Tumulta historio de la ĉeĥa nacio

Spirita revolucio en la koro de Eŭropo estas surprize riĉa libro kun kvazaŭ serio de portretoj el la ĉeĥa historio.

Iom hazarde mi komencas per Jan Amos Komenský (Komenio), la instruisto de la nacioj: jam de jaroj tiun nomon mi konas. Li estis moravia teologo, filozofo, religia reformisto, pansofisto kaj pedagogo. Kion li tuŝis, pri tio klerege li verkis: li pledis por funda instruado al knaboj kaj knabinoj de ĉiuj tavoloj de la socio. Instrulibrojn li verkis kaj eĉ inicis tute novan instrusistemon por poloj, svedoj kaj hungaroj. Ĉe famaj amikoj li pledis por memstareco de sia patrolando. Tamen li ne fariĝis revoluciema, sed restis eŭropano tradicia, kun humanisma rigardado.

Orfo

La 12-jara Jan fariĝis orfo, sed danke al parencoj li studis teologion kaj filozofion, laste en Hejdelbergo. Jan Amos Komenio revenis post trijara studado en la germanaj universitatoj hejmen por esti utila al la Moravia Unuiĝo, de kiu li devenis; loka grafo lasis lin instrui la latinan, kio donis eblon forigi malnoviĝintajn instrumetodojn, sub kiuj siatempe li mem suferis. Li ricevis taskojn pli gravajn: li fariĝis predikisto kaj administristo de la fratara (husana) lernejo en la vigla germana fratara grupo de Fulnek, proksime al la limo kun Silezio.

Kontraŭreformacio

Grandajn problemojn estigis la habsburgoj, kiuj malobeis la interkonsentojn pri religia libereco. Rezultis la 30-jara milito, kiu ruinigis tiom da landoj. Treege suferis Bohemio kaj Moravio. En 1620 Ferdinando la 2a venkis kun helpo de soldat-taĉmentoj hispana, bavara kaj papa sur la Blanka Monto ĉe Prago. Rezultis perforta kontraŭreformacio kaj fino de libero por la ĉeĥa nacio por la sekvaj 30 jaroj. Perforte la popolon oni ree katolikigis kontraŭ la dujarcenta protestanta tradicio.

Komenio tuj forlasis la hejmon kaj rifuĝejon li serĉis en urbeto. Hispanaj trupoj elrabis ĉion – forbrulis multaj liaj libroj kaj manuskriptoj. Sekvis la pesto: pereis la edzino kaj du infanoj. Konsolon li trovis en la Biblio. Sekvis mirindaj verkoj el tio: Labirinto de la mondo, ekzemple. La Frataro devis sin kaŝi en arbaroj kaj rokoj. Komenio tra multa vagado serĉis sekurecon por la siaj i.a. en Nederlando, sed ankaŭ ĉe la Elbo-fonto. Dume instrumetodojn li plibonigis.

Habsburgoj

La sveda reĝo Gustavo Adolfo kun la protestanta saksa armeo penetris ĝis Prago. Unue la kapojn de protestantaj martiroj ili forigis de la pontoturo, kie malhome jam dek unu jarojn ili pendis. Oni solene entombigis ilin. Jam baldaŭ la habsburgoj reprenis la potencon. For estis la espero de ĉeĥoj kaj slovakoj.

Tiutempe Komenio disvolvis siajn novajn instrumetodojn: anstataŭ nura parkerpostula instruado kaj paralela vergado venis lernado kvazaŭ luda – schola ludus (lernejo kiel ludo). Infanoj lernu laŭŝtupe kiel konvenas al ilia aĝo.

Perfortoplena historio

Jen do, se iel resumi almenaŭ parte, kion pri Komenio oni renkontas en ĉi tiu riĉa libro.

En Spirita revolucio en la koro de Eŭropo sinsekve aperas priskriboj pri la princo Václav, Jan Milíč el Kroměříž, la patro de la ĉeĥa reformacio, Jan Hus, Hieronimo la Praga, kunlaboranto de Jan Hus, Petr Chelčiscký, la profeto sur la sojlo de epokoj, la frato Řehoř, fondinto de la Unuiĝo de Ĉeĥaj Fratoj (Ĉeĥa Kunfrataro), Jan Amos Komenský, la instruisto de nacioj, Tomáš Masaryk, la filozofo kaj ŝtatestro; la lasta ĉapitro, sufiĉe optimisma post ĉi panoramo tra la ofte perfortoplena historio de la lando, estas La vero venkas.

La libron mi krome instigus eklegi, prefere trastudi, ankaŭ pro la enesto de artisme faritaj portretoj, kiuj tuj nin memorigas pri alia eldonaĵo de la sama eldonejo: Jan Hus; Pri la Eklezio – elektitaj ĉapitroj, kiun supre mi jam menciis.

Gerrit BERVELING

Přemysl Pitter: Spirita revolucio en la koro de Eŭropo – Rigardo en la historion de la ĉeĥa nacio. El la ĉeĥa tradukis Margit Turková. Eld. KAVA-PECH, Dobřichovice, 2017. 121 paĝoj, ISBN 978-80-87169-78-0.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Paul Gubbins



En dormo li mortis,

surprize kaj pace,

eble sonĝante pri neverkitaj verkoj.



Amiko de plej multaj,

ĉiam ronde sprita, humurplena,

kun afabla rideto tutvizaĝe.



Mi memoros lin kiel lastfoje, kun supla sunĉapelo

laŭreklame faldebla poŝen

kaj elfekebla sendifekta se elefanto ĝin digestis.

(El Brulvunde)

Libroj

Kontrabasaj soloj dum poezia aŭtuno

Oni scias, ke neniu devas miksi arton kaj artiston, kaj ke, se oni volas konservi siajn ravon kaj admiron pri ajna artisto (kaj mi vere admiras la tuj recenzotan verkiston!), oni ja devas teni sin je sekura distanco de tiu. Plie, en ĉiuj landoj, kulturoj kaj lingvoj troviĝas artistoj, kies vivon komplete ĉirkaŭas, vole nevole, polemikoj. Feliĉe aŭ ne, ĉe ni, esperantistoj, ne estas ja kutime havi artistojn, kiuj estas ankaŭ kaŭzo aŭ celo de akraj polemikoj, tio estas ja escepto. Sed nun ni parolu pri unu el tiuj esceptoj, nome Jorge Camacho.

Esperantlingva poeto el Hispanio, koniĝinta ekde la fino de la 80aj jaroj, Camacho estas unu el tiuj revoluciuloj de nia poezio, kiuj, grupe, famiĝis kiel Ibera Skolo. Tamen liaj personaj sintenoj antaŭ kelkaj el niaj institucioj aŭ aliaj famuloj de nia movado ĉiam rezultigis, ke la vervo kaj verko de Camacho estas rigardataj ne nur kiel tempestaj, sed ankaŭ kiel agresemaj kaj, de kelkaj personoj, netoleremaj. Ne estas malmultaj tiuj, kiuj pensas, ke „ja temas pri elstara poeto, tamen neeltenebla persono”.

Tamen pro la fakto mem, ke mi ne rajtas juĝi homon, kun kiu mi neniam havis personan kontakton, mi povas (almenaŭ mi tion pensis, sed tion taksu leganto mem) kun iom da senpartianeco prepari tiun ĉi recenzon pri lia lasta libro, titolita Brulvunde. Eldonita de „Espero”, Brulvunde estas bona rikolto de poemoj, produktitaj en la jaroj 2016 kaj 2017, kio igas la libron duparta tekstaro, kredeble organizita laŭ verk-ordo mem.

Akra disputo

La unua parto, 2016, ekas per versforma prezento de la akra disputo, tiam ĵus okazinta, inter la aŭtoro kaj Carlo Minnaja. Fakte, la unuaj sep poemoj de la tuta libro konsistas el rakontado de lia versio de la afero kaj en atakoj kontraŭ Minnaja. Estas domaĝe, ke Minnaja ne estas ankaŭ poeto, tiel li eble povus per samaj armiloj prezenti kaj defendi propran version. Tamen ne nur kontraŭ Minnaja Camacho atakas, estas same alia celo: Ian Fantom, kiu, tamen, „meritis” nur unu poemon, en la paĝo 112.

Kortuŝa omaĝo

Sed ne pensu, ke la tuta poemaro estas tiom akre militema. Estas en ĝi kortuŝa omaĝo al la tiam ĵus forpasinta ĉefredaktoro de MONATO, nia karmemora Paul Gubbins (p. 30, vidu la kadron), kaj al Baldur Ragnarsson, al kiu Camacho dediĉas la libron. Li rekonas lin kiel „modelon” por sia verko kaj konfesas ŝuldi al li la versan strukturon, konstruitan laŭ „trioj”. Plie, en la poemo „Al untaj poetoj”, li eĉ rekomendas al siaj posteuloj bone trastudi la verkojn Parnasan kaj „Ragnarsajn”.

NePIVe

Certe unu el la plej lertaj vivantaj regantoj de nia lingvo, Camacho ja neniel subiĝas al bonlingvismaj tezoj (male, li verkis manifeston kontraŭ ili). Tiel, legi Camacho-n estas alfronti nePIVajn vortojn, ekzemple: janta (p. 49), faŝulo (p. 95) kaj parahoma (p. 125), kies helendevena prefikso almenaŭ estas klara defio al tiuj, kiuj diras, ke latinaj kaj helenaj radikoj aŭ afiksoj ne plu havas lokon en nia lingvo. Estas ankaŭ la arabismo muŝkila, tre interesa sinonimo por la jam eluzita malfacila (p. 133), kaj naŭto (p. 132), uzata en senco tute malsimila al tiu difino en PIV, kvankam tute kongrua al jam komunuzaj vortoj kiel astronaŭto kaj kosmonaŭto, inter aliaj. Sed tiuj vortelektoj ne estas hazardaj kaj ne ekzistas nur por ŝoki iun lingve pli konservativeman leganton: ili estas perfekte laŭaj al la poezia projekto de la Ibera Skolo.

Bone ... kaj pri la poemoj mem? Kion pri ili oni povas diri?

Jen ni estas antaŭ poeto, kies verkoj rememorigas min pri ĵazaj kontrabasaj soloj, kiuj, eĉ kiam rapidaj, estas ĉiam profundaj kaj sonigas malaltajn notojn. Tio okazas, ĉar la temoj kaj metriko, de Camacho uzataj, ĉiam sonas kvazaŭ solenaj kaj seriozaj, kiel en Lingvo internacia (p. 52), triparta protesta poemo, en kiu li (pri)ploras la nunan (de li vidatan) situacion de nia lingvo, aŭ en Kabeo (p. 115), kie la poeto paradas, per kelkaj plejparte nerefuteblaj argumentoj, siajn kialojn por kabei. Sed ne nur pri siaj elreviĝoj rilate al la esperanta movado temas Brulvunde, ankaŭ la nuntempan politikon kaj la kutimajn homajn mizerojn Camacho pritraktas, kiel oni vidas en Malpolitiko (p. 66), en kiu li plendas kontraŭ kresko de ekstremdekstrismo en nia mondo (mi, vivanta en Brazilo, bone scias, pri kio li parolas ...) kaj en Sonetfino, versaĵo kun plej trafa mencio de Erasmo, kiun mi nenie ajn jam trovis.

Daŭre verva

Fine, kiamaniere taksi poeton kiel Camacho? Senkonsidere pri la polemikisto, mi sincere povas diri, ke liaj poetaj kvalitoj ankoraŭ daŭre vervas, sed liaj poeziaj formuloj jam, iom post iom, elĉerpiĝas. Tiel, oni ja flaras post legado de Brulvunde ioman laciĝon, de li mem konfesitan, antaŭ la (memdeviga?) tasko esti ĉiam avangardeca. Eble mi aŭdacu diri, dum tiu sia „poezia aŭtuno”, nia eminenta poeto devos investi iom da tempo je propra reinventado, kaj, sen plua kompromiso por esti moderna, fariĝi tiam eterna.

Fernando PITA

Jorge Camacho: Brulvunde. Eld. Espero, Partizánske, 2017. 148 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-80-89366-83-5.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Revo pri demokratia socialismo

Eric Lee estas brita ĵurnalisto kaj historiisto, adepto de klasika marksismo kaj socialdemokratio. Revo lia, kiel de amaso da socialdemokratoj, estas demokratia socialismo – ordo, kie socia justeco kaj homaj rajtoj kunekzistas en plena harmonio. Sed ekzistas stranga problemo: tie, kie venkis socialismemaj politikaj fortoj, estiĝis politikaj ordoj, kie aŭ restis kapitalisma sistemo, nur iom „plibonigita”, aŭ mankis demokratio ... Kaj Eric Lee finfine trovis tiun landon kaj mallongan periodon, kie, tamen, li vidas efektiviĝintan revatan soci-politikan ordon: sendependan Kartvelion en la jaroj 1918-1921 (kion antaŭis la kamparana „Guria Respubliko”, ekzistinta en unu distrikto de Kartvelio en 1905).

Duonforgesitaj eventoj

La eventoj, kiujn traktas la aŭtoro, estas duonforgesitaj: por la epoko de la 1a kaj 2a rusiaj revolucioj, ili ŝajnas, en mondhistoria skalo, nur flankaj okazintaĵoj, kaj lia atentigo pri ili estas grava restaŭro de la historia honoro de liaj protagonistoj, kartvelaj socialdemokratoj. Memorigo pri tiuj eventoj antaŭcentjaraj estas tre edifa por nunaj maldekstraj politikistoj. Sed konsenti kun ĉiuj konkludoj de la aŭtoro ne ĉiam facilas.

Menŝevistoj

Laŭ la aŭtoro, ekskluziva influo de socialdemokratoj en Kartvelio dum la 2a rusia revolucio ŝuldiĝas al tio, ke ili multon lernis mem el la sperto de popola ribelo kaj starigo de pli ol duonjara kamparana memregado en la guria distrikto en 1905. Tio, ke ili ne simple provis ekgvidi la kampulan ribelon, sed alproprigis la sperton, proksimigis ilin al la popolo kaj elvokis grandan fidon al ili. Tial ili (nomataj en posta sovetia politika historiografio „menŝevistoj”) fariĝis la sola amase subtenata partio 12 jarojn poste – en la jaroj 1917-1918, kio kondukis al ilia absoluta venko en la lando. Krome, ili estis sufiĉe unuecaj, kaj internaj kontraŭdiroj ne malhelpis al ili akorde gvidi la landon.

Sangaj eventoj

Eric Lee asertas, ke la reformoj kaj la finfine formiĝinta konstitucio de Kartvelio regata de la socialdemokratoj havis vere socialisman kaj senrezerve demokratian karakteron. La dokumentaj atestoj, ŝajne, subtenas tiun opinion. Kaj laŭ ili, tie estis vere la „ora epoko” de demokratia socialismo. Tamen unu afero estas juraj dokumentoj, sed tute alia estas praktiko.

Evidente, la socialdemokratoj ne sukcesis solvi plurajn problemojn, unuavice la nacian – kaj ĝis nun la streĉaj rilatoj kun etnaj malplimultoj restas heredaĵo de tiama nekapablo radikale solvi la demandon: sangaj eventoj de 1991-1993 kaj de 2008 havas radikojn en tiu epoko. Due, estas facile paroli pri iu „socialismo”, kiam temas pri agrara lando, tamen el la vidpunkto de klasika marksismo, kies adepto konsideras sin la aŭtoro, tio ne eblas: socialismo povas esti nur rezulto de la socia revolucio en industrie evoluinta lando, kia estis tiutempe nek Kartvelio, nek la Rusia Imperio. Do, al kia ordo posta evoluo kondukus tiujn bonanimajn gvidantojn de la lando, oni scii ne povas. Tamen eblas supozi, ke neevitebla industriigo nepre devis ŝanĝi la landon de kampula paradizo, pri kio atestas la tuta monda historio ...

La aspekto, kiun iom preterlasas la aŭtoro, estas la kaŭzoj, pro kiuj la sendependa Kartvelio perdis sian sendependecon kaj estis okupita de la Ruĝa Armeo kaj integrita en la formiĝantan Sovetion. Unue, tiu „sendependa” periodo pasis plejparte sub „protekto” jen de Germanio, jen (post ties milita malvenko) – de Britio, kiuj ne tre strebis jure agnoski ĝin. Poste neniu monda potenco, nek la kreata Ligo de Nacioj Kartvelion agnoskis ... Krome, la aŭtoro iom subtaksas la influon de bolŝevistoj-kartveloj en kaj ekster la lando. Por kampuloj ne estis tro granda diferenco el ekonomia vidpunkto, ĉu regas lokaj socialdemokratoj, ĉu bolŝevistoj en kondiĉoj de la enkondukita merkata Nova Ekonomia Politiko – tial ili ne rezistis al la okupado. Do, lia konkludo pri tio, ke pri la okupado de Kartvelio kulpas ĉefe sola Stalin, estas troigo, tiom pli, ke Stalin en 1921 ne havis sufiĉan militan plenpovon por lanĉi tian operacon.

Aktualaj meditoj

Ankaŭ granda admiro de la aŭtoro pri la akceptita (cetere, nur lastmomente!) demokratia konstitucio aspektas kiel ioma troigo. Se ĝi estus tiom perfekta, en 1991 la sendependaj kartvelaj gvidantoj povus ĝin refunkciigi – tamen ne, ili preferis ellabori ion novan.

Ĉiuokaze, la libro estas treege interesa minimume pro tio, ke ĝi remalkovras duonforgesitajn historiajn eventojn kaj elvokas surbaze de tio tre aktualajn meditojn, demandojn kaj diskutojn. Tial ni povas nur danki al MAS kaj al la tradukista teamo sub gvido de Renato Corsetti pro aperigo de la libro kaj gratuli la esperantlingvan publikon pro la eblo la libron legi – ja ĝi nun ekzistas, krom Esperanto, nur en la angla kaj la kartvela.

Nikolao GUDSKOV

Eric Lee: La eksperimento. La forgesita revolucio de Kartvelujo 1918-1921. Eld. Monda Asembleo Socia (MAS), Embres-et-Castelmaure, 2017. 246 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-2-36960-117-3.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Literaturo

RAKONTO

La pentraĵoj de Ruslan

Estis sunaj varmetaj septembraj tagoj. La ĉielo bluis kiel infana okulo, febla vento karesis la vizaĝojn, la parko dolĉe dormetis en la silento. Ĉiutage, post la fino de la labortempo, Ljuben ŝatis piediri hejmen, ĝuante la trankvilajn septembrajn posttagmezojn. Ankaŭ nun li ekiris sur la vastan bulvardon kun la tilioj, kaj poste dekstren li eniris la parkon, kie la arboj similis al starantaj senmovaj gardistoj kun buntaj manteloj de flavaj, ruĝaj, brunaj folioj. La aŭtunaj floroj en la bedoj iom moviĝis pro la vento kaj kvazaŭ klinis sin por saluti lin.

Ĉe la eta lago en la parko dum la sunaj septembraj tagoj kolektiĝis pentristoj, kiuj prezentis siajn bildojn, kaj la loko ĉi tie similis al granda neordinara ekspozicio. Ljuben ŝatis trarigardi la pentraĵojn, konversacii kun la pentristoj, kiujn li bone konis, kaj foje-foje li aĉetis iun pentraĵon. Jam li havis sufiĉe da bildoj kaj revis iam fondi artgalerion, kie estos pentraĵoj de diversaj pentristoj.

Nun li malrapide pasis preter la ordigitaj bildoj, atente trarigardis ilin, esperante vidi interesan kaj neordinaran pentraĵon, sed la bildoj ne vekis lian atenton. Ja, Ljuben bone konis la stilon kaj pentroarton de multaj el la pentristoj, kiuj ekspoziciis bildojn ĉi tie.

Li daŭrigis malrapide iri, sed subite haltis. Sur unu el la benkoj estis ordigitaj kelkaj akvarelaj pejzaĝoj. Ljuben alrigardis ilin kaj surpriziĝis. La pentraĵoj estis neordinaraj. La pentristo, kiu pentris ilin, havis ege originalan stilon. Li kvazaŭ perceptis nekonatan miraklan mondon kaj talente pentris ĝin. La koloroj estis mirindaj. Ljuben mire rigardis la bildojn. Ili ravis lin per ia naiveco, sincereco, radiantaj lumon kaj ĝojon. Senteblis la forta inspiro kaj jubilo de la pentristo.

Ljuben ĉirkaŭrigardis por vidi la pentriston, sed proksime al la bildoj estis neniu. Ĉe la najbara benko staris oĉjo Petko, maljuna konata pentristo, kiun Ljuben bone konis.

– Oĉjo Petko, kiu pentris tiujn ĉi pentraĵojn? – demandis Ljuben.

La maljunulo ekridetis kaj montris al la lago.

– Jen, li estas tie – diris oĉjo Petko.

Ljuben rigardis al la direkto, kiun montris la maljuna pentristo, sed tie li vidis nur kelkajn knabojn, kiuj pilkludas.

– Kie? – demandis Ljuben.

– Tie – denove diris oĉjo Petko – la blondhara bubo, kiu nun kuras al la pilko.

– Ĉu li pentris la pejzaĝojn? – ne kredis Ljuben.

– Jes – respondis la maljunulo. – Lia nomo estas Ruslan, kaj de tempo al tempo li venas ĉi tien.

Kaj oĉjo Petko vokis la knabon:

– Ruslan, venu ĉi tien. Tiu ĉi sinjoro deziras paroli kun vi.

Sendezire la knabo proksimiĝis al ili. Li estis pli-malpli dekjara kun densa blonda hararo, helbluaj okuloj kiel du vitraj globetoj kaj ruĝaj vangoj pro la kurado, similaj al maturaj pomoj.

– Ruslan, ĉu vi pentris tiujn ĉi pejzaĝojn? – demandis Ljuben.

– Jes – respondis la knabo.

– Do, vi ŝatas pentri – diris Ljuben.

– Jes.

– Kaj kial vi alportis ĉi tien la pentraĵojn?

Tiu ĉi demando iom embarasis la knabon. Li alrigardis malsupren al siaj elfrotitaj ŝuoj, kaj liaj longaj palpebroj kaŝis lian rigardon. Kelkajn sekundojn li silentis, kaj poste mallaŭte li ekparolis:

– Mi bezonas monon ...

– Kial? – miris Ljuben.

– Mi deziras havi poŝtelefonon. Ja, ĉiuj infanoj havas poŝtelefonon ...

– Ĉu viaj gepatroj ne povas aĉeti al vi poŝtelefonon? – demandis Ljuben.

– Mia patrino ne laboras. Oni maldungis ŝin. Mi ne havas patron; mi ne scias, kiu li estas.

Ljuben alrigardis la knabon, poste denove la pentraĵojn, kiuj staris sur la benko, kaj malrapide diris:

– Bone. Mi aĉetos du viajn pejzaĝojn. Tamen promesu, ke vi daŭrigos pentri.

La okuloj de la knabo ekbrilis.

– Vi havos poŝtelefonon, sed diru al mi, pri kio alia vi revas? – demandis Ljuben.

La knabo eĉ ne hezitis kaj tuj respondis:

– Kiam mi estos plenaĝa, mi faros ekspozicion en la urba artgalerio, kaj mia patro, kiun mi ne konas, venos, trarigardos miajn pentraĵojn kaj vidos, ke mi fariĝis pentristo.

– Iam vi certe faros grandan ekspozicion, kaj via patro certe venos vidi ĝin – diris Ljuben. – Nun mi prenos tiujn ĉi du pentraĵojn.

Ljuben proksimiĝis al la benko, prenis du pentraĵojn kaj donis al Ruslan kelkajn monbiletojn.

– Mi certas, ke vi fariĝos fama pentristo – diris Ljuben kaj foriris.

Julian MODEST

SLOVAKIO

Memorinda botanikistino

Antaŭ 70 jaroj, la 12an de septembro 1949, mortis la unua slovaka botanikistino, Izabela Textorisová [tekstorisova], kiu okupas apartan kaj specifan lokon en la historio de la slovaka scienca botaniko.

Memlernanto

Izabela Textorisová naskiĝis la 16an de marto 1866 en la malgranda slovaka vilaĝo Ratková, ĉirkaŭ 200 kilometrojn nord-oriente de Bratislavo, en la familio de loka advokato. Ŝi volis fariĝi bazlerneja instruistino, sed ŝia patro decidis, ke ŝi estos leterportistino. Ne estas mirinde do, ke ŝi finis nur ses klasojn de la bazlernejo kaj plu studis nur kiel memlernanto. En 1886 ŝi sukcese trapasis poŝtajn ekzamenojn kaj tiel eklaboris en nova poŝtoficejo situanta en la montara vilaĝo Blatnica, kie ŝi restis praktike dum sia tuta vivo.

Ŝia sopiro al kleriĝo estis tiel forta, ke, krom la postulemaj laboraj devoj kaj la zorgado pri siaj gepatroj kaj tri fratinoj, spite al ĉiuj antaŭjuĝoj kontraŭ la scienca agado de virinoj en tiu tempo, ŝi lernis ses fremdajn lingvojn (la latinan, la germanan, la francan, la rusan kaj parte ankaŭ la italan kaj la rumanan) kaj intense studis naturajn sciencojn – botanikon, speleologion, astronomion kaj mineralogion.

La finon de sia kreema kaj produktema vivo ŝi pasigis en la malgranda urbo Krupina, kie la 12an de septembro 1949 ŝi mortis en la aĝo de 83 jaroj kaj kie ŝi estas entombigita. En 1981 ŝiaj restaĵoj estis transportitaj en la nacian tombejon ene de la historia urbo Martin, kie ripozas multaj eminentuloj de la slovaka politika kaj kultura vivo.

Botanika esplorado

La vilaĝo Blatnica kuŝas ĉe la piedo de la montaro Veľká Fatra (Granda Fatro), kies ĉefa montodorso estas 45 kilometrojn longa. En la pitoreskaj valoj kaj herbejoj de tiu montaro, Textorisová malkovris kelkajn rarajn endemiajn speciojn, kiel roza dafno (science Daphne cneorum), edelvejso (Leontopodium alpinum) ktp. Ŝia nomo enskribiĝis en la sciencan botanikan nomenklaturon, precipe post kiam ŝi malkovris en 1893 interesan, antaŭe nekonatan, novan specion de kardo sur la loka monto Tlstá (Dik-korpa). Tiun ĉi la hungara botanikisto A. Margittai (1880-1939) poste nomis, honore al ŝi, ĝuste Carduus Textorianus.

Dum sia vivo Textorisová kreis grandan herbokolekton, science nomatan Herbarium Textoris, kiu enhavas proksimume 5000 herbojn. Ŝi fake priskribis pli ol centon da novaj plantoj el la tiel nomata „ĝardeneto Turiec”, la ĉirkaŭaĵo de Martin (pro la rivero Turiec, kiu trafluas la distrikton Martin). Siajn riĉajn spertojn pri botaniko ŝi regule publikigis en la hungara faka periodaĵo Botanikai Közlemények (Botanikaj Anoncoj).

Textorisová havis ankaŭ proksimajn rilatojn kun Máša Haľamová, slovaka poetino de fragila kaj pure virina liriko (MONATO 2018/07, p. 10). Ŝi aperigis ankaŭ malgrandajn literaturajn artikolojn en la virinaj magazinoj Listy žien (Leteroj de virinoj) kaj Svet dievčat (Mondo de knabinoj), kolektis materialon pri slovakaj dialektoj kaj sporade kunlaboris kun reprezentantinoj de la slovaka kaj ĉeĥa virinaj movadoj.

Honora loko

Textorisová ĝuas honoran lokon en la historio de la slovaka botaniko. Pri ŝiaj sciencaj faroj memorigas en Slovakio ne nur la nuntempa blazono de la vilaĝo Blatnica, periodaj ekspozicioj, stratnomoj, memortabuloj kaj diversaj fakaj publikaĵoj, sed ekde la jaro 2008 ankaŭ la nomo de malgranda kaverno en la nacia naturrezervejo Tlstá (la Kaverno de Izabela Textorisová). En 1996 la slovaka ministrejo pri poŝto kaj telekomunikadoj eldonis memorigajn poŝtmarkojn kun ŝia portreto kaj la subteksto Izabela Textorisová, leterportistino en Blatnica, kies nominala valoro estis 8 slovakaj kronoj. Ankaŭ malgranda planedo, kiun malkovris en 2004 la ĉeĥa astronomo Peter Kušnirák, havas la nomon 30252 Textorisova (2000 HE24).


012473

Tombo de Izabela Textorisová en tombejo de la historia urbo Martin. Sur la tomba ŝtono aperas citaĵo de la slovaka poeto, verkisto, tradukisto P.O. Hviezdoslav (1849-1921): „Ho Dio, ja ci kreis la mondon belan ĉirkaŭe vastegan, malproksiman!”. Foto: SONA HAUSEROVA

haus
Julius HAUSER

ALBANIO

Elektro el la riveroj

En la rivero Devoll, sud-oriente en Albanio, estas konstruataj hidroelektraj centraloj, kies kapacito estas malpli granda ol tiu de la centraloj en la rivero Drin – situanta en la nordo – konstruitaj jam en la komunisma erao, en la 70aj jaroj de la pasinta jarcento.

Alta digo

Unu el ili, tiu de Moglica – la dua en tiu rivero – estas projektita kaj konstruata de la norvega kompanio Statkraft jam de kvar jaroj. La 160 metrojn alta digo, unu el la plej altaj en la mondo, pere de du turbinaj unuoj Francis garantios energipovon de 180 megavatoj, kun jara produktado de 450 000 megavat-horoj. La artefarita lago ampleksos pli ol sep kvadratajn kilometrojn kaj havos volumenon de 400 milionoj da kubaj metroj.

„La digo konsistas el asfalta bazo kaj loka pleniga materialo”, diris la inĝeniero kaj direktoro William Burstrom. La centralo staras sur monta deklivo kaj la akvo venas per 16-kilometra tunelo tra roka masivo. En la konstruado, laŭ s-ino Rigela Gegprifti – ĉefo de homrimedoj – estas engaĝitaj pli ol 2000 laboristoj el 23 landoj.

Efiko en la socia vivo

Tiaj hidroelektrejoj – kun diversaj energipovoj – estas konstruataj multnombre tra la tuta Albanio. Ili efikas bone al la infrastrukturo en la regiono kaj al plivigliĝo de la loĝantara vivo.

bame
Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio


012476-Moglica 3

En la regiono de Moglica konstruiĝas hidroelektraj centraloj. Foto: ILI GERDUPI


012476-Moglica Ili Gerdupi

Ili Gerdupi estas la juristo de la entrepreno kaj ankaŭ esperantisto. Foto: ILI GERDUPI

Medio

RECIKLADO

Plasta rubo trakteblas pli bone

Plastaj rubaĵoj malpurigas i.a. la marojn. Fifama estas granda kirliĝo meze en la Pacifika Oceano. La plastaĵoj tie devenas precipe de tri riveroj de orienta kaj sud-orienta Azio. Pri 90 % de la maraj plastaĵoj respondecas 10 riveroj, du en Afriko, la aliaj en Azio. Sed la fenomeno estas tutmonde renkontata ĉe strandoj. Fiŝoj kaj aliaj vivestaĵoj suferas, manĝante disfrotitan plastaĵon, la tiel nomatan mikroplastaĵon.

Plasto ne superflua

Estas diskutoj, ĉu oni reduktu la produktadon de plastoj. Sed tio povas havi nur marĝenan efikon. La tutmonde produktata kvanto (320 milionoj da tunoj aŭ da kubaj metroj) estas laŭ volumeno komparebla al tiu de ŝtalo (1662 milionoj da tunoj aŭ 210 milionoj da kubaj metroj). Tio signifas, ke plastaj materialoj havas avantaĝojn, plenumas vastiĝintajn bezonojn kaj estas ne nur superfluaĵoj.

Tamen estas dezirinde draste limigi la plastaĵojn nur unufoje uzatajn (kiel la plej multaj pakumoj, en Germanio 30,5 %, vidu la diagramon) kaj facile anstataŭeblajn. Eŭropa Unio nun malpermesos plastajn vatbastonetojn, trinkŝalmojn, unufojajn manĝilojn k.a. kaj postulas, ke la membroŝtatoj limigu la konsumadon de plastaj sakoj al 90 (en 2019) kaj 40 (ĝis 2025) ĉiu-jare kaj -persone (taksata nuna nombro: 198). Germanio atingis la ĉi-lastan valoron jam en 2017, ĉar – pro kampanjo el la medioprotekta ministrejo – plej multaj vendejoj postulas pagon por la plimulto de la sakoj. Oni nun volas pliakrigi tiun sistemon.

Repreni kaj reutiligi

Por redukti rubaĵojn speciale en deponejoj, en 1991 Germanio malpermesis rektan deponadon kaj devigis produktantojn repreni kaj reutiligi la pakumojn. Samtempe oni konstruis kaj modernigis rubobruligejojn. La jara deponado tiel reduktiĝis je faktoro 10, kaj nur 1 % de la plastaj forĵetaĵoj atingas deponejojn. Konsumantoj nun pagas jam ĉe la aĉeto malmultajn cendojn por pakumoj, monon, kiu estas transdonata al firmaoj, kiuj disspecigas la kolektitan pakumrubaĵon.

Krude jam disspecigas la konsumantoj (kvankam ne ĉiuj zorgeme): Ili aŭ havas apartajn rubujojn (ekz. por papero aŭ biorubo) aŭ povas porti ekzemple vitron kaj aliajn pakumojn al kolektejoj. Multaj urboj havigas ankaŭ „valormaterialajn kortojn” por kolekti nepakumajn materialojn. La reutiligado de papero, metaloj kaj vitro estas profitodona. Post la ruboapartigo ĉe la konsumantoj la munkena bruligejo de restrubo produktas 20 megavatojn da elektro; antaŭe ĝi bezonis energion.

Ĉe la reciklado de plastaj pakumoj, krom la kolektado nur la disspecigado kostas monon (pagatan de konsumantoj jam ĉe la aĉeto). La postajn ŝtupojn pagas la vendado de la produktoj. Por la apartigo de la plastoj oni ellaboris robotojn kaj ankoraŭ plibonigadas ilin. La amasaj plastospecoj estas ekkonataj per spektroj en proksima infraruĝo, se la plasto ne estas tro miksita, ne tro malpurigita aŭ tro kovrita de surgluaĵoj.

Anstataŭaj brulaĵoj

Aktuale el preskaŭ la duono de la rubo oni regajnas sufiĉe purajn materialojn por rekta reuzo aŭ almenaŭ por produktoj malpli altkvalitaj. Unu elcento estas „krudmateriale” reutiligata; tio signifas, ke la polimeroj estas malkombinataj al monomeroj aŭ aliaj malgrandaj molekuloj utilaj por sintezoj. Teknike tiu metodo funkcias ankaŭ por nepura plasta rubaĵo kaj estus pli vaste aplikebla. Sed ĝis nun ĝi ofte ne povas konkurenci kun simpla bruligado. La tuta resto de la plasta rubo estas „utiligata porenergie”. Ĝi anstataŭas aliajn brulaĵojn en cementfabrikoj, ŝtalfornoj, karbaj elektrocentraloj (baldaŭ fermotaj) aŭ rubobruligejoj. Al deponejoj en Germanio alvenas 1 %, en EU 31 % kaj en multaj aliaj landoj pli. Ventoj blovas multon el la malpezaj materialoj al riveroj aŭ rekte al maroj.

PVC kaj PET

Kiel dirite, la rekta reciklado de materialoj estas des pli facila, ju pli puraj ili estas. Plej bone tio funkcias kun defalantaj restoj en produktejoj, ekzemple dum la farado de fenestrokadroj el poli-vinil-klorido (PVC). Tre facile oni povas ankaŭ reuzi polistiren-ŝaŭmon (konata komerca marko: stiroporo), kiam oni kolektas restojn ĉe varmizolado de domoj.

Tre rimarkinda ekzemplo estas la vaste uzataj trinkboteloj el poli-etilen-tereftalato (PET). Ekde 2003 en Germanio oni pagas garantiaĵon, aĉetante tiajn botelojn (aktuale 0,25 eŭrojn), kaj vendejoj devas repreni ilin. Tiel la plej granda parto estas redonata rekte aŭ kolektata aliloke. Ne-damaĝitaj boteloj povas esti lavataj kaj tiam reuzataj mezume 25 fojojn. (Komparu: Vitraj boteloj estas reuzataj mezume 50 fojojn.) De damaĝitaj boteloj oni regajnas la PET-on kaj faras el ĝi novajn botelojn (aŭ teksaĵojn aŭ aliajn produktojn). Novaj boteloj enhavas 30 % de tia regajnita materialo. Ĉiuj kolektitaj boteloj estas reutiligataj, aŭ kiel objekto aŭ kiel materialo. Sed estas taksate, ke en Germanio estas kolektataj nur 70 %. La resto verŝajne atingas rubobruligejojn. Aliloke okulfrapas forĵetitaj boteloj.

Rubeksporto

Intertempe ekzistas grandaj kapacitoj por disspecigado kaj reutiligado. Aktuale 40 % de tiuj kapacitoj estas uzataj por importita rubaĵo. Tamen oni volas baldaŭ plie grandigi ilin. La importado indikas, ke robotoj jam plej ofte povas konkuri kun manlaboro, kiu estas tre malmultekosta en kelkaj neeŭropaj landoj. Vidante la sufiĉajn kapacitojn oni surpriziĝas, ke en 2017 Germanio eksportis 20 % de la plastaj rubaĵoj, precipe (16 %) al Ĉinio (Kelkaj aliaj industrilandoj eksportas 75 %). Post kiam Ĉinio malpermesis la importadon en januaro 2018, la rubo estas direktata al Malajzio, Vjetnamio kaj Tajlando. Ankaŭ ili nun limigis la importadon. Jam la rubo migras al Indonezio, Barato kaj Turkio. Evidente estus pli promesplene malpermesi la eksportadon el la industrilandoj. Laŭ internacia konvencio tio simple eblus, se oni deklaras, ke nepuraj plastaj rubaĵoj estas danĝeraj por la medio. Tia propono de Norvegio ĵus trovis konsenton en UN-konferenco en Ĝenevo komence de majo.

Germanio pintas

Por eviti plastajn forĵetaĵojn en la medio, certe iom helpas redukti la kvanton de unufojaj pakumoj kaj aliaj tiaj varoj, aŭ per libera volo aŭ per impostoj aŭ per malpermesoj. Sed estas multe pli efike kolekti ekz. pakumojn kaj reutiligi ilin. Germanio – kaj ĝis nun bedaŭrinde nur malmultaj aliaj landoj – estas tiurilate sur bona vojo. 99 % de la kolektitaj pakumoj estas reutiligataj, aŭ kiel materialo aŭ kiel brulaĵo.

Ankoraŭ plibonigebla estas la kvoto de kolektado, eble helpe de garantipagoj. Ankaŭ multaj nepakumaj plastaj varoj povus esti reutiligataj. La registaro postulas, ke oni malpli bruligu kaj anstataŭe recikligu la materialon (aŭ eĉ la objektojn, ekz. la trinkbotelojn). Tio bezonos plibonigon de la disspecigado, ankaŭ enkondukon de reutiligado de aliaj ol la plej oftaj plastaj materialoj. Oni diskutas ankaŭ, ĉu oni anstataŭigu kelkajn materialojn per biologie malkomponeblaj specoj. Ekzemploj estas mikroplastaĵoj en kosmetikaĵoj.

Jen nur kelkaj ekzemploj de multaj eblaj plibonigoj. Sed unua paŝo por redukti la mondvastajn plastajn forĵetaĵojn estus, se multaj landoj sekvus similan vojon kiel Germanio.

wefu
Werner FUß
korespondanto de MONATO en Germanio


012481

Plastaj rubaĵoj sur strando de la Ruĝa Maro, proksime de Safaga, Egiptio. Foto: WIKIPEDIA.


012481

Kvotoj de (novaj kaj reutiligitaj) plastospecoj fabrikitaj en Germanio en 2017. Totala kvanto (sen lakoj kaj gluoj): 14,4 milionoj da tunoj.

Spirita vivo

KRISTANISMO

La vojaĝo de papo Francisko en Bulgario

Komence de majo 2019 papo Francisko vizitis unuafoje Bulgarion (jam vizititan en majo de 2002 de la pola papo Johano Paŭlo la 2a), kadre de vojaĝo, kiu poste venigis lin ankaŭ al Nord-Makedonio. Bulgara romkatolika monaĥino, fratino Svetla Zekova, kiu agas en monaĥejo de Respubliko Kipro, sed flugis al sia patrolando por la okazo, ĉeestis mem la eventon kaj havigis kelkajn ekskluzivajn fotojn, informante ankaŭ la legantaron de MONATO pri la ĉefaj temoj traktitaj de la unua sud-amerika papo dum lia vizito.

Post unutaga restado en la bulgara ĉefurbo Sofio, kie, serĉante vojon al ne tre facila ekumenisma dialogo, li povis oficiale renkonti estrojn de la loka ortodoksa eklezio kaj pilgrime viziti la katedralon de sankta Aleksander Nevski, li aviadile atingis Rakovski. Temas pri urbeto loĝata de proksimume 26 000 personoj en la sudo de Bulgario, ne malproksime de Plovdiv: tie vivas multaj romkatolikoj kaj estas monaĥejo de franciskanaj monaĥinoj, al kiuj apartenas ankaŭ Svetla Zekova.

Rozaj petaloj

En la mateno de la 6a de majo 2019 papo Bergoglio (lia italdevena familinomo) celebris la sanktan meson, dum kiu unuafoje ekde sia papiĝo li komuniis 245 infanojn, kiuj venis de ĉiu parto de Bulgario. La preĝejo sankta Mikaelo estis plena, kaj multaj homoj (10 000 entute alvenis tie por la okazo) ja ne povis eniri en ĝin: ĉiu infano povis do esti akompanata nur de unu gepatro; la alia devis atendi ekstere. Fine de la liturgio, riĉa de intensaj momentoj kaj reciprokaj dankoj, multaj rozaj petaloj (simbolo de Bulgario) falis de la preĝeja plafono, salutante la papon.

En la posttagmezo de la sama tago, post aŭtomobila traveturado tra la urbeto Rakovski, papo Francisko renkontis la romkatolikan komunumon, aŭskultante plurajn elkorajn atestojn (ekzemple tiun de monaĥino, kiu rakontis sian malfacilan vivon kaj la kialon de sia decido, farita dum pilgrimado en suda Francio, iĝi monaĥino por servi la aliulojn).

Li alparolis la ĉeestantojn itallingve (helpate de bulgaren tradukanta pastro), dum ili parolis al li en la bulgara. Li kaptis la okazon por longe kaj spontane paroli al la bulgara komunumo pli kiel amiko kaj spirita gvidanto ol kiel reganto de la eklezio (li ofte asertas, ke li sentas sin precipe episkopo de Romo).

Li ne tuŝis nebulajn doktrinajn temojn, sed per emociplenaj rigardo kaj voĉo sciigis sian vidpunkton pri diversaj temoj rilataj al la ĉiutaga vivo kaj rakontis anekdotojn el sia persona sperto. Jen unika eblo por koni kaj kompreni, kia homo estas papo Francisko, preter tio, kion malprecize la internacia gazetaro ofte raportas. Fakte oni ofte lin miskomprenas pro lia agmaniero tiel malproksima de la „tradicio”, sed li klare montras, precipe dum tiuj renkontiĝoj kun kredantoj, siajn sincerecon kaj evangelian aŭtentikecon.

Bona papo

Unue la papo dankis al la ĉeestantoj pro la varma bonvenigo, la belaj tradiciaj dancoj kaj la diversaj parolaj atestoj. Li klarigis, ke li povas finfine elkompreni, kial Angelo Roncalli (poste fariĝinta papo Johano la 23a) en la pasintaj jardekoj tiom amis Bulgarion, kie li junaĝe restis inter 1925 kaj 1934. La papo klarigis, ke ni devas vidi per la okuloj de kredo kaj de amo, sekvante la spurojn de la „bona papo”, kiu scipovis agordi sian koron laŭ tiu de Jesuo kaj ne konsentis kun tiuj, kiuj ĉirkaŭ si vidis nur malbonon kaj kiujn Roncalli tial nomis „profetoj de malbonsorto”. Oni ja devas fidi je Dio, kiu akompanas nin daŭre kaj, eĉ meze de la problemoj de la vivo, kapablas realigi neatenditajn kaj surprizajn projektojn, anoncis la papo.

For la adjektivigo

Aludante al la tiumatena vizito al la rifuĝejo de Vrazhedebna, li asertis, ke li ĝojas ekkoni homojn devenantajn de plej diversaj landoj de la mondo, alvenintajn al Eŭropo por trovi pli bonajn vivkondiĉojn. „Ni devas ekkonscii, ke ĉiu persono estas filo de Dio, sendepende de ties etno aŭ religia aparteno. Por ami iun, ne necesas peti ties vivhistorion. Amo venas antaŭ ĉio ĉi, ĉar ĝi estas senpaga. Ĉu vi scias ion plian? Ni devas atenti.”

„Ni falis en kulturon de adjektivo: ĉi tiu homo estas ĉi tia, tiu homo estas tia. Dio ne volas tion. Ĉiu homo estas persono, bildo de Dio. Ni ne uzu adjektivojn. Ni ne flustru. Kiom facile oni nuntempe klaĉas! Sed tio signifas ‚adjektivigi’ la homojn, alglui al ili etikedojn. Ni devas pasi de la kulturo de adjektivo al la kulturo de substantivo: ĉiu el ni estas persono, homo, kun la sama valoro. Ni lasu, ke adjektivojn metu Dio mem. Ni devas ami iun ajn. Homo, kiu amas, ne perdas tempon kompatante sin mem. Li vidas ĉiam ion fareblan. Kiu amas ne povas esti pesimisto.”

Vinagro

Li daŭrigis sian paroladon per pli persona kaj elkora stilo: „Mi neniam renkontis pesimiston, kiu faris ion bonan en sia vivo. La Sinjoro estas la unua, kiu ne pesimistas. Pesimistoj detruas ĉion, ili vidas belan kukon kaj ĵetas vinagron sur ĝin. Jesuo siaflanke estas ne-kurac-ebl-a optimisto. Li ĉiam parolas bone pri ni, klopodante konduki ĉiun el ni antaŭen, vetante denove pri ni, donante al ni kroman eblon post ĉiu falo kaj eĉ peko, travidante novan vojon por ni. Kiel belas, kiam niaj komunumoj estas konstruejoj de espero.”

„Eklezio nenio alia estas ol familio inter aliaj familioj. Ĝi estas domo kun malfermitaj pordoj, ĉar ĝi estas patrino. Se pordo ŝajnas fojfoje fermita, la ŝlosilo estas ĉiam sur ĝi, en la seruro: oni ne devas frapi ĉe la pordo, ĉiu povas mem malfermi ĝin sen peti apartan permeson. Sufiĉas malmulto por malfermi ĝin. Preĝejoj ne estu do fermitaj al iu ajn. Eklezio estas patrino, ĉar patrino ne kondamnas, ne malaprobas, sed ĉiam atendas, kuraĝigas, akceptas. Patrinoj neniam havas antaŭpretigitan respondon; ili ĉiam konsolas, ĉiam havas surprizon por ni kaj volas nian feliĉon.”

„La devo de eklezio estas havi malfermitajn pordojn, kiel faris sanktaj Cirilo kaj Metodo, kiuj tradukis la Biblion al slavaj lingvoj, por ke ĉiu homo povu kompreni la vorton de Dio kaj efike apliki ĝin al sia propra vivo. Oni devas nun eliri, esti kuraĝa kaj kreema, por provi kompreni, kiel eblas traduki la amon de Dio, en konkreta kaj komprenebla maniero, por la nuna junularo. Ni devas atingi ties koron, koni ĝiajn atendojn kaj revojn kiel komunumo-familio, kiu subtenas, akompanas, invitas spekti la estontecon pere de esperaj okuloj, sendepende de la frustriĝoj kaj elreviĝoj, kiujn oni spertas.”

„En la mondo estas du kategorioj, kiuj suferas multe: la junularo kaj la maljunularo. Ni devas igi ilin renkontiĝi, ili fakte bezonas unu la alian. La maljunuloj estas la radiko, la viva memoro de nia kredo. La junuloj ja bezonas radikojn, memoron. Estas unu bela profetaĵo de la profeto Joelo: La maljunuloj revados, la junuloj profetados. Kiam ili renkontiĝas, la maljunuloj denove ekrevas, ekvivas, dum la junularo estas kuraĝigata de ili. Ili tiel komencas viziti la estontecon (itale frequentare il futuro).”

Lunlumo

La papo fine benis la ĉeestantaron, memorigante la faman benon de papo Johano la 23a, kiu malfermante la 2an vatikanan koncilion sub lunlumo, invitis siatempe la ĉeestantojn porti al siaj hejmoj, kaj precipe al siaj infanoj, lian kareson. Li salutis la monaĥinojn, la sacerdotojn, brakumante interalie plurajn invalidojn, antaŭ ol ekveturi al Nord-Makedonio.

pigr
Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO en Kipro


012483-IMG-20190506-WA0018

Papo Francisko vizitis Bulgarion, komuniis 245 infanojn kaj poste, ekster la preĝejo, igis sin foti kun franciskanaj monaĥinoj. Foto: SVETLA ZEKOVA


012483-IMG-20190506-WA0016

Papo Francisko sur „papomobilo” vizitas Rakovski kaj salutas la lokan loĝantaron. Foto: SVETLA ZEKOVA

Hobio

NUMISMATIKO

Talero de Maria Theresia

La plej fama arĝenta monero estas talero kun portreto de la imperiestrino Maria Theresia de Aŭstrio, kiu regis de 1740 ĝis 1780.

En la 15a jarcento oni pagis malgrandajn sumojn per arĝentaj moneroj, kaj grandajn per oraj moneroj. Oro estis tiam preskaŭ nehavebla en Tirolo (Aŭstrio), kaj pagado de grandaj sumoj per miloj da etaj arĝentaj moneroj estis nekonvena. Tial Sigmundo, ĉefduko de Tirolo, inventis grandan arĝentan moneron, kiun oni nomis germane Großer Groschen (granda groŝo), aŭ Großer Pfennig (granda pfenigo), kaj poste talero. Ties alia nomo estis Guldiner, ĉar tiu arĝenta monero anstataŭis orajn monerojn. Ĝi konsistas el 30 g da pura arĝento kaj 2 g da nenoblaj metaloj.

En la urbo Sankt Joachimsthal (hodiaŭ Jáchimov en Ĉeĥio) oni pregis similajn monerojn ekde 1519 ĝis 1528. Oni nomis ilin Joaĥim-taleroj aŭ mallonge taleroj. La nomo „dolaro” etimologie venas de talero.

Pregejo en Günzburg

La 21an de septembro 1753 Maria Theresia kaj la princo de Bavario konvencie renovigis la monsistemon. El unu „Kolonja marko” (234 g da pura arĝento) oni pregis 10, kaj el unu „Viena marko” (281 g da pura arĝento) 12 talerojn.

Sur la teritorio de la tiama Habsburga Monarkio estis multaj pregejoj. Unu el ili estis de 1764 ĝis 1805 en Günzburg, urbo je 125 km okcidente de Munkeno.

Sur la supra flanko de talero el tiu pregejo videblas Maria Theresia en profilo. Sur la moneroj de 1764 kaj 1765 ŝi aperas kun sia bukla hararo. En la periodo 1765 ĝis 1780 ŝi portas vidvinan vualon, ĉar ŝia edzo forpasis en 1765. La mallongigita surskribo estas latina: M. THERESIA. D. G. R. IMP. HU. BO. REG. (Maria Theresia Dei Gratia Romanorum Imperatrix, Hungariae Bohemiaeque Regina, Maria Theresia, per dia graco imperiestrino de la romianoj, reĝino de Hungario kaj Bohemio.)

Sur la inversa flanko estas bildigita dukapa aglo kun krono kaj blazonoj de Hungario, Bohemio kaj Aŭstrio. Tie legeblas la latina teksto: ARCHID. AVST. DUX. BURG. CO. TYR. 1780. X (Archidux Austriae, Dux Burgundiae, Comes Tyrolis, Arkidukino de Aŭstrio, dukino de Burgonjo, grafino de Tirolo). Ekstere sur la monera rando aperas reliefe elstaranta pregaĵo IUSTITIA ET CLEMENTIA (justeco kaj indulgo). Pro ĝi oni ne povas nerimarkite fajli je la rando. La litero X signifas, ke la monero estas pregita laŭ la konvencio.

Tiutempe 10 moneroj havis la saman mason de arĝento kiel unu Kolonja marko, ĉirkaŭ 234 g da arĝento. La maso de la talero estas 28,1 g, la fajneco 833/1000 de arĝento. Do unu monero entenas 23,3 g da pura arĝento. Diametro: 39,5 mm, diko: 2,5 mm. En Aŭstrio 1 talero kostis 120 krejcerojn, kaj en la aliaj germanaj landoj 144 krejcerojn.

Sur kelkaj moneroj el la pregejo Günzburg aperas la litero G, poste H. La literon G ricevis moneroj el la pregejo en Nagybánya en Hungario (hodiaŭ Baia Mare en Rumanio). En 1805, dum la napoleonaj militoj, oni fermis la pregejon Günzburg, sed la konstruaĵoj daŭre ekzistas. Ni vizitis la urbon Günzburg en majo 2018 kaj povis eniri la ejojn de la iama pregejo.

Vasta populareco

En Aŭstrio la talero kun la portreto de la imperiestrino estis valida ĝis 1858, kaj en iuj afrikaj landoj eĉ en la 20a jarcento. En kelkaj landoj ĝi ricevis stampon „kontraŭmarko” por indiki, ke ĝi validas. La talero estis pregata ne nur en Aŭstrio, sed ankaŭ en Londono, Romo, Milano kaj Kalkato. Entute oni pregis pli ol 400 milionojn da pecoj.

La talero de Maria Theresia estas ankoraŭ tre populara. En 2019 ĝi estas pregata en Vieno, en „Münze Österreich” (monerfarejo de Aŭstrio). La repregaĵo portas la jaron 1780 kaj la inicialojn S. F. de la tiamaj monerfabrikaj majstroj Tobias Schöbl kaj Joseph Faby. En februaro 2019 unu talero kostis 21 eŭrojn. Jare oni vendas inter 10 000 kaj 50 000 monerojn.

Walter kaj Renate KLAG
korespondantoj de MONATO en Vieno


012484-417-1-Klag

Ĉefplaco de Günzburg kun la Suba Pordego. Foto: WALTER KLAG.


012484-417-2-Klag

Iama pregejo en Günzburg. Super la pordego estas surskribo: Antaŭ-aŭstra monera pregejo de 1764 ĝis 1805. Foto: WALTER KLAG.


012484-417-3-Klag

Talero de Maria Theresia, pregita en Günzburg en 1865. Inicialoj S. C. de Tobias Schöbl kaj Hubert Joseph von Clotz. Diametro: 41 mm; maso: 27,9 g; materialo: 833/1000 de arĝento. Foto: WALTER KLAG.



012484-417-4-Klag

Talero kun kontraŭmarko de Ŝejko Fajsal ben Turki (1888-1912), Omano. En la brusto estas dua kontraŭmarko „20”, verŝajne 20 piastroj. Foto: AUKTIONEN FRÜHWALD

Moderna vivo

FRANCIO

La plej maljuna ministo

La regionon ĉirkaŭ la urbo Saint-Etienne stampis la ekspluatado de karbo-minejoj. Nuntempe ĉiuj ŝaktoj estas fermitaj. Restas ankoraŭ multaj spuroj de tiu ekonomia agado, el kiuj la plej elstara estas la ŝaktoturo de Puits Couriot (ŝakto Couriot, nun minejo-muzeo), kaj ĝiaj du rubaĵo-montetoj.

Antaŭ nelonge aperis en loka ĵurnalo artikolo pri ministo, kiu laboris dum 64 jaroj. Pierre Bruas [pjer bruas] naskiĝis en 1857 kaj eniris en minejon en la aĝo de 10 jaroj. Li fine emeritiĝis en 1931, post 64 jaroj da laboro: li estis tiam 74-jara.

Senerara laborado

Li laboris ĉe pluraj kompanioj, ĉiam kiel ĉe-funda ministo. Kiel multajn kolegojn lin trafis pluraj labor-akcidentoj, ekzemple iam li restis 5 horojn superkovrita kaj estis ĝustatempe savita. Tiu akcidento kaŭzis la perdon de du fingroj. Liaj kolegoj admiris lian energion kaj lertecon. Ili nomis lin „paĉjo Bruas” kaj rakontis:

„Ĉe la ŝakto Cambefort li komandis la supren- kaj malsupren-levadon de la lifto-kaĝo, kun respondeco pri la vivo de ministoj. Tiam oni uzis sonorilon por signali al la surfaca maŝinisto: 1 frapo por iri supren, 2 frapoj por iri malsupren, 3 por iom retropaŝi, kiam la kaĝo haltis tro alte, kaj kontinua sonorado por peti rektan supreniradon. Neniam li eraris, kaj li nombris siajn sonoril-frapojn en la regiona dialekto, parenca al la okcitana lingvo. Fakte li estis vizitinta lernejon dum nur kelka tempo”.

Granda familio

Sed la ĉefa kaŭzo de lia longega kariero estas familia: li zorgis longtempe pri multnombra familio. Li edziĝis unuafoje en 1883 kun Madeleine Vérot, kun kiu li havis du filinojn: Philomène kaj Annette, naskiĝintaj respektive en 1885 kaj 1891. Tio estis nenio eksterordinara, sed lia edzino bedaŭrinde mortis en 1904, kaj li reedziĝis en 1906 kun Louise Mayanson. Li estis jam 49-jara, sed li estis bone konata de siaj kunuloj kiel viro forta kaj plene energia. Lia nova edzino estis vidvino kaj alportis al la geedza paro siajn 4 infanojn. Krome ŝi naskis kun Pierre Bruas du pliajn infanojn, Louise kaj Félix, respektive en 1907 kaj 1909.

Do, en la aĝo de 52 jaroj li respondecis pri 8 nematuraj infanoj, sed tio ne malkuraĝigis lin. Fine li emeritiĝis en 1931, jam 74-jara.

Agnoskoj

Tia tuta vivo da laboro devis esti agnoskita. Tion pensis la tiea deputito Petrus Faure, kiam li eksciis pri paĉjo Bruas. Li postulis por li la medalon de la Honor-Legio. Ĝenerale, tiun medalon ricevas nur armeaj oficiroj aŭ altranguloj, sed ĉi-foje temis pri simpla laboristo, kies veŝton li ornamis la 1an de aŭgusto 1937, meze de familianoj, amikoj kaj la tuta komunuma konsilantaro.

Lia vivo en la nuntempo

Kial tiu historio nin tuŝas profunde ankoraŭ nun? Multaj aspektoj de lia vivo estas allogaj. En tiu tempo apenaŭ ekzistis emerito-pensioj aŭ sistemo de socia asekuro. Laboro estis nepra neceso. Eble kelkaj liberaluloj (laŭ ekonomia vidpunkto) per lia ekzemplo emfazos la eblon de pli longa labor-kariero, ĝuste nuntempe, kiam pro la plilongiĝo de vivo aperas financaj problemoj ĉe emerito-kasoj. Tamen aliaj povos respondi, ke tiaj viv-kondiĉoj estas bildoj de la pasinteco. Feliĉe la socio progresis, almenaŭ en Eŭropo.

pgrl
Pierre GROLLEMUND
korespondanto de MONATO en Francio


012488-20190520_154316

La ŝaktoturo de „Puits Cambefort”, kie laboris Pierre Bruas. Foto: PIERRE GROLLEMUND


012488-Bruas4

Pierre Bruas kun parto de sia familio.

AKTUALE

Kontraŭbatali la klimatŝanĝiĝon

En Vieno okazis la internacia pintkonferenco pri klimato R20 Austrian World Summit. Gasto de la aranĝo estis la lastatempe famiĝinta 16-jara klimat-aktivulino Greta Thunberg el Svedio. La ĉeftemo de la aranĝo estis „Klimat-financado”.

La konferencon organizis la ne-registara organizaĵo R20 - Regions of Climate Action (Regionoj de klimata agado), kiun en 2010 fondis la usona aktoro kaj eksa guberniestro de Kalifornio, Arnold Schwarzenegger.

En sia malferma parolado la aŭstra prezidento Alexander Van der Bellen substrekis la urĝecon, kun kiu oni devas kontraŭbatali la klimatŝanĝiĝon. Li deklaris: „Ni scias, ke la tempo elĉerpiĝas – la klimat-krizo ja ekzistas delonge.” Nun oni devas inversigi la tendencon pri ellasado de forcejaj gasoj. La socian kaj ekonomian modelojn estontece oni devas tiel aliigi, ke ili funkciu sen ellasado de karbondioksido. Tiun celon oni devas atingi ĝis la jaro 2050.

Thunberg: Deklari krizan staton

Aplaŭdata estis la parolado de Greta Thunberg, kiu fondis en aŭgusto 2018 la mondskalan lernejanan movadon FridaysForFuture (Vendredoj por la estonteco), kadre de kiu oni organizas protestojn kaj lernejanajn strikojn por pli bona klimat-politiko kaj alvokas la registarojn aktive agadi.

Thunberg diris, ke la homoj eĉ ne scias, en kia danĝero ili troviĝas. Ili maksimume rimarkas, ke io malĝuste funkcias kaj ke iĝas pli varme. Kiam klariĝis al ŝi la detruaj efikoj, kiujn havas la klimatŝanĝiĝo, ŝi estis mirigita. Ĝi entute mankas en la novaĵoj kaj ne ĉiutage oni parolas pri tio. Fakte antaŭ longa tempo oni devis proklami krizan staton de la klimato kaj aktive agadi. Anstataŭ tio la temo pri klimato estas traktata kiel ĉiuj ceteraj.

La sveda junulino apelaciis, ke la politikistoj urĝe kontraŭagu la klimatŝanĝiĝon. Kompreneble, milionoj da infanoj povus iri sur la straton, sed ili ne estas gvidpersonoj, ankaŭ ne sciencistoj. Por mastri la krizon oni devus aliigi ĉiujn vivosferojn. Unuopaj solvoj, izolitaj unu de alia, ne plu sufiĉas, diris Thunberg. La junaj homoj devus postuli de la nun respondeca generacio: „Ni ne plu havas tempon kaj ni ne allasos, ke vi eltiru vin!”

Schwarzenegger: 7 milionoj mortas

Arnold Schwarzenegger pledis por pli da aktivado kaj alvokis grandajn revojn. Oni opiniis lin freneza en lia vivo, ĉar li havis ŝajne neeblajn celojn fariĝi korpokulturisto-ĉampiono, filmstelulo aŭ politikisto. „Tamen revuloj aliigas la mondon, kaj ne skeptikuloj”, emfazis Schwarzenegger. Li kritikis, ke ankoraŭ 7 milionoj da homoj mortas jare pro poluado de la naturmedio. Tia estas la nuna stato. „Ĉu ni ĝin konservu?”, li turnis sin al la skeptikuloj. Li alvokis, ke anstataŭ tio oni aliĝu al la klimat-protekta movado.

2 celsiaj gradoj

Antonio Guterres, ĝenerala sekretario de Unuiĝintaj Nacioj (UN), deklaris, ke la situacio estas vere „tre serioza”. Li alvokis la mondan komunumon al pli da engaĝiĝo kontraŭ la klimatŝanĝiĝo. „Ni faras tro malmulte de tio, kio estas interkonsentita. Kaj ni nun scias, ke ĝi entute ne sufiĉas”, diris Guterres. Li aludis la interkonsenton en Parizo, kiun oni akceptis en la jaro 2015. Konforme al ĝi la tervarmiĝo devus esti limigita ĝis sub 2 celsiaj gradoj. Ĝis hodiaŭ multaj landoj ne realigis tion, kion ili promesis en Parizo. Kiel novajn konkretajn paŝojn li listigis interalie la enkondukon de impostoj pro poluado de la natura medio kaj forigon de la subvencioj por fosiliaj brulaĵoj. „Mi scias, ke ni povas atingi tion, kondiĉe ke ni havu politikan volon”, deklaris la ĝenerala sekretario de UN.

Fakdiskutoj

En la konferenco okazis fakdiskutoj pri temoj kiel klimat-komunikado, daŭripova turismo, bioekonomio, moviĝado. Arnold Schwarzenegger partoprenis en diskuto pri la temo „Aera poluado kaj sano”, ĉar ĝi estas tre grava por li. „Venis la tempo, ke ni vekiĝu kaj parolu pri tio, kio vere gravas: ĉiun tagon ja mortas 25 000 homoj pro aera poluado”, diris Schwarzenegger.

Oni prezentis projektojn pri plej bona klimat-protektado en Malio, Nikaragvo, Maldivoj, Lesoto kaj projekton pri redukto de la ellasado de karbondioksido en evolulandoj.

Monika Langthaler, la organizantino de la aranĝo, diris: „Ĉi-jare ni sukcesis atingi pli da homoj kaj doni fortan signalon por la klimat-protekto.” En la konferenco, kiu okazis la trian fojon en Vieno, partoprenis 1200 politikistoj, fakuloj kaj eminentuloj el 30 landoj.

evge
Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Vieno


012494-foto1

De maldekstre dekstren: Greta Thunberg, Arnold Schwarzenegger, Alexander Van der Bellen, Antonio Guterres en la oficejo de la aŭstra prezidento. Foto: R20 AWS


012494-foto2

Greta Thunberg kaj Arnold Schwarzenegger. R20 AWS


012494-foto3

Greta Thunberg apelaciis, ke la politikistoj urĝe kontraŭagu la klimatŝanĝiĝon. R20 AWS


012494-foto4

Arnold Schwarzenegger: ĉiun tagon mortas 25 000 homoj pro aera poluado. R20 AWS

Politiko

LITOVIO

Balota jaro en Litovio

Tiun ĉi jaron en Litovio oni povus nomi la jaro de elektoj kaj referendumoj – okazis tri balotadoj kaj du referendumoj.

Nova prezidento

Post dekjara litova prezidenteco Dalia Grybauskaitė transdonis sian postenon al la nova prezidento. La 26an de majo, en la dua fazo de la prezidenta balotado, li venkis kandidatinon de konservativuloj (Patrolanda Unio - kristandemokratoj de Litovio) Ingrida Šimonytė, kolektinte 65,68 % de la voĉoj kontraŭ 33,04 %. Spertuloj rimarkigas, ke al la venko de Nausėda forte kontribuis la fakto, ke li estas senpartia persono, ekonomikisto, homo inteligenta kaj trankvila en komunikado. En la unua fazo de la prezidentaj elektoj, kiu okazis la 12an de majo, Šimonytė ricevis 31,31 % kaj Nausėda 30,94 %.

Gitanas Nausėda estas 55-jaraĝa financisto, preleganto, sciencisto. Li partoprenis en la prezidentaj elektoj kiel sendependa kandidato. Ekde 2008 li estis konsilanto de la prezidanto de la sveda banko SEB, financa analizisto, kaj poste ĉefa ekonomikisto. En aŭgusto 2018 li forlasis sian postenon en la banko.

En la dua balotfazo partoprenis 53,88 % de la voĉdonantoj.

La 12a de julio estis la unua ofictago de la nova prezidento Nausėda. La prezidento de Litovio elektiĝas per rekta voĉdonado de la posedantoj de litova ŝtataneco por periodo de kvin jaroj. Tiun postenon li ne povas okupi pli longe ol dufoje sinsekve, t.e. dum dek jaroj.

Interese, ke por la posteno de prezidento ĉi-jare kandidatiĝis eĉ naŭ personoj, inter kiuj estis ankaŭ la nuna ĉefministro Saulius Skvernelis. Antaŭ la voĉdonado li diris, ke li forlasos sian postenon, se li ne venkos en la unua fazo de elektoj. En la unua fazo li tamen restis nur la tria, kolektinte 19,58 % de la voĉoj, kaj rezulte li konfirmis, ke li intencas demisii. Tamen poste li ŝanĝis sian opinion kaj komencis paroli pri tio, ke li povus resti sur sia posteno.

Referendumoj

Krom la prezidentaj elektoj, en Litovio okazis du gravaj referendumoj (la 12an de majo) kaj elektoj de 11 personoj por Eŭropa Parlamento (la 26an de majo).

En la referendumoj la voĉdonantoj devis esprimi sian opinion rilate du demandojn: ĉu ili aprobas duoblan civitanecon kaj ĉu ili konsentas malpliigi la nombron de parlamentanoj en la landa parlamento.

Pli konkrete, oni proponis etendi la civitanaron tiel, ke la litovan pasporton povus konservi ankaŭ tiuj homoj, kiuj akiris „civitanecon en ŝtatoj, kiuj plenumas la kriteriojn de eŭropa kaj transatlantika integriĝo”. Referendumo pri tiu ĉi konstitucia amendo okazis kun 53,16-procenta partopreno; tamen la amendo ne estis aprobita, ĉar ĝi ne kolektis sufiĉajn aprobajn voĉojn: „jes” diris 73,92 % kontraŭ 26,08 % da neaj voĉoj, sed por ke ĝi estu aprobita, jese devis voĉdoni pli ol duono de ĉiuj registritaj voĉdonantoj.

La nuna parlamento de Litovio konsistas el 141 parlamentanoj. En la referendumo civitanoj devis esprimi sian opinion, ĉu indas redukti la nombron de parlamentanoj ĝis 121. Ankaŭ tiu ĉi amendo ne sukcesis, ĉar tro malmultaj voĉdonantoj partoprenis. Kvankam 76,19 % jesis, la partopreno de la voĉdonantoj atingis nur 47,80 % anstataŭ la necesaj pli ol 50 %.

11 parlamentanoj por EU

Litovio havas 11 mandatojn en Eŭropa Parlamento. Tiu ĉi nombro estas ĉi-jare dividita inter sep politikaj partioj. Tri lokojn okupos membroj de Patrolanda Unio (kristandemokratoj), po du la partio de litovaj socialdemokratoj kaj Unio de Kamparanoj kaj Verduloj. Po unu mandaton gajnis kvar aliaj politikaj organizaĵoj.

Malgraŭ tio, ke la balotado por Eŭropa Parlamento okazis en Litovio samtempe kun tiu por nova prezidento, la aktiveco de balotantoj por Eŭropo estis malpli alta: preskaŭ 10 000 personoj rifuzis uzi la voĉdonilon de Eŭropa Parlamento kaj pli ol 5 % simple difektis ĝin.

Verŝajne eblas konstati, ke la plej popularaj politikaj fortoj en Litovio estas la konservativuloj kaj la socialdemokratoj. La 3an de marto en Litovio okazis municipaj elektoj. La rezultoj montris, ke la konservativuloj kaj la socialdemokratoj ricevis la plej grandan nombron da mandatoj: po 274. Por 1502 municipaj mandatoj konkurencis pli ol 13 000 politikistoj.

En Litovio ekde 1990 okazas elektoj por urbaj konsilioj. 60 municipaj konsilioj estas elektataj por kvar jaroj. La nombro de mandatoj en urbaj konsilioj dependas de la nombro de voĉdonrajtaj civitanoj en tiuj municipoj.



012496-Nauseda

Gitanas Nausėda, novelektita prezidento de Litovio.

012496-Nauseda_Grybauskaite

Dum dek jaroj Litovion prezidis Dalia Grybauskaitė, kiun nun anstataŭis Gitanas Nausėda.

last
LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Scienco

ASTRONOMIO

La unua foto de nigra truo

Verŝajne ĉiuj amaskomunikiloj komence de aprilo montris la unuan foton de la nigra truo Messier 87, situanta en la centro de la galaksio Virgo A (aŭ M87), je ĉirkaŭ 55 milionoj da lumjaroj de Tero. Ĝi ja havas mason 6,5-miliardoblan de tiu de la suno.

Einstein

Liveris la foton Event Horizon Telescope (EHT), kiu konsistas el grupo de ok radioteleskopoj situantaj dise tra la planedo, konstruitaj kadre de internacia kunlaboro. EHT konektas tiujn ok teleskopojn el diversaj landoj por formi senprecedencan virtualan teleskopon, praktike grandan same kiel Tero. EHT proponas al sciencistoj novan manieron studi la plej malproksimajn objektojn en la universo, antaŭvidatajn de la teorio pri ĝenerala relativeco de Einstein. Tio okazis ĝuste en la centjariĝo de historia eksperimento, la unua kiu konfirmis liajn ideojn.

Novaĵo

En la projekto Italio partoprenis kun siaj Nacia Instituto pri Astrofiziko (INAF) kaj Nacia Instituto pri Nuklea Fiziko (INFN). La novaĵo estas, ke kosmaj objektoj laŭdifine nevideblaj kaj nur supozeblaj surbaze de aliaj donitaĵoj povas nun esti observataj kaj rekte priesplorataj. La malkovro estas tiel rimarkinda, ke oni jam parolas tiurilate pri la foto de la jarcento. La teamo de European Southern Observatory (Eŭropa Suda Observatorio), kiu plenumis la tuton kaj konsistas el proksimume ducent esploristoj, publikigis la bildon sub permesilo de Krea Komunaĵo: sufiĉas, ke oni atribuas la proprieton al la origina fonto. Sed jam estas „ŝakaloj”, kiuj, kiel Visual China Group, decidis malzorgi pri tio kaj hastis ekvendi la bildon.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio


012503

Jam ekzistas „ŝakaloj”, kiuj vendas la unuan foton de la nigra truo, kvankam ĝi estas libere uzebla sub permesilo de Krea Komunaĵo. Foto: ESO/JOSÉ FRANCISCO (JOSEFRANCISCO.ORG)