Tumult⸱a histori⸱o de la ĉeĥ⸱a naci⸱o

Spirit⸱a revoluci⸱o en la kor⸱o de Eŭrop⸱o est⸱as surpriz⸱e riĉ⸱a libr⸱o kun kvazaŭ seri⸱o de portret⸱o⸱j el la ĉeĥ⸱a histori⸱o.

Iom hazard⸱e mi komenc⸱as per Ja⸱n Am⸱os Komenský (Komenio), la instru⸱ist⸱o de la naci⸱o⸱j: jam de jar⸱o⸱j tiu⸱n nom⸱o⸱n mi kon⸱as. Li est⸱is moravi⸱a teolog⸱o, filozof⸱o, religi⸱a reform⸱ist⸱o, pansofisto kaj pedagog⸱o. Kio⸱n li tuŝ⸱is, pri tio kler⸱eg⸱e li verk⸱is: li pled⸱is por fund⸱a instru⸱ad⸱o al knab⸱o⸱j kaj knab⸱in⸱o⸱j de ĉiu⸱j tavol⸱o⸱j de la soci⸱o. Instru⸱libr⸱o⸱j⸱n li verk⸱is kaj eĉ inic⸱is tut⸱e nov⸱a⸱n instru⸱sistem⸱o⸱n por pol⸱o⸱j, sved⸱o⸱j kaj hungar⸱o⸱j. Ĉe fam⸱a⸱j amik⸱o⸱j li pled⸱is por mem⸱star⸱ec⸱o de si⸱a patr⸱o⸱land⸱o. Tamen li ne far⸱iĝ⸱is revoluci⸱em⸱a, sed rest⸱is eŭrop⸱an⸱o tradici⸱a, kun human⸱ism⸱a rigard⸱ad⸱o.

Orf⸱o

La 12-jar⸱a Ja⸱n far⸱iĝ⸱is orf⸱o, sed dank⸱e al parenc⸱o⸱j li stud⸱is teologi⸱o⸱n kaj filozofi⸱o⸱n, last⸱e en Hejdelbergo. Ja⸱n Am⸱os Komenio re⸱ven⸱is post tri⸱jar⸱a stud⸱ad⸱o en la german⸱a⸱j universitat⸱o⸱j hejm⸱e⸱n por est⸱i util⸱a al la Moravi⸱a Unu⸱iĝ⸱o, de kiu li de⸱ven⸱is; lok⸱a graf⸱o las⸱is li⸱n instru⸱i la latin⸱a⸱n, kio don⸱is ebl⸱o⸱n for⸱ig⸱i mal⸱nov⸱iĝ⸱int⸱a⸱j⸱n instru⸱metod⸱o⸱j⸱n, sub kiu⸱j si⸱a⸱temp⸱e li mem sufer⸱is. Li ricev⸱is task⸱o⸱j⸱n pli grav⸱a⸱j⸱n: li far⸱iĝ⸱is predik⸱ist⸱o kaj administr⸱ist⸱o de la frat⸱ar⸱a (hus⸱an⸱a) lern⸱ej⸱o en la vigl⸱a german⸱a frat⸱ar⸱a grup⸱o de Fulnek, proksim⸱e al la lim⸱o kun Silezi⸱o.

Kontraŭ⸱reformaci⸱o

Grand⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n est⸱ig⸱is la habsburg⸱o⸱j, kiu⸱j mal⸱obe⸱is la inter⸱konsent⸱o⸱j⸱n pri religi⸱a liber⸱ec⸱o. Rezult⸱is la 30-jar⸱a milit⸱o, kiu ruin⸱ig⸱is tiom da land⸱o⸱j. Tre⸱eg⸱e sufer⸱is Bohemi⸱o kaj Moravi⸱o. En 1620 Ferdinand⸱o la 2a venk⸱is kun help⸱o de soldat-taĉment⸱o⸱j hispan⸱a, bavar⸱a kaj pap⸱a sur la Blank⸱a Mont⸱o ĉe Prag⸱o. Rezult⸱is per⸱fort⸱a kontraŭ⸱reformaci⸱o kaj fin⸱o de liber⸱o por la ĉeĥ⸱a naci⸱o por la sekv⸱a⸱j 30 jar⸱o⸱j. Per⸱fort⸱e la popol⸱o⸱n oni re⸱e katolik⸱ig⸱is kontraŭ la du⸱jar⸱cent⸱a protest⸱ant⸱a tradici⸱o.

Komenio tuj for⸱las⸱is la hejm⸱o⸱n kaj rifuĝ⸱ej⸱o⸱n li serĉ⸱is en urb⸱et⸱o. Hispan⸱a⸱j trup⸱o⸱j el⸱rab⸱is ĉio⸱n – for⸱brul⸱is mult⸱a⸱j li⸱a⸱j libr⸱o⸱j kaj manuskript⸱o⸱j. Sekv⸱is la pest⸱o: pere⸱is la edz⸱in⸱o kaj du infan⸱o⸱j. Konsol⸱o⸱n li trov⸱is en la Bibli⸱o. Sekv⸱is mir⸱ind⸱a⸱j verk⸱o⸱j el tio: Labirint⸱o de la mond⸱o, ekzempl⸱e. La Frat⸱ar⸱o dev⸱is si⸱n kaŝ⸱i en arb⸱ar⸱o⸱j kaj rok⸱o⸱j. Komenio tra mult⸱a vag⸱ad⸱o serĉ⸱is sekur⸱ec⸱o⸱n por la si⸱a⸱j i.a. en Nederland⸱o, sed ankaŭ ĉe la Elb⸱o-font⸱o. Dum⸱e instru⸱metod⸱o⸱j⸱n li pli⸱bon⸱ig⸱is.

Habsburg⸱o⸱j

La sved⸱a reĝ⸱o Gust⸱av⸱o Adolf⸱o kun la protest⸱ant⸱a saks⸱a arme⸱o penetr⸱is ĝis Prag⸱o. Unu⸱e la kap⸱o⸱j⸱n de protest⸱ant⸱a⸱j martir⸱o⸱j ili for⸱ig⸱is de la pont⸱o⸱tur⸱o, kie mal⸱hom⸱e jam dek unu jar⸱o⸱j⸱n ili pend⸱is. Oni solen⸱e en⸱tomb⸱ig⸱is ili⸱n. Jam baldaŭ la habsburg⸱o⸱j re⸱pren⸱is la potenc⸱o⸱n. For est⸱is la esper⸱o de ĉeĥ⸱o⸱j kaj slovak⸱o⸱j.

Tiu⸱temp⸱e Komenio dis⸱volv⸱is si⸱a⸱j⸱n nov⸱a⸱j⸱n instru⸱metod⸱o⸱j⸱n: anstataŭ nur⸱a parker⸱postul⸱a instru⸱ad⸱o kaj paralel⸱a verg⸱ad⸱o ven⸱is lern⸱ad⸱o kvazaŭ lud⸱a – schola lud⸱us (lern⸱ej⸱o kiel lud⸱o). Infan⸱o⸱j lern⸱u laŭ⸱ŝtup⸱e kiel konven⸱as al ili⸱a aĝ⸱o.

Per⸱fort⸱o⸱plen⸱a histori⸱o

Jen do, se iel resum⸱i almenaŭ part⸱e, kio⸱n pri Komenio oni renkont⸱as en ĉi tiu riĉ⸱a libr⸱o.

En Spirit⸱a revoluci⸱o en la kor⸱o de Eŭrop⸱o si⸱n⸱sekv⸱e aper⸱as pri⸱skrib⸱o⸱j pri la princ⸱o Václav, Ja⸱n Milíč el Kroměříž, la patr⸱o de la ĉeĥ⸱a reformaci⸱o, Ja⸱n Hus, Hieronim⸱o la Prag⸱a, kun⸱labor⸱ant⸱o de Ja⸱n Hus, Petr Chelčiscký, la profet⸱o sur la sojl⸱o de epok⸱o⸱j, la frat⸱o Řehoř, fond⸱int⸱o de la Unu⸱iĝ⸱o de Ĉeĥ⸱a⸱j Frat⸱o⸱j (Ĉeĥ⸱a Kun⸱frat⸱ar⸱o), Ja⸱n Am⸱os Komenský, la instru⸱ist⸱o de naci⸱o⸱j, Tomáš Masaryk, la filozof⸱o kaj ŝtat⸱estr⸱o; la last⸱a ĉapitr⸱o, sufiĉ⸱e optimism⸱a post ĉi panoram⸱o tra la oft⸱e per⸱fort⸱o⸱plen⸱a histori⸱o de la land⸱o, est⸱as La ver⸱o venk⸱as.

La libr⸱o⸱n mi krom⸱e instig⸱us ek⸱leg⸱i, prefer⸱e tra⸱stud⸱i, ankaŭ pro la en⸱est⸱o de art⸱ism⸱e far⸱it⸱a⸱j portret⸱o⸱j, kiu⸱j tuj ni⸱n memor⸱ig⸱as pri ali⸱a el⸱don⸱aĵ⸱o de la sam⸱a el⸱don⸱ej⸱o: Ja⸱n Hus; Pri la Eklezi⸱o – elekt⸱it⸱a⸱j ĉapitr⸱o⸱j, kiu⸱n supr⸱e mi jam menci⸱is.

Gerrit BERVELING

Přemysl Pitter: Spirit⸱a revoluci⸱o en la kor⸱o de Eŭrop⸱o – Rigard⸱o en la histori⸱o⸱n de la ĉeĥ⸱a naci⸱o. El la ĉeĥ⸱a traduk⸱is Margit Turková. Eld. Kava-PECH, Dobřichovice, 2017. 121 paĝ⸱o⸱j, ISBN 978-80-87169-78-0.

Por mend⸱i, vi ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Paul Gubbins



En dorm⸱o li mort⸱is,

surpriz⸱e kaj pac⸱e,

ebl⸱e sonĝ⸱ant⸱e pri ne⸱verk⸱it⸱a⸱j verk⸱o⸱j.



Amik⸱o de plej mult⸱a⸱j,

ĉiam rond⸱e sprit⸱a, humur⸱plen⸱a,

kun afabl⸱a rid⸱et⸱o tut⸱vizaĝ⸱e.



Mi memor⸱os li⸱n kiel last⸱foj⸱e, kun supl⸱a sun⸱ĉapel⸱o

laŭ⸱reklam⸱e fald⸱ebl⸱a poŝ⸱e⸱n

kaj el⸱fek⸱ebl⸱a sen⸱difekt⸱a se elefant⸱o ĝi⸱n digest⸱is.

(El Brul⸱vund⸱e)

Libr⸱o⸱j

Kontrabas⸱a⸱j sol⸱o⸱j dum poezi⸱a aŭtun⸱o

Oni sci⸱as, ke neni⸱u dev⸱as miks⸱i art⸱o⸱n kaj art⸱ist⸱o⸱n, kaj ke, se oni vol⸱as konserv⸱i si⸱a⸱j⸱n rav⸱o⸱n kaj admir⸱o⸱n pri ajn⸱a art⸱ist⸱o (kaj mi ver⸱e admir⸱as la tuj recenz⸱ot⸱a⸱n verk⸱ist⸱o⸱n!), oni ja dev⸱as ten⸱i si⸱n je sekur⸱a distanc⸱o de tiu. Pli⸱e, en ĉiu⸱j land⸱o⸱j, kultur⸱o⸱j kaj lingv⸱o⸱j trov⸱iĝ⸱as art⸱ist⸱o⸱j, kies viv⸱o⸱n komplet⸱e ĉirkaŭ⸱as, vol⸱e ne⸱vol⸱e, polemik⸱o⸱j. Feliĉ⸱e aŭ ne, ĉe ni, esperant⸱ist⸱o⸱j, ne est⸱as ja kutim⸱e hav⸱i art⸱ist⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j est⸱as ankaŭ kaŭz⸱o aŭ cel⸱o de akr⸱a⸱j polemik⸱o⸱j, tio est⸱as ja escept⸱o. Sed nun ni parol⸱u pri unu el tiu⸱j escept⸱o⸱j, nom⸱e Jorge Camacho.

Esperant⸱lingv⸱a poet⸱o el Hispani⸱o, kon⸱iĝ⸱int⸱a ek⸱de la fin⸱o de la 80aj jar⸱o⸱j, Camacho est⸱as unu el tiu⸱j revoluci⸱ul⸱o⸱j de ni⸱a poezi⸱o, kiu⸱j, grup⸱e, fam⸱iĝ⸱is kiel Iber⸱a Skol⸱o. Tamen li⸱a⸱j person⸱a⸱j si⸱n⸱ten⸱o⸱j antaŭ kelk⸱a⸱j el ni⸱a⸱j instituci⸱o⸱j aŭ ali⸱a⸱j fam⸱ul⸱o⸱j de ni⸱a mov⸱ad⸱o ĉiam rezult⸱ig⸱is, ke la verv⸱o kaj verk⸱o de Camacho est⸱as rigard⸱at⸱a⸱j ne nur kiel tempest⸱a⸱j, sed ankaŭ kiel agres⸱em⸱a⸱j kaj, de kelk⸱a⸱j person⸱o⸱j, ne⸱toler⸱em⸱a⸱j. Ne est⸱as mal⸱mult⸱a⸱j tiu⸱j, kiu⸱j pens⸱as, ke „ja tem⸱as pri el⸱star⸱a poet⸱o, tamen ne⸱el⸱ten⸱ebl⸱a person⸱o”.

Tamen pro la fakt⸱o mem, ke mi ne rajt⸱as juĝ⸱i hom⸱o⸱n, kun kiu mi neniam hav⸱is person⸱a⸱n kontakt⸱o⸱n, mi pov⸱as (almenaŭ mi tio⸱n pens⸱is, sed tio⸱n taks⸱u leg⸱ant⸱o mem) kun iom da sen⸱parti⸱an⸱ec⸱o prepar⸱i tiu⸱n ĉi recenz⸱o⸱n pri li⸱a last⸱a libr⸱o, titol⸱it⸱a Brul⸱vund⸱e. El⸱don⸱it⸱a de „Esper⸱o”, Brul⸱vund⸱e est⸱as bon⸱a rikolt⸱o de poem⸱o⸱j, produkt⸱it⸱a⸱j en la jar⸱o⸱j 2016 kaj 2017, kio ig⸱as la libr⸱o⸱n du⸱part⸱a tekst⸱ar⸱o, kred⸱ebl⸱e organiz⸱it⸱a laŭ verk-ord⸱o mem.

Akr⸱a disput⸱o

La unu⸱a part⸱o, 2016, ek⸱as per vers⸱form⸱a prezent⸱o de la akr⸱a disput⸱o, tiam ĵus okaz⸱int⸱a, inter la aŭtor⸱o kaj Carlo Minnaja. Fakt⸱e, la unu⸱a⸱j sep poem⸱o⸱j de la tut⸱a libr⸱o konsist⸱as el rakont⸱ad⸱o de li⸱a versi⸱o de la afer⸱o kaj en atak⸱o⸱j kontraŭ Minnaja. Est⸱as domaĝ⸱e, ke Minnaja ne est⸱as ankaŭ poet⸱o, tiel li ebl⸱e pov⸱us per sam⸱a⸱j arm⸱il⸱o⸱j prezent⸱i kaj defend⸱i propr⸱a⸱n versi⸱o⸱n. Tamen ne nur kontraŭ Minnaja Camacho atak⸱as, est⸱as sam⸱e ali⸱a cel⸱o: Ia⸱n Fantom, kiu, tamen, „merit⸱is” nur unu poem⸱o⸱n, en la paĝ⸱o 112.

Kor⸱tuŝ⸱a omaĝ⸱o

Sed ne pens⸱u, ke la tut⸱a poem⸱ar⸱o est⸱as tiom akr⸱e milit⸱em⸱a. Est⸱as en ĝi kor⸱tuŝ⸱a omaĝ⸱o al la tiam ĵus for⸱pas⸱int⸱a ĉef⸱redaktor⸱o de MONATO, ni⸱a kar⸱memor⸱a Paul Gubbins (p. 30, vid⸱u la kadr⸱o⸱n), kaj al Baldur Ragnarsson, al kiu Camacho dediĉ⸱as la libr⸱o⸱n. Li re⸱kon⸱as li⸱n kiel „model⸱o⸱n” por si⸱a verk⸱o kaj konfes⸱as ŝuld⸱i al li la vers⸱a⸱n struktur⸱o⸱n, konstru⸱it⸱a⸱n laŭ „tri⸱o⸱j”. Pli⸱e, en la poem⸱o „Al unt⸱a⸱j poet⸱o⸱j”, li eĉ rekomend⸱as al si⸱a⸱j post⸱e⸱ul⸱o⸱j bon⸱e tra⸱stud⸱i la verk⸱o⸱j⸱n Parnas⸱a⸱n kaj „Ragnarsajn”.

Ne⸱piv⸱e

Cert⸱e unu el la plej lert⸱a⸱j viv⸱ant⸱a⸱j reg⸱ant⸱o⸱j de ni⸱a lingv⸱o, Camacho ja neniel sub⸱iĝ⸱as al bon⸱lingv⸱ism⸱a⸱j tez⸱o⸱j (mal⸱e, li verk⸱is manifest⸱o⸱n kontraŭ ili). Tiel, leg⸱i Camacho-n est⸱as al⸱front⸱i Ne⸱piv⸱a⸱j⸱n vort⸱o⸱j⸱n, ekzempl⸱e: janta (p. 49), faŝulo (p. 95) kaj parahoma (p. 125), kies helen⸱de⸱ven⸱a prefiks⸱o almenaŭ est⸱as klar⸱a defi⸱o al tiu⸱j, kiu⸱j dir⸱as, ke latin⸱a⸱j kaj helen⸱a⸱j radik⸱o⸱j aŭ afiks⸱o⸱j ne plu hav⸱as lok⸱o⸱n en ni⸱a lingv⸱o. Est⸱as ankaŭ la arab⸱ism⸱o muŝkila, tre interes⸱a sinonim⸱o por la jam el⸱uz⸱it⸱a mal⸱facil⸱a (p. 133), kaj naŭt⸱o (p. 132), uz⸱at⸱a en senc⸱o tut⸱e mal⸱simil⸱a al tiu difin⸱o en Piv, kvankam tut⸱e kongru⸱a al jam komun⸱uz⸱a⸱j vort⸱o⸱j kiel astronaŭt⸱o kaj kosmonaŭt⸱o, inter ali⸱a⸱j. Sed tiu⸱j vort⸱elekt⸱o⸱j ne est⸱as hazard⸱a⸱j kaj ne ekzist⸱as nur por ŝok⸱i iu⸱n lingv⸱e pli konserv⸱at⸱iv⸱em⸱a⸱n leg⸱ant⸱o⸱n: ili est⸱as perfekt⸱e laŭ⸱a⸱j al la poezi⸱a projekt⸱o de la Iber⸱a Skol⸱o.

Bon⸱e ... kaj pri la poem⸱o⸱j mem? Kio⸱n pri ili oni pov⸱as dir⸱i?

Jen ni est⸱as antaŭ poet⸱o, kies verk⸱o⸱j re⸱memor⸱ig⸱as mi⸱n pri ĵaz⸱a⸱j kontrabas⸱a⸱j sol⸱o⸱j, kiu⸱j, eĉ kiam rapid⸱a⸱j, est⸱as ĉiam profund⸱a⸱j kaj son⸱ig⸱as mal⸱alt⸱a⸱j⸱n not⸱o⸱j⸱n. Tio okaz⸱as, ĉar la tem⸱o⸱j kaj metrik⸱o, de Camacho uz⸱at⸱a⸱j, ĉiam son⸱as kvazaŭ solen⸱a⸱j kaj serioz⸱a⸱j, kiel en Lingv⸱o inter⸱naci⸱a (p. 52), tri⸱part⸱a protest⸱a poem⸱o, en kiu li (pri)plor⸱as la nun⸱a⸱n (de li vid⸱at⸱a⸱n) situaci⸱o⸱n de ni⸱a lingv⸱o, aŭ en Kabe⸱o (p. 115), kie la poet⸱o parad⸱as, per kelk⸱a⸱j plej⸱part⸱e ne⸱refut⸱ebl⸱a⸱j argument⸱o⸱j, si⸱a⸱j⸱n kial⸱o⸱j⸱n por kabe⸱i. Sed ne nur pri si⸱a⸱j el⸱rev⸱iĝ⸱o⸱j rilat⸱e al la esperant⸱a mov⸱ad⸱o tem⸱as Brul⸱vund⸱e, ankaŭ la nun⸱temp⸱a⸱n politik⸱o⸱n kaj la kutim⸱a⸱j⸱n hom⸱a⸱j⸱n mizer⸱o⸱j⸱n Camacho pri⸱trakt⸱as, kiel oni vid⸱as en Mal⸱politik⸱o (p. 66), en kiu li plend⸱as kontraŭ kresk⸱o de ekstrem⸱dekstr⸱ism⸱o en ni⸱a mond⸱o (mi, viv⸱ant⸱a en Brazil⸱o, bon⸱e sci⸱as, pri kio li parol⸱as ...) kaj en Sonetfino, vers⸱aĵ⸱o kun plej traf⸱a menci⸱o de Erasm⸱o, kiu⸱n mi neni⸱e ajn jam trov⸱is.

Daŭr⸱e verv⸱a

Fin⸱e, kia⸱manier⸱e taks⸱i poet⸱o⸱n kiel Camacho? Sen⸱konsider⸱e pri la polemik⸱ist⸱o, mi sincer⸱e pov⸱as dir⸱i, ke li⸱a⸱j poet⸱a⸱j kvalit⸱o⸱j ankoraŭ daŭr⸱e verv⸱as, sed li⸱a⸱j poezi⸱a⸱j formul⸱o⸱j jam, iom post iom, el⸱ĉerp⸱iĝ⸱as. Tiel, oni ja flar⸱as post leg⸱ad⸱o de Brul⸱vund⸱e iom⸱a⸱n lac⸱iĝ⸱o⸱n, de li mem konfes⸱it⸱a⸱n, antaŭ la (mem⸱dev⸱ig⸱a?) task⸱o est⸱i ĉiam avan⸱gard⸱ec⸱a. Ebl⸱e mi aŭdac⸱u dir⸱i, dum tiu si⸱a „poezi⸱a aŭtun⸱o”, ni⸱a eminent⸱a poet⸱o dev⸱os invest⸱i iom da temp⸱o je propr⸱a re⸱invent⸱ad⸱o, kaj, sen plu⸱a kompromis⸱o por est⸱i modern⸱a, far⸱iĝ⸱i tiam etern⸱a.

Fernand⸱o PIt⸱a

Jorge Camacho: Brul⸱vund⸱e. Eld. Esper⸱o, Partizánske, 2017. 148 paĝ⸱o⸱j, broŝur⸱it⸱a. ISBN 978-80-89366-83-5.

Por mend⸱i, vi ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Rev⸱o pri demokrati⸱a social⸱ism⸱o

Eric Le⸱e est⸱as brit⸱a ĵurnal⸱ist⸱o kaj histori⸱ist⸱o, adept⸱o de klasik⸱a marks⸱ism⸱o kaj social⸱demokrati⸱o. Rev⸱o li⸱a, kiel de amas⸱o da social⸱demokrat⸱o⸱j, est⸱as demokrati⸱a social⸱ism⸱o – ord⸱o, kie soci⸱a just⸱ec⸱o kaj hom⸱a⸱j rajt⸱o⸱j kun⸱ekzist⸱as en plen⸱a harmoni⸱o. Sed ekzist⸱as strang⸱a problem⸱o: tie, kie venk⸱is social⸱ism⸱em⸱a⸱j politik⸱a⸱j fort⸱o⸱j, est⸱iĝ⸱is politik⸱a⸱j ord⸱o⸱j, kie aŭ rest⸱is kapital⸱ism⸱a sistem⸱o, nur iom „pli⸱bon⸱ig⸱it⸱a”, aŭ mank⸱is demokrati⸱o ... Kaj Eric Le⸱e fin⸱fin⸱e trov⸱is tiu⸱n land⸱o⸱n kaj mal⸱long⸱a⸱n period⸱o⸱n, kie, tamen, li vid⸱as efektiv⸱iĝ⸱int⸱a⸱n rev⸱at⸱a⸱n soci-politik⸱a⸱n ord⸱o⸱n: sen⸱de⸱pend⸱a⸱n Kartveli⸱o⸱n en la jar⸱o⸱j 1918-1921 (kio⸱n antaŭ⸱is la kamp⸱ar⸱an⸱a „Guria Respublik⸱o”, ekzist⸱int⸱a en unu distrikt⸱o de Kartveli⸱o en 1905).

Du⸱on⸱forges⸱it⸱a⸱j event⸱o⸱j

La event⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n trakt⸱as la aŭtor⸱o, est⸱as du⸱on⸱forges⸱it⸱a⸱j: por la epok⸱o de la 1a kaj 2a rusi⸱a⸱j revoluci⸱o⸱j, ili ŝajn⸱as, en mond⸱histori⸱a skal⸱o, nur flank⸱a⸱j okaz⸱int⸱aĵ⸱o⸱j, kaj li⸱a atent⸱ig⸱o pri ili est⸱as grav⸱a restaŭr⸱o de la histori⸱a honor⸱o de li⸱a⸱j protagonist⸱o⸱j, kartvel⸱a⸱j social⸱demokrat⸱o⸱j. Memor⸱ig⸱o pri tiu⸱j event⸱o⸱j antaŭ⸱cent⸱jar⸱a⸱j est⸱as tre edif⸱a por nun⸱a⸱j mal⸱dekstr⸱a⸱j politik⸱ist⸱o⸱j. Sed konsent⸱i kun ĉiu⸱j konklud⸱o⸱j de la aŭtor⸱o ne ĉiam facil⸱as.

Menŝevistoj

Laŭ la aŭtor⸱o, ekskluziv⸱a influ⸱o de social⸱demokrat⸱o⸱j en Kartveli⸱o dum la 2a rusi⸱a revoluci⸱o ŝuld⸱iĝ⸱as al tio, ke ili mult⸱o⸱n lern⸱is mem el la spert⸱o de popol⸱a ribel⸱o kaj star⸱ig⸱o de pli ol du⸱on⸱jar⸱a kamp⸱ar⸱an⸱a mem⸱reg⸱ad⸱o en la guria distrikt⸱o en 1905. Tio, ke ili ne simpl⸱e prov⸱is ek⸱gvid⸱i la kamp⸱ul⸱a⸱n ribel⸱o⸱n, sed al⸱propr⸱ig⸱is la spert⸱o⸱n, proksim⸱ig⸱is ili⸱n al la popol⸱o kaj el⸱vok⸱is grand⸱a⸱n fid⸱o⸱n al ili. Tial ili (nom⸱at⸱a⸱j en post⸱a soveti⸱a politik⸱a histori⸱o⸱grafi⸱o „menŝevistoj”) far⸱iĝ⸱is la sol⸱a amas⸱e sub⸱ten⸱at⸱a parti⸱o 12 jar⸱o⸱j⸱n post⸱e – en la jar⸱o⸱j 1917-1918, kio konduk⸱is al ili⸱a absolut⸱a venk⸱o en la land⸱o. Krom⸱e, ili est⸱is sufiĉ⸱e unu⸱ec⸱a⸱j, kaj intern⸱a⸱j kontraŭ⸱dir⸱o⸱j ne mal⸱help⸱is al ili akord⸱e gvid⸱i la land⸱o⸱n.

Sang⸱a⸱j event⸱o⸱j

Eric Le⸱e asert⸱as, ke la re⸱form⸱o⸱j kaj la fin⸱fin⸱e form⸱iĝ⸱int⸱a konstituci⸱o de Kartveli⸱o reg⸱at⸱a de la social⸱demokrat⸱o⸱j hav⸱is ver⸱e social⸱ism⸱a⸱n kaj sen⸱rezerv⸱e demokrati⸱a⸱n karakter⸱o⸱n. La dokument⸱a⸱j atest⸱o⸱j, ŝajn⸱e, sub⸱ten⸱as tiu⸱n opini⸱o⸱n. Kaj laŭ ili, tie est⸱is ver⸱e la „or⸱a epok⸱o” de demokrati⸱a social⸱ism⸱o. Tamen unu afer⸱o est⸱as jur⸱a⸱j dokument⸱o⸱j, sed tut⸱e ali⸱a est⸱as praktik⸱o.

Evident⸱e, la social⸱demokrat⸱o⸱j ne sukces⸱is solv⸱i plur⸱a⸱j⸱n problem⸱o⸱j⸱n, unu⸱a⸱vic⸱e la naci⸱a⸱n – kaj ĝis nun la streĉ⸱a⸱j rilat⸱o⸱j kun etn⸱a⸱j mal⸱pli⸱mult⸱o⸱j rest⸱as hered⸱aĵ⸱o de tiam⸱a ne⸱kapabl⸱o radikal⸱e solv⸱i la demand⸱o⸱n: sang⸱a⸱j event⸱o⸱j de 1991-1993 kaj de 2008 hav⸱as radik⸱o⸱j⸱n en tiu epok⸱o. Du⸱e, est⸱as facil⸱e parol⸱i pri iu „social⸱ism⸱o”, kiam tem⸱as pri agr⸱ar⸱a land⸱o, tamen el la vid⸱punkt⸱o de klasik⸱a marks⸱ism⸱o, kies adept⸱o konsider⸱as si⸱n la aŭtor⸱o, tio ne ebl⸱as: social⸱ism⸱o pov⸱as est⸱i nur rezult⸱o de la soci⸱a revoluci⸱o en industri⸱e evolu⸱int⸱a land⸱o, kia est⸱is tiu⸱temp⸱e nek Kartveli⸱o, nek la Rusi⸱a Imperi⸱o. Do, al kia ord⸱o post⸱a evolu⸱o konduk⸱us tiu⸱j⸱n bon⸱anim⸱a⸱j⸱n gvid⸱ant⸱o⸱j⸱n de la land⸱o, oni sci⸱i ne pov⸱as. Tamen ebl⸱as supoz⸱i, ke ne⸱evit⸱ebl⸱a industri⸱ig⸱o nepr⸱e dev⸱is ŝanĝ⸱i la land⸱o⸱n de kamp⸱ul⸱a paradiz⸱o, pri kio atest⸱as la tut⸱a mond⸱a histori⸱o ...

La aspekt⸱o, kiu⸱n iom preter⸱las⸱as la aŭtor⸱o, est⸱as la kaŭz⸱o⸱j, pro kiu⸱j la sen⸱de⸱pend⸱a Kartveli⸱o perd⸱is si⸱a⸱n sen⸱de⸱pend⸱ec⸱o⸱n kaj est⸱is okup⸱it⸱a de la Ruĝ⸱a Arme⸱o kaj integr⸱it⸱a en la form⸱iĝ⸱ant⸱a⸱n Soveti⸱o⸱n. Unu⸱e, tiu „sen⸱de⸱pend⸱a” period⸱o pas⸱is plej⸱part⸱e sub „protekt⸱o” jen de Germani⸱o, jen (post ties milit⸱a mal⸱venk⸱o) – de Briti⸱o, kiu⸱j ne tre streb⸱is jur⸱e agnosk⸱i ĝi⸱n. Post⸱e neni⸱u mond⸱a potenc⸱o, nek la kre⸱at⸱a Lig⸱o de Naci⸱o⸱j Kartveli⸱o⸱n agnosk⸱is ... Krom⸱e, la aŭtor⸱o iom sub⸱taks⸱as la influ⸱o⸱n de bolŝevist⸱o⸱j-kartvel⸱o⸱j en kaj ekster la land⸱o. Por kamp⸱ul⸱o⸱j ne est⸱is tro grand⸱a diferenc⸱o el ekonomi⸱a vid⸱punkt⸱o, ĉu reg⸱as lok⸱a⸱j social⸱demokrat⸱o⸱j, ĉu bolŝevist⸱o⸱j en kondiĉ⸱o⸱j de la en⸱konduk⸱it⸱a merkat⸱a Nov⸱a Ekonomi⸱a Politik⸱o – tial ili ne rezist⸱is al la okup⸱ad⸱o. Do, li⸱a konklud⸱o pri tio, ke pri la okup⸱ad⸱o de Kartveli⸱o kulp⸱as ĉef⸱e sol⸱a Stalin, est⸱as tro⸱ig⸱o, tiom pli, ke Stalin en 1921 ne hav⸱is sufiĉ⸱a⸱n milit⸱a⸱n plen⸱pov⸱o⸱n por lanĉ⸱i tia⸱n operac⸱o⸱n.

Aktual⸱a⸱j medit⸱o⸱j

Ankaŭ grand⸱a admir⸱o de la aŭtor⸱o pri la akcept⸱it⸱a (ceter⸱e, nur last⸱moment⸱e!) demokrati⸱a konstituci⸱o aspekt⸱as kiel iom⸱a tro⸱ig⸱o. Se ĝi est⸱us tiom perfekt⸱a, en 1991 la sen⸱de⸱pend⸱a⸱j kartvel⸱a⸱j gvid⸱ant⸱o⸱j pov⸱us ĝi⸱n re⸱funkci⸱ig⸱i – tamen ne, ili prefer⸱is el⸱labor⸱i io⸱n nov⸱a⸱n.

Ĉiu⸱okaz⸱e, la libr⸱o est⸱as tre⸱eg⸱e interes⸱a minimum⸱e pro tio, ke ĝi re⸱mal⸱kovr⸱as du⸱on⸱forges⸱it⸱a⸱j⸱n histori⸱a⸱j⸱n event⸱o⸱j⸱n kaj el⸱vok⸱as sur⸱baz⸱e de tio tre aktual⸱a⸱j⸱n medit⸱o⸱j⸱n, demand⸱o⸱j⸱n kaj diskut⸱o⸱j⸱n. Tial ni pov⸱as nur dank⸱i al Mas kaj al la traduk⸱ist⸱a team⸱o sub gvid⸱o de Renat⸱o Corsetti pro aper⸱ig⸱o de la libr⸱o kaj gratul⸱i la esperant⸱lingv⸱a⸱n publik⸱o⸱n pro la ebl⸱o la libr⸱o⸱n leg⸱i – ja ĝi nun ekzist⸱as, krom Esperant⸱o, nur en la angl⸱a kaj la kartvel⸱a.

Nikolao GUDSKOV

Eric Le⸱e: La eksperiment⸱o. La forges⸱it⸱a revoluci⸱o de Kartvel⸱uj⸱o 1918-1921. Eld. Mond⸱a Asemble⸱o Soci⸱a (Mas), Embres-et-Castelmaure, 2017. 246 paĝ⸱o⸱j, broŝur⸱it⸱a. ISBN 978-2-36960-117-3.

Por mend⸱i, vi ir⸱u al la Ret⸱butik⸱o.

Literatur⸱o

Rakont⸱o

La pentr⸱aĵ⸱o⸱j de Ruslan

Est⸱is sun⸱a⸱j varm⸱et⸱a⸱j septembr⸱a⸱j tag⸱o⸱j. La ĉiel⸱o blu⸱is kiel infan⸱a okul⸱o, febl⸱a vent⸱o kares⸱is la vizaĝ⸱o⸱j⸱n, la park⸱o dolĉ⸱e dorm⸱et⸱is en la silent⸱o. Ĉiu⸱tag⸱e, post la fin⸱o de la labor⸱temp⸱o, Ljuben ŝat⸱is pied⸱ir⸱i hejm⸱e⸱n, ĝu⸱ant⸱e la trankvil⸱a⸱j⸱n septembr⸱a⸱j⸱n post⸱tag⸱mez⸱o⸱j⸱n. Ankaŭ nun li ek⸱ir⸱is sur la vast⸱a⸱n bulvard⸱o⸱n kun la tili⸱o⸱j, kaj post⸱e dekstr⸱e⸱n li en⸱ir⸱is la park⸱o⸱n, kie la arb⸱o⸱j simil⸱is al star⸱ant⸱a⸱j sen⸱mov⸱a⸱j gard⸱ist⸱o⸱j kun bunt⸱a⸱j mantel⸱o⸱j de flav⸱a⸱j, ruĝ⸱a⸱j, brun⸱a⸱j foli⸱o⸱j. La aŭtun⸱a⸱j flor⸱o⸱j en la bed⸱o⸱j iom mov⸱iĝ⸱is pro la vent⸱o kaj kvazaŭ klin⸱is si⸱n por salut⸱i li⸱n.

Ĉe la et⸱a lag⸱o en la park⸱o dum la sun⸱a⸱j septembr⸱a⸱j tag⸱o⸱j kolekt⸱iĝ⸱is pentr⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j prezent⸱is si⸱a⸱j⸱n bild⸱o⸱j⸱n, kaj la lok⸱o ĉi tie simil⸱is al grand⸱a ne⸱ordinar⸱a ekspozici⸱o. Ljuben ŝat⸱is tra⸱rigard⸱i la pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, konversaci⸱i kun la pentr⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n li bon⸱e kon⸱is, kaj foj⸱e-foj⸱e li aĉet⸱is iu⸱n pentr⸱aĵ⸱o⸱n. Jam li hav⸱is sufiĉ⸱e da bild⸱o⸱j kaj rev⸱is iam fond⸱i art⸱galeri⸱o⸱n, kie est⸱os pentr⸱aĵ⸱o⸱j de divers⸱a⸱j pentr⸱ist⸱o⸱j.

Nun li mal⸱rapid⸱e pas⸱is preter la ord⸱ig⸱it⸱a⸱j bild⸱o⸱j, atent⸱e tra⸱rigard⸱is ili⸱n, esperant⸱e vid⸱i interes⸱a⸱n kaj ne⸱ordinar⸱a⸱n pentr⸱aĵ⸱o⸱n, sed la bild⸱o⸱j ne vek⸱is li⸱a⸱n atent⸱o⸱n. Ja, Ljuben bon⸱e kon⸱is la stil⸱o⸱n kaj pentr⸱o⸱art⸱o⸱n de mult⸱a⸱j el la pentr⸱ist⸱o⸱j, kiu⸱j ekspozici⸱is bild⸱o⸱j⸱n ĉi tie.

Li daŭr⸱ig⸱is mal⸱rapid⸱e ir⸱i, sed subit⸱e halt⸱is. Sur unu el la benk⸱o⸱j est⸱is ord⸱ig⸱it⸱a⸱j kelk⸱a⸱j akvarel⸱a⸱j pejzaĝ⸱o⸱j. Ljuben al⸱rigard⸱is ili⸱n kaj surpriz⸱iĝ⸱is. La pentr⸱aĵ⸱o⸱j est⸱is ne⸱ordinar⸱a⸱j. La pentr⸱ist⸱o, kiu pentr⸱is ili⸱n, hav⸱is eg⸱e original⸱a⸱n stil⸱o⸱n. Li kvazaŭ percept⸱is ne⸱kon⸱at⸱a⸱n mirakl⸱a⸱n mond⸱o⸱n kaj talent⸱e pentr⸱is ĝi⸱n. La kolor⸱o⸱j est⸱is mir⸱ind⸱a⸱j. Ljuben mir⸱e rigard⸱is la bild⸱o⸱j⸱n. Ili rav⸱is li⸱n per ia naiv⸱ec⸱o, sincer⸱ec⸱o, radi⸱ant⸱a⸱j lum⸱o⸱n kaj ĝoj⸱o⸱n. Sent⸱ebl⸱is la fort⸱a inspir⸱o kaj jubil⸱o de la pentr⸱ist⸱o.

Ljuben ĉirkaŭ⸱rigard⸱is por vid⸱i la pentr⸱ist⸱o⸱n, sed proksim⸱e al la bild⸱o⸱j est⸱is neni⸱u. Ĉe la najbar⸱a benk⸱o star⸱is oĉjo Petko, mal⸱jun⸱a kon⸱at⸱a pentr⸱ist⸱o, kiu⸱n Ljuben bon⸱e kon⸱is.

Oĉjo Petko, kiu pentr⸱is tiu⸱j⸱n ĉi pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n? – demand⸱is Ljuben.

La mal⸱jun⸱ul⸱o ek⸱rid⸱et⸱is kaj montr⸱is al la lag⸱o.

– Jen, li est⸱as tie – dir⸱is oĉjo Petko.

Ljuben rigard⸱is al la direkt⸱o, kiu⸱n montr⸱is la mal⸱jun⸱a pentr⸱ist⸱o, sed tie li vid⸱is nur kelk⸱a⸱j⸱n knab⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j pilk⸱lud⸱as.

– Kie? – demand⸱is Ljuben.

– Tie – de⸱nov⸱e dir⸱is oĉjo Petko – la blond⸱har⸱a bub⸱o, kiu nun kur⸱as al la pilk⸱o.

– Ĉu li pentr⸱is la pejzaĝ⸱o⸱j⸱n? – ne kred⸱is Ljuben.

– Jes – respond⸱is la mal⸱jun⸱ul⸱o. – Li⸱a nom⸱o est⸱as Ruslan, kaj de temp⸱o al temp⸱o li ven⸱as ĉi tie⸱n.

Kaj oĉjo Petko vok⸱is la knab⸱o⸱n:

Ruslan, ven⸱u ĉi tie⸱n. Tiu ĉi sinjor⸱o dezir⸱as parol⸱i kun vi.

Sen⸱dezir⸱e la knab⸱o proksim⸱iĝ⸱is al ili. Li est⸱is pli-mal⸱pli dek⸱jar⸱a kun dens⸱a blond⸱a har⸱ar⸱o, hel⸱blu⸱a⸱j okul⸱o⸱j kiel du vitr⸱a⸱j glob⸱et⸱o⸱j kaj ruĝ⸱a⸱j vang⸱o⸱j pro la kur⸱ad⸱o, simil⸱a⸱j al matur⸱a⸱j pom⸱o⸱j.

Ruslan, ĉu vi pentr⸱is tiu⸱j⸱n ĉi pejzaĝ⸱o⸱j⸱n? – demand⸱is Ljuben.

– Jes – respond⸱is la knab⸱o.

– Do, vi ŝat⸱as pentr⸱i – dir⸱is Ljuben.

– Jes.

– Kaj kial vi al⸱port⸱is ĉi tie⸱n la pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n?

Tiu ĉi demand⸱o iom embaras⸱is la knab⸱o⸱n. Li al⸱rigard⸱is mal⸱supr⸱e⸱n al si⸱a⸱j el⸱frot⸱it⸱a⸱j ŝu⸱o⸱j, kaj li⸱a⸱j long⸱a⸱j palpebr⸱o⸱j kaŝ⸱is li⸱a⸱n rigard⸱o⸱n. Kelk⸱a⸱j⸱n sekund⸱o⸱j⸱n li silent⸱is, kaj post⸱e mal⸱laŭt⸱e li ek⸱parol⸱is:

– Mi bezon⸱as mon⸱o⸱n ...

– Kial? – mir⸱is Ljuben.

– Mi dezir⸱as hav⸱i poŝ⸱telefon⸱o⸱n. Ja, ĉiu⸱j infan⸱o⸱j hav⸱as poŝ⸱telefon⸱o⸱n ...

– Ĉu vi⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j ne pov⸱as aĉet⸱i al vi poŝ⸱telefon⸱o⸱n? – demand⸱is Ljuben.

– Mi⸱a patr⸱in⸱o ne labor⸱as. Oni mal⸱dung⸱is ŝi⸱n. Mi ne hav⸱as patr⸱o⸱n; mi ne sci⸱as, kiu li est⸱as.

Ljuben al⸱rigard⸱is la knab⸱o⸱n, post⸱e de⸱nov⸱e la pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j star⸱is sur la benk⸱o, kaj mal⸱rapid⸱e dir⸱is:

– Bon⸱e. Mi aĉet⸱os du vi⸱a⸱j⸱n pejzaĝ⸱o⸱j⸱n. Tamen promes⸱u, ke vi daŭr⸱ig⸱os pentr⸱i.

La okul⸱o⸱j de la knab⸱o ek⸱bril⸱is.

– Vi hav⸱os poŝ⸱telefon⸱o⸱n, sed dir⸱u al mi, pri kio ali⸱a vi rev⸱as? – demand⸱is Ljuben.

La knab⸱o eĉ ne hezit⸱is kaj tuj respond⸱is:

– Kiam mi est⸱os plen⸱aĝ⸱a, mi far⸱os ekspozici⸱o⸱n en la urb⸱a art⸱galeri⸱o, kaj mi⸱a patr⸱o, kiu⸱n mi ne kon⸱as, ven⸱os, tra⸱rigard⸱os mi⸱a⸱j⸱n pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kaj vid⸱os, ke mi far⸱iĝ⸱is pentr⸱ist⸱o.

– Iam vi cert⸱e far⸱os grand⸱a⸱n ekspozici⸱o⸱n, kaj vi⸱a patr⸱o cert⸱e ven⸱os vid⸱i ĝi⸱n – dir⸱is Ljuben. – Nun mi pren⸱os tiu⸱j⸱n ĉi du pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n.

Ljuben proksim⸱iĝ⸱is al la benk⸱o, pren⸱is du pentr⸱aĵ⸱o⸱j⸱n kaj don⸱is al Ruslan kelk⸱a⸱j⸱n mon⸱bilet⸱o⸱j⸱n.

– Mi cert⸱as, ke vi far⸱iĝ⸱os fam⸱a pentr⸱ist⸱o – dir⸱is Ljuben kaj for⸱ir⸱is.

Juli⸱a⸱n MODEST

Slovaki⸱o

Memor⸱ind⸱a botanik⸱ist⸱in⸱o

Antaŭ 70 jar⸱o⸱j, la 12an de septembr⸱o 1949, mort⸱is la unu⸱a slovak⸱a botanik⸱ist⸱in⸱o, Izabel⸱a Textorisová [tekstorisova], kiu okup⸱as apart⸱a⸱n kaj specif⸱a⸱n lok⸱o⸱n en la histori⸱o de la slovak⸱a scienc⸱a botanik⸱o.

Mem⸱lern⸱ant⸱o

Izabel⸱a Textorisová nask⸱iĝ⸱is la 16an de mart⸱o 1866 en la mal⸱grand⸱a slovak⸱a vilaĝ⸱o Ratková, ĉirkaŭ 200 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n nord-orient⸱e de Bratislav⸱o, en la famili⸱o de lok⸱a advokat⸱o. Ŝi vol⸱is far⸱iĝ⸱i baz⸱lern⸱ej⸱a instru⸱ist⸱in⸱o, sed ŝi⸱a patr⸱o decid⸱is, ke ŝi est⸱os leter⸱port⸱ist⸱in⸱o. Ne est⸱as mir⸱ind⸱e do, ke ŝi fin⸱is nur ses klas⸱o⸱j⸱n de la baz⸱lern⸱ej⸱o kaj plu stud⸱is nur kiel mem⸱lern⸱ant⸱o. En 1886 ŝi sukces⸱e tra⸱pas⸱is poŝt⸱a⸱j⸱n ekzamen⸱o⸱j⸱n kaj tiel ek⸱labor⸱is en nov⸱a poŝt⸱ofic⸱ej⸱o situ⸱ant⸱a en la mont⸱ar⸱a vilaĝ⸱o Blatnica, kie ŝi rest⸱is praktik⸱e dum si⸱a tut⸱a viv⸱o.

Ŝi⸱a sopir⸱o al kler⸱iĝ⸱o est⸱is tiel fort⸱a, ke, krom la postul⸱em⸱a⸱j labor⸱a⸱j dev⸱o⸱j kaj la zorg⸱ad⸱o pri si⸱a⸱j ge⸱patr⸱o⸱j kaj tri frat⸱in⸱o⸱j, spit⸱e al ĉiu⸱j antaŭ⸱juĝ⸱o⸱j kontraŭ la scienc⸱a ag⸱ad⸱o de vir⸱in⸱o⸱j en tiu temp⸱o, ŝi lern⸱is ses fremd⸱a⸱j⸱n lingv⸱o⸱j⸱n (la latin⸱a⸱n, la german⸱a⸱n, la franc⸱a⸱n, la rus⸱a⸱n kaj part⸱e ankaŭ la ital⸱a⸱n kaj la ruman⸱a⸱n) kaj intens⸱e stud⸱is natur⸱a⸱j⸱n scienc⸱o⸱j⸱n – botanik⸱o⸱n, spele⸱ologi⸱o⸱n, astronomi⸱o⸱n kaj mineralogi⸱o⸱n.

La fin⸱o⸱n de si⸱a kre⸱em⸱a kaj produkt⸱em⸱a viv⸱o ŝi pas⸱ig⸱is en la mal⸱grand⸱a urb⸱o Krupina, kie la 12an de septembr⸱o 1949 ŝi mort⸱is en la aĝ⸱o de 83 jar⸱o⸱j kaj kie ŝi est⸱as en⸱tomb⸱ig⸱it⸱a. En 1981 ŝi⸱a⸱j rest⸱aĵ⸱o⸱j est⸱is transport⸱it⸱a⸱j en la naci⸱a⸱n tomb⸱ej⸱o⸱n en⸱e de la histori⸱a urb⸱o Mart⸱in, kie ripoz⸱as mult⸱a⸱j eminent⸱ul⸱o⸱j de la slovak⸱a politik⸱a kaj kultur⸱a viv⸱o.

Botanik⸱a esplor⸱ad⸱o

La vilaĝ⸱o Blatnica kuŝ⸱as ĉe la pied⸱o de la mont⸱ar⸱o Veľká Fatra (Grand⸱a Fatro), kies ĉef⸱a mont⸱o⸱dors⸱o est⸱as 45 kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n long⸱a. En la pitoresk⸱a⸱j val⸱o⸱j kaj herb⸱ej⸱o⸱j de tiu mont⸱ar⸱o, Textorisová mal⸱kovr⸱is kelk⸱a⸱j⸱n rar⸱a⸱j⸱n endemi⸱a⸱j⸱n speci⸱o⸱j⸱n, kiel roz⸱a dafn⸱o (scienc⸱e Daphne cneorum), edelvejs⸱o (Leontopodium alpinum) ktp. Ŝi⸱a nom⸱o en⸱skrib⸱iĝ⸱is en la scienc⸱a⸱n botanik⸱a⸱n nomenklatur⸱o⸱n, precip⸱e post kiam ŝi mal⸱kovr⸱is en 1893 interes⸱a⸱n, antaŭ⸱e ne⸱kon⸱at⸱a⸱n, nov⸱a⸱n speci⸱o⸱n de kard⸱o sur la lok⸱a mont⸱o Tlstá (Dik-korp⸱a). Tiu⸱n ĉi la hungar⸱a botanik⸱ist⸱o A. Margittai (1880-1939) post⸱e nom⸱is, honor⸱e al ŝi, ĝust⸱e Carduus Textorianus.

Dum si⸱a viv⸱o Textorisová kre⸱is grand⸱a⸱n herb⸱o⸱kolekt⸱o⸱n, scienc⸱e nom⸱at⸱a⸱n Herbarium Textoris, kiu en⸱hav⸱as proksim⸱um⸱e 5000 herb⸱o⸱j⸱n. Ŝi fak⸱e pri⸱skrib⸱is pli ol cent⸱o⸱n da nov⸱a⸱j plant⸱o⸱j el la tiel nom⸱at⸱a „ĝarden⸱et⸱o Turiec”, la ĉirkaŭ⸱aĵ⸱o de Mart⸱in (pro la river⸱o Turiec, kiu tra⸱flu⸱as la distrikt⸱o⸱n Mart⸱in). Si⸱a⸱j⸱n riĉ⸱a⸱j⸱n spert⸱o⸱j⸱n pri botanik⸱o ŝi regul⸱e publik⸱ig⸱is en la hungar⸱a fak⸱a period⸱aĵ⸱o Botanikai Közlemények (Botanik⸱a⸱j Anonc⸱o⸱j).

Textorisová hav⸱is ankaŭ proksim⸱a⸱j⸱n rilat⸱o⸱j⸱n kun Máša Haľamová, slovak⸱a poet⸱in⸱o de fragil⸱a kaj pur⸱e vir⸱in⸱a lirik⸱o (MONATO 2018/07, p. 10). Ŝi aper⸱ig⸱is ankaŭ mal⸱grand⸱a⸱j⸱n literatur⸱a⸱j⸱n artikol⸱o⸱j⸱n en la vir⸱in⸱a⸱j magazin⸱o⸱j Listy žien (Leter⸱o⸱j de vir⸱in⸱o⸱j) kaj Svet dievčat (Mond⸱o de knab⸱in⸱o⸱j), kolekt⸱is material⸱o⸱n pri slovak⸱a⸱j dialekt⸱o⸱j kaj sporad⸱e kun⸱labor⸱is kun reprezent⸱ant⸱in⸱o⸱j de la slovak⸱a kaj ĉeĥ⸱a vir⸱in⸱a⸱j mov⸱ad⸱o⸱j.

Honor⸱a lok⸱o

Textorisová ĝu⸱as honor⸱a⸱n lok⸱o⸱n en la histori⸱o de la slovak⸱a botanik⸱o. Pri ŝi⸱a⸱j scienc⸱a⸱j far⸱o⸱j memor⸱ig⸱as en Slovaki⸱o ne nur la nun⸱temp⸱a blazon⸱o de la vilaĝ⸱o Blatnica, period⸱a⸱j ekspozici⸱o⸱j, strat⸱nom⸱o⸱j, memor⸱tabul⸱o⸱j kaj divers⸱a⸱j fak⸱a⸱j publik⸱aĵ⸱o⸱j, sed ek⸱de la jar⸱o 2008 ankaŭ la nom⸱o de mal⸱grand⸱a kavern⸱o en la naci⸱a natur⸱rezerv⸱ej⸱o Tlstá (la Kavern⸱o de Izabel⸱a Textorisová). En 1996 la slovak⸱a ministr⸱ej⸱o pri poŝt⸱o kaj tele⸱komunik⸱ad⸱o⸱j el⸱don⸱is memor⸱ig⸱a⸱j⸱n poŝt⸱mark⸱o⸱j⸱n kun ŝi⸱a portret⸱o kaj la sub⸱tekst⸱o Izabel⸱a Textorisová, leter⸱port⸱ist⸱in⸱o en Blatnica, kies nominal⸱a val⸱or⸱o est⸱is 8 slovak⸱a⸱j kron⸱o⸱j. Ankaŭ mal⸱grand⸱a planed⸱o, kiu⸱n mal⸱kovr⸱is en 2004 la ĉeĥ⸱a astr⸱o⸱nom⸱o Peter Kušnirák, hav⸱as la nom⸱o⸱n 30252 Textorisova (2000 HE24).


012473

Tomb⸱o de Izabel⸱a Textorisová en tomb⸱ej⸱o de la histori⸱a urb⸱o Mart⸱in. Sur la tomb⸱a ŝton⸱o aper⸱as cit⸱aĵ⸱o de la slovak⸱a poet⸱o, verk⸱ist⸱o, traduk⸱ist⸱o P.O. Hviezdoslav (1849-1921): „Ho Di⸱o, ja ci kre⸱is la mond⸱o⸱n bel⸱a⸱n ĉirkaŭ⸱e vast⸱eg⸱a⸱n, mal⸱proksim⸱a⸱n!”. Fot⸱o: Son⸱a HAUSEROVA

haus
Juli⸱us HAUSER

Albani⸱o

Elektr⸱o el la river⸱o⸱j

En la river⸱o Devoll, sud-orient⸱e en Albani⸱o, est⸱as konstru⸱at⸱a⸱j hidr⸱o⸱elektr⸱a⸱j central⸱o⸱j, kies kapacit⸱o est⸱as mal⸱pli grand⸱a ol tiu de la central⸱o⸱j en la river⸱o Drin – situ⸱ant⸱a en la nord⸱o – konstru⸱it⸱a⸱j jam en la komun⸱ism⸱a era⸱o, en la 70aj jar⸱o⸱j de la pas⸱int⸱a jar⸱cent⸱o.

Alt⸱a dig⸱o

Unu el ili, tiu de Moglica – la du⸱a en tiu river⸱o – est⸱as projekt⸱it⸱a kaj konstru⸱at⸱a de la norveg⸱a kompani⸱o Statkraft jam de kvar jar⸱o⸱j. La 160 metr⸱o⸱j⸱n alt⸱a dig⸱o, unu el la plej alt⸱a⸱j en la mond⸱o, per⸱e de du turbin⸱a⸱j unu⸱o⸱j Franc⸱is garanti⸱os energi⸱pov⸱o⸱n de 180 mega⸱vat⸱o⸱j, kun jar⸱a produkt⸱ad⸱o de 450 000 mega⸱vat-hor⸱o⸱j. La art⸱e⸱far⸱it⸱a lag⸱o ampleks⸱os pli ol sep kvadrat⸱a⸱j⸱n kilo⸱metr⸱o⸱j⸱n kaj hav⸱os volumen⸱o⸱n de 400 milion⸱o⸱j da kub⸱a⸱j metr⸱o⸱j.

„La dig⸱o konsist⸱as el asfalt⸱a baz⸱o kaj lok⸱a plen⸱ig⸱a material⸱o”, dir⸱is la inĝenier⸱o kaj direktor⸱o William Burstrom. La central⸱o star⸱as sur mont⸱a dekliv⸱o kaj la akv⸱o ven⸱as per 16-kilo⸱metr⸱a tunel⸱o tra rok⸱a masiv⸱o. En la konstru⸱ad⸱o, laŭ s-in⸱o Rigela Gegprifti – ĉef⸱o de hom⸱rimed⸱o⸱j – est⸱as engaĝ⸱it⸱a⸱j pli ol 2000 labor⸱ist⸱o⸱j el 23 land⸱o⸱j.

Efik⸱o en la soci⸱a viv⸱o

Tia⸱j hidr⸱o⸱elektr⸱ej⸱o⸱j – kun divers⸱a⸱j energi⸱pov⸱o⸱j – est⸱as konstru⸱at⸱a⸱j mult⸱nombr⸱e tra la tut⸱a Albani⸱o. Ili efik⸱as bon⸱e al la infra⸱struktur⸱o en la region⸱o kaj al pli⸱vigl⸱iĝ⸱o de la loĝ⸱ant⸱ar⸱a viv⸱o.

bame
Bardhyl SElim⸱i
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Albani⸱o


012476-Moglica 3

En la region⸱o de Moglica konstru⸱iĝ⸱as hidr⸱o⸱elektr⸱a⸱j central⸱o⸱j. Fot⸱o: Ili GERDUPI


012476-Moglica Ili Gerdupi

Ili Gerdupi est⸱as la jur⸱ist⸱o de la entrepren⸱o kaj ankaŭ esperant⸱ist⸱o. Fot⸱o: Ili GERDUPI

Medi⸱o

Re⸱ciklad⸱o

Plast⸱a rub⸱o trakt⸱ebl⸱as pli bon⸱e

Plast⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j mal⸱pur⸱ig⸱as i.a. la mar⸱o⸱j⸱n. Fi⸱fam⸱a est⸱as grand⸱a kirl⸱iĝ⸱o mez⸱e en la Pacifik⸱a Ocean⸱o. La plast⸱aĵ⸱o⸱j tie de⸱ven⸱as precip⸱e de tri river⸱o⸱j de orient⸱a kaj sud-orient⸱a Azi⸱o. Pri 90 % de la mar⸱a⸱j plast⸱aĵ⸱o⸱j respond⸱ec⸱as 10 river⸱o⸱j, du en Afrik⸱o, la ali⸱a⸱j en Azi⸱o. Sed la fenomen⸱o est⸱as tut⸱mond⸱e renkont⸱at⸱a ĉe strand⸱o⸱j. Fiŝ⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j viv⸱est⸱aĵ⸱o⸱j sufer⸱as, manĝ⸱ant⸱e dis⸱frot⸱it⸱a⸱n plast⸱aĵ⸱o⸱n, la tiel nom⸱at⸱a⸱n mikro⸱plast⸱aĵ⸱o⸱n.

Plast⸱o ne super⸱flu⸱a

Est⸱as diskut⸱o⸱j, ĉu oni redukt⸱u la produkt⸱ad⸱o⸱n de plast⸱o⸱j. Sed tio pov⸱as hav⸱i nur marĝen⸱a⸱n efik⸱o⸱n. La tut⸱mond⸱e produkt⸱at⸱a kvant⸱o (320 milion⸱o⸱j da tun⸱o⸱j aŭ da kub⸱a⸱j metr⸱o⸱j) est⸱as laŭ volumen⸱o kompar⸱ebl⸱a al tiu de ŝtal⸱o (1662 milion⸱o⸱j da tun⸱o⸱j aŭ 210 milion⸱o⸱j da kub⸱a⸱j metr⸱o⸱j). Tio signif⸱as, ke plast⸱a⸱j material⸱o⸱j hav⸱as avantaĝ⸱o⸱j⸱n, plen⸱um⸱as vast⸱iĝ⸱int⸱a⸱j⸱n bezon⸱o⸱j⸱n kaj est⸱as ne nur super⸱flu⸱aĵ⸱o⸱j.

Tamen est⸱as dezir⸱ind⸱e drast⸱e lim⸱ig⸱i la plast⸱aĵ⸱o⸱j⸱n nur unu⸱foj⸱e uz⸱at⸱a⸱j⸱n (kiel la plej mult⸱a⸱j pak⸱um⸱o⸱j, en Germani⸱o 30,5 %, vid⸱u la diagram⸱o⸱n) kaj facil⸱e anstataŭ⸱ebl⸱a⸱j⸱n. Eŭrop⸱a Uni⸱o nun mal⸱permes⸱os plast⸱a⸱j⸱n vat⸱baston⸱et⸱o⸱j⸱n, trink⸱ŝalm⸱o⸱j⸱n, unu⸱foj⸱a⸱j⸱n manĝ⸱il⸱o⸱j⸱n k.a. kaj postul⸱as, ke la membr⸱o⸱ŝtat⸱o⸱j lim⸱ig⸱u la konsum⸱ad⸱o⸱n de plast⸱a⸱j sak⸱o⸱j al 90 (en 2019) kaj 40 (ĝis 2025) ĉiu-jar⸱e kaj -person⸱e (taks⸱at⸱a nun⸱a nombr⸱o: 198). Germani⸱o ating⸱is la ĉi-last⸱a⸱n val⸱or⸱o⸱n jam en 2017, ĉar – pro kampanj⸱o el la medi⸱o⸱protekt⸱a ministr⸱ej⸱o – plej mult⸱a⸱j vend⸱ej⸱o⸱j postul⸱as pag⸱o⸱n por la pli⸱mult⸱o de la sak⸱o⸱j. Oni nun vol⸱as pli⸱akr⸱ig⸱i tiu⸱n sistem⸱o⸱n.

Re⸱pren⸱i kaj re⸱util⸱ig⸱i

Por redukt⸱i rub⸱aĵ⸱o⸱j⸱n special⸱e en depon⸱ej⸱o⸱j, en 1991 Germani⸱o mal⸱permes⸱is rekt⸱a⸱n depon⸱ad⸱o⸱n kaj dev⸱ig⸱is produkt⸱ant⸱o⸱j⸱n re⸱pren⸱i kaj re⸱util⸱ig⸱i la pak⸱um⸱o⸱j⸱n. Sam⸱temp⸱e oni konstru⸱is kaj modern⸱ig⸱is rub⸱o⸱brul⸱ig⸱ej⸱o⸱j⸱n. La jar⸱a depon⸱ad⸱o tiel redukt⸱iĝ⸱is je faktor⸱o 10, kaj nur 1 % de la plast⸱a⸱j for⸱ĵet⸱aĵ⸱o⸱j ating⸱as depon⸱ej⸱o⸱j⸱n. Konsum⸱ant⸱o⸱j nun pag⸱as jam ĉe la aĉet⸱o mal⸱mult⸱a⸱j⸱n cend⸱o⸱j⸱n por pak⸱um⸱o⸱j, mon⸱o⸱n, kiu est⸱as trans⸱don⸱at⸱a al firma⸱o⸱j, kiu⸱j dis⸱spec⸱ig⸱as la kolekt⸱it⸱a⸱n pak⸱um⸱rub⸱aĵ⸱o⸱n.

Krud⸱e jam dis⸱spec⸱ig⸱as la konsum⸱ant⸱o⸱j (kvankam ne ĉiu⸱j zorg⸱em⸱e): Ili aŭ hav⸱as apart⸱a⸱j⸱n rub⸱uj⸱o⸱j⸱n (ekz. por paper⸱o aŭ bio⸱rub⸱o) aŭ pov⸱as port⸱i ekzempl⸱e vitr⸱o⸱n kaj ali⸱a⸱j⸱n pak⸱um⸱o⸱j⸱n al kolekt⸱ej⸱o⸱j. Mult⸱a⸱j urb⸱o⸱j hav⸱ig⸱as ankaŭ „valor⸱material⸱a⸱j⸱n kort⸱o⸱j⸱n” por kolekt⸱i ne⸱pak⸱um⸱a⸱j⸱n material⸱o⸱j⸱n. La re⸱util⸱ig⸱ad⸱o de paper⸱o, metal⸱o⸱j kaj vitr⸱o est⸱as profit⸱o⸱don⸱a. Post la rub⸱o⸱apart⸱ig⸱o ĉe la konsum⸱ant⸱o⸱j la munken⸱a brul⸱ig⸱ej⸱o de rest⸱rub⸱o produkt⸱as 20 mega⸱vat⸱o⸱j⸱n da elektr⸱o; antaŭ⸱e ĝi bezon⸱is energi⸱o⸱n.

Ĉe la re⸱ciklad⸱o de plast⸱a⸱j pak⸱um⸱o⸱j, krom la kolekt⸱ad⸱o nur la dis⸱spec⸱ig⸱ad⸱o kost⸱as mon⸱o⸱n (pag⸱at⸱a⸱n de konsum⸱ant⸱o⸱j jam ĉe la aĉet⸱o). La post⸱a⸱j⸱n ŝtup⸱o⸱j⸱n pag⸱as la vend⸱ad⸱o de la produkt⸱o⸱j. Por la apart⸱ig⸱o de la plast⸱o⸱j oni el⸱labor⸱is robot⸱o⸱j⸱n kaj ankoraŭ pli⸱bon⸱ig⸱ad⸱as ili⸱n. La amas⸱a⸱j plast⸱o⸱spec⸱o⸱j est⸱as ek⸱kon⸱at⸱a⸱j per spektr⸱o⸱j en proksim⸱a infra⸱ruĝ⸱o, se la plast⸱o ne est⸱as tro miks⸱it⸱a, ne tro mal⸱pur⸱ig⸱it⸱a aŭ tro kovr⸱it⸱a de sur⸱glu⸱aĵ⸱o⸱j.

Anstataŭ⸱a⸱j brul⸱aĵ⸱o⸱j

Aktual⸱e el preskaŭ la du⸱on⸱o de la rub⸱o oni re⸱gajn⸱as sufiĉ⸱e pur⸱a⸱j⸱n material⸱o⸱j⸱n por rekt⸱a re⸱uz⸱o aŭ almenaŭ por produkt⸱o⸱j mal⸱pli alt⸱kvalit⸱a⸱j. Unu el⸱cent⸱o est⸱as „krud⸱material⸱e” re⸱util⸱ig⸱at⸱a; tio signif⸱as, ke la polimer⸱o⸱j est⸱as mal⸱kombin⸱at⸱a⸱j al monom⸱er⸱o⸱j aŭ ali⸱a⸱j mal⸱grand⸱a⸱j molekul⸱o⸱j util⸱a⸱j por sintez⸱o⸱j. Teknik⸱e tiu metod⸱o funkci⸱as ankaŭ por ne⸱pur⸱a plast⸱a rub⸱aĵ⸱o kaj est⸱us pli vast⸱e aplik⸱ebl⸱a. Sed ĝis nun ĝi oft⸱e ne pov⸱as konkurenc⸱i kun simpl⸱a brul⸱ig⸱ad⸱o. La tut⸱a rest⸱o de la plast⸱a rub⸱o est⸱as „util⸱ig⸱at⸱a por⸱energi⸱e”. Ĝi anstataŭ⸱as ali⸱a⸱j⸱n brul⸱aĵ⸱o⸱j⸱n en cement⸱fabrik⸱o⸱j, ŝtal⸱forn⸱o⸱j, karb⸱a⸱j elektro⸱central⸱o⸱j (baldaŭ ferm⸱ot⸱a⸱j) aŭ rub⸱o⸱brul⸱ig⸱ej⸱o⸱j. Al depon⸱ej⸱o⸱j en Germani⸱o al⸱ven⸱as 1 %, en EU 31 % kaj en mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j land⸱o⸱j pli. Vent⸱o⸱j blov⸱as mult⸱o⸱n el la mal⸱pez⸱a⸱j material⸱o⸱j al river⸱o⸱j aŭ rekt⸱e al mar⸱o⸱j.

PVC kaj Pet

Kiel dir⸱it⸱e, la rekt⸱a re⸱ciklad⸱o de material⸱o⸱j est⸱as des pli facil⸱a, ju pli pur⸱a⸱j ili est⸱as. Plej bon⸱e tio funkci⸱as kun de⸱fal⸱ant⸱a⸱j rest⸱o⸱j en produkt⸱ej⸱o⸱j, ekzempl⸱e dum la farad⸱o de fenestr⸱o⸱kadr⸱o⸱j el poli-vinil-klorid⸱o (PVC). Tre facil⸱e oni pov⸱as ankaŭ re⸱uz⸱i poli⸱stiren-ŝaŭm⸱o⸱n (kon⸱at⸱a komerc⸱a mark⸱o: stiroporo), kiam oni kolekt⸱as rest⸱o⸱j⸱n ĉe varm⸱izol⸱ad⸱o de dom⸱o⸱j.

Tre rimark⸱ind⸱a ekzempl⸱o est⸱as la vast⸱e uz⸱at⸱a⸱j trink⸱botel⸱o⸱j el poli-et⸱il⸱en-tereftalato (Pet). Ek⸱de 2003 en Germani⸱o oni pag⸱as garanti⸱aĵ⸱o⸱n, aĉet⸱ant⸱e tia⸱j⸱n botel⸱o⸱j⸱n (aktual⸱e 0,25 eŭr⸱o⸱j⸱n), kaj vend⸱ej⸱o⸱j dev⸱as re⸱pren⸱i ili⸱n. Tiel la plej grand⸱a part⸱o est⸱as re⸱don⸱at⸱a rekt⸱e aŭ kolekt⸱at⸱a ali⸱lok⸱e. Ne-damaĝ⸱it⸱a⸱j botel⸱o⸱j pov⸱as est⸱i lav⸱at⸱a⸱j kaj tiam re⸱uz⸱at⸱a⸱j mez⸱um⸱e 25 foj⸱o⸱j⸱n. (Kompar⸱u: Vitr⸱a⸱j botel⸱o⸱j est⸱as re⸱uz⸱at⸱a⸱j mez⸱um⸱e 50 foj⸱o⸱j⸱n.) De damaĝ⸱it⸱a⸱j botel⸱o⸱j oni re⸱gajn⸱as la Pet-on kaj far⸱as el ĝi nov⸱a⸱j⸱n botel⸱o⸱j⸱n (aŭ teks⸱aĵ⸱o⸱j⸱n aŭ ali⸱a⸱j⸱n produkt⸱o⸱j⸱n). Nov⸱a⸱j botel⸱o⸱j en⸱hav⸱as 30 % de tia re⸱gajn⸱it⸱a material⸱o. Ĉiu⸱j kolekt⸱it⸱a⸱j botel⸱o⸱j est⸱as re⸱util⸱ig⸱at⸱a⸱j, aŭ kiel objekt⸱o aŭ kiel material⸱o. Sed est⸱as taks⸱at⸱e, ke en Germani⸱o est⸱as kolekt⸱at⸱a⸱j nur 70 %. La rest⸱o ver⸱ŝajn⸱e ating⸱as rub⸱o⸱brul⸱ig⸱ej⸱o⸱j⸱n. Ali⸱lok⸱e okul⸱frap⸱as for⸱ĵet⸱it⸱a⸱j botel⸱o⸱j.

Rubeksporto

Inter⸱temp⸱e ekzist⸱as grand⸱a⸱j kapacit⸱o⸱j por dis⸱spec⸱ig⸱ad⸱o kaj re⸱util⸱ig⸱ad⸱o. Aktual⸱e 40 % de tiu⸱j kapacit⸱o⸱j est⸱as uz⸱at⸱a⸱j por import⸱it⸱a rub⸱aĵ⸱o. Tamen oni vol⸱as baldaŭ pli⸱e grand⸱ig⸱i ili⸱n. La import⸱ad⸱o indik⸱as, ke robot⸱o⸱j jam plej oft⸱e pov⸱as konkur⸱i kun man⸱labor⸱o, kiu est⸱as tre mal⸱mult⸱e⸱kost⸱a en kelk⸱a⸱j ne⸱eŭrop⸱a⸱j land⸱o⸱j. Vid⸱ant⸱e la sufiĉ⸱a⸱j⸱n kapacit⸱o⸱j⸱n oni surpriz⸱iĝ⸱as, ke en 2017 Germani⸱o eksport⸱is 20 % de la plast⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j, precip⸱e (16 %) al Ĉini⸱o (Kelk⸱a⸱j ali⸱a⸱j industri⸱land⸱o⸱j eksport⸱as 75 %). Post kiam Ĉini⸱o mal⸱permes⸱is la import⸱ad⸱o⸱n en januar⸱o 2018, la rub⸱o est⸱as direkt⸱at⸱a al Malajzi⸱o, Vjetnami⸱o kaj Taj⸱land⸱o. Ankaŭ ili nun lim⸱ig⸱is la import⸱ad⸱o⸱n. Jam la rub⸱o migr⸱as al Indonezi⸱o, Barat⸱o kaj Turki⸱o. Evident⸱e est⸱us pli promes⸱plen⸱e mal⸱permes⸱i la eksport⸱ad⸱o⸱n el la industri⸱land⸱o⸱j. Laŭ inter⸱naci⸱a konvenci⸱o tio simpl⸱e ebl⸱us, se oni deklar⸱as, ke ne⸱pur⸱a⸱j plast⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j est⸱as danĝer⸱a⸱j por la medi⸱o. Tia propon⸱o de Norvegi⸱o ĵus trov⸱is konsent⸱o⸱n en UN-konferenc⸱o en Ĝenevo komenc⸱e de maj⸱o.

Germani⸱o pint⸱as

Por evit⸱i plast⸱a⸱j⸱n for⸱ĵet⸱aĵ⸱o⸱j⸱n en la medi⸱o, cert⸱e iom help⸱as redukt⸱i la kvant⸱o⸱n de unu⸱foj⸱a⸱j pak⸱um⸱o⸱j kaj ali⸱a⸱j tia⸱j var⸱o⸱j, aŭ per liber⸱a vol⸱o aŭ per impost⸱o⸱j aŭ per mal⸱permes⸱o⸱j. Sed est⸱as mult⸱e pli efik⸱e kolekt⸱i ekz. pak⸱um⸱o⸱j⸱n kaj re⸱util⸱ig⸱i ili⸱n. Germani⸱o – kaj ĝis nun bedaŭr⸱ind⸱e nur mal⸱mult⸱a⸱j ali⸱a⸱j land⸱o⸱j – est⸱as tiu⸱rilat⸱e sur bon⸱a voj⸱o. 99 % de la kolekt⸱it⸱a⸱j pak⸱um⸱o⸱j est⸱as re⸱util⸱ig⸱at⸱a⸱j, aŭ kiel material⸱o aŭ kiel brul⸱aĵ⸱o.

Ankoraŭ pli⸱bon⸱ig⸱ebl⸱a est⸱as la kvot⸱o de kolekt⸱ad⸱o, ebl⸱e help⸱e de garanti⸱pag⸱o⸱j. Ankaŭ mult⸱a⸱j ne⸱pak⸱um⸱a⸱j plast⸱a⸱j var⸱o⸱j pov⸱us est⸱i re⸱util⸱ig⸱at⸱a⸱j. La reg⸱ist⸱ar⸱o postul⸱as, ke oni mal⸱pli brul⸱ig⸱u kaj anstataŭ⸱e re⸱cikl⸱ig⸱u la material⸱o⸱n (aŭ eĉ la objekt⸱o⸱j⸱n, ekz. la trink⸱botel⸱o⸱j⸱n). Tio bezon⸱os pli⸱bon⸱ig⸱o⸱n de la dis⸱spec⸱ig⸱ad⸱o, ankaŭ en⸱konduk⸱o⸱n de re⸱util⸱ig⸱ad⸱o de ali⸱a⸱j ol la plej oft⸱a⸱j plast⸱a⸱j material⸱o⸱j. Oni diskut⸱as ankaŭ, ĉu oni anstataŭ⸱ig⸱u kelk⸱a⸱j⸱n material⸱o⸱j⸱n per biologi⸱e mal⸱kompon⸱ebl⸱a⸱j spec⸱o⸱j. Ekzempl⸱o⸱j est⸱as mikro⸱plast⸱aĵ⸱o⸱j en kosmetik⸱aĵ⸱o⸱j.

Jen nur kelk⸱a⸱j ekzempl⸱o⸱j de mult⸱a⸱j ebl⸱a⸱j pli⸱bon⸱ig⸱o⸱j. Sed unu⸱a paŝ⸱o por redukt⸱i la mond⸱vast⸱a⸱j⸱n plast⸱a⸱j⸱n for⸱ĵet⸱aĵ⸱o⸱j⸱n est⸱us, se mult⸱a⸱j land⸱o⸱j sekv⸱us simil⸱a⸱n voj⸱o⸱n kiel Germani⸱o.

wefu
Werner FUß
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Germani⸱o


012481

Plast⸱a⸱j rub⸱aĵ⸱o⸱j sur strand⸱o de la Ruĝ⸱a Mar⸱o, proksim⸱e de Safaga, Egipti⸱o. Fot⸱o: WIKIPEDIA.


012481

Kvot⸱o⸱j de (nov⸱a⸱j kaj re⸱util⸱ig⸱it⸱a⸱j) plast⸱o⸱spec⸱o⸱j fabrik⸱it⸱a⸱j en Germani⸱o en 2017. Total⸱a kvant⸱o (sen lak⸱o⸱j kaj glu⸱o⸱j): 14,4 milion⸱o⸱j da tun⸱o⸱j.

Spirit⸱a viv⸱o

Krist⸱an⸱ism⸱o

La vojaĝ⸱o de pap⸱o Francisk⸱o en Bulgari⸱o

Komenc⸱e de maj⸱o 2019 pap⸱o Francisk⸱o vizit⸱is unu⸱a⸱foj⸱e Bulgari⸱o⸱n (jam vizit⸱it⸱a⸱n en maj⸱o de 2002 de la pol⸱a pap⸱o Johano Paŭlo la 2a), kadr⸱e de vojaĝ⸱o, kiu post⸱e ven⸱ig⸱is li⸱n ankaŭ al Nord-Makedoni⸱o. Bulgar⸱a rom⸱katolik⸱a monaĥ⸱in⸱o, frat⸱in⸱o Svetla Zekova, kiu ag⸱as en monaĥ⸱ej⸱o de Respublik⸱o Kipr⸱o, sed flug⸱is al si⸱a patr⸱o⸱land⸱o por la okaz⸱o, ĉe⸱est⸱is mem la event⸱o⸱n kaj hav⸱ig⸱is kelk⸱a⸱j⸱n ekskluziv⸱a⸱j⸱n fot⸱o⸱j⸱n, inform⸱ant⸱e ankaŭ la leg⸱ant⸱ar⸱o⸱n de MONATO pri la ĉef⸱a⸱j tem⸱o⸱j trakt⸱it⸱a⸱j de la unu⸱a sud-amerik⸱a pap⸱o dum li⸱a vizit⸱o.

Post unu⸱tag⸱a rest⸱ad⸱o en la bulgar⸱a ĉef⸱urb⸱o Sofi⸱o, kie, serĉ⸱ant⸱e voj⸱o⸱n al ne tre facil⸱a ekumen⸱ism⸱a dialog⸱o, li pov⸱is oficial⸱e renkont⸱i estr⸱o⸱j⸱n de la lok⸱a ortodoks⸱a eklezi⸱o kaj pilgrim⸱e vizit⸱i la katedral⸱o⸱n de sankt⸱a Aleksander Nevski, li aviad⸱il⸱e ating⸱is Rakovski. Tem⸱as pri urb⸱et⸱o loĝ⸱at⸱a de proksim⸱um⸱e 26 000 person⸱o⸱j en la sud⸱o de Bulgari⸱o, ne mal⸱proksim⸱e de Plovdiv: tie viv⸱as mult⸱a⸱j rom⸱katolik⸱o⸱j kaj est⸱as monaĥ⸱ej⸱o de francisk⸱an⸱a⸱j monaĥ⸱in⸱o⸱j, al kiu⸱j aparten⸱as ankaŭ Svetla Zekova.

Roz⸱a⸱j petal⸱o⸱j

En la maten⸱o de la 6a de maj⸱o 2019 pap⸱o Bergoglio (li⸱a ital⸱de⸱ven⸱a famili⸱nom⸱o) celebr⸱is la sankt⸱a⸱n mes⸱o⸱n, dum kiu unu⸱a⸱foj⸱e ek⸱de si⸱a pap⸱iĝ⸱o li komuni⸱is 245 infan⸱o⸱j⸱n, kiu⸱j ven⸱is de ĉiu part⸱o de Bulgari⸱o. La preĝ⸱ej⸱o sankt⸱a Mikael⸱o est⸱is plen⸱a, kaj mult⸱a⸱j hom⸱o⸱j (10 000 en⸱tut⸱e al⸱ven⸱is tie por la okaz⸱o) ja ne pov⸱is en⸱ir⸱i en ĝi⸱n: ĉiu infan⸱o pov⸱is do est⸱i akompan⸱at⸱a nur de unu ge⸱patr⸱o; la ali⸱a dev⸱is atend⸱i ekster⸱e. Fin⸱e de la liturgi⸱o, riĉ⸱a de intens⸱a⸱j moment⸱o⸱j kaj reciprok⸱a⸱j dank⸱o⸱j, mult⸱a⸱j roz⸱a⸱j petal⸱o⸱j (simbol⸱o de Bulgari⸱o) fal⸱is de la preĝ⸱ej⸱a plafon⸱o, salut⸱ant⸱e la pap⸱o⸱n.

En la post⸱tag⸱mez⸱o de la sam⸱a tag⸱o, post aŭt⸱o⸱mobil⸱a tra⸱vetur⸱ad⸱o tra la urb⸱et⸱o Rakovski, pap⸱o Francisk⸱o renkont⸱is la rom⸱katolik⸱a⸱n komun⸱um⸱o⸱n, aŭskult⸱ant⸱e plur⸱a⸱j⸱n el⸱kor⸱a⸱j⸱n atest⸱o⸱j⸱n (ekzempl⸱e tiu⸱n de monaĥ⸱in⸱o, kiu rakont⸱is si⸱a⸱n mal⸱facil⸱a⸱n viv⸱o⸱n kaj la kial⸱o⸱n de si⸱a decid⸱o, far⸱it⸱a dum pilgrim⸱ad⸱o en sud⸱a Franci⸱o, iĝ⸱i monaĥ⸱in⸱o por serv⸱i la ali⸱ul⸱o⸱j⸱n).

Li al⸱parol⸱is la ĉe⸱est⸱ant⸱o⸱j⸱n ital⸱lingv⸱e (help⸱at⸱e de bulgar⸱e⸱n traduk⸱ant⸱a pastr⸱o), dum ili parol⸱is al li en la bulgar⸱a. Li kapt⸱is la okaz⸱o⸱n por long⸱e kaj spontan⸱e parol⸱i al la bulgar⸱a komun⸱um⸱o pli kiel amik⸱o kaj spirit⸱a gvid⸱ant⸱o ol kiel reg⸱ant⸱o de la eklezi⸱o (li oft⸱e asert⸱as, ke li sent⸱as si⸱n precip⸱e episkop⸱o de Rom⸱o).

Li ne tuŝ⸱is nebul⸱a⸱j⸱n doktrin⸱a⸱j⸱n tem⸱o⸱j⸱n, sed per emoci⸱plen⸱a⸱j rigard⸱o kaj voĉ⸱o sci⸱ig⸱is si⸱a⸱n vid⸱punkt⸱o⸱n pri divers⸱a⸱j tem⸱o⸱j rilat⸱a⸱j al la ĉiu⸱tag⸱a viv⸱o kaj rakont⸱is anekdot⸱o⸱j⸱n el si⸱a person⸱a spert⸱o. Jen unik⸱a ebl⸱o por kon⸱i kaj kompren⸱i, kia hom⸱o est⸱as pap⸱o Francisk⸱o, preter tio, kio⸱n mal⸱preciz⸱e la inter⸱naci⸱a gazet⸱ar⸱o oft⸱e raport⸱as. Fakt⸱e oni oft⸱e li⸱n mis⸱kompren⸱as pro li⸱a ag⸱manier⸱o tiel mal⸱proksim⸱a de la „tradici⸱o”, sed li klar⸱e montr⸱as, precip⸱e dum tiu⸱j renkont⸱iĝ⸱o⸱j kun kred⸱ant⸱o⸱j, si⸱a⸱j⸱n sincer⸱ec⸱o⸱n kaj evangeli⸱a⸱n aŭtentik⸱ec⸱o⸱n.

Bon⸱a pap⸱o

Unu⸱e la pap⸱o dank⸱is al la ĉe⸱est⸱ant⸱o⸱j pro la varm⸱a bon⸱ven⸱ig⸱o, la bel⸱a⸱j tradici⸱a⸱j danc⸱o⸱j kaj la divers⸱a⸱j parol⸱a⸱j atest⸱o⸱j. Li klar⸱ig⸱is, ke li pov⸱as fin⸱fin⸱e el⸱kompren⸱i, kial Angel⸱o Roncalli (post⸱e far⸱iĝ⸱int⸱a pap⸱o Johano la 23a) en la pas⸱int⸱a⸱j jar⸱dek⸱o⸱j tiom am⸱is Bulgari⸱o⸱n, kie li jun⸱aĝ⸱e rest⸱is inter 1925 kaj 1934. La pap⸱o klar⸱ig⸱is, ke ni dev⸱as vid⸱i per la okul⸱o⸱j de kred⸱o kaj de am⸱o, sekv⸱ant⸱e la spur⸱o⸱j⸱n de la „bon⸱a pap⸱o”, kiu sci⸱pov⸱is agord⸱i si⸱a⸱n kor⸱o⸱n laŭ tiu de Jesuo kaj ne konsent⸱is kun tiu⸱j, kiu⸱j ĉirkaŭ si vid⸱is nur mal⸱bon⸱o⸱n kaj kiu⸱j⸱n Roncalli tial nom⸱is „profet⸱o⸱j de mal⸱bon⸱sort⸱o”. Oni ja dev⸱as fid⸱i je Di⸱o, kiu akompan⸱as ni⸱n daŭr⸱e kaj, eĉ mez⸱e de la problem⸱o⸱j de la viv⸱o, kapabl⸱as real⸱ig⸱i ne⸱atend⸱it⸱a⸱j⸱n kaj surpriz⸱a⸱j⸱n projekt⸱o⸱j⸱n, anonc⸱is la pap⸱o.

For la adjektiv⸱ig⸱o

Alud⸱ant⸱e al la tiu⸱maten⸱a vizit⸱o al la rifuĝ⸱ej⸱o de Vrazhedebna, li asert⸱is, ke li ĝoj⸱as ek⸱kon⸱i hom⸱o⸱j⸱n de⸱ven⸱ant⸱a⸱j⸱n de plej divers⸱a⸱j land⸱o⸱j de la mond⸱o, al⸱ven⸱int⸱a⸱j⸱n al Eŭrop⸱o por trov⸱i pli bon⸱a⸱j⸱n viv⸱kondiĉ⸱o⸱j⸱n. „Ni dev⸱as ek⸱konsci⸱i, ke ĉiu person⸱o est⸱as fil⸱o de Di⸱o, sen⸱de⸱pend⸱e de ties etn⸱o aŭ religi⸱a aparten⸱o. Por am⸱i iu⸱n, ne neces⸱as pet⸱i ties viv⸱histori⸱o⸱n. Am⸱o ven⸱as antaŭ ĉio ĉi, ĉar ĝi est⸱as sen⸱pag⸱a. Ĉu vi sci⸱as io⸱n pli⸱a⸱n? Ni dev⸱as atent⸱i.”

„Ni fal⸱is en kultur⸱o⸱n de adjektiv⸱o: ĉi tiu hom⸱o est⸱as ĉi tia, tiu hom⸱o est⸱as tia. Di⸱o ne vol⸱as tio⸱n. Ĉiu hom⸱o est⸱as person⸱o, bild⸱o de Di⸱o. Ni ne uz⸱u adjektiv⸱o⸱j⸱n. Ni ne flustr⸱u. Kiom facil⸱e oni nun⸱temp⸱e klaĉ⸱as! Sed tio signif⸱as ‚adjektiv⸱ig⸱i’ la hom⸱o⸱j⸱n, al⸱glu⸱i al ili etiked⸱o⸱j⸱n. Ni dev⸱as pas⸱i de la kultur⸱o de adjektiv⸱o al la kultur⸱o de substantiv⸱o: ĉiu el ni est⸱as person⸱o, hom⸱o, kun la sam⸱a val⸱or⸱o. Ni las⸱u, ke adjektiv⸱o⸱j⸱n met⸱u Di⸱o mem. Ni dev⸱as am⸱i iu⸱n ajn. Hom⸱o, kiu am⸱as, ne perd⸱as temp⸱o⸱n kompat⸱ant⸱e si⸱n mem. Li vid⸱as ĉiam io⸱n far⸱ebl⸱a⸱n. Kiu am⸱as ne pov⸱as est⸱i pesimist⸱o.”

Vinagr⸱o

Li daŭr⸱ig⸱is si⸱a⸱n parol⸱ad⸱o⸱n per pli person⸱a kaj el⸱kor⸱a stil⸱o: „Mi neniam renkont⸱is pesimist⸱o⸱n, kiu far⸱is io⸱n bon⸱a⸱n en si⸱a viv⸱o. La Sinjor⸱o est⸱as la unu⸱a, kiu ne pesimist⸱as. Pesimist⸱o⸱j detru⸱as ĉio⸱n, ili vid⸱as bel⸱a⸱n kuk⸱o⸱n kaj ĵet⸱as vinagr⸱o⸱n sur ĝi⸱n. Jesuo si⸱a⸱flank⸱e est⸱as ne-kurac-ebl-a optimist⸱o. Li ĉiam parol⸱as bon⸱e pri ni, klopod⸱ant⸱e konduk⸱i ĉiu⸱n el ni antaŭ⸱e⸱n, vet⸱ant⸱e de⸱nov⸱e pri ni, don⸱ant⸱e al ni krom⸱a⸱n ebl⸱o⸱n post ĉiu fal⸱o kaj eĉ pek⸱o, tra⸱vid⸱ant⸱e nov⸱a⸱n voj⸱o⸱n por ni. Kiel bel⸱as, kiam ni⸱a⸱j komun⸱um⸱o⸱j est⸱as konstru⸱ej⸱o⸱j de esper⸱o.”

„Eklezi⸱o neni⸱o ali⸱a est⸱as ol famili⸱o inter ali⸱a⸱j famili⸱o⸱j. Ĝi est⸱as dom⸱o kun mal⸱ferm⸱it⸱a⸱j pord⸱o⸱j, ĉar ĝi est⸱as patr⸱in⸱o. Se pord⸱o ŝajn⸱as foj⸱foj⸱e ferm⸱it⸱a, la ŝlos⸱il⸱o est⸱as ĉiam sur ĝi, en la serur⸱o: oni ne dev⸱as frap⸱i ĉe la pord⸱o, ĉiu pov⸱as mem mal⸱ferm⸱i ĝi⸱n sen pet⸱i apart⸱a⸱n permes⸱o⸱n. Sufiĉ⸱as mal⸱mult⸱o por mal⸱ferm⸱i ĝi⸱n. Preĝ⸱ej⸱o⸱j ne est⸱u do ferm⸱it⸱a⸱j al iu ajn. Eklezi⸱o est⸱as patr⸱in⸱o, ĉar patr⸱in⸱o ne kondamn⸱as, ne mal⸱aprob⸱as, sed ĉiam atend⸱as, kuraĝ⸱ig⸱as, akcept⸱as. Patr⸱in⸱o⸱j neniam hav⸱as antaŭ⸱pret⸱ig⸱it⸱a⸱n respond⸱o⸱n; ili ĉiam konsol⸱as, ĉiam hav⸱as surpriz⸱o⸱n por ni kaj vol⸱as ni⸱a⸱n feliĉ⸱o⸱n.”

„La dev⸱o de eklezi⸱o est⸱as hav⸱i mal⸱ferm⸱it⸱a⸱j⸱n pord⸱o⸱j⸱n, kiel far⸱is sankt⸱a⸱j Ciril⸱o kaj Metod⸱o, kiu⸱j traduk⸱is la Bibli⸱o⸱n al slav⸱a⸱j lingv⸱o⸱j, por ke ĉiu hom⸱o pov⸱u kompren⸱i la vort⸱o⸱n de Di⸱o kaj efik⸱e aplik⸱i ĝi⸱n al si⸱a propr⸱a viv⸱o. Oni dev⸱as nun el⸱ir⸱i, est⸱i kuraĝ⸱a kaj kre⸱em⸱a, por prov⸱i kompren⸱i, kiel ebl⸱as traduk⸱i la am⸱o⸱n de Di⸱o, en konkret⸱a kaj kompren⸱ebl⸱a manier⸱o, por la nun⸱a jun⸱ul⸱ar⸱o. Ni dev⸱as ating⸱i ties kor⸱o⸱n, kon⸱i ĝi⸱a⸱j⸱n atend⸱o⸱j⸱n kaj rev⸱o⸱j⸱n kiel komun⸱um⸱o-famili⸱o, kiu sub⸱ten⸱as, akompan⸱as, invit⸱as spekt⸱i la est⸱ont⸱ec⸱o⸱n per⸱e de esper⸱a⸱j okul⸱o⸱j, sen⸱de⸱pend⸱e de la frustr⸱iĝ⸱o⸱j kaj el⸱rev⸱iĝ⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n oni spert⸱as.”

„En la mond⸱o est⸱as du kategori⸱o⸱j, kiu⸱j sufer⸱as mult⸱e: la jun⸱ul⸱ar⸱o kaj la mal⸱jun⸱ul⸱ar⸱o. Ni dev⸱as ig⸱i ili⸱n renkont⸱iĝ⸱i, ili fakt⸱e bezon⸱as unu la ali⸱a⸱n. La mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j est⸱as la radik⸱o, la viv⸱a memor⸱o de ni⸱a kred⸱o. La jun⸱ul⸱o⸱j ja bezon⸱as radik⸱o⸱j⸱n, memor⸱o⸱n. Est⸱as unu bel⸱a profet⸱aĵ⸱o de la profet⸱o Joelo: La mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j rev⸱ad⸱os, la jun⸱ul⸱o⸱j profet⸱ad⸱os. Kiam ili renkont⸱iĝ⸱as, la mal⸱jun⸱ul⸱o⸱j de⸱nov⸱e ek⸱rev⸱as, ek⸱viv⸱as, dum la jun⸱ul⸱ar⸱o est⸱as kuraĝ⸱ig⸱at⸱a de ili. Ili tiel komenc⸱as vizit⸱i la est⸱ont⸱ec⸱o⸱n (ital⸱e frequentare il futur⸱o).”

Lun⸱lum⸱o

La pap⸱o fin⸱e ben⸱is la ĉe⸱est⸱ant⸱ar⸱o⸱n, memor⸱ig⸱ant⸱e la fam⸱a⸱n ben⸱o⸱n de pap⸱o Johano la 23a, kiu mal⸱ferm⸱ant⸱e la 2an vatikan⸱a⸱n koncili⸱o⸱n sub lun⸱lum⸱o, invit⸱is si⸱a⸱temp⸱e la ĉe⸱est⸱ant⸱o⸱j⸱n port⸱i al si⸱a⸱j hejm⸱o⸱j, kaj precip⸱e al si⸱a⸱j infan⸱o⸱j, li⸱a⸱n kares⸱o⸱n. Li salut⸱is la monaĥ⸱in⸱o⸱j⸱n, la sacerdot⸱o⸱j⸱n, brak⸱um⸱ant⸱e inter⸱ali⸱e plur⸱a⸱j⸱n invalid⸱o⸱j⸱n, antaŭ ol ek⸱vetur⸱i al Nord-Makedoni⸱o.

pigr
Roberto PIGRO
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Kipr⸱o


012483-IMG-20190506-WA0018

Pap⸱o Francisk⸱o vizit⸱is Bulgari⸱o⸱n, komuni⸱is 245 infan⸱o⸱j⸱n kaj post⸱e, ekster la preĝ⸱ej⸱o, ig⸱is si⸱n fot⸱i kun francisk⸱an⸱a⸱j monaĥ⸱in⸱o⸱j. Fot⸱o: SVETLA ZEKOVA


012483-IMG-20190506-WA0016

Pap⸱o Francisk⸱o sur „pap⸱o⸱mobil⸱o” vizit⸱as Rakovski kaj salut⸱as la lok⸱a⸱n loĝ⸱ant⸱ar⸱o⸱n. Fot⸱o: SVETLA ZEKOVA

Hobi⸱o

Numismat⸱ik⸱o

Taler⸱o de Maria Theresia

La plej fam⸱a arĝent⸱a mon⸱er⸱o est⸱as taler⸱o kun portret⸱o de la imperi⸱estr⸱in⸱o Maria Theresia de Aŭstri⸱o, kiu reg⸱is de 1740 ĝis 1780.

En la 15a jar⸱cent⸱o oni pag⸱is mal⸱grand⸱a⸱j⸱n sum⸱o⸱j⸱n per arĝent⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j, kaj grand⸱a⸱j⸱n per or⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j. Or⸱o est⸱is tiam preskaŭ ne⸱hav⸱ebl⸱a en Tirol⸱o (Aŭstri⸱o), kaj pag⸱ad⸱o de grand⸱a⸱j sum⸱o⸱j per mil⸱o⸱j da et⸱a⸱j arĝent⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j est⸱is ne⸱konven⸱a. Tial Sigmundo, ĉef⸱duk⸱o de Tirol⸱o, invent⸱is grand⸱a⸱n arĝent⸱a⸱n mon⸱er⸱o⸱n, kiu⸱n oni nom⸱is german⸱e Großer Groschen (grand⸱a groŝ⸱o), aŭ Großer Pfennig (grand⸱a pfenig⸱o), kaj post⸱e taler⸱o. Ties ali⸱a nom⸱o est⸱is Guldiner, ĉar tiu arĝent⸱a mon⸱er⸱o anstataŭ⸱is or⸱a⸱j⸱n mon⸱er⸱o⸱j⸱n. Ĝi konsist⸱as el 30 g da pur⸱a arĝent⸱o kaj 2 g da ne⸱nobl⸱a⸱j metal⸱o⸱j.

En la urb⸱o Sankt Joachimsthal (hodiaŭ Jáchimov en Ĉeĥi⸱o) oni preg⸱is simil⸱a⸱j⸱n mon⸱er⸱o⸱j⸱n ek⸱de 1519 ĝis 1528. Oni nom⸱is ili⸱n Joaĥim-taler⸱o⸱j aŭ mal⸱long⸱e taler⸱o⸱j. La nom⸱o „dolar⸱o” etim⸱ologi⸱e ven⸱as de taler⸱o.

Preg⸱ej⸱o en Günzburg

La 21an de septembr⸱o 1753 Maria Theresia kaj la princ⸱o de Bavari⸱o konvenci⸱e re⸱nov⸱ig⸱is la mon⸱sistem⸱o⸱n. El unu „Kolonj⸱a mark⸱o” (234 g da pur⸱a arĝent⸱o) oni preg⸱is 10, kaj el unu „Vien⸱a mark⸱o” (281 g da pur⸱a arĝent⸱o) 12 taler⸱o⸱j⸱n.

Sur la teritori⸱o de la tiam⸱a Habsburg⸱a Monarki⸱o est⸱is mult⸱a⸱j preg⸱ej⸱o⸱j. Unu el ili est⸱is de 1764 ĝis 1805 en Günzburg, urb⸱o je 125 km okcident⸱e de Munken⸱o.

Sur la supr⸱a flank⸱o de taler⸱o el tiu preg⸱ej⸱o vid⸱ebl⸱as Maria Theresia en profil⸱o. Sur la mon⸱er⸱o⸱j de 1764 kaj 1765 ŝi aper⸱as kun si⸱a bukl⸱a har⸱ar⸱o. En la period⸱o 1765 ĝis 1780 ŝi port⸱as vidv⸱in⸱a⸱n vual⸱o⸱n, ĉar ŝi⸱a edz⸱o for⸱pas⸱is en 1765. La mal⸱long⸱ig⸱it⸱a sur⸱skrib⸱o est⸱as latin⸱a: M. THERESIA. D. G. R. IMP. HU. BO. Reg. (Maria Theresia De⸱i Gratia Romanorum Imperatrix, Hungariae Bohemiaeque Reg⸱in⸱a, Maria Theresia, per di⸱a grac⸱o imperi⸱estr⸱in⸱o de la romi⸱an⸱o⸱j, reĝ⸱in⸱o de Hungari⸱o kaj Bohemi⸱o.)

Sur la invers⸱a flank⸱o est⸱as bild⸱ig⸱it⸱a du⸱kap⸱a agl⸱o kun kron⸱o kaj blazon⸱o⸱j de Hungari⸱o, Bohemi⸱o kaj Aŭstri⸱o. Tie leg⸱ebl⸱as la latin⸱a tekst⸱o: ARCHID. AVST. DUX. Burg. CO. TYR. 1780. X (Archidux Austriae, Dux Burgundiae, Comes Tyrolis, Arki⸱duk⸱in⸱o de Aŭstri⸱o, duk⸱in⸱o de Burgonj⸱o, graf⸱in⸱o de Tirol⸱o). Ekster⸱e sur la mon⸱er⸱a rand⸱o aper⸱as relief⸱e el⸱star⸱ant⸱a preg⸱aĵ⸱o IUSTITIA ET CLEMENTIA (just⸱ec⸱o kaj indulg⸱o). Pro ĝi oni ne pov⸱as ne⸱rimark⸱it⸱e fajl⸱i je la rand⸱o. La liter⸱o X signif⸱as, ke la mon⸱er⸱o est⸱as preg⸱it⸱a laŭ la konvenci⸱o.

Tiu⸱temp⸱e 10 mon⸱er⸱o⸱j hav⸱is la sam⸱a⸱n mas⸱o⸱n de arĝent⸱o kiel unu Kolonj⸱a mark⸱o, ĉirkaŭ 234 g da arĝent⸱o. La mas⸱o de la taler⸱o est⸱as 28,1 g, la fajn⸱ec⸱o 833/1000 de arĝent⸱o. Do unu mon⸱er⸱o en⸱ten⸱as 23,3 g da pur⸱a arĝent⸱o. Diametr⸱o: 39,5 mm, dik⸱o: 2,5 mm. En Aŭstri⸱o 1 taler⸱o kost⸱is 120 krejcer⸱o⸱j⸱n, kaj en la ali⸱a⸱j german⸱a⸱j land⸱o⸱j 144 krejcer⸱o⸱j⸱n.

Sur kelk⸱a⸱j mon⸱er⸱o⸱j el la preg⸱ej⸱o Günzburg aper⸱as la liter⸱o G, post⸱e H. La liter⸱o⸱n G ricev⸱is mon⸱er⸱o⸱j el la preg⸱ej⸱o en Nagybánya en Hungari⸱o (hodiaŭ Baia Mar⸱e en Rumani⸱o). En 1805, dum la napoleon⸱a⸱j milit⸱o⸱j, oni ferm⸱is la preg⸱ej⸱o⸱n Günzburg, sed la konstru⸱aĵ⸱o⸱j daŭr⸱e ekzist⸱as. Ni vizit⸱is la urb⸱o⸱n Günzburg en maj⸱o 2018 kaj pov⸱is en⸱ir⸱i la ej⸱o⸱j⸱n de la iam⸱a preg⸱ej⸱o.

Vast⸱a popular⸱ec⸱o

En Aŭstri⸱o la taler⸱o kun la portret⸱o de la imperi⸱estr⸱in⸱o est⸱is valid⸱a ĝis 1858, kaj en iu⸱j afrik⸱a⸱j land⸱o⸱j eĉ en la 20a jar⸱cent⸱o. En kelk⸱a⸱j land⸱o⸱j ĝi ricev⸱is stamp⸱o⸱n „kontraŭ⸱mark⸱o” por indik⸱i, ke ĝi valid⸱as. La taler⸱o est⸱is preg⸱at⸱a ne nur en Aŭstri⸱o, sed ankaŭ en London⸱o, Rom⸱o, Milan⸱o kaj Kalkat⸱o. En⸱tut⸱e oni preg⸱is pli ol 400 milion⸱o⸱j⸱n da pec⸱o⸱j.

La taler⸱o de Maria Theresia est⸱as ankoraŭ tre popular⸱a. En 2019 ĝi est⸱as preg⸱at⸱a en Vien⸱o, en „Münze Österreich” (mon⸱er⸱far⸱ej⸱o de Aŭstri⸱o). La re⸱preg⸱aĵ⸱o port⸱as la jar⸱o⸱n 1780 kaj la inicial⸱o⸱j⸱n S. F. de la tiam⸱a⸱j mon⸱er⸱fabrik⸱a⸱j majstr⸱o⸱j Tobi⸱as Schöbl kaj Joseph Faby. En februar⸱o 2019 unu taler⸱o kost⸱is 21 eŭr⸱o⸱j⸱n. Jar⸱e oni vend⸱as inter 10 000 kaj 50 000 mon⸱er⸱o⸱j⸱n.

Walter kaj Renat⸱e KLag
korespond⸱ant⸱o⸱j de MONATO en Vien⸱o


012484-417-1-Klag

Ĉef⸱plac⸱o de Günzburg kun la Sub⸱a Pord⸱eg⸱o. Fot⸱o: WALTER KLAG.


012484-417-2-Klag

Iam⸱a preg⸱ej⸱o en Günzburg. Super la pord⸱eg⸱o est⸱as sur⸱skrib⸱o: Antaŭ-aŭstr⸱a mon⸱er⸱a preg⸱ej⸱o de 1764 ĝis 1805. Fot⸱o: WALTER KLAG.


012484-417-3-Klag

Taler⸱o de Maria Theresia, preg⸱it⸱a en Günzburg en 1865. Inicial⸱o⸱j S. C. de Tobi⸱as Schöbl kaj Hubert Joseph von Clotz. Diametr⸱o: 41 mm; mas⸱o: 27,9 g; material⸱o: 833/1000 de arĝent⸱o. Fot⸱o: WALTER KLAG.



012484-417-4-Klag

Taler⸱o kun kontraŭ⸱mark⸱o de Ŝejk⸱o Fajsal ben Turk⸱i (1888-1912), Oman⸱o. En la brust⸱o est⸱as du⸱a kontraŭ⸱mark⸱o „20”, ver⸱ŝajn⸱e 20 piastr⸱o⸱j. Fot⸱o: AUKTIONEN FRÜHWALD

Modern⸱a viv⸱o

Franci⸱o

La plej mal⸱jun⸱a min⸱ist⸱o

La region⸱o⸱n ĉirkaŭ la urb⸱o Saint-Etienne stamp⸱is la ekspluat⸱ad⸱o de karb⸱o-min⸱ej⸱o⸱j. Nun⸱temp⸱e ĉiu⸱j ŝakt⸱o⸱j est⸱as ferm⸱it⸱a⸱j. Rest⸱as ankoraŭ mult⸱a⸱j spur⸱o⸱j de tiu ekonomi⸱a ag⸱ad⸱o, el kiu⸱j la plej el⸱star⸱a est⸱as la ŝakt⸱o⸱tur⸱o de Puits Couriot (ŝakt⸱o Couriot, nun min⸱ej⸱o-muze⸱o), kaj ĝi⸱a⸱j du rub⸱aĵ⸱o-mont⸱et⸱o⸱j.

Antaŭ ne⸱long⸱e aper⸱is en lok⸱a ĵurnal⸱o artikol⸱o pri min⸱ist⸱o, kiu labor⸱is dum 64 jar⸱o⸱j. Pierre Bru⸱as [pjer bru⸱as] nask⸱iĝ⸱is en 1857 kaj en⸱ir⸱is en min⸱ej⸱o⸱n en la aĝ⸱o de 10 jar⸱o⸱j. Li fin⸱e emerit⸱iĝ⸱is en 1931, post 64 jar⸱o⸱j da labor⸱o: li est⸱is tiam 74-jar⸱a.

Sen⸱erar⸱a labor⸱ad⸱o

Li labor⸱is ĉe plur⸱a⸱j kompani⸱o⸱j, ĉiam kiel ĉe-fund⸱a min⸱ist⸱o. Kiel mult⸱a⸱j⸱n koleg⸱o⸱j⸱n li⸱n traf⸱is plur⸱a⸱j labor-akcident⸱o⸱j, ekzempl⸱e iam li rest⸱is 5 hor⸱o⸱j⸱n super⸱kovr⸱it⸱a kaj est⸱is ĝust⸱a⸱temp⸱e sav⸱it⸱a. Tiu akcident⸱o kaŭz⸱is la perd⸱o⸱n de du fingr⸱o⸱j. Li⸱a⸱j koleg⸱o⸱j admir⸱is li⸱a⸱n energi⸱o⸱n kaj lert⸱ec⸱o⸱n. Ili nom⸱is li⸱n „paĉj⸱o Bru⸱as” kaj rakont⸱is:

„Ĉe la ŝakt⸱o Cambefort li komand⸱is la supr⸱e⸱n- kaj mal⸱supr⸱e⸱n-lev⸱ad⸱o⸱n de la lift⸱o-kaĝ⸱o, kun respond⸱ec⸱o pri la viv⸱o de min⸱ist⸱o⸱j. Tiam oni uz⸱is sonor⸱il⸱o⸱n por signal⸱i al la surfac⸱a maŝin⸱ist⸱o: 1 frap⸱o por ir⸱i supr⸱e⸱n, 2 frap⸱o⸱j por ir⸱i mal⸱supr⸱e⸱n, 3 por iom retro⸱paŝ⸱i, kiam la kaĝ⸱o halt⸱is tro alt⸱e, kaj kontinu⸱a sonor⸱ad⸱o por pet⸱i rekt⸱a⸱n supr⸱e⸱n⸱ir⸱ad⸱o⸱n. Neniam li erar⸱is, kaj li nombr⸱is si⸱a⸱j⸱n sonor⸱il-frap⸱o⸱j⸱n en la region⸱a dialekt⸱o, parenc⸱a al la okcitan⸱a lingv⸱o. Fakt⸱e li est⸱is vizit⸱int⸱a lern⸱ej⸱o⸱n dum nur kelk⸱a temp⸱o”.

Grand⸱a famili⸱o

Sed la ĉef⸱a kaŭz⸱o de li⸱a long⸱eg⸱a karier⸱o est⸱as famili⸱a: li zorg⸱is long⸱temp⸱e pri mult⸱nombr⸱a famili⸱o. Li edz⸱iĝ⸱is unu⸱a⸱foj⸱e en 1883 kun Madeleine Vérot, kun kiu li hav⸱is du fil⸱in⸱o⸱j⸱n: Philomène kaj Annette, nask⸱iĝ⸱int⸱a⸱j respektiv⸱e en 1885 kaj 1891. Tio est⸱is neni⸱o ekster⸱ordinar⸱a, sed li⸱a edz⸱in⸱o bedaŭr⸱ind⸱e mort⸱is en 1904, kaj li re⸱edz⸱iĝ⸱is en 1906 kun Louise Mayanson. Li est⸱is jam 49-jar⸱a, sed li est⸱is bon⸱e kon⸱at⸱a de si⸱a⸱j kun⸱ul⸱o⸱j kiel vir⸱o fort⸱a kaj plen⸱e energi⸱a. Li⸱a nov⸱a edz⸱in⸱o est⸱is vidv⸱in⸱o kaj al⸱port⸱is al la ge⸱edz⸱a par⸱o si⸱a⸱j⸱n 4 infan⸱o⸱j⸱n. Krom⸱e ŝi nask⸱is kun Pierre Bru⸱as du pli⸱a⸱j⸱n infan⸱o⸱j⸱n, Louise kaj Félix, respektiv⸱e en 1907 kaj 1909.

Do, en la aĝ⸱o de 52 jar⸱o⸱j li respond⸱ec⸱is pri 8 ne⸱matur⸱a⸱j infan⸱o⸱j, sed tio ne mal⸱kuraĝ⸱ig⸱is li⸱n. Fin⸱e li emerit⸱iĝ⸱is en 1931, jam 74-jar⸱a.

Agnosk⸱o⸱j

Tia tut⸱a viv⸱o da labor⸱o dev⸱is est⸱i agnosk⸱it⸱a. Tio⸱n pens⸱is la tie⸱a deput⸱it⸱o Petrus Faure, kiam li ek⸱sci⸱is pri paĉj⸱o Bru⸱as. Li postul⸱is por li la medal⸱o⸱n de la Honor-Legi⸱o. Ĝeneral⸱e, tiu⸱n medal⸱o⸱n ricev⸱as nur arme⸱a⸱j oficir⸱o⸱j aŭ alt⸱rang⸱ul⸱o⸱j, sed ĉi-foj⸱e tem⸱is pri simpl⸱a labor⸱ist⸱o, kies veŝt⸱o⸱n li ornam⸱is la 1an de aŭgust⸱o 1937, mez⸱e de famili⸱an⸱o⸱j, amik⸱o⸱j kaj la tut⸱a komun⸱um⸱a konsil⸱ant⸱ar⸱o.

Li⸱a viv⸱o en la nun⸱temp⸱o

Kial tiu histori⸱o ni⸱n tuŝ⸱as profund⸱e ankoraŭ nun? Mult⸱a⸱j aspekt⸱o⸱j de li⸱a viv⸱o est⸱as al⸱log⸱a⸱j. En tiu temp⸱o apenaŭ ekzist⸱is emerit⸱o-pensi⸱o⸱j aŭ sistem⸱o de soci⸱a asekur⸱o. Labor⸱o est⸱is nepr⸱a neces⸱o. Ebl⸱e kelk⸱a⸱j liberal⸱ul⸱o⸱j (laŭ ekonomi⸱a vid⸱punkt⸱o) per li⸱a ekzempl⸱o emfaz⸱os la ebl⸱o⸱n de pli long⸱a labor-karier⸱o, ĝust⸱e nun⸱temp⸱e, kiam pro la pli⸱long⸱iĝ⸱o de viv⸱o aper⸱as financ⸱a⸱j problem⸱o⸱j ĉe emerit⸱o-kas⸱o⸱j. Tamen ali⸱a⸱j pov⸱os respond⸱i, ke tia⸱j viv-kondiĉ⸱o⸱j est⸱as bild⸱o⸱j de la pas⸱int⸱ec⸱o. Feliĉ⸱e la soci⸱o progres⸱is, almenaŭ en Eŭrop⸱o.

pgrl
Pierre GROLLEMUND
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Franci⸱o


012488-20190520_154316

La ŝakt⸱o⸱tur⸱o de „Puits Cambefort”, kie labor⸱is Pierre Bru⸱as. Fot⸱o: PIERRE GROLLEMUND


012488-Bruas4

Pierre Bru⸱as kun part⸱o de si⸱a famili⸱o.

Aktual⸱e

Kontraŭ⸱batal⸱i la klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱n

En Vien⸱o okaz⸱is la inter⸱naci⸱a pint⸱konferenc⸱o pri kli⸱mat⸱o R20 Austrian World Summit. Gast⸱o de la aranĝ⸱o est⸱is la last⸱a⸱temp⸱e fam⸱iĝ⸱int⸱a 16-jar⸱a kli⸱mat-aktiv⸱ul⸱in⸱o Greta Thunberg el Svedi⸱o. La ĉef⸱tem⸱o de la aranĝ⸱o est⸱is „Kli⸱mat-financ⸱ad⸱o”.

La konferenc⸱o⸱n organiz⸱is la ne-reg⸱ist⸱ar⸱a organiz⸱aĵ⸱o R20 - Regions of Climate Action (Region⸱o⸱j de kli⸱mat⸱a ag⸱ad⸱o), kiu⸱n en 2010 fond⸱is la uson⸱a aktor⸱o kaj eks⸱a guberni⸱estr⸱o de Kaliforni⸱o, Arnold Schwarzenegger.

En si⸱a mal⸱ferm⸱a parol⸱ad⸱o la aŭstr⸱a prezident⸱o Alexander Van der Bellen sub⸱strek⸱is la urĝ⸱ec⸱o⸱n, kun kiu oni dev⸱as kontraŭ⸱batal⸱i la klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱n. Li deklar⸱is: „Ni sci⸱as, ke la temp⸱o el⸱ĉerp⸱iĝ⸱as – la kli⸱mat-kriz⸱o ja ekzist⸱as de⸱long⸱e.” Nun oni dev⸱as invers⸱ig⸱i la tendenc⸱o⸱n pri el⸱las⸱ad⸱o de forc⸱ej⸱a⸱j gas⸱o⸱j. La soci⸱a⸱n kaj ekonomi⸱a⸱n model⸱o⸱j⸱n est⸱ont⸱ec⸱e oni dev⸱as tiel ali⸱ig⸱i, ke ili funkci⸱u sen el⸱las⸱ad⸱o de karbon⸱di⸱oksid⸱o. Tiu⸱n cel⸱o⸱n oni dev⸱as ating⸱i ĝis la jar⸱o 2050.

Thunberg: Deklar⸱i kriz⸱a⸱n stat⸱o⸱n

Aplaŭd⸱at⸱a est⸱is la parol⸱ad⸱o de Greta Thunberg, kiu fond⸱is en aŭgust⸱o 2018 la mond⸱skal⸱a⸱n lern⸱ej⸱an⸱a⸱n mov⸱ad⸱o⸱n FridaysForFuture (Vendred⸱o⸱j por la est⸱ont⸱ec⸱o), kadr⸱e de kiu oni organiz⸱as protest⸱o⸱j⸱n kaj lern⸱ej⸱an⸱a⸱j⸱n strik⸱o⸱j⸱n por pli bon⸱a kli⸱mat-politik⸱o kaj al⸱vok⸱as la reg⸱ist⸱ar⸱o⸱j⸱n aktiv⸱e ag⸱ad⸱i.

Thunberg dir⸱is, ke la hom⸱o⸱j eĉ ne sci⸱as, en kia danĝer⸱o ili trov⸱iĝ⸱as. Ili maksimum⸱e rimark⸱as, ke io mal⸱ĝust⸱e funkci⸱as kaj ke iĝ⸱as pli varm⸱e. Kiam klar⸱iĝ⸱is al ŝi la detru⸱a⸱j efik⸱o⸱j, kiu⸱j⸱n hav⸱as la klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o, ŝi est⸱is mir⸱ig⸱it⸱a. Ĝi en⸱tut⸱e mank⸱as en la nov⸱aĵ⸱o⸱j kaj ne ĉiu⸱tag⸱e oni parol⸱as pri tio. Fakt⸱e antaŭ long⸱a temp⸱o oni dev⸱is proklam⸱i kriz⸱a⸱n stat⸱o⸱n de la kli⸱mat⸱o kaj aktiv⸱e ag⸱ad⸱i. Anstataŭ tio la tem⸱o pri kli⸱mat⸱o est⸱as trakt⸱at⸱a kiel ĉiu⸱j ceter⸱a⸱j.

La sved⸱a jun⸱ul⸱in⸱o apelaci⸱is, ke la politik⸱ist⸱o⸱j urĝ⸱e kontraŭ⸱ag⸱u la klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱n. Kompren⸱ebl⸱e, milion⸱o⸱j da infan⸱o⸱j pov⸱us ir⸱i sur la strat⸱o⸱n, sed ili ne est⸱as gvid⸱person⸱o⸱j, ankaŭ ne scienc⸱ist⸱o⸱j. Por mastr⸱i la kriz⸱o⸱n oni dev⸱us ali⸱ig⸱i ĉiu⸱j⸱n viv⸱o⸱sfer⸱o⸱j⸱n. Unu⸱op⸱a⸱j solv⸱o⸱j, izol⸱it⸱a⸱j unu de ali⸱a, ne plu sufiĉ⸱as, dir⸱is Thunberg. La jun⸱a⸱j hom⸱o⸱j dev⸱us postul⸱i de la nun respond⸱ec⸱a generaci⸱o: „Ni ne plu hav⸱as temp⸱o⸱n kaj ni ne al⸱las⸱os, ke vi el⸱tir⸱u vi⸱n!”

Schwarzenegger: 7 milion⸱o⸱j mort⸱as

Arnold Schwarzenegger pled⸱is por pli da aktiv⸱ad⸱o kaj al⸱vok⸱is grand⸱a⸱j⸱n rev⸱o⸱j⸱n. Oni opini⸱is li⸱n frenez⸱a en li⸱a viv⸱o, ĉar li hav⸱is ŝajn⸱e ne⸱ebl⸱a⸱j⸱n cel⸱o⸱j⸱n far⸱iĝ⸱i korpokulturisto-ĉampion⸱o, film⸱stel⸱ul⸱o aŭ politik⸱ist⸱o. „Tamen rev⸱ul⸱o⸱j ali⸱ig⸱as la mond⸱o⸱n, kaj ne skeptik⸱ul⸱o⸱j”, emfaz⸱is Schwarzenegger. Li kritik⸱is, ke ankoraŭ 7 milion⸱o⸱j da hom⸱o⸱j mort⸱as jar⸱e pro polu⸱ad⸱o de la natur⸱medi⸱o. Tia est⸱as la nun⸱a stat⸱o. „Ĉu ni ĝi⸱n konserv⸱u?”, li turn⸱is si⸱n al la skeptik⸱ul⸱o⸱j. Li al⸱vok⸱is, ke anstataŭ tio oni al⸱iĝ⸱u al la kli⸱mat-protekt⸱a mov⸱ad⸱o.

2 celsi⸱a⸱j grad⸱o⸱j

Antonio Guterres, ĝeneral⸱a sekretari⸱o de Unu⸱iĝ⸱int⸱a⸱j Naci⸱o⸱j (UN), deklar⸱is, ke la situaci⸱o est⸱as ver⸱e „tre serioz⸱a”. Li al⸱vok⸱is la mond⸱a⸱n komun⸱um⸱o⸱n al pli da engaĝ⸱iĝ⸱o kontraŭ la klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o. „Ni far⸱as tro mal⸱mult⸱e de tio, kio est⸱as inter⸱konsent⸱it⸱a. Kaj ni nun sci⸱as, ke ĝi en⸱tut⸱e ne sufiĉ⸱as”, dir⸱is Guterres. Li alud⸱is la inter⸱konsent⸱o⸱n en Pariz⸱o, kiu⸱n oni akcept⸱is en la jar⸱o 2015. Konform⸱e al ĝi la ter⸱varm⸱iĝ⸱o dev⸱us est⸱i lim⸱ig⸱it⸱a ĝis sub 2 celsi⸱a⸱j grad⸱o⸱j. Ĝis hodiaŭ mult⸱a⸱j land⸱o⸱j ne real⸱ig⸱is tio⸱n, kio⸱n ili promes⸱is en Pariz⸱o. Kiel nov⸱a⸱j⸱n konkret⸱a⸱j⸱n paŝ⸱o⸱j⸱n li list⸱ig⸱is inter⸱ali⸱e la en⸱konduk⸱o⸱n de impost⸱o⸱j pro polu⸱ad⸱o de la natur⸱a medi⸱o kaj for⸱ig⸱o⸱n de la subvenci⸱o⸱j por fosili⸱a⸱j brul⸱aĵ⸱o⸱j. „Mi sci⸱as, ke ni pov⸱as ating⸱i tio⸱n, kondiĉ⸱e ke ni hav⸱u politik⸱a⸱n vol⸱o⸱n”, deklar⸱is la ĝeneral⸱a sekretari⸱o de UN.

Fak⸱diskut⸱o⸱j

En la konferenc⸱o okaz⸱is fak⸱diskut⸱o⸱j pri tem⸱o⸱j kiel kli⸱mat-komunik⸱ad⸱o, daŭr⸱i⸱pov⸱a turism⸱o, bio⸱ekonomi⸱o, mov⸱iĝ⸱ad⸱o. Arnold Schwarzenegger part⸱o⸱pren⸱is en diskut⸱o pri la tem⸱o „Aer⸱a polu⸱ad⸱o kaj san⸱o”, ĉar ĝi est⸱as tre grav⸱a por li. „Ven⸱is la temp⸱o, ke ni vek⸱iĝ⸱u kaj parol⸱u pri tio, kio ver⸱e grav⸱as: ĉiu⸱n tag⸱o⸱n ja mort⸱as 25 000 hom⸱o⸱j pro aer⸱a polu⸱ad⸱o”, dir⸱is Schwarzenegger.

Oni prezent⸱is projekt⸱o⸱j⸱n pri plej bon⸱a kli⸱mat-protekt⸱ad⸱o en Mali⸱o, Nikaragv⸱o, Maldiv⸱o⸱j, Lesot⸱o kaj projekt⸱o⸱n pri redukt⸱o de la el⸱las⸱ad⸱o de karbon⸱di⸱oksid⸱o en evolu⸱land⸱o⸱j.

Monik⸱a Langthaler, la organiz⸱ant⸱in⸱o de la aranĝ⸱o, dir⸱is: „Ĉi-jar⸱e ni sukces⸱is ating⸱i pli da hom⸱o⸱j kaj don⸱i fort⸱a⸱n signal⸱o⸱n por la kli⸱mat-protekt⸱o.” En la konferenc⸱o, kiu okaz⸱is la tri⸱a⸱n foj⸱o⸱n en Vien⸱o, part⸱o⸱pren⸱is 1200 politik⸱ist⸱o⸱j, fak⸱ul⸱o⸱j kaj eminent⸱ul⸱o⸱j el 30 land⸱o⸱j.

evge
Evgeni GEORGIEV
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Vien⸱o


012494-foto1

De mal⸱dekstr⸱e dekstr⸱e⸱n: Greta Thunberg, Arnold Schwarzenegger, Alexander Van der Bellen, Antonio Guterres en la ofic⸱ej⸱o de la aŭstr⸱a prezident⸱o. Fot⸱o: R20 AWS


012494-foto2

Greta Thunberg kaj Arnold Schwarzenegger. R20 AWS


012494-foto3

Greta Thunberg apelaci⸱is, ke la politik⸱ist⸱o⸱j urĝ⸱e kontraŭ⸱ag⸱u la klimat⸱ŝanĝ⸱iĝ⸱o⸱n. R20 AWS


012494-foto4

Arnold Schwarzenegger: ĉiu⸱n tag⸱o⸱n mort⸱as 25 000 hom⸱o⸱j pro aer⸱a polu⸱ad⸱o. R20 AWS

Politik⸱o

Litovi⸱o

Balot⸱a jar⸱o en Litovi⸱o

Tiu⸱n ĉi jar⸱o⸱n en Litovi⸱o oni pov⸱us nom⸱i la jar⸱o de elekt⸱o⸱j kaj referendum⸱o⸱j – okaz⸱is tri balot⸱ad⸱o⸱j kaj du referendum⸱o⸱j.

Nov⸱a prezident⸱o

Post dek⸱jar⸱a litov⸱a prezident⸱ec⸱o Dali⸱a Grybauskaitė trans⸱don⸱is si⸱a⸱n posten⸱o⸱n al la nov⸱a prezident⸱o. La 26an de maj⸱o, en la du⸱a faz⸱o de la prezident⸱a balot⸱ad⸱o, li venk⸱is kandidat⸱in⸱o⸱n de konservativ⸱ul⸱o⸱j (Patr⸱o⸱land⸱a Uni⸱o - krist⸱an⸱demokrat⸱o⸱j de Litovi⸱o) Ingrida Šimonytė, kolekt⸱int⸱e 65,68 % de la voĉ⸱o⸱j kontraŭ 33,04 %. Spert⸱ul⸱o⸱j rimark⸱ig⸱as, ke al la venk⸱o de Nausėda fort⸱e kontribu⸱is la fakt⸱o, ke li est⸱as sen⸱parti⸱a person⸱o, ekonomik⸱ist⸱o, hom⸱o inteligent⸱a kaj trankvil⸱a en komunik⸱ad⸱o. En la unu⸱a faz⸱o de la prezident⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, kiu okaz⸱is la 12an de maj⸱o, Šimonytė ricev⸱is 31,31 % kaj Nausėda 30,94 %.

Gitanas Nausėda est⸱as 55-jar⸱aĝ⸱a financ⸱ist⸱o, preleg⸱ant⸱o, scienc⸱ist⸱o. Li part⸱o⸱pren⸱is en la prezident⸱a⸱j elekt⸱o⸱j kiel sen⸱de⸱pend⸱a kandidat⸱o. Ek⸱de 2008 li est⸱is konsil⸱ant⸱o de la prezid⸱ant⸱o de la sved⸱a bank⸱o Seb, financ⸱a analiz⸱ist⸱o, kaj post⸱e ĉef⸱a ekonomik⸱ist⸱o. En aŭgust⸱o 2018 li for⸱las⸱is si⸱a⸱n posten⸱o⸱n en la bank⸱o.

En la du⸱a balot⸱faz⸱o part⸱o⸱pren⸱is 53,88 % de la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j.

La 12a de juli⸱o est⸱is la unu⸱a ofic⸱tag⸱o de la nov⸱a prezident⸱o Nausėda. La prezident⸱o de Litovi⸱o elekt⸱iĝ⸱as per rekt⸱a voĉ⸱don⸱ad⸱o de la posed⸱ant⸱o⸱j de litov⸱a ŝtat⸱an⸱ec⸱o por period⸱o de kvin jar⸱o⸱j. Tiu⸱n posten⸱o⸱n li ne pov⸱as okup⸱i pli long⸱e ol du⸱foj⸱e si⸱n⸱sekv⸱e, t.e. dum dek jar⸱o⸱j.

Interes⸱e, ke por la posten⸱o de prezident⸱o ĉi-jar⸱e kandidat⸱iĝ⸱is eĉ naŭ person⸱o⸱j, inter kiu⸱j est⸱is ankaŭ la nun⸱a ĉef⸱ministr⸱o Saulius Skvernelis. Antaŭ la voĉ⸱don⸱ad⸱o li dir⸱is, ke li for⸱las⸱os si⸱a⸱n posten⸱o⸱n, se li ne venk⸱os en la unu⸱a faz⸱o de elekt⸱o⸱j. En la unu⸱a faz⸱o li tamen rest⸱is nur la tri⸱a, kolekt⸱int⸱e 19,58 % de la voĉ⸱o⸱j, kaj rezult⸱e li konfirm⸱is, ke li intenc⸱as demisi⸱i. Tamen post⸱e li ŝanĝ⸱is si⸱a⸱n opini⸱o⸱n kaj komenc⸱is parol⸱i pri tio, ke li pov⸱us rest⸱i sur si⸱a posten⸱o.

Referendum⸱o⸱j

Krom la prezident⸱a⸱j elekt⸱o⸱j, en Litovi⸱o okaz⸱is du grav⸱a⸱j referendum⸱o⸱j (la 12an de maj⸱o) kaj elekt⸱o⸱j de 11 person⸱o⸱j por Eŭrop⸱a Parlament⸱o (la 26an de maj⸱o).

En la referendum⸱o⸱j la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j dev⸱is esprim⸱i si⸱a⸱n opini⸱o⸱n rilat⸱e du demand⸱o⸱j⸱n: ĉu ili aprob⸱as du⸱obl⸱a⸱n civit⸱an⸱ec⸱o⸱n kaj ĉu ili konsent⸱as mal⸱pli⸱ig⸱i la nombr⸱o⸱n de parlament⸱an⸱o⸱j en la land⸱a parlament⸱o.

Pli konkret⸱e, oni propon⸱is etend⸱i la civit⸱an⸱ar⸱o⸱n tiel, ke la litov⸱a⸱n pasport⸱o⸱n pov⸱us konserv⸱i ankaŭ tiu⸱j hom⸱o⸱j, kiu⸱j akir⸱is „civit⸱an⸱ec⸱o⸱n en ŝtat⸱o⸱j, kiu⸱j plen⸱um⸱as la kriteri⸱o⸱j⸱n de eŭrop⸱a kaj trans⸱atlantik⸱a integr⸱iĝ⸱o”. Referendum⸱o pri tiu ĉi konstituci⸱a amend⸱o okaz⸱is kun 53,16-procent⸱a part⸱o⸱pren⸱o; tamen la amend⸱o ne est⸱is aprob⸱it⸱a, ĉar ĝi ne kolekt⸱is sufiĉ⸱a⸱j⸱n aprob⸱a⸱j⸱n voĉ⸱o⸱j⸱n: „jes” dir⸱is 73,92 % kontraŭ 26,08 % da ne⸱a⸱j voĉ⸱o⸱j, sed por ke ĝi est⸱u aprob⸱it⸱a, jes⸱e dev⸱is voĉ⸱don⸱i pli ol du⸱on⸱o de ĉiu⸱j registr⸱it⸱a⸱j voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j.

La nun⸱a parlament⸱o de Litovi⸱o konsist⸱as el 141 parlament⸱an⸱o⸱j. En la referendum⸱o civit⸱an⸱o⸱j dev⸱is esprim⸱i si⸱a⸱n opini⸱o⸱n, ĉu ind⸱as redukt⸱i la nombr⸱o⸱n de parlament⸱an⸱o⸱j ĝis 121. Ankaŭ tiu ĉi amend⸱o ne sukces⸱is, ĉar tro mal⸱mult⸱a⸱j voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j part⸱o⸱pren⸱is. Kvankam 76,19 % jes⸱is, la part⸱o⸱pren⸱o de la voĉ⸱don⸱ant⸱o⸱j ating⸱is nur 47,80 % anstataŭ la neces⸱a⸱j pli ol 50 %.

11 parlament⸱an⸱o⸱j por EU

Litovi⸱o hav⸱as 11 mandat⸱o⸱j⸱n en Eŭrop⸱a Parlament⸱o. Tiu ĉi nombr⸱o est⸱as ĉi-jar⸱e divid⸱it⸱a inter sep politik⸱a⸱j parti⸱o⸱j. Tri lok⸱o⸱j⸱n okup⸱os membr⸱o⸱j de Patr⸱o⸱land⸱a Uni⸱o (krist⸱an⸱demokrat⸱o⸱j), po du la parti⸱o de litov⸱a⸱j social⸱demokrat⸱o⸱j kaj Uni⸱o de Kamp⸱ar⸱an⸱o⸱j kaj Verd⸱ul⸱o⸱j. Po unu mandat⸱o⸱n gajn⸱is kvar ali⸱a⸱j politik⸱a⸱j organiz⸱aĵ⸱o⸱j.

Malgraŭ tio, ke la balot⸱ad⸱o por Eŭrop⸱a Parlament⸱o okaz⸱is en Litovi⸱o sam⸱temp⸱e kun tiu por nov⸱a prezident⸱o, la aktiv⸱ec⸱o de balot⸱ant⸱o⸱j por Eŭrop⸱o est⸱is mal⸱pli alt⸱a: preskaŭ 10 000 person⸱o⸱j rifuz⸱is uz⸱i la voĉ⸱don⸱il⸱o⸱n de Eŭrop⸱a Parlament⸱o kaj pli ol 5 % simpl⸱e difekt⸱is ĝi⸱n.

Ver⸱ŝajn⸱e ebl⸱as konstat⸱i, ke la plej popular⸱a⸱j politik⸱a⸱j fort⸱o⸱j en Litovi⸱o est⸱as la konservativ⸱ul⸱o⸱j kaj la social⸱demokrat⸱o⸱j. La 3an de mart⸱o en Litovi⸱o okaz⸱is municip⸱a⸱j elekt⸱o⸱j. La rezult⸱o⸱j montr⸱is, ke la konservativ⸱ul⸱o⸱j kaj la social⸱demokrat⸱o⸱j ricev⸱is la plej grand⸱a⸱n nombr⸱o⸱n da mandat⸱o⸱j: po 274. Por 1502 municip⸱a⸱j mandat⸱o⸱j konkurenc⸱is pli ol 13 000 politik⸱ist⸱o⸱j.

En Litovi⸱o ek⸱de 1990 okaz⸱as elekt⸱o⸱j por urb⸱a⸱j konsili⸱o⸱j. 60 municip⸱a⸱j konsili⸱o⸱j est⸱as elekt⸱at⸱a⸱j por kvar jar⸱o⸱j. La nombr⸱o de mandat⸱o⸱j en urb⸱a⸱j konsili⸱o⸱j de⸱pend⸱as de la nombr⸱o de voĉ⸱don⸱rajt⸱a⸱j civit⸱an⸱o⸱j en tiu⸱j municip⸱o⸱j.



012496-Nauseda

Gitanas Nausėda, nov⸱elekt⸱it⸱a prezident⸱o de Litovi⸱o.

012496-Nauseda_Grybauskaite

Dum dek jar⸱o⸱j Litovi⸱o⸱n prezid⸱is Dali⸱a Grybauskaitė, kiu⸱n nun anstataŭ⸱is Gitanas Nausėda.

last
Last
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Litovi⸱o

Scienc⸱o

Astronomi⸱o

La unu⸱a fot⸱o de nigr⸱a tru⸱o

Ver⸱ŝajn⸱e ĉiu⸱j amas⸱komunik⸱il⸱o⸱j komenc⸱e de april⸱o montr⸱is la unu⸱a⸱n fot⸱o⸱n de la nigr⸱a tru⸱o Messier 87, situ⸱ant⸱a en la centr⸱o de la galaksi⸱o Virg⸱o A (aŭ M87), je ĉirkaŭ 55 milion⸱o⸱j da lum⸱jar⸱o⸱j de Ter⸱o. Ĝi ja hav⸱as mas⸱o⸱n 6,5-miliard⸱obl⸱a⸱n de tiu de la sun⸱o.

Einstein

Liver⸱is la fot⸱o⸱n Event Horizon Telescope (EHT), kiu konsist⸱as el grup⸱o de ok radi⸱o⸱teleskop⸱o⸱j situ⸱ant⸱a⸱j dis⸱e tra la planed⸱o, konstru⸱it⸱a⸱j kadr⸱e de inter⸱naci⸱a kun⸱labor⸱o. EHT konekt⸱as tiu⸱j⸱n ok teleskop⸱o⸱j⸱n el divers⸱a⸱j land⸱o⸱j por form⸱i sen⸱precedenc⸱a⸱n virtual⸱a⸱n teleskop⸱o⸱n, praktik⸱e grand⸱a⸱n sam⸱e kiel Ter⸱o. EHT propon⸱as al scienc⸱ist⸱o⸱j nov⸱a⸱n manier⸱o⸱n stud⸱i la plej mal⸱proksim⸱a⸱j⸱n objekt⸱o⸱j⸱n en la univers⸱o, antaŭ⸱vid⸱at⸱a⸱j⸱n de la teori⸱o pri ĝeneral⸱a relativ⸱ec⸱o de Einstein. Tio okaz⸱is ĝust⸱e en la cent⸱jar⸱iĝ⸱o de histori⸱a eksperiment⸱o, la unu⸱a kiu konfirm⸱is li⸱a⸱j⸱n ide⸱o⸱j⸱n.

Nov⸱aĵ⸱o

En la projekt⸱o Itali⸱o part⸱o⸱pren⸱is kun si⸱a⸱j Naci⸱a Institut⸱o pri Astr⸱o⸱fizik⸱o (INAF) kaj Naci⸱a Institut⸱o pri Nukle⸱a Fizik⸱o (INFN). La nov⸱aĵ⸱o est⸱as, ke kosm⸱a⸱j objekt⸱o⸱j laŭ⸱difin⸱e ne⸱vid⸱ebl⸱a⸱j kaj nur supoz⸱ebl⸱a⸱j sur⸱baz⸱e de ali⸱a⸱j don⸱it⸱aĵ⸱o⸱j pov⸱as nun est⸱i observ⸱at⸱a⸱j kaj rekt⸱e pri⸱esplor⸱at⸱a⸱j. La mal⸱kovr⸱o est⸱as tiel rimark⸱ind⸱a, ke oni jam parol⸱as tiu⸱rilat⸱e pri la fot⸱o de la jar⸱cent⸱o. La team⸱o de European Southern Observatory (Eŭrop⸱a Sud⸱a Observatori⸱o), kiu plen⸱um⸱is la tut⸱o⸱n kaj konsist⸱as el proksim⸱um⸱e du⸱cent esplor⸱ist⸱o⸱j, publik⸱ig⸱is la bild⸱o⸱n sub permes⸱il⸱o de Kre⸱a Komunaĵ⸱o: sufiĉ⸱as, ke oni atribu⸱as la propriet⸱o⸱n al la origin⸱a font⸱o. Sed jam est⸱as „ŝakal⸱o⸱j”, kiu⸱j, kiel Visual China Group, decid⸱is mal⸱zorg⸱i pri tio kaj hast⸱is ek⸱vend⸱i la bild⸱o⸱n.

Cristina CASELLA
korespond⸱ant⸱o de MONATO en Itali⸱o


012503

Jam ekzist⸱as „ŝakal⸱o⸱j”, kiu⸱j vend⸱as la unu⸱a⸱n fot⸱o⸱n de la nigr⸱a tru⸱o, kvankam ĝi est⸱as liber⸱e uz⸱ebl⸱a sub permes⸱il⸱o de Kre⸱a Komunaĵ⸱o. Fot⸱o: ESO/JOSÉ FRANCISCO (JOSEFRANCISCO.ORG)