Sahar⸱o kaj Sahelo. Ili pov⸱as ating⸱i alt⸱ec⸱o⸱n de tri ĝis sep kilo⸱metr⸱o⸱j. Oni taks⸱as, ke ĉirkaŭ 90 milion⸱o⸱j da tun⸱o⸱j da sahar⸱a polv⸱o ĉiu⸱jar⸱e al⸱ven⸱as al Karibi⸱o printemp⸱e kaj somer⸱e. Dum la last⸱a⸱j kvin jar⸱dek⸱o⸱j la kvant⸱o da polv⸱o dis⸱sem⸱it⸱a atmosfer⸱e pli ol dek⸱obl⸱iĝ⸱is. La sahar⸱a⸱j polv⸱o⸱nub⸱o⸱j averaĝ⸱e ating⸱as la karib⸱a⸱n zon⸱o⸱n ses tag⸱o⸱j⸱n post kiam la sabl⸱o⸱ŝtorm⸱o okaz⸱is en la afrik⸱a dezert⸱o. Ili ĝeneral⸱e al⸱ven⸱as al la Antil⸱o⸱j en la monat⸱o⸱j mart⸱o kaj april⸱o, sed la plej grand⸱a ond⸱ar⸱o de polv⸱o⸱j okaz⸱as juni⸱e, juli⸱e kaj komenc⸱e de aŭgust⸱o.

„Task⸱o Viv⸱o”

Por help⸱i al⸱front⸱i la mond⸱a⸱n kli⸱mat⸱a⸱n ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱n la kub⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o aprob⸱is ŝtat⸱a⸱n plan⸱o⸱n nom⸱at⸱a⸱n „Task⸱o Viv⸱o”, kiu postul⸱as prioritat⸱o⸱n en la land⸱a medi⸱a politik⸱o. La land⸱a ministeri⸱o pri scienc⸱o, teknologi⸱o kaj medi⸱o respond⸱ec⸱as pri efektiv⸱ig⸱o kaj kontrol⸱o de la task⸱o⸱j de tiu program⸱o. Por redukt⸱i la efik⸱o⸱j⸱n de sahar⸱a polv⸱o tra la land⸱o, „Task⸱o Viv⸱o” postul⸱as sistem⸱a⸱n plen⸱um⸱ad⸱o⸱n de plur⸱sektor⸱a⸱j ag⸱ad⸱o⸱j en ĉiu loĝ⸱lok⸱o kaj region⸱o de la insul⸱o.

mmju
Ju⸱a⸱n Carlos MONTERO MEDINA
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Kub⸱o

Finn⸱land⸱a⸱j lingv⸱o⸱j

En si⸱a artikol⸱o pri la nov⸱a⸱j vid⸱ind⸱aĵ⸱o⸱j de Helsink⸱o (MONATO 2019/05, p. 15) s-in⸱o Pyhälä asert⸱as, ke Finn⸱land⸱o est⸱as tri⸱lingv⸱a. Oni tro facil⸱e forges⸱as ali⸱a⸱j⸱n mal⸱pli⸱mult⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n de Finn⸱land⸱o: ekzist⸱as ankaŭ cigan⸱o⸱j, kiu⸱j uz⸱as si⸱a⸱n propr⸱a⸱n roma⸱a⸱n lingv⸱o⸱n jam de la 17a jar⸱cent⸱o. Krom⸱e mi aŭd⸱is, ke tatar⸱a mal⸱pli⸱mult⸱o tie⸱n deport⸱it⸱a de la car⸱a Rusi⸱o en la 19a jar⸱cent⸱o daŭr⸱e plu⸱viv⸱as kaj hav⸱as si⸱a⸱j⸱n tatar⸱lingv⸱a⸱j⸱n lern⸱ej⸱o⸱j⸱n. Last⸱e, sed ne balast⸱e, iu⸱j eĉ dir⸱as, ke en Kareli⸱o hom⸱o⸱j parol⸱as apart⸱a⸱n finn-ugr⸱a⸱n lingv⸱o⸱n ... la karel⸱a⸱n. El mi⸱a de⸱for⸱a fremd⸱land⸱an⸱a vid⸱punkt⸱o, se tem⸱as pri ŝtat⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, Finn⸱land⸱o est⸱as oficial⸱e du⸱lingv⸱a, se tem⸱as pri la lingv⸱o⸱j parol⸱at⸱a⸱j de ĝi⸱a⸱j de⸱nask⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j, Finn⸱land⸱o est⸱as almenaŭ kvin⸱lingv⸱a. Tamen, se tem⸱as nur pri la indik⸱il⸱a⸱j ŝild⸱o⸱j vid⸱ebl⸱a⸱j ĉe la ŝose⸱o⸱j, ĝi ebl⸱e est⸱as tri⸱lingv⸱a.

Thierry TAILHADES
Lyon-Franci⸱o

Zoologi⸱o

Mod⸱o⸱kre⸱ist⸱o re⸱viv⸱iĝ⸱as en la nom⸱o de arane⸱o

Nov⸱a speci⸱o de aŭstrali⸱a arane⸱o, last⸱a⸱temp⸱e mal⸱kovr⸱it⸱a, ricev⸱is si⸱a⸱n nom⸱o⸱n (scienc⸱e Jot⸱us karllagerfeldi) laŭ la ĵus for⸱pas⸱int⸱a mod⸱o⸱kre⸱ist⸱o Karl Lagerfeld (1933-2019). La nov⸱a⸱n scienc⸱a⸱n nom⸱o⸱n propon⸱is inter⸱naci⸱a grup⸱o de german⸱a⸱j kaj aŭstrali⸱a⸱j scienc⸱ist⸱o⸱j, ĉar la arane⸱o memor⸱ig⸱as per si⸱a⸱j kolor⸱o⸱j pri la stil⸱o de Karl Lagerfeld. La nov⸱a speci⸱o de arane⸱o hav⸱as korp⸱o⸱n kolor⸱ig⸱it⸱a⸱n nigr⸱e, brun⸱e kaj blank⸱e, dum la ali⸱a⸱j reprezent⸱ant⸱o⸱j de la genr⸱o Jot⸱us est⸱as hel⸱kolor⸱a⸱j, nur ruĝ⸱a⸱j aŭ blu⸱a⸱j.

Mal⸱kovr⸱it⸱a apud lag⸱o

Ĉi tiu salt⸱ant⸱a arane⸱et⸱o est⸱as grand⸱a inter kvar kaj kvin mili⸱metr⸱o⸱j⸱n. Oni ĝi⸱n trov⸱is proksim⸱e al la lag⸱o Broadwater (Kvinsland⸱o, Aŭstrali⸱o). En Aŭstrali⸱o viv⸱as mil⸱o⸱j da arane⸱o⸱speci⸱o⸱j, sed mult⸱a⸱j arane⸱o⸱j de tiu genr⸱o ankoraŭ ne est⸱as pri⸱skrib⸱it⸱a⸱j.

Nigr⸱a⸱j okul⸱vitr⸱o⸱j

La german⸱a mod⸱o⸱kre⸱ist⸱o, art⸱ist⸱o kaj fot⸱ist⸱o, sed ankaŭ karikatur⸱ist⸱o, Karl Lagerfeld mort⸱is en februar⸱o 2019 en la aĝ⸱o de 85 jar⸱o⸱j. Ek⸱de 1983 li gvid⸱is la fam⸱a⸱n franc⸱a⸱n mod⸱firma⸱o⸱n Chanel ĝis si⸱a mort⸱o. Li est⸱is original⸱a kaj re⸱kon⸱ebl⸱a ĉef⸱e pro si⸱a⸱j blank⸱a har⸱ar⸱o, nigr⸱a⸱j okul⸱vitr⸱o⸱j, amel⸱it⸱a⸱j kol⸱um⸱o⸱j kaj nigr⸱a⸱j sen⸱fingr⸱a⸱j gant⸱o⸱j.

haus
Juli⸱us HAUSER

Modern⸱a viv⸱o

Soci⸱o

Krim⸱ad⸱o: pli mort⸱ig⸱a ol arm⸱it⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j

Dum 2017 proksim⸱um⸱e 464 000 hom⸱o⸱j en la mond⸱o perd⸱is si⸱a⸱n viv⸱o⸱n rezult⸱e de murd⸱o⸱j, super⸱ant⸱e klar⸱e la kvant⸱o⸱n de 89 000 pere⸱int⸱o⸱j en arm⸱it⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j dum la sam⸱a jar⸱o. Tio⸱n raport⸱is en Vien⸱o la Ofic⸱ej⸱o pri Drog⸱o⸱j kaj Krim⸱ad⸱o de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UNODC), prezent⸱ant⸱e „Tut⸱mond⸱a⸱n stud⸱o⸱n pri murd⸱o⸱j 2019”.

„La cel⸱o de la stud⸱o est⸱as don⸱i klar⸱ig⸱o⸱j⸱n pri seks⸱rilat⸱a⸱j mort⸱ig⸱o⸱j, mort⸱ig⸱a per⸱fort⸱o far⸱e de band⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j problem⸱o⸱j, por sub⸱ten⸱i prevent⸱ad⸱o⸱n kaj inter⸱ven⸱o⸱j⸱n cel⸱e al mal⸱pli⸱ig⸱o de la nombr⸱o de murd⸱o⸱j”, dir⸱is Jurij Fedotov, direktor⸱o de UNODC. „La land⸱o⸱j dev⸱ont⸱ig⸱is si⸱n kadr⸱e de la Cel⸱o⸱j por Daŭr⸱i⸱pov⸱a Evolu⸱ig⸱o redukt⸱i ĉiu⸱j⸱n form⸱o⸱j⸱n de per⸱fort⸱o kaj kun ili lig⸱it⸱a⸱j⸱n mort⸱o-indic⸱o⸱j⸱n antaŭ la jar⸱o 2030. La stud⸱o en⸱hav⸱as grav⸱a⸱j⸱n ekzempl⸱o⸱j⸱n de efik⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j je komun⸱um⸱a nivel⸱o, kiu⸱j kontribu⸱as al pli⸱bon⸱ig⸱o⸱j en region⸱o⸱j, kiu⸱j est⸱as tuŝ⸱at⸱a⸱j de per⸱fort⸱o, band⸱o⸱j kaj organiz⸱it⸱a krim⸱ad⸱o.”

Murd⸱o⸱j pli⸱iĝ⸱is

La stud⸱o montr⸱as, ke la total⸱a nombr⸱o de hom⸱o⸱j, kiu⸱j sufer⸱is per⸱fort⸱a⸱n mort⸱o⸱n rezult⸱e de murd⸱o⸱j pli⸱iĝ⸱is en la last⸱a kvar⸱on⸱jar⸱cent⸱o de 395 542 dum 1992 al 464 000 dum 2017. Pro la fakt⸱o, ke la mond⸱a loĝ⸱ant⸱ar⸱o tamen pli rapid⸱e pli⸱mult⸱iĝ⸱as, la indic⸱o de la registr⸱it⸱a⸱j pere⸱int⸱o⸱j konstant⸱e redukt⸱iĝ⸱as. Tial en la mond⸱o mal⸱pli⸱iĝ⸱is la kvant⸱o de viktim⸱o⸱j de 7,2 el 100 000 loĝ⸱ant⸱o⸱j dum 1992, al 6,1 dum 2017.

Nur al organiz⸱it⸱a krim⸱ad⸱o dum 2017 oni atribu⸱as 19 procent⸱o⸱j⸱n de ĉiu⸱j murd⸱o⸱j. Ek⸱de la komenc⸱o de la 21a jar⸱cent⸱o band⸱o⸱j kaj organiz⸱it⸱a⸱j krim⸱grup⸱o⸱j mort⸱ig⸱is sam⸱e mult⸱e da hom⸱o⸱j kiel ĉiu⸱j arm⸱it⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j en la tut⸱a mond⸱o. Krom⸱e la organiz⸱it⸱a krim⸱ad⸱o sam⸱kiel arm⸱it⸱a⸱j konflikt⸱o⸱j mal⸱stabil⸱ig⸱is land⸱o⸱j⸱n, sub⸱fos⸱is la soci-ekonomi⸱a⸱n evolu⸱o⸱n kaj mal⸱fort⸱ig⸱is la jur⸱ŝtat⸱ec⸱o⸱n.

Region⸱a situaci⸱o

La averaĝ⸱a tut⸱mond⸱a indic⸱o de murd⸱o⸱j dum 2017 (6,1) kaŝ⸱as drast⸱a⸱j⸱n region⸱a⸱j⸱n diferenc⸱o⸱j⸱n. La indic⸱o en Nord- kaj Sud-Amerik⸱o (17,2) est⸱as la plej alt⸱a ek⸱de la komenc⸱o de fid⸱ind⸱a⸱j registr⸱ad⸱o⸱j en 1990. Ankaŭ la indic⸱o en Afrik⸱o (13,0) est⸱as super la tut⸱mond⸱a averaĝ⸱o, dum la indic⸱o⸱j en Azi⸱o, Eŭrop⸱o kaj Oceani⸱o est⸱as sub la tut⸱mond⸱a indic⸱o de murd⸱o⸱j (respektiv⸱e 2,3, 3,0 kaj 2,8).

Kvankam la murd⸱o-indic⸱o⸱j en Amerik⸱o est⸱as sam⸱e alt⸱a⸱j kiel antaŭ⸱e, la situaci⸱o en la unu⸱op⸱a⸱j land⸱o⸱j diferenc⸱as. Iu⸱j lok⸱a⸱j loĝ⸱ant⸱ar-grup⸱o⸱j hav⸱as indic⸱o⸱n de murd⸱o⸱j kompar⸱ebl⸱a⸱n kun tiu⸱j en konflikt⸱a⸱j region⸱o⸱j.

La plej oft⸱a⸱j viktim⸱o⸱j est⸱as vir⸱o⸱j

Laŭ plej nov⸱a⸱j taks⸱o⸱j dum 2017 tut⸱mond⸱e 81 procent⸱o⸱j de la registr⸱it⸱a⸱j viktim⸱o⸱j est⸱as vir⸱o⸱j kaj jun⸱ul⸱o⸱j, kaj pli ol 90 procent⸱o⸱j de la suspekt⸱at⸱o⸱j pri murd⸱o⸱j est⸱as vir⸱o⸱j. La stud⸱o montr⸱as tamen, ke la seks⸱a diferenc⸱o inter la viktim⸱o⸱j ŝanĝ⸱iĝ⸱as laŭ la aĝ⸱o.

Knab⸱o⸱j kaj knab⸱in⸱o⸱j en aĝ⸱o de 9 jar⸱o⸱j – kaj pli jun⸱a⸱j – est⸱as murd⸱at⸱a⸱j, laŭ inform⸱o⸱j el 41 land⸱o⸱j, sam⸱kiel hom⸱o⸱j el ali⸱a⸱j aĝ⸱o⸱grup⸱o⸱j. Krom⸱e vir⸱o⸱j konsist⸱ig⸱as pli ol 40 procent⸱o⸱j⸱n de la viktim⸱o⸱j.

En ĉiu⸱j region⸱o⸱j kresk⸱as kun pli⸱iĝ⸱ant⸱a aĝ⸱o la probabl⸱ec⸱o, ke ge⸱jun⸱ul⸱o⸱j far⸱iĝ⸱os viktim⸱o⸱j de murd⸱o⸱j. Vir⸱o⸱j kaj jun⸱ul⸱o⸱j en aĝ⸱o inter 15 kaj 29 jar⸱o⸱j hav⸱as tut⸱mond⸱e la plej alt⸱a⸱n risk⸱o⸱n de murd⸱iĝ⸱o.

Kvankam vir⸱in⸱o⸱j kaj jun⸱ul⸱in⸱o⸱j konsist⸱ig⸱as mult⸱e pli mal⸱alt⸱a⸱n procent⸱o⸱n de viktim⸱o⸱j ol vir⸱o⸱j, tamen ĉe ili est⸱as la plej grand⸱a nombr⸱o de murd⸱o⸱j lig⸱it⸱a⸱j kun intim⸱a⸱j partner⸱o⸱j kaj famili⸱o.

Kaŭz⸱o⸱j de murd⸱ad⸱o

Cel⸱direkt⸱it⸱a⸱j kaj efik⸱a⸱j inter⸱ven⸱o⸱j por kontraŭ⸱batal⸱i la murd⸱ad⸱o⸱n postul⸱as ampleks⸱a⸱n kompren⸱o⸱n pri ĝi⸱a⸱j dis⸱vast⸱iĝ⸱o kaj faktor⸱o⸱j. La kaŭz⸱o⸱j de murd⸱ad⸱o el⸱star⸱ig⸱it⸱a⸱j en la stud⸱o est⸱as mal⸱egal⸱ec⸱o, sen⸱labor⸱ec⸱o, politik⸱a mal⸱stabil⸱ec⸱o, seks⸱a⸱j stereotip⸱o⸱j en la soci⸱o kaj ekzist⸱o de organiz⸱it⸱a krim⸱ad⸱o. Paf⸱il⸱o⸱j, drog⸱o⸱j kaj alkohol⸱o favor⸱as la murd⸱ad⸱o⸱n.

La stud⸱o de UNODC indik⸱as ankaŭ la signif⸱o⸱n de la reg⸱model⸱o, kiu koncentr⸱iĝ⸱as al jur⸱ŝtat⸱ec⸱o, kontraŭ⸱batal⸱o de korupt⸱o, invest⸱o⸱j en soci-ekonomi⸱a evolu⸱o, inkluziv⸱e kler⸱ig⸱o⸱n. Ĉiu⸱j ĉi est⸱as decid⸱a⸱j por la redukt⸱ad⸱o de per⸱fort⸱a⸱j krim⸱o⸱j.

evge
Evgeni GEORGIEV
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Aŭstri⸱o

Lingv⸱o

Aktual⸱e

Lingv⸱o⸱lern⸱ad⸱o amuz⸱a kiel vide⸱o⸱lud⸱o

La temp⸱o pas⸱as eg⸱e pli rapid⸱e, kiam ni lok⸱as aŭ inter⸱prem⸱as blok⸱o⸱j⸱n lud⸱ant⸱e la vide⸱o⸱lud⸱o⸱n Tetr⸱is aŭ detru⸱as bit⸱a⸱j⸱n frand⸱aĵ⸱o⸱j⸱n ĉe Candy Crush Sag⸱a, ol kiam ni labor⸱ej⸱e dev⸱as en⸱ig⸱i nombr⸱o⸱j⸱n kaj don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j⸱n en Excel-kalkul⸱tabel⸱o⸱n. Tamen, en ambaŭ okaz⸱o⸱j, ni nur plen⸱um⸱as seri⸱o⸱n da ripet⸱a⸱j ag⸱o⸱j antaŭ komput⸱il⸱a ekran⸱o. Kio est⸱as la mal⸱sam⸱o? Vide⸱o⸱lud⸱o⸱j est⸱as kre⸱it⸱a⸱j por don⸱i al uz⸱ant⸱o⸱j tuj⸱a⸱n kontent⸱ig⸱o⸱n, ĉu per la al⸱ven⸱o de bril⸱ant⸱a⸱j lum⸱et⸱o⸱j, ĉu per la don⸱ad⸱o de poent⸱o⸱j aŭ ali⸱spec⸱a rekompenc⸱o. La sukces⸱o de vet⸱aŭtomat⸱o⸱j baz⸱iĝ⸱as, ceter⸱e, ĝust⸱e sur ĉi tiu princip⸱o jam de⸱long⸱e.

La koncept⸱o gamification („lud⸱ec⸱ig⸱o”) nask⸱iĝ⸱is kun la cel⸱o ig⸱i amuz⸱a⸱j la ag⸱o⸱j⸱n kutim⸱e konsider⸱at⸱a⸱j⸱n enu⸱ig⸱a⸱j, dank⸱e al kontent⸱ig⸱ant⸱a⸱j element⸱o⸱j tip⸱a⸱j por vide⸱o⸱lud⸱o⸱j. La nov⸱generaci⸱a⸱j program⸱o⸱j por la stud⸱ad⸱o de fremd⸱a⸱j lingv⸱o⸱j konserv⸱as la interes⸱o⸱n de la uz⸱ant⸱o⸱j, en⸱pren⸱ant⸱e la baz⸱a⸱j⸱n element⸱o⸱j⸱n de vide⸱o⸱lud⸱o⸱j, kiel poent⸱o⸱j, „viv⸱o⸱j”, rang⸱o⸱tabel⸱o⸱j, nivel⸱o⸱j kaj gaj⸱a⸱j son⸱o⸱j por fest⸱i sukces⸱o⸱j⸱n, kiel ekzempl⸱e kiam oni bon⸱e plen⸱um⸱as test⸱o⸱n. Ebl⸱as ankaŭ ŝpar⸱i la rekompenc⸱o⸱j⸱n por al⸱ir⸱i al nov⸱a⸱j defi⸱o⸱j aŭ far⸱i estetik⸱a⸱j⸱n ŝanĝ⸱o⸱j⸱n en la inter⸱fac⸱o – eĉ se, mal⸱e al la tip⸱a freemium-model⸱o (part⸱e sen⸱pag⸱a, part⸱e pag⸱a), ne ekzist⸱as ebl⸱o de aĉet⸱o⸱j kun cirkul⸱ad⸱o de real⸱a mon⸱o.

Kiel funkci⸱as Duolingo?

Unu el la plej popular⸱a⸱j program⸱o⸱j por lern⸱i lingv⸱o⸱j⸱n nun⸱temp⸱e est⸱as sen⸱dub⸱e Duolingo. Uz⸱i ĝi⸱n est⸱as tre facil⸱e: oni simpl⸱e elekt⸱u la dezir⸱at⸱a⸱n lingv⸱o⸱n (hav⸱ebl⸱as inter⸱ali⸱e Esperant⸱o), test⸱u si⸱n por tuj trov⸱i la taŭg⸱a⸱n nivel⸱o⸱n, aŭ simpl⸱e komenc⸱u de nul⸱o per la plej baz⸱a⸱j inter⸱ag⸱a⸱j ekzerc⸱o⸱j. La lern⸱ad⸱o okaz⸱as per⸱e de seri⸱o da ag⸱o⸱j, kiel kombin⸱i vort⸱o⸱j⸱n kun bild⸱o⸱j, traduk⸱i fraz⸱o⸱j⸱n de aŭ al ali⸱a lingv⸱o, trans⸱skrib⸱i son⸱dosier⸱o⸱j⸱n (gener⸱it⸱a⸱j⸱n de la komput⸱il⸱o) kaj eĉ leg⸱i per la telefon⸱o fraz⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j tuj post⸱e est⸱os analiz⸱at⸱a⸱j de la voĉ-re⸱kon⸱a program⸱ar⸱o, kvankam ankoraŭ ne apart⸱e bon⸱e.

Intuici⸱o

La ekzerc⸱o⸱j est⸱as divid⸱it⸱a⸱j laŭ tem⸱a⸱j vort⸱o⸱j (ekzempl⸱e: best⸱o⸱j, manĝ⸱aĵ⸱o⸱j ...), verb⸱o⸱j, adjektiv⸱o⸱j ktp. La logik⸱o kaj la morfologi⸱a⸱j/sintaks⸱a⸱j koncept⸱o⸱j de la koncern⸱a lingv⸱o ne est⸱as eksplic⸱e pri⸱trakt⸱at⸱a⸱j, sed est⸱as intuici⸱e kapt⸱at⸱a⸱j, kiam oni respond⸱as demand⸱o⸱j⸱n aŭ far⸱as ekzerc⸱o⸱j⸱n. Algoritm⸱o kre⸱as fason⸱it⸱a⸱j⸱n lecion⸱o⸱j⸱n baz⸱it⸱a⸱j⸱n sur oni⸱a⸱j rezult⸱o⸱j. La en⸱hav⸱o est⸱as konstant⸱e evolu⸱ig⸱at⸱a. Post kiam oni lern⸱is lecion⸱o⸱n, oni hav⸱as la ŝanc⸱o⸱n far⸱i test⸱o⸱n, kiu mal⸱ŝlos⸱os nov⸱a⸱j⸱n nivel⸱o⸱j⸱n. La poŝ⸱telefon⸱a apo regul⸱e re⸱ven⸱ig⸱as oni⸱n al la en⸱hav⸱o⸱j jam instru⸱it⸱a⸱j, por konserv⸱i ili⸱n ĝis⸱dat⸱a⸱j kaj por pli⸱firm⸱ig⸱i ili⸱a⸱n lern⸱iĝ⸱o⸱n. La sam⸱a serv⸱o al⸱ir⸱ebl⸱as tamen ankaŭ komput⸱il⸱e, per⸱e de tradici⸱a sen⸱pag⸱a ret⸱ej⸱o.

Si⸱n⸱dev⸱ig⸱o

Uz⸱ant⸱o⸱j hav⸱as ĉiu⸱tag⸱a⸱n cel⸱o⸱n liber⸱e elekt⸱ebl⸱a⸱n kaj est⸱as rekompenc⸱at⸱a⸱j pro la plen⸱um⸱ad⸱o de ekzerc⸱o⸱j, pro la regul⸱a uz⸱o de la program⸱o kaj, ĝeneral⸱e, pro si⸱a foj⸱foj⸱e ver⸱e entuziasm⸱a lingv⸱o⸱lern⸱em⸱o. Se oni ne uz⸱as Duolingon kelk⸱a⸱j⸱n tag⸱o⸱j⸱n, oni ricev⸱as ret⸱poŝt⸱a⸱n mesaĝ⸱o⸱n afabl⸱e memor⸱ig⸱ant⸱a⸱n pri la komenc⸱a si⸱n⸱dev⸱ig⸱o (ekzempl⸱e 10-minut⸱a lern⸱ad⸱o tag⸱e) kaj invit⸱ant⸱a⸱n al pli oft⸱a al⸱ir⸱o. La el⸱ŝut⸱o kaj la uz⸱ad⸱o de Duolingo est⸱as sen⸱pag⸱a⸱j. La program⸱o profit⸱as la kontribu⸱o⸱j⸱n de hom⸱o⸱j kun alt⸱a lingv⸱o⸱nivel⸱o, kiu⸱j traduk⸱as la en⸱hav⸱o⸱n de la ret⸱ej⸱o.

La fond⸱int⸱o de Duolingo, Lu⸱is von Ahn, respond⸱ec⸱as ankaŭ pri la fam⸱a⸱j reCAPTCHA-il⸱o⸱j, kiu⸱j ebl⸱ig⸱as al la uz⸱ant⸱o⸱j pruv⸱i est⸱i ne robot⸱o⸱j.

Cristina CASELLA
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Itali⸱o

Opini⸱o

Kiu gvid⸱as la mond⸱o⸱n?

La 28an kaj 29an de juni⸱o konferenc⸱o de la Grup⸱o de 20 (mal⸱long⸱e, G20) okaz⸱is en Osaka, la du⸱e plej grand⸱a urb⸱o en Japani⸱o. G20 est⸱as la forum⸱o de la plej grav⸱a⸱j land⸱o⸱j, Eŭrop⸱a Uni⸱o kaj ĉef⸱a⸱j inter⸱naci⸱a⸱j financ⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j por pri⸱diskut⸱i precip⸱e ekonomi⸱a⸱j⸱n afer⸱o⸱j⸱n kaj ali⸱a⸱j⸱n grav⸱a⸱j⸱n task⸱o⸱j⸱n kiel medi⸱protekt⸱ad⸱o⸱n.

La plej sekur⸱a lok⸱o

Nun⸱temp⸱e Japani⸱o ŝajn⸱as la plej taŭg⸱a kaj sekur⸱a lok⸱o por gast⸱ig⸱i inter⸱naci⸱a⸱n event⸱o⸱n, kie kun⸱sid⸱as gvid⸱ant⸱o⸱j de grav⸱a⸱j land⸱o⸱j kaj organiz⸱aĵ⸱o⸱j, ĉar en Japani⸱o la risk⸱o, ke okaz⸱os ag⸱o⸱j de politik⸱a aŭ religi⸱a teror⸱o aŭ manifestaci⸱o⸱j kontraŭ la konferenc⸱o, est⸱as mal⸱grand⸱a. 30 000 polic⸱an⸱o⸱j el la tut⸱a land⸱o est⸱is mobiliz⸱it⸱a⸱j; por la du tag⸱o⸱j de la konferenc⸱o oni ferm⸱is najbar⸱a⸱j⸱n ŝose⸱o⸱j⸱n kaj ĉirkaŭ 450 publik⸱a⸱j⸱n infan⸱ĝarden⸱o⸱j⸱n kaj lern⸱ej⸱o⸱j⸱n en Osaka; ĉiu⸱j rub⸱uj⸱o⸱j en staci⸱dom⸱o⸱j est⸱is ferm⸱it⸱a⸱j ne nur en Osaka, sed ankaŭ en Toki⸱o, 400 km for de Osaka, por ke neni⸱u en⸱met⸱u eksplod⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

Ideal⸱a gast⸱ig⸱ant⸱o

Ankaŭ la gast⸱ig⸱ant⸱o est⸱is plej taŭg⸱a, ĉar en la nun⸱a epok⸱o de ĥaos⸱a kaj mal⸱trankvil⸱a mond⸱o la japan⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de la ĉef⸱ministr⸱o Ŝinzo Abe est⸱as tre stabil⸱a kaj hav⸱as grand⸱a⸱j⸱n merit⸱o⸱j⸱n kiel prezid⸱ant⸱o de inter⸱naci⸱a⸱j kun⸱sid⸱o⸱j. La uson⸱a prezident⸱o Donald Trump apenaŭ interes⸱iĝ⸱as pri konferenc⸱o⸱j kaj kun⸱labor⸱ad⸱o⸱j en inter⸱naci⸱a⸱j kadr⸱o⸱j kiel Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j, NATO aŭ si⸱n⸱sekv⸱a⸱j klimat⸱konferenc⸱o⸱j, prefer⸱ant⸱e du⸱land⸱a⸱j⸱n trakt⸱ad⸱o⸱j⸱n. Xi Jinping de Ĉini⸱o far⸱as plej⸱ebl⸱o⸱n por mal⸱grand⸱ig⸱i la efik⸱o⸱n de si⸱a komerc⸱a milit⸱o kun Uson⸱o. La brit⸱a ĉef⸱ministr⸱o, Theresa May, jam dev⸱is demisi⸱i. Sam⸱e Angel⸱a Merkel, iam ver⸱e simbol⸱a politik⸱ist⸱o de inter⸱naci⸱a harmoni⸱o kaj liberal⸱ism⸱o, nun star⸱as ĉe la el⸱ir⸱ej⸱o. Por ŝtat⸱estr⸱o⸱j kiel Vladimir Putin kaj Emmanuel Macron la cirkonstanc⸱o⸱j ne est⸱as tre favor⸱a⸱j, precip⸱e pro ekonomi⸱a⸱j mal⸱facil⸱aĵ⸱o⸱j: Rusi⸱o sufer⸱as de la sankci⸱o⸱j aplik⸱it⸱a⸱j pro la aneks⸱o de Krime⸱o, kaj Franci⸱o ankoraŭ ne re⸱san⸱iĝ⸱is de la konfuz⸱o⸱j kaŭz⸱it⸱a⸱j de la flav⸱veŝt⸱ul⸱o⸱j. La konflikt⸱o⸱j kaj eksplod⸱o⸱j inter la ŝtat⸱o⸱j en Eŭrop⸱a Uni⸱o turment⸱as la politik⸱ist⸱o⸱j⸱n de Eŭrop⸱o.

Mal⸱e, Abe, sur la fon⸱o de en⸱land⸱e stabil⸱a pozici⸱o kaj person⸱e intim⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kun gvid⸱ant⸱o⸱j de potenc⸱o⸱j kiel Uson⸱o kaj Rusi⸱o, vast⸱e vojaĝ⸱as ekster⸱land⸱e⸱n, propon⸱as, persv⸱ad⸱as kaj montr⸱as model⸱o⸱n de liber⸱a komerc⸱o kaj inter⸱naci⸱a kun⸱labor⸱o. Ekzempl⸱e, Abe jam kvar⸱foj⸱e lud⸱is golf⸱o⸱n kun Trump, kaj 25-foj⸱e hav⸱is pint⸱a⸱j⸱n konferenc⸱o⸱j⸱n kun Putin dum si⸱a ses⸱jar⸱a reg⸱ad⸱o. Dum la sam⸱a period⸱o li vizit⸱is 80 land⸱o⸱j⸱n por plen⸱um⸱i si⸱a⸱n „diplomati⸱o⸱n de la bird⸱okul⸱a vid⸱punkt⸱o pri la ter⸱glob⸱o”.

Ne sen⸱skandal⸱a, tamen potenc⸱a

Kompren⸱ebl⸱e Abe tut⸱e ne est⸱as perfekt⸱a: li kaj membr⸱o⸱j de li⸱a kabinet⸱o plur⸱foj⸱e est⸱is mez⸱e de skandal⸱o⸱j. Se tia⸱j skandal⸱o⸱j okaz⸱us antaŭ dek jar⸱o⸱j, tio nepr⸱e renvers⸱us la kabinet⸱o⸱n. Sed hodiaŭ dank⸱e al la ses mal⸱grand⸱a⸱j kaj mal⸱fort⸱a⸱j opozici⸱a⸱j parti⸱o⸱j, Abe ĝu⸱as preskaŭ absolut⸱a⸱n potenc⸱o⸱n. Nur 5,5 % de la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j sub⸱ten⸱as la Konstituci⸱a⸱n Demokrati⸱a⸱n Parti⸱o⸱n, la plej grand⸱a⸱n opozici⸱a⸱n parti⸱o⸱n, sed, ali⸱flank⸱e, la Liberal-Demokrati⸱a⸱n Parti⸱o⸱n de Abe sub⸱ten⸱as ĉirkaŭ 35 % de la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j.

Atent⸱ig⸱o pri danĝer⸱o⸱j

Nu, pri kio Abe parol⸱is kaj al kio li al⸱vok⸱is en si⸱a⸱j kontakt⸱o⸱j kun la ekster⸱land⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j? Dum la unu⸱a part⸱o de si⸱a ses⸱jar⸱a reg⸱ad⸱o kaj ekster⸱land⸱a⸱j vojaĝ⸱o⸱j Abe vok⸱is atent⸱o⸱n al la kontraŭ⸱leĝ⸱ec⸱o de ĉin⸱a ekspansi⸱o en la Orient-Ĉin⸱a Mar⸱o kaj konstru⸱ad⸱o de ĉin⸱a⸱j milit⸱baz⸱o⸱j sur tie⸱a⸱j lagun⸱rif⸱o⸱j, kaj li al⸱vok⸱is al observ⸱ad⸱o de inter⸱naci⸱a jur⸱o. Tiu⸱n al⸱vok⸱o⸱n de Abe neni⸱u kontraŭ⸱is. Dum la du⸱a du⸱on⸱o de si⸱a seri⸱o de vizit⸱o⸱j, Abe ĉef⸱e atent⸱ig⸱is la gvid⸱ant⸱o⸱j⸱n en la mond⸱o pri la minac⸱o⸱j de nukle⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j kaj long⸱distanc⸱a⸱j mis⸱il⸱o⸱j de Nord-Korei⸱o. Eĉ en Litovi⸱o li avert⸱is, ke la nord-kore⸱a⸱j mis⸱il⸱o⸱j pov⸱us ating⸱i tiu⸱n land⸱o⸱n. Rezult⸱e, ĉiu⸱j gast⸱ig⸱ant⸱o⸱j komun⸱e re⸱kon⸱is la minac⸱o⸱j⸱n de nukle⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j de Nord-Korei⸱o.

Prov⸱o est⸱i pac⸱per⸱ant⸱o

Tuj antaŭ la konferenc⸱o de G20, sur⸱baz⸱e de si⸱a⸱j amik⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kaj kun Uson⸱o kaj kun Iran⸱o, Abe vizit⸱is Teheranon por plen⸱um⸱i per⸱ad⸱o⸱n inter tiu⸱j land⸱o⸱j, kiu⸱j akr⸱e kontraŭ⸱star⸱as pri la nukle⸱a produkt⸱ad⸱o far⸱e de Iran⸱o. Bedaŭr⸱ind⸱e, la pac⸱per⸱ant⸱a vizit⸱o de Abe fiask⸱is, ĉar dum li⸱a vizit⸱o Iran⸱o atak⸱is du petrol⸱ŝip⸱o⸱j⸱n en la Hormuza Mar⸱kol⸱o kaj paf⸱fal⸱ig⸱is uson⸱a⸱n droneon.

Du⸱land⸱a⸱j renkont⸱iĝ⸱o⸱j

Dum la konferenc⸱o de G20 Abe apart⸱e renkont⸱iĝ⸱is kun Trump kaj Putin por antaŭ⸱e⸱n⸱ig⸱i grav⸱a⸱j⸱n far⸱end⸱aĵ⸱o⸱j⸱n inter tiu⸱j land⸱o⸱j. Trump ne⸱klar⸱e menci⸱is komerc⸱a⸱n ced⸱o⸱n de⸱flank⸱e de Abe, ebl⸱e por help⸱i al Abe, kiu hav⸱os elekt⸱o⸱j⸱n de membr⸱o⸱j de la senat⸱o en juli⸱o. Sed en aŭgust⸱o Trump anonc⸱os grand⸱a⸱n frukt⸱o⸱n, kiu⸱n li akir⸱is de Japani⸱o por la uson⸱a popol⸱o, kiu ven⸱ont⸱jar⸱e hav⸱os elekt⸱o⸱j⸱n de prezid⸱ant⸱o. La 26a konferenc⸱o inter Abe kaj Putin nur de⸱nov⸱e konfirm⸱is, ke ili pen⸱u akcel⸱i la pac⸱trakt⸱at⸱o⸱n prokrast⸱at⸱a⸱n ek⸱de la fin⸱o de la du⸱a mond⸱milit⸱o kaj inter⸱konsent⸱o⸱n pri trans⸱don⸱ad⸱o de insul⸱o⸱j aneks⸱it⸱a⸱j dum tiu milit⸱o.

Ĉu en la mond⸱o venk⸱is popol⸱ism⸱o?

La konferenc⸱o de G20 per si mem ne est⸱is grand⸱a sukces⸱o, kvankam Trump kaj Xi Jinping konsent⸱is, ke ili daŭr⸱e trakt⸱u pri ekonomi⸱a⸱j problem⸱o⸱j kaj Uson⸱o prokrast⸱u al⸱don⸱a⸱j⸱n dogan⸱a⸱j⸱n impost⸱o⸱j⸱n por ĉin⸱a⸱j var⸱o⸱j. Mult⸱a⸱j koncern⸱at⸱o⸱j trankvil⸱iĝ⸱is pro la moment⸱a pac⸱o. Tamen post la konferenc⸱o ek⸱est⸱is grand⸱a dub⸱o, kiu(j) gvid⸱os la nun⸱a⸱n mond⸱ord⸱o⸱n en ĉi tiu epok⸱o. Ĉi-rilat⸱e, sinistr⸱a kaj signif⸱o⸱plen⸱a est⸱is la el⸱dir⸱o de Vladimir Putin dum li⸱a gazet⸱ar⸱a intervju⸱o kun Financial Times tuj antaŭ la konferenc⸱o, ke en la mond⸱o venk⸱is popol⸱ism⸱o kaj ke liberal⸱ism⸱o jam est⸱as eks⸱mod⸱a. Fakt⸱e, en la konferenc⸱o part⸱o⸱pren⸱is ankaŭ, ekzempl⸱e, prezident⸱o Erdoğan de Turki⸱o, princ⸱o Mohammad de Saud⸱a Arabi⸱o, prezident⸱o Bolsonaro de Brazil⸱o, kiu⸱j ŝajn⸱e kontraŭ⸱star⸱as liberal⸱ism⸱o⸱n kaj demokrati⸱o⸱n. Ĉu oni konstat⸱os la aper⸱o⸱n de pli⸱a⸱j trump⸱ec⸱a⸱j aŭ minitrumpaj gvid⸱ant⸱o⸱j en la mond⸱o?

ISIKAWA Takasi
Japani⸱o

Spirit⸱a viv⸱o

Krist⸱an⸱ism⸱o

For⸱pas⸱is grand⸱a kardinal⸱o

Je la aĝ⸱o 82, post 41 jar⸱o⸱j kiel episkop⸱o – 38 el ili kiel ĉef⸱episkop⸱o de Havan⸱o – for⸱pas⸱is la 26an de juli⸱o Jaime Lucas Or⸱teg⸱a Alamino, „la kardinal⸱o”, aŭ tut⸱simpl⸱e „Jaime” [ĥajme] por la pli⸱mult⸱o de la kub⸱a⸱j katolik⸱o⸱j. Spit⸱e al la somer⸱a varm⸱eg⸱o, dum tri tag⸱o⸱j hom⸱o⸱j ven⸱is en la havan⸱a⸱n katedral⸱o⸱n adiaŭ⸱i li⸱n, kaj oni celebr⸱is mes⸱o⸱j⸱n por li⸱a anim⸱o.

La funebr⸱a⸱n ceremoni⸱o⸱n ĉe⸱est⸱is, krom la kub⸱a episkop⸱ar⸱o, episkop⸱o⸱j el Uson⸱o kaj Puertoriko, la prezid⸱ant⸱o de la Naci⸱a Asemble⸱o de la Popol⸱a Pov⸱o, du vic⸱prezid⸱ant⸱o⸱j de la Ŝtat⸱a kaj de la Ministr⸱a Konsili⸱o⸱j, kaj flor⸱kron⸱o⸱j⸱n send⸱is la prezid⸱ant⸱o Miguel Díaz-Canel kaj la general⸱o Raúl Castro. Ankaŭ mesaĝ⸱o de la pap⸱o Francisk⸱o est⸱is leg⸱it⸱a.

Mult⸱jar⸱a kaj frukt⸱o⸱don⸱a labor⸱o

Dum si⸱a mult⸱jar⸱a ag⸱ad⸱o – li est⸱is ordin⸱it⸱a en 1964, post stud⸱o⸱j en Kanad⸱o – Or⸱teg⸱a est⸱is si⸱a⸱temp⸱e paroĥ⸱estr⸱o en si⸱a nask⸱iĝ⸱urb⸱o Jagüey Grand⸱e (provinc⸱o Matanzas) kaj de la katedral⸱o provinc⸱a, prezid⸱ant⸱o de la tie⸱a Diocez⸱a Komision⸱o Kateĥeza, profesor⸱o pri moral⸱a teologi⸱o ĉe la havan⸱a seminari⸱o, episkop⸱o de Pin⸱ar del Río kaj ĉef⸱episkop⸱o de Havan⸱o. Dum tri si⸱n⸱sekv⸱a⸱j period⸱o⸱j (ek⸱de 2001) li est⸱is prezid⸱ant⸱o de la Kub⸱a Konferenc⸱o de Katolik⸱a⸱j Episkop⸱o⸱j, kaj post kelk⸱a temp⸱o est⸱is re⸱e elekt⸱it⸱a. Kardinal⸱o Or⸱teg⸱a membr⸱is en la Pap⸱a Konsili⸱o pri Soci⸱a Komunik⸱ad⸱o, la Kongregaci⸱o pri Evangeliz⸱ad⸱o de la Popol⸱o⸱j kaj plur⸱a⸱j ali⸱a⸱j kongregaci⸱o⸱j, kaj est⸱is konsil⸱ant⸱o ĉe la Pap⸱a Komision⸱o pri Latin-Amerik⸱o.

Kiel ĉef⸱episkop⸱o de Havan⸱o li kre⸱is nov⸱a⸱j⸱n paroĥ⸱o⸱j⸱n, re⸱konstru⸱ig⸱is pli ol kvin⸱dek kirk⸱o⸱j⸱n kaj paroĥ⸱a⸱j⸱n dom⸱o⸱j⸱n, star⸱ig⸱is la nun⸱a⸱n sid⸱ej⸱o⸱n de la Konferenc⸱o de Kub⸱a⸱j Katolik⸱a⸱j Episkop⸱o⸱j kaj la Dom⸱o⸱n de Laik⸱o⸱j. Li konsekr⸱is kvin episkop⸱o⸱j⸱n kaj ordin⸱is 43 sacerdot⸱o⸱j⸱n, kaj sukces⸱is akir⸱i kaj la permes⸱o⸱n kaj la mon⸱o⸱n por la konstru⸱ad⸱o de nov⸱a seminari⸱o – la antaŭ⸱a⸱n konfisk⸱is la reg⸱ist⸱ar⸱o por milit⸱ist⸱a⸱j cel⸱o⸱j en la ses⸱dek⸱a⸱j jar⸱o⸱j.

En 2011 kardinal⸱o Or⸱teg⸱a prezent⸱is al la tiam⸱a pap⸱o Benedikt⸱o la 16a si⸱a⸱n demisi⸱a⸱n leter⸱o⸱n, ĉar episkop⸱o⸱j dev⸱ig⸱e emerit⸱iĝ⸱u je la aĝ⸱o de 75 jar⸱o⸱j, sed li est⸱is pet⸱it⸱a rest⸱i en la posten⸱o. Nur en 2016 la pap⸱o Francisk⸱o akcept⸱is li⸱a⸱n demisi⸱o⸱n kaj anstataŭ⸱ig⸱is li⸱n per la tiam⸱a episkop⸱o de la provinc⸱o Camagüey, Ju⸱a⸱n de la Caridad García Rodríguez.

Mal⸱facil⸱a⸱j komenc⸱a⸱j jar⸱o⸱j

Ordin⸱it⸱e en 1964, la jun⸱a pastr⸱o zorg⸱is pri plur⸱a⸱j task⸱o⸱j, inkluziv⸱e kiel Vikari⸱o Kun⸱labor⸱a en la urb⸱o Cárdenas, ĝis en la jar⸱o 1966 li est⸱is pun⸱e send⸱it⸱a pro si⸱a religi⸱a ag⸱ad⸱o al agrikultur⸱a pun⸱establ⸱o de la tiam⸱a⸱j UMAP (Milit⸱ist⸱a⸱j Unu⸱o⸱j Apog⸱a⸱j de la Produkt⸱ad⸱o). Tie li kaŝ⸱e celebr⸱is di⸱serv⸱o⸱j⸱n, konfes⸱pren⸱is kaj evit⸱ig⸱is kelk⸱a⸱j⸱n si⸱n⸱mort⸱ig⸱o⸱j⸱n inter la pun⸱at⸱o⸱j. Post ok monat⸱o⸱j li est⸱is liber⸱ig⸱it⸱a; li hav⸱is viz⸱o⸱n por el⸱migr⸱i al Hispani⸱o, sed elekt⸱is rest⸱i en Kub⸱o kaj re⸱e okup⸱iĝ⸱is pri plur⸱a⸱j paroĥ⸱o⸱j. En 1969 li est⸱is nom⸱um⸱it⸱a paroĥ⸱estr⸱o de la katedral⸱o de Matanzas.

Episkop⸱o kaj ĉef⸱episkop⸱o

Decembr⸱e de 1978 Johano Paŭlo la 2a nom⸱um⸱is li⸱n episkop⸱o de Pin⸱ar del Rio. Post tri jar⸱o⸱j da sen⸱lac⸱a labor⸱o tie li est⸱is promoci⸱it⸱a al la ĉef⸱episkop⸱ej⸱o de Havan⸱o, kiu vak⸱is ek⸱de februar⸱o 1980.

Tem⸱is de⸱nov⸱e pri mal⸱facil⸱a⸱j jar⸱o⸱j. Kvankam novembr⸱e de 1978 komenc⸱iĝ⸱is la oficial⸱a⸱j dialog⸱o⸱j kun la tiel nom⸱at⸱a komun⸱um⸱o kub⸱a en ekster⸱land⸱o (dialog⸱o⸱j daŭr⸱ig⸱it⸱a⸱j en 1979, kiu⸱j regul⸱ig⸱is la migr⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Uson⸱o) la politik⸱a atmosfer⸱o est⸱is sufiĉ⸱e varm⸱a. En novembr⸱o 1994 la pap⸱o Johano Paŭlo la 2a ig⸱is li⸱n la du⸱a kub⸱a kardinal⸱o.

La sekv⸱a⸱j jar⸱o⸱j est⸱is sufiĉ⸱e ŝarĝ⸱it⸱a⸱j, ne nur en Kub⸱o: inter ali⸱a⸱j task⸱o⸱j, en 1996 la kardinal⸱o est⸱is elekt⸱it⸱a kiel unu el la vic⸱prezid⸱ant⸱o⸱j de la Konferenc⸱o de Katolik⸱a⸱j Episkop⸱o⸱j de Latin-Amerik⸱o (CELAM), kaj li ĉe⸱est⸱is la Asemble⸱o⸱n pri Amerik⸱o de la Sinod⸱o de Episkop⸱o⸱j ĉe Vatikan⸱o, inter novembr⸱o kaj decembr⸱o 1997. En 1998 li est⸱is honor⸱a invit⸱it⸱o ĉe la Mond⸱a Kongres⸱o de la Inter⸱naci⸱a Katolik⸱a Gazet⸱ar⸱a Unu⸱iĝ⸱o (UCIP) en la sid⸱ej⸱o de Unesk⸱o en Pariz⸱o, okaz⸱e de la al⸱juĝ⸱o de or⸱a medal⸱o al la havan⸱a arki⸱diocez⸱a revu⸱o Palabra Nueva (Nov⸱a vort⸱o).

Tamen sen⸱dub⸱e la plej grav⸱a event⸱o de 1998 est⸱is la unu⸱semajn⸱a vizit⸱o de la pap⸱o Johano Paŭlo la 2a al la land⸱o en januar⸱o. Post⸱e la kardinal⸱o hav⸱is ŝanc⸱o⸱n gast⸱ig⸱i pap⸱a⸱j⸱n vizit⸱o⸱j⸱n en 2012 (Benedikt⸱o la 16a) kaj 2015 (Francisk⸱o).

Diplomat⸱a kaj dialog⸱a kapabl⸱o⸱j

La diplomat⸱a kaj dialog⸱a kapabl⸱o⸱j de kardinal⸱o Or⸱teg⸱a montr⸱iĝ⸱is ne nur ĉe la liber⸱ig⸱o de politik⸱a⸱j prizon⸱ul⸱o⸱j, sed ĉe mult⸱e pli kompleks⸱a afer⸱o: la demarŝ⸱o⸱j, kiu⸱j kulmin⸱is per la histori⸱a normal⸱ig⸱o de la rilat⸱o⸱j inter Kub⸱o kaj Uson⸱o la 17an de decembr⸱o 2014. Tio⸱n li rakont⸱as en si⸱a libr⸱o Encuentro, diálogo y acuerdo (Renkont⸱iĝ⸱o, dialog⸱o kaj inter⸱konsent⸱o). Sekret⸱a⸱j demarŝ⸱o⸱j pri la normal⸱ig⸱o komenc⸱iĝ⸱is en 2013. La pap⸱o Francisk⸱o person⸱e mult⸱e prem⸱is cel⸱e al la normal⸱ig⸱o, kaj pet⸱is li⸱n est⸱i port⸱ant⸱o de leter⸱o⸱j por la prezident⸱o⸱j Raúl Castro kaj Barack Obama. Kiam dum intervju⸱o ĵurnal⸱ist⸱o el la kub⸱a katolik⸱a revu⸱o Espacio Laical (Laik⸱a spac⸱o) sci⸱vol⸱is pri la en⸱hav⸱o de la leter⸱o⸱j, Or⸱teg⸱a respond⸱is: „Tem⸱is pri en⸱konduk⸱a⸱j not⸱o⸱j. Mi mem est⸱is la leter⸱o.”

Kub⸱o kaj la eklezi⸱o

Kub⸱o kaj la eklezi⸱o est⸱is la du ĉef⸱a⸱j afer⸱o⸱j en la viv⸱o de kardinal⸱o Or⸱teg⸱a. Dum si⸱a⸱j mult⸱a⸱j jar⸱o⸱j ĉe la stir⸱il⸱o li klopod⸱is pli⸱bon⸱ig⸱i la rilat⸱o⸱j⸱n inter la eklezi⸱o kaj la reg⸱ist⸱ar⸱o, aŭ pli ĝust⸱e, inter kub⸱an⸱o⸱j kaj kub⸱an⸱o⸱j. Tio al⸱tir⸱is al li kaj laŭd⸱o⸱j⸱n kaj mal⸱laŭd⸱o⸱j⸱n. Ne ĉiu⸱j, ĉiam, kompren⸱is li⸱a⸱n ag⸱ad⸱o⸱n. Dum intervju⸱o en 2014 li konfes⸱is: „Se mi dev⸱us re⸱komenc⸱i kaj re⸱orient⸱i mi⸱a⸱n viv⸱o⸱n, ŝajn⸱as al mi ke, spert⸱int⸱e kaj sci⸱ant⸱e, ke Di⸱o mi⸱n vok⸱as, mi de⸱nov⸱e Li⸱n sekv⸱us, ebl⸱e kun pli da sci⸱o pri la signif⸱o de tio, sed sam⸱e ĝoj⸱e kaj per la sam⸱a anim⸱a si⸱n⸱ten⸱o, kaj ebl⸱e eĉ pli bon⸱e.”

agfu
Albert⸱o GARCÍA FUMERO
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Kub⸱o

Muze⸱o

En mi⸱a artikol⸱o La plej mal⸱jun⸱a min⸱ist⸱o (MONATO 2019/08-9, p. 7-8) aper⸱is erar⸱et⸱o ĉe la fot⸱o⸱j: La ŝakt⸱o-fot⸱o montr⸱as la muze⸱o⸱n de min⸱ej⸱o en Saint-Etienne nom⸱at⸱a „Puits Couriot” kaj ne la ŝakt⸱o⸱n Cambefort, kie labor⸱is Paĉj⸱o Bru⸱as.

Pierre Grollemund
Franci⸱o

Re⸱ag⸱o

Kartveli⸱o: kelk⸱a⸱j preciz⸱ig⸱o⸱j

En la recenz⸱o de mi⸱a libr⸱o, La Eksperiment⸱o: La forges⸱it⸱a revoluci⸱o de Kartvel⸱uj⸱o (MONATO 2019/08-09, p. 26-27) aper⸱as kelk⸱a⸱j erar⸱o⸱j.

La recenz⸱int⸱o, Nikolao Gudskov, skrib⸱as, ke „la social⸱demokrat⸱o⸱j ne sukces⸱is solv⸱i plur⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n, unu⸱a⸱vic⸱e la naci⸱a⸱n” – kvazaŭ mi ne est⸱us skrib⸱int⸱a pri ili. Est⸱as plen⸱a ĉapitr⸱o en la libr⸱o pri la kartvel⸱a⸱j naci⸱a⸱j mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j, kaj tie mi konklud⸱is, ke „la kartvel⸱a⸱j social-demokrat⸱o⸱j ne ĉiam mastr⸱um⸱is la afer⸱o⸱n bon⸱e, kaj en kelk⸱a⸱j okaz⸱o⸱j est⸱is respond⸱ec⸱a⸱j pri terur⸱a⸱j krim⸱o⸱j.”

Li skrib⸱as ankaŭ, ke „social⸱ism⸱o pov⸱as est⸱i nur rezult⸱o de la soci⸱a revoluci⸱o en industri⸱e evolu⸱int⸱a land⸱o” – sed en mi⸱a libr⸱o mi skrib⸱is mult⸱e pri tiu tem⸱o, kaj mi cit⸱is la kartvel⸱a⸱j⸱n gvid⸱ant⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j bon⸱e sci⸱is tio⸱n (mal⸱e al la bolŝevist⸱o⸱j).

„Neni⸱u mond⸱a potenc⸱o agnosk⸱is sen⸱de⸱pend⸱a⸱n Kartveli⸱o⸱n”, li skrib⸱as. Sed fakt⸱e, li erar⸱as. Ekzempl⸱e, en februar⸱o 1921, la Super⸱a Konsili⸱o de la venk⸱int⸱a⸱j alianc⸱a⸱j potenc⸱o⸱j decid⸱is jur⸱e agnosk⸱i Kartveli⸱o⸱n. Graf⸱o Curzon telegraf⸱is al si⸱a reprezent⸱ant⸱o en Kartveli⸱o: „La reg⸱ist⸱ar⸱o de li⸱a reĝ⸱a moŝt⸱o don⸱as al ĝi” – la Kartvel⸱a Demokrat⸱a Respublik⸱o – „jur⸱a⸱n agnosk⸱o⸱n”.

Li dub⸱as, ke Stalin hav⸱is la potenc⸱o⸱n lanĉ⸱i la invad⸱o⸱n en 1921, sed fakt⸱e Stalin kaj li⸱a⸱j amik⸱o⸱j far⸱is tio⸱n mal⸱antaŭ la dors⸱o⸱j de la soveti⸱a gvid⸱ant⸱o Lenin kaj la estr⸱o de la ruĝ⸱a arme⸱o Trockij.

La kartvel⸱o⸱j „ne rezist⸱is al la okup⸱ad⸱o” de la rus⸱o⸱j post la invad⸱o, li skrib⸱as. Ebl⸱e li ne leg⸱is la ĉapitr⸱o⸱n „La fin⸱a batal⸱o”, kiu pri⸱skrib⸱as la rezist⸱ad⸱o⸱n de la kartvel⸱o⸱j, inkluziv⸱e de la grand⸱eg⸱a ribel⸱o en 1924.

Li skeptik⸱as pri tio, ke la Kartvel⸱a konstituci⸱o est⸱is kiel mi pri⸱skrib⸱is, kaj skrib⸱as, ke „se ĝi est⸱us tiom perfekt⸱a” – mi ne skrib⸱is, ke ĝi est⸱is perfekt⸱a – la estr⸱o⸱j de la nov⸱a kartvel⸱a respublik⸱o en 1991 dev⸱us akcept⸱i ĝi⸱n. Ebl⸱e li ne sci⸱as ke la kartvel⸱a⸱j estr⸱o⸱j sep⸱dek jar⸱o⸱j⸱n post la unu⸱a respublik⸱o ne est⸱is social-demokrat⸱o⸱j – bedaŭr⸱ind⸱e.

Li konklud⸱is, ke mi⸱a libr⸱o „nun ekzist⸱as krom en Esperant⸱o, nur en la angl⸱a kaj en la kartvel⸱a”. Mi ĝoj⸱as inform⸱i ĉiu⸱j⸱n, ke la libr⸱o aper⸱os ĉi jar⸱e ankaŭ en la rus⸱a, kaj ni esper⸱as fin⸱i la german⸱a⸱n traduk⸱o⸱n dum la ven⸱ont⸱a⸱j monat⸱o⸱j.

Eric LEE
Briti⸱o

Albani⸱o

Grand⸱a⸱j atend⸱o⸱j

Ne⸱ordinar⸱a⸱j event⸱o⸱j okaz⸱is en Albani⸱o en la jar⸱o 2019. La unu⸱a inter ili est⸱is la total⸱a bojkot⸱o de la parlament⸱o domin⸱at⸱a de social⸱ist⸱o⸱j (78 lok⸱o⸱j el 140) far⸱e de la opozici⸱o, ĉar la parlament⸱a pli⸱mult⸱o voĉ⸱don⸱ad⸱is (ek⸱de 2013, kiam ĝi gajn⸱is la elekt⸱o⸱j⸱n, far⸱ant⸱e tro⸱a⸱j⸱n promes⸱o⸱j⸱n) tut⸱e neglekt⸱ant⸱e la mal⸱pli⸱mult⸱o⸱n.

Parlament⸱an⸱o⸱j-krim⸱ul⸱o⸱j?

Laŭ la opozici⸱o, plur⸱a⸱j membr⸱o⸱j de la social⸱ist⸱a parlament⸱a grup⸱o kaj proksim⸱um⸱e 370 alt⸱a⸱j ŝtat⸱a⸱j funkci⸱ul⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n en⸱posten⸱ig⸱is la social⸱ist⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o de Ed⸱i Ram⸱a, est⸱as lig⸱it⸱a⸱j al la en⸱land⸱a drog-mafi⸱o.

Amas⸱a⸱j protest⸱o⸱j

Amas⸱a⸱j protest⸱o⸱j de student⸱o⸱j por nul⸱ig⸱o de la leĝ⸱o pri instru⸱ad⸱o kaj ali⸱a⸱j civit⸱an⸱a⸱j protest⸱o⸱j kontraŭ tiel nom⸱at⸱a⸱j „ekonomi⸱a⸱j oligarĥ⸱o⸱j”, kiu⸱j mal⸱respekt⸱is la publik⸱a⸱n interes⸱o⸱n kaj est⸱is lig⸱it⸱a⸱j kun evident⸱a korupt⸱ad⸱o, ig⸱is la ĉef⸱ministr⸱o⸱n ŝanĝ⸱i februar⸱e preskaŭ du⸱on⸱o⸱n de si⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o.

Mank⸱as super⸱a arbitraci⸱o

Inter⸱temp⸱e, pro la grand⸱a justic⸱a re⸱form⸱o iniciat⸱it⸱a de la inter⸱naci⸱a komun⸱um⸱o (Uson⸱o kaj Eŭrop⸱a Uni⸱o), ek⸱de la jar⸱o 2016 la land⸱o praktik⸱e rest⸱as sen konstituci⸱a kaj kasaci⸱a kort⸱um⸱o⸱j. Do, mank⸱as super⸱a arbitraci⸱o!

Re⸱e⸱n al total⸱ism⸱o?

La opozici⸱o bojkot⸱is ankaŭ la normal⸱a⸱j⸱n lok⸱a⸱j⸱n elekt⸱o⸱j⸱n en juni⸱o 2019, el kio rezult⸱is, ke la social⸱ist⸱o⸱j est⸱is la sol⸱a parti⸱o venk⸱int⸱a en ili. La prezident⸱o Ilir Met⸱a el⸱paŝ⸱is defend⸱e al la plur⸱ism⸱a sistem⸱o akir⸱it⸱a en la jar⸱o 1991 post du⸱on⸱jar⸱cent⸱a total⸱ism⸱a reĝim⸱o, sed la social⸱ist⸱a parlament⸱o respond⸱e komenc⸱is la procedur⸱o⸱n por li⸱a el⸱posten⸱ig⸱o!

Aspir⸱o⸱j de la opozici⸱o

La somer⸱a⸱j feri⸱o⸱j kaj la bezon⸱o de turism⸱a⸱j en⸱spez⸱o⸱j provizor⸱e trankvil⸱ig⸱is la politik⸱a⸱n situaci⸱o⸱n. Tiel oni atend⸱as la aŭtun⸱o⸱n por esper⸱i grand⸱a⸱j⸱n ŝanĝ⸱o⸱j⸱n: la opozici⸱o postul⸱as ekster⸱ordinar⸱a⸱j⸱n lok⸱a⸱j⸱n kaj parlament⸱a⸱j⸱n elekt⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j⸱n aranĝ⸱u trans⸱ir⸱a reg⸱ist⸱ar⸱o sen Ed⸱i Ram⸱a kiel ĉef⸱ministr⸱o, kio re⸱star⸱ig⸱u plur⸱ism⸱o⸱n en Albani⸱o. La social⸱ist⸱o⸱j persist⸱as en si⸱a nov⸱a pozici⸱o de absolut⸱a domin⸱ad⸱o.

Ĉu al⸱iĝ⸱o al EU?

Oktobr⸱e 2019 Eŭrop⸱a Uni⸱o decid⸱os, ĉu ĝi komenc⸱u aŭ ne la procedur⸱o⸱j⸱n por al⸱iĝ⸱o de Albani⸱o al Eŭrop⸱a Uni⸱o, kio de⸱pend⸱os de la solv⸱iĝ⸱o de la en⸱land⸱a politik⸱a kriz⸱o. Ali⸱e, la land⸱o tra⸱viv⸱os plu⸱a⸱j⸱n soci⸱a⸱j⸱n konfront⸱iĝ⸱o⸱j⸱n.

bame
Bardhyl SElim⸱i
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Albani⸱o