Artikol'o'j el Monat'o : elektron'ik'a versi'o 2018 - Verk'is divers'a'j aŭtor'o'j


En'hav'o


Scienc'o

MEDICIN'O

Restaŭr'i dent'o'j'n per pra'ĉel'o'j

Brit'a'j esplor'ist'o'j ident'ig'is medikament'o'n, kiu ebl'ig'as re'gener'i la dent'o'j'n el la en'o al la ekster'o, mal'pli'ig'ant'e la neces'o'n uz'i art'e'far'it'a'j'n en'plant'aĵ'o'j'n.

Antaŭ'e oni util'ig'is tiu'n kurac'il'o'n dum klinik'a'j prov'o'j, kiu'j rilat'is al la mal'san'o de Alzheimer. Nun tamen ŝajn'as, ke ĝi ja pli'bon'ig'as la natur'a'n dent'a'n kapabl'o'n si'n san'ig'i. Ĝi funkci'as aktiv'ig'ant'e pra'ĉel'o'j'n en'e de la dent'pulp'a centr'o. Ĉi tio okaz'ig'as, en'e de la damaĝ'it'a are'o, re'gener'o'n de la mal'mol'a dentin'o, kiu est'ig'as grand'a'n part'o'n de ĉiu dent'o.

Dentin'o

Laŭ la scienc'ist'o Paul Sharpe, ĉef'aŭtor'o de la esplor'o, la simpl'ec'o de ĉi tiu nov'ec'a metod'o ig'as la koncern'a'n medikament'o'n ideal'a kiel dent'a produkt'o, per kiu oni pov'as natur'e kurac'i eg'a'j'n kav'o'j'n, don'ant'e protekt'ad'o'n al la dent'a pulp'o kaj kaŭz'ant'e sam'temp'e la restaŭr'ad'o'n de la dentin'o. „Al'don'e la sukces'a util'ig'o de tiu kurac'il'o, kiu'n oni est'is jam test'int'a dum klinik'a'j prov'o'j koncern'e la mal'san'o'n de Alzheimer, montr'as la real'ism'a'n ebl'o'n, ke oni ĝi'n akir'os kaj rapid'e plen'um'os tiu'spec'a'n trakt'ad'o'n en'e de klinik'o'j”, preciz'ig'is Sharp, kiu inter'ali'e labor'as ĉe la prestiĝ'a Kings College ( KCL) de London'o.

Pra'ĉel'o'j

„Dum la trakt'ad'o de profund'a'j kari'a'j lez'o'j est'as ekspluat'at'a nov'a biologi'a vid'punkt'o por restaŭr'i la dent'o'j'n: oni stimul'as la natur'a'n form'ad'o'n de la dentin'o, kiu ripar'as damaĝ'o'j'n per la mobiliz'ad'o de pra'ĉel'o'j kuŝ'ant'a'j en la dent'o'pulp'o. Oni uz'as kolagen'a'j'n bi'o-mal'kompon'ebl'a'j'n spong'o'j'n, klinik'e aprob'it'a'j'n, por aplik'i doz'o'j'n de la medikament'o Tideglusib . Tio help'as kaj akcel'as la procez'o'n, per kiu natur'e form'iĝ'as dentin'o, ĝis plen'a restaŭr'ad'o de dent'o traf'it'a de kari'o. La dentin'o anstataŭ'as la degrad'it'a'n spong'o'n, okaz'ig'ant'e plen'a'n kaj efik'a'n natur'a'n ripar'ad'o'n”, klar'ig'as la respond'ec'ul'o'j de la enket'o en la revu'o Scientific Reports .

Ronĝ'ul'o'j

Dum la test'a period'o oni prov'is tiu'n metod'o'n en ronĝ'ul'o'j, ating'ant'e favor'a'j'n rezult'o'j'n. La aŭtor'o'j konklud'is, ke Tideglusib est'as kapabl'a kre'i dent'a'n emajl'o'n kaj natur'form'e plen'ig'i la tru'o'j'n kaj la kav'o'j'n. Ili opini'as, ke la pri'skrib'it'a proced'o pov'us anstataŭ'i mult'e da ali'a'j tradici'a'j metod'o'j por kurac'i dent'o'j'n.

Absces'o'j

La Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o ( MOS) kalkul'as, ke kvin miliard'o'j da hom'o'j tut'mond'e spert'as dent'a'j'n kari'o'j'n. „La dolor'o'j, la dent'a'j absces'o'j, la plur'spec'a'j problem'o'j dum la maĉ'ad'o, la fal'o de dent'o'j kaj la ekzist'ad'o de dent'o'j damaĝ'it'a'j aŭ sen'kolor'iĝ'int'a'j hav'as grav'a'j'n sekv'o'j'n en la ĉiu'tag'a'j viv'o kaj bon'fart'o de hom'o'j”, sub'strek'is Erik Petersen, kun'ord'ig'ant'o de inter'naci'a program'o pri la san'o de buŝ'o kaj dent'o'j.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Por'infan'a'j manĝ'ej'o'j

Modern'a viv'o

JAPANI'O

Por'infan'a'j manĝ'ej'o'j

„La neces'ej'a paper'o est'as iom'et'e dolĉ'a. Ni manĝ'is ĝi'n, kiam ni est'is mal'sat'a'j kaj la patr'in'o mal'fru'iĝ'is”, dir'is fil'in'o 9-jar'a kun si'a frat'in'o (8-jar'a), kies patr'in'o est'as 30-jar'a kaj labor'as kaj sol'a vart'as ili'n.

Last'a'temp'e en'fokus'iĝ'is la fakt'o, ke tre mult'a'j infan'o'j est'as en mal'riĉ'a'j kaj mizer'a'j situaci'o'j.

Precip'e patr'in'o'j

Laŭ la ministeri'o pri bon'fart'o jam en 2012 unu el ses infan'o'j est'as en relativ'a mal'riĉ'ec'o (viv'ant'a sub la du'a nivel'o de la mez'a en'spez'o). El la infan'o'j kun nur unu el la ge'patr'o'j (precip'e la patr'in'o), pli ol 50 % est'as mal'riĉ'a'j, kio spegul'as la fakt'o'n, ke precip'e patr'in'o'j ne facil'e trov'as labor'o'n kun sufiĉ'a en'spez'o. Evident'iĝ'as, ke mal'riĉ'ec'o est'ig'as inter infan'o'j mal'san'o'n, mal'alt'iĝ'o'n de sci'pov'o, societ'em'o kaj mens'a stabil'ec'o.

Re'ag'o de bon'kor'ul'o'j

Alarm'it'e de la stat'o de tiu'j infan'o'j, mult'a'j civit'an'o'j ek'ag'ad'is. En 2012 legom'vend'ist'in'o en komerc'a kvartal'o de Toki'o star'ig'is por'infan'a'n manĝ'ej'o'n, kie ŝi kun help'ant'o'j unu foj'o'n semajn'e propon'as mal'mult'e'kost'a'n manĝ'aĵ'o'n por infan'o'j kaj plen'aĝ'ul'o'j. Sekv'is fond'ad'o de tia'j manĝ'ej'o'j tra la tut'a land'o; en la fin'o de 2016 trov'iĝ'is pli ol 300 manĝ'ej'o'j.

Kompren'ebl'e inter ili diferenc'as la mastr'um'a'j manier'o'j. Ekzempl'e, manĝ'o'lok'o'j est'as kaf'ej'o'j, komun'um'a'j instituci'o'j, templ'o'j, ordinar'a'j vend'ej'o'j ktp. La kotiz'o'j por infan'o'j vari'as de sen'pag'e ĝis 200 (1,65 eŭr'o'j) aŭ 300 en'o'j. Plen'aĝ'ul'o'j pag'as de 300 ĝis 600 en'o'j'n. Ankaŭ la oft'ec'o vari'as: mult'a'j mal'ferm'iĝ'as du'foj'e en monat'o, sed kelk'a'j mal'ferm'iĝ'as unu'foj'e semajn'e. Oft'e ter'kultiv'ist'o'j kaj komerc'ist'o'j donac'as aŭ mal'mult'e'kost'e vend'as legom'o'j'n kaj material'o'j'n.

La cel'o

Est'as preskaŭ ne'ebl'e invit'i nur mal'riĉ'a'j'n infan'o'j'n al tiu'j manĝ'ej'o'j, kio cert'e kre'us baz'o'n de nov'a diskriminaci'o. Do, preskaŭ ĉiu'j por'infan'a'j manĝ'ej'o'j bon'ven'ig'as ĉiu'j'n infan'o'j'n. Pli'e ili cel'as ne nur don'i nutr'aĵ'o'n, sed ankaŭ lok'o'n, kie infan'o'j, jun'ul'o'j kaj mal'jun'ul'o'j, kun'e kaj gaj'e manĝ'u kaj inter'komunik'iĝ'u. En iu'j manĝ'ej'o'j student'o'j volont'e pri'zorg'as infan'o'j'n kaj help'as ili'n rilat'e ili'a'j'n hejm'task'o'j'n antaŭ la manĝ'ad'o.

Dum tut'e ne sufiĉ'as la reg'ist'ar'a politik'o por liver'i al ĉiu'j civit'an'o'j tiu'n minimum'a'n nivel'o'n de san'a kaj kultur'a viv'o, kiu'n la konstituci'o garanti'as, tiu'j prov'o'j de por'infan'a'j manĝ'ej'o'j, eĉ se modest'a'j, est'as esper'ig'a'j afer'o'j pri la civit'an'a solidar'ec'o kaj help'ad'o.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o


Mult'a'j infan'o'j vizit'as la manĝ'ej'o'j'n fond'it'a'j'n en Toki'o. Fot'o: TAKASI ISIKAWA


La infan'o'j sent'as si'n akompan'at'a'j kaj inter'babil'as. Fot'o: TAKASI ISIKAWA

La land'o beton'iĝ'as, la medi'o sufok'iĝ'as

ITALI'O

La land'o beton'iĝ'as, la medi'o sufok'iĝ'as

La nombr'o de la kultur'at'a'j ter'pec'o'j en la ital'a du'on'insul'o mal'kresk'is je 28 % dum la last'a'j 25 jar'o'j. Kulp'as pri ĉi tiu situaci'o la daŭr'a kaj ne'halt'ig'ebl'a dis'vast'iĝ'o de beton'o, si'a'vic'e lig'it'a al la iom'post'iom'a el'migr'ad'o el la kamp'ar'o al la urb'o'j.

La are'o'j nun'temp'e kultur'at'a'j en Itali'o egal'as proksim'um'e 12,8 milion'o'j'n da hektar'o'j. Ili ŝajn'as mult'a'j unu'a'vid'e, sed tut'e ne ebl'as konsider'i ili'n sufiĉ'a'j, laŭ oficial'a komunik'aĵ'o dis'don'it'a de la agrikultur'a organiz'aĵ'o Coldiretti okaz'e de la Tag'o de la Ter'o, la 22 a de april'o.

Inund'o'j

Pli da kultur'ad'o est'as sinonim'o, sci'ig'as Coldiretti , de pli alt'nivel'a gastronomi'o. Al'don'e ĝi kontraŭ'batal'as la degrad'iĝ'o'n de la medi'o kaj not'ind'e mal'pli'ig'as la tiel nom'at'a'n hidrogeologi'a'n risk'o'n, tio est'as la ter'glit'ad'o'j kaj inund'ad'o'j. Ili minac'as 88,3 % el la ital'a'j komun'um'o'j kaj ĉiu'jar'e frap'as mult'a'j'n region'o'j'n, ĉef'e Sicili'o'n, Liguri'o'n, Kampani'o'n kaj Toskani'o'n, kun ne'kalkul'ebl'a'j damaĝ'o'j kaj ne'mal'oft'a'j viktim'o'j.

La ital'a'j municip'o'j ne ĉiam konsci'as pri la grav'a'j problem'o'j, kiu'j'n ili pov'us al'front'i sekv'e de la sen'arb'ig'a em'o kaj de la sen'inter'romp'a elimin'ad'o de bed'o'j, park'o'j kaj ĉiu'spec'a'j verd'a'j are'o'j, kio oft'e okaz'as nur por kre'i spac'o'n por nov'a'j konstru'aĵ'o'j, park'ej'o'j, super'bazar'o'j kaj komerc'a'j centr'o'j.

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Mal'jun'iĝ'o

SLOVAKI'O

Mal'jun'iĝ'o

En maj'o ĉi-jar'a aper'is en Slovaki'o la rezult'o'j de la cens'o far'it'a en la fin'o de decembr'o 2016: La averaĝ'a viv'daŭr'o de vir'in'o'j est'as 80,4 jar'o'j, kaj de vir'o'j 73,7.

Kelk'a'j cifer'o'j

El 5 435 343 loĝ'ant'o'j, 51,2 % est'as vir'in'o'j. En la last'a jar'o nask'iĝ'is 57 557 viv'a'j infan'o'j. Okaz'is 29 897 ge'edz'iĝ'o'j, kaj registr'iĝ'is 15 277 abort'o'j. Inter ali'a'j statistik'aĵ'o'j la averaĝ'a aĝ'o de akuŝ'ant'in'o'j est'as 30 jar'o'j.

Interpret'o de la rezult'o'j

Laŭ analiz'ist'o'j la evolu'o de pri'aĝ'a'j datum'o'j tut'e klar'e montr'as la mal'jun'iĝ'o'n de la slovak'a loĝ'ant'ar'o. La kial'o'j est'as: ŝanĝ'iĝ'o de la hom'a si'n'ten'o koncern'e re'produkt'ad'o'n, mal'grand'a nask'em'o de vir'in'o'j (la statistik'aĵ'o pri la kvant'o de infan'o'j ĉe unu patr'in'o est'as 1,48), ekonomi'a'j kial'o'j, liber'ec'o vetur'i, sukces'a karier'o ktp.

Pli'a'j statistik'aĵ'o'j

La hungar'a etn'a minoritat'o est'as 8,4 % de la slovak'a loĝ'ant'ar'o, la roma'a 2,0 % kaj la ĉeĥ'a 0,6 %.

Laŭ la cens'o loĝ'as en Slovaki'o 69 695 ekster'land'an'o'j. La nombr'o de fremd'a'j labor'ist'o'j est'as preskaŭ 35 000 (18 200 en la jar'o 2010 kaj 13 900 en 2008). La plej grand'a'n kvant'o'n en la labor'merkat'o hav'as civit'an'o'j de Rumani'o; sekv'as Serbi'o, Ĉeĥi'o, Pol'land'o kaj Hungari'o.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Emfaz'o pri la ĝeneral'a spiritualism'o

Spirit'a viv'o

RECENZ'O

Emfaz'o pri la ĝeneral'a spiritualism'o

Cert'a'n nombr'o'n da amik'o'j ni hav'as en la kirk'o'j, cert'a'n nombr'o'n da amik'o'j ni hav'as en la templ'o'j ... Tiu ĉi vort'o ating'os tiu'n, kiu'n mi vol'as, eĉ se post mil jar'o'j ... ( Ŝams Tabrizi 1185–1248)

Bel'a'j vort'o'j mult'as en ni'a mond'o, sed bel'a'j ag'o'j mal'mult'as, kaj eĉ pli mal'mult'as hom'o'j, kiu'j mem bon'far'ant'e bon'far'ant'ig'as organiz'e ankaŭ ali'ul'o'j'n. Paiva Nett'o cert'e est'as unu el ili.

Person'e mi admir'as li'a'n persist'o'n antaŭ'e'n'ir'ig'i ne nur la vort'ig'o'n de bon'a'j far'o'j, sed ankaŭ la far'ig'o'n de bon'a'j vort'o'j, ekzempl'e en Legi'o de Bon'a Vol'o, kiu'n oni nom'as la Esperant'o de la religi'o'j.

Tie kaj tiel'e, kaj ankaŭ per simil'a'j aktiv'ad'o'j, li klopod'as trov'i voj'o'n al ver'a hom'a inter'kompren'o. Tial tre konsci'e kaj prav'e li uz'ig'as kaj sub'ten'as Esperant'o'n.

La verk'o baz'as si'n sur Krist'o, plen'as de krist'an'ism'a'j termin'o'j, sed tio ne ĝen'as mi'n, ne-krist'an'o'n. Ĉar mi rigard'as ĝi'n kiel krist'an'a'n kontribu'o'n al la hom'ar'a ekumen'ism'o. La termin'o'n la aŭtor'o uz'as en ĝi'a origin'a signif'o „laŭ'cel'a, aŭ laŭ tut'mond'a aplik'ebl'ec'o; universal'a”.

Ver'dir'e, mult'foj'e interpret'ebl'as Krist'o, en li'a libr'o, kiel vast'a'senc'a Am'o. Ni hav'us pli bel'a'n mond'o'n, se la sam'o okaz'us en ali'a'j religi'o'j.


Ali'a relief'a trajt'o de la libr'o est'as ĝi'a emfaz'o pri la ĝeneral'a spiritualism'o, ke la hom'o ne est'as nur ventr'o kaj sub'ventr'o, ke la hom'o serĉ'as ia'n etern'ec'o'n per si'a'j intern'a'j intuici'o kaj raci'o. Tia'n asert'o'n, en temp'o kiam reg'as praktik'em'o kaj teknologi'em'o, mi konsider'as kuraĝ'a kaj de'ven'ant'a de profund'a kor'a kred'o.

Paiva Nett'o kred'as, ke la vizaĝ'o de Di'o est'as Am'o. Ju pli ni am'as, des pli Li manifest'iĝ'as en ni. Tiu'n koncept'o'n mi ŝat'as. Ne mir'ig'as mi'n, se du bon'far'ul'o'j en du temp'o'j kaj du lok'o'j konklud'as sam'a'j'n koncept'o'j'n el si'a'j ver'ŝajn'e mal'sam'a'j kultur'o'j. La pers'a poet'o Rum'i dir'is: „Am'o est'as astrolab'o de la di'a'j sekret'o'j ...”

La enciklopedi'et'a cit'aĵ'ar'o, laŭ mi, iom long'as. Por mi est'is iom temp'o'rab'e trov'i la aŭtentik'a'j'n tekst'o'j'n de la aŭtor'o kaj disting'i ili'n de tiu'j de ali'a'j.

Al la libr'o ne mank'as sufiĉ'a'j biografi'o'j pri menci'it'o'j. Ankaŭ bel'eg'e elekt'it'a'j pentr'aĵ'o'j pli bel'ig'as la bon'e aranĝ'it'a'n libr'o'n.

Apart'e laŭd'ind'as la bon'a esperant'a lingv'aĵ'o de la traduk'int'o. Ĝi est'as tut'e fid'ind'a traduk'o.

Mi rekomend'as la libr'o'n al tiu'j, kiu'j em'as leg'i flu'e-leg'ebl'a'n Esperant'a'n kaj esperant'a'n libr'o'n.

La liter'o'j, la bild'o'j kaj la kolor'o'j est'as tiom bon'e aranĝ'it'a'j, ke oni ne lac'iĝ'as pro la long'daŭr'a leg'ad'o. Mi gratul'as la aŭtor'o'n, la traduk'int'o'n kaj la el'don'ist'o'n.

Paiva Nett'o: Medit'ad'o'j el la anim'o. El la portugal'a traduk'is Paulo Sergio Viana. 2011. 256 paĝ'o'j. ISBN 978-85-7513-204-3.

snmz
Said B ALUĈI
korespond'ant'o de MONAT'O pri Iran'o

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

La kuraĝ'a elekt'o kant'i nun'temp'e en lok'a minoritat'a lingv'o

Lingv'o

FRIUL'O

La kuraĝ'a elekt'o kant'i nun'temp'e en lok'a minoritat'a lingv'o

MONAT'O intervju'as la ital'a'n muzik'ist'o'n Valeri'o Vad'o [ valerjo vad'o]. Li'a muzik'grup'o, Reverie [ reverí ], est'iĝ'is en 1996. De tiam ĝi lud'as en Itali'o kaj plur'a'j land'o'j de Eŭrop'o en teatr'o'j, koncert'a'j salon'o'j, abat'ej'o'j, radi'o'staci'o'j kaj plej divers'a'j ej'o'j grav'a'j el histori'a/art'a vid'punkt'o. Post la album'o Rev'ad'o, kie ĝust'e la Lingv'o Inter'naci'a flank'is la ital'a'n lingv'o'n, la ensembl'o, konsist'ant'a el profesi'a'j muzik'ist'o'j, en 2015 publik'ig'is Gnos Furlanis – Il Timp dal Sium (Friul'a'j nokt'o'j – La temp'o de la sonĝ'o), si'a'n unu'a'n disk'o'n en la friul'a. La decid'o kant'i en ĉi-last'a 1 ja est'as la kern'o de la jen'a babil'ad'o.

MONAT'O: Ĉiu art'ist'o em'as kiel ebl'e plej mal'ferm'iĝ'i al larĝ'a publik'o. Ĉu vi ne ir'is kontraŭ'flu'e, publik'ig'ant'e muzik-album'o'n en minoritat'a lingv'o, kia est'as la friul'a?

Vad'o: Unu'e mi dank'as vi'n pro vi'a interes'iĝ'o pri mi'a'j projekt'o kaj ag'ad'o. Jes, kiel vi dir'as, cert'e ĉiu art'ist'o vol'as ating'i la plej grand'a'n ebl'a'n nombr'o'n de aŭskult'ant'o'j. La problem'o est'as kiel far'i ĉi tio'n sen distord'i si'a'n ident'ec'o'n.

Nun'temp'e la ĉef'a'j muzik-el'don'ist'o'j propon'as tre unu'form'ig'it'a'j'n model'o'j'n de muzik'a'j ĝenr'o'j: preskaŭ ĉiu'j baz'iĝ'as sur angl'a'lingv'a'j kant'o'j, oft'eg'e kun rid'ind'a'j (en mi'a patr'o'land'o ni dir'as „makaroni'a'j”) rezult'o'j, kiam tem'as pri ital'a'j muzik'ist'o'j. Pro tio, ke ĉio ĉi ne spegul'as ni'n, ni'a ensembl'o ĉi tio'n ne far'as. Ne'last'e ĉar – malgraŭ tio, kio'n opini'as la ŝat'ant'o'j de ĉio, kio est'as fremd'land'a – la ekster'land'a spekt'ant'ar'o ne em'as aŭskult'i ital'a'j'n muzik'ist'o'j'n, kiu'j kant'as angl'e aŭ simi'as brit'a'j'n art'ist'o'j'n. Do mi daŭr'e pens'as, ke la pli'valor'ig'ad'o de ni'a'j naci'a lingv'o kaj lok'a'j lingv'o'j – kutim'e en Itali'o mal'prav'e oni ili'n nom'as „dialekt'o'j” – est'as grav'eg'a kaj oportun'a ag'o por la ital'a'j muzik'ist'o'j, precip'e se ili tio'n far'as sincer'e.

Do jes, se konsider'i la nun'a'n mod'o'n, ni ja mov'iĝ'as kontraŭ'flu'e; tamen oni pens'u, ke muzik'ist'o'j tre mal'simil'a'j inter si (kiel Pin'o Daniel'e, la grup'o Tazenda, Clannad kaj Nataŝa Atlas) est'as kon'at'a'j pro la uz'o de si'a ge'patr'a lok'a lingv'o, kaj ke Gnos Furlanis est'is nom'um'it'a por la prestiĝ'a premi'o Tenco 2016 en la kategori'o „plej bon'a album'o en dialekt'o”: do ebl'e ankaŭ ni, per ni'a'j mal'grand'a'j fort'o'j, pov'as montr'i, ke ekzist'as alternativ'a voj'o, kiu'n ind'as laŭ'ir'i.

MONAT'O: Ĉu la lingv'a (kaj kultur'a) elekt'o influ'is ankaŭ la muzik'o'n? Kaj ĉu „ Gnos Furlanis ” est'as izol'it'a muzik'a projekt'o?

Vad'o: La album'o est'as en la friul'a pro tio, ke mi'a famili'o de'ven'as de tiu region'o. Ali'flank'e ĝi est'as la lingv'o, kiu'n mi aŭd'is hejm'e tiam, kiam mi est'is infan'o. Mi'n rav'is ĉiam ĝi'a muzik'ec'o, kaj mi demand'is mi'n, kia pov'us est'i la rezult'o, se oni uz'us kaj aŭskult'ig'us tiu'n idiom'o'n en la art'a'j kamp'o'j ekster'region'e, kaj ne nur en lok'lingv'a kun'tekst'o. Do, ĉar mi ne kapabl'as verk'i en la friul'a (kvankam kompren'ant'e ĝi'n tre bon'e), mi serĉ'is tekst'o'j'n far'e de ali'a'j aŭtor'o'j por ili'n muzik'ig'i. Mi mal'kovr'is kun plezur'o, ke: 1) Pier Paolo Pasolini [ pjer páolo pazolini ], unu el mi'a'j prefer'at'a'j aŭtor'o'j, verk'is dum si'a tut'a viv'o ankaŭ en la friul'a; 2) la literatur'o en la friul'a lingv'o, fak'e instru'at'a ekzempl'e en la universitat'o de Udine 2, hav'as grand'a'n nombr'o'n de aŭtor'o'j, oft'e de plej alt'a kvalit'o. Fin'e mi trov'is mult'a'j'n poem'o'j'n en'hav'ant'a'j'n la koncept'o'j'n, kiu'j'n mi vol'is esprim'i en kaj per muzik'o.

Tiel ... jen ni! Krom'e, pli ol la kultur'o mem, ja la sonor'ec'o'j de la koncern'a lingv'o influ'is la melodi'o'j'n de la kant'o'j. Fakt'e, kvankam mi ĉiam streb'as trov'i harmoni'o'j'n kaj aranĝ'o'j'n respond'e al la etos'o sugest'at'a de la tekst'o'j, ne'evit'ebl'e la melodi'o'j est'as konstru'it'a'j laŭ la akcent'o'j kaj la kadenc'o'j de la vort'o'j. Do, se la tekst'o'j est'us en ali'a lingv'o, la kantat'a'j part'o'j est'us sen'dub'e mal'sam'a'j.

Nun Gnos Furlanis est'as fin'it'a projekt'o, kaj ni cel'as promoci'i ĝi'n sen pens'i tro'e pri la est'ont'ec'o. Fakt'e ni'a'j plan'o'j nun rilat'as ali'a'j'n tem'o'j'n; sed, se est'os ŝanc'o, ni est'os tre kontent'a'j pli'vast'ig'i ni'a'n repertuar'o'n en la friul'a.

MONAT'O: Ĉu mult'as la profesi'a'j ital'a'j muzik'ist'o'j, kiu'j kre'as muzik'o'n en si'a lok'a dialekt'o aŭ minoritat'a lingv'o? Kia est'as la nivel'o de ĉi tiu muzik'o?

Vad'o: Laŭ ni'a spert'o, konstat'ebl'as, ke est'as iu alt'kvalit'a muzik'o, kiel tiu de James Senese /Napol'i Central'e, ĝis la tip'e lok'a pizzica / taranta (tarantel'o): ĉi tiu'n nun praktik'e plen'um'as ĉiu'j komerc'a'j muzik'ist'o'j, ĉar ĝi kre'as iu'n etos'o'n de lok'a folklor'o. La muzik'a panoram'o est'as cert'e tre vari'a kaj miks'kolor'a! Tio spegul'iĝ'as ankaŭ en Friul'o: oni kant'as en la lok'a minoritat'a lingv'o ĉia'n muzik'o'n, de la filologi'e re'akir'it'a folklor-muzik'o ĝis ĵaz'o, de rep'o ĝis metal'o. Friul'o est'as mal'grand'a are'o: tiel mi pov'as kun cert'ec'o asert'i, ke preskaŭ ĉiu'j muzik'ist'o'j kon'as unu la ali'a'n, minimum'e laŭ'nom'e.

MONAT'O: Ĉu vi'a elekt'o kant'i en la friul'a influ'is vi'a'j'n rilat'o'j'n kun la koleg'ar'o? Kiu si'n'ten'o ekzist'as antaŭ muzik'o en lok'a lingv'o?

Vad'o: Ni ĉiam laŭ'ir'as specif'a'j'n itiner'o'j'n, do mi ne kred'as, ke ni'a'j rilat'o'j kun ali'a'j muzik'ist'o'j ŝanĝ'iĝ'is pro la uz'o de la friul'a ... Komenc'e la ni'a pov'as ŝajn'i strang'a elekt'o, sed post'e oni kompren'as, ke ĝi funkci'as! Kompren'ebl'e en tiu okaz'o ekzist'as plur'a'j nivel'o'j: est'as friul'an'o'j, al kiu'j plaĉ'as aŭskult'i forests (fremd'ul'o'j'n, ne'lok'ul'o'j'n), kiu'j kant'as friul'lingv'e; kaj ekzist'as hom'o'j, kiu'j simpl'e ŝat'as analiz'i la kant'o'j'n por trov'i erar'o'j'n en la el'parol'o! Mi, rilat'e la lok'a'n muzik'o'n, cel'as muzik'um'i en absolut'a liber'ec'o, unu'e ĉar ni propon'as ni'a'j'n propr'a'j'n muzik'er'o'j'n, kiu'j est'as tre karakter'a'j, kaj du'e ĉar ni kompon'is ni'a'j'n mal'mult'a'j'n re'interpret'aĵ'o'j'n per person'a tuŝ'o, por ne „tret'i ali'ul'a'j'n pied'o'j'n”. Krom'e, sen'dub'e ni ĉiam ĝoj'as prezent'iĝ'i en Friul'o, sed unu el la cel'o'j de ĉi tiu projekt'o est'as la pli'valor'ig'o de la friul'a lingv'o ekster la region'a'j lim'o'j. Laŭ la sam'a logik'o ceter'e ni kre'is Rev'ad'o- n, ni'a'n antaŭ'a'n projekt'o'n, kiu est'as du'obl'a album'o en Esperant'o kaj en la ital'a: ne nur por ke oni kon'u ni'n en Esperant'uj'o, sed ankaŭ por pli'valor'ig'i la tiel nom'at'a'n verd'a'n lingv'o'n en Itali'o kaj en la ceter'a mond'o – ne nepr'e kaj ne nur en'e de la mov'ad'o.


Valeri'o Vad'o: „La pli'valor'ig'ad'o de ni'a naci'a lingv'o kaj de ni'a'j lok'a'j lingv'o'j – tiu'j, kiu'j'n kutim'e en Itali'o mal'prav'e oni nom'as dialekt'o'j, ĉar fakt'e tem'as pri sen'de'pend'a'j kaj sam'e respekt'ind'a'j id'o'j de la latin'a – est'as tre grav'a kaj oportun'a ag'o por la ital'a'j muzik'ist'o'j”.


Valeri'o Vad'o: „Oni kant'as en la friul'a ĉia'n muzik'o'n, de la filologi'e re'akir'it'a folklor-muzik'o ĝis ĵaz'o, de rep'o ĝis metal'o! Friul'o est'as mal'grand'a region'o, kie ĉiu'j muzik'ist'o'j kon'as si'n, minimum'e laŭ'nom'e”.

ripm
Massimo R IPANI
korespond'ant'o de MONAT'O en Rusi'o kaj fak'ul'o pri lingv'a'j rajt'o'j
1. Ne tre kon'at'a latin'id'a lingv'o parol'at'a nur en Friul'o, majoritat'a part'o de nord-orient'a ital'a region'o ital'lingv'e nom'at'a Friul'i Venezia Giulia . La ital'a'j „dialekt'o'j” fakt'e est'as ne simpl'e lok'a'j vari'aĵ'o'j de la ordinar'a ital'a, sed antikv'a'j, sen'de'pend'a'j kaj sam'e respekt'ind'a'j id'o'j de la latin'a, kiel inter'ali'e la hispan'a, la franc'a, la portugal'a kaj la ruman'a.
2. La lok'a fakultat'o pri fremd'a'j lingv'o'j kaj literatur'o'j est'as la unu'nur'a en la mond'o, kie oni instru'as la friul'a'j'n lingv'o'n kaj literatur'o'n.
Nov'a rapid'rekord'o

Hobi'o

MOTOR'BOAT'O'J

Nov'a rapid'rekord'o

La 17an de aŭgust'o 2017 la uson'a'j stir'ant'o'j Jay Johnson kaj Nigel Hook romp'is la mond'a'n rapid'rekord'o'n de motor'boat'o'j. Ili tra'pas'is distanc'o'n de 160 km en 1 hor'o, 18 minut'o'j kaj 3 sekund'o'j.

La stir'ant'o'j direkt'is la rapid'boat'o'n Lucas Oil Sil'ver Hook 77 kun long'o de 48 fut'o'j (14,63 m), kiu'n ili mem konstrukci'is. Ili opini'as, ke ĝi est'as la plej bon'a unu'korp'a boat'o tut'mond'e. La stir'ant'o'j vetur'is en la Florid'a Mar'kol'o, kiu hav'as larĝ'o'n de 150 km kaj long'o'n de 570 km.


La antaŭ'a'n rekord'o'n ating'is la german'o Roger Klüh, kiu la 1an de aŭgust'o 2015 tra'vetur'is la sam'a'n distanc'o'n en unu hor'o kaj 30 minut'o'j, uz'ant'e la rapid'boat'o'n Apache Star.

Antaŭ kub'a'j ĵurnal'ist'o'j Nigel Hook dir'is: „La vetur'o est'is grand'a defi'o por ni, precip'e en la pli grand'a part'o de la itiner'o. Ni antaŭ'e neniam tra'pas'is la Florid'a'n Mar'kol'o'n. Kiam ni al'proksim'iĝ'is al la kub'a mar'bord'o, tiam la mar'o trankvil'iĝ'is kaj ni pov'is ating'i rapid'ec'o'n pli grand'a'n ol 127 km / h.”

La rekord'o'n konfirm'is Fred Hauenstein, vic'prezid'ant'o de Inter'naci'a Uni'o pri Motor'boat'sport'o. Nun oni dev'as registr'i ĝi'n en la Guinness -libr'o de mond'a'j rekord'o'j.

Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Krom'a dis'ig'o por jam dis'ig'it'a insul'o

KIPR'O

Krom'a dis'ig'o por jam dis'ig'it'a insul'o

Est'as ne'kutim'e, ke et'a eŭrop'a land'o kun are'o de nur 9250 kvadrat'a'j kilo'metr'o'j kaj jam pro ali'a'j kial'o'j dis'ig'it'a, hav'as eĉ mal'sam'a'j'n hor'zon'o'j'n. En Kipr'o est'as du: unu en la nord'a turk'lingv'a (30 %) kaj ali'a en la sud'a grek'lingv'a (70 %) part'o de la insul'o.

Turk'o'j prefer'as rest'i somer'e

Ĉiu'n printemp'o'n oni adopt'ad'is la somer'a'n hor'o'n, kaj post kelk'a'j monat'o'j (en septembr'o/oktobr'o) ĉi-last'a, se tiel dir'i, plu'don'is la „torĉ'o'n” de'nov'e al la vintr'a, kio okaz'as en plej mult'a'j ŝtat'o'j de Eŭrop'o kaj de ali'a'j kontinent'o'j. Ŝanĝ'o tiu'rilat'e okaz'is ne'atend'it'e en la 8 a de septembr'o 2016, kiam la turk'a reg'ist'ar'o decid'is ne plu re'ven'ig'i si'a'n land'o'n fin'e de oktobr'o al la vintr'a hor'o, sed util'ig'i la somer'a'n hor'o'n dum la tut'a jar'o.

Kontraŭ'dir'o'j

Turki'o est'as la sol'a land'o, kiu re'kon'as la ekzist'o'n de la si'n'nom'ant'a Turk'a Respublik'o Nord'a Kipr'o (rezult'o de invad'o okaz'int'a en 1974). Do Turki'o konsider'is kompren'ebl'e, ke la decid'o, kiu'n ĝi pren'is por si mem, valid'u ankaŭ por la mal'grand'a turk'lingv'a part'o de Kipr'o, la nord-orient'a are'o de la insul'o. Ĝi'n la turk'o'j efektiv'e rigard'as kiel si'a'n teritori'o'n spit'e al ĝi'a formal'a sen'de'pend'ec'o. Ekzempl'e la „Turk'a Respublik'o de Nord'a Kipr'o” uz'as la turk'a'n flag'o'n kun invers'ig'it'a'j kolor'o'j, sed la uz'at'a valut'o est'as la sam'a.

Tamen la lok'a'j turk-kipr'a'j loĝ'ant'o'j ne plezur'e akcept'is la tuj'a'n hor'modif'o'n, unu'e ĉar ili dezir'as hav'i la sam'a'n hor'o'n kiel en la respublik'o Kipr'o (plen'rajt'a membr'o de EU ek'de 2004); du'e ĉar, laŭ plur'a'j politik'ist'o'j, oni absolut'e ne vol'as, ke dum la vintr'o la infan'o'j pied'ir'u lern'ej'e'n en total'a mank'o de lum'o.

Danĝer'o

Laŭ asoci'o de lok'a'j instru'ist'o'j io tia pro didaktik'a'j kial'o'j evit'end'as. Al'don'e dum la lern'ej'a jar'o 2016/17 kelk'a'j turk-kipr'a'j infan'o'j est'is puŝ'fal'ig'it'a'j de aŭtomobil'ist'o'j, kiu'j ne vid'is ili'n sur'voj'e, pro tio, ke je la sep'a kaj du'on'o aŭ eĉ je la ok'a maten'e la sun'o ankoraŭ ne est'as lev'iĝ'int'a. Do util'ig'i la somer'a'n hor'o'n en vintr'o est'as danĝer'e dum la unu'a'j hor'o'j de la tag'o.

Mal'trankvil'o

La turk'a politik'ist'o Serdar Denktaş sci'ig'is, ke ankaŭ ĉi-foj'e la somer'a hor'o daŭr'e valid'os en la vintr'a'j monat'o'j. Laŭ li tio kontent'ig'e okaz'is unu'a'foj'e pas'int'jar'e. Oni hav'as unu pli'a'n sun'a'n hor'o'n en la post'tag'mez'o, kio est'os avantaĝ'a pro turism'a'j kial'o'j kaj por garanti'i rimark'ind'a'n ŝpar'ad'o'n de energi'o ankaŭ en la mal'varm'a'j sezon'o'j.

Tamen la turk-kipr'a estr'ar'o – per Sibel Siber 1 – anonc'is, ke ĝi hav'as grand'a'j'n rezerv'o'j'n pri'e. La loĝ'ant'ar'o grumbl'as kaj pet'as, ke okaz'u referendum'o. Tiel la lok'ul'o'j mem pov'os decid'i, kiom'a hor'o est'u en la turk'lingv'a part'o de la mediterane'a insul'o kaj sub kiu'j lum'a'j kondiĉ'o'j ili'a'j infan'o'j ir'u fru'maten'e al la lern'ej'o, evit'ant'e laŭ'ebl'e ajn'a'n sen'kial'a'n risk'o'n.

pigr
Roberto P IGRO
korespond'ant'o de MONAT'O en Kipr'o
1. Prezid'ant'in'o de la tiel nom'at'a nord-kipr'a parlament'o. ( red.)
Festival'o de la trumpet'o

SERBI'O

Festival'o de la trumpet'o

De la 9 a ĝis la 13 a de aŭgust'o 2017 okaz'is en la urb'et'o Guča [ guĉa ] en okcident'a Serbi'o festival'o de la trumpet'o. Dum la last'a'j jar'o'j ŝat'ant'o'j de tiu muzik'a instrument'o amas'iĝ'as tie el la tut'a mond'o, kaj en la nun'a ĉe'est'is pli ol 500 000 vizit'ant'o'j.

Iom da histori'o

La unu'a festival'o okaz'is en la jar'o 1961. Tiam part'o'pren'is nur kvar blov'orkestr'o'j kaj ven'is 2500 vizit'ant'o'j. Al la urb'et'o Guča dum la 57 festival'o'j kun'e ven'is ĉirkaŭ 15 milion'o'j da vizit'ant'o'j. En la last'a'j jar'o'j al'ven'is trumpet'ist'o'j el ĉiu'j kontinent'o'j. Mal'grand'a lok'a festival'o de trumpet'ist'o'j far'iĝ'is mond'a event'o.

Muze'o'j

En la urb'et'o ekzist'as muze'o de trumpet'o'j kaj muze'o de apud'voj'a'j ŝton'a'j monument'o'j, sur kiu'j'n oni skrib'is baz'a'j'n inform'o'j'n pri jun'a'j soldat'o'j pere'int'a'j ie en mal'proksim'a'j lok'o'j dum milit'o.

djnc
Dimitrije J ANIČIĆ
korespond'ant'o de MONAT'O en Serbi'o


Trumpet'ist'o en naci'a kostum'o ĉe la en'ir'ej'o de kort'o en iu dom'o en Guča. Fot'o: DIMITRIJE JANIČIĆ

Viktim'o'j de la ekonomi'a kriz'o

KONG'O

Viktim'o'j de la ekonomi'a kriz'o

Ĉiu land'o hav'as apart'a'j'n problem'o'j'n, kaj solv'o'j fin'fin'e ven'as, sed en Demokrati'a Respublik'o Kong'o nenio don'as al la civit'an'o'j esper'o'n pri tio, ke iam ĉio ord'iĝ'os. Nun'temp'e la infan'o'j est'as la ĉef'a'j viktim'o'j de la ekonomi'a kriz'o en Kong'o, tamen ili est'as eĉ ne ag'ant'o'j, sed nur sen'kulp'ul'o'j. En ĉiu'j kong'a'j urb'o'j infan'o'j almoz'pet'ad'as sur la strat'o'j aŭ labor'as kiel plen'aĝ'ul'o'j, anstataŭ ir'i lern'ej'e'n.

Ekspluat'ad'o de infan'o'j

Oft'eg'e okaz'as protest'o'j kontraŭ la labor'ig'o de infan'o'j en min'ej'o'j en la orient'a part'o de la land'o. Sed ankaŭ en Kinŝas'o, kie ne ekzist'as min'ej'o'j, ili est'as pli kaj pli ekspluat'at'a'j. En la strat'o'j de la ĉef'urb'o oni vid'as ĉiu'tag'e infan'o'j'n, kiu'j dum la tut'a tag'o vend'as akv'o'n, legom'o'j'n, poŝ'tuk'o'j'n kaj ali'a'j'n aĵ'o'j'n, kaj rar'a'j est'as la voĉ'o'j, kiu'j lev'iĝ'as por kondamn'i tiu'n klar'a'n serv'o'dev'o'n kaŭz'e de la ekonomi'a kriz'o.

Rezult'o'j de enket'o

La konsult'ebl'a'j statistik'o'j est'as tiu'j de la pri'demografi'a kaj pri'san'a enket'o far'it'a de Unicef, la por'infan'a fondus'o de UN, kaj de la kong'a ministr'ej'o pri plan'ad'o. Laŭ tiu enket'o, mult'a'j infan'o'j (41 %) el mal'riĉ'a'j famili'o'j est'as dev'ig'at'a'j labor'i, sed ne est'as tiel en okaz'o de infan'o'j el pli riĉ'a'j famili'o'j (21 %). La pli'mult'o el ili est'as knab'in'o'j, kiu'j est'as dev'ig'at'a'j labor'i (41 % de la knab'in'o'j kontraŭ 36 % de la knab'o'j). Silent'i pri tia ekspluat'ad'o de infan'o'j est'as manier'o stimul'i la mal'prosper'o'n de la land'o.

Serge R USAKI
korespond'ant'o de MONAT'O en D. R. Kong'o
Naĝ'ant'in'o kuraĝ'a

SPORT'O

Naĝ'ant'in'o kuraĝ'a

En aŭgust'o 2017 la long'distanc'a naĝ'ant'in'o Zuzana Jusková (43-jar'a) far'iĝ'is la unu'a slovak'in'o en la histori'o de la sen'de'pend'a Slovaki'o, kiu tra'naĝ'is la Manik'a'n Mar'kol'o'n inter Franci'o kaj Angli'o. Ŝi fru'maten'e ek'ir'is de la angl'a mar'bord'o kaj post 11 hor'o'j kaj 16 minut'o'j ating'is la franc'a'n bord'o'n. Tio est'as nov'a slovak'a rekord'o.

Strikt'a'j regul'o'j

Por ke la prov'o tra'naĝ'i la Manik'a'n Mar'kol'o'n est'u inter'naci'e agnosk'it'a, la slovak'a naĝ'ant'in'o dev'is plen'um'i strikt'a'j'n regul'o'j'n: Est'is mal'permes'it'a ajn'a kontakt'o kun ali'a person'o aŭ boat'o; el akompan'a boat'o ŝi dev'is akcept'i nur likv'a'n manĝ'aĵ'o'n kaj trink'akv'o'n; fin'int'e la naĝ'ad'o'n ŝi dev'is sur'bord'iĝ'i aŭ ir'i sur rok'o'n, mal'antaŭ kiu est'as nenia akv'o; ŝi rajt'is uz'i nur klasik'a'n ban'kostum'o'n sen neopren'o, okul'vitr'o'j'n, ĉap'o'n, kaj ole'i si'a'n korp'o'n kun la cel'o protekt'i la haŭt'o'n.

haus
Juli'us H AUSER
Slovaki'o
La tim'o'j de Dari'o

IRAN'O

La tim'o'j de Dari'o

En tekst'o, kiu ekzist'as ĝis nun, Dari'o la 1 a (550 a. K. - 486 a. K.), reĝ'o de la aĥemen'id'a imperi'o, preĝ'e pet'as Di'o'n: „Ho Ahur'a-Mazda'o, gard'u tiu'n ĉi land'o'n kontraŭ la mal'amik'o, kontraŭ la sek'ec'o kaj kontraŭ la mensog'o!” Nun, 2503 jar'o'j'n post li'a mort'o, la problem'o'j ankoraŭ rest'as la sam'a'j.

Mal'amik'o'j ne mal'aper'is

La mal'amik'o'j eĉ pli fort'iĝ'is, unu'iĝ'as kaj, post la parol'ad'o de prezid'ant'o Trump en la ĝeneral'a asemble'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, ver'ŝajn'e prepar'as grand'a'n klopod'o'n kontraŭ la land'o. Kvankam ili streb'is disting'i inter la reg'at'o'j de la land'o kaj la reg'ant'o'j, tamen ĉiu'j sci'as, ke la sankci'o'j kaj la milit'o ne kon'as disting'o'n.

Sek'ec'o plu minac'as

Oni antaŭ'vid'as, ke dum la ven'ont'a'j jar'o'j la pluv'o en Iran'o est'os mal'pli ol du'on'o de la averaĝ'o, la ĝangal'o'j far'iĝ'os mal'dens'a'j arb'ar'o'j, la arb'ar'o'j far'iĝ'os arbust'ar'o'j, la arbust'ar'o'j iĝ'os dezert'o'j, kaj la ad'e dis'vast'iĝ'ant'a'j dezert'o'j proksim'iĝ'os al absolut'a sen'frukt'ec'o. Oni parol'as pri la akv'o-batal'o'j, pri la amas'a klimat-migr'ad'o ktp. Jam nun'temp'e ĉirkaŭ du'dek el'cent'o'j'n de la land'o kovr'as sen'frukt'a'j dezert'o'j, kaj du tri'on'o'j de la land'o est'as en la kategori'o'j „sek'a” kaj „du'o'n-sek'a”.

Mensog'o plu mort'ig'as

La ministr'o pri (publik'a) san'o, kurac'ad'o kaj medicin'a eduk'ad'o, dir'is: „La unu'a kial'o de la mort'o de viktim'o'j en hospital-urĝ'ej'o'j est'as la stir-akcident'o'j, kaj la du'a est'as la sur'strat'a'j kverel-batal'o'j.” Li dir'is, ke 30 % de la iran'a popol'o sufer'as de psik'a'j mal'ord'o'j, el kiu'j rezult'as kverel'ad'o, inter'batal'ad'o kaj violent'o. Parol'ant'e pri la neces'o de kontraŭ-violent'a kultur'iz'ad'o, li kritik'e dir'is: „Bedaŭr'ind'e, en ni'a land'o, kiam tem'as pri kultur'o, oni pens'as nur pri religi'a'j predik'o'j kaj funebr'a'j ceremoni'o'j! Kial la bat-kverel'o'j dev'as est'i la du'a kial'o de la mort'o en la urĝ'ej'o'j? Kial la stir-akcident'o'j ad'e pli'iĝ'as?” ... Post tiu'j demand'o'j la ministr'o konklud'as, ke La Mensog'o est'as unu el la kial'o'j de la soci'a'j kverel'o'j!

Sen'fin'a mal'virt'a cirkl'o

La horizont'o est'as mal'hel'a. La demokrati'o est'as por la Okcident'o, kaj ni hav'as ali'a'n sistem'o'n (MONAT'O 2017/10, p. 10), sed tiu sistem'o, almenaŭ dum la pas'int'a'j 25 jar'cent'o'j, ne solv'is la tri problem'o'j'n, kiu'j'n tim'is Dari'o la Grand'a!

snmz
Said B ALUĈI
korespond'ant'o de MONAT'O pri Iran'o
Parlament'a'j elekt'o'j

AŬSTRI'O

Parlament'a'j elekt'o'j

La 15an de oktobr'o 2017 pli ol 6,4 milion'o'j da aŭstr'o'j rajt'is voĉ'don'i por nov'a parlament'o. La part'o'pren'o est'is 80,0 %.

La venk'int'o est'as la 31-jar'a Sebastian Kurz [ sebástian kurc ] de la re'freŝ'ig'it'a konservativ'a Popol'a Parti'o ÖVP. Mal'venk'is la verd'a parti'o, kiu sink'is de 12,4 % (24 mandat'o'j en 2013) al 3,8 %. Ĉar ili ricev'is mal'pli ol 4 % de la voĉ'o'j, ili hav'as nun neniu'j'n mandat'o'j'n kaj ne plu est'os en la parlament'o.

Rezult'o'j

Popol'a Parti'o ÖVP (konservativ'a): 62 mandat'o'j (+ 15 kompar'e kun 2013)

Social'demokrat'a Parti'o SPÖ : 52 (sen'ŝanĝ'e)

Liber'ec'a Parti'o FPÖ (popol'ism'a, dekstr'a): 51 (+ 11)

NE'OS (nov-liberal'a) 10 (+ 1)

List'o de d - ro Pilz [ pilc ], iam'a an'o de la verd'ul'o'j: 8 (4,4 %; ne kandidat'is en 2013).

Kandidat'is kvar pli'a'j parti'o'j, inter'ali'e la komun'ist'o'j KPÖ (mal'pli ol 1 %, sam'e kiel en 2013)

Ne plu kandidat'is la list'o de la aŭstr'i-kanad'a industri'ist'o Frank Stronach [ stronaĥ ] (11 mandat'o'j en 2013).

klag
Renat'e kaj Walter K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Aŭstri'o


Venk'is la konservativ'ul'o Sebastian Kurz. Fot'o: RENAT'E KAJ WALTER KLAG

Defi'a misi'o al mir'ind'a planed'o

ASTRONOMI'O

Defi'a misi'o al mir'ind'a planed'o

En oktobr'o 2018 ek'os la ambici'a kosm'a misi'o BepiColombo al la planed'o Merkur'o. Tem'as pri kun'labor'a projekt'o de la Eŭrop'a Kosm'a Agent'ej'o ( ESA, angl'e: European Spac'e Agency ) kaj la Japan'a Aero'kosm'a Esplor'a Agent'ej'o ( JAXA, angl'e: Japan Aer'o'spac'e Exploration Agency ), sub la gvid'o de ESA. BepiColombo est'os la unu'a misi'o al la planed'o Merkur'o far'e de Eŭrop'o kaj unu el la plej grav'a'j plen'um'it'a'j ĝis nun de ESA.

Inĝenier'o

La projekt'o'n oni nom'as laŭ la ital'a inĝenier'o pri astronaŭt'ik'o Giuseppe ( Bepi) Colombo [ ĝuzepe kolomb'o] (1920-1984), scienc'ist'o, matematik'ist'o kaj fak'ul'o ĉe la Universitat'o de Padov'o. Li iam part'o'pren'is projekt'o'n pri la uson'a sond'il'o Mariner 10, kiu en 1974 kaj 1975 tri'foj'e preter'pas'is Merkur'o'n je distanc'o'j 704 km, 48 069 km kaj 327 km.

Giuseppe Colombo kalkul'is la kompleks'a'n orbit'o'n, kiu'n la sond'il'o dev'is sekv'i, kaj tiel kontribu'is not'ind'e al la sukces'o de tiu misi'o. Li don'is kontribu'o'n ankaŭ al la stud'ad'o de la ring'o'j de Saturn'o, antaŭ ol kosm'o'sond'il'o'j ating'is tiu'n for'a'n planed'o'n. Li ceter'e part'o'pren'is la plan'ad'o'n de la projekt'o Giotto , la sukces'plen'a eŭrop'a misi'o al la komet'o Hal'ej'o, sed for'pas'is antaŭ la lanĉ'o de la kosm'o'vetur'il'o.

Rivolu'o

El la planed'o'j de ni'a sun'sistem'o Merkur'o est'as la plej proksim'a al la sun'o kaj ankaŭ la plej mal'grand'a. Kvankam ĝi est'as la mal'plej vizit'it'a ĝis nun, ĝi est'as rimark'ind'a kaj mir'ind'a planed'o. Dum'tag'e ĝi'a surfac'a temperatur'o ating'as 420 celsi'a'j'n grad'o'j'n; dum'nokt'e, pro la preskaŭ'a for'est'o de atmosfer'o, la temperatur'o fal'as mal'e ĝis 170 celsi'a'j grad'o'j sub la nul'o.

Spit'e al si'a et'ec'o, Merkur'o hav'as apart'e fort'a'n, kvankam ankoraŭ ne plen'e kompren'at'a'n, magnet'a'n kamp'o'n. La temp'o, dum kiu ĝi turn'iĝ'as unu foj'o'n ĉirkaŭ la propr'a aks'o, est'as 59 ter'a'j tag'o'j. La merkur'a jar'o (la temp'o, dum kiu Merkur'o efektiv'ig'as unu rivolu'o'n ĉirkaŭ la sun'o) daŭr'as nur 88 ter'a'j'n tag'o'j'n. Tio signif'as, ke dum unu rivolu'o ĝi rotaci'as 1,5 foj'o'j'n ĉirkaŭ si'a aks'o. Ĝust'e Giuseppe Colombo eksplik'is divers'a'j'n rimark'ind'a'j'n fenomen'o'j'n pri Merkur'o sur'baz'e de la fort'a'j tajd'a'j efik'o'j de la sun'o sur tiu planed'o.

Fot'o'j

Mariner 10, iam'a uson'a sond'il'o, liver'is pas'int'ec'e la unu'a'j'n detal'a'j'n fot'o'j'n de la planed'o. En 2008 kaj 2009 la sond'il'o Messenger de la uson'a Naci'a Aeronaŭt'ik'a kaj Kosm'a Administraci'o (NAS'A) preter'pas'is Merkur'o'n tri'foj'e kaj en'ir'is en la orbit'o'n de la planed'o en 2011. Ĝi far'is pli alt'disting'iv'a'j'n fot'o'j'n de la merkur'a surfac'o kaj tiu'manier'e star'ig'is sam'temp'e mult'a'j'n ankoraŭ ne solv'it'a'j'n demand'o'j'n. Inter'ali'e oni vid'as ekzempl'e strang'a'j'n sediment'o'j'n ĉe la polus'o'j kaj ne'neglekt'ind'a'j'n tru'o'j'n en la surfac'o.

Defi'o'j

BepiColombo al'front'os tut'a'n seri'o'n da defi'o'j. Unu'e, ĝi dev'os kontraŭ'batal'i la tie'a'n temperatur'o'n, tre alt'a'n pro la proksim'ec'o de Merkur'o al la sun'o. Ĉiu'j antaŭ'a'j misi'o'j de ESA koncern'is pli mal'varm'a'j'n region'o'j'n de la sun'sistem'o. La kosm'o'vetur'il'o'n nepr'os ĉi-okaz'e brems'i, anstataŭ pli'rapid'ig'i, por ke ĝi fal'u en la direkt'o'n de Merkur'o kaj de la sun'o.

En ĉiu'j antaŭ'a'j misi'o'j, kiam oni esplor'is er'o'j'n, kiu'j trov'iĝ'as pli mal'proksim'e de la sun'o ol la ter'o, neces'is mal'e pli'rapid'ig'i la vetur'il'o'j'n. Pro la grand'a diferenc'o inter la gravit'o de Merkur'o kaj tiu de la sun'o, oni risk'as mal'traf'i la planed'o'n kaj devi'i al orbit'o ĉirkaŭ la sun'o.

Merkur'o rond'ir'as la sun'o'n laŭ eben'o, kiu dekliv'as je sep grad'o'j kompar'e kun tiu de la ter'o. Tial, dum la vojaĝ'o, la orbit'a eben'o dev'os est'i ŝanĝ'at'a. La neces'a'j'n ŝanĝ'o'j'n de la orbit'o oni real'ig'os per kombinaĵ'o de elektr'a pelad'o kaj gravit'a asist'o far'e de la ter'o, Venus'o kaj Merkur'o mem.

Motor'o

La kosm'a vetur'il'o konsist'as el kvar kompon'ant'o'j: plej grav'as la eŭrop'a Merkur'a Planed'a Orbit'ant'o ( MPO), kiu kun'port'as 11 instrument'o'j'n, kun'e kun la japan'a Merkur'a Magnetosfer'a Orbit'ant'o ( MMO), plen'um'ant'a si'a'flank'e 5 eksperiment'o'j'n. La du sond'il'o'j'n oni port'os al ili'a cel'o per ŝarĝ'vetur'il'o, nom'at'a Merkur'a Kombin'it'a Kosm'o'ŝip'o (angl'e: Mercury Composite Spacecraft , MCS), kiu hav'as nov'ec'a'n su'n-elektr'a'n motor'o'n („jon'a'n motor'o'n”) kaj ali'a'j'n sistem'o'j'n, kiu'j bezon'at'as nur dum la vojaĝ'o al Merkur'o. La eŭrop'a sond'il'o MPO est'as munt'it'a sur la karg'a ŝip'o, kaj la japan'a sond'il'o MMO est'as fiks'it'a sur la eŭrop'a. Inter ili est'as „kloŝ'o”, kiu kovr'as la japan'a'n sond'il'o'n, ŝirm'as ĝi'n kontraŭ kosm'a radi'ad'o kaj fiks'as ĝi'n ĉe la eŭrop'a sond'il'o.

Spegul'o'j

En la su'n-elektr'a motor'o ksenon'a gas'o flu'as tra du elektr'e ŝarg'it'a'j krad'o'j, kies fort'a elektr'a kamp'o dis'fal'ig'as la atom'o'j'n de la gas'o kaj pli'rapid'ig'as la rezult'ant'a'j'n ŝarg'it'a'j'n (jon'ig'it'a'j'n) partikl'o'j'n. Ĉi-last'a'j el'flu'as el la el'las'il'o de la motor'o, kaj la re'ag'a fort'o pel'as la kosm'o'vetur'il'o'n. La elektr'o'n por la sistem'o liver'as grand'a'j sun'a'j panel'o'j de la ŝarĝ'vetur'il'o.

Ĉar la pov'um'o de la motor'o est'as mal'alt'a, ĝi funkci'os post relativ'e long'a'j temp'o-interval'o'j por efektiv'ig'i la neces'a'j'n orbit'a'j'n manovr'o'j'n. La total'a alt'ec'o de la tiel kombin'it'a vetur'il'o ampleks'as 6 metr'o'j'n. La sond'il'o'j est'os protekt'at'a'j kontraŭ la ekstrem'a'j temperatur'o'j de Merkur'o per special'a'j rimed'o'j, kiel spegul'o'j (kiu'j reflekt'os la sun'lum'o'n), la uz'o de ceramik'a'j material'o'j anstataŭ alumini'o (kiu ne pov'as rezist'i al alt'a temperatur'o) kaj varm-imun'a'j izol'ant'a'j kovr'il'o'j.

Einstein

La ĝeneral'a cel'o de la misi'o est'as ek'sci'i pli pri la origin'o, la evolu'o kaj la histori'o de Merkur'o, esplor'ant'e planed'o'n situ'ant'a'n apud si'a „patr'in'a” stel'o. Tiel oni esper'as kontribu'i al la hom'a sci'o pri la est'iĝ'o de la sun'sistem'o.

La sond'il'o'j far'os detal'a'n mezur'ad'o'n por pri'stud'i kaj kompren'i la konsist'o'n, la intern'a'n struktur'o'n, la geofizik'o'n, la atmosfer'o'n kaj la magnet'a'n „en'volv'aĵ'o'n” (la magnetosfer'o'n) de la planed'o. Krom'e ili detal'e fot'ad'os part'o'j'n de la surfac'o neniam antaŭ'e map'it'a'j'n. Al'don'e, oni esplor'os la konsist'o'n kaj la origin'o'n de la sediment'o'j ĉe'est'a'j en la krater'o'j sur la polus'o'j de Merkur'o kaj, fin'e, oni plan'as far'i test'ad'o'n por preciz'e kontrol'i la valid'ec'o'n de la ĝeneral'a teori'o de la relativ'ec'o de Albert Einstein. Pri tiu ĉi ambici'a misi'o oni en'tut'e labor'is pli ol jar'dek'o'n.

Itiner'o

BepiColombo est'os lanĉ'it'a en oktobr'o 2018 per raket'o de la tip'o Ari'an'e 5 de la eŭrop'a Gujan'a Kosm'a Centr'o ĉe Kourou en Franc'a Gujan'o. Ĝis la al'ven'o de la sond'il'o'j al ili'a'j merkur'a'j orbit'o'j la flug'o de la kombin'it'a kosm'o'vetur'il'o est'os kun'ord'ig'at'a de la Eŭrop'a Centr'o pri Kosm'a'j Operaci'o'j en Darmstadt, Germani'o. La plan'it'a itiner'o al Merkur'o est'as mal'simpl'a kaj long'as preskaŭ 9 miliard'o'j'n da kilo'metr'o'j. BepiColombo far'os plur'a'j'n rivolu'o'j'n ĉirkaŭ la sun'o, puŝ'at'e de si'a propr'a elektr'a motor'o. Dum si'a vojaĝ'o ĝi preter'pas'os de proksim'e la ter'o'n, du'foj'e Venus'o'n kaj, ek'de 2021, ses'foj'e Merkur'o'n antaŭ ol ating'i la cel'it'a'n orbit'o'n ĉirkaŭ tiu last'a planed'o.

Dum la divers'a'j preter'pas'o'j ĝi uz'os la gravit'a'j'n fort'o'j'n de la ter'o, de Venus'o kaj de Merkur'o por akir'i la ĝust'a'n rapid'o'n kaj trov'i la ĝust'a'n direkt'o'n. Ĝi ating'os si'a'n fin'a'n orbit'o'n ĉirkaŭ Merkur'o en decembr'o 2025.

Kemi'a'j motor'o'j

Mal'long'e antaŭ si'a al'ven'o al Merkur'o la ŝarĝ'vetur'il'o dis'iĝ'os de la rest'o de la kombinaĵ'o. Post'e la eŭrop'a sond'il'o brems'os la mov'o'n per „konvenci'a'j” kemi'a'j raket'a'j motor'o'j, tiel ke la kosm'o'vetur'il'o est'os „kapt'it'a” en orbit'o ĉirkaŭ la koncern'a planed'o. Tiam la eŭrop'a kaj la japan'a sond'il'o'j dis'iĝ'os, kaj la kloŝ'o, ĝis tiam ŝirm'int'a la japan'a'n sond'il'o'n, est'os for'ĵet'it'a. Tuj post'e la reg'ad'o kaj la respond'ec'o pri la japan'a sond'il'o est'os trans'don'it'a'j al la Kosm'a Operaci'a Centr'o Sagamihara en Japani'o. Post'e la eŭrop'a sond'il'o est'os pli'e brems'at'a, tiel ke ĝi fin'e ating'os mal'pli alt'a'n orbit'o'n.

Magnet'a kamp'o

Ambaŭ sond'il'o'j komenc'os si'a'n labor'o'n ĉirkaŭ Merkur'o en 2025. La eŭrop'a sond'il'o kapabl'os observ'i pli preciz'e la fenomen'o'j'n antaŭ'e mal'kovr'it'a'j'n de Messenger , ĉar ĝi orbit'os ĉirkaŭ la planed'o je pli mal'alt'a orbit'o. Mal'e, la japan'a sond'il'o, kiu est'os pli alt'a, esplor'os inter'ali'e la magnet'a'n kamp'o'n de Merkur'o. Ambaŭ sond'il'o'j labor'os 12 monat'o'j'n. Se rest'os sufiĉ'e da brul'aĵ'o, la misi'o pov'os eventual'e daŭr'i unu pli'a'n jar'o'n.

En septembr'o 2017 la kosm'a vetur'il'o est'is prepar'it'a por si'a misi'o kaj test'it'a ĉe la Eŭrop'a Centr'o pri Kosm'a'j Esplor'o'j kaj Teknologi'o'j, la plej grand'a centr'o de ESA situ'ant'a ĉe Noordwijk, en Nederland'o. Oni plen'um'is ĉef'e termik'a'j'n kaj mekanik'a'j'n test'o'j'n. En mart'o 2018 BepiColombo est'os transport'it'a al la Gujan'a Kosm'a Centr'o por si'a baldaŭ'a lanĉ'o al Merkur'o.

jjwi
Je'a'n- Jacques W INTRAECKEN
korespond'ant'o de MONAT'O en Nederland'o
For'pas'is amik'o de alban'o'j

LITERATUR'O

For'pas'is amik'o de alban'o'j

Robert Elsie, german'de'ven'a kanad'a spert'ul'o pri la alban'a'j literatur'o kaj folklor'o, nask'iĝ'int'a en Vankuver'o en 1950, mort'is en oktobr'o 2017.

Instru'iĝ'o

Diplom'it'e pri klasik'a'j stud'o'j kaj lingv'ist'ik'o, li daŭr'ig'is si'a'n stud'ad'o'n en la Liber'a Universitat'o en Berlin'o, post'e en la alt'lern'ej'o École Pratique des Hautes Études kaj en la universitat'o de Pariz'o IV Par'is- Sorbonne .

Post'a'j'n stud'o'j'n li far'is en Dublin Institut'e for Advanced Studies (Institut'o de super'a'j stud'o'j en Dublin'o) en Irland'o, kaj en la universitat'o de Bon'n, kie li doktor'iĝ'is pri lingv'ist'ik'o kaj kelt'a'j stud'o'j en la jar'o 1978.

Vizit'o'j kaj ag'ad'o

Oft'e ek'de 1978 Elsie vizit'ad'is Albani'o'n kun grup'o da student'o'j kaj instru'ist'o'j de la universitat'o de Bon'n. Li part'o'pren'is plur'foj'e ankaŭ inter'naci'a'j'n seminari'o'j'n pri la alban'a'j lingv'o, beletr'o kaj kultur'o en Priŝtin'o (Kosov'o). De 1982 ĝis 1987 li deĵor'is ĉe la german'a ministr'ej'o pri ekster'a'j afer'o'j, en Bon'n, kaj de 2002 ĝis 2013 en Hag'o ĉe la Inter'naci'a Pun-Tribunal'o por Eks'a Jugoslavi'o, precip'e kiel interpret'ist'o okaz'e de kelk'a'j not'ind'a'j kaz'o'j, inkluziv'e de la proces'o de Slobodan Milošević.

Verk'ad'o

Dum plur'a'j jar'o'j li verk'is original'a'j'n pri'histori'a'j'n libr'o'j'n pri alban'o'j, traduk'is poem'o'j'n kaj ali'a'j'n verk'o'j'n, stud'is la folklor'o'n kaj en'am'iĝ'is al la natur'o kaj spirit'o de la land'o.

Laŭ iu'j font'o'j li testament'is, ke oni en'tomb'ig'u li'n en la bel'eg'a mont'ar'a vilaĝ'o Thethi ĉe la land'lim'o kun Kosov'o kaj Montenegr'o. La alban'a reg'ist'ar'o plen'um'is tiu'n dezir'o'n.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Skandal'o pri kupr'o-min'ej'o'j en <mark>Katango</mark>

Ekonomi'o

IMPOST'PARADIZ'O'J

Skandal'o pri kupr'o-min'ej'o'j en Katango

Komenc'e de novembr'o 2017 est'is dis'kon'ig'it'a pli'a ar'o da dokument'o'j, kiu'j ilustr'as kiel riĉ'ul'o'j kaj grand'a'j entrepren'o'j sukces'as evit'i impost'pag'o'j'n en la land'o'j, kie ili ĉef'e aktiv'as. Ili ricev'is la nom'o'n Paradise Papers (Paradiz'a'j paper'o'j), referenc'e al la „impost'paradiz'o'j”, oft'e et'a'j insul'o'j kun paradiz'a klimat'o, kiu'j special'iĝ'as en liver'ad'o de serv'o'j por impost'evit'o. Tio je la 8 a de novembr'o est'is la tem'o de la program'o Cash Investigation en la franc'a televid'a kanal'o Franc'e 2.

Mult'naci'a'j firma'o'j kaj riĉ'eg'a'j individu'o'j sukces'as, ĉu leĝ'e, ĉu kontraŭ'leĝ'e, tut'e ne, aŭ apenaŭ, pag'i impost'o'j'n, uz'ant'e la financ'a'j'n serv'o'j'n dispon'ig'at'a'j'n en fisk'a'j paradiz'o'j (ekzempl'e Bermud'o, sed ankaŭ mal'pli ekzotik'a'j land'o'j kiel Svis'land'o aŭ Nederland'o), kie'n ili pov'as lok'i si'a'j'n profit'o'j'n. Pro tia amas'a impost-fuĝ'ad'o, mult'a'j reg'ist'ar'o'j sufer'as pri buĝet'a'j deficit'o'j kaj dev'as redukt'i si'a'j'n el'spez'o'j'n por san'o, eduk'ad'o kaj ali'a'j soci'a'j afer'o'j.

Dum la el'send'o, ĵurnal'ist'in'o Elise Lucet don'is la ekzempl'o'n de la svis'a mult'naci'a firma'o Glencore kaj de ĝi'a'j 7000 fili'o'j offshore („for de la bord'o”, do ie ekster la teritori'o, en ali'a land'o). Ĝi hav'as diskret'a'n sid'ej'o'n en Baar, Svisi'o, kaj ofic'ej'o'j'n en (inter ali'a'j) Saint Helier, Ĵerzej'o (Brit'a'j Manikinsuloj) kaj London'o. Kvankam la akci'o'j de Glencore est'as bors'e kvot'at'a'j, ĝi eg'e mal'oft'e est'as menci'at'a ĉe la kutim'a'j inform'il'o'j. Ĝi ja regul'e aper'ig'as detal'a'j'n financ'a'j'n raport'o'j'n, sed nur fak'ul'o'j el la financ'a mond'o trov'as kaj leg'as ili'n.

La entrepren'o est'is fond'it'a en 1974 kiel „ Marc Rich + Co AG”, rapid'e grand'iĝ'is kaj special'iĝ'as en trading (tio est'as negoc'ad'o, sed part'e ankaŭ spekul'ad'o) de primar'a'j material'o'j, ekzempl'e mineral'o'j (kupr'o, zink'o ...) kaj nutr'aĵ'a'j baz-produkt'o'j (tritik'o, riz'o, maiz'o ...), sed ankaŭ en min'ad'o kaj pri'labor'ad'o de tia'j produkt'o'j. Glencore est'as je la 16 a lok'o (post Samsung, antaŭ Daimler) en la list'o de la plej grand'a'j entrepren'o'j, far'it'a de la financ'a revu'o Fortun'e.

Tiel la tele'spekt'ant'o'j ek'sci'is, ke Glencore (tra si'a fili'o Katanga Mining ) posed'as du profit'o'don'a'j'n min'ej'o'j'n en Katango (Demokrati'a Respublik'o Kong'o, DRK), antaŭ'e part'e ŝtat'a'j'n posed'aĵ'o'j'n. Laŭ la Paradise Papers Glencore dev'is pag'i al la kong'a reg'ist'ar'o grand'a'n sum'o'n por hav'i la rajt'o'n ekspluat'i la min'ej'o'j'n, sed, pro la per'ad'o de la israel'a financ'ist'o Dan Gertler (ek'de 1997 aktiv'a en la kong'a diamant-min'ad'o), Glencore sukces'is pag'i nur 140 milion'o'j'n da dolar'o'j, anstataŭ la 585 postul'it'a'j'n de la reg'ist'ar'o.

Dan Gertler est'as amik'o de la kong'a prezid'ant'o Kabil'a kaj de ties ĉef'a konsil'ant'o, Augustin Katumba Mwanke. Ĉe www. flickr. com ekzempl'e est'as fot'o, kiu montr'as Gertler okaz'e de edz'iĝ'fest'o de Kabil'a. La uson'a invest'kompani'o Och - Ziff est'is kondamn'it'a, ĉar en 2011 ĝi dispon'ig'is mon'o'n al Dan Gertler, kiu est'is uz'at'a por korupt'i alt'rang'a'j'n kong'a'j'n oficial'ul'o'j'n okaz'e de vend'o de min'ej'o'j al Och - Ziff kaj Glencore. Och - Ziff akcept'is la verdikt'o'n kaj pag'is pun'o'n, sed Gertler ne'as iu'n ajn mis'far'o'n.

Krom'e, la esplor'ad'o de la ĵurnal'ist'o'j konduk'is ili'n al la min'ej'o Bass'e Kand'o, kie oni el'fos'as kupr'o'n kaj kobalt'o'n. Ili observ'is tie, ke la akv'o-resurs'o'j en la apud'a'j vilaĝ'o'j iom post iom venen'iĝ'as; jam kelk'a'j infan'o'j nask'iĝ'is kun genetik'a'j korp'o-mis'form'iĝ'o'j. Laŭ scienc'a'j analiz'o'j (precip'e en eŭrop'a'j laboratori'o'j) evident'iĝ'is, ke la el'flu'aĵ'o'j de tiu min'ej'o super'as la norm'o'j'n: 30-foj'e pli ĉe kobalt'o kaj ĝis 100-foj'e pli ĉe mangan'o. Malgraŭ pet'o'j pri klar'ig'o'j, la kong'a reg'ist'ar'o ne respond'is kaj ankaŭ ne la estr'o de Glencore dum la ĝeneral'a kun'ven'o de akci'ul'o'j.

pgrl
Pierre G ROLLEMUND
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o
Bolard'o'j kontraŭ teror'ist'o'j

PROTEKT'AD'O

Bolard'o'j kontraŭ teror'ist'o'j

Teror'ist'o'j kaj frenez'ul'o'j hav'as nov'a'n metod'o'n: Ili ŝtel'as aŭ lu'pren'as kamion'o'n kaj kiel demon'o'j vetur'as tra strat'o plen'a de hom'o'j (MONAT'O 2017/01, p. 14). Tia'n atak'o'n oni tim'as ankaŭ en Vien'o.

Ballhausplatz („Pilk'lud'ej'a plac'o”) est'as la centr'o de la politik'a kvartal'o en la aŭstr'a ĉef'urb'o. Apud'e trov'iĝ'as la sid'ej'o de la ĉef'ministr'o ( Bundeskanzler ) kaj la sid'ej'o Hofburg de la ŝtat'prezid'ant'o de Aŭstri'o kaj last'a'temp'e ankaŭ la provizor'a aŭstr'a parlament'ej'o (MONAT'O 2017/06, p. 11). En la 19 a jar'cent'o la urb'a mur'o bar'is la rigard'o'n, sed post ĝi'a for'met'o la vien'an'o'j pov'is sen'ĝen'e rigard'i la park'o'n kaj la pomp'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n kun histori'ism'a stil'o. Est'is agrabl'a la grand'a, liber'a are'o.

Nov'a mur'o?

En septembr'o 2017 konstru'firma'o komenc'is star'ig'i kvar beton'a'j'n mur'o'j'n sur Ballhausplatz , kun long'ec'o de ok metr'o'j, alt'ec'o de 80 centi'metr'o'j kaj dik'ec'o de unu metr'o. Inter ili trov'iĝ'as tra'las'ej'o'j kaj 17 bolard'o'j. Sed est'iĝ'is konfuz'o: Kiu mend'is tio'n? Ĉu la afer'o est'is ver'e pri'debat'it'a?

Oni ŝanĝ'is la plan'o'n: Ne mur'o'j, sed 42 bolard'o'j protekt'u la ĉe'est'ant'o'j'n. Kost'o: 488 000 eŭr'o'j. Tiu'j fost'o'j sekur'ig'u ne nur la politik'ist'o'j'n, sed ankaŭ la mult'a'j'n ĉe'est'ant'o'j'n en divers'a'j konferenc'o'j, ekzempl'e de Organiz'aĵ'o pri Sekur'ec'o kaj Kun'labor'o en Eŭrop'o, en la apud'a'j Hofburg -salon'o'j.

Advent'bazar'o'j

Ankaŭ en strat'o'j kun mult'a'j magazen'o'j, aŭ ĉirkaŭ advent'bazar'o'j kaj fest'ej'o'j oni vol'as per simil'a'j bar'il'o'j evit'i atak'o'j'n. En ĉiu okaz'o est'as dilem'o koncern'e la decid'o'j'n pri nov'a'j bar'il'o'j: Ĉu oni hav'u liber'ec'o'n aŭ sekur'ec'o'n? Kia'j kaj kiom da sekur'ig'a'j instal'aĵ'o'j toler'ebl'as, por ke la promen'ant'o'j ne sent'u si'n mal'liber'a'j dum ir'ad'o tra la urb'a spac'o?

klag
Renat'e kaj Walter K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o


Bolard'o'j en la politik'a kvartal'o de Vien'o dev'as protekt'i kontraŭ teror'atak'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

Se ĉin'o subit'e mal'aper'as el Fejsbuk'o ...

Politik'o

INTER'RET'O

Se ĉin'o subit'e mal'aper'as el Fejsbuk'o ...

Per Facebook , oni pov'as komunik'iĝ'i kun hom'o'j el la tut'a mond'o, kio al'port'as al ni divers'a'j'n inform'o'j'n kaj opini'o'j'n. Tio pli'bon'ig'as ni'a'n spirit'o'n kaj manier'o'n de pens'ad'o. Sed en Facebook mank'as inform'o'j pri mult'a'j ĉin'o'j, kiu'j konsist'ig'as preskaŭ 20 % de la mond'a loĝ'ant'ar'o. Kial?

Unu'e, Ĉini'o mem est'as grand'a land'o kun mult'eg'a'j hom'o'j: 1,4 miliard'o'j da loĝ'ant'o'j sur la teritori'o de 9,6 milion'o'j da km 2; do la are'o proksim'iĝ'as al Eŭrop'o, kaj la loĝ'ant'ar'o super'as tiu'n de Eŭrop'o. En'e de tiom grand'a komun'um'o jam est'as tro mult'a'j inform'o'j, kiu'j al'tir'as la atent'o'n de ĉin'o'j.

Du'e, de la ĉef-ter'o de Ĉini'o, nom'e Ĉini'o sen Tajvan'o, Honkongo kaj Maka'o, oni ne pov'as rekt'e vizit'i la ret'ej'o'n de Facebook .

La unu'a ret'a leter'o el Ĉini'o

Inter'ret'o ating'is Ĉini'o'n antaŭ 30 jar'o'j. La 14an de septembr'o 1987, ĉin'a scienc'ist'o emoci'e send'is la unu'a'n ret'a'n mesaĝ'o'n al Germani'o: Across the Great Wall we can reach every corner in the world (trans la Grand'a'n Mur'o'n, ni pov'as ating'i ĉiu'n angul'o'n en la mond'o). Tiu scienc'ist'o cert'e ne atend'is, ke la ĉin'o'j est'os barit'a'j per'e de la nov'a Grand'a Mur'o, kiu est'as kvazaŭ Berlin'a Mur'o de Inter'ret'o.

Obstin'a'j bar'o'j

Por bar'i la inform'o'j'n en Inter'ret'o el ali'a'j ŝtat'o'j, kiu'j'n la parti'o opini'as mal'util'a'j, la reg'ist'ar'o blok'as mult'a'j'n ekster'land'a'j'n ret'ej'o'j'n. Fakt'e, Google, Facebook, Twitter, Youtube kaj mult'a'j ali'a'j fam'a'j ret'ej'o'j, ne est'as vizit'ebl'a'j el Ĉini'o. La antikv'a Grand'a Mur'o est'is konstru'it'a por rezist'i al la agres'ad'o de nomad'o'j. Nun la mur'o en Inter'ret'o ekzist'as por bar'i inform'o'j'n el Okcident'o.

Artifik'o'j

Nur spert'a'j hom'o'j pov'as vizit'i tiu'j'n ret'ej'o'j'n, ĉar tio postul'as komput'il'a'j'n artifik'o'j'n kaj eventual'e krom'a'n el'spez'o'n. Oni uz'as sen'pag'a'j'n program'o'j'n aŭ aĉet'as serv'o'j'n, ekzempl'e, virtual'a'n privat'a'n ret'o'n (angl'e VPN, Virtual Privat'e Network ), por rigard'i la ekster'a'n mond'o'n. Tio'n oni nom'as „trans'ir'i la mur'o'n”.

Tamen tia'j komput'il'a'j program'o'j kaj serv'o'j tre oft'e est'as blok'at'a'j. Tial artifik'o'j uz'it'a'j dum kelk'a'j monat'o'j ĉes'as funkci'i, kaj la uz'ant'o'j dev'as serĉ'i nov'a'n program'o'n aŭ atend'i ĝis'dat'ig'o'n de la ekzist'ant'a'j. Se iu ĉin'o subit'e mal'aper'as, kaj ne plu respond'as al vi, bon'vol'u ne plend'i pri li'a for'ir'o sen adiaŭ'o. La plej ebl'a kaŭz'o est'as mis'funkci'ad'o de la program'o, kiu'n li uz'is por hav'i kontakt'o'j'n trans la mur'o'n.

Kio'n ebl'as far'i?

Nun eĉ la serv'o por trans'send'i ret'mesaĝ'o'j'n per'e de Google ( gmail) est'as ne'uz'ebl'a en Ĉini'o, kaj oni ne sci'as, kiu'j ali'a'j ret'a'j serv'o'j est'os mal'permes'it'a'j. Do est'as plej bon'e, ke oni konserv'u ne nur unu ret'a'n adres'o'n, por ten'i la long'e'daŭr'a'n komunik'ad'o'n kun ĉin'o'j en la ret'a epok'o.

S OL'IS
korespond'ant'o de MONAT'O en Ĉini'o


En 1987 ĉin'a scienc'ist'o send'is la unu'a'n ret'a'n mesaĝ'o'n el Ĉini'o.


La antikv'a Grand'a Mur'o est'is konstru'it'a por rezist'i al la agres'o de nomad'o'j. Nun est'as mur'o en Inter'ret'o por bar'i inform'o'j'n el Okcident'o.

Parlament'a'j elekt'o'j

NOV-ZELAND'O

Parlament'a'j elekt'o'j

Nov-Zeland'o hav'as nov'a'n reg'ist'ar'o'n kaj nov'a'n ĉef'ministr'o'n. Jacinda Ardern [ ĝasinda ardrn ] est'as 37-jar'a, kaj ŝi est'as la plej jun'a ĉef'ministr'o de Nov-Zeland'o en la last'a'j 150 jar'o'j. La reg'ist'ar'o est'as tri'parti'a, kun part'o'pren'o de Nov-Zeland'a Labor'ist'a Parti'o, Nov-Zeland'o Unu'e kaj Nov-Zeland'a Verd'a Parti'o.

Kampanj'o

La kampanj'o komenc'iĝ'is la 5an de decembr'o 2016, kiam la tiam'a ĉef'ministr'o John Key [ ĝon ki ] demisi'is, dir'ant'e, ke li vol'as for'las'i si'a'n politik'a'n karier'o'n dum li est'as ĉe la supr'o. La reg'ant'a Naci'a Parti'o tiam rang'alt'ig'is la vic'ĉef'ministr'o'n, Bill English [bil ingliŝ ], al la supr'a posten'o.

Key est'is ĉef'ministr'o ok jar'o'j'n. Li dir'is, ke li for'las'as la posten'o'n pro famili'a'j kial'o'j. Li dir'is ankaŭ, ke estr'o'j ŝajn'e em'as rest'i tro long'e kaj ke li ne vol'as far'i tio'n. Li asert'is, ke li las'as la land'o'n en bon'a ekonomi'a stat'o. Tamen mult'a'j kritik'is li'a'n reg'ist'ar'o'n pro fuŝ'o'j pri mank'o de loĝ'ej'o'j, kresk'o de mal'riĉ'ec'o, pli'iĝ'o de akv'o'polu'o kaj pro ali'a'j afer'o'j, kiu'j'n li ne sufiĉ'e atent'is.

Kiel ĉef'ministr'o, English decid'is, ke la parlament'a'j elekt'o'j okaz'u la 23an de septembr'o 2017. En la komenc'a period'o de la kampanj'o, Nov-Zeland'a Labor'ist'a Parti'o, kun si'a tiam'a estr'o Andrew Little [ litl ], ne tre al'log'is la publik'o'n, do Little demisi'is kaj la 1an de aŭgust'o la parti'o elekt'is si'a'n vic'estr'o'n Ardern nov'a estr'o. Tiu ĉi decid'o est'is frukt'o'don'a, ĉar ŝi far'is tre bon'a'n impres'o'n. Sub'ten'o por la parti'o eg'e kresk'is, kaj mult'a'j hom'o'j far'iĝ'is nov'a'j membr'o'j de la labor'ist'a parti'o. Oni apart'e nom'is ŝi'a'n popular'ec'o'n kaj la atent'o'n, kiu'n ŝi al'tir'is, jacindamanio .

La verd'ul'a parti'o stumbl'is

En juli'o Metiria Turei, kun'estr'o de la verd'a parti'o, konfes'is, ke ŝi, sol'patr'in'o en la 1990 aj jar'o'j, mensog'is al la social'a serv'o por gajn'i subvenci'o'n. Ŝi post'e konfes'is, ke ŝi ankaŭ fraŭd'is dum la parlament'a'j elekt'o'j, asert'ant'e, ke ŝi loĝ'as en unu distrikt'o, dum ŝi ver'e loĝ'is en ali'a. La 9an de aŭgust'o ŝi decid'is rezign'i pri la kun'estr'ec'o en si'a parti'o, dir'ant'e, ke la kontrol'ad'o kaj koment'ad'o pri ŝi'a famili'o far'iĝ'is ne'toler'ebl'a. Tio ŝajn'e mal'help'is la verd'a'n parti'o'n, ĉar ek'ŝrump'is sub'ten'o por ĝi.

Demisi'is Peter Dunne

Ali'a supr'iz'o okaz'is, kiam Peter Dunne [dan], ministr'o pri en'land'a'j afer'o'j, decid'is ne re'kandidat'iĝ'i en si'a elekt'o'distrikt'o, kiu'n li ten'is ek'de 1984. Li dir'is, ke pro opini'sond'o'j est'as evident'e, ke li mal'venk'os, ŝajn'e pro jacindamanio , kaj demisi'is kiel estr'o de la parti'o Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o. Post la elekt'o'j la parti'o anonc'is, ke ĝi unu'anim'e decid'is mal'fond'iĝ'i.

La balot'rezult'o'j

La balot'ad'o okaz'is la 23an de septembr'o kaj dum la du antaŭ'a'j semajn'o'j. La fin'a'j rezult'o'j est'is anonc'it'a'j la 7an de oktobr'o. Tiam la kvar plej grand'a'j parti'o'j entrepren'is intens'a'n seri'o'n de kun'ven'o'j por kompar'i si'a'j'n politik'o'j'n kaj por decid'i, kun kiu'j ili pov'os form'i reg'ist'ar'o'n. Nov-Zeland'o Unu'e hav'is la ĉef'a'n rol'o'n, ĉar tiu parti'o pret'is form'i reg'ist'ar'o'n kun aŭ la naci'a parti'o aŭ la labor'ist'a parti'o. La verd'a parti'o prefer'is kun'labor'i kun la labor'ist'a parti'o. La du plej grand'a'j parti'o'j ŝajn'e neniam konsider'is „grand'a'n koalici'o'n”.

La 19an de oktobr'o Winston Peters [ pitrz ], estr'o de Nov-Zeland'o Unu'e, anonc'is, ke li'a parti'o decid'is sub'ten'i la labor'ist'a'n parti'o'n. Li koment'is, ke la mond'a situaci'o rapid'e ŝanĝ'iĝ'as kaj ke li kred'as, ke la labor'ist'a parti'o est'as pli bon'e prepar'it'a por pri'zorg'i la soci'a'n kaj ekonomi'a'n bon'fart'o'n de la nov-zeland'an'o'j. Li dir'is: por tro mult'a'j nov-zeland'an'o'j, kapital'ism'o ne est'as ili'a amik'o sed ili'a mal'amik'o. Mult'a'j nov-zeland'an'o'j est'as preter'las'it'a'j, dum la politik'a elit'o pli'riĉ'iĝ'is. Nov-Zeland'o Unu'e kred'as, ke kapital'ism'o dev'as re'gajn'i si'a'n hom'ec'a'n vizaĝ'o'n, kaj tiu konvink'o profund'e influ'is ĝi'a'n decid'o'n. En la elekt'o inter la efektiv'a stat'o de la naci'a parti'o, kun kelk'a'j mal'grand'a'j ŝanĝ'o'j, kaj la labor'ist'a parti'o, kun signif'a'j ŝanĝ'o'j, Nov-Zeland'o Unu'e fin'fin'e prefer'is koalici'i kun la labor'ist'a parti'o.

La ĵurnal'ist'o Gordon Campbell koment'is, ke ekzist'as generaci'a dis'iĝ'o inter la mez'aĝ'ul'o'j kaj la jun'ul'o'j. La mez'aĝ'ul'o'j em'as akcept'i la ide'o'n, ke la merkat'o'j pli grav'as ol la reg'ist'ar'o'j. Tiu supoz'o est'as tiom en'radik'iĝ'int'a, ke ili ne plu konsci'as, ke tio est'as ne'pruv'it'a supoz'o. Por la pli jun'a'j, la mond'o aspekt'as mal'sam'e. Hom'o'j pli jun'a'j ol 30 jar'o'j est'as traf'it'a'j de la mond'a financ'a kriz'o, la mal'alt'salajr'a ekonomi'o en Nov-Zeland'o kaj en'spez'a mal'egal'ec'o kaj ne sent'as romantik'a'n al'log'o'n al merkat'a'j ide'o'j.

Parti'o Mandat'o'j en 2014 Mandat'o'j en 2017
Naci'a 60 56
Labor'ist'a 32 46
Nov-Zeland'o Unu'e 11 9
Verd'ul'a 14 8
AKI 1 1
Maori'a 2 0
Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o 1 0
Sum'o 121 120

Du mal'grand'a'j parti'o'j elimin'iĝ'is, kaj sub'ten'o por tri ali'a'j parti'o'j ŝrump'is. Asoci'o de Konsum'ant'o'j kaj Impost'pag'ant'o'j ( AKI) est'as anomali'o: ĝi ricev'is nur 0,5 % de la voĉ'o'j, sed ĉef'e en unu distrikt'o. Nur la labor'ist'a parti'o gajn'is pli'a'j'n mandat'o'j'n en la parlament'o. La nov'a ĉef'ministr'o Ardern promes'is estr'i „konsent'a'n” reg'ist'ar'o'n. Campbell koment'is, ke tio est'as por emfaz'i la kontrast'o'n kun la antaŭ'a reg'ist'ar'o, „kiu em'is viv'i en ne'ad'o pri soci'a'j problem'o'j ĝis absolut'e neces'is agnosk'i ili'a'n ekzist'o'n”.

Ambici'a plan'o

La nov'a ministr'ar'o en'ofic'iĝ'is la 26an de oktobr'o. Sam'tag'e la nov'a kabinet'o kun'ven'is. En la kabinet'o trov'iĝ'as 16 ministr'o'j de Nov-Zeland'a Labor'ist'a Parti'o kaj kvar de Nov-Zeland'o Unu'e. Nov-Zeland'a Verd'a Parti'o hav'as tri ministr'o'j'n ekster la kabinet'o. La estr'o de Nov-Zeland'a Labor'ist'a Parti'o est'as la ĉef'ministr'o, kaj la estr'o de Nov-Zeland'o Unu'e est'as la vic'ĉef'ministr'o. La nov'a reg'ist'ar'o cel'as far'i mult'a'j'n ŝanĝ'o'j'n: ĝi hav'as ambici'a'n plan'o'n por la tri'jar'a elekt'o'period'o.

La prioritat'o'j de la nov'a reg'ist'ar'o est'as, ekzempl'e, help'i infan'o'j'n en mal'riĉ'a'j famili'o'j, far'i universitat-nivel'a'n instru'ad'o'n sen'pag'a por student'o'j, redukt'i en'migr'ad'o'n je 20 000-30 000 hom'o'j jar'e por redukt'i ne'sufiĉ'o'n de loĝ'ej'o'j, pli'ig'i la minimum'a'n salajr'o'n, pli'vigl'ig'i la region'o'j'n kaj plant'i cent milion'o'j'n da arb'o'j ĉiu'jar'e. En si'a unu'a deĵor-semajn'o, la nov'a reg'ist'ar'o nul'ig'is kelk'a'j'n program'o'j'n de la antaŭ'a reg'ist'ar'o kaj komenc'is efektiv'ig'i si'a'n plan'o'n por urĝ'a'j ŝanĝ'o'j en la unu'a'j cent tag'o'j.

La 8an de novembr'o okaz'is la komenc'a sesi'o de la nov'a parlament'o, dum kiu la ĝeneral'a gubernator'o resum'is la plan'o'n de la reg'ist'ar'o. Post kelk'a'j tag'o'j ĉef'ministr'o Ardern for'flug'is al Vjetnami'o por part'o'pren'i kun'ven'o'j'n de la forum'o Azi'a-Pacifik'a Ekonomi'a Kun'labor'ad'o ( APEC) kaj al Filipin'o'j por la orient-azi'a pint'o'kun'ven'o.

dero
D. E. R OGERS
korespond'ant'o de MONAT'O en Nov-Zeland'o
River'bord'a promen'ad'o en Glasgov'o

Ese'o'j

SKOT'LAND'O

River'bord'a promen'ad'o en Glasgov'o

Antaŭ ne'long'e, ni – mi'a edz'in'o Moja kaj mi – trov'iĝ'is en Glasgov'o (gael'e: Glaschu), la plej grand'a industri'a urb'o en Skot'land'o kaj nask'iĝ'lok'o de mi'a patr'o. Ĝi ne pov'as est'i pri'skrib'at'a kiel popular'a centr'o de turism'o, sed en ĝi est'as mult'e da interes'aĵ'o'j. Vetur'ant'e de ĝi oni pov'as rapid'e kaj facil'e per trajn'o aŭ ŝose'o ating'i kelk'a'j'n el la plej bel'a'j region'o'j en la land'o.

Iu'maten'e ni decid'is far'i promen'ad'o'n laŭ la sud'a bord'o de la river'o Clyde (gael'e: Cluaidh), kiu flu'as tra la urb'a centr'o kaj divid'as Glasgov'o'n en du part'o'j'n.

Ni komenc'is ni'a'n pied'ir'ad'o'n apud la hotel'o Grand Central, konstru'aĵ'o tiel impon'a, ke Moja dev'is fot'i ĝi'n el divers'a'j angul'o'j. Tut'e proksim'e al ĝi ni ĝoj'is, ke ni trov'is libr'o'vend'ej'o'n, kiu en tiu precip'e angl'e'parol'ant'a 1 urb'o, special'iĝ'as pri la vend'o de libr'o'j en ni'a gael'a, la antikv'eg'a kelt'a lingv'o. Ĝi'n parol'as loĝ'ant'o'j en la nord'o kaj en la insul'o'j de Skot'land'o (kaj iam en preskaŭ la tut'a land'o), sed ĝi est'as ne plu oft'e aŭd'at'a sur la strat'o'j de kosmopolit'a'j urb'eg'o'j.

Gael'a influ'o

Ne mal'proksim'e de la hotel'o est'as la strat'o Argyle, kaj super tiu strat'o est'as grand'a pont'o, al kiu la glasgov'an'o'j don'is la krom'nom'o'n The Hielanmans Umbrella (La pluv'ombrel'o de la gael'o'j). Ĝi ricev'is tiu'n nom'o'n pro tio, ke sub ĝi kutim'e kolekt'iĝ'is (ŝirm'ant'e si'n de la oft'a glasgov'a pluv'o) an'o'j de la iam grand'nombr'a'j gael'o'j, post'e'ul'o'j de la alt'land'an'o'j (angl'e; Highlanders , skot'e: Hielanmen ). Ili est'is el'pel'it'a'j el si'a nord'a hejm'land'o far'e de avar'a'j kaj kruel'a'j bien'ul'o'j aŭ migr'is – kaj ankoraŭ migr'as – al la urb'eg'o pro mal'riĉ'ec'o kaj la mal'fekund'ec'o de la ter'o. En la 20 a jar'cent'o kre'iĝ'is pli komfort'a kaj taŭg'a renkont'ej'o por la gael'a'j ekzil'it'o'j. Tiam est'is fond'it'a en la urb'o'centr'o Ar'os nan Gàidheal (gael'a kultur'ej'o), kiu tie ekzist'is ĝis la jar'o 1979. Tamen la gael'a influ'o daŭr'as ankoraŭ en Glasgov'o en la form'o de gael'a'j lern'ej'o'j, preĝ'ej'a'j di'serv'o'j en la gael'a lingv'o, gael'a'j el'don'ej'o'j, ALB'A – la gael'lingv'a televid-el'send'ej'o en ne plu uz'at'a dok'ej'o ktp. Do la gael'a est'as nun agnosk'at'a kiel unu el la naci'a'j lingv'o'j de Skot'land'o.

Kiam mi'a patr'o est'is jun'a, de la kaj'o ne tre for de tiu hotel'o navig'is ŝip'o'j, per kiu'j gaj'a'j glasgov'an'o'j far'is tag'a'j'n ekskurs'o'j'n al popular'a'j vizit'ej'o'j laŭ la estuar'o de la grand'a river'o. La pli'mult'o de la ekskurs'ant'o'j est'is mal'riĉ'a'j labor'ist'o'j kun si'a'j famili'o'j, por kiu'j unu'tag'a ŝip'vojaĝ'et'o est'is la unu'nur'a feri'o, kiu'n ili pov'is ĝu'i dum la tut'a jar'o. Nun la kaj'o'j est'as mal'plen'a'j, la ŝip'o'j mal'aper'is kaj la vizit'ej'o'j ne plu al'log'as turist'o'j'n. Apud la kaj'o star'is ne'pri'zorg'at'a dom'o, sur kiu ankoraŭ est'is leg'ebl'a la sur'skrib'o „Atend'ej'o por sinjor'in'o'j”, kaj sur fer'a ark'o super la en'ir'ej'o al la kaj'o leg'iĝ'as la vort'o'j „Al'ir'o al la ŝip'o'j”. Sed la tut'a bord'o est'as sen'hom'a kaj silent'a. Tamen ali'flank'e de la river'o vid'iĝ'as moske'o kaj la Alt'lern'ej'o de Navig'ad'o, kiu ankoraŭ funkci'as. Ĝi est'as interes'a konstru'aĵ'o, ĉar ĝi'a tegment'o simil'as ferdek'o'n de ŝip'o kaj ĝi en'hav'as grand'a'n planetari'o'n, supoz'ebl'e por instru'i navig'ad'o'n laŭ la stel'o'j.

La Pasionaria

Post kelk'a'j paŝ'o'j ni trov'is io'n, kio eg'e surpriz'is kaj interes'is mi'n. Tem'is pri stil'ig'it'a statu'o de vir'in'o omaĝ'e al la hispan'in'o Dolores Ibárruri, krom'nom'it'a La Pasionaria , politik'a gvid'int'o, rigard'at'a de kontraŭ'faŝist'o'j kiel heroin'o de la Du'a Hispan'a Respublik'o kaj de la civil'a milit'o. Tuj sub la figur'o aper'as la sur'skrib'o: Pli bon'e mort'i star'ant'e ol ĉiam viv'i sur'genu'e (cit'aĵ'o atribu'it'a al ŝi). Sur la piedestal'o de la statu'o est'as skrib'it'e: La urb'o Glasgov'o kaj la brit'a labor'ist'a mov'ad'o omaĝ'as la kuraĝ'o'n de la vir'o'j kaj vir'in'o'j, kiu'j ir'is al Hispani'o por batal'i kontraŭ la faŝism'o en 1936-1939. El Briti'o ir'is 2100 volont'ul'o'j, el kiu'j 534 est'is mort'ig'it'a'j kaj 65 de'ven'is de Glasgov'o. Mi fort'e interes'iĝ'is pri la monument'o, ĉar kiam mi est'is knab'et'o mi loĝ'is kun mi'a'j ge'patr'o'j en Ourense (nord-okcident'a Hispani'o), kie mi'a patr'o labor'is privat'e kiel lingv'a instru'ist'o ĝis la eksplod'o de la civil'a milit'o. Eĉ kiel mal'grand'a infan'o mi ankoraŭ memor'as la for'marŝ'o'n de kant'ant'a'j jun'ul'o'j, kiu'j ĝoj'e ir'is al'iĝ'i al la faŝism'a arme'o. Mir'ig'is mi'n, ke tia monument'o trov'iĝ'as en Glasgov'o, tiom for de Hispani'o. Laŭ mi'a sci'o simil'a'j monument'o'j honor'e al La Pasionaria ekzist'as nur en Madrid kaj Bilba'o.

La statu'o est'is far'it'a de la angl'a skulpt'ist'o Arthur Dooley. La projekt'o est'is komisi'it'a de la Asoci'o de la Inter'naci'a Brigad'o, kaj financ'at'a el la kas'o de sindikat'o'j kaj labor'ist'a mov'ad'o. La konservativ'a'j an'o'j de la urb'a konsil'ant'ar'o protest'is kontraŭ la konstru'o de la skulpt'aĵ'o kaj minac'is for'ig'i ĝi'n, se ili venk'os en la glasgov'a'j elekt'o'j. Pro tiu minac'o la statu'o est'is instal'it'a sen ceremoni'o por evit'i publik'a'n mal'ord'o'n. Pli'e, la dispon'ebl'a mon'o por pag'i al la skulpt'ist'o ne sufiĉ'is kaj inter'temp'e Dooley dev'is viv'i sen mon'rimed'o'j en si'a meti'ej'o.

Palac'o de la Popol'o

Ni daŭr'ig'is ni'a'n pied'ir'ad'o'n ĝis la fin'o de apud'river'a promen'ej'o, ĝis ni ating'is la en'ir'ej'o'n al la tiel nom'at'a Popol'a Park'o de Glasgov'o. Long'a avenu'o, flank'it'a de arbust'o'j, konduk'as al la Palac'o de la Popol'o, en kiu trov'iĝ'as muze'o, kaf'ej'o kaj grand'a vitr'o'dom'o kun kolekt'o de ekzot'a'j plant'o'j kaj arb'o'j. Antaŭ ol en'ir'i, ni mal'kovr'is en la palac'a ĝarden'o ŝton'a'n tabul'o'n omaĝ'e al tiu'j, kiu'j: „rifuz'is part'o'pren'i en la detru'o kaj mort'ig'o kadr'e de milit'o'j ”. Neniam en iu ali'a land'o aŭ lok'o ni vid'is monument'o'n, dediĉ'it'a'n al milit'rifuz'int'o'j.

Ali'a unik'aĵ'o est'as epigraf'o sur la sojl'o de la palac'a kaf'ej'o, kiu memor'ig'as pri Frat'in'o Smudge , la tre am'at'a kat'o de la Palac'o, unu'sol'a felis'o en la mond'o, kiu est'is membr'o de labor'ist'a uni'o, nom'e de la Sindikat'o de Kaldron'far'ist'o'j kaj la Unu'iĝ'o de Urb'a'j Dung'it'o'j. La titol'o „frat(in) o ” aŭ „kamarad(in) o ” est'as formal'e uz'at'a inter an'o'j de labor'ist'a'j sindikat'o'j. Do Smudge („Ŝmir'makul'in'o”) merit'is ankaŭ tiu'n titol'o'n de respekt'o kiel grav'a dung'it'o de la stab'o. La kat'o iĝ'is fam'a kaj est'is dorlot'at'a de la glasgov'a publik'o. En la muze'o iam est'is vend'at'a'j rembur'it'a'j lud'il'a'j kopi'o'j de Frat'in'o Smudge. Bedaŭr'ind'e, kiam est'is nom'um'it'a nov'a direktor'o de la Palac'o de la Popol'o (vir'o pedant'a kaj sen'humur'a), li deklar'is, ke popular'ig'o de nur'a animal'o est'as mal'dign'a ĉe kultur'a instanc'o. Li mal'dung'is la kat'o'n kaj mal'permes'is la vend'ad'o'n de la kat-lud'il'o'j. Feliĉ'e, bon'kor'a sinjor'in'o adopt'is la kat'o'n kaj zorg'is pri ĝi ĝis ties mort'o.

Antaŭ la ĉef'a pord'eg'o de la Palac'o star'as rimark'ind'a kaj alt'eg'a fontan'o, anonc'it'a kiel la plej grand'a terakot'a konstru'o en la mond'o. Kron'it'a de la reĝ'in'o Viktori'a kaj ĉirkaŭ'at'a de alegori'a'j figur'o'j, prezent'ant'a'j Afrik'o'n, Azi'o'n, Amerik'o'n kaj Oceani'o'n, ĝi simbol'as la pomp'o'n de la iam mond'e vast'a brit'a imperi'o.

Flank'e de la Palac'o est'as herb'ej'o, nom'at'a Glasgow Green (glasgov'a verd'ej'o), kie la lok'a'j dom'mastr'in'o'j rajt'is sek'ig'i si'a'n lesiv'aĵ'o'n. Kvankam ĝi ne plu est'as uz'at'a por tiu cel'o, tie ankoraŭ star'as vic'o'j de ord'e forĝ'it'a'j fer'fost'o'j, sur kiu'j la lav'aĵ'o'j est'is pend'ig'at'a'j.

La last'a kurioz'aĵ'o, kiu'n ni spekt'is dum ni'a river'promen'ad'o est'is grand'eg'a konstru'aĵ'o, kiu simil'is riĉ'e ornam'it'a'n azi'a'n palac'o'n. Je ni'a surpriz'o oni inform'is ni'n, ke tem'as ne pri orient'a palac'o, sed pri eks'a fabrik'o de tapiŝ'o'j.

Garvan M AKAJ
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o
1. Angl'o'j cert'e ne konsent'us, ke la popol'a idiom'o de Glasgov'o pov'as est'i rigard'at'a kiel ili'a lingv'o. Al ili ĝi son'as kiel ne'penetr'ebl'a urb'a dialekt'o de la skot'a aŭ skot'angl'a.



Hotel'o Grand Central. Fot'o: MOJA MAKAJ.



Slab'o kun sur'skrib'o pri Frat'in'o Smudge. Fot'o: MOJA MAKAJ.

Interes'a mal'kovr'o por surf'ant'o'j

Scienc'o

ITALI'O

Interes'a mal'kovr'o por surf'ant'o'j

Pro la jen'a nov'aĵ'o ĝoj'os ĉiu'j, kiu'j am'as surf'ad'i, defi'ant'e la fort'o'n de la natur'o kaj si'a'j'n propr'a'j'n hom'a'j'n lim'o'j'n. Ekstrem'a'j, ali'vort'e alt'eg'a'j, ond'o'j en mar'o'j kaj ocean'o'j – kia'j'n plur'a'j sport'em'a'j person'o'j nun'temp'e ŝat'as rajd'i – est'as fakt'e pli oft'a'j ol ĝis nun hipotez'at'e.

Oni ŝuld'as la kurioz'a'n nombr'ad'o'n al team'o de fak'ul'o'j el la universitat'o CaFoscari [ ka fóskari ] de la nord-orient'a urb'o Veneci'o, kaj el la ital'a Institut'o pri mar'a'j scienc'o'j (fak'o de la naci'a esplor'centr'o CNR). Oni observ'is dum ne'mal'long'a temp'o la ond'a'n mov'iĝ'o'n en mal'ferm'a mar'o help'e de elektron'ik'a'j „okul'o'j”, kapabl'a'j re'konstru'i tiu'n tri'dimensi'e.

Ocean'o'grafi'o

La rezult'o de la observ'ad'o hav'as apart'a'n grav'ec'o'n, ĉar est'as pruv'it'e, ke la projekt'o efektiv'e funkci'as kaj pov'as stud'i la kondut'o'n de ond'o'j, ne nur en Itali'o, sed en ĉiu'j mar'o'j de la planed'o. La part'o'pren'ant'o'j de la ne'kutim'a esplor'ad'o ating'is ĉi tiu'n tre bon'a'n rezult'o'n dis'volv'ant'e teknologi'o'n, kiu unu'ig'as kaj kombin'as komput'ik'o'n kaj ocean'o'grafi'o'n. Tiel ebl'as mezur'i la mar'a'n alt'ec'o'n simpl'e kaj real'temp'e, eĉ per'e de mov'iĝ'ant'a'j kamera'o'j, kia'j ekzempl'e trov'iĝ'as sur ŝip'o'j kaj divers'spec'a'j platform'o'j.

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Grajn'o'j kaj nuks'o'j efik'as kontraŭ la re'aper'o de kancer'o

SAN'O

Grajn'o'j kaj nuks'o'j efik'as kontraŭ la re'aper'o de kancer'o

Jam de long'a temp'o oni sci'as, ke la adopt'o de san'a viv'stil'o protekt'as ĝis cert'a grad'o kontraŭ divers'a'j mal'san'o'j. Oft'a'j korp'ekzerc'o'j, regul'a manĝ'ad'o de legom'o'j kaj frukt'o'j kombin'e kun evit'ad'o de ruĝ'a viand'o est'as iu'j el la ĉef'a'j rekomend'o'j. Viv'i san'e ceter'e ŝirm'as eĉ kontraŭ ia'j kancer'o'j, kaj est'as kon'at'e, ke la regul'a manĝ'ad'o de nuks'o'j kaj de ali'a'j ole'ec'a'j grajn'o'j garanti'as krom'a'n protekt'o'n. Sed kio pri pacient'o'j, kiu'j'n jam traf'is kancer'o kaj kiu'j nun klopod'as evit'i la re'aper'o'n de tiu mal'san'o?

Ankaŭ tiu'okaz'e, laŭ esplor'o plen'um'it'a de uson'a fak'centr'o, konfirm'iĝ'as la util'o kaj san'efik'o de ĉio supr'e menci'it'a: ĉe grup'o de pacient'o'j, kiu'j sekv'is post operaci'o kaj ĥemi'o'terapi'o tiu'n dezir'ind'a'n viv'stil'o'n, intest'a kancer'o mal'pli oft'e re'aper'is. La risk'a procent'o eĉ pli'e redukt'iĝ'is ĉe individu'o'j, kiu'j regul'e manĝ'ad'is ole'ec'a'j'n grajn'o'j'n (escept'e, tamen, de arakid'o'j).

Ĉiam pli evident'a util'o

La medicin'ist'o'j asert'as, ke ili ankoraŭ ne sci'as la preciz'a'n manier'o'n, kiel ĉi tiu'j faktor'o'j favor'e influ'as la hom'a'n san'o'n. Spit'e al ili'a ĉiam pli evident'a util'o, tamen, ili insist'as, ke la kolekt'it'a'j'n don'it'aĵ'o'j'n oni neniel rigard'u kiel indik'o'n, ke san'a viv'stil'o inkluziv'ant'a la konsum'ad'o'n de nuks'o'j pov'as anstataŭ'i la formal'a'n kurac'ad'o'n de kancer'o per la modern'a'j rimed'o'j de onk'ologi'o.

Paulo Sérgio V IA'N'A
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Bel'ig'ad'o aŭ damaĝ'o?

Modern'a viv'o

GRAFITI'O

Bel'ig'ad'o aŭ damaĝ'o?

„Mi vol'as vid'i mi'a'n nom'o'n ĉie, sur ĉiu mur'o” est'as la slogan'o de la svis'o Renat'o Spuberi, kiu (mal)ornam'is en Vien'o cent'o'j'n da mur'o'j kaj ali'a'j'n objekt'o'j'n. Li'a art'ist'a nom'o Puber oft'e vid'ebl'as divers'lok'e. En 2016 li ekspozici'is si'a'j'n art'aĵ'o'j'n en la vien'a HO-Galeri'o.

Arest'o'j kaj pun'o'j

La polic'o kapt'is Spuberi okaz'e de ŝtel'o de bicikl'o, kaj en li'a'j poŝ'o'j trov'iĝ'is skatol'o'j da ŝpruc'farb'o'j kaj fot'il'o kun fot'o'j de divers'a'j grafiti'a'j bild'o'j.

Pro tio en juli'o 2014 oni kondamn'is li'n je 14 monat'o'j da mal'liber'ec'o, sed fin'sufer'int'e la pun'o'n li daŭr'ig'is si'a'n ag'ad'o'n. Oni de'nov'e kapt'is li'n kaj sekv'is kondamn'o pro damaĝ'o de objekt'o'j, al kio al'don'iĝ'is kontraŭ'arest'a rezist'o, ĉar li vund'is polic'an'o'n. La pun'o est'is 10 monat'o'j en prizon'o.

Liber'a grafiti'ist'o

Ankoraŭ ne-kapt'it'a est'as grafiti'ist'o, kiu sub'skrib'as ĉiam per si'a art'ist'a nom'o TOF'U. Li „ornam'is” kelk'a'j'n vagon'o'j'n de du'a'rang'a fer'voj'lini'o en Sub'a Aŭstri'o. Aŭtomat'a fot'il'o de TOF'U far'is fot'o'j'n, kiu'j ĵus aper'is en divers'a'j gazet'o'j.

Leĝ'o'j kaj kutim'o'j

La grafiti'a'n stil'o'n imit'is hotel'o IBIS en la 9 a distrikt'o de Vien'o, per farb'ad'o de antaŭ'hotel'a mur'o. La hotel'estr'o'j prefer'is ne atend'i ĝis la al'ven'o de „sovaĝ'a'j” grafiti'ist'o'j. Kelk'a'j bild'o'j est'as tut'e bel'a'j kaj kompren'ebl'a'j, sed oft'e oni vid'as ne'leg'ebl'a'j'n kvazaŭ kod'o-mesaĝ'o'j'n.

La mani'o, vol'i vid'i si'a'n nom'o'n ĉie, ne est'as nov'a. En la epok'o de Biedermeier 1 viv'is en Vien'o Joseph Kyselak [jozef kíselak ] (1798-1831), kiu grat'is si'a'n nom'o'n sur mult'a'j'n ŝton'o'j'n dum si'a'j migr'ad'o'j en kaj ĉirkaŭ Vien'o. Oni neniam kondamn'is li'n, kaj ankoraŭ hodiaŭ oni vid'as kelk'lok'e li'a'n skrib'aĵ'o'n „ Kyselak est'is tie ĉi”.

En Vien'o ekzist'as dek'o da laŭ'leĝ'e ŝpruc'farb'it'a'j mur'o'j.

Walter kaj Renat'e K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o



La grafiti'a'n stil'o'n imit'is hotel'o IBIS per farb'ad'o de antaŭ'hotel'a mur'o. Fot'o: WALTER KLAG



Grafiti'aĵ'o kvazaŭ kod'a vid'ebl'as en la 18 a vien'a distrikt'o. Fot'o: WALTER KLAG

1. Biedermeier est'as la nom'o de literatur'a kaj art'a stil'o ĉef'e ornam'a, kiu evolu'is en la aŭstr'a imperi'o kaj centr'a Eŭrop'o inter la period'o de la Kongres'o de Vien'o (1814-15) kaj la epok'o de Restaŭr'ad'o (1848).
Feĉ'ul'o

Literatur'o

NOVEL'O

Feĉ'ul'o

Mal'antaŭ la pord'o de la direktor'o ek'son'is ies laŭt'a voĉ'o:

– Fek'eg'o'n al vi'a'j kap'o'j! Merd'o'n! Mi pen'as eksplik'i al vi jam dum'etern'e. Ĝi simpl'e ne pov'as manĝ'i tio'n. Ne pov'as manĝ'i! Ĝi rigard'as al vi'a'j fi'aĵ'o'j, kvazaŭ ili tut'e for'est'us. Tra'e. Pli-mal'pli tiel ...

Sekretari'o, tre jun'a vir'in'o, decid'int'e en'ir'i, mal'ferm'is la pord'o'n kaj ek'vid'is, kiel iu long'a'barb'a kaj long'a'har'a hom'o kun iom frenez'a'j okul'o'j, vest'it'a en brun'a mal'pur'a led'a jak'o, kvar'pied'iĝ'is apud la fenestr'o kaj far'as terur'eg'a'n mien'o'n, direkt'ant'e rigard'o'n al la kaf'aŭtomat'o. Li ek'strab'is, sam'temp'e turn'ant'e la okul'o'j'n jen dekstr'e'n, jen mal'dekstr'e'n en turment'a serĉ'o, kaj li'a rigard'o far'iĝ'is kvazaŭ blind'a, tuŝ'ant'a la vaku'o'n. Krom tio, li'a sovaĝ'e kurb'ig'it'a buŝ'o efik'is al'don'e tim'ig'e.

– Kaj ĝi tut'e ne al'ir'as! Ĉu vi pov'as kompren'i tio'n? Tu -te ne al-ir-as! – li pasi'eg'e laŭt'e parol'is: evident'e, en la atend'o, ke tiu'j vort'o'j iel pli'fort'ig'os la ĵus'a'n pantomim'o'n. Rimark'ebl'is, ke ia nervoz'ec'o jam komenc'is reg'i li'n.

La sekretari'o, konfuz'it'e, en grand'a konstern'o, flustr'is „Panj'o!”, hast'is met'i plet'o'n kun kvar tas'o'j plen'a'j de la ĵus infuz'it'a plaĉ'odor'a verd'a te'o kun jasmen'o, kaj tuj for'ir'is.

Dum'e, sen'spir'iĝ'int'e, la barb'ul'o prezent'is nov'a'n argument'o'n:

– Tiu rub'aĵ'o ne est'os manĝ'at'a, eĉ se oni pri'verŝ'us ĝi'n per dens'a tavol'o de saŭc'o acid'krem'a, – la hom'o gest'e el'montr'is, kiel oni pov'us tiel sen'esper'e kaj sen'rezult'e pri'verŝ'i.

Tri ul'o'j star'is ĉirkaŭ la parol'ant'o kaj atent'em'e, kun grand'a sincer'a interes'o, aŭskult'is li'a'n monolog'o'n. Tio est'is la administr'ant'o, financ'a direktor'o kaj ĉef'direktor'o de la super'bazar'o, en kiu ĉio tio okaz'is.

Tamen, vid'ebl'e, est'as bezon'at'a iu sam'e kronik'a romp'o de tiu ĉi plump'a kronik'o.

La parol'ant'o est'is ordinar'a sen'labor'ul'o, kiu'n ĉiu'j nom'is Feĉ'ul'o, kaj neniu sci'is li'a'n ver'a'n antaŭ'nom'o'n. Li est'is metal'ul'o. Kutim'a metal'ul'o, iam lud'ant'a en la grup'o Mucid'a Milit'o. Mal'kutim'a'j kaj eĉ apart'e ekster'ordinar'a'j est'is nur li'a'j bizar'a'j tatu'aĵ'o'j: unu el ili, kiu trov'iĝ'is rekt'e sub'umbilik'e, prezent'is per si lert'a'n portret'o'n de li mem, kiu naz'e en'spir'as kokain'o'n tra la tub'et'o de 100-stel'a mon'bilet'o, sur kiu est'as skrib'it'e: „Ankaŭ ni rajt'as!” Inter li'a'j „posed'aĵ'o'j” ebl'is trov'i mult'o'n: ne'pag'it'a'n loĝ'ej'o'n, kiu'n li lu'is, dis'munt'it'a'n ne'funkci'ant'a'n motor'cikl'o'n, kok'in'o'n Kanabino kaj et'a'n hund'o'n, kiu tut'e ne hav'is nom'o'n.

Antaŭ ne'long'e li aĉet'is por tiu hund'o, sen'ras'a ruf'a est'aĵ'o, kelk'a'j'n pak'o'j'n da mitul'a'j konserv'aĵ'o'j, kies konsum'ad'a lim'temp'o jam pas'is. Tamen, la kapric'a best'o eĉ ne tuŝ'is la regal'aĵ'o'n. Tial tuj sekv'is ekstrem'e afabl'a pet'o al vend'ist'o akcept'i tiu'j'n konserv'aĵ'o'j'n, kiu'j ankoraŭ preskaŭ tut'e ne est'is tuŝ'it'a'j (tut'a amas'o!), kaj ankaŭ re'don'i la pag'it'a'n sum'o'n. Post la kanajl'a rifuz'o oni dev'is al'vok'i administr'ant'o'n, kiu rigard'mezur'is la barb'a'n klient'o'n per si'a'j ruz'a'j suspekt'em'a'j okul'o'j kaj decid'is simpl'e ir'ig'i li'n for sen ajn'a eksplik'o. Sed Feĉ'ul'o ĝust'e je tiu moment'o fin'is form'i si'a'n propr'a'n ag'plan'o'n, kiu tut'e ne kongru'is kun tiu de la administr'ant'o. Li eksplod'e akcel'is si'n, ĵet'ant'e ĉiu'j'n observ'ant'o'j'n en ŝok'a'n stat'o'n, trans'sag'is la ŝtup'ar'o'n, mult'e bru'eg'is en koridor'o de la du'a etaĝ'o per si'a'j bot'o'j kaj intuici'e trov'is la pord'o'n de la financ'a direktor'o, ul'o sufiĉ'e inteligent'a – tiel oni pov'is konklud'i post rigard'o al li'a'j grand'a'j okul'vitr'o'j. Li sid'is en brak'seĝ'o ĉe tabl'o kaj foli'um'is iu'j'n paper'et'o'j'n. Feĉ'ul'o al'paŝ'is li'n, sed la sid'ant'o daŭr'e okup'iĝ'is pri si'a'j afer'o'j, neniel zorg'ant'e pri tia strang'a kaj ne'atend'it'a gast'o.

– Mi vol'as io'n montr'i al vi – fin'fin'e konspir'em'e okul'sign'is Feĉ'ul'o, romp'ant'e la silent'o'n, kaj el'ig'aĉ'is el si'a dors'o'sak'o mal'ben'it'a'j'n konserv'aĵ'o'j'n rekt'e sur la tabl'o'n.

– Kio est'as tio? – la okul'vitr'ul'o spert'is la invad'o'n de la ne'kon'at'o sen grand'a entuziasm'o.

– Bel'mam'a'j knab'in'o'j! Ĉu vi mem ne vid'as?

– Nu ... Ne – okul'vitr'ul'o rigid'iĝ'is kaj ne pov'is eĉ mov'iĝ'i pro tiu arog'aĵ'o ne'imag'ebl'a eĉ en terur'a'j sonĝ'o'j.

– Mitul'o'j – Feĉ'ul'o fier'e ek'rigard'is al la mal'sek'a'j pak'o'j kun pec'et'o'j da degel'ant'a glaci'o en'e kaj el'tir'is el tie lad'vaz'o'n por montr'i.

– Mitul'o est'as vi. El kiu fabel'o vi al'flug'is ni'n? Kial tiel fi'e fetor'eg'as!?

– Ĝust'e por tio'n pri'demand'i mi est'as tie ĉi.

Dum'moment'e ili sen'vort'e rigard'is unu la ali'a'n. Akv'o el la pak'o'j jam form'is et'a'n river'o'n sur'tabl'e, kaj du paper'fiks'il'o'j komenc'is mem'star'a'n navig'ad'o'n en tiu'j torent'o'j. Ili ne'hast'em'e parad'e for'driv'is laŭ preskaŭ la tut'a long'o de la tabl'o kaj fal'is sur la plank'o'n. Kiu sci'as, dum kiom da temp'o est'us ebl'e kontempl'ad'i ankaŭ pli'a'j'n gut'o'j'n aŭ eĉ aĵ'et'o'j'n dezir'ant'a'j'n ek'hav'i la sort'o'n de la kramp'o'j, sed tio ne pov'int'us daŭr'i tro long'e.

Subit'e la okul'vitr'ul'o demand'is, eĉ ne'atend'it'e por si mem:

– Kial ili est'as frid'ig'it'a'j?

– Por sav'i la freŝ'ec'o'n, kompren'ebl'e! Ĉu vi tri jar'o'j'n aĝ'as? „Kial! Kial!” – Feĉ'ul'o lisp'e imit'aĉ'is la demand'int'o'n.

Est'as mal'facil'e imag'i, kio pov'us okaz'i post tio: la okul'vitr'ul'o je tut'e klar'a moral'a baz'o pov'int'us al'vok'i la polic'o'n kaj tuj en'prizon'ig'i Feĉ'ul'o'n por ia ekster'kalkul'a period'o, kri'eg'i kaj man'sving'ad'i, almenaŭ al'vok'i la lok'a'j'n gard'ist'o'j'n kaj tiel plu. Sed iu Univers'a Kolaps'o okaz'is en la kap'o de tiu financ'a direktor'o. Tio'n oni pov'us diven'i laŭ li'a pal'a frunt'o plen'a de mil'mil'o da mal'san'kolor'a'j falt'et'o'j kaj laŭ la ĵus velk'int'a statur'o. Grand'a labor'o est'is plen'um'at'a en li'a cerb'o. Kiel ŝajn'is al li tiu'moment'e, li ag'is plej'ebl'e ĝust'e. Li star'iĝ'is, al'paŝ'is tre proksim'e al Feĉ'ul'o kaj febl'e el'dir'is:

– Ni ir'u al la ĉef'direktor'o.

Sed Feĉ'ul'o far'is eĉ ne unu paŝ'o'n. Anstataŭ'e li dir'is:

– Al mi ŝajn'as, ke vi ne konsci'as la tut'a'n profund'ec'o'n de la situaci'o ...

Ĉe la financ'a direktor'o tik'e ek'mov'iĝ'is la okul'o.

Kelk'a'j'n minut'o'j'n post'e Feĉ'ul'o jam prov'is konvink'i la konstern'it'a'n du'op'o'n pri la neces'o re'don'i la mon'o'n kontraŭ la mal'alt'kvalit'a produkt'aĵ'o. Sed baldaŭ oni al'don'e al'vok'is administr'ant'o'n, kiu komenc'e pen'is admon'i ĉiu'j'n ĉe'est'ant'o'j'n pri tio, ke li dev'as rekt'e nun pri'zorg'i iu'j'n ali'a'j'n ekstrem'e grav'a'j'n afer'o'j'n, sed neniu aŭskult'is li'n, kaj li ĉes'is admon'i la aer'o'n.

Post la kvar'pied'iĝ'o Feĉ'ul'o bril'e orator'is, anticip'e pli'fort'ig'int'e si'n per la te'o, kiu'n li for'trink'is per unu glut'o. Sed ankaŭ la ĉef'direktor'o, mez'aĝ'a, kalv'a, ĉiam jovial'a hom'o ne mal'pli pasi'e streb'is defend'i si'a'n person'a'n opini'o'n kaj konklud'a'n juĝ'o'n de la tut'a firma'o (kiu'j feliĉ'koincid'e sam'is!) pri la koncern'a punkt'o:

– Tio tut'e permes'ebl'as. Ĝust'e pro tio la prez'o est'as iom'et'e pli mal'alt'a. Sed post nur unu semajn'o tio ankoraŭ ne est'as venen'o. Ĝi ne far'iĝ'os venen'o ebl'e eĉ post unu jar'o! Eĉ la Medicin'a Uni'o trov'as tio'n sen'danĝer'a.

– Ni far'u eksperiment'o'n – replik'is Feĉ'ul'o.

– Kiu'n eksperiment'o'n?

– La eksperiment'o'n, kiu permes'os el'montr'i vi'a'n mal'honest'ec'o'n.

– Kompren'u, sinjor'o, ke ne est'us tre oportun'e ...

Sed Feĉ'ul'o jam el'tir'is el dors'o'sak'o la sen'nom'a'n hund'o'n. Ĝi tim'em'e okul'um'is kaj tuj konfirm'is si'a'n ĉe'est'o'n per grand'a flav'a flak'o aper'int'a apud la pied'o'j de la eksperiment'ant'o'j.

– Se la mitul'o'j est'os for'manĝ'it'a'j, vi plen'e rep'a ...

– Sufiĉ'e! – la ĉef'direktor'o tro rapid'e rezign'is je la defend'o de si'a star'punkt'o, kaj Feĉ'ul'o eĉ ne sukces'is el'tir'i bovl'o'n, nek mal'ferm'i lad'aĵ'o'n.

Plej ver'ŝajn'e, al tiu kontraŭ'dir'a decid'o far'e de la estr'o mult'e favor'is tiu fakt'o, ke tiu dolĉ'anim'a kalv'ul'o dum pasi'o de la konversaci'o mal'si'n'gard'em'e en'paŝ'is la sen'lim'a'n urin'a'n lag'o'n (li vol'is en'ŝov'i la hund'o'n tie'n, el kie ĝi est'is el'tir'it'a), ek'glit'is, fal'is, kaj li'a mult'e'kost'a nigr'a komplet'o kaj silk'a blu'et'a ĉemiz'o sen're'ven'e definitiv'e damaĝ'iĝ'is.

– Vi ja ricev'os ia'n mon'sum'o'n. Ĉio laŭ'leĝ'e. Kio'n pli'e vi dezir'as?

Feĉ'ul'o en'pens'iĝ'is.

– Kaj kio pri la botel'o da kanab'a ole'o, kiu'n mi aĉet'is sam'e ĉe vi? Mi nutr'as mi'a'n Kanabinon per kanab'a'j gren'o'j, kaj mi'a ov'aĵ'o ĉiam est'is alt'e taks'at'a de mi'a'j amik'o'j. Di'ec'a plad'o! Mi vol'is eĉ pli'fort'ig'i la efekt'o'n per tiu ole'aĉ'o, sed ve! Anstataŭ'e mi hav'as la sent'o'n, kvazaŭ mi pland'um'o'n dent'um'us – dir'ad'is la barb'ul'o.

Al la ĉef'direktor'o est'is ne'ebl'e rigard'i sen kompat'o, sed ankaŭ sen rid'et'o. Ŝajn'is, ke li tut'e mal'sek'iĝ'is, kaj ebl'is pens'i, ke li eventual'e pov'as pri'trakt'i ankaŭ tiu'n du'a'n plend'o'n mal'profit'e al si kaj kontent'ig'i Feĉ'ul'o'n.

Sed ĉio solv'iĝ'is po'iom'e. Oni el'konduk'is Feĉ'ul'o'n kun li'a hund'et'o en la man'o'j (kaj ia'n mon'sum'o'n li ver'e post'e ricev'is), ie'n for'kur'is la estr'o-mal'bon'ŝanc'ul'o, kaj nur la financ'a direktor'o tik'e mov'is per okul'o kaj rigard'is mal'proksim'e'n, evident'e en la pen'o pri'cerb'um'i tiu'n absolut'e nov'a'n mond'koncept'o'n, kiu'n li akir'is hodiaŭ.

Espopore
Bier'o'j, fest'o'j kaj memor'aĵ'o'j

KOLEKT'AD'O

Bier'o'j, fest'o'j kaj memor'aĵ'o'j

De mult'a'j jar'cent'o'j oni trov'as bier'o'n ne nur en divers'a'j soci'a'j fest'o'j, unu'a'klas'a'j hotel'o'j kaj restoraci'o'j, sed ankaŭ en du'a'rang'a'j gast'ej'o'j, trink'ej'o'j ktp. Krom'e, est'as kon'at'a'j special'a'j bier'fest'o'j, kiel la tiel nom'at'a Oktobr'o'fest'o en Munken'o, Germani'o.

Slovaki'o bon'ven'ig'as kolekt'ant'o'j'n

En oktobr'o pas'int'jar'a membr'o'j de la bier'klub'o Porter klub aranĝ'is la 50an inter'naci'a'n renkont'iĝ'o'n de kolekt'ant'o'j de bier'memor'aĵ'o'j (etiked'o'j, sub'um'o'j, glas'o'j, botel'ĉap'et'o'j kaj barel'et'o'j).

Pli ol 300 hom'o'j el 20 eŭrop'a'j land'o'j renkont'iĝ'is en la histori'a kaj sam'temp'e modern'a urb'o Mart'in ( ĉ. 240 km nord-orient'e de Bratislav'o). Okaz'is ekspozici'o, bors'o kaj preleg'o'j pri bier'a'j tem'o'j.

El'star'a'j kolekt'ant'o'j

La 59-jar'aĝ'a slovak'o Štefan Beregsázi [ ŝtefan beregsazi ] hav'as la plej grand'a'n slovak'a'n kolekt'o'n de bier'etiked'o'j (pli ol 255 000). En li'a kolekt'o est'as mult'a'j divers'a'j etiked'o'j el la tut'a mond'o, kaj nur el Germani'o li hav'as pli ol 90 000.

Part'o'pren'is ankaŭ la plej mal'jun'a slovak'a kolekt'ant'o Ondrej Orlovský [ orlovski ] (80-jar'aĝ'a), kiu kolekt'as bier'etiked'o'j'n nur el Nov-Zeland'o kaj afrik'a'j land'o'j.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o


La 80-jar'ul'o Ondrej Orlovský kolekt'as bier'etiked'o'j'n nur el Nov-Zeland'o kaj afrik'a'j land'o'j. Fot'o: SON'A HAUSEROVA


La plej grand'a'n slovak'a'n kolekt'o'n de bier'etiked'o'j hav'as la 59-jar'ul'o Štefan Beregsázi. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Fin'e pri <mark>Obama</mark>

Leter'o'j

Fin'e pri Obama

Respond'e al la leter'o de Robert Nielsen (MONAT'O 2017/11, p. 6): Mi ne asert'is, ke Obama nask'iĝ'is ekster Uson'o, ĉar li'a nask'iĝ'lok'o rest'as ne'kon'at'a. Tamen li'a patr'o ne est'is civit'an'o de Uson'o, tiel ke Obama cert'e ne est'as hered'a civit'an'o ( natural bor'n citiz'e'n) kiel postul'as la uson'a konstituci'o.

Pri la sam'paĝ'a kontribu'o de Garbhan MacAoidh : Mi skrib'is preskaŭ nenio'n pri la ag'ad'o de prezid'ant'o Trump kaj ne esprim'is mi'a'n pozici'o'n pri ĝi. Mi nur akuz'is Trump pri li'a ne'ad'o de la uzurp'ad'o. Li'a rifuz'o plen'um'i la leĝ'o'n far'as ankaŭ li'n kun'krim'ul'o. La artikol'o est'is verk'it'a ne kiel mi'a person'a (do ebl'e bizar'a) opini'o, sed kiel argument'it'a konklud'o laŭ mi'a'j plej bon'a'j ebl'o'j.

Al Daniel Mas'o'n, kiu „admir'is prezid'ant'o'n Barack Obama ” (MONAT'O 2017/12, p. 6) , mi dir'u, ke agnosk'i, pri-pent'i kaj persekut'i jam okaz'int'a'n (kaj ĝis nun daŭr'a'n) krim'o'n neniel est'as mal'ŝpar'o de temp'o. Mal'e, plen'um'i la leĝ'o'n kaj ating'i just'o'n (almenaŭ mal'fru'e) est'as la unu'a dev'o de ajn'a civiliz'it'a leĝ'obe'a naci'o.

Alexander G OFEN
Uson'o
Per tiu ĉi leter'o MONAT'O ferm'as la diskut'o'n pri la uson'an'ec'o de prezid'int'o Obama.
Unik'a'j ŝton'glob'o'j

Turism'o

ARKEOLOGI'O

Unik'a'j ŝton'glob'o'j

En la sud'o de Kostarik'o turist'o'j pov'as vizit'i arkeologi'a'n are'o'n ĉe la delt'o de la river'o Diquís [ dikís ]. Tie indi'an'o'j skulpt'is ŝton'glob'o'j'n ek'de la jar'o 300 post Krist'o, sed la apoge'o okaz'is inter la jar'o'j 800 kaj 1500. Ili'a diametr'o vari'as de kelk'a'j centi'metr'o'j ĝis 2,66 metr'o'j.

Ekzist'as kvar lok'o'j en la are'o, kie est'as ŝton'glob'o'j. Sed nur en unu el ili, Finca 6, la ŝton'glob'o'j est'as tie, kie la indi'an'o'j skulpt'is ili'n, uz'ant'e lok'a'j'n material'o'j'n.

Laŭ fak'ul'o'j la ŝton'glob'o'j simbol'e montr'is rang'o'n, pov'o'n, soci'a'n kaj politik'a'n pozici'o'n kadr'e de la en'land'a hierarki'o. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j oni akcept'is ili'n en la List'o'n de Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o.

Turist'o'j pov'as vid'i kelk'a'j'n ekzempler'o'j'n de la ŝton'glob'o'j ankaŭ en la naci'a muze'o de Kostarik'o en la ĉef'urb'o San- Joseo kaj ret'e ĉe www. diquis.go. cr .

polt
Hug'o M OR'A
korespond'ant'o de MONAT'O en Kostarik'o




La diametr'o de la kostarik'a'j ŝton'glob'o'j vari'as de kelk'a'j centi'metr'o'j ĝis 2,66 metr'o'j. Fot'o: HUG'O MOR'A

Ekologi'o kaj konsum'ism'o

Medi'o

OPINI'O

Ekologi'o kaj konsum'ism'o

Mi kun grand'a interes'o sekv'as la evolu'o'n de la ide'o'j pri ekologi'o, re'cikl'ig'o de rub'aĵ'o'j kaj ter'pur'ig'ad'o ĉef'e en Rusi'o, ĉar bedaŭr'ind'e tiu ĉi land'o salt'is en soci'o'n de konsum'ad'o ne pri'pens'int'e la sekv'o'j'n.

Ekonomi'o de ŝpar'o

La soveti'a ekonomi'o karakteriz'iĝ'is kiel ekonomi'o de „mank'o”. En vend'ej'o'j, okaz'e de inform'pet'o'j pri iu ajn var'o, la respond'o est'is ĉiam: „Est'is, est'os sed ĉi-moment'e ne est'as”.

Ĉar mult'o mank'is, la hom'o'j kutim'is ŝpar'i aŭ plur'foj'e uz'i: ekzempl'e, oni ne for'ĵet'is plast'a'j'n sak'o'j'n, sed ili'n lav'is kaj re'uz'is. Krem'o'n, miel'o'n kaj sam'tip'a'j'n flu'aĵ'o'j'n oni ne aĉet'is en tut'e pret'a'j pak'aĵ'o'j, sed oni port'is si'a'n bokal'o'n aŭ pot'o'n, plen'ig'is ĝi'n en la vend'ej'o aŭ bazar'o kaj daŭr'e re'uz'is la uj'o'n.

Neces'is vic'i plur'a'j'n dek'o'j'n da minut'o'j por re'don'i mal'plen'a'j'n botel'o'j'n en preciz'a'j „rikolt'ej'o'j” kaj re'hav'i la koncern'a'n mon'o'n. Ceter'e tio al'port'is iom da mon'o al mal'jun'ul'o'j, kiu'j sen'lac'e ir'ad'is tra la park'o'j aŭ strat'o'j „pluk'ant'e” kaj re'port'ant'e la botel'o'j'n. Tio est'is bon'a metod'o de pur'ig'ad'o kaj re'cikl'ig'o. Ĉiu'j infan'o'j en si'a pionir'a viv'o lern'is, ke pur'a est'as ne la lok'o, kiu'n oni pur'ig'is, sed la lok'o, kiu'n oni ne mal'pur'ig'is.

Konsum'ism'o

La rus'o'j nun aĉet'as inter'naci'a'j'n var'o'j'n, do du- eĉ tri-foj'e pak'it'a'j'n, kio produkt'as sam'a'n kvant'o'n de rub'aĵ'o'j kiel en la „okcident'a” mond'o. Ekzempl'e, ili trink'as bier'o'n kaj (kiel en mult'a'j ali'a'j land'o'j) ie'n ajn for'ĵet'as la mal'plen'a'n uj'o'n. Ĉe la lag'o Bajkal'o (tiel nom'at'a „natur'a perl'o”) amas'iĝ'is dum kvin jar'o'j 900 tun'o'j da rub'aĵ'o'j. Sekv'e, neces'as organiz'i la pur'ig'ad'o'n de bel'a'j lok'o'j.

Pur'ig'ad'o

Fin'e de juli'o pas'int'jar'a oni aranĝ'is volont'ul'a'n turne'o'n de ŝip'o'j por pren'i for'ĵet'aĵ'o'j'n el la river'o Moskv'o. Dum oni regul'e bala'as en la grand'a'j urb'o'j kaj ten'as ili'n pur'a'j, pov'os ali'lok'e aper'i mult'a'j sovaĝ'a'j depon'ej'o'j de konstru'material'o, mebl'o'j, frid'uj'o'j k. s., ĉar nenio est'is antaŭ'e pri'pens'it'a. En la ĉef'a'j urb'o'j, kiel Moskv'o, aper'is uj'eg'o'j plur'kolor'a'j laŭ la elekt'it'a rub'aĵ'o, kaj ankoraŭ ne est'as klar'e kiel oni re'cikl'ig'os la tut'o'n. Oni komenc'as konsci'i pri la bezon'o ne for'ĵet'i ie'n ajn ekzempl'e pil'o'j'n.

Ekologi'o kun mult'a'j vetur'il'o'j

Oni buĝet'is 294 miliard'o'j'n da rubl'o'j por ekologi'o en 2017, sed forges'as la polu'o'n de la aer'o pro la mult'iĝ'o de privat'a'j vetur'il'o'j, kiam tamen funkci'as perfekt'a ret'o de publik'a'j transport'il'o'j, kiel metro'o, aŭtobus'o'j, aŭtobus'et'o'j, tram'o'j. Est'as nun 4,7 milion'o'j da aŭt'o'j en Moskv'o, kaj oni kalkul'as, ke post 2-3 jar'o'j est'os 5,5 milion'o'j. Kio'n oni far'as en la distrikt'o Moskv'o? Oni konstru'as nov'a'j'n aŭt'o'voj'o'j'n, por ke „aŭt'o'j star'u ne-long'e okaz'e de ŝtop'iĝ'o'j” kaj tiel ili mal'pli polu'os!

Korupt'o en nebul'a aer'o

La 26an de april'o 2017 la lern'ej'o'j en Voroneĵo est'is ferm'it'a'j pro la rub'aĵ'o'brul'ig'ad'o, kiu polu'is la aer'o'n. La hom'o'j bedaŭr'is, ke ili „ne plu sci'as, kio est'as printemp'o, ĉar konstant'e nebul'aĉ'as”. En intervju'o kun la gazet'o Argument'o'j kaj fakt'o'j en juli'o 2017, la ministr'o pri natur'a'j resurs'o'j kaj ekologi'o kulp'ig'is la lok'a'j'n instanc'o'j'n. Por for'ig'i la problem'o'n, la ide'o est'as per trajn'o transport'i la rub'aĵ'o'j'n pli mal'proksim'e'n de la urb'o'j, kaj tie pri'labor'i ili'n. En sep region'o'j (apud Moskv'o kaj en Tatari'o) est'as plan'at'a'j uzin'o'j por produkt'ad'o de elektr'o el rub'aĵ'o'j.

Tiu nov'a metod'o de rub'aĵ'o're'cikl'ig'ad'o est'is tuj kapt'it'a de pli-mal'pli honest'a'j oligark'o'j, kiu'j trov'is en tiu kamp'o nov'a'n ebl'o'n riĉ'iĝ'i. Tio'n jam far'is (ekzempl'e en Marsejl'o) kelk'a'j mal'honest'ul'o'j, akapar'ant'e la komerc'o'n, dum la popol'o dev'as pag'i la koncern'a'j'n impost'o'j'n.

Re'ven'as la pas'int'ec'o

Kvankam de plur'a'j jar'o'j en sud'a Franci'o oni daŭr'e konsci'as pri la mal'bon'o de plast'a'j sak'o'j, kiu'j for'flug'as al la mar'o kaj est'as manĝ'at'a'j de mar'est'aĵ'o'j, nur ek'de januar'o 2017 oni re'ven'is al la pra'a metod'o de mi'a av'in'o: port'i al la vend'ej'o si'a'n propr'a'n sak'eg'o'n, re'uz'i paper'a'j'n sak'o'j'n (iom pli kost'a'j'n por la vend'ist'o ol la plast'a'j), pli oft'e uz'i vitr'a'j'n uj'o'j'n (sen'lim'e re'cikl'ig'ebl'a'j'n) anstataŭ plast'a'j, kaj far'i hejm'e (en la kuir'ej'o aŭ sur balkon'o) kompoŝt'o'n, kiu'n oni mem uz'os aŭ liver'os al komun'um'a'j ĝarden'o'j. Konsci'iĝ'o bezon'as long'a'n temp'o'n, ĉar la hom'o'j al'kutim'iĝ'is al konsum'soci'o.

Rub'aĵ'o'j kiel art'o

Antaŭ kelk'a'j jar'o'j, okaz'e de Ĝeneral'a Konferenc'o, Unesk'o ekspozici'is mebl'ar'o'n (seĝ'o'j'n kaj tabl'o'j'n) el karton'o kaj el el'uz'it'a'j pneŭmatik'o'j, kaj nun la nov'a muze'o en Marsejl'o MUCEM de mart'o ĝis aŭgust'o 2017 organiz'is ekspozici'o'n „Viv'o de rub'aĵ'o'j” ĉirkaŭ Mediterane'a Mar'o. Koncern'e kler'ig'ad'o'n ĝi konsci'ig'is la hom'o'j'n pri tio, ke aĉet'i var'o'j'n ne-pak'it'a'j'n ŝpar'ig'as 26 kg da rub'aĵ'o'j en ĉiu jar'o; ne for'ĵet'i manĝ'aĵ'o'j'n, 20 kg ; glu'i sur la leter'kest'o'n „ne al reklam'il'o'j” ŝpar'ig'as 35 kg da paper'o en ĉiu jar'o; kompoŝt'ig'i la veget'aĵ'o'j'n, 40 kg ; ripar'i, re'vend'i aŭ for'don'i la ne plu uz'ot'a'j'n mebl'o'j'n, vest'aĵ'o'j'n k. s., 13 kg.

Jun'a'j ge'patr'o'j lern'is, ke beb'o produkt'as unu tun'o'n da mal'pur'a'j vind'aĵ'o'j ĝis ĝi kapabl'os uz'i neces'ej'o'n ... Tut'e klar'e est'is, ke en soci'o de konsum'o (kiel Franci'o) ĉiu loĝ'ant'o produkt'as 590 kg da rub'aĵ'o, kompar'e kun 208 kg en Marok'o.

La ekspozici'o montr'is „skulpt'aĵ'o'n” de lup'o far'it'a'n el polv'o'bala'aĵ'o'j, kurten'o'n el mal'nov'a'j T -ĉemiz'o'j, sak'o'j'n el plekt'it'a'j plast'a'j stri'o'j, sitel'o'j'n el marok'a'j pneŭmatik'o'j ktp.

Neces'as hom'a ag'ad'o

Mi'a rev'o, ke Rusi'o trans'salt'os la faz'o'n de konsum'ad'o-polu'ad'o, ne real'iĝ'is. Ebl'e ankoraŭ est'as ŝanc'o en progres'ant'a'j land'o'j malgraŭ tio, ke afrik'an'o'j kaj azi'an'o'j grand'kvant'e for'ĵet'as plast'a'j'n sak'o'j'n en la natur'o'n, kaj ke ni'a'j reg'ist'ar'o'j daŭr'e serĉ'as taŭg'a'j'n lok'o'j'n por for'ĵet'i atom'rub'aĵ'o'j'n, kiu'j polu'os ni'a'n mond'o'n dum milion'o'j da jar'o'j.

Sed ni ĉiu'j, kiel et'a'j formik'o'j, pov'as kontribu'i al pli'bon'ig'o de la situaci'o. Mi tio'n far'as, kaj vi?

Renée T RIOLLE
Franci'o
Perd'iĝ'as unik'a divers'ec'o

Lingv'o

INDONEZI'O

Perd'iĝ'as unik'a divers'ec'o

Indonezi'o est'as la du'e plej mult'lingv'a land'o, kun pli ol 700 lingv'o'j parol'at'a'j en ĝi. Tamen dek unu el ili est'as jam nun konsider'end'a'j mort'int'a'j laŭ la Centr'o pri Lingv'a Dis'volv'iĝ'o kaj Trejn'ad'o (mal'long'e: la Lingv'a Centr'o). La nom'o'j de ĉi tiu'j lingv'o'j est'as: Kajeli, Pir'u, Moksela, Palumata, Ternateno, Hukumina, Hoti, Serua, Nil'a (el la insul'ar'o Moluk'o'j), Tandia kaj Mawes [ maŭes ] (el la insul'o Papu'o).

Krom ili, la Lingv'a Centr'o menci'as ankaŭ kvar en'danĝer'ig'it'a'j'n idiom'o'j'n, tio est'as Ret'a el la provinc'o Orient'a Nusa Tenggara, Saponi el Papu'o, Ibo kaj Meher ankoraŭ'foj'e el Moluk'o'j. Se oni ne inter'ven'os tiu'rilat'e, ili mem risk'as baldaŭ la sam'a'n fin'o'n kiel la supr'e list'ig'it'a'j.

(Mal)jun'ul'ar'o

Unu el la kial'o'j, pro kiu'j kelk'a'j minoritat'a'j lingv'o'j far'iĝ'as en'danĝer'ig'it'a'j kaj foj'e mort'as, est'as, ke la jun'ul'ar'o ne plu pov'as (aŭ vol'as) parol'i ili'n. Pro la tre fort'a influ'o de la indonezi'a, uz'at'a kiel lingv'afrank'a'o tra la tut'a land'o, mult'a'j jun'a'j hom'o'j ja ne em'as esprim'i si'n per minoritat'a'j lingv'o'j. Ili kutim'e kapabl'as kompren'i ili'n, tamen ne sci'pov'as aktiv'e util'ig'i ili'n. Ali'vort'e, al demand'o far'it'a al ili en lok'a idiom'o, ili respond'as indonezi'e.

Kulp'as pri la situaci'o ankaŭ kelk'a'j ge'patr'o'j, kiu'j ne plu instru'as la lok'a'j'n idiom'o'j'n al si'a'j ge'fil'o'j. Ili fakt'e opini'as, ke parol'i tiu'j'n et'a'j'n idiom'o'j'n ne est'as tre frukt'o'don'e, ĉar en la tut'a land'o oni pov'as sukces'e far'i kio'n ajn per'e de la indonezi'a. Ceter'e tiu last'a est'as ankaŭ la lingv'o de eduk'ad'o kaj de amas'komunik'ad'o, do tut'cert'e reg'i la indonezi'a'n est'as ja pli ol sufiĉ'e. Rest'as sekv'e en la land'o nur mal'jun'a'j parol'ant'o'j de tiu'j minoritat'a'j idiom'o'j. Iom post iom ili for'pas'os, kun'e kun si'a'j „trezor'o'j”.

Ge'edz'iĝ'o

Iu'j indonezi'a'j lingv'ist'o'j pens'is, ke pro ge'edz'iĝ'o inter du person'o'j el mal'sam'a'j kultur'o'j ja aŭtomat'e nask'iĝ'os fil'o du'lingv'a, reg'ant'a la idiom'o'j'n de si'a'j patr'o kaj patr'in'o. Tamen tiu ĉi hipotez'o est'is erar'a. La real'o est'as, ke en tia okaz'o la fil'o plej oft'e parol'as nur la indonezi'a'n, ĉar hejm'e la ge'patr'o'j uz'as ĝust'e ĉi-last'a'n. Kial? La patr'o evit'as si'a'n lingv'o'n, ĉar la edz'in'o ne kompren'as ĝi'n, kaj sam'e invers'e. Do la ge'patr'o'j komunik'as indonezi'e pro praktik'a'j kial'o'j, kaj eventual'a fil'o sekv'as mem'kompren'ebl'e ili'a'n ekzempl'o'n. Sum'e kaj rezult'e de ĉio ĉi: tut'e ne ekzist'as nov'a generaci'o, kiu parol'as minoritat'a'j'n idiom'o'j'n.

Lingv'afrank'a'o

Ĝis nun est'is opini'at'e, ke la precip'a kaŭz'o de la mort'o de lok'a'j idiom'o'j est'as la indonezi'a. Tamen nur part'e oni prav'as. Indonezi'o ja est'as land'o karakteriz'at'a de mult'a'j lingv'o'j. Oni tial ver'e bezon'as lingv'afrank'a'o'n, por ke oni pov'u komunik'iĝ'i sen problem'o'j. Sed la ĉe'est'o de la indonezi'a en si mem ne kontraŭ'as la ekzist'o'n de minoritat'a'j lingv'o'j. La rol'o de la indonezi'a est'as simpl'e tiu de lingv'afrank'a'o. Ĝi'a funkci'o est'as simil'a al tiu de Esperant'o: est'i pont'o'lingv'o inter hom'o'j, kiu'j parol'as mal'sam'a'j'n idiom'o'j'n.

Ceter'e, la indonezi'a lud'as rimark'ind'a'n rol'o'n ankaŭ kiel lingv'o de eduk'ad'o kaj de amas'komunik'ad'o. Oni sen'dub'e ne pov'us uz'i ĉiu'j'n idiom'o'j'n por tia cel'o: tro da traduk'o'j est'us bezon'at'a'j kaj tio kost'us tre mult'e. Ali'flank'e plur'a'j minoritat'a'j idiom'o'j en'danĝer'ig'it'a'j hav'as mal'pli ol 10 parol'ant'o'j'n, kaj cert'e traduk'ad'o en tiu'j'n mal'oft'a'j'n lingv'o'j'n est'us nek facil'a nek tre util'a afer'o. Sed fakt'o est'as, ke la indonezi'a neniam kaj neniom cel'is en'danĝer'ig'i la ceter'a'j'n lok'a'j'n idiom'o'j'n.

Deviz'o

Indonezi'o est'as tre'eg'e fier'a pri si'a lingv'o'divers'ec'o. La naci'a deviz'o, Bhinneka Tunggal Ik'a, de'ven'as de la antikv'a jav'a kaj signif'as „unu'ec'o en divers'ec'o”. Mort'int'a'j kaj en'danĝer'ig'it'a'j lingv'o'j est'as problem'o: oni tiu'manier'e perd'as kaj perd'os iom post iom alt'valor'a'n part'o'n de la propr'a divers'ec'o. Kiu ajn ĝi est'as, lingv'o est'as hom'a trezor'o, en kiu ebl'as trov'i histori'o'n, valor'o'n, lok'a'n saĝ'ec'o'n kaj mult'o'n el la kultur'o, kiu est'as lig'it'a al ĝi. Ja la unik'ec'o de ĉiu'j lok'e parol'at'a'j lingv'o'j far'as el Indonezi'o tio'n, kio ĝi est'as. Kiam perd'iĝ'as lok'a'j idiom'o'j, oni sam'temp'e perd'as ankaŭ si'a'n ident'ec'o'n.

Solv'o

Ver'ŝajn'e jam ven'is la temp'o far'i io'n pri ĉi tiu kompat'ind'a mal'aper'o de lok'a'j idiom'o'j. Laŭ la konstituci'o de Indonezi'o, pri ĉi-last'a'j respond'ec'as la provinc'o, en kiu ili est'as uz'at'a'j. Kelk'a'j provinc'o'j hav'as leĝ'o'j'n pri lingv'o'j. Ekzempl'e ili antaŭ'vid'as unu tag'o'n ĉiu'semajn'e, kiam hom'o'j parol'u lok'a'j'n idiom'o'j'n. Tamen ne ĉiu'j provinc'o'j hav'as ĉi tia'n leĝ'o'n. Ankaŭ mult'e da indonezi'a'j lingv'ist'o'j jam labor'as por sav'i minoritat'a'j'n idiom'o'j'n. Ili plen'um'as esplor'a'j'n projekt'o'j'n, por ke ebl'u almenaŭ dokument'i la lok'a'j'n lingv'o'j'n. Tia'j stud'o'j pov'as foj'foj'e help'i ili'a'n re'a'n dis'volv'iĝ'o'n.

Oni dev'us real'ig'i riĉ'a'n tekst'ar'o'n kaj pri'zorg'i son'registr'ad'o'n de hom'o'j rakont'ant'a'j en si'a'j lingv'o'j. Tiel oni pov'as konstru'i grand'a'n datum'baz'o'n kaj en la est'ont'ec'o, eĉ se lingv'o iam mort'os, fak'ul'o'j ankoraŭ pov'os hav'i al'ir'o'n al material'o koncern'ant'a ĝi'n. Bedaŭr'ind'as, ke oni dev'as perd'i kelk'a'j'n lingv'o'j'n nun'temp'e. Tamen ĉi tio kompren'ig'as, ke nepr'as labor'i pli mult'e por sav'i la rest'ant'a'j'n idiom'o'j'n aŭ almenaŭ dokument'i ili'n. Esper'ebl'e Indonezi'o ne perd'os pli el si'a divers'ec'o, kaj minoritat'a'j lingv'o'j ia'manier'e tra'viv'os kaj kun'viv'os apud la dis'vast'iĝ'int'a indonezi'a.

sazs
Syauqi Ahmad Zulfauzi S TYA L ACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o



Ekzempl'o de libr'o verk'it'a en unu el la lok'a'j indonezi'a'j lingv'o'j. Fot'o: SYAUQI STYA LACKSANA



Indonezi'a'j minoritat'a'j lingv'o'j est'is antikv'e uz'at'a'j ne mal'oft'e por verk'i dokument'o'j'n. Fot'o: SYAUQI STYA LACKSANA

Avantaĝ'o de esperant'lingv'a magazin'o

Avantaĝ'o de esperant'lingv'a magazin'o

Leg'int'e mi'a'n artikol'o'n Tri'tag'a vizit'o de japan'a'j ŝip'an'o'j (MONAT'O 2017/11, p. 8), japan'o skrib'is en Twitter , ke en la japan'lingv'a gazet'ar'o ankoraŭ nenio aper'is pri tiu trans'mar'a navig'ad'o de la trejn'a eskadr'o. Nur dank'e al tiu numer'o de la flandr'a revu'o, li kaj ali'a'j sam'land'an'o'j pov'is ek'sci'i pri la vizit'o al Havan'o kaj al 11 mar'haven'o'j, en ok land'o'j en'tut'e. Jen avantaĝ'o de esperant'lingv'a magazin'o!

Ju'a'n Carlos M ONTERO
Kub'o
Mal'facil'as dialog'i

Dung'i rifuĝ'int'o'j'n

La vid'punkt'o de Jiri Proskovec (MONAT'O 2017/11, p. 5) pri rifuĝ'int'o'j en Germani'o laŭ mi ne re'spegul'as la real'o'n. De kie li hav'as la asert'o'n, ke 80 % de la german'o'j en 2015 kontraŭ'is, ke Merkel akcept'u mult'a'j'n rifuĝ'int'o'j'n? Fakt'e, dum Merkel kiel ali'a'j rifuz'is en 2014 financ'e sub'ten'i la rifuĝ'int'o'sav'a'n iniciat'o'n Mar'e nostrum (Mar'o ni'a) de Mari'o Letta, la tiam'a ital'a ĉef'ministr'o, ek'est'is en Germani'o bon'ven'ig'a kultur'o kun mult'a'j help'iniciat'o'j. Unu jar'o'n post'e Merkel sekv'is tiu'n popol'a'n mov'ad'o'n.

Inter'temp'e kontraŭ'ag'as kelk'a'j politik'ist'o'j „popol'ism'a'j” (fakt'e: demagog'a'j), kaj part'e sukces'as. Neniu serioz'a help'em'ul'o atend'is, ke la integr'ad'o daŭr'os nur monat'o'j'n. La german'a ekonomi'o daŭr'e – kiel komenc'e – dung'as rifuĝ'int'o'j'n kaj vol'as dung'i pli, al'don'e al en'migr'int'o'j el EU. La plej grand'a obstakl'o est'as, ke politik'ist'o'j rifuz'as labor'permes'o'n special'e por rifuĝ'int'o'j kun lim'ig'it'a protekt'o'stat'o. La ekonomi'o al'don'e vol'us varb'i special'ist'o'j'n ne trov'at'a'j'n inter la azil'pet'ant'o'j. Por tio oni bezon'us en'migr'ad'o'leĝ'o'n, de jar'dek'o'j mal'ebl'ig'at'a'n de kelk'a'j politik'ist'o'j.

Werner F USS
Germani'o
Sam'seks'a edz'iĝ'o en Aŭstrali'o

SOCI'O

Sam'seks'a edz'iĝ'o en Aŭstrali'o

Jam dum mult'a'j jar'o'j progres'em'ul'o'j en Aŭstrali'o klopod'is por ebl'ig'i la inter'edz'iĝ'o'n de sam'seks'an'o'j. Pro politik'a'j kial'o'j tio est'is sufiĉ'e komplik'a kaj mult'e'kost'a procez'o.

Aŭstrali'an'o'j voĉ'don'is

Ne'dev'ig'a'n per'poŝt'a'n voĉ'don'ad'o'n organiz'is la Aŭstrali'a Buro'o de Statistik'o de la 12 a de septembr'o ĝis la 7 a de novembr'o. Mult'a'j bazar'o'j kaj organiz'aĵ'o'j apog'is la ŝanĝ'o'n met'ant'e ĉiel'ark'a'j'n flag'o'j'n kaj afiŝ'eg'o'j'n ĉe si'a'j en'ir'ej'o'j aŭ montr'o'fenestr'o'j.

Rezult'o kaj promes'o

La Buro'o anonc'is la rezult'o'n la 15an de novembr'o: Part'o'pren'is la voĉ'don'ad'o'n 80 % de la elekt'ant'ar'o kaj 62 % voĉ'don'is favor'e al la ŝanĝ'o. La parlament'o oficial'e ŝanĝ'is la leĝ'o'n la 7an de decembr'o. Nur kelk'a'j parlament'an'o'j voĉ'don'is ne'e.

snmn
Ŝandor M ONOSTORI
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstrali'o
Ĉu pli pluv'os ĉi-jar'e en la brazil'a <mark>Kaatingo</mark>?

BIOM'O'J

Ĉu pli pluv'os ĉi-jar'e en la brazil'a Kaatingo?

Kaatingo, lok'e kon'at'a kiel Caatinga , est'as apart'a biom'o el Brazil'o, super'reg'ant'a en la nord-orient'a region'o. Hav'ant'e du'on'arid'a'n klimat'o'n, tio est'as alt'a temperatur'o kaj mal'alt'a precipit'aĵ'o, ĝi est'as laŭ bio'divers'ec'o inter la plej viv'o'riĉ'a'j sek'a'j biom'o'j. En la pluv'sezon'o, kiu oft'e daŭr'as de januar'o ĝis maj'o, averaĝ'e pluv'as nur 700 mm. Tamen, la last'a'j ses jar'o'j est'is mult'e pli sek'a'j. Ĉu tio est'as efik'o de klimat'a ŝanĝ'iĝ'o? La esplor'ist'o'j de Kaatingo ankoraŭ ne cert'as, sed mult'a'j matematik'a'j model'o'j indik'as mal'pli'iĝ'o'n de pluv'o'j pro la alt'iĝ'o de la mond'a temperatur'o.

Blank'a arb'ar'o

La eko'sistem'o konsist'as precip'e el mal'alt'a'j arb'o'j kaj arbust'o'j, kiu'j hav'as mekanism'o'j'n por super'i la sever'a'n klimat'o'n. La pli'mult'o de la plant'o'j perd'as si'a'j'n foli'o'j'n en la sek'a sezon'o. De tiu fakt'o de'ven'as la nom'o de la biom'o. En la indiĝen'a'j tupi -gvarani'a'j lingv'o'j Caatinga signif'as blank'a'n arb'ar'o'n ( caa = blank'a, tinga = arb'ar'o). Tiel la indiĝen'o'j plej oft'e vid'is la hel'a'j'n arb'a'j'n tig'o'j'n.

Kaatingo est'as la plej loĝ'at'a el la tut'mond'a'j sek'a'j eko'sistem'o'j. Dum mult'a'j jar'o'j grand'a nombr'o da hom'o'j viv'is kaj ekspluat'is ĝi'a'j'n natur'a'j'n rimed'o'j'n. Agrikultur'o kaj ekspluat'ad'o de brul'lign'o por hejm'o'j kaj mal'grand'a'j industri'o'j est'as la aktiv'aĵ'o'j, kiu'j plej sen'arb'ar'ig'as Kaatingon. Nun iu'j arb'a'j speci'o'j est'as minac'at'a'j de for'mort'o.

La popol'o

La popol'o, kiu loĝ'as en tiu region'o, est'as kon'at'a kiel fort'a, labor'em'a kaj rezist'em'a. Mult'a'j brazil'a'j libr'o'j, film'o'j kaj muzik'aĵ'o'j parol'as pri ili'a riĉ'a kultur'o, kiu preskaŭ ĉiel est'as lig'it'a al la mal'facil'a'j viv'kondiĉ'o'j. Dum plur'a'j dek'o'j da jar'o'j la kamp'ar'a popol'o migr'ad'is al la plej grand'a'j urb'o'j. Tamen tie ili ne hav'is spert'o'j'n por labor'i en komerc'a'j aŭ industri'a'j entrepren'o'j. Tia migr'ad'o mult'e kontribu'is al la pli'iĝ'o de urb'a'j faveloj (kvartal'o'j de mal'riĉ'ul'o'j) kaj sekv'e de krim'o'j. Tio precip'e okaz'as en apart'e sek'a'j jar'o'j. Tamen ĉiam kiam la klimat'o ebl'ig'as agrikultur'o'n, la hom'o'j prefer'as dign'e labor'i, kun'viv'ant'e kun tiu sever'a sed bel'a region'o.

La mal'pli'iĝ'o'n de pluv'o'j ebl'e kaŭz'is la klimat'a fenomen'o El Niño (La knab'o). Ĉu en 2018 pli pluv'os? La mete'olog'o'j ankoraŭ tut'e ne cert'as, sed ŝajn'as ke la fenomen'o La Niña (la knab'in'o), kies efik'o'j kontraŭ'as tiu'j'n de El Niño en la brazil'a du'on'arid'a region'o, probabl'e aper'os. Mi kaj la tut'a popol'o de la region'o esper'e atend'as „ŝi'n”.



La eko'sistem'o de Kaatingo precip'e konsist'as el mal'alt'a'j arb'o'j kaj arbust'o'j. Fot'o: SIDNEY CARLOS PRAXEDES

scpr
Sidney Carlos P RAXEDES
Brazil'o
Mal'facil'as dialog'i

Mal'facil'as dialog'i

Alex Humet en si'a Vid'punkt'o (MONAT'O 2017/12, p. 5) skrib'as: „Demokrati'o, liber'ec'o kaj respekt'o por hom'a'j rajt'o'j. Ĉi tiu'j est'as la fundament'a'j valor'o'j de Eŭrop'o.” Tamen mank'as io grav'a, nom'e „respekt'o de la regul'o'j”. Laŭ li'a rezon'ad'o mi ja rajt'us hav'i plur'a'j'n edz'in'o'j'n, sed mi loĝ'as en Itali'o, kie tio est'as mal'permes'it'a. Punkt'o fin'o.

Ĉu ver'e mank'as politik'ist'o'j pret'a'j dialog'i? Pri kio kaj kun kiu ili dialog'u? Serioz'a medicin'ist'o neniam dialog'u kun ĉarlatan'o'j. Sam'e, serioz'a ŝtat'nivel'a politik'ist'o ne vol'as dialog'i kun region'a'j politik'ist'o'j. Tiel est'iĝ'is sen'el'ir'a situaci'o inter Hispani'o kaj Kataluni'o. Ĉio evolu'is kvazaŭ grek'a tragedi'o: ĉiu'j kondut'is ĝust'e (laŭ si'a'j propr'a'j kriteri'o'j), sed la rezult'o est'as katastrof'a.

Oni memor'u pri la iam'a Jugoslavi'o: ĝi est'is dign'a ŝtat'o, grav'a kaj aŭskult'at'a. Kio nun? Kvin aŭ ses ŝtat'et'o'j inter'naci'e mal'grav'a'j (ili pardon'u mi'n!). Ĉio ĉi tre amik'e kaj tut'e solidar'e al Kataluni'o kaj al la katalun'o'j, kiu'j'n mi ŝat'eg'as.

Carlo B OURLOT
Torin'o
<mark>Rohinĝoj</mark> persekut'at'a'j pro naft'o?

Rohinĝoj persekut'at'a'j pro naft'o?

De plur'a'j monat'o'j la amas'komunik'il'o'j prezent'as la dram'a'n situaci'o'n de la rohinĝoj, tiu islam'a popol'o en la budh'ism'a land'o Birm'o. Nur en dek'minut'a program'o de la franc-german'a kultur'a kanal'o ART'E mi ŝajn'e ek'sci'is pri la ver'a kial'o de tiu ekzil'o, genocid'o kaj person'a dram'o. En la mal'grand'a region'o, kiu'n tiu popol'o okup'as en Birm'o, kiu nombr'as 160 lingv'o'j'n (laŭ ĝi'a ministr'o pri instru'ad'o, kun kiu mi parol'is en Pariz'o dum la 39 a Ĝeneral'a Konferenc'o de Unesk'o) kaj plur'a'j'n minoritat'a'j'n religi'o'j'n, oni mal'kovr'is naft'o'n kaj gas'o'n!

Est'os avantaĝ'o por Birm'o el'tir'i plen'a'n profit'o'n de tiu nov'a financ'a font'o, ne divid'ant'e ĝi'n kun minoritat'o. Sam'e Barat'o plu'konstru'as haven'o'n en Birm'o, rekt'e trans la Bengal'a Golf'o por pli rapid'e ating'i la ĉin'a'n merkat'o'n, evit'ant'e ĉirkaŭ'a'n mar'a'n voj'o'n, kie mult'as pirat'o'j, ŝtel'ist'o'j kaj bandit'o'j ...

Renée T RIOLLE
Franci'o
Pint'kun'ven'o 16+1

Politik'o

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Pint'kun'ven'o 16+1

Pint'kun'ven'o de land'o'j de Mez'a kaj Orient'a Eŭrop'o kaj Ĉini'o (16+1) okaz'is fin'e de novembr'o en la hungar'a ĉef'urb'o Budapeŝt'o. Kio propr'a'dir'e est'as 16+1?

Ĉin'a iniciat'o

La grup'o, oft'e nom'at'a kun'labor'o 16+1, rezult'is el iniciat'o de Ĉini'o en 2011. Tiu ĉi platform'o cel'as profund'ig'i ekonomi'a'n kun'labor'o'n inter Ĉini'o kaj la region'o de Mez'a kaj Orient'a Eŭrop'o. En la grup'o est'as 11 membr'o-ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o ( EU): Bulgari'o, Ĉeĥi'o, Kroati'o, Estoni'o, Hungari'o, Latvi'o, Litovi'o, Pol'land'o, Rumani'o, Slovaki'o, Sloveni'o. Krom'e en'est'as kvin ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j: Albani'o, Bosni'o, Makedoni'o, Montenegr'o kaj Serbi'o. La kun'ven'o'n ĉe'est'is ankaŭ observ'ant'o'j el Aŭstri'o, Belorusi'o, Greki'o, Svis'land'o, EU kaj Eŭrop'a Bank'o por Re'konstru'o kaj Evolu'ig'o. Reprezent'ant'o'j de 16+1 unu'a'foj'e renkont'iĝ'is la 26an de april'o 2012 en la pol'a ĉef'urb'o Varsovi'o.

Cel'o'j

Konform'e al la ĉef'tem'o de la kun'ven'o, intens'ig'i kun'labor'o'n en ekonomi'o, komerc'o kaj financ'o kaj akcel'i evolu'ig'o'n por komun'a'j interes'o'j , la ĉin'a ĉef'ministr'o Li Keqiang prezent'is la sekv'a'j'n propon'o'j'n: pli'vast'ig'i ekonomi'o'n kaj komerc'o'n, facil'ig'i liber'ig'o'n de komerc'o kaj invest'o'j, don'i fort'a'n apog'o'n al financ'o'j, vigl'ig'i la kultur'a'n inter'ŝanĝ'o'n en divers'a'j kamp'o'j ktp. Ĉini'o vol'as grand'part'e financ'i re'nov'ig'o'n aŭ konstru'ad'o'n de aŭt'o'voj'o'j, fer'voj'o'j kaj haven'o'j por trafik'o inter Ĉini'o kaj Eŭrop'o.

Li Keqiang sam'temp'e dir'is, ke Ĉini'o liver'as al land'o'j de Mez'a kaj Orient'a Eŭrop'o pli ol tri miliard'o'j'n da dolar'o'j por evolu'ig'a'j kaj invest'a'j projekt'o'j, sed pli'a'j'n detal'o'j'n pri la invest'o'j li ne prezent'is. Dum la pint'kun'ven'o est'is oficial'e inaŭgur'it'a ankaŭ Inter'bank'a Asoci'o inter Ĉini'o kaj tiu'j land'o'j. Laŭ la ĉin'a ĉef'ministr'o, sub la aŭspici'o de la asoci'o China Development Bank proviz'os tiu'j'n eŭrop'a'j'n land'o'j'n per du miliard'o'j da eŭr'o'j por dis'volv'ad'o.

Ĉin'a influ'o

Laŭ politik'a'j kaj diplomati'a'j analiz'ist'o'j, Eŭrop'o est'as sub fort'a ekonomi'a (kaj ankaŭ politik'a) prem'o de Ĉini'o, kiu efik'e uz'as intern'a'j'n problem'o'j'n de EU (el'ir'o de Briti'o el EU, referendum'o en Kataluni'o pri sen'de'pend'iĝ'o, mal'lert'a en'migr'ad'a politik'o, kresk'o de popol'ism'o ktp). Por Ĉini'o, land'o'j de Mez'a kaj Orient'a Eŭrop'o est'as grav'a invest'a ŝanc'o kaj pont'o al Okcident'a Eŭrop'o. Ĝi est'as konvink'it'a, ke land'o'j de Mez'a kaj Orient'a Eŭrop'o plezur'e akcept'os subvenci'o'j'n por modern'ig'o de la transport'a infra'struktur'o.

Dum la pint'kun'ven'o la ĉin'a ĉef'ministr'o renkont'iĝ'is ankaŭ kun si'a'j koleg'o'j el Bulgari'o, Ĉeĥi'o, Estoni'o, Kroati'o, Montenegr'o kaj Slovaki'o kaj inter'ŝanĝ'is kun ili opini'o'j'n pri du'flank'a'j rilat'o'j kaj pri kun'labor'o 16+1.

La sekv'a pint'kun'ven'o 16+1 okaz'os en la ĉeĥ'a ĉef'urb'o Prag'o.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Protest'o'j en Islamabad'o

PAKISTAN'O

Protest'o'j en Islamabad'o

Dum du tag'o'j, de la 25 a ĝis la 26 a de novembr'o, la pakistan'an'o'j ne pov'is vid'i Fejsbuk'o'n, Tviteron kaj Jutubon. Ili ankaŭ ne pov'is vid'i pakistan'a'j'n nov'aĵ-kanal'o'j'n, ĝis la operac'o por sub'prem'i protest'o'j'n fin'iĝ'is. Ili dev'is fid'i nov'aĵ'o'j'n de CNN, BBC kaj ali'a'j fremd'a'j kanal'o'j por ek'sci'i kio okaz'as en Islamabad'o, la ĉef'urb'o de Pakistan'o. La loĝ'ant'o'j ricev'is sci'ig'o'n, ke ek'de la 27 a de novembr'o la telefon'a'j konversaci'o'j est'os registr'at'a'j, la mesaĝ'o'j en Fejsbuk'o, Tvitero kaj WhatsApp est'os cenzur'at'a'j. Ĉiu, kiu dir'as/skrib'as io'n kontraŭ la reg'ist'ar'o aŭ islam'o, est'os konsider'at'a krim'ul'o, kiu'n la polic'o pov'as sen'avert'e arest'i. Oni nepr'e ne inter'ŝanĝ'u ne'neces'a'j'n mesaĝ'o'j'n kaj konversaci'o'j'n!

Kio okaz'is en Islamabad'o?

La religi'a parti'o Tehreek - i - Labbaik Ya Rasool Allah ( TLY) kaj ali'a'j parti'o'j ferm'is la ĉef'a'j'n voj'o'j'n el Islamabad'o ek'de la komenc'o de novembr'o, kaj ili daŭr'e protest'ad'is, postul'ant'e eks'ig'o'n de la ministr'o pri justic'o, ĉar ili opini'is, ke la nov'a vort'ig'o de elekt'a leĝ'o ne'sufiĉ'e respekt'as la profet'o'n Mahomet'o. Oni ne pov'is en'ir'i Islamabad'o'n facil'e el la najbar'a urb'o Ravalpindio ; eĉ ambulanc'o ne pov'is ir'i al mal'san'ul'ej'o. Ankaŭ la voj'o al la flug'haven'o est'is blok'it'a. Ekzamen'o'j est'is prokrast'it'a'j, ĉar mult'a'j student'o'j ne pov'is ating'i la universitat'o'n. Tio eg'e mal'facil'ig'is la viv'o'n en Islamabad'o.

Sub'prem'o de la rajt'o parol'i

La 25an de novembr'o la polic'o ek'ag'is kontraŭ protest'ant'o'j, kaj ek'de tiam la ĉef'a'j ret'ej'o'j iĝ'is ne'konekt'ebl'a'j. Per'e de „fremd'a'j” nov'aĵ-kanal'o'j oni ek'sci'is, ke almenaŭ ses hom'o'j mort'is kaj preskaŭ 200 hom'o'j est'is vund'it'a'j. Protest'ant'o'j manifestaci'is kontraŭ la reg'ist'ar'o ankaŭ en ali'a'j urb'o'j de Pakistan'o. La 27an de novembr'o, la ĉef'ministr'o Ŝahid Ĥakan Abbasi akcept'is la eks'iĝ'o'n de la ministr'o pri justic'o Zahid Hamid. Do, la reg'ist'ar'o ced'is al la protest'ant'o'j, kiu'j ag'is persist'e, sed neniu rajt'as kritik'i la reg'ist'ar'o'n.

„Delikat'a'j” tem'o'j

Nun la viv'o en Islamabad'o re'normal'iĝ'is. Oni afiŝ'as fot'o'j'n de si'a'j vizaĝ'o'j en Fejsbuk'o, sed oni ne parol'as pri politik'o kaj religi'o. Ĉu oni evit'as ĉi tiu'j'n „delikat'a'j'n” tem'o'j'n pro tim'o aŭ simpl'e ne hav'as interes'o'n pri la soci'a situaci'o en la land'o? Leg'ant'o'j en ali'a'j land'o'j ek'sci'u pri tio, kio okaz'is en Islamabad'o en novembr'o, kvankam eĉ la lok'an'o'j apenaŭ sci'as, kio ver'e okaz'is, pro la reg'ist'ar'a cenzur'ad'o.

N ADIPEDIA
korespond'ant'o de MONAT'O en Pakistan'o
Tim'o pri land'lim'o

OPINI'O

Tim'o pri land'lim'o

Kvankam mi ek'loĝ'is en Irland'o antaŭ plur'a'j jar'dek'o'j, ĝis la printemp'o de la pas'int'a jar'o mi neniam vizit'is la region'o'n Donegalo ( Dùn nan Gall, angl'ig'it'e Donegal), la plej nord'a'n distrikt'o'n de la land'o. La respublik'o'n Irland'o oni oft'e nom'as „Sud'a Irland'o”, tamen Donegalo est'as la nord'a ekstrem'aĵ'o de la irland'a ĉef'insul'o, do, kiam lok'an'o'j el Nord-Irland'o vojaĝ'as al tiu region'o, ili kutim'e dir'as, ke ili vojaĝ'as sud'e'n, malgraŭ la evident'a fakt'o, ke ili vojaĝ'as nord'e'n. Tio est'as nur unu el la mult'a'j paradoks'o'j pri la Verd'a Insul'o.

Mal'facil'e ating'ebl'a

Donegalo est'as unu el la plej bel'a'j part'o'j de Irland'o pro si'a sovaĝ'a natur'o, mal'hel'a'j mont'o'j, sol'ec'a'j erik'ej'o'j kaj alt'a'j klif'o'j. Ĝi tre simil'as nord'a'n Skot'land'o'n, kaj en Donegalo oni parol'as gael'a'n (kelt'a'n) lingv'o'n, kiu ne tre diferenc'as de la skot'gael'a. Komenc'e de la 20 a jar'cent'o, ĉiu part'o de la irland'a insul'o est'is ating'ebl'a per (oft'e mal'rapid'a, sed efik'a) fer'voj'a ret'o. Bedaŭr'ind'e tiu tut'land'a trajn'sistem'o ne plu ekzist'as, ĉar iom post iom mult'a'j trajn'lini'o'j est'is for'ig'it'a'j, kaj plur'a'j fer'voj'a'j staci'o'j est'is ferm'it'a'j. Nun Donegalo tut'e ne hav'as fer'voj'a'n lig'o'n kun la ceter'o de la insul'o. Por vojaĝ'i al tiu distrikt'o oni dev'as hav'i aŭtomobil'o'n aŭ uz'i ne tre fid'ind'a'j'n bus'o'j'n.


Ne surpriz'e do, ke Donegalo est'as la mal'plej evolu'int'a region'o de Irland'o. Tamen por hom'o'j, kiu'j vol'as eskap'i el la bru'o kaj streĉ'o de la urb'a viv'o, ĝi est'as ideal'a cel'o. Pli'ig'as la izol'it'ec'o'n de Donegalo tio, ke ĝi hav'as form'o'n de kojn'o konekt'it'a al la ceter'o de la respublik'o per mal'larĝ'a apud'mar'a ruband'o, flank'e de la okcident'a land'lim'o de Nord-Irland'o. Tial por ating'i la region'o'n oni dev'as vetur'i laŭ la nord-okcident'a mar'bord'o de la respublik'o aŭ penetr'i tra la land'lim'o en la distrikt'o'n Fermanagh (irland'e: Fear Manach), part'o de Nord-Irland'o.

Apenaŭ rimark'ebl'a land'lim'o

En april'o 2017, por fest'i dat're'ven'o'n de ni'a ge'edz'iĝ'o, ni'a'j du plej aĝ'a'j fil'o'j regal'is ni'n per semajn'fin'a rest'ad'o en Donegalo. Ili lu'is aŭtomobil'o'n por la vojaĝ'o, kaj rezerv'is por ni ĉiu'j ĉambr'o'j'n en privat'a dom'o sur et'a donegala insul'o. Ni vojaĝ'is nord'e'n laŭ la mar'bord'a voj'o, kaj re'ven'is, post ekskurs'o'j al kelk'a'j lok'o'j, tra agrabl'a lag'a region'o en Fermanagh.

Dum la antaŭ'a mal'pac'a period'o en Nord-Irland'o, kiam okaz'is teror'ism'a'j atenc'o'j, vizit'i Nord-Irland'o'n est'is mal'agrabl'a spert'o. Ĉie oni vid'is arm'it'a'j'n polic'an'o'j'n, brit'a'j'n soldat'o'j'n, blend'it'a'j'n vetur'il'o'j'n kaj voj'bar'o'j'n. Apud la land'lim'o est'is ferm'it'a'j ŝose'o'j kaj gvat'o'tur'o'j. Reg'is etos'o de minac'o kaj suspekt'o pri fremd'ul'o'j. Tamen, ek'de la komenc'o de la tiel nom'at'a pac'procez'o en 1988, la viv'o en Nord-Irland'o iĝ'is mult'e pli agrabl'a, bon'ven'ig'a, kaj preskaŭ tiel normal'a kiel en ali'a'j eŭrop'a'j ŝtat'o'j. Do ĉi-foj'e ni tra'pas'is la land'lim'o'n sen'problem'e. La unu'nur'a'j indik'o'j, ke ni trans'ir'is la land'lim'o'n, est'is la mal'est'o en Nord-Irland'o de du'lingv'a'j lok'nom'o'j (irland'a'j/angl'a'j), kelk'lok'a'j voj'sign'o'j pri distanc'o'j kaj rapid'ec'lim'o'j en brit'a'j mejl'o'j anstataŭ kilo'metr'o'j kaj, krom'e, prefer'o de brit'a valut'o, anstataŭ eŭr'o, en vend'ej'o'j.

Nov'a tim'o

Ĝust'e nun (en novembr'o 2017) est'as grand'a mal'trankvil'o en Briti'o, la Irland'a Respublik'o kaj en Nord-Irland'o, pro la fakt'o, ke ĉiu'j tim'as, ke, post kiam Briti'o for'las'os Eŭrop'a'n Uni'o'n, est'os re'star'ig'it'a la firm'a, du'on'e penetr'ebl'a land'lim'o kiu ĝis la pac'akord'o divid'is la Verd'a'n Insul'o'n en du apart'a'j'n sekci'o'j'n. Neniu dezir'as re'ven'o'n de gvat'o'tur'o'j, dogan'ej'o'j kaj land'lim'a'j kontrol'ej'o'j.

La reg'ist'ar'o kaj popol'o de la respublik'o dezir'as, ke la tut'a insul'o rest'u en Eŭrop'a Uni'o kaj ke la tut'a ĉirkaŭ'a mar'bord'o de la insul'o est'u deklar'it'a naci'a land'lim'o, anstataŭ la nun'a nord'a/sud'a land'lim'o. La por'brit'a, protest'ant'a Demokrati'a Uni'ist'a Parti'o en Nord-Irland'o, kiu est'as en ne'firm'a alianc'o kun la Konservativ'a Parti'o de Briti'o, absolut'e rifuz'as akcept'i tiu'n ide'o'n.

Kial'o'j de dis'du'iĝ'o ...

Post la proklam'o de la Irland'a Respublik'o en 1916, la divid'o de la irland'a insul'o en du teritori'o'j'n okaz'is pro politik'a'j kaj religi'a'j kaŭz'o'j. La nord-irland'a'j uni'ist'o'j vol'is rest'i brit'a'j, kaj ili mal'akcept'is reg'ad'o'n de precip'e katolik'a respublik'ism'a reg'ist'ar'o en Dublin'o. Iu'grad'e, tio est'is kompren'ebl'a. En tiu temp'o, la influ'o de la tre konservativ'a kaj prem'eg'a katolik'a eklezi'o est'is tre fort'a. Literatur'o est'is sever'e cenzur'at'a; ĉiu'j bibliotek'o'j, lern'ej'o'j kaj mal'san'ul'ej'o'j est'is sub eklezi'a administr'ad'o. Koncip'o'prevent'o est'is mal'permes'at'a. Kvankam ne'rom'katolik'a'j konfesi'o'j est'is toler'at'a'j, ili'a'j rajt'o'j est'is lim'ig'it'a'j. Eduk'ig'i infan'o'j'n laik'e aŭ ateism'e ne ebl'is.

... ĉu ankoraŭ valid'as?

Tamen, la etos'o en la modern'a respublik'o est'as tut'e ali'a. La leĝ'o'j'n kaj regul'o'j'n ne plu trud'as la episkop'o'j; laik'a'j lern'ej'o'j ekzist'as; ĉiu'j konfesi'o'j ĝu'as simil'a'n status'o'n; mal'kiel en Nord-Irland'o, sam'seks'a'j edz'iĝ'o'j est'as leĝ'e akcept'at'a'j (kvankam ne ĉiu'j religi'ul'o'j aprob'as tio'n). La katolik'a eklezi'o ne plu posed'as aŭ reg'as la pli'mult'o'n de la hospital'o'j kaj lern'ej'o'j. Do en ĉiu'j aspekt'o'j la hodiaŭ'a Irland'o ne mal'simil'as ali'a'j'n eŭrop'a'j'n land'o'j'n.

Kie'n plu?

Divid'o de mal'grand'a insul'o en du part'o'j'n est'as evident'e mal'konven'a, mal'agrabl'a kaj sen'senc'a. Ĝi est'as profit'don'a por neniu krom kontraband'ist'o'j kaj ali'spec'a'j krim'ul'o'j. La solv'o por Irland'o post „Brit'el'ir'o” ŝajn'as klar'a kaj logik'a: re'unu'ig'o de la insul'o kaj rest'ad'o en Eŭrop'a Uni'o. Sed, pro daŭr'a'j politik'a'j kaj religi'a'j motiv'o'j, mal'ced'em'ul'o'j en Nord-Irland'o ne akcept'os tiu'n propon'o'n.

Garbhan M AC A OIDH
Irland'o
Nov'a-mal'nov'a reg'ist'ar'o

POL'LAND'O

Nov'a-mal'nov'a reg'ist'ar'o

Dum plur'a'j semajn'o'j en la amas'komunik'il'o'j aper'is supoz'o'j kaj plan'o'j rilat'e la ŝanĝ'o'j'n en la reg'ist'ar'o de Pol'land'o. Mult'a'j spekulativ'is, ke ebl'e nun, du jar'o'j'n post la gajn'it'a'j elekt'o'j, Jarosław Kaczyński [ jarosŭaf kaĉinski ], la prezid'ant'o de la parti'o Jur'o kaj Just'ec'o, pov'os fin'fin'e iĝ'i ĉef'ministr'o kaj pren'i person'a'n respond'ec'o'n pri la grand'a'j reform'o'j en la land'o.

Vast'e kon'at'a „sekret'o”

La fakt'o, ke ĝust'e li far'as ĉiu'j'n grav'a'j'n decid'o'j'n en Pol'land'o, apenaŭ est'as sekret'o. Kiam Angel'a Merkel, la kancelier'in'o de Germani'o, en februar'o 2017 vizit'is la najbar'a'n Pol'land'o'n, ŝi kun'ven'is ĝust'e kun Kaczyński, ĉar nenio pov'as real'iĝ'i sen li'a ben'o – kvankam, laŭ si'a'j propr'a'j vort'o'j, li est'as nur „simpl'a parlament'an'o”. La ministr'o'j, la ĉef'ministr'o, eĉ la prezident'o est'as li'a'j oft'a'j vizit'ant'o'j en la parti'a sid'ej'o por inter'konsil'iĝ'o'j pri aktual'a'j demand'o'j.

Ne'kompren'ebl'a ŝanĝ'o

La plej grand'a opozici'a parti'o, la krist'a'n-demokrat'a Civit'an'a Platform'o, propon'is por la parlament'a tag'ord'o konfid-demand'o'n per voĉ'don'o pri mal'konfid'o al la reg'ist'ar'o. La politik'ist'o'j de Jur'o kaj Just'ec'o organiz'is verv'a'n defend'o'n. La atak'o'j'n refut'is ankaŭ la ĉef'ministr'in'o Beat'a Szydło [beat'a ŝidŭo ], sed jam kelk'a'j'n hor'o'j'n post'e ŝi anonc'is si'a'n demisi'o'n. La ŝanĝ'o est'as ne'kompren'ebl'a ankaŭ por la dekstr'ul'o'j, kiu'j ŝat'is la ĉef'ministr'in'o'n, kiu aspekt'e kaj kondut'e ŝajn'is al la elekt'ant'o'j simpl'a kaj natur'a, tut'e kiel ili. Kaj kial ŝanĝ'i la reg'ist'ar'o'n, se ĝi est'as „la plej bon'a post 1989”? Laŭ la oficial'a'j klar'ig'o'j, la reg'ist'ar'o nun en'ir'as nov'a'n etap'o'n kaj vol'as pli fokus'iĝ'i sur ekonomi'a'j demand'o'j, pri kiu'j plej kompetent'as la nov'elekt'it'o.

Nov'a ĉef'ministr'o

La nov'a ĉef'ministr'o iĝ'is la ĝis'tiam'a ministr'o pri financ'o'j, Mateusz Morawiecki [ mateuŝ moravjecki ], eks'a prezid'ant'o de la bank'o BZ WBK, kiu mem ne est'as parlament'an'o, kaj eĉ kiel membr'o de Jur'o kaj Just'ec'o est'as tut'e nov'a. Li'a bild'o est'as tut'e ali'a ol tiu de la parti'o kaj la antaŭ'ul'in'o. Kvankam mem konservativ'a katolik'o kaj aprob'ant'o de tradici'a'j valor'o'j, li reg'as fremd'a'j'n lingv'o'j'n, hav'as kontakt'o'j'n kun grav'ul'o'j kaj rafin'it'a'n kondut'manier'o'n, kiu'j konven'as al eks'a bank'ist'o. Tia hom'o ver'ŝajn'e pli bon'e pov'as trakt'i kun la eŭrop'uni'a'j instituci'o'j, kiu'j nun atent'e sekv'as la danĝer'a'n situaci'o'n en Pol'land'o: daŭr'as mal'fort'ig'o de la tribunal'o'j kaj grand'ig'o de politik'a influ'o al ili.

Kio do fakt'e ŝanĝ'iĝ'is?

Mez'e de decembr'o la prezident'o jam instal'is la nov'a'n-mal'nov'a'n reg'ist'ar'o'n. Ŝanĝ'iĝ'is nur la ĉef'ministr'o – komenc'e de la jar'o li taks'os la labor'o'n de si'a'j koleg'o'j kaj propon'os pli'a'j'n ŝanĝ'o'j'n en la konsist'o de la kabinet'o. Li konserv'is ankaŭ la propr'a'n ministeri'o'n pri financ'o'j, kio est'as tut'e ne'kutim'a en Pol'land'o. Flank'a'n problem'o'n kaŭz'is la est'ont'ec'o de Beat'a Szydło – se, laŭ la reg'ant'a parti'o, ŝi est'is tiom bon'a ĉef'ministr'in'o, nun ŝi dev'us ricev'i iu'n ali'a'n taŭg'a'n alt'rang'a'n posten'o'n. Sed kiu'n? La parti'a'j special'ist'o'j propon'is ig'i ŝi'n vic'ĉef'ministr'o – ŝi akcept'is tiu'n propon'o'n kaj nun est'as ministr'o sen specif'a respond'ec'kamp'o.

pfko
Paweł F ISCHER - K OTOWSKI
korespond'ant'o de MONAT'O en Pol'land'o
<mark>OSKE</mark> : La ukrain'a konflikt'o domin'is

INTER'NACI'A SEKUR'EC'O

OSKE : La ukrain'a konflikt'o domin'is

En Vien'o okaz'is jar'kun'sid'o de la konsili'o de ministr'o'j pri ekster'a'j afer'o'j de Organiz'aĵ'o pri Sekur'ec'o kaj Kun'labor'o en Eŭrop'o ( OSKE). Part'o'pren'is reprezent'ant'o'j de 57 membr'o-ŝtat'o'j el Eŭrop'o, centr'a Azi'o kaj Nord-Amerik'o. Oni pri'diskut'is, en la palac'o Hofburg , problem'o'j'n en la sfer'o de sekur'ec'o kaj ekzist'ant'a'j minac'o'j, fortik'ig'o de konfid'o kaj pli'bon'ig'o de kun'labor'o. La ĉef'a'n lok'o'n en la tag'ord'o okup'is la konflikt'o en Ukraini'o kaj la batal'o kontraŭ teror'ism'o.

Disput'o inter Uson'o kaj Rusi'o

Komenc'e de la kun'sid'o, Uson'o kaj Rusi'o en'ir'is sen'kompat'a'n disput'o'n pri la kriz'o en Ukraini'o. Rex Tillerson [ reks tílerson ], la uson'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, deklar'is, ke Rusi'o est'as font'o de per'fort'o en la ukrain'a konflikt'o. „Ni dev'as respekt'i la rajt'o'n de ĉiu ŝtat'o elekt'i si'a'n propr'a'n politik'a'n est'ont'ec'o'n”, li dir'is rilat'e Ukraini'o'n, kiu ek'de la politik'a'j ŝanĝ'o'j en 2014 orient'iĝ'is al Eŭrop'a Uni'o. Tillerson riproĉ'is Rusi'o'n, ke ĝi trejn'as ribel'ant'o'j'n kaj proviz'as ili'n per arm'il'o'j.

La kondut'o de Rusi'o est'as la plej grand'a obstakl'o sur'voj'e al normal'ig'o de la reciprok'a'j rilat'o'j, dir'is Tillerson. Li deklar'is: „Ni neniam akcept'os la aneks'o'n de Krime'o. La uson'a'j sankci'o'j koncern'e Krime'o'n rest'os ĝis Rusi'o for'las'os la du'on'insul'o'n.” Krom'e, Tillerson al'don'is, ke sankci'o'j rilat'e Rusi'o'n, proklam'it'a'j kun'e kun Eŭrop'a Uni'o, valid'os, ĝis la rusi'a'j soldat'o'j re'tir'iĝ'os el la donbasa region'o en Ukraini'o. Li menci'is, ke dum 2017 pli da hom'o'j est'is mort'ig'it'a'j en la konflikt'o ol en la antaŭ'a'j jar'o'j.

La rusi'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j Sergej Lavrov ripet'is akuz'o'j'n kontraŭ NATO, al kiu al'iĝ'as ĉiam pli da land'o'j en orient'a Eŭrop'o proksim'e al Rusi'o. Li riproĉ'is la sen'indulg'a'n ekspansi'o'n de NATO. Kiev'o kulp'as pri mal'observ'o de la minsk'a'j inter'konsent'o'j, dir'is la rus'a ministr'o. Li plend'is pri atak'o'j kontraŭ la rus'e'parol'ant'a loĝ'ant'ar'o kaj pri lim'ig'o de ĝi'a'j minoritat'a'j rajt'o'j en Ukraini'o. Laŭ li ne est'as alternativ'o al la minsk'a'j inter'konsent'o'j (2015).

UN-mandat'o lim'ig'it'a

Lavrov kritik'is la uson'a'n insist'o'n pri ampleks'a mandat'o por pac'ig'a misi'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) en Ukraini'o. Laŭ li, tio egal'us al prov'o solv'i tiu'n problem'o'n per'fort'e. Rusi'o long'e opon'is ĉe'est'o'n de blu'kask'a'j soldat'o'j de UN en Ukraini'o, tamen antaŭ ne'long'e ĝi aprob'is lim'ig'it'a'n UN-mandat'o'n. El la vid'punkt'o de Kreml'o la task'o de UN-soldat'o'j est'as nur gard'i la observ'ant'o'j'n de OSKE ĉe la demarkaci'a lini'o inter por'rus'a'j separ'ist'o'j kaj la ukrain'a arme'o en nord-orient'a Ukraini'o.

... aŭ ampleks'a?

Kiev'o, Vaŝington'o kaj ali'a'j okcident'a'j alianc'an'o'j, mal'e, postul'as ampleks'a'n part'o'pren'o'n de UN-soldat'o'j en la tut'a are'o de batal'o'j. Ili mal'akcept'as mandat'o'n nur ĉe la front'lini'o, ĉar tio pov'us firm'ig'i la nun'a'n situaci'o'n kaj sekv'e la ĉe'est'o'n de Rusi'o en nord-orient'a Ukraini'o. Tie ukrain'a arme'o milit'as kontraŭ por'rus'a'j ribel'ant'o'j de pli ol tri jar'o'j. La konflikt'o rezult'ig'is profund'a'n kriz'o'n en la rilat'o'j inter Rusi'o kaj Okcident'o.

Pozici'o de Ukraini'o

Akr'a kritik'o ven'is de Pavlo Klimkin, la ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j de Ukraini'o. Li dir'is, ke sekv'e de la rusi'a agres'o ĝis nun mort'is pli ol 10 000 hom'o'j en Ukraini'o. Klimkin deklar'is: „Tio ne pov'as est'i la nov'a normal'ec'o en Eŭrop'o”. Li kritik'is: „Rusi'o neniam intenc'is plen'um'i la minsk'a'j'n inter'konsent'o'j'n”. Laŭ ili Kiev'o de'nov'e ricev'u plen'a'n reg'o'n super la lim'o al Rusi'o.

Sub'ten'o de EU

Klimkin ricev'is sub'ten'o'n de reprezent'ant'o'j de Eŭrop'a Uni'o. La alt'rang'a EU -diplomat'in'o Helga Schmid postul'is, ke Rusi'o ĉes'u financ'e kaj politik'e sub'ten'i la por'rus'a'j'n separ'ist'o'j'n en la konflikt'o. Rusi'o dev'us fin'i la ekster'leĝ'a'n aneks'o'n de Krime'o, kiu'n Eŭrop'a Uni'o neniam akcept'os, emfaz'is la diplomat'in'o.

Komun'a deklar'o mank'as

La Konsili'o de ministr'o'j pri ekster'a'j afer'o'j de OSKE ne sukces'is akcept'i komun'a'n deklar'o'n fin'e de la kun'sid'o. La mank'o de komun'a deklar'o atent'ig'as pri la kriz'o de konfid'o en OSKE, tamen las'as ebl'o'n por dialog'o koncern'e aktual'a'j'n defi'o'j'n al sekur'ec'o en Eŭrop'o.

Decid'o'j

Oni ja akcept'is kelk'a'j'n decid'o'j'n pri apart'a'j tem'o'j: inform'a sekur'ec'o, mal'pez'a'j arm'il'o'j kaj rezerv'o'j de konvenci'a arm'il'ar'o, ekonomi'a kun'labor'o kaj mal'ebl'ig'o de hom'komerc'o. La ministr'a konsili'o de OSKE al'vok'is la parti'o'j'n en la ukrain'a konflikt'o nepr'e plen'um'i la inter'konsent'it'a'n ĉes'ig'o'n de la paf'ad'o kaj entrepren'i nov'a'j'n fort'o'streĉ'o'j'n por pac'a regul'ig'o.

evge
Evgeni G EORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o

24 a kun'sid'o de la Konsili'o de ministr'o'j pri ekster'a'j afer'o'j de OSKE en Vien'o. Fot'o: OSCE VIENNA

Tram'e tra la temp'o'j

Modern'a viv'o

VIEN'O

Tram'e tra la temp'o'j

La tram'o'muze'o en Vien'o (Aŭstri'o) est'as la plej grand'a en la mond'o. Ĝi situ'as en iam'a tram'o'remiz'o en la 3 a distrikt'o, kiu est'is en uz'o de 1901 ĝis 1990. La tram'o'muze'o montr'as ĉiu'j'n tram'vetur'il'o'j'n, kiu'j iam vetur'is en Vien'o de 1865 ĝis hodiaŭ. La posed'ant'o'j est'as Vien'a'j Lini'o'j (entrepren'o de la komun'um'o Vien'o) kaj la asoci'o'j „Amik'o'j de la Fer'voj'o” kaj „Vien'a Tram'o'muze'o”. La plej mal'nov'a ekspon'aĵ'o est'as ĉeval'tir'it'a tram'o el la jar'o 1868.

Ĉeval'a panik'o

Mil'o'j rigard'is la grand'a'n tram'o'parad'o'n en Vien'o okaz'e de la jubile'o „150 jar'o'j'n tram'o en Vien'o” en 2015. Re'nov'ig'it'a vagon'o de ĉeval'tir'at'a tram'o („ĉeval'tram'o”) est'is la unu'a vetur'il'o de la parad'o. Sed panik'iĝ'is la ĉeval'o'j, ĉar la dek'mil'kap'a hom'amas'o est'is tro bru'a. Do elektr'a lokomotiv'o dev'is tir'i la vagon'o'n laŭ la vien'a Ring'strat'o.

Sekv'is 52 pli'a'j vetur'il'o'j: tram'o'j, bus'o'j, unu metr'o-trajn'o kaj divers'a'j special'a'j vetur'il'o'j, dispon'ig'it'a'j de la Vien'a Tram'o'muze'o. Konduktor'o'j kaj pasaĝer'o'j en histori'a'j kostum'o'j akompan'is la procesi'o'n. Antaŭ la urb'o'dom'o la tram'o'j halt'is por ebl'ig'i fot'ad'o'n.

Lign'a'j rel'o'j

La unu'a tram'lini'o en Vien'o funkci'is de 1840 ĝis 1842. Ĝi transport'is fest'em'ul'o'j'n al la amuz'kvartal'o Kolose'o en la nun'a 20 a distrikt'o, kie oni pov'is danc'i en grand'a barel'o kaj rigard'i lign'a'n elefant'o'n de intern'e. La tram'trajn'o konsist'is el du vagon'o'j, inter kiu'j ĉeval'o trov'iĝ'is kaj tir'is, respektiv'e puŝ'is, la vagon'o'j'n. La rel'o'j est'is el lign'o. En 1865 ek'funkci'is la unu'a daŭr'a tram'lini'o en Vien'o. Ĉeval'o'j tir'is po unu vagon'o'n, kiu rul'iĝ'is sur fer'a'j rel'o'j.

Tram'trajn'o'j tir'at'a'j de vapor'lokomotiv'o'j („vapor'tram'o'j”) trafik'is en la ekster'a'j part'o'j de Vien'o de 1883 ĝis 1922. La unu'a elektr'a tram'o en Vien'o vetur'is en la jar'o 1897. Baldaŭ post'e mal'aper'is la ĉeval'tram'o'j (1903) kaj la vapor'tram'o'j (1922).

Simbol'o'j

En la du'a du'on'o de la 19 a jar'cent'o la lini'o'j hav'is ne numer'o'j'n, sed simbol'o'j'n pro la mult'a'j analfabet'o'j viv'ant'a'j en la ĉef'urb'o de la mult'lingv'a aŭstr'a-hungar'a imperi'o. Nur ek'de 1907 oni uz'is numer'o'j'n: 1 ĝis 20 por lini'o'j ĉirkaŭ la urb'o'centr'o; 21 ĝis 80 por lini'o'j en kaj el la centr'o; 81 ĝis 99 por special'a'j lini'o'j. Se lini'o konduk'is al la centr'o kaj plu'e sur Ring'strat'o, ĝi hav'is liter'a'n lin'i-sign'o'n. La pli'long'ig'o'n de lini'o oni vid'ig'is per tri-cifer'a'j numer'o'j. Ekzempl'e la pli'long'ig'o'j de la lini'o 17 est'is 117, 217 kaj 317.

Ĝis 1900 la tram'stir'ist'o star'is antaŭ'e en la freŝ'a aer'o, ankaŭ en vintr'o, ĉar li dev'is hav'i sen'bar'a'n ĉirkaŭ'vid'o'n. Post'e oni protekt'is li'n per vitr'a'j fenestr'o'j. Hodiaŭ la stir'ist'o'j sid'as komfort'e en hejt'at'a ej'o.

Walter K LAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o


011827-Klag-tramoparado(23)

Rechts fahren ” (Vetur'u dekstr'e). Ek'de la jar'o 1938 oni dev'is vetur'i dekstr'e sur la strat'o'j ankaŭ en orient'a Aŭstri'o. Vetur'il'o el la jar'o 1912. Fot'o: WALTER KLAG


011827-Klag-tramoparado(62)

Ĉarm'a par'o – la mod'o de 1900. Fot'o: WALTER KLAG

Fabel'a oliv'arb'o

Scienc'o

ITALI'O

Fabel'a oliv'arb'o

Ĝi'a scienc'a nom'o est'as Fs 17, sed ĝi tuj fam'iĝ'is kiel Favolosa („Fabel'a”, „Mir'ind'a” en la ital'a lingv'o): tem'as pri nov'spec'a oliv'arb'o, rezist'ant'a al la bakteri'o Xylella fastidiosa kaj kre'it'a laboratori'e de ital'a'j scienc'ist'o'j.

Rendiment'o

La respond'ec'ul'o de la projekt'o, doktor'o Giuseppe Fontanazza [ ĝuzepe fontanaca ], klar'ig'as, ke Favolosa est'as ekster'ordinar'a oliv'arb'a spec'o. Ĝi for'puŝ'as la supr'e menci'it'a'n – kaj ver'e detru'a'n – bakteri'o'n pri kiu Joseph -Mari'e Bové, el la Akademi'o pri Agrikultur'o de Franci'o, skrib'is, ke ĝi est'as la plej mal'bon'a ne'antaŭ'vid'it'aĵ'o por arb'o'j tut'mond'e, oft'e nom'at'a la „ebol'o de la oliv'arb'o'j”. Krom'e la nov'a spec'o supoz'ig'as grand'a'n est'ont'a'n rendiment'o'n: oni fakt'e pov'os produkt'i mez'um'e eĉ 12 tun'o'j'n da oliv'o'j en ĉiu hektar'o.

Arb'id'ej'o'j

Ĉi-moment'e ekzist'as nur tri vart'ej'o'j kun licenc'o util'ig'i la arb'o'n Favolosa en la ital'a teritori'o. Ili trov'iĝ'as en Peruĝ'o (Umbri'o), Terlizzi [ terlici ] (Apuli'o) kaj Randazzo [ randaco ] (Sicili'o). Ĉiu'j ĉi arb'id'ej'o'j est'as kontrol'at'a'j de CNR (Ital'a Tut'land'a Centr'o de Esplor'ad'o).

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Mal'kovr'ant'e la arkeologi'o'n de nord-eŭrop'a insul'ar'o

ORKAD'A'J INSUL'O'J

Mal'kovr'ant'e la arkeologi'o'n de nord-eŭrop'a insul'ar'o

La loĝ'ant'ar'o de Irland'o antaŭ ne'long'e pov'is spekt'i seri'o'n da televid'a'j program'o'j pri iu'j sensaci'a'j arkeologi'a'j er'o'j freŝ'e trov'it'a'j sur la ĉef'a insul'o de la Orkad'a Arkipelag'o (sud'a grup'o inter la nord'a'j insul'o'j de Skot'land'o). Tem'as pri neolitik'a – tio est'as fru'a-ŝton'epok'a – vilaĝ'o, kiu datum'as je proksim'um'e 3100 jar'o'j antaŭ Krist'o.

Arkeolog'o'j, geolog'o'j, botanik'ist'o'j kaj histori'ist'o'j el mult'a'j land'o'j kun'iĝ'as dum la somer'a'j monat'o'j por esplor'i kaj el'fos'i en tiu lok'o, kiu nom'iĝ'as Ness of Brodgar . Karakteriz'o'j de la neolitik'a kultur'o est'as inter'ali'e la konstru'ad'o de star'ant'a'j ŝton'eg'o'j (tiel nom'at'a'j menhir'o'j), vast'a'j ŝton'a'j ring'o'j, ĉambr'a'j tomb'o'j, sed ankaŭ alt'a'j art'e'far'it'a'j tumul'o'j (angl'e barrow , gael'e barpa , norman'e hvarf ). La scienc'ist'o'j nun kred'as, ke tiu ŝton'ring'a kultur'o komenc'iĝ'is antaŭ pli ol kvin jar'mil'o'j sur la Orkad'o'j (en period'o, kiam la klimat'o est'is pli mild'a ol la hodiaŭ'a, kaj la nun'a'j – preskaŭ sen'arb'a'j – insul'o'j ja posed'is arb'ar'o'j'n). Oni supoz'as al'don'e, ke de tiu for'a arkipelag'o ĝi dis'vast'iĝ'is al la skot'a ĉef'land'o, al la Mar'kol'a'j Insul'o'j, al Bretoni'o, al Angli'o, al Kimri'o kaj al Irland'o. Ekzempl'o'j est'as la ŝton'ring'o de Carloway (gael'e Càrlabhagh , sur la Hebrid'a'j Insul'o'j); la impon'a'j ej'o'j Stonehenge kaj Avebury en sud'a Angli'o, Newgrange [ njugrejnĝ ] (gael'e Brú na Boinne ) kaj Drombeg en Irland'o; kaj cent'o'j da simil'a'j ring'o'j en la tut'a Briti'o kaj Irland'o. Ekzempl'o'j de ĉambr'a'j tomb'o'j trov'iĝ'as en Newgrange kaj ĉe La Hougue Bi'e sur la insul'o Ĵerzej'o, kiu iam est'is part'o de la franc'a ĉef'land'o.

Ceramik'aĵ'o'j

Jam de'long'e la Orkad'o'j est'as fam'a'j pro si'a'j grav'a'j arkeologi'a'j lok'o'j. La insul'ar'o'n oni rigard'as kiel unu el la plej riĉ'a'j lok'o'j (aŭ la plej riĉ'a'n en'tut'e) je neolitik'a'j rest'aĵ'o'j en Eŭrop'o. La arkipelag'o konsist'as el proksim'um'e 70 insul'o'j, el kiu'j 20 est'as ankoraŭ loĝ'at'a'j.

En la jar'o 1850 antikv'a vilaĝ'o, nun nom'at'a Skara Brae, est'is mal'kovr'it'a post grand'a ŝtorm'o, kiu for'blov'is la sabl'o'n, kiu ĝis tiam est'is kaŝ'int'a la tut'a'n dom'ar'o'n. Long'e post'e, arkeolog'o el la Universitat'o de Edinburg'o komenc'is serioz'a'n esplor'ad'o'n de la lok'o. Oni konstat'is, ke Skara Brae ek'aper'is ek'de ĉirkaŭ 3180 a. K., do ĝi est'as mult'e pli antikv'a ol la piramid'o'j de Egipti'o. La dom'o'j'n oni lert'e konstru'is per ŝton'o, kaj en ili ebl'is trov'i objekt'o'j'n, kiu'j atest'as pri surpriz'e alt'a kultur'o: ekzempl'e dekor'it'a'j'n ceramik'aĵ'o'j'n, ŝton'a'n mebl'ar'o'n kaj eĉ ĵet'kub'o'j'n, kio ŝajn'as sugest'i, ke la loĝ'ant'o'j kompren'is kaj uz'is cifer'o'j'n.

Gravur'aĵ'o'j

La verk'int'o kaj li'a edz'in'o (kiu est'is entuziasm'a amator'a arkeolog'in'o) est'is tiom sorĉ'it'a'j de la televid'a'j program'o'j pri la Orkad'o'j, ke en maj'o 2017 ili decid'is vizit'i la tie'a'j'n arkeologi'ej'o'j'n. Ili flug'is de Edinburg'o al Kirkwall, la ĉef'a urb'o de la menci'it'a insul'ar'o. La koncern'a are'o est'as tro grand'a por vid'i ĉio'n, sed ili sukces'is pied'ir'i, bicikl'i kaj aŭtobus'i al Skara Brae, Ness of Brodgar, la Ŝton'eg'o'j de Stenness kaj la impon'eg'a tumul'o Maeshowe. Ĉi-last'a en'hav'as korbel'it'a'n ĉambr'a'n tomb'o'n, majstr'e konstru'it'a'n per ruĝ'a'j sabl'o'ŝton'a'j slab'o'j, kiu'j abund'as sur la insul'o'j.

Kiu'j nenio'n sci'is pri arkeologi'o long'e supoz'is, ke Maeshowe est'is konstru'it'a de la antaŭ'a'j skandinav'a'j loĝ'ant'o'j de la Orkad'o'j, pro tio, ke la mur'o'j de la mez'a ĉambr'o est'as kovr'it'a'j de gravur'aĵ'o'j (inkluziv'e de figur'o de grif'o) kaj sur'skrib'aĵ'o'j en la run'a alfabet'o. Tiu'j tamen est'is supoz'ebl'e skrap'it'a'j per akr'a il'o de tomb'o'rab'ist'o'j aŭ sci'vol'em'ul'o'j norveg'a'j, kiu'j bedaŭr'ind'e romp'is la tegment'o'n por en'ir'i tie'n. La arkeolog'o'j cert'ig'as, ke tiu est'as la plej grand'a trov'aĵ'o de run'o'j en la tut'a Eŭrop'o, inkluziv'e de Norvegi'o. Bon'ŝanc'e, la tegment'o est'is restaŭr'it'a kaj blank'e farb'it'a por indik'i, ke ĝi ne est'as original'a. La sur'skrib'aĵ'o'j est'as banal'a'j, sed interes'a'j. Ili inkluziv'as unu plen'um'it'a'n de vir'in'o, kiu indik'as la nom'o'n de si'a edz'o, kaj ali'a'n far'e de iu, kiu laŭ'dir'e „est'as kuir'ist'o de la jarl (graf'o)”. Panel'o ekster la tumul'o trans'skrib'as la run'o'j'n kaj montr'as traduk'o'j'n en la angl'a'n.

Vizit'ant'e tiu'j'n lok'o'j'n, plen'a'j'n de histori'o kaj scienc'o, oni pov'as imag'i kaj interes'e mal'kovr'i, kiu'manier'e en tiu eg'e for'a period'o, long'e antaŭ la aper'o de la egipt'a civiliz'o kaj la nask'iĝ'o de Jesu'o Krist'o, hom'o'j kapabl'is ating'i tiom alt'a'n nivel'o'n de kultur'o kaj spert'o.

gmck
Garbhan M AC A OIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
Tut'land'a bicikl'ad'o pro futbal'a grand'far'o

ITALI'O

Tut'land'a bicikl'ad'o pro futbal'a grand'far'o

La rond'ir'o de Itali'o (ital'e: gir'o d ’Itali'a) est'as ne nur inter'naci'e kon'at'a etap-konkurs'o, kiu'n bicikl'ist'o'j part'o'pren'as ĉiu'jar'e. Ĝi pov'as foj'foj'e est'i ankaŭ long'a, preskaŭ sen'fin'a vojaĝ'o, kiu'n ajn'a ital'o pov'as est'i dev'ig'at'a al'front'i per si'a bicikl'o, ekzempl'e pro mal'prudent'a si'n'dev'ont'ig'o publik'e far'it'a. Jen special'a histori'o, kiu ig'os la leg'ant'o'n unu'e rid'et'i kaj fin'e – pro ĝi'a human'ec'o – ebl'e plor'i.

David'e Nicola est'as ne tre kon'at'a futbal'a trejn'ist'o, dung'it'a en la somer'o de 2016 de la sud-ital'a mal'grand'a team'o Crotone [kroton'e] post ĝi'a unu'a kaj histori'a promoci'o al Seri'e A . Neniu ver'e kred'is, komenc'e de la ĉampion'turnir'o, ke ĝi hav'as konkret'a'j'n ŝanc'o'j'n sav'iĝ'i kontraŭ titol'riĉ'a'j „kir'as-ŝip'o'j”, kiel Juventus, Rom'a, Napol'i, Mil'a'n kaj Inter.

La mank'o de esper'o tiu'rilat'e karakteriz'is ankaŭ la unu'a'j'n monat'o'j'n de la ĉampion'turnir'o: kiel atend'it'e, mal'venk'o'n post mal'venk'o, spit'e al grand'a engaĝ'iĝ'o far'e de ĉiu'j futbal'ist'o'j, la team'o Crotone fin'is la komenc'a'n lud'seri'o'n kun apenaŭ 9 poent'o'j en la unu'a'j 19 matĉ'o'j, dum oni kutim'e bezon'as inter 35 kaj 40 poent'o'j'n post 38 matĉ'o'j por esper'i rest'ad'i en la plej alt'a ĉampion'turnir'o. La zelot'o'j, unu'e entuziasm'a'j kaj feliĉ'a'j pro la unik'a ŝanc'o lud'i en la precip'a turnir'o de la land'o, iom post iom tamen perd'is la pacienc'o'n kaj ek'protest'is. Iu'j mal'kaŝ'e komenc'is kontest'i la trejn'ist'o'n kaj postul'i, ke la prezid'ant'o de la team'o anstataŭ'ig'u li'n per ali'a pli kompetent'a person'o.

Frustraci'o kaj sen'esper'o ĝeneral'e abund'is inter la fervor'ul'o'j. Laŭ mult'a'j opini'ist'o'j la problem'o est'is unu'e la mank'o de spert'o de kelk'a'j (kvankam iu'okaz'e talent'plen'a'j) pied'pilk'ist'o'j, ja util'a por super'viv'i en mal'facil'a ĉampion'turnir'o. Sed kulp'is ankaŭ kaj ĉef'e tio, ke la lok'a stadion'o de Crotone bezon'is post la promoci'o grand'a'n re'struktur'ad'o'n. En la unu'a'j monat'o'j ĝi ne est'is taŭg'a el sekur'ec'a vid'punkt'o kaj, dum la tut'a komenc'a lud'seri'o, la team'o dev'is lud'i en la for'a urb'o Pescara, ekster la hejm'lok'o, sen la sub'ten'o de la lok'ul'o'j. Kiam la team'o post tut'a lud'seri'o hav'is la ebl'o'n lud'i efektiv'e la hejm'lok'a'j'n matĉ'o'j'n, jen ek'is la unu'a'j venk'o'j kaj al'ven'is pli da poent'o'j.

Ĵurnal'ist'o iu'tag'e demand'is la trejn'ist'o'n David'e Nicola, kio'n li pret'as far'i, se li'a team'o sav'iĝ'os. Li, ŝajn'e mem ne tro konvink'it'a, ke ekzist'as real'a'j ebl'o'j pri tia grand'far'o, respond'is sen'pri'pens'e: „Mi ja bicikl'os ĝis mi'a nask'iĝ'urb'o, Torin'o.” Promes'o publik'e far'it'a, film'it'a kaj registr'it'a. Kaj la ital'o'j tia'aĵ'o'n ne forges'as ...

Honor'vort'o

Ĉar fabel'o'j kelk'foj'e hav'as feliĉ'a'n fin'o'n, ĝust'e en la last'a tag'o de la pied'pilk'a ĉampion'turnir'o, post spir'halt'ig'a kelk'monat'a re'akir'ad'o de poent'o'j, Crotone sukces'is venk'i per 3 gol'o'j kontraŭ 1 la team'o'n Lazio kaj last'minut'e trans'pas'is la rival'o'n Empoli, kiu si'a'vic'e mal'venk'is pro 1 gol'o kontraŭ 2 en la lud'o kun la jam matematik'e regres'int'a Palerm'o. La iam ofend'it'a kaj insult'it'a David'e Nicola nun far'iĝ'is hero'o de la tut'a sud-ital'a region'o. Tamen neniu forges'is li'a'n promes'o'n, kaj li deklar'is, ke li nepr'e kaj plezur'e ten'os si'a'n honor'vort'o'n. Tiel post mal'mult'a'j tag'o'j ek'is ne'kutim'a bicikl'a vojaĝ'o de la sud'o de Itali'o ĝis la nord-okcident'o: pli ol 1000 kilo'metr'o'j en la plej varm'a sezon'o de la jar'o.

Persist'ec'o

Krom la futbal'a ating'o kaj la kurioz'a histori'et'o de trejn'ist'a „frenez'ec'o”, ĉi tiu okaz'aĵ'o akir'as tamen pli'a'n valor'o'n, kiam oni ek'sci'as, ke la fil'o de David'e Nicola mort'is 14-jar'aĝ'a en 2014 ĝust'e pro bicikl'a akcident'o. La trejn'ist'o do dediĉ'is la hero'aĵ'o'n de Crotone al si'a id'o, aper'ig'ant'e ĉi-rilat'e la jen'a'n kor'tuŝ'a'n leter'o'n en Fejsbuk'o: „Salut'o'n, mi'a am'at'o. Mi ne sci'as, kie vi est'as. Mi ne sci'as, kio'n vi far'as. Ebl'e vi est'as sur tiu nub'o, kiu est'is super mi tiu'vesper'e, kiam mi kur'is kun la cel'o ig'i vi'a'n lantern'o'n flug'i. Aŭ ebl'e vi est'as ĉi tie apud mi ... Jes, mi est'as cert'a, ke vi est'as tie ĉi kun mi. Ni ja batal'is kun'e dum ĉi tiu tre komplik'a jar'o, sed ... hodiaŭ mi sci'as, ke vi est'is ĉiam tie kun mi. Vi sukces'is per vi'a energi'o don'i al mi la fort'o'n batal'i kaj daŭr'e post'kur'i tio'n, kio ŝajn'is ne'ebl'a. La persist'ec'o est'as tio, kio ig'as ne'ebl'a'j'n afer'o'j'n ebl'a'j; ebl'a'j'n afer'o'j'n probabl'a'j; probabl'a'j'n afer'o'j'n cert'a'j. Al'e[ ssandro ], ĉi tiu ne est'as mi'a venk'o, sed ni'a, kiel jam okaz'e de la promoci'o de la team'o Livorn'o al la unu'a kategori'o. Mi vol'us ĝoj'i kun vi, rigard'i vi'a'j'n okul'o'j'n kaj vi'a'n rid'et'o'n, pren'i vi'a'n man'o'n kaj kun'e kur'i kaj fest'i. Ĉio ĉi est'as nur por vi. Ĉiu mi'a gajn'o est'as vi'a, ĉiu mi'a venk'o est'os vi'a, ĉiu mi'a rev'o est'os ankaŭ vi'a. Mi vol'as, ke mi'a kor'o plu bat'u por vi kaj ke vi pov'u ankoraŭ viv'i per mi.”

Zigzag'o

La leter'o dis'vast'iĝ'is rapid'e tra la tut'a Itali'o, kaj la supr'e'n'ir'o de la trejn'ist'o ĝis la urb'o Torin'o hav'is la formal'a'n sub'ten'o'n de grav'a'j asoci'o'j, kiel tiu de la famili'an'o'j de viktim'o'j de sur'voj'a'j akcident'o'j kaj de la Ital'a Federaci'o de Amik'o'j de Bicikl'o. Eĉ la televid'a kanal'o Sky Itali'a sekv'is la event'o'n kaj far'is ĉiu'tag'a'n raport'o'n pri ĝi. David'e Nicola ating'is, kiel etap'o'j'n de si'a bicikl'ad'o, ĉiu'j'n plej grav'a'j'n urb'o'j'n en si'a viv'o ( Pescara, Ancona, Livorn'o, Ge'nov'a): tiu'j'n, en kiu'j li lud'is, kiam li est'is ankoraŭ pied'pilk'ist'o; kaj tiu'j'n, kie li trejn'is antaŭ la sub'skrib'o de kontrakt'o kun la team'o Crotone. Do li tut'e ne elekt'is la plej mal'long'a'n voj'o'n, sed vol'is ating'i la lok'o'j'n plej kar'a'j'n sen zorg'i pri la eventual'a neces'o zigzag'i tra la region'o'j de Itali'o. La cel'o de ĉio ĉi? Omaĝ'i al si'a am'at'a kaj pere'int'a Alessandro kaj pruv'i al la hom'o'j, ke eĉ en ŝanĝ'iĝ'ant'a mond'o, kie oni oft'e van'e parol'ad'as, ebl'as kaj nepr'as kred'i je io kaj est'i ver'a'j hom'o'j.

La verk'ant'o sci'as, ke „ver'a” ĵurnal'ist'o ne rajt'as parol'i en la unu'a person'o. Tamen mi emoci'plen'e fin'u ĉi tiu'n artikol'o'n, atest'ant'e eg'a'n admir'o'n al ĉi tiu hom'o, David'e Nicola, al kiu ind'as dezir'i plej grand'a'j'n sukces'o'j'n en li'a karier'o. Ek'de nun sen'dub'e est'os krom'a'j sub'ten'ant'o'j de la team'o'j, kiu'j'n li est'ont'e trejn'os, inter la ĉiu'de'ven'a leg'ant'ar'o de ni'a magazin'o.

Roberto P IGRO
korespond'ant'o de MONAT'O por Itali'o, Kipr'o kaj Greki'o
La last'a parol'ant'o de la lingv'o <mark>chaná</mark>

Lingv'o

SUD-AMERIK'O

La last'a parol'ant'o de la lingv'o chaná

La reĝisor'in'o Marin'a Zeising nask'iĝ'is en Bon'aer'o, Argentin'o. Stud'int'e kin'art'o'n en la universitat'o de Bon'aer'o, ŝi post'e kler'iĝ'is pri kultur'a mastr'um'ad'o en la universitat'o Untref apud la argentin'a ĉef'urb'o. De pli ol 15 jar'o'j ŝi labor'as por plur'a'j kin'a'j produkt'ant'o'j, kontribu'ant'e al la real'ig'ad'o de ĉirkaŭ 25 dokument'a'j film'o'j kaj televid'seri'o'j. Ŝi krom'e fond'is la kin'a'n firma'o'n Actitud Cine , kiu produkt'as mal'long'a'j'n film'o'j'n kaj tiel nom'at'a'n vide'o-art'o'n. Plej rimark'ind'e, ŝi reĝisor'is Lantéc Chaná (2016), dokument'a'n film'o'n pri la last'a parol'ant'o de la argentin'a indiĝen'a lingv'o chaná .

MONAT'O: Ĉu vi unu'a'foj'e labor'as pri tia projekt'o?

Zeising : En 2008 mi kre'is la mal'long'daŭr'a'n film'o'n Run'as nórdicas . Ĝi est'is real'ig'it'a kiel vide'o-instal'aĵ'o okaz'e de apart'a ekspozici'o kaj komenc'iĝ'as per legend'o pri la for'mort'o de lingv'o'j. Ĝi evident'ig'as, ke ja la hom'o'j mem konstru'as lingv'o'j'n, sed ankaŭ detru'as ili'n per sub'jug'ig'ad'o kaj sub'prem'ad'o. Mi tamen ne pov'is imag'i, ke tiu kurt'film'o el 2008 est'os antaŭ'sign'o de mi'a dokument'a film'o Lantéc Chaná . Ĝi est'is efektiv'ig'it'a post kiam mi ek'sci'is pri Don Blas Jaime. Li est'as sud-amerik'a indiĝen'o, la last'a ul'o parol'ant'a si'a'n propr'a'n de'nask'a'n lingv'o'n, kiu'n oni kred'is mal'aper'int'a jam antaŭ 200 jar'o'j.

Ĉio ek'is hazard'e. La viv'o de Don Blas Jaime ŝanĝ'iĝ'is, kiam li dir'is al la scienc'a esplor'ist'o Pedro Viegas Barros, ke li parol'as la lingv'o'n chaná . Spit'e al la skeptik'ec'o kaj la surpriz'o de la esplor'ist'o, la vort'proviz'o de Don Blas Jaime – kaŝ'e akir'at'a dum'nokt'e, kiam li est'is infan'o, dank'e al la instru'ad'o de li'a patr'in'o – efektiv'e respond'as al la unu'nur'a skrib'a atest'aĵ'o de tiu lingv'o. Tem'as pri Compendio del idiom'a de la nación chaná (Kompendi'o pri la lingv'o de la popol'o chaná ) de Dámaso Larrañaga, verk'it'a ĉirkaŭ 1815.

MONAT'O: Kiu est'is la ĉef'a mal'facil'aĵ'o por real'ig'i tiu'n dokument'a'n film'o'n?

Zeising : La ver'a defi'o est'is respekt'i kultur'o'n kaj etn'a'n lingv'o'n, kiu'j al mi est'is tut'e fremd'a'j. Laŭ la pens'manier'o de indiĝen'o, mi ven'as de la blank'ul'a mond'o. Kvankam mi mem hav'as neniu'n pra'patr'o'n koloni'int'o'n, ja ebl'as konsider'i mi'n tio. Iel ajn, mi'a perspektiv'o est'as absolut'e indiĝen'a, ĉar mi ne pens'as, ke ies de'ven'o aŭ ras'a tip'o difin'as la manier'o'n, kiel oni rigard'as la mond'o'n. Ĉiam mi prov'as hav'i kritik'a'n opini'o'n pri tio, kio'n mi observ'as kaj aŭd'as; mi klopod'as rest'i ĉe la flank'o de la viktim'o, de la sub'met'it'o'j, ĉar mi'a'opini'e tiu ĉi est'as la unu'nur'a manier'o ripar'i tiu'n ĉi mond'o'n kaj iu'senc'e evolu'ig'i ĝi'n.

Tio ĉi spegul'as mi'a'n etik'o'n: nek ind'as nek end'as rakont'i histori'o'j'n el la vid'punkt'o de la sub'prem'ant'o'j. Reĝisor'i tiu'n film'o'n est'is mal'facil'a task'o kaj mi al'front'is plur'spec'a'j'n teĥnik'a'j'n problem'o'j'n kaj dilem'o'j'n. Neniu el la intervju'it'o'j est'is aktor'o nek ver'ŝajn'e est'is iam ajn film'it'a, almenaŭ profesi'e (krom Don Blas Jaime, en la film'o aper'as ankaŭ ali'a'j hom'o'j). Sed ili est'is plen'kresk'ul'o'j, kiu'j vol'is est'i antaŭ kamera'o ĝust'e por rakont'i si'a'n histori'o'n. Ili'a aper'o en la dokument'a film'o ĉiu'okaz'e kaŭz'os ŝanĝ'o'n en ili'a viv'o, precip'e rilat'e al ili'a emoci'a univers'o, pri kiu ili ne plen'e konsci'as.

Kaj jen la dilem'o'j, ĉar est'as mal'facil'e ankaŭ antaŭ'vid'i la konsekvenc'o'j'n kaj la rezult'o'j'n de ia ajn film'ad'o. Dum la film'ad'o, mi ĉiam streb'is kompren'i, kiel „respekt'i la individu'o'j'n”. Don'i profund'ec'o'n al ili kaj al ili'a'j pens'o'j ne est'is tre facil'a afer'o. Ne sufiĉ'as ŝalt'i kamera'o'n por far'i dokument'a'n film'o'n.

MONAT'O: Ĉu oni montr'is interes'o'n pri vi'a film'o?

Zeising : Absolut'e jes. Ekzist'as iu'j, kiu'j ne interes'iĝ'as pri indiĝen'a'j hom'o'j, ĉar en Sud-Amerik'o mult'a'j person'o'j mal'trankvil'iĝ'as pro tio, ke ili sent'as kulp'o'n: fakt'e mult'a'j hav'as pra'patr'o'j'n, kiu'j mort'ig'is kaj turment'is indiĝen'o'j'n; kaj en kelk'a'j okaz'o'j ni vid'as, ke tio plu okaz'as. Plur'a'j ul'o'j evit'as la tem'o'n, ĉar Argentin'o ĉiam vol'is kred'i si'n eŭrop'a, kvankam tio ne ver'as. Du'on'o de la argentin'a popol'o de'ven'as de indiĝen'a'j hom'o'j, eĉ se mal'mult'a'j re'kon'as si'n tia'j.

Nur en la last'a'j du'dek jar'o'j ĉi tiu situaci'o ŝanĝ'iĝ'is kaj ek'aper'is kelk'a'j grup'o'j de hom'o'j, kiu'j ident'ig'as si'n kiel indiĝen'o'j'n. Sekv'is konflikt'o'j, ĉar mult'a'j person'o'j ne dezir'as mal'ferm'i la libr'o'j'n de la pas'int'ec'o; de pas'int'ec'o, kiu est'as plen'a de antaŭ'juĝ'o'j. Don Blas Jaime est'as la last'a ĉen'er'o: li lern'is chaná de si'a patr'in'o, al kiu ĝi'n instru'is si'a'vic'e ŝi'a'j patr'in'o, av'in'o ktp. Tiu ĉi „sekret'a” inter'generaci'a trans'don'ad'o daŭr'is jar'cent'o'j'n. Ĝi ek'is per la al'ven'o de la hispan'a'j koloni'ant'o'j, la sekv'a evangeliz'ad'o kaj la „hispan'ig'o” okaz'int'a sur la bord'o'j de la river'o Urugvaj'o.

Nun Blas fin'fin'e decid'is instru'i tiu'n lingv'o'n al si'a fil'in'o Evangelina, kaj li bedaŭr'as, ke li ne far'is tio'n antaŭ'e. Tamen ŝi mem pas'int'ec'e ne em'is lern'i tiu'n lingv'o'n dum long'a temp'o: ŝi ne vol'is, ke ŝi'a ident'ec'o hav'u rilat'o'n kun la indiĝen'a'j popol'o'j, histori'e persekut'it'a'j kaj flank'e'n'ig'it'a'j. Argentin'o fakt'e ne re'kon'is la rajt'o'j'n de la aborigen'a'j popol'o'j ĝis 1994. Dank'e al la film'o ni mal'kovr'is, ke tamen interes'iĝ'as pri tia'j tem'o'j mult'a'j hom'o'j, kiu'j, sam'kiel mi, vol'as re'san'ig'i la histori'o'n. Est'u menci'it'a ankaŭ la mal'aper'ig'o, far'e de la ĝendarm'ar'o, de Santiag'o Maldonado, jun'a blank'ul'o, kiu apog'is indiĝen'a'n manifestaci'o'n de mapuĉoj (amerik-indi'a popol'o el centr'a/sud'a Ĉili'o kaj sud'a Argentin'o). Mez'e de oktobr'o oni trov'is li'a'n kadavr'o'n. Ĉi tiu film'o trans'pas'as lim'o'j'n, ĉar la problem'o de la rajt'o'j de indiĝen'o'j ripet'iĝ'as en mal'sam'a'j lok'o'j kaj land'o'j: ĝi est'as bedaŭr'ind'e fenomen'o universal'a.


012146-1

Don Blas Jaime, la last'a parol'ant'o de si'a sud-amerik'a indiĝen'a lingv'o. Fot'o: MARIN'A ZEISING


012146-2

Marin'a Zeising kontribu'is al la real'ig'ad'o de ĉirkaŭ 25 dokument'a'j film'o'j kaj televid'seri'o'j. Fot'o: MARIN'A ZEISING

ripm
Massimo R IPANI
korespond'ant'o de MONAT'O en Rusi'o kaj fak'ul'o pri lingv'a'j rajt'o'j
Egal'ec'o inter ĉiu'j hom'o'j

INTERVJU'O

Egal'ec'o inter ĉiu'j hom'o'j

Andreij Sergeev est'as aktiv'ist'o de Aljanca heteroseksualov i LGBT (alianc'o de mal'sam'seks'em'ul'o'j kaj GLAT1) en Rus'land'o.

MONAT'O: Kio'n cel'as la alianc'o de mal'sam'seks'em'ul'o'j kaj GLAT? Ĉu vi pov'as rakont'i pri vi'a asoci'o?

A NDREIJ S ERGEEV : Ni cel'as la egal'ec'o'n de la civit'an'o'j sen'de'pend'e de ili'a seks'em'o kaj seks'a ident'ec'o. Ni'a asoci'o aper'is en maj'o 2012 en Sankt-Peterburg'o, kiam okaz'is protest'o'j en Rusi'o kontraŭ la balot'a'j fraŭd'o'j okaz'int'a'j en decembr'o dum la parlament'a voĉ'don'ad'o. La alianc'o'n fond'is du mal'sam'seks'em'ul'o'j: Natalia Cimbalova, kiu hav'is politik'a'n azil'o'n en Hispani'o kaj for'las'is Rusi'o'n en 2014, kaj Sergeij Kondraŝov, kiu trans'lok'iĝ'is kun si'a famili'o al Aŭstrali'o.

MONAT'O: En 2017 Novaja Gazet'a raport'is pri la amas'a persekut'ad'o de sam'seks'em'ul'o'j en Ĉeĉeni'o, kiu est'as ankoraŭ sub la reg'ad'o de la Rusi'a Federaci'o. Ĉu ankaŭ vi'a'j aktiv'ul'o'j est'is per'fort'it'a'j? Kia est'as la situaci'o en ali'a'j region'o'j de tiu federaci'o?

A NDREIJ S ERGEEV : En Ĉeĉeni'o, bedaŭr'ind'e, preskaŭ ne aktiv'as organiz'aĵ'o'j pri hom'a'j rajt'o'j – kiu'j'n oni en'tut'e ne respekt'as. Tio valid'as ne nur pri la sam'seks'em'ul'a mov'ad'o, sed ankaŭ pri la opozici'o al la klan'o Kadirov (la hom'o'j ĉirkaŭ la reg'ant'o de la region'o) kaj sen'de'pend'a'j ĵurnal'ist'o'j. Per'fort'o'n sufer'as entrepren'ist'o'j, drog'o'de'pend'ul'o'j kaj mult'a'j ali'a'j. Persekut'ad'o de sam'seks'em'ul'o'j nur relief'ig'is la problem'o'n.

Laŭ ĉeĉen'a'j kutim'o'j ind'as, ke vir'o edz'iĝ'u, hav'u infan'o'j'n. Preskaŭ ĉiu'j sam'seks'em'ul'o'j krom la jun'ul'o'j viv'as en sekret'o kaj renkont'iĝ'as en ferm'it'a'j apartament'o'j. Fakt'e, la konstituci'o kaj la leĝ'o'j de la Rusi'a Federaci'o ne est'as respekt'at'a'j en Ĉeĉeni'o; trib'a'j kutim'o'j kaj norm'o'j de Islam'o pli fort'as tie.

En Rusi'o est'as pli toler'em'a'j urb'o'j, kiel Sankt-Peterburg'o aŭ Ekaterinburgo, dum kontraŭ'gej'ec'o fort'as en iu'j kaŭkaz'a'j region'o'j, sam'kiel en mal'grand'a'j provinc'a'j vilaĝ'o'j. La aktiv'ist'o'j de la Alianc'o est'as plur'foj'e atak'it'a'j dum si'a ag'ad'o, sed feliĉ'e, neniu est'as grav'e vund'it'a. En 2012 grup'o da naci'ist'o'j atak'is ni'a'j'n aktiv'ul'o'j'n, sed nur unu el la atak'ant'o'j est'is kondamn'it'a pro huligan'ism'o. En 2013, kiam la aŭtoritat'ul'o'j aprob'is leĝ'o'n por mal'permes'i la „propagand'o'n de gej'ec'o”, Dmitrij Ĉiĵevskij, per'fort'it'a aktiv'ist'o de Sankt-Peterburg'o, kun kiu ni kun'labor'is, perd'is si'a'j'n okul'o'j'n.

Mult'a'j est'is dev'ig'it'a'j for'las'i Rusi'o'n: Dmitrij Ĉiĵevskij ir'is al Uson'o, la aktiv'ist'o Kiril Kalugin trans'lok'iĝ'is en Germani'o'n, post kiam la rus'a'j sekret'a'j serv'o'j kapt'is li'n. Est'as ali'a'j prem'metod'o'j: mi mem perd'is mi'a'n labor'posten'o'n en mart'o 2017.

MONAT'O: Kial la polic'o sub'prem'as vi'n per per'fort'o? Ĉu la GLAT-mov'ad'o est'as „danĝer'a” por la stabil'ec'o de la reg'ist'ar'o?

A NDREIJ S ERGEEV : En Rusi'o la problem'o'n pri liber'ec'o kun'ven'i spert'as ne nur sam'seks'em'ul'o'j. Ĉi tio valid'as ankaŭ por la opozici'o kaj la simpl'a loĝ'ant'o, kiu esprim'as si'n pri kelk'a'j problem'o'j. La aŭtoritat'ul'o'j mem decid'as, ĉu manifestaci'o pov'as okaz'i, kaj oft'e oni simpl'e ne don'as la permes'o'n, aŭ oni don'as la permes'o'n nur se iu manifestaci'o okaz'os ekster la urb'o, en arb'ar'o aŭ apud iu tomb'ej'o. La potenc'ul'o'j ag'as ne'raci'e, oni streb'as sub'prem'i ĉiu'n ajn civil'a'n mov'ad'o'n kaj aktiv'ec'o'n, kun mal'oft'a'j escept'o'j koncern'e al iu'j soci'a'j kamp'o'j, kie ili ne vid'as minac'o'n por si mem (ekzempl'e karitat'o, trakt'ad'o de mal'san'a'j infan'o'j, ktp.)

Est'as ĝeneral'a kontraŭ'gej'a fon'o: sodomi'o est'is krim'o ĝis 1993. Krom'e, ankoraŭ nun en mal'liber'ej'a'j medi'o'j la gej'o'j est'as la plej mal'alt'a klas'o de mal'liber'ul'o'j, kiu'j plen'um'as la plej mal'pur'a'j'n kaj mal'facil'a'j'n labor'o'j'n, humil'ig'at'e kaj per'fort'at'e.

Pli'e, la rus'a ortodoks'a eklezi'o, kiu ĉiam pli'lig'iĝ'as al la aŭtoritat'ul'o'j, star'iĝ'as kontraŭ la GLAT-mov'ad'o, kaj la patriark'o Kiril nom'is sam'seks'a'n ge'edz'ec'o'n sign'o de la apokalips'o.

La aŭtoritat'ul'o'j uz'as kontraŭ'gej'ec'o'n por for'ig'i la atent'o'n de la ali'a'j problem'o'j. La sam'seks'em'ul'o'j est'as demon'ig'at'a'j kiel pedofiliuloj. „Vi ne vol'as est'i simil'a'j al ili, ĉu?”.

ripm
Massimo R IPANI
korespond'ant'o de MONAT'O en Rusi'o
1. GLAT: akronim'o de gej'o'j, lesb'an'in'o'j, ambaŭ'seks'em'ul'o'j kaj trans'genr'ul'o'j.


012150-1

Andreij Sergeev : „La ĉef'o de la distrikt'o Viborg en la provinc'o Leningrad'o dir'is, ke en li'a distrikt'o ne pov'as kaj ne dev'as est'i sam'seks'em'ul'o'j, kaj invit'is ili'n trans'lok'iĝ'i al Eŭrop'o.”

Japani'o help'as Havan'o'n

KUB'O

Japani'o help'as Havan'o'n

La pas'int'a'n 23an de novembr'o 2017 Japan'a Sistem'o de Inter'naci'a Kun'labor'ad'o ( JICS , laŭ la angl'a'j komenc'liter'o'j) kaj Havan'a Konsili'o de la Provinc'a Administr'ad'o ( HKPA) sub'skrib'is inter'konsent'o'n por kontribu'i al la pur'ig'ad'o en la kub'a ĉef'urb'o.

La japan'a reg'ist'ar'o dispon'ig'os 10 milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j el inter'naci'a fondus'o por protekt'ad'o de la medi'o, san'o kaj viv'o'kvalit'o. 8,5 milion'o'j est'as la kost'o de 64 nov'a'j rub'kamion'o'j por transport'i solid'a'j'n for'ĵet'aĵ'o'j'n, kaj per la rest'ant'a mon'o oni aĉet'os ekip'aĵ'o'j'n.

Bon'a'j rilat'o'j

Reynaldo García Zapata, prezid'ant'o de HKPA kaj sub'skrib'int'o de la dokument'o, dank'is la japan'a'n reg'ist'ar'o'n pro la nobl'a projekt'o ebl'ig'ont'a hav'i pli pur'a'n, san'a'n kaj bel'a'n urb'o'n, kiu en 2019 fest'os si'a'n 500an dat're'ven'o'n. „Oni bezon'as 92 rub'kamion'o'j'n por efik'a pur'ig'ad'o en la ĉef'urb'o, sed nun'temp'e funkci'as ĉ. 40. La nov'a'j transport'il'o'j est'as tre grav'a'j por la koncern'a'j task'o'j.”

La estr'o de JICS Takuma Momoi konfirm'is la vol'o'n de la japan'a reg'ist'ar'o daŭr'ig'i kaj progres'ig'i la rilat'o'j'n kun Kub'o. Li dir'is, ke la nun'a inter'konsent'o est'as tre grav'a por Havan'o, kie ĉiu loĝ'ant'o produkt'as averaĝ'e unu kilo'gram'o'n da rub'o ĉiu'tag'e.

„De antaŭ preskaŭ 30 jar'o'j ni'a Sistem'o – kies ĉef'sid'ej'o trov'iĝ'as en Toki'o – okup'iĝ'as pri iniciat'o'j dis'volv'iĝ'ant'a'j en divers'a'j mond'o'part'o'j.” Li al'don'is, ke nun al ili est'is task'it'e pli'bon'ig'i la pur'ig'ad'o'n en Havan'o.

Krom'a'j ag'ad'kamp'o'j

La du'a part'o de la menci'it'a projekt'o cel'as branĉ'o'j'n de komun'um'a'j afer'o'j, kiel funebr'o'serv'o'j kaj verd'a'j are'o'j.

Momoi klar'ig'is, ke li'a land'o sekv'as ankaŭ la Protokol'o'n de Kiot'o pri la redukt'o de forc'ej'a'j gas'o'j.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Venen'a'j bird'o'j ekzist'as

ZOOLOGI'O

Venen'a'j bird'o'j ekzist'as

Leg'ant'e, parol'ant'e aŭ aŭskult'ant'e pri venen'a'j best'o'j, oni tuj em'as pens'i pri serpent'o'j, skorpi'o'j kaj eventual'e tarantul'o'j, kiu'j efektiv'e uz'as venen'o'n kun la cel'o mort'ig'i aŭ paraliz'i si'a'j'n pred'o'j'n. Tamen ja ekzist'as bird'o'j venen'a'j.

En 1992 ornitolog'o'j tut'e hazard'e trov'is en la haŭt'o kaj la plum'ar'o de kelk'a'j nov'gvine'a'j bird'o'j, kiu'j aparten'as al la genr'o Pitohui , venen'o'n, kies kemi'a struktur'o est'as egal'a al tiu de la venen'o de mal'grand'a'j sud-amerik'a'j ran'o'j de la genr'o Filobato ( Phyllobates ). Tiu venen'o – inter la plej fort'a'j ekzist'ant'a'j – en'hav'as steroid'a'n alkaloid'o'n fak'e nom'at'a'n „batrak'o'toksin'o”, kiu paraliz'as la nerv'a'n sistem'o'n.

Defend'o kontraŭ pred'ant'o'j

Post detal'a ornitologi'a esplor'ad'o fak'ul'o'j konstat'is, ke en tropik'a'j pluv'arb'ar'o'j de Nov-Gvine'o viv'as ankaŭ bird'et'o kun blu'a kap'o, kies nom'o est'as ifrit'o (Ifrit'a kowaldi ) kaj en kies haŭt'o kaj plum'ar'o trov'iĝ'as la sam'a alkaloid'o. Mal'grand'a kvant'o da tiu toksin'o est'as sufiĉ'a por sent'ig'i al hom'o'j brul'ad'o'n ĉe la lang'o'pint'o, kaj eĉ et'a'j plum'er'o'j kaŭz'as tern'ad'o'n kaj tus'ad'o'n. Laŭ ornitolog'o'j, la koncern'a toksin'o util'as ĉef'e kiel kemi'a defend'o kontraŭ lok'a'j pred'ant'o'j. Not'ind'as, ke la lok'a loĝ'ant'ar'o ne manĝ'as tiu'n bird'o'n.

Ne'kon'at'a'j plant'o'j

Pli'a konstat'o de la ornitolog'o'j est'as, ke pitohujoj kaj ifrit'o'j ne hav'as apart'a'j'n organ'o'j'n, kiu'j produkt'as venen'o'n (kio mal'e okaz'as ekzempl'e ĉe serpent'o'j): ili fakt'e akir'as ĝi'n per'e de nutr'aĵ'o'j, kio est'as zoologi'a kurioz'aĵ'o. La scienc'ul'o'j est'as konvink'it'a'j, ke la ĉef'a font'o de venen'o est'as lok'a'j plant'o'j ankoraŭ ne'kon'at'a'j, sed manĝ'at'a'j de insekt'o'j kaj skarab'o'j, kiu'j est'as part'o de la nutr'aĵ'o de tiu'j bird'o'j.

Ver'ŝajn'e la best'ar'o de tropik'a'j pluv'arb'ar'o'j hav'as ankoraŭ mult'a'j'n sekret'o'j'n, kiu'j'n ek'de la pra'temp'o kon'as nur indiĝen'o'j – kaj kiu'j'n scienc'ist'o'j mal'rapid'e mal'kovr'os.

haus
Juli'us H AUSER
Program'o pri <mark>koĥleaj</mark> en'plant'aĵ'o'j 20-jar'iĝ'as

KUB'O

Program'o pri koĥleaj en'plant'aĵ'o'j 20-jar'iĝ'as

La 4an de decembr'o 2017 oni celebr'is la 20-jar'a'n dat're'ven'o'n de kub'a program'o pri koĥlea en'plant'o. Ĝi hav'is ĝis nun eminent'a'j'n rezult'o'j'n, kiel konfirm'as ĝi'a inter'naci'a fam'o. En'tut'e 430 person'o'j, el kiu'j 32 surd-blind'ul'o'j, jam profit'is tiu'n program'o'n. En la mond'o la kost'o de tiu ĉi procedur'o oscil'as inter 30 000 kaj 60 000 dolar'o'j, tamen en Kub'o ĝi est'as tut'e sen'pag'a. Se oni konsider'as la alt'a'n kvalit'o'n de la fleg'ad'o, la karib'a land'o iĝ'as ver'a referenc'punkt'o por Latin-Amerik'o kaj ĝeneral'e por dis'volv'iĝ'int'a'j land'o'j, kiu'j ankaŭ praktik'as la koncern'a'n teknik'o'n.

En Kub'o la program'o'n oni fond'is en la 1990 aj jar'o'j. Ĝi post'e pli'firm'iĝ'is en februar'o 2005, kiam Fidel Castro Ruz, la tiam'a prezid'ant'o de Kub'o, ekscit'is la atent'o'n kaj apog'o'n pri ĝi. La program'o'n disting'as plur'fak'a al'ir'o, kie fak'ul'o'j el divers'a'j kamp'o'j akompan'as pacient'o'n ek'de la komenc'a diagnoz'o ĝis ties rehabilit'ad'o kaj integr'iĝ'o en la soci'o'n.

Iom pri la procedur'o

Koĥlea en'plant'aĵ'o konsist'as el protez'o en la intern'a orel'o. Tio ebl'ig'as al surd'ul'o'j aŭd'i. Por en'met'i koĥlean en'plant'aĵ'o'n, oni operaci'as je la temporal'o, ĉe la krani'o, kio permes'as rekt'e al'ir'i al la intern'a orel'o. Tie oni en'met'as aparat'o'n, kiu ĵet'as elektr'a'n stimul'o'n rekt'e al la orel'o.

En'met'int'e mekanism'o'n, kaj ĝis ankoraŭ daŭr'as la efik'o de la anestez'o, oni kontrol'as, ĉu la en'plant'aĵ'o situ'as en la ĝust'a lok'o aŭ ne. Oni test'as ankaŭ la telemetri'o'n: oni ŝalt'as la en'plant'aĵ'o'n kaj taks'as ĝi'a'n funkci'ad'o'n per program'ar'o. Post tiu ag'ad'o, oni sutur'as la vund'o'n, vek'as la pacient'o'n kaj dum minimum'e 72 hor'o'j dev'as observ'i tiu'n. Post'e oni monitor'as period'e la pacient'o'n kaj atend'as 3-4 semajn'o'j'n antaŭ ol ŝalt'i la aparat'o'n. Tiu'n last'a'n paŝ'o'n oni nom'as „vek'iĝ'o”.

Doktor'in'o Sandr'a Bermejo Guerra, special'ist'o pri ot'o'rin'o'laring'ologi'o, klar'ig'as, ke antaŭ la operaci'o la pacient'o'j pas'ig'as prepar'a'n period'o'n uz'ant'e aŭd'a'n protez'o'n alt'kvalit'a'n. Tiu aparat'o cel'as stimul'i la aŭd'ad'o'n kaj kontrol'i, ĉu est'as iom ajn da aŭd'a rest'aĵ'o.

Nov'ec'a'j element'o'j

Kiu est'as la diferenc'o inter nov'ec'a koĥlea en'plant'aĵ'o kaj konvenci'a aŭd'a protez'o? Ĉi-last'a hav'as la funkci'o'n amplif'i la ĉirkaŭ'a'j'n son'o'j'n. Tamen, est'as hom'o'j kun tia aŭd'a handikap'o, kiu'j tut'e ne kapabl'as ricev'i tiu'n amplif'o'n. Tiam oni en'met'as en'plant'aĵ'o'n, kiu trans'form'as la ĉirkaŭ'a'n son'o'n en elektr'a'n signal'o'n, kiu stimul'as rekt'e oni'a'n aŭd'nerv'o'n kaj sekv'e garanti'as aŭd'kapabl'o'n.

Inter la element'o'j disting'ant'a'j la program'o'n, el'star'as la neŭr'o'fiziologi'a pri'stud'ad'o de pacient'o'j, sam'e kiel la zorg'o por est'ont'e ŝanĝ'i la aparat'o'j'n (kies kost'o'j ating'as minimum'e 18 000 dolar'o'j'n). Tiu teknologi'o pli kaj pli kompleks'iĝ'as, do oni daŭr'e pli'bon'ig'as kaj aktual'ig'as ĝi'n. Nepr'as krom'e indik'i, ke tiu'j aparat'o'j ne garanti'as per si mem al pacient'o aŭtomat'e aŭskult'i kaj parol'i: fakt'e neces'as rehabilit'ad'a procez'o, por ke oni pov'u lern'i, kiel re'kon'i kaj akcept'i ĉiu'n nov'a'n stimul'o'n.

Infan'o'j

Ĉi tio est'as nov'ec'a invent'aĵ'o revoluci'int'a la trakt'ad'o'n por infan'o'j, kiu'j, traf'it'e de surd'ec'o profund'a kaj sever'a, ne venk'is la mal'san'o'n per konvenci'a'j aŭd'il'o'j. „Pro tio ni dev'is revoluci'i la por'infan'a'n kurac'a'n metod'o'n, ĉar ni prepar'is la aŭd'a'n kanal'o'n por akir'i la lingv'o'n”, rimark'ig'as doktor'in'o Bermejo Guerra. „Kvankam la rehabilit'ad'o est'as la last'a etap'o de la procez'o, ĝi tre grav'as ĉar, post la tiel nom'at'a vek'iĝ'o, ni dis'volv'as ĉe pacient'o'j la aŭd'a'j'n kaj lingv'a'j'n kapabl'o'j'n. La rezult'o'j de'pend'as de mult'a'j faktor'o'j: teknologi'a'j, biologi'a'j, sen forges'i la aĝ'o'n okaz'e de la en'plant'ad'o, la famili'a'n apog'o'n, la motiv'iĝ'o'n de la famili'o kaj de la infan'o, kaj la inter'ag'o'n kun la instru'a sistem'o. Tem'as pri procez'o por'viv'a, sed ni eg'e kontent'iĝ'as, precip'e kiam ni percept'as la rezult'o'j'n, kiam ni vid'as, kiel hom'o'j akir'as kapabl'o'j'n komunik'a'j'n, kogn'a'j'n, kaj kiel ili form'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n sukces'ant'e eĉ parol'i per telefon'o, komunik'iĝ'i per soci'a'j komunik'il'o'j ktp.”

Trajt'o'j kaj est'ont'ec'a'j cel'o'j

Tem'as pri program'o tut'e sen'pag'a por la pacient'o: pri la el'spez'o'j respond'ec'as la kub'a ministeri'o pri publik'a san'o. Ĝi est'as por pacient'o'j en infan'a aĝ'o, kaj est'as demonstr'it'e, ke, en pacient'o'j pli jun'a'j ol tri'jar'a'j, ĝi fakt'e help'as la akir'o'n de la lingv'o. Oni don'as prioritat'o'n al pacient'o'j kun plur'a'j handikap'o'j, ĉef'e surd-blind'ul'o'j, kaj efektiv'ig'as operaci'o'j'n nur en la kub'a ĉef'urb'o Havan'o. La ceter'a'j'n etap'o'j'n (selekt'ad'o, taks'ad'o, plan'ad'o kaj rehabilit'ad'o) oni plen'um'as en ali'a'j region'o'j kaj provinc'o'j de la land'o. Oni cel'as est'ont'ec'e: inter'ven'i ĉe infan'o'j pli jun'a'j ol du'jar'a'j; plu don'i prioritat'o'n al plur'handikap'ul'o'j; prov'i solv'i special'a'j'n, kompleks'a'j'n okaz'o'j'n; daŭr'ig'i neŭr'o'fiziologi'a'n pri'stud'ad'o'n por objektiv'a taks'ad'o de ĉiu unu'op'a okaz'o; ek'labor'i pri du'flank'a'j en'plant'aĵ'o'j (inter'ven'ant'e ĉe ambaŭ orel'o'j sam'temp'e).

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
100 000 nov'a'j arb'o'j por la ĉef'urb'o

ALBANI'O

100 000 nov'a'j arb'o'j por la ĉef'urb'o

Komenc'e de 2017 la urb'estr'o de Tiran'o, Eri'o'n Veliaj, al'vok'is al la ge'patr'o'j plant'i – kiel donac'o'n al si'a'j infan'o'j okaz'e de la nask'iĝ'dat're'ven'o – unu arb'o'n en la ĉef'urb'o.

Dum somer'a piknik'o aranĝ'it'a en la urb'a park'o ĉe la art'e'far'it'a lag'o, la ge'patr'o'j de la 10-jar'ul'in'o Alm'a plant'is nov'a'n arb'o'n kiel surpriz'a'n donac'o'n por si'a fil'in'o. Alm'a kaj ŝi'a patr'o regul'e vizit'ad'is la arb'o'n, akv'um'is kaj pri'zorg'is ĝi'n. La ekzempl'o'n sekv'is cent'o'j da ali'a'j famili'o'j.

Disneyland

Por reklam'i la iniciat'o'n la urb'estr'o publik'e donac'is al la pionir'a knab'in'o sen'pag'a'n vojaĝ'o'n al Disneyland en Pariz'o. Baldaŭ aper'os 100 000 nov'a'j arb'o'j, kiu'j est'os part'o de en'tut'e 2 milion'o'j en la ven'ont'a'j kvar jar'o'j.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Esperant'o por art'e'far'it'a intelekt'o

Komput'ad'o

APARAT'AR'O

Esperant'o por art'e'far'it'a intelekt'o

La sekret'em'a ek'firma'o Esperant'o ekzist'as jam de 2014, sed la publik'o pov'is ek'sci'i, pri kio ĝi okup'iĝ'as, nur en novembr'o 2017, kiam du el ĝi'a'j kun'labor'ant'o'j prezent'is si'a'n labor'o'n ĉe la 7 a konferenc'et'o pri RISC - V. Ebl'is tamen iom diven'i, ĉar la estr'o de Esperant'o est'as Dave Ditzel, kiu est'is unu el la fond'int'o'j de Trans'met'a en 1995 kaj post tio labor'is ĉe Intel antaŭ ol fond'i la nov'a'n firma'o'n Esperant'o. En la mond'o de komput'il'a teknologi'o li est'as kon'at'ul'o, aŭtor'o kun Dave Patterson de fam'a artikol'o, kiu argument'is por RISC (tiu akronim'o signif'as „komput'il'o kun redukt'it'a (simpl'ig'it'a) instrukci'ar'o”).

Esperant'o vol'as konker'i la mond'o'n per nov'a teknologi'o inter'ali'e por art'e'far'it'a intelekt'o ( AI), kaj tial ĝi uz'as la ret'adres'o'n esperant'o. ai , kvankam oficial'e la sufiks'o „. ai ” indik'as la land'o'n Angvilo. Tiu'cel'e ĝi projekt'as almenaŭ tri nov'a'j'n procesor'o'j'n. Du el ili oni nom'is ET- Maxion kaj ET-Mini'o'n, iom ŝerc'e, ĉar la angl'a vort'o „mini'o'n” de'ven'as de la franc'a „ mignon ” kaj ne rilat'as al „minimum'a”. La tri'a nom'iĝ'as ET- Graphics kaj est'as cel'at'a, evident'e, al grafik'o.

Liber'a instrukci'ar'o

Esperant'o komenc'e plan'is kre'i si'a'n propr'a'n instrukci'ar'o'n por si'a'j propr'a'j procesor'o'j, sed post zorg'a stud'ad'o de la liber'a (ne „protekt'it'a” per patent'o'j kaj kopi'rajt'o) instrukci'ar'o RISC - V oni decid'is uz'i RISC - V kun propr'a'j al'don'aĵ'o'j: la ebl'o al'don'i propr'a'j'n instrukci'o'j'n est'as unu el la avantaĝ'o'j de RISC - V.

Esperant'o ne nur kre'os propr'a'j'n blat'o'j'n (integr'a'j'n cirkvit'o'j'n), sed ankaŭ licenc'os la procesor'o'j'n al ali'a'j firma'o'j, kiu'j prefer'as kre'i si'a'j'n propr'a'j'n blat'o'j'n. Hodiaŭ'a blat'o pov'as en'hav'i cent'o'j'n da unu'op'a'j procesor'o'j plus ali'a'j'n sistem'er'o'j'n, tiel ke mal'mult'a'j firma'o'j kapabl'as ĉio'n mem fason'i. Anstataŭ'e oni kutim'as aĉet'i sistem'er'o'j'n de ali'a'j firma'o'j, kiu'j oft'e vend'as nur la desegn'o'j'n por tia'j sistem'er'o'j, kaj la koncern'a'j'n rajt'o'j'n, sed nenia'n fizik'a'n produkt'o'n.

Per tia komerc'a strategi'o Esperant'o konkurenc'os kun gigant'o en tiu kamp'o, la origin'e brit'a firma'o Arm, kiu vend'as ne blat'o'j'n, sed la desegn'o'j'n kaj la rajt'o'j'n por procesor'o'j. Procesor'o'j kre'it'a'j de Arm trov'iĝ'as en preskaŭ ĉiu'j cifer'ec'a'j aparat'o'j, inkluziv'e preskaŭ ĉiu'j'n poŝ'telefon'o'j'n, tabul'komput'il'o'j'n kaj simil'a'j'n port'ebl'a'j'n komput'il'o'j'n. Nur por la ĉef'procesor'o'j de potenc'a'j sur'tabl'a'j komput'il'o'j kaj servil'o'j Arm rest'as, je grand'a distanc'o, en la du'a lok'o post Intel .

Ĉu la firma'o Esperant'o iel ajn rilat'as al la lingv'o Esperant'o? Ŝajn'e ne, kaj la ret'paĝ'o'j de la firma'o ne menci'as la lingv'o'n. Tamen, la instrukci'ar'o de procesor'o est'as iu'senc'e ĝi'a lingv'o, do la liber'a instrukci'ar'o RISC - V, sen'pag'e uz'ebl'a de iu ajn firma'o, est'as kvazaŭ neŭtral'a lingv'o. Tia analogi'o ebl'e inspir'is la merkat'ik'ist'o'n, kiu propon'is aŭ elekt'is la nom'o'n.

Ladisla'o R ENALDO
Kial tiom da masakr'o'j en Uson'o?

Politik'o

OPINI'O

Kial tiom da masakr'o'j en Uson'o?

Ek'de 2012 preskaŭ 1600 hom'o'j mort'is en Uson'o en okaz'o'j de amas'paf'ad'o (difin'it'a kiel paf'ad'o kun almenaŭ kvar vund'it'o'j/mort'ig'it'o'j). Tio est'as mez'um'e pli ol unu tag'e. Tem'as pri tre grand'a nombr'o kompar'e kun iu ajn el la okcident'a'j land'o'j. Kio est'as la kial'o por ĉi tiu kvant'o? Ĉu ebl'as determin'i la kaŭz'o'j'n de ĉi tiu epidemi'o de arm'il'a per'fort'o?

Ĉef'a variabl'o

Jes, ebl'as. La ĉef'a variabl'o, kiu klar'ig'as tiu'n ĉi fenomen'o'n, est'as la nombr'o de paf-arm'il'o'j en la man'o'j de civil'ul'o'j. Pli-mal'pli du'on'o ( ĉ. 300 milion'o'j) de tia'j arm'il'o'j trov'iĝ'as en Uson'o.

Tio ne signif'as, ke ĉiu'j uson'a'j civit'an'o'j posed'as arm'il'o'j'n. Fakt'e, tem'as nur pri tri'on'o el ili. Tamen ĉiu el tiu tri'on'o posed'as mez'um'e 8 paf'il'o'j'n, kun grand'a vari'ec'o inter la uson'a'j ŝtat'o'j. Tial, la datum'o'j kaj korelaci'o'j klar'as. En la ŝtat'o'j, kie arm'il'o'j est'as pli dis'vast'ig'it'a'j, okaz'as pli da mort'o'j pro arm'il'a per'fort'o. Kaj la sam'o okaz'as inter'naci'e: en la land'o'j, kie la loĝ'ant'ar'o hav'as pli da arm'il'o'j, okaz'as pli da mort'o'j pro ĉi tiu kaŭz'o.

Kial'o'j kaj korelaci'o'j

Ekzist'as plur'a'j faktor'o'j, kiu'j kontribu'as al prav'ig'o de la rajt'o kaj bezon'o est'i arm'it'a. Ekzempl'e, la influ'o de prem'grup'o'j aŭ apart'a'j kultur'a'j mit'o'j lig'it'a'j al la fond'o de la land'o. Sekv'e, la regul'ig'o en ĉi tiu kamp'o ne est'as tre strikt'a, malgraŭ tio, ke ekzist'as kaj federaci'a kaj ŝtat'nivel'a'j leĝ'ar'o'j, kiu'j regul'ig'as posed'o'n de arm'il'o'j. La grand'a vari'ad'o ĉi-rilat'e reflekt'iĝ'as de'nov'e en la statistik'o'j. Tiel, la ŝtat'o'j kun la plej permes'a'j leĝ'o'j kaj kun la plej grand'a nombr'o de arm'il'posed'ant'o'j est'as tiu'j, kiu'j hav'as la plej mult'a'j'n mort'o'j'n pro arm'il'a per'fort'o.

Plej'part'e tem'as pri si'n'mort'ig'o'j

Ni parol'as pri arm'il'a per'fort'o kaj ne nur pri mort'ig'o'j aŭ paf'ad'o'j, ĉar la problem'o est'as mult'e pli ampleks'a kaj influ'as ali'a'j'n soci'a'j'n fenomen'o'j'n, kiel hejm'a per'fort'o. Fakt'e, pli'mult'o de mort'o'j pro paf'arm'il'o'j est'as si'n'mort'ig'o'j. Est'as kon'at'e, ke la al'ir'o al arm'il'o'j pli'ig'as la ebl'o'n, ke oni klopod'u mort'ig'i si'n, kaj ankaŭ la sukces'o'n de tia'j ĉi klopod'o'j. De'nov'e, tiu'j ŝtat'o'j, en kiu'j abund'as paf'arm'il'o'j, est'as tiu'j, kiu'j aper'as unu'a'lok'e ankaŭ en la rang-list'o de si'n'mort'ig'o'j.

En Uson'o okaz'as jar'e ĉ. 20 000 si'n'mort'ig'o'j, 10 000 murd'o'j kaj 500 mort'o'j pro akcident'o'j kun arm'il'o'j. Ali'a pri'pens'ind'a datum'o est'as la uz'o de arm'il'o'j far'e de la polic'o, kiu mort'ig'is preskaŭ 3000 hom'o'j'n ek'de maj'o 2017.

Sturm'a fusil'o

Sed ni re'ir'u al la paf'mort'ig'o'j. En la last'a'j jar'o'j oni oft'e uz'is la sam'a'n tip'o'n de arm'il'o, kon'at'a'n kiel sturm'a fusil'o. Tem'as pri model'o'j simil'aspekt'a'j al tiu'j uz'at'a'j de soldat'o'j, tamen konsider'at'a'j kiel ĉas'a'j aŭ eĉ sport'a'j. Oni do pov'as aĉet'i ili'n en sport'a'j vend'ej'o'j. Ili est'as du'on'aŭtomat'a'j arm'il'o'j, kiu'j tamen trans'form'iĝ'as en aŭtomat'a'j'n per al'don'o de simpl'a „frap'fust'o” (angl'e bump stock ). Oni kalkul'as, ke en la paf'ad'o de Las Veg'as en la komenc'o de oktobr'o 2017, kie mort'is 59 hom'o'j, okaz'is 90 paf'o'j en 10 sekund'o'j. Ali'vort'e, tem'as pri milit'a arm'il'o.

Trump nul'ig'is ordon'o'n de Obama

Kiel dir'it'e, la lim'ig'o'j por aĉet'i arm'il'o'j'n vari'as de ŝtat'o al ŝtat'o kaj en iu'j situaci'o'j preskaŭ ne ekzist'as, kiel, ekzempl'e, en arm'il'o-foir'o'j. En februar'o 2017 Trump sen'bru'e blok'is la regul'ar'o'n, si'a'temp'e sub'ten'at'a'n de Obama, kiu mal'permes'is la vend'o'n de arm'il'o'j al hom'o'j kun mens'a'j problem'o'j. Ĉi tiu regul'ar'o koncern'us ĉirkaŭ 75 000 hom'o'j'n.

Kultur'a, trans'ideologi'a afer'o

Ni menci'is, ke tem'as pri kultur'a afer'o. Kontrast'e kun preskaŭ ajn'a ali'a land'o en la mond'o (krom Jemen'o, Meksik'o, Gvatemal'o kaj Israel'o), en Uson'o oni konsider'as, ke arm'il'o'j ne est'as privilegi'o por polic'an'o'j kaj milit'ist'o'j, sed rajt'o de iu ajn civit'an'o, agnosk'it'a en la konstituci'o. Teori'e, tio est'as trans'ideologi'a pens'manier'o. Tiel, grup'o'j kiel National Rifle Association ( NRA) financ'as la elekt'o-kampanj'o'j'n de grand'a nombr'o da respublik'an'a'j kaj demokrat'a'j kandidat'o'j, kvankam evident'e ekzist'as pli da lim'ig'o-defend'ant'o'j inter la demokrat'a'j politik'ist'o'j.

NRA

Oni kalkul'as, ke NRA hav'as kvin milion'o'j'n da membr'o'j, mult'a'j el ili disciplin'it'a'j tiel, ke ili'a'j kampanj'o'j por send'i leter'o'j'n al politik'a'j reprezent'ant'o'j kutim'e efik'as. Krom'e, ili sen'ĉes'e lobi'as en Vaŝington'o kaj ankaŭ inter'naci'e. Tiu'senc'e, ni memor'as la inter'trakt'ad'a'n period'o'n ĉe UN por la traktat'o pri arm'il'komerc'o (kiu'n la reg'ist'ar'o de Obama sub'skrib'is, sed ne ratif'is), kiam ĉiu diplomati'a deleg'it'ar'o rajt'is inkluziv'i reprezent'ant'o'j'n de la civil'a soci'o inter si'a'j membr'o'j. La reprezent'ant'o'j de la civil'a soci'o el Uson'o est'is sistem'e membr'o'j de NRA kaj rilat'a'j grup'o'j.

„Mort'ig'as hom'o'j, ne arm'il'o'j”

Laŭ si'a'j publik'a'j deklar'o'j, tiu'j grup'o'j cel'as defend'i la ĉas'ist'o'j'n kaj paf'ist'o'j'n, kaj ili ne'as hav'i iu'n rilat'o'n kun la arm'il'a industri'o. Tamen, est'as mir'ind'e, ke la argument'o'j uz'at'a'j de ambaŭ sektor'o'j preskaŭ ident'as. Kiam masakr'o okaz'as, ili klopod'as trans'don'i la jen'a'n mesaĝ'o'n: ne ekzist'as rilat'o inter ĉi tiu masakr'o kaj la arm'il'o'j. Tio est'as, „mort'ig'as hom'o'j, ne arm'il'o'j”. Krom'e, „se la murd'it'o hav'us pli da arm'il'o'j, la tragedi'o pov'us est'i prevent'it'a”. Tia'j argument'o'j est'as tromp'a'j kaj facil'e refut'ebl'a'j, tamen grand'a part'o de la uson'a soci'o sub'ten'as ili'n, part'e ĉar ili baz'iĝ'as sur kred'o'j kaj fundament'a'j mit'o'j de la land'o, kiu'j eĉ ig'as ili'n opini'i, ke tem'as pri part'o de ili'a ident'ec'o.

Ĉu rest'as esper'o?

Est'int'ec'e, ĉiu leĝ'o'ŝanĝ'o por pli grand'a lim'ig'o pri arm'il'o'j okaz'is post dram'a'j event'o'j per arm'il'a per'fort'o. En 1934, post la or'a'j jar'o'j de gangster'ism'o, est'is akcept'it'a la Naci'a Arm'il'ar'a Leĝ'o, kiu mal'permes'is, ke civil'ul'o'j hav'u mitral'o'j'n. Jen regul'ig'o, kiu de'pend'is (kaj daŭr'e de'pend'as) de Federaci'a Ofic'ej'o pri Alkohol'o, Tabak'o kaj Arm'il'ar'o. En la 1960 aj jar'o'j, kiam divers'a'j politik'ist'o'j est'is murd'it'a'j (inter'ali'e, Mart'in Luther King kaj prezid'ant'o Kennedy) est'is aprob'it'a grav'a leĝ'o, kiu funkci'is inter 1968 kaj 1986. Pli freŝ'dat'e, kiel rezult'o de masakr'o en kaliforni'a lern'ej'o en 1989, est'is sub'skrib'it'a nov'a leĝ'o specif'e pri sturm'a'j fusil'o'j, kiu est'is funkci'ant'a inter 1994 kaj 2004. Ek'de tiam, ĉiu'j prov'o'j regul'ig'i ĉi tiu'n tip'o'n de arm'il'o mal'sukces'is, malgraŭ la grand'a kvant'o da mort'ig'o'j, kiu'j okaz'is en la last'a'j jar'o'j.

Publik'a opini'o divid'it'a

Eĉ kiam ŝanc'period'o mal'ferm'iĝ'as kaj la afer'o re'ven'as al la amas'komunik'il'a atent'o, ĝi mal'oft'e konkret'iĝ'as en politik'a ŝanĝ'o. Tio ŝuld'iĝ'as part'e al tio, ke la publik'a opini'o de Uson'o preskaŭ egal'e (kaj stabil'e dum la last'a jar'dek'o) divid'iĝ'as inter tiu'j, kiu'j favor'as pli grand'a'j'n lim'ig'o'j'n, kaj tiu'j, kiu'j ĝeneral'e kontraŭ'star'as ajn'a'n regul'ig'o'n de la vend'o de arm'il'o'j. Ĉi tiu kursiv'o ne est'as banal'a. Kvankam mult'a'j uson'a'j civit'an'o'j deklar'as si'a'n sub'ten'o'n al protekt'o de si'a rajt'o posed'i arm'il'o'j'n, ili ankaŭ apog'as ne mal'grand'a'n part'o'n de konkret'a'j politik'a'j kontrol'rimed'o'j: ekzempl'e, kresk'ant'a'j'n lim'ig'o'j'n por vend'o'j ĉe arm'il'foir'o'j aŭ mal'permes'ad'o'n de sturm'a'j fusil'o'j. Tem'as pri io simil'a al tio, kio okaz'as pri san'reform'o'j, kiam la sam'a'j civit'an'o'j, kiu'j montr'iĝ'as en la enket'o'j kontraŭ la tiel nom'at'a Obamacare , ankaŭ sub'ten'as mult'a'j'n el la san'mezur'o'j inkluziv'it'a'j en ĉi tiu leĝ'ar'o.

Ne'surpriz'a paradoks'o

Paradoks'e, konsekvenc'o de la publik'a debat'o pri ĉi tiu'j afer'o'j est'as pli'ig'o en la vend'o de arm'il'o'j, precip'e sturm'a'j fusil'o'j, pro la tim'o, ke ili est'os mal'permes'it'a'j.

Afer'o kompleks'a

Resum'e, malgraŭ la solid'ec'o de la datum'o'j, tem'as pri kompleks'a afer'o, kiu lig'iĝ'as al ident'ec'o de grand'a part'o de la uson'a soci'o kaj kies solv'o ne vid'ebl'as en la baldaŭ'a est'ont'ec'o. Ebl'e, kiel konsekvenc'o de la masakr'o'j okaz'int'a'j last'a'temp'e, oni hav'os nov'a'n ŝanc'o'n por al'front'i la problem'o'n.

Xavi A LCALDE
Barcelon'o
Mal'feliĉ'a sort'o por jun'a alban'o

Mal'feliĉ'a sort'o por jun'a alban'o

Post turment'eg'o en mal'liber'ej'o la 23-jar'a Florenc Beqiraj mort'is antaŭ Kristnask'o en hospital'o en Marsejl'o, Franci'o.

Tio okaz'is dum vizit'o al Tiran'o de la franc'a ministr'o pri en'land'a'j afer'o'j, kiu riproĉ'is al la alban'a reg'ist'ar'o la alt'a'n kvant'o'n de azil'pet'ant'o'j en Franci'o.

Florenc Beqiraj

La jun'ul'o labor'is kiel kelner'o en restoraci'o kaj rest'is du jar'o'j'n sen oficial'a'j dokument'o'j, ĝis la polic'o arest'is li'n en li'a hejm'o.

Dum 30-tag'a mal'liber'ec'o Florenc pet'ad'is la aŭtoritat'o'j'n permes'i al li re'ven'i en Albani'o'n por pas'ig'i la jar'fin'a'j'n fest'o'j'n. Laŭ li'a'j amik'o'j kaj famili'an'o'j, tamen, precip'e polic'an'o'j turment'is li'n en li'a ĉel'o.

Polic'o lav'as si'a'j'n man'o'j'n

La polic'o mem deklar'is, ke Florenc klopod'is vund'i si'n por ating'i, ke post du tag'o'j oni for'konduk'os li'n al li'a patr'uj'o. La 15an de decembr'o, tamen, li'a cerb'o est'is mort'int'a, sed la kor'o kaj ceter'a'j organ'o'j plu funkci'is. La famili'an'o'j konsent'is halt'ig'i la nutr'o'aparat'o'j'n, kaj la alban'a ŝtat'o ven'ig'is la kadavr'o'n al la patr'uj'o.

Re'ag'o'j

La land'a'j gazet'ar'o kaj televid'o al'tir'is la atent'o'n de la publik'o pri la respond'ec'o de la franc'a polic'o kaj de la alban'a reg'ist'ar'o mem koncern'e la okaz'int'aĵ'o'n, kaj ĝeneral'e pri la problem'o'j de alban'a'j rifuĝ'int'o'j en okcident'a Eŭrop'o.

Oni anonc'is, ke la prokuror'o'j de Marsejl'o komenc'is enket'ad'o'n.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o

La jun'a alban'o Florenc Beqiraj est'is kelner'o en restoraci'o.

La 23-jar'a alban'o Florenc Beqiraj mort'is en hospital'o post turment'eg'o en mal'liber'ej'o.

Dialekt'o'j mal'kresk'as, ital'a kresk'as

ITALI'O

Dialekt'o'j mal'kresk'as, ital'a kresk'as

La ital'a respublik'o est'as ŝtat'o plur'lingv'a. Krom la divers'a'j ekzist'ant'a'j „insul'o'j” franc'lingv'a'j, german'lingv'a'j, sloven'lingv'a'j, alban'lingv'a'j, grek'lingv'a'j, katalun'lingv'a'j, kutim'e situ'ant'a'j apud la land'lim'o'j aŭ ĉe mar'bord'o'j, ĉiu region'o, ĉiu urb'o kaj eĉ plej et'a vilaĝ'o hav'as kutim'e si'a'n propr'a'n dialekt'o'n. Tem'as pri lok'a idiom'o, kiu de'ven'as ne de la ordinar'a nun'a ital'a, sed rekt'e de la antikv'a latin'a.

La „oficial'a” modern'a ital'a, tiu tre ŝat'at'a ankaŭ ekster'land'e (ĝi est'as la kvar'e plej lern'at'a fremd'a lingv'o tut'mond'e), est'as fakt'e kombinaĵ'o de la florenc'a dialekt'o kun tiu de la ĉef'urb'o Rom'o (precip'e rilat'e al la prononc'o), sed la toskan'a dialekt'o de Florenc'o ĝis la 19 a jar'cent'o est'is nur unu el la mult'a'j latin'id'a'j idiom'o'j atest'at'a'j en la ital'a du'on'insul'o. Oni tamen de'long'e konsider'is ĝi'n pli prestiĝ'a kaj „ind'a” ol la ceter'a'j pro ĝi'a iam'a literatur'a util'ig'o far'e de grand'a'j verk'ist'o'j kiel Dant'e Alighieri, Francesco Petrarca kaj Giovanni Boccaccio.

Statistik'a raport'o

Iel ajn la mond'o ne'evit'ebl'e ŝanĝ'iĝ'as: nun'temp'e la uz'ad'o de dialekt'o'j, iam amas'a, daŭr'e mal'pli'iĝ'as. Laŭ raport'o el'don'it'a fin'e de decembr'o 2017 far'e de la statistik'a institut'o Istat , la person'o'j, kiu'j parol'as plej'part'e ital'lingv'e kun si'a'j famili'an'o'j, jam est'as 45,9 % de la tut'a loĝ'ant'ar'o: mal'e, ĝis antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j, kun la propr'a'j famili'an'o'j preskaŭ ĉiu'j individu'o'j esprim'is si'n nur dialekt'e.

La elekt'o de la ital'a kiel ĉef'a komunik'a lingv'o est'as nun pli kaj pli oft'a afer'o ankaŭ en la rilat'o'j kun amik'o'j (49,6 %), por ne parol'i pri inter'ag'o'j kun ne'kon'at'o'j (tiu'okaz'e la procent'aĵ'o supr'e'n'ir'as al 79,5 %). Nur 14,1 % de la ital'a loĝ'ant'ar'o – kvankam tio respond'as al pli ol 8 milion'o'j da hom'o'j – hodiaŭ parol'as nur (aŭ ĉef'e) dialekt'e en la hejm'o. Ital'lingv'e plej mult'a'j ital'o'j jam parol'as ankaŭ ĉe la labor'ej'o (77 %), kie dialekt'o'j est'as mal'pli kaj mal'pli kutim'a'j.

Por'infan'a'j kant'o'j

Obl'iĝ'as tial la iniciat'o'j cel'ant'a'j re'vigl'ig'i la ŝajn'e mort'ant'a'j'n dialekt'o'j'n. Krom pri'a'j kurs'o'j kutim'e organiz'at'a'j en lern'ej'o'j kaj divers'a'j konkurs'o'j pri poezi'o, unu el la plej rimark'ind'a'j iniciat'o'j est'as ver'ŝajn'e la muzik'a festival'o Ducato d ’Or'o, kiu okaz'as jam de 12 jar'o'j en la urb'et'o Gravina, en la sud-ital'a region'o Apuli'o.

En la koncern'a festival'o, al kiu amas'komunik'il'o'j don'as pli kaj pli da spac'o, part'o'pren'as ĉiu'jar'e por'infan'a'j kant'o'j el ĉiu'j region'o'j (en'tut'e 20) de Itali'o. Almenaŭ unu part'o de ĉiu verk'o dev'as est'i en lok'a dialekt'o aŭ minoritat'a idiom'o. La infan'o'j (5- ĝis 16-jar'aĝ'a'j) kaj la korus'o, sub la gvid'ad'o de Enza Pappalardi, kiu respond'ec'as pri la okaz'aĵ'o ek'de la unu'a jar'o, tiel altern'ig'as la ital'a'n kaj dialekt'o'n, mal'kovr(ig)ant'e kaj konsci(ig)ant'e la pli kaj pli forges'at'a'n grav'ec'o'n de ĉi-last'a.

La mesaĝ'o de la festival'o? Neniu infan'o hont'u pri la idiom'o hejm'e parol'at'a de ili'a'j ge'av'o'j aŭ ge'patr'o'j, tiom riĉ'a je antikv'a tradici'o, je histori'o kaj je (oft'e ne'traduk'ebl'a) esprim'kapabl'o.

case
Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Strang'a decid'o

GERMANI'O

Strang'a decid'o

Fin'e de la pas'int'a jar'o, la german'a ministr'o pri agrikultur'o Christian Schmidt [ krístian ŝmit ] (Krist'an'demokrat'a parti'o) sen inter'konsent'o kaj neces'a akord'ad'o kun la ministr'in'o pri medi'o, Barbar'a Hendricks [ hendriks ] el la social'ism'a parti'o, ambaŭ en la reg'ant'a „grand'a koalici'o”, voĉ'don'is por plu'a uz'ad'o de la herb'icid'o gli'fos'at'o ( C 3 H 8NO 5 P), kiu ebl'e kaŭz'as kancer'o'n kaj ali'a'j'n mal'san'o'j'n. Tial oni ŝerc'e kaj kritik'e nom'is li'n „gli'fos'at'an'o” kaj „gli'fos'ad'ist'o”.

Monopol'o

Tiu ĉi tre ver'ŝajn'e danĝer'a herb'icid'o est'as mond'vast'e aplik'at'a de kamp'ar'an'o'j kaj ĝarden'ist'o'j, eĉ privat'e. Distribu'as ĝi'n, inter'ali'e, la tut'mond'e ag'ant'a entrepren'o Monsanto (produkt'ant'o de plant'o'protekt'aĵ'o'j, modif'it'a'j sem'o'j, medikament'o'j, plast'aĵ'o'j) kun sid'ej'o en Uson'o. Oni oft'e kritik'as tiu'n entrepren'o'n pro ĝi'a monopol'ec'o en la merkat'o. Ekzempl'e, Monsanto patent'ig'as best'o'ras'o'j'n kaj plant'o'j'n, kiu'j'n oni ne rajt'as plu re'produkt'i, sed oni ĉiam dev'as aĉet'i la sem'o'j'n de Monsanto . Grav'a produkt'o de la firma'o est'as la herb'icid'o RoundUp , la komerc'a nom'o de gli'fos'at'o.

Ne'konklud'a'j esplor-rezult'o'j

La efik'o'n de gli'fos'at'o ekzamen'is divers'a'j institut'o'j kaj organiz'aĵ'o'j, oft'e kun konklud'o, ke ĝi ne prezent'as serioz'a'n danĝer'o'n. Tamen unu'op'a'j stud'o'j indik'as, ke ĝi damaĝ'as la tut'a'n medi'o'n: best'o'j'n kaj plant'o'j'n, ankaŭ hom'a'j'n gen'o'j'n.

Scienc'ist'o'j mal'akord'as, kaj mult'a'j pled'as por pli'a'j stud'o'j. Sen konsider'i la scienc'a'n aspekt'o'n, la politik'a aspekt'o postul'as demokrati'ec'a'n decid'o'n de la reg'ist'ar'o.

Pro mal'facil'aĵ'o'j pri kre'ad'o de la nov'a reg'ist'ar'o post la aŭtun'a'j elekt'o'j, tiu ĉi epizod'o rapid'e el'fal'as el la publik'a interes'o.

jmip
Jomo I PFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Prokrast'iĝ'as ĉio

NEPAL'O

Prokrast'iĝ'as ĉio

Ali'land'an'o'j mir'as, ke en Nepal'o ĉio aŭ preskaŭ ĉio prokrast'iĝ'as. Tamen decembr'e 2017, unu'a'foj'e en la last'a'j du'dek jar'o'j, fin'fin'e okaz'is ĝust'a'temp'a'j lok'a'j elekt'o'j. Du grand'a'j komun'ism'a'j parti'o'j, la maŭisma kaj la marks'ism'a-lenin'ism'a, unu'iĝ'int'e, venk'is en la elekt'o'j kontraŭ la demokrati'a'j parti'o'j. Mult'foj'e antaŭ'e, la nepal'an'o'j voĉ'don'is por demokrati'a'j parti'o'j kaj ne est'is kontent'a'j pri la rezult'o.

Nun la nepal'a ĉef'ministr'o Ŝer Bahadur Deuba ne vol'as for'las'i si'a'n posten'o'n kaj jam prokrast'is kvar monat'o'j'n. Do Nepal'o, kiu ceter'e hav'as pli da ministr'o'j ol ĝi bezon'as, progres'as mal'rapid'e.

nsrt
Navin S HRESTHA
korespond'ant'o de MONAT'O en Nepal'o
Brajl'e inform'i blind'ul'o'j'n

JAPANI'O

Brajl'e inform'i blind'ul'o'j'n

La elekt'o'j! Mult'a'j hom'o'j kandidat'iĝ'as kaj ili'a'j kampanj'a'j parol'ad'o'j plen'ig'as la strat'o'j'n. Divers'a'j afiŝ'o'j kaj agit'foli'o'j est'as dis'don'at'a'j, kaj televid'il'o'j aŭd'ig'as politik'a'j'n propagand'aĵ'o'j'n.

Ne ĉiu'j ricev'as inform'o'j'n

La elekt'o'j est'as grand'eg'a politik'a event'o, kiu est'as absolut'e neces'a por demokrati'o. Sed, ĉu ĉiu'j voĉ'don'ont'o'j ricev'as sufiĉ'a'j'n inform'o'j'n pri la kandidat'o'j? Almenaŭ por la blind'ul'o'j, la respond'o est'as, ke ne.

Ĉiu'j kandidat'o'j cerb'um'as kiel inform'i voĉ'don'ont'o'j'n pri si'a'j opini'o'j. Ili uz'as abund'a'j'n manier'o'j'n, kiu'j nun'temp'e inkluziv'as ret'paĝ'o'j'n, Fejsbuk'o'n kaj Tviteron. La metod'o'j'n de inform'ad'o tamen rigor'e difin'as la japan'a Leĝ'o pri Elekt'o'j por Publik'a'j Posten'o'j. Ekzempl'e, laŭ la leĝ'o, ĉiu elekt'a komision'o dev'as el'don'i elekt'a'n bulten'o'n, tio est'as oficial'a dokument'o, kiu list'ig'as kandidat'o'j'n kun detal'a'j inform'o'j pri ili, inkluziv'e de ili'a'j si'n'prezent'o'j kaj promes'o'j. En la bulten'o la tekst'o'j al'send'it'a'j de la kandidat'o'j aper'as ne'redakt'it'e. Kaj en naci'a'j, kaj en municip'a'j elekt'o'j, la elekt'a bulten'o est'as tre grav'a, kaj la elekt'a komision'o dis'don'as ĝi'n al ĉiu'j voĉ'don'ont'o'j.

Nu, kiel la blind'ul'o'j leg'u ĝi'n? Ili ne pov'as leg'i ink-pres'aĵ'o'n.

Privat'a'j el'don'ej'o'j

Laŭ la leĝ'o, kiu ne agnosk'as brajl'a'j'n dokument'o'j'n, la elekt'a'j komision'o'j akcept'as nur ink-pres'it'a'j'n tekst'o'j'n por la oficial'a'j elekt'a'j bulten'o'j kaj ne far'as apart'a'j'n versi'o'j'n de la bulten'o'j por blind'ul'o'j.

Por ŝtop'i la breĉ'o'n, plur'a'j privat'a'j brajl'a'j el'don'ej'o'j kun'labor'e el'don'as brajl'a'j'n elekt'a'j'n bulten'o'j'n kiel ne'oficial'a'j'n dokument'o'j'n. Okaz'e de naci'a'j elekt'o'j, ĉiu elekt'a komision'o aĉet'as brajl'a'n versi'o'n en grand'a kvant'o kaj send'as ekzempler'o'n al ĉiu blind'ul'o-voĉ'don'ant'o en si'a elekt'a distrikt'o.

Ne nur brajl'a versi'o, sed ankaŭ grand'liter'a kaj son'registr'it'a versi'o'j est'as sam'e far'at'a'j. Ceter'e, la japan'a portal'o de Yahoo! mal'ferm'as ret'ej'o'n kaj inform'as blind'ul'o'j'n pri kandidat'o'j. En la ret'ej'o blind'ul'o'j pov'as aŭskult'i la elekt'a'n bulten'o'n per special'a program'ar'o, kvankam nur en resum'a form'o.

Mal'facil'e

La brajl'a'j el'don'ej'o'j ne rajt'as rekt'e kontakt'i kandidat'o'j'n, do ili dev'as pet'i la elekt'a'j'n komision'o'j'n pri la manuskript'o'j. Sed, mem'kompren'ebl'e, la ofic'ist'o'j de la komision'o'j est'as eg'e okup'at'a'j dum la elekt'o'j, do la manuskript'o'j oft'e al'ven'as tro mal'fru'e.

Krom'e, oni'dir'e en Japani'o la elekt'a'j period'o'j est'as mal'pli long'a'j ol tiu'j en ali'a'j land'o'j. La elekt'o'j de la Ĉambr'o de Konsil'ant'o'j daŭr'as plej long'e 17 tag'o'j'n, kaj tiu'j de la Ĉambr'o de Deput'it'o'j 12 tag'o'j'n.

Dum tia mal'long'a period'o, la brajl'a'j el'don'ej'o'j dev'as brajl'ig'i, pres'i, broŝur'i kaj eksped'i la elekt'a'n bulten'o'n, kiu dev'as nepr'e ating'i la blind'ul'o'j'n-voĉ'don'ant'o'j'n antaŭ la voĉ'don'tag'o.

Ceter'e, la japan'a lingv'o hav'as plur'a'j'n skrib-sistem'o'j'n, inkluziv'e ĉin'a'j'n ideografi'aĵ'o'j'n. Est'as mal'facil'e brajl'ig'i mult'a'j'n manuskript'o'j'n rapid'e kaj preciz'e.

Se la brajl'a'j el'don'ej'o'j pov'us ricev'i dosier'o'j'n de original'a'j manuskript'o'j sen'per'e de la kandidat'o'j, la brajl'ig'ad'o far'iĝ'us iom pli facil'a, sed ankaŭ tio ne est'as permes'at'a.

Histori'a ating'o

La unu'a oficial'a brajl'a voĉ'don'ad'o en la mond'o okaz'is en Japani'o en 1928, kiam la japan'a'j blind'ul'o'j brajl'e voĉ'don'is por la 16 aj elekt'o'j de la Ĉambr'o de Deput'it'o'j. Plej mult'a'j japan'a'j blind'ul'o'j tre fier'as pri ĉi tiu histori'a ating'o.

Fid'ind'a statistik'o ne ekzist'as

Ali'flank'e, oni dir'as, ke la voĉ'don'a proporci'o de blind'ul'o'j, fakt'e, ne est'as tre alt'a. Aŭ, pli ĝust'e, ankoraŭ eĉ ne ekzist'as fid'ind'a statistik'o pri la nombr'o de ne'vid'ant'o'j en Japani'o.

La Ministeri'o pri San'o, Labor'o kaj Bon'fart'o raport'as, ke en 2006 en Japani'o loĝ'is 310 000 blind'ul'o'j. Tiu ĉi nombr'o tamen en'kalkul'as nur tiu'j'n, kiu'j'n la ministeri'o agnosk'is kiel fizik'a'j'n handikap'it'o'j'n. Ver'ŝajn'e est'as mult'a'j vid'handikap'it'o'j, kiu'j ne akir'is legitim'il'o'n pri si'a fizik'a handikap'o.

Neniu sci'as, kiom el ili ricev'is la brajl'a'n versi'o'n kaj fakt'e voĉ'don'is.

Modern'a'j rimed'o'j

Brajl'a'j skrib'il'o'j est'as instal'it'a'j en ĉiu'j balot'ej'o'j aŭ, se vid'handikap'it'o'j vol'as, ili anstataŭ'e pov'as pet'i, ke ofic'ist'o de la elekt'a komision'o skrib'u la nom'o'n de kandidat'o.

Por tiu'j, kiu'j ne sci'pov'as brajl'o'n, la du'a manier'o est'as util'a, tamen mult'a'j vid'handikap'it'o'j ne ŝat'as tio'n pro konsider'o'j de privat'ec'o.

Nun'temp'e, krom brajl'o est'as ali'a'j util'a'j rimed'o'j, kiel komput'il'o'j, tabul'komput'il'o'j kaj poŝ'telefon'o'j. Ekzempl'e, en Uson'o oni uz'as elektron'ik'a'j'n balot'il'o'j'n. Ankaŭ en Japani'o, sur municip'a nivel'o, elekt'a'j komision'o'j pov'as leĝ'e uz'i ili'n, kaj kelk'a'j el ili fakt'e far'as tio'n, sed mult'a'j ali'a'j ankoraŭ ne – ver'ŝajn'e pro ekonomi'a'j kial'o'j. Se tia'j manier'o'j por balot'i est'os uz'ebl'a'j en la balot'ej'o'j, pli mult'a'j vid'handikap'it'o'j facil'e balot'os.

La 22an de oktobr'o 2017 okaz'is la elekt'o'j de la Japan'a Ĉambr'o de Deput'it'o'j. La rezult'o est'is grand'a venk'o de la Liberal-Demokrati'a Parti'o, kiu'n estr'as la ĉef'ministr'o Ŝinzo Abe. Sed nur 54,70 % de la voĉ'don'ant'o'j balot'is.

Garanti'i demokrati'o'n

Grav'as, ke la elekt'a bulten'o ating'u ĉiu'j'n voĉ'don'ont'o'j'n en konven'a form'o – ne'vid'ant'o'j'n brajl'e – por garanti'i demokrati'o'n.

Brajl'a'j el'don'ej'o'j sen'lac'e klopod'as tiu'cel'e dum ĉiu ard'a elekt'o-kampanj'o.

tosh
H OŜINO Toŝijasu
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o

012192

Neniu sci'as, kiom da blind'ul'o'j ricev'is la brajl'a'n versi'o'n de la elekt'a'j bulten'o'j kaj fakt'e voĉ'don'is.

Ĉu kong'an'o'j voĉ'don'u ekster'land'e?

D. R. KONG'O

Ĉu kong'an'o'j voĉ'don'u ekster'land'e?

La voĉ'don'a leĝ'o de 2015 elimin'is mal'just'ec'o'n per permes'o, ke kong'an'o'j loĝ'ant'a'j ekster'land'e rajt'u voĉ'don'i. Tamen rest'as mult'a'j demand'o'j: kiam, kiel kaj kiom long'e okaz'os la registr'ad'o de la kong'a diaspor'o? Kiel oni cert'iĝ'u, ke ne est'os mal'regul'aĵ'o'j? Ĉi-rilat'e, est'us temp'o'ŝpar'e, se Sen'de'pend'a Komision'o pri Naci'a'j Elekt'o'j rajt'ig'us ĉi tiu'j'n sam'land'an'o'j'n voĉ'don'i per pasport'o'j anstataŭ voĉ'don'a'j kart'o'j.

Biometri'a'j pasport'o'j

Registr'ad'o de kong'an'o'j loĝ'ant'a'j ekster'land'e postul'us long'a'n temp'o'n. Anstataŭ'e, permes'o voĉ'don'i per pasport'o'j simpl'ig'us la afer'o'n, special'e pro tio, ke biometri'a'j pasport'o'j est'as inter la plej sekur'a'j dokument'o'j en la mond'o. En land'o kiel Franci'o, pasport'o'j est'as inter la dokument'o'j, per kiu'j oni rajt'as voĉ'don'i. Se Franci'o, land'o tre bon'e organiz'it'a, permes'is tio'n, kial D. R. Kong'o ne ag'u sam'e?

Ankaŭ la Konstituci'a Konsili'o de Senegal'o rajt'ig'is la sen'egal'an'o'j'n viv'ant'a'j'n ekster'land'e voĉ'don'i per pasport'o, cifer'ec'a ident'ig'a kart'o kaj eĉ stir-permes'il'o. Kial do la kong'an'o'j nepr'e uz'u nur voĉ'don'a'n kart'o'n?

Evit'i prokrast'o'n

Ind'as memor'ig'i, ke la registr'ad'o de kong'an'o'j loĝ'ant'a'j en Kong'o mem ne est'is plen'um'it'a en la asign'it'a temp'o kaj pli'long'iĝ'is je pli ol unu jar'o.

Se la kong'an'o'j viv'ant'a'j ekster'land'e rajt'us voĉ'don'i per si'a'j pasport'o'j, la procez'o rapid'iĝ'us. Kiel tio okaz'u? La kong'a reg'ist'ar'o kompil'u list'o'j'n de voĉ'don'ant'o'j per'e de la ambasad'o'j kaj konsul'ej'o'j. Legitim'ad'o de voĉ'don'ant'o'j per'e de pasport'o'j permes'os rekt'e registr'iĝ'i por voĉ'don'ad'o. Ali'e, la registr'ad'o de kong'a'j voĉ'don'ant'o'j ekster'land'e daŭr'us mult'e pli long'e kaj pov'us plu prokrast'i la elekt'o'j'n plan'it'a'j'n por decembr'o 2018.

rase
Serge R USAKI
korespond'ant'o de MONAT'O en D. R. Kong'o


012193

Se la kong'an'o'j viv'ant'a'j ekster'land'e rajt'us voĉ'don'i per si'a'j pasport'o'j, la elekt'o'procez'o rapid'iĝ'us. Fot'o: MAURICE MUTHAKA

Drink'ad'o kapt'as la atent'o'n

LITOVI'O

Drink'ad'o kapt'as la atent'o'n

Litovi'o hav'as problem'o'n koncern'e alkohol'aĵ'o'j'n, konklud'is la ministr'o pri san'protekt'ad'o Aurelijus Veryga. Laŭ li, la ver'a konsum'kvant'o est'as 7 litr'o'j jar'e, sed la litov'a Ofic'ej'o pri Statistik'o kaj Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o ( MOS) prezent'as iom pli mal'bon'aŭgur'a'j'n cifer'o'j'n: respektiv'e 13,2 kaj 18,2 litr'o'j'n.

Litov'a'j politik'ist'o'j al tiu'j mal'feliĉ'a'j inform'o'j re'ag'is sen'hezit'e: la dispon'ebl'ec'o de alkohol'aĵ'o dev'as est'i strikt'e lim'ig'it'a. Ja ĝi est'ig'as mult'a'j'n mal'ĝoj'ig'a'j'n konsekvenc'o'j'n, kiel mort'o'j'n kaj mem'mort'ig'o'j'n. Pri tiu'j sekv'o'j Litovi'o „avan'gard'as” en Eŭrop'o.

Sport'um'i anstataŭ drink'i

Ekonomik'ist'o'j konsent'as pri tio, ke konsum'ad'o de alkohol'aĵ'o'j est'as solv'end'a problem'o, tamen ĝi'n oni dev'os brems'i ne nur per mal'permes'o'j, sed ankaŭ per plan'ad'o de vast'a'j rimed'o'j. „Cert'e, la ĉef'a problem'o est'as la sen'iluzi'iĝ'int'a'j civit'an'o'j, al kiu'j mank'as labor'o kaj perspektiv'o'j. Neces'os parol'i pri rimed'o'j, kiu'j'n krom lim'ig'o de reklam'o'j kaj strat'kaf'ej'o'j kaj alt'ig'o de impost'o'j koncern'e alkohol'aĵ'o'j'n, oni aplik'os en sport'o kaj distr'a'j okup'o'j; oni invest'u mon'o'n en sport'o'n, kultur'o'n kaj bon'stat'o'n”, dir'is la ekonomik'ist'o Nerijus Maciulis.

Leĝ'o pli sever'a

En la litov'a parlament'o la long'a'j diskut'o'j pri drink'ad'o fin'iĝ'is per nov'a'j kaj pli strikt'a'j leĝ'o'j koncern'e dispon'ebl'ec'o'n. Ek'de januar'o 2018 aĉet'i alkohol'aĵ'o'n rajt'as nur person'o'j de 20 jar'o'j aŭ pli, kaj vend'ist'o'j pov'as kontrol'i pasport'o'n aŭ ident'ec'kart'o'n por konfirm'i tiu'n aĝ'o'n. Vend'ej'o'j aŭ sekci'o'j en grand'a'j super'bazar'o'j pov'as vend'i drink'aĵ'o'j'n nur en fiks'it'a'j hor'ar'o'j de lund'o ĝis sabat'o, kaj en dimanĉ'o la vend'o'temp'o est'as pli mal'long'a. Drink'em'ul'o'j plu pov'as sen'lim'e drink'i en kaf'ej'o'j kaj restoraci'o'j, sed ne sur'strat'e, kaj ankaŭ ne aĉet'i botel'o'j'n. Ek'de tiu ĉi jar'o reklam'i alkohol'aĵ'o'j'n en ajn'a publik'a lok'o kaj en gazet'o'j est'as mal'permes'it'e.

Reklam'o'j

Sed kio'n far'i rilat'e al ekster'land'a'j gazet'o'j, kie tia'j reklam'o'j est'as oft'e vid'at'a'j? Tio star'ig'is grand'a'n problem'o'n antaŭ la distribu'ant'o'j de tia'j period'aĵ'o'j. Televid'o montr'as hom'o'j'n, kiu'j foli'um'as gazet'o'j'n en'hav'ant'a'j'n reklam'o'j'n pri alkohol'aĵ'o'j, aŭ sur ili'n sur'glu'as notic'o'j'n dir'ant'a'j'n, ke tia reklam'o en Litovi'o est'as mal'permes'it'a. La prezid'ant'o de Litovi'o Dali'a Grybauskaitė re'ag'is: „Mi'a'opini'e, la situaci'o est'as hont'ind'a; ĝi est'as mez'epok'a kaj mal'prestiĝ'ig'as ni'n antaŭ la inter'naci'a publik'o”. Laŭ ŝi, parlament'an'o'j dev'as rapid'e solv'i tiu'n problem'o'n korekt'ant'e la leĝ'o'n rilat'e al konsum'o de alkohol'aĵ'o'j.

Perspektiv'o'j

Ŝat'ant'o'j de la nov'a'j leĝ'o'j esper'as, ke ĉi-jar'e la vend'o'j de alkohol'aĵ'o'j mal'kresk'os je 10 procent'o'j, sed litov'o'j demand'as si'n, ĉu la tro'a konsum'o ver'e ĉes'os. Ja litov'o'j nun pli oft'e vetur'as por hav'ig'i al si drink'aĵ'o'j'n en najbar'a'j land'o'j, kiel Latvi'o kaj Pol'land'o. Tie la leĝ'o est'as mal'pli strikt'a, la prez'o'j pli favor'a'j kaj krom'e, nigr'a merkat'o dispon'ig'as la var'o'n.

last
LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o
Ital'a'j rub'aĵ'o'j por Aŭstri'o

MEDI'O

Ital'a'j rub'aĵ'o'j por Aŭstri'o

En Itali'o est'iĝ'as mult'e da rub'aĵ'o'j, sam'e kiel en ĉiu ali'a industri'a land'o, sed Itali'o ne dispon'as pri sufiĉ'e da rub'aĵ-depon'ej'o'j kaj brul'ig'ej'o'j. Tial dum la jar'o 2017 transport'iĝ'is 70 000 tun'o'j da dom'mastr'um'a'j rub'aĵ'o'j al Aŭstri'o kaj Germani'o per var'trajn'o'j. Oni brul'ig'os la rub'aĵ'o'j'n en tiu'j du land'o'j, produkt'os varm'eg'a'n akv'o'n por hejt'i dom'o'j'n, kaj elektr'a'n energi'o'n. Brul'ig'i unu tun'o'n da rub'aĵ'o'j sen damaĝ'i la medi'o'n kost'as pli-mal'pli 100 eŭr'o'j'n. Tim'ant'e protest'o'j'n, oni ten'as sekret'a'j la lok'o'n kaj la kvant'o'n de la brul'ig'ad'o. En Itali'o pro tia'j protest'o'j oni decid'is for'ŝov'i la rub'aĵ'o'j'n ekster'land'e'n.

Walter kaj Renat'e K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o


011871

La antaŭ ne'long'e re'nov'ig'it'a rub'aĵ'o'brul'ig'ej'o Spittelau en Vien'o, kies fasad'o est'as verk'o de la art'ist'o Friedensreich Hundertwasser (1928 ĝis 2000). Fot'o: WALTER KLAG

Manifest'o por pardon'o aŭ kontraŭ la hered'ant'o'j de mal'am'o

Libr'o'j

Manifest'o por pardon'o aŭ kontraŭ la hered'ant'o'j de mal'am'o

La plej aĝ'a'j leg'ant'o'j ebl'e memor'as, ke, kiam Eŭrop'a Uni'o decid'is kre'i komun'a'n mon'unu'o'n, tuj ek'est'is disput'o'j pri tio, kiu'j hom'o'j est'os omaĝ'at'a'j en ĝi'a'j mon'er'o'j kaj mon'bilet'o'j. Post mult'a'j diskut'o'j oni fin'e decid'is pri bild'o'j de arkitektur'a'j stil'o'j. Memor'end'a est'as la rezon'ad'o pri tia decid'o, ĉar ĝi tuŝ'is ver'e tikl'a'n punkt'o'n de la tut'eŭrop'a mond'part'o: hero'o en unu land'o oft'e est'as taks'at'a trans'lim'e kiel grav'a mal'amik'o de la tut'a land'o aŭ popol'o. Do simpl'a decid'o al kiu'j omaĝ'i en eŭr'a'j mon'bilet'o'j pov'as spegul'i kaj re'e vek'i tiu'n grav'a'n kaj grand'a'n defi'o'n, ankoraŭ al'front'ot'a'n, kiu est'as konstru'i tut'eŭrop'a'n „neŭtral'a'n” histori'o'n.

Cert'a'manier'e, la libr'o nun recenz'at'a, Hered'ant'o'j de Silent'ad'o, al'front'as la sam'a'n problem'o'n kun krom'a mal'facil'aĵ'o, ĉar kelk'a'j vund'o'j ankoraŭ ne plen'e ferm'iĝ'is: la tekst'o de Sabin'e Dittrich tuŝ'as io'n, pri kio nur en la last'a'j jar'o'j oni iel ek'kuraĝ'as, eĉ se ankoraŭ du'on'voĉ'e, parol'i: la konsekvenc'o'j'n de la du'a mond'milit'o por la german'a civil'a loĝ'ant'ar'o. Kompren'ebl'e, ĉiam svarm'is, ambaŭ'okaz'e just'a'j, febr'a'j plend'o'j kaj akr'a'j denunc'o'j pri la terur'a'j kaj teror'a'j fi'ag'o'j de la nazi'parti'an'o'j sur la konker'it'a'j teritori'o'j en Eŭrop'o kaj precip'e kontraŭ ili'a jud'a loĝ'ant'ar'o; tamen est'is sam'mezur'a silent'o pri tio, kio okaz'is al la german'a'j civil'ul'o'j dum la post'milit'a temp'o, precip'e en tiu'j region'o'j, kiu'j, dank'e al la land'lim'a mov'o, est'as nun reg'at'a'j de ali'a'j land'o'j. La mut'a regul'o est'is: ĉiu'j rajt'as parol'i pri la frap'o'j ricev'it'a'j; sed german'o'j ĉiam dev'as pri ili silent'i.


011940

Kaj ĝust'e por dis'romp'i tiu'n silent'o'n, kiu jam ad'as dum tri generaci'o'j, la libr'o esplor'as demand'o'n, kies vual'o'n nur nun oni prov'as lev'i: la destin'o'n de german'lingv'a'j ĉeĥ'o'j, iam viv'int'a'j en Sudetio. Sabin'e Dittrich konstru'as si'a'n roman'o'n per kvazaŭ'a detektiv'a struktur'o, kie la ĉef'a'j rol'ul'o'j re'vizit'as la dram'a'n histori'o'n de la tiam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o, ek'de la jar'o'j antaŭ'a'j kaj dum'a'j, ĝis la tuj'post'a'j al la du'a mond'milit'o. Tia'manier'e ŝi re'konstru'as, per'e de la fikci'a histori'o de du famili'o'j, la moment'o'j'n, sekv'int'a'j'n post la fin'o de tiu mond'milit'o, el'montr'ant'e kiel, laŭ la cirkonstanc'o'j, ĉiu ajn pov'as far'iĝ'i viktim'o de si'a propr'a (region'a, land'a, naci'a) histori'o.

Do en'e de la detektiv'a kaŝ'iĝ'as histori'a roman'o, kie la aŭtor'o lert'e sukces'is evit'i glit'i en du sam'danĝer'a'j'n kapt'il'o'j'n: viktim'ism'o'n kaj didakt'ism'o'n. La roman'o ne est'as kurs'o pri histori'o – kvankam la volum'fin'a'j not'o'j mult'e help'as la leg'ant'o'n, ili ne est'as nepr'a'j por profund'a kompren'o de la rakont'aĵ'o mem. Oni sam'e ne trov'os tiu'n spec'o'n de literatur'o, kie ĉiu'j streb'as montr'i si'n sen'kulp'a'j kaj pri'plor'as la kruel'aĵ'o'j'n, ricev'it'a'j'n de ali'ul'o'j. Kiel kutim'e ĉe german'a'j aŭtor'o'j, Dittrich nek en'mask'ig'as la krim'o'j'n de la Tri'a Regn'o, nek prov'as sen'kulp'ig'i nazi'o'j'n. La unu'a kaj precip'a cel'o de Dittrich est'as montr'i ke, en cert'a moment'o post la milit'o, ankaŭ la german'o'j sufer'is, kaj ke nur nun ili pov'as pri tio iom parol'i.

Mi pov'as cert'ig'i, ke – evit'int'e tiu'j'n du sen'el'ir'a'j'n voj'o'j'n – la tekst'o glat'e flu'as kaj facil'e leg'ebl'as kaj tre bon'e efik'as je atent'o'kapt'ad'o de tiu leg'ant'o, kiu neniam dev'is de'ten'i si'n por pri'pens'i la ĝust'ec'o'n de fraz'o aŭ bon'a'n elekt'o'n de esperant'a vort'o. Ebl'e pens'os mal'sam'e german'lingv'a leg'ant'o, kiu ne evit'os kompar'o'n kun la original'o; tamen pri la traduk'o de Aleksandr'o Montanesko mi dir'os, iom konfes'ton'e, ke, ĝust'e ĉar mi ne parol'as la german'a'n – kaj ebl'e nur pro tio – mi pov'is pli atent'e koncentr'iĝ'i nur pri la esperant'a tekst'o.

Pli'a'n afer'o'n pri la libr'o – ĉi-foj'e pri la objekt'o, ne pri la tekst'o – mi dev'as ja al'don'i: mal'oft'e oni trov'as, inter la esperant'lingv'a'j titol'o'j, tiel ĉarm'a'n kaj bel'a'n el'don'o'n, pri'zorg'it'a'n de la traduk'int'o kaj de el'don'ist'o. Ek'de la tip'ar'o uz'it'a – kiu ne lac'ig'as la okul'o'j'n – ĝis la delikat'ec'o en la kolor'o'j de la sur'kovr'il'o – mult'e pli bel'a ol la german'a original'o – la libr'o iĝ'as unu el tiu'j, kiu'j'n oni fier'as montr'i al ge'amik'o'j. Gratul'o'n al ambaŭ!

Tamen, se la ĝeneral'a'j trajt'o'j de la libr'o jam est'as pri'skrib'it'a'j, rest'as ankoraŭ demand'i si'n: kio en tiu libr'o rezist'os al la temp'o'pas'o? Kial ĝi grav'as por hodiaŭ'a'j, almenaŭ eŭrop'a'j jun'a'j leg'ant'o'j, kiu'j iom lac'iĝ'is re'e aŭd'i pri tiu temp'o, la rakont'o'j'n de si'a'j ge'av'o'j? La respond'o kuŝ'as ĉe la filozofi'a fon'o de la roman'o mem, kiu ig'as ĝi'n grav'a, ĉar ĝi far'iĝ'as – laŭ krist'an'a si'n'ten'o – ver'a manifest'o por pardon'o, tiu pardon'o, ampleks'ant'a ĉiu'j'n batal'int'a'j'n popol'o'j'n, sen'rigard'e al ili'a de'ven'o. Tiu pardon'o, kiu konduk'u kaj al la kompren'o pri tio, ke ĉiu'j ni en ajn'a moment'o de la histori'o est'is rifuĝ'int'o'j, kaj kiu sam'e konduk'u al inter'eŭrop'a pac'iĝ'o kaj ver'a konstru'ad'o de tiu neŭtral'a tut'eŭrop'a histori'o, pec'o, ankoraŭ mank'ant'a en la puzl'o de Eŭrop'a Uni'o, kaj kiu'n nepr'e urĝ'as konstru'i, antaŭ ol detru'u ĝi'n ne la hered'ant'o'j de silent'ad'o, sed la ĉiu'tag'e pli grand'nombr'a'j hered'ant'o'j de mal'am'o.

Fernand'o P IT'A

Sabin'e Dittrich : Hered'ant'o'j de silent'ad'o. Tr. A. Montanesko. Eld. KAV'A- PECH, Dobřichovice, 2017. 148 paĝ'o'j. Fortik'e bind'it'a. ISBN 978-80-87169-72-8.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Brazil'an'o en Ĉini'o

Ese'o'j

EKSTER'LAND'A RIGARD'O

Brazil'an'o en Ĉini'o

Mi loĝ'as en Ĉini'o ek'de 2010, kiam mi al'ven'is por labor'i kiel ofic'ist'o pri inter'naci'a komerc'o ĉe la ĉin'a kompani'o Da Vinci, posed'at'a de Wang Tianyi (Ĉiel'ism'o). Mi est'is invit'it'a de Silvi'o Kniess Mates por labor'i kiel traduk'ist'o kaj kvalit'o-inspekt'ist'o en la tiam nov'a ĉin'a branĉ'o. La kompani'o operaci'as pri ekster'land'a komerc'o, import'ad'o kaj eksport'ad'o de divers'a'j produkt'o'j de Ĉini'o, Brazil'o kaj Angol'o.

Kiam mi ven'is al Ĉini'o, kaj ek'kon'is iom pri tiu grand'a land'o, mi'a sci'o est'is lim'ig'it'a al kelk'a'j font'o'j: mal'nov'a'j el'don'o'j de la revu'o El Popol'a Ĉini'o, film'o'j de Bruce Le'e kaj libr'o de la brazil'a ĵurnal'ist'o Henfil, rezult'o de li'a vojaĝ'o al Ĉini'o en 1977 (tuj post la mort'o de Maŭ Zedong), en kiu li pri'skrib'as Ĉini'o'n ankoraŭ sub la influ'o de la Kultur'a Revoluci'o, kie ĉiu'j hav'is sam'a'j'n vest'o'j'n kiel arme'a uniform'o, kaj la plej oft'a rimed'o de transport'o est'is la ĉie'a bicikl'o.

Tia est'is mi'a opini'o pri Ĉini'o, grand'a kaj strang'a land'o (almenaŭ al mi'a'j fremd'a'j okul'o'j de okcident'an'o). Sed kiam mi al'ven'is en 2010, mi trov'is tut'e ŝanĝ'it'a'n land'o'n long'e preter la stereotip'o'j al'don'it'a'j de ne tiel inform'it'a'j person'o'j.

Plur'mil'jar'a histori'o

Mi trov'is nov'a'n land'o'n, vigl'a'n, vek'iĝ'int'a'n el long'a dorm'o, kun grand'a energi'o, rigard'ant'a'n la est'ont'ec'o'n, kiu al'ven'as pli rapid'e, pli ne'atend'it'e. Ĉiu'j dir'as, ke Ĉini'o est'as 5000-jar'a civilizaci'o, sed la konstru'aĵ'o'j en la urb'o'j est'as tut'e nov'a'j, plej'part'e aĝ'a'j mal'pli ol 50 jar'o'j'n.

Mi'a'j unu'a'j monat'o'j tie ĉi est'is mal'facil'a'j: mi dev'is adapt'iĝ'i al nov'a viv'o, mal'sam'a'j manĝ'aĵ'o'j, mal'sam'a'j kutim'o'j, kaj al la nov'a labor'o kaj ofic'o en la kompani'o. La klimat'a ŝanĝ'o est'is apart'e brusk'a. Mi nask'iĝ'is kaj kresk'is ĉe la sud'a mar'bord'o de Brazil'o, kun mild'a'j somer'o'j kaj vintr'o'j, humid'a aer'o, abund'a pluv'o'kvant'o dum la tut'a jar'o, temperatur'o'j de 30 grad'o'j en la somer'o ĝis 10 grad'o'j vintr'e. En Xi ’an, la veter'o est'as tre sek'a, kaj la temperatur'a vari'ec'o est'as ĉirkaŭ 40 grad'o'j (35 en somer'o, 5 grad'o'j sub la nul'o vintr'e).

Sezon'o'j antaŭ'vid'ebl'a'j

Mi bezon'is unu jar'o'n por al'kutim'iĝ'i al nov'a cikl'o de la natur'o, kvankam ĝi hav'as si'a'j'n avantaĝ'o'j'n, kiel la ĝust'a regul'ec'o kaj antaŭ'vid'ebl'o de la sezon'o'j: vintr'o, printemp'o, aŭtun'o kaj somer'o tre bon'e difin'it'a'j kaj stabil'a'j. En Xi ’an, la veter'o ne al'port'as surpriz'o'j'n, ne kiel mi'a urb'o, Florianopolis, kie foj'foj'e la kvar sezon'o'j okaz'as en la sam'a semajn'o (aŭ tag'o!).

Dum la unu'a'j du jar'o'j de mi'a labor'o mi mult'e vojaĝ'is tra Ĉini'o, vizit'ant'e mult'a'j'n urb'o'j'n, ĉef'e en la orient'o, en la mar'bord'a'j provinc'o'j, kiu'j hav'as la ĉef'a'j'n eksport'a'j'n industri'o'j'n.

Unik'a'j trajn'o'j

Trajn'o'vojaĝ'o'j en Ĉini'o est'as unik'a spert'o, nov'a por mi. En Brazil'o, la fer'voj'o'j est'as mal'mult'a'j kaj ĝeneral'e uz'at'a'j nur por transport'i eksport'a'j'n var'o'j'n kiel fer'a erc'o. Pasaĝer'a transport'ad'o ekzist'is en la pas'int'ec'o, sed mal'aper'is en Brazil'o, anstataŭ'ig'it'a per aŭt'o kaj bus'o (mal'long'a'j kaj mez'a'j distanc'o'j) kaj aviad'il'o (long'distanc'a).

Foj'e mi babil'is kun brazil'an'in'o, kaj mi dir'is, ke oni mult'e vojaĝ'as per trajn'o en Ĉini'o. Ŝi far'is esprim'o'n de mir'o kaj dir'is: „Trajn'o? Jes, mi'a av'in'o dir'is, ke kiam ŝi est'is jun'a, ŝi mult'e vojaĝ'is per trajn'o en Brazil'o.” Por la ordinar'a brazil'an'o, trajn'o est'as nostalgi'o de pas'int'a temp'o; mult'a'j konsider'as trajn'o'n „mal'nov'a”, mal'aktual'a teknologi'o, sed fakt'e tio est'as tut'e erar'a.

Alt'rapid'a'j trajn'o'j en Eŭrop'o, Japani'o kaj Ĉini'o est'as la plej alt'nivel'a'j kaj efik'a'j rimed'o'j de transport'o en la mond'o, ebl'ig'ant'e la mov'ad'o'n de grand'a'j amas'o'j da pasaĝer'o'j sekur'e kaj rapid'e. La alt-rapid'a fer'voj'o en Ĉini'o hav'as la avantaĝ'o'n, ke ĝi ne bezon'as registr'iĝ'o'n kiel en flug'haven'o. Krom'e, trajn'a'j staci'dom'o'j est'as kutim'e konstru'it'a'j en urb'o'centr'o'j, dum flug'haven'o'j situ'as ekster la grand'a'j urb'o'j, for de la centr'a are'o, kiu postul'as el'spez'i valor'a'n temp'o'n.

Amik'ec'o

Ankaŭ en la komerc'a mond'o mi rimark'is grand'a'n kultur'a'n diferenc'o'n. En Brazil'o (kaj ĝeneral'e en la okcident'o) la negoc'o ven'as unu'e (la mal'nov'a proverb'o „Amik'o'j, amik'o'j, negoc'o est'as apart'a afer'o”), tio est'as, nur post plen'um'o de la transakci'o (aĉet'o, vend'o) ebl'as amik'ec'o inter la komerc'a'j partner'o'j.

En Ĉini'o, ni dev'as unu'e establ'i fid'o'n inter la partner'o'j, antaŭ ol la inter'konsent'o est'as far'at'a, kio okaz'as nur post vesper'manĝ'o kun abund'a kvant'o da trink'aĵ'o'j kaj oni dev'as respond'i al privat'a'j demand'o'j (Ĉu edz'iĝ'int'a? Ĉu vi hav'as infan'o'j'n? Kiom da?). Nur kiam ambaŭ flank'o'j kon'as unu la ali'a'n pli bon'e, oni hav'as baz'o'n por fid'i kaj por sub'skrib'i kontrakt'o'n. Sen reciprok'a fid'o oni mal'facil'e pov'as hav'i long'a'temp'a'n komerc'a'n rilat'o'n, precip'e en la kamp'o de inter'naci'a komerc'o.

Grand'a'j aĉet'o'j

Ekzist'as ankaŭ diferenc'o'j rilat'e al la percept'o de negoc'o'j. Kiam brazil'a'j kaj ĉin'a'j komerc'ist'o'j diskut'as pri var'o'j (eksport'o al Brazil'o, ekzempl'e) por kuraĝ'ig'i al favor'a prez'o de la var'o'j, la brazil'an'o dir'os „grand'a aĉet'o”. Sed por ĉin'o'j, grand'a aĉet'o signif'as 100 kontener'o'j'n (kun po 25 tun'o'j da kapacit'o). Por la brazil'a komerc'ist'o, lim'ig'it'a de la skal'o de si'a merkat'o, mult'e mal'pli grand'a laŭ la loĝ'ant'ar'o, 5 kontener'o'j jam est'as grand'a negoc'o, kio kaŭz'as mis'kompren'o'j'n kaj ĉagren'o'j'n por ĉiu flank'o. Por kontrakt'ad'o en la ĉin'a merkat'o oni rekomend'as atent'i pri la esper'o'j de la ĉin'a partner'o en pli real'ism'a nivel'o, ĉar en Ĉini'o oni kutim'as al grand'a volumen'o da produkt'ad'o kaj vend'o'j; tiel oni evit'as problem'o'j'n en la negoc'a rilat'o.

Tamen, malgraŭ la grand'a'j diferenc'o'j inter ni'a'j land'o'j, kaj kultur'a'j kaj ekonomi'a'j, Ĉini'o kaj Brazil'o est'as natur'a'j partner'o'j, kies ekonomi'o'j komplet'ig'as unu la ali'a'n. Tem'as pri gajn'o-gajn'o-rilat'o destin'it'a por long'e daŭr'i. Tiel mi dezir'as loĝ'i en tiu „land'o de centr'o” dum mult'a'j jar'o'j.

Aldreno S PECK
Ĉini'o/Brazil'o
Mil'jar'a kverk'o arb'o de la jar'o

Turism'o

LITOVI'O

Mil'jar'a kverk'o arb'o de la jar'o

Pas'int'jar'e en Litovi'o oni elekt'is la arb'o'n de la jar'o. La konkurs'o'n part'o'pren'is 53 arb'o'j el divers'a'j lok'o'j de Litovi'o. En la fin'a faz'o rest'is dek du, inter kiu'j ok est'is kverk'o'j. La konkurs'o'n gajn'is la plej dik'a kaj plej mal'jun'a kverk'o ( Quercus robur) el Stelmužė en nord'a Litovi'o.

La kverk'o jam de'long'e far'iĝ'is turist'a al'log'aĵ'o kaj simbol'o de la litov'a kverk'ar'o. Tabul'o ĉe la arb'o inform'as, ke ĝi'a dik'ec'o ating'is 3,5 m, kaj alt'ec'o 23 m. Oni kalkul'is, ke ĝi aĝ'as pli ol 1500 jar'o'j'n.

Mult'a'j legend'o'j rilat'as tiu'n mal'jun'a'n arb'o'n. Oni rakont'as, ke en ĝi'a kav'o iu trov'is hom'a'n skelet'o'n kun franc'a paf'il'o. Supoz'ebl'e tem'is pri kaŝ'ej'o de franc'a soldat'o, kiu dum milit'o fuĝ'is el Rusi'o. Ali'a'j legend'o'j koncern'as trezor'o'j'n, kiu'j'n oni trov'is sub la radik'o'j de la arb'o. Mal'jun'ul'o'j asert'is, ke tra la kav'o de la arb'o oni pov'as traf'i la sub'ter'a'n mond'o'n. Krom'e apud la kverk'o iam est'is pagan'a sankt'ej'o.

Mon'bilet'o

Aktual'e la situaci'o de la litov'a kverk'o est'as mal'bon'a. Ĝi'n atak'as divers'a'j infekt'o'j, fung'o'j, diatome'o'j kaj musk'o'j. Tamen nun et'a'j kverk'et'o'j, kiu'j el'kresk'is el ĝi'a'j glan'o'j, trov'iĝ'as en divers'a'j lok'o'j de Litovi'o. La kverk'o de Stelmužė ornam'is ankaŭ naci'a'n mon'bilet'o'n.

Ĉi-jar'e oni aranĝ'is sam'a'n konkurs'o'n en Eŭrop'o. Ĝi'n part'o'pren'is 16 arb'o'j el divers'a'j land'o'j. La litov'a kverk'o el la vilaĝ'o Stelmužė okup'is la 13an lok'o'n. Eŭrop'a arb'o de la jar'o oni elekt'is la pol'a'n kverk'o'n Jozef'o.

LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o


012007-IMG_0020

La konkurs'o'n gajn'is la plej dik'a kaj plej mal'nov'a kverk'o en nord'a Litovi'o. Fot'o: LAST

La miozot'a pejzaĝ'o en la retro'spegul'o

La miozot'a pejzaĝ'o en la retro'spegul'o

Oni jam konsci'as, ke la univers'o de la esperant'a'j libr'o'j est'as ver'e stel'plen'a, ne nur ĉar en ĝi est'as verk'o'j por ĉies gust'o'j, sed ankaŭ ĉar en ties divers'a'j kategori'o'j de verk'o'j, est'as eĉ tiu'j (ne'oft'a'j) libr'o'j, kiu'j pli valor'as ne pro tio, kio'n ili dir'as, sed pro la etos'o, kiu'n ili el'vok'as al ni. Unu el tiu'j kategori'o'j, kiu laŭ'vid'e kresk'as dum la last'a'j jar'o'j, est'as la tiel nom'at'a'j „re'memor'ig'a'j tekst'o'j”, tio est'as, tiu'j, kiu'j al'port'as al ni ies biografi'o'n aŭ memor'aĵ'o'j'n pri ne tro for'a pas'int'ec'o aŭ pri mal'nov'a'j temp'o'j de ni'a histori'o.

Esplor'end'a pas'int'ec'o

La mult'obl'ig'o, dum last'a'j jar'o'j, de tiu'j tekst'o'j ja est'as interes'a fenomen'o, ĉar ĝi el'montr'as, ke ni'a jam ne tro nov'a mov'ad'o hav'as jam esplor'end'a'n pas'int'ec'o'n. Ili ankaŭ kontribu'as, por ke oni pli bon'e kon'u, kio'n far'is la antaŭ'a'j verd'ul'a'j generaci'o'j; ili ja plen'ig'as vaku'o'j'n de ni'a histori'o kaj eĉ atent'ig'as ni'n pri hom'o'j, kiu'j ali'e est'us kondamn'it'a'j al tut'e ne'just'a forges'o.

Evident'e, oni dev'as kompren'i, ke tiu'j tekst'o'j ne est'as „histori'o” (laŭ scienc'a senc'o): ili en'hav'as maksimum'e fragment'o'j'n de la memor'o'j de la aŭtor'o, kaj ili sufer'as, de la aŭtor'o mem, du „cenzur'o'j'n”: de la (ebl'e jam febl'iĝ'int'a) memor'o, kiu ĉiam perfid'as ni'n; pri tio, kio'n ŝi/li prefer'is ne rakont'i. Krom'e ne ĉiam ebl'as konfirm'i, ĉu tio est'as ver'o aŭ ne. Tamen tiu'j problem'o'j ne mal'valid'ig'as la dokument'a'n rol'o'n de tiu'j verk'o'j, nek por ni, ĝeneral'a'j leg'ant'o'j, nek kiel esplor'material'o por est'ont'a'j histori'ist'o'j de Esperant'uj'o. Kaj tiu est'as la plej grand'a valor'o de Kie miozot'as memor’, ĵus el'don'it'a libr'o de Ed Borsboom.

Tut'a mov'ad'a histori'o

La nur 165-paĝ'a libr'et'o al'port'as al ni intervju'o'j'n, artikol'o'j'n, skiz'a'j'n biografi'o'j'n de 31 hom'o'j, kies nom'o'j vari'as inter Andre'o Cseh kaj Gast'o'n Waringhien ; nom'o'j kiel Edmond Privat, Eŭgen'o Lant'i kaj Humphrey Tonkin (tio est'as, preskaŭ la tut'a mov'ad'a histori'o de la last'a'j cent jar'o'j). Pri ni'a literatur'o, oni trov'as tekst'o'j'n, kies kolor'o ir'as de la sekret'a'j sonet'o'j de Kalocsay ĝis la hetajr'a danc'ad'o de Urbanová, kun la spion'ec'a'j griz'a'j ton'o'j, kiam la aŭtor'o renkont'iĝ'is kun Karol'o Piĉ.

Tamen eĉ pli grav'a'j ol tiu'j jam kon'at'a'j nom'o'j est'as tiu'j de hom'o'j, kiu'j (preskaŭ) ne las'is spur'o'j'n en ni'a histori'o, kiel Walter Kampfrad (kabe'int'o pro politik'a'j kial'o'j) kaj Margaret'e Saxl (pri kiu la aŭtor'o kolekt'is ebl'e ĉio'n, kio ekzist'as). Sed est'as sam'e konstern'e konstat'i, kiel koment'it'e en la antaŭ'parol'o, la nom'o'j'n de tiu'j, kiu'j, pro la dimensi'o'j de la verk'o mem, ne traf'is la fin'a'n tekst'o'n: kiel Borsboom kuraĝ'is flank'e'n'las'i hom'o'j'n kiel Atanas Atanasov kaj Sabin'e Fiedler?! Ĉu ne est'us prefer'ind'e prepar'i pli long'a'n verk'o'n? Al tiu'j demand'o'j nur la aŭtor'o mem pov'os prezent'i (ĉu konvink'a'n?) respond'o'n, tamen oni bedaŭr'as sci'i, ke tiu'j inform'o'j ekzist'as, sed ne'al'ir'ebl'as.

Mikro'histori'o

Oni trov'as ankaŭ valor'a'j'n inform'o'j'n pri hom'o'j, kies ag'ad'o aŭ verk'ad'o neniam vek'is grand'a'n atent'o'n en'e de la tut'a Esperant'uj'o, sed kiu'j ne est'is mal'pli grav'a'j por si'a lok'a mov'ad'o. Ĉi-okaz'e tiu, kiu leg'os la inform'o'j'n, dis'er'ig'it'a'j'n en'e de divers'a'j biografi'et'o'j, rapid'e konstat'os, ke, du'on'kaŝ'it'e en mult'a'j biografi'o'j, kuŝ'as kvazaŭ skiz'o de la histori'o kaj de la nederland'a mov'ad'o kaj de Inter'naci'a Esperant'o-Institut'o (kies ag'ad'o est'is, dum jar'dek'o'j, unu el la ĉef'motor'o'j de la instru'ad'o de ni'a lingv'o).

En tio oni tuj percept'as pli'a'n grav'ec'o'n de la libr'o, ĉar, malgraŭ tio, ke oni mult'e esplor'as la histori'o'n de ni'a'j inter'naci'a'j mov'ad'a'j asoci'o'j, oni mal'mult'e atent'as pri la naci'a'j kaj lok'a'j, kvazaŭ ili ne est'us sam'skal'e, kelk'foj'e eĉ pli grav'a'j ol la unu'a'j. La sam'o dir'end'as pri kelk'a'j el ni'a'j instituci'o'j, kies grav'ec'o ne re'kon'at'as, ĉar ili mem ne est'as kon'at'a'j. Tial la verk'o de Borsboom funkci'as kiel bon'a ekzempl'o de tio, kio'n histori'ist'o'j nom'as „mikro'histori'o”: per la analiz'o de et'a instituci'o aŭ organiz'o oni el'trov'as er'o'j'n, kiu'j komplet'ig'as pli grand'a'n bild'o'n de ni'a komun'a histori'o.

Kaj kontempl'ad'o de tiu pli komplet'a bild'o kun'port'as ni'n al pli'a, kaj ebl'e la plej ŝok'a, konstat'o: kiam oni leg'as tekst'o'j'n, kiel tiu'j de Borsboom, kiu'j, kiel mi dir'is supr'e, hav'as la pov'o'n el'vok'i en ni ali'temp'a'n etos'o'n de ni'a verd'ul'a mond'et'o, kaj kompar'as la tiam'a'j'n kaj la nun'a'j'n mov'ad'a'j'n kondiĉ'o'j'n, pri kiu'j oni preskaŭ ĉiu'tag'e ricev'as nov'a'j'n, preskaŭ ĉiam mal'agrabl'a'j'n, inform'o'j'n; ni, kiu'j hodiaŭ kun'vojaĝ'as en la esperant'a aŭt'o, ne kapabl'as evit'i tiu'n ver'e amar'a'n sent'o'n, ke la plej bel'a pejzaĝ'o, kiu'n oni nun pov'as rigard'i, est'as tiu montr'at'a de la retro'spegul'o.

Fernand'o P IT'A

Ed Borsboom : Kie miozot'as memor’. Eld. Inter'naci'a Esperant'o-Institut'o, Hag'o, 2017. 165 paĝ'o'j, broŝur'it'a. ISBN 978-908056514-2.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Cirkl'e'n

Literatur'o

NOVEL'O

Cirkl'e'n

„Pri si'a fil'o ili mal'bon'ŝanc'as.” Tio'n flustr'is la najbar'o'j pri la ge'patr'o'j de Attila. Tamen, nenia'n problem'o'n star'ig'is Attila, nek al si'a'j ge'patr'o'j, nek al iu ajn. Ne. Mal'facil'aĵ'o'j'n Attila neniam kre'is. Li'a patr'in'o eĉ kelk'foj'e forges'is li'n je la manĝ'o'hor'o. Li rest'is sen'mov'a dum hor'o'j, gap'ant'a al re'bril'o sur flak'o, al polv'er'o'j flagr'ant'a'j en sun'radi'o. En la lern'ej'o, la instru'ist'o van'e prov'is instru'i al li la liter'o'j'n. Fin'fin'e Attila rest'is la tut'a'n tag'o'n en la mal'antaŭ'o de la klas'ĉambr'o, silent'a, forges'it'a. Ĉiu'maten'e li ir'is de si'a hejm'o al la lern'ej'o; ĉiu'vesper'e li re'ven'is de la lern'ej'o al si'a hejm'o. Laŭ'long'e de tiu sen'ŝanĝ'a ir'ad'o, li observ'is rit'o'j'n, kiu'j'n li kre'is, por regul'ig'i ĉiu'j'n paŝ'o'j'n. En la voj'kruc'iĝ'o de Hauptstrasse , mal'supr'e'n'ir'i la trotuar'o'n per la dekstr'a pied'o, apud la strat'lantern'o.


012132

Attila, hodiaŭ vi far'iĝ'as sep'jar'a.” La patr'in'o rid'et'is dum la maten'manĝ'o. „Sci'u, surpriz'o traf'os vi'n.” Pli'grand'iĝ'is ŝi'a rid'et'o. Attila ne kompren'is, tamen li rid'et'is kaj dank'is, ĉar li est'is lern'int'a, ke tiel end'as kondut'i. Profund'e en li'a mens'o, la anonc'it'a surpriz'o kre'is prem'a'n tim'o'n. Sur'voj'e al la lern'ej'o, li trem'ant'e rigard'ad'is ĉirkaŭ'e'n. Ĉu la mur'o de la apotek'o far'iĝ'is pli verd'a ol hieraŭ? Ĉu la pavim'er'o'j dis'ŝov'iĝ'is dum la nokt'o? Ĉu tiu akv'o'port'ist'o subit'e pri'ŝpruc'os li'n? Preter'pas'ant'a fiakr'o'ĉeval'o ĵet'is mister'a'n flank'e'n'rigard'o'n en li'a'n direkt'o'n; ĉu ĝi prepar'as fi'ag'o'n?

Kun ŝancel'iĝ'ant'a'j krur'o'j, sed san'a kaj sav'it'a, Attila ating'is la strat'o'n Burgergasse. La mal'larĝ'a strat'et'o dorm'is tut'e sen'hom'a, kaj Attila pli trankvil'e spir'is. Antaŭ la montr'o'fenestr'o de la lad'ist'o li subit'e halt'is, unu pied'o'n super la grund'o. La en'hav'o'n de tiu montr'o'fenestr'o li parker'is. La ĉiu'grand'a'j'n kaj ĉiu'form'a'j'n lad'aĵ'o'j'n, montr'it'a'j'n ĉu en stapl'o'j, ĉu en amas'o'j, li kapabl'us pri'skrib'i kun ferm'it'a'j okul'o'j. Nun, en'e de la kutim'a polv'a fatras'o, larĝ'a lok'o liber'is. En la mez'o trov'iĝ'is strang'a objekt'o nov'aspekt'a. Lign'a nigr'a ans'o sur bril'a metal'a baz'o, pint'form'a kiel pru'o. Attila ne kapabl'is leg'i la apud'a'n etiked'o'n, kiu fier'e proklam'is „modern'a glad'il'o”.

Fascin'it'a, li plu star'is antaŭ la mister'a aĵ'o, kiu kapt'is li'a'n tut'a'n atent'o'n. Strang'a fort'o al'tir'is li'n. Attila, kiu en'ir'is nenie'n, kiu al'parol'is neniu'n, tiam sen'hezit'e en'ir'is la butik'o'n.

Ne la lad'ist'o deĵor'is, sed ne'kon'at'a mal'jun'ul'o, tiel dors'kurb'a, ke li est'is apenaŭ pli grand'a ol Attila. „Bon'ven'o'n, kar'a knab'et'o.” Attila ek'sent'is ne'kompren'ebl'a'n intim'ec'o'n kun la old'ul'o kaj respond'is per sincer'a rid'et'o. „Vi interes'iĝ'as pri mi'a glad'il'o, ĉu ne?” La mal'jun'a vir'o sur'met'is la bel'a'n objekt'o'n sur kest'o'n. Attila antaŭ'e'n'ir'is tut'e proksim'e'n. Sur la glat'a metal'a surfac'o aper'is li'a spegul'it'a vizaĝ'o, apenaŭ mis'form'it'a. Neniam Attila est'is vid'int'a si'n mem tiel klar'e, ĉar bon'a'j spegul'o'j est'is tro mult'e'kost'a'j por li'a famili'o. Li plezur'e rid'et'is al si'a propr'a rid'et'o.

Aŭd'iĝ'is la kluk'a rid'o de la old'ul'o. „Ĉu vi vol'as uz'i ĝi'n?” La rigard'o de Attila fiks'iĝ'is sur li'a'j nigr'a'j okul'o'j, kies profund'o ŝajn'is sen'lim'a. „Memor'u al'kramp'iĝ'i, mi'a knab'o. Ne ced'u al vertiĝ'o.” Attila lev'is si'a'n man'o'n kaj fid'em'e ek'pren'is la ans'o'n.

Fulm'tuj'e, li'a man'o rapid'eg'e al'tir'is li'n ali'direkt'e'n. Ĉirkaŭ li'a korp'o, la spac'o mis'form'iĝ'is, dis'ŝir'iĝ'is en sen'kolor'a vortic'o. Uragan'a hurl'ad'o surd'ig'is li'n, post'e mal'aper'is en koton'a silent'o. Li'a ventr'o tord'iĝ'is pro vom'em'o. Ne mal'ten'i la ans'o'n. Ne mal'ten'i. Ne mal'ten'i ...

Subit'e kviet'is. Li sid'is sur'ter'e. Li'a'j fingr'o'j est'is ankoraŭ ruĝ'a'j kaj ferm'it'a'j ĉirkaŭ la mal'aper'int'a ans'o. Herb'o tikl'ad'is li'a'j'n nud'a'j'n krur'o'j'n. Kiel vid'ebl'is de proksim'e, la herb'er'o'j est'is regul'e plant'it'a'j, ĉiu'j sam'long'a'j kaj sam'kolor'a'j. Ĉirkaŭ li'a kvadrat'a gazon'o star'is glat'a'j mur'o'j, hel'blu'a'j kvazaŭ somer'a ĉiel'o. Pro tim'o, Attila ek'oscil'is antaŭ'e'n kaj mal'antaŭ'e'n por lul'i si'n kaj reg'i io'n pri si'a situaci'o.

Apud li, en la mur'o, mal'ferm'iĝ'is pord'o. El nenie ek'son'is lant'a voĉ'o, harmoni'e modul'at'a. „Estim'at'a temp'o'vojaĝ'ant'o el la 19 a jar'cent'o, bon'ven'o'n en ni'a'n jar'o'n 4728. Sincer'a'j'n bon'dezir'o'j'n pri vi'a nov'a viv'o. Bon'vol'u not'i, ke ni'a soci'o akcept'as ĉia'j'n hom'o'j'n. Manĝ'et'o dispon'ebl'as antaŭ la dev'ig'a'j por'en'migr'ant'a'j procedur'o'j.” Attila ne atent'is la sen'signif'a'n vort'inund'o'n, sed star'ig'is li'n apetit'vek'a odor'o. Li konsci'is, ke li mal'sat'as. Ek'de li'a maten'manĝ'o, long'a temp'o est'is pas'int'a.

... Glit'as mult'a'j jar'o'j.

– Bon'a'n tag'o'n, Attila. Hodiaŭ est'as la 25 a de mart'o 4821. Sun'o radi'as en la ĉiel'o. Kiel vi fart'as?

– Iel'e iom'e, Roĉjo. Knar'as mi'a'j artik'o'j. Dolor'as mi'n la dors'o. La aĝ'o pli kaj pli pez'as. Mi ne plu daŭr'ig'os.

– Ho Attila, ĉu vi ne kontent'as viv'i kun mi? Vi asert'as, ke mi mal'taŭg'e lud'as mi'a'n rol'o'n kiel kun'ul'o. Mi'a hont'o est'as sen'mezur'a.

– Tut'e ne. Vi est'as la plej bon'a el ĉiu'j kun'ul'a'j robot'o'j. Ni ambaŭ viv'as feliĉ'a'n viv'o'n, for de la ordinar'a'j hom'o'j. Pac'a, plaĉ'a viv'o, kiu baldaŭ fin'iĝ'os. Antaŭ'e, mi dev'as plen'um'i la last'a'n misi'o'n.

– Pri kio tem'as?

– Tut'simpl'a afer'o. Mi ven'ig'u hom'o'n el la pas'int'ec'o.

– Kia'n hom'o'n?

– Sep'jar'a'n knab'o'n.

Laure P AT'AS D I LLIERS
Dis'part'iĝ'o inter riĉ'a'j kaj evolu'ant'a'j land'o'j

Modern'a viv'o

UNESK'O

Dis'part'iĝ'o inter riĉ'a'j kaj evolu'ant'a'j land'o'j

De la 30 a de oktobr'o ĝis la 14 a de novembr'o 2017 okaz'is en Pariz'o la 39 a Ĝeneral'a Konferenc'o de Unesk'o. Ebl'e pli klar'e ol kutim'e evident'iĝ'is la dis'part'iĝ'o de la mond'o inter riĉ'a'j kaj evolu'ant'a'j land'o'j. Kvankam ĉiu land'o (grand'a kiel Ĉini'o aŭ mal'grand'a kiel Monak'o) hav'as unu voĉ'o'n, ne ĉiu pov'is send'i grand'a'n nombr'o'n da reprezent'ant'o'j, kiu'j aktiv'e part'o'pren'is la labor'o'n de la divers'a'j komision'o'j.

Riĉ'ec'o petrol'a sed ne parol'a

Pro krud'a petrol'o iu'j arab'a'j land'o'j est'as tre riĉ'a'j. Tiel Saud'a Arabi'o kaj Katar'o pov'is re'nov'ig'i la grand'a'n salon'o'n kontraŭ pag'o de 68 milion'o'j da dolar'o'j. La oficial'a inaŭgur'o ven'ig'is cent'o'n da reprezent'ant'o'j kun tradici'a vest'aĵ'o. La manĝ'o est'is sen'kost'a por ĉiu'j, kaj la asoci'o, kiu al'juĝ'as la Hamdan -premi'o'j'n, mal'avar'e distribu'is reklam'sak'o'j'n.

Kvankam la arab'a est'as unu el la ses labor'lingv'o'j, mal'oft'e inter'ven'is la arab'lingv'a'j reprezent'ant'o'j, kaj oft'e ili ne aper'is en la flank'a'j aranĝ'o'j ( ekz. eduk'ad'o). Okaz'e de debat'o pri rezoluci'o ili parol'is en la franc'a aŭ la angl'a (en la lingv'o, en kiu ili stud'is jur'o'n).

Tiu fakt'o sent'iĝ'is en la elekt'o de la nov'a Ĝeneral'a Direktor'o. La Plen'um'komitat'o dev'is elekt'i inter du kandidat'o'j: la iam'a franc'a ministr'in'o pri kultur'o Audrey Azoulay [ odré azulé ] kaj la katar'a reprezent'ant'o. Venk'is la franc'a kun diferenc'o de nur du voĉ'o'j. Ĉu ebl'as imag'i la diskut'ad'o'n mal'antaŭ la kulis'o'j?

(Mal)membr'iĝ'o

La amas'komunik'il'o'j ĉef'e raport'is pri la re'tir'iĝ'o de Uson'o kaj Israel'o. Uson'o ŝuld'as mult'jar'a'n „kotiz'o'n” al Unesk'o, sed tamen uz'is si'a'n parol'rajt'o'n.

Ali'a interes'a fakt'o est'is la akcept'o de la dek-unu'a observ'ant'o. Unu'a'foj'e ne tem'is pri sen'de'pend'a ŝtat'o. Oni bon'ven'ig'is, kun la ben'o de Franci'o, Nov-Kaledoni'o'n (franc'a insul'o en Pacifik'a Ocean'o). Ne est'is klar'e, ĉu la akcept'o okaz'is cel'e al pli'a protekt'ad'o de la ocean'o (kontraŭ polu'ad'o de la nikel'industri'o), aŭ cel'e al antaŭ'referendum'o pri sen'de'pend'ec'o.

Kontraŭ bel'a'j fraz'o'j

El raport'o de Mond'a Bank'o oni ek'sci'is, ke nur 22 % de la lern'ej'o'j sud'e de Sahelo hav'as al'ir'o'n al elektr'o. Tamen Afrik'o de dek'o'j da jar'o'j est'as prioritat'o de Unesk'o. Ĉi-rilat'e la ministr'o pri eduk'ad'o de Tunizi'o ne ŝpar'is si'a'j'n vort'o'j'n: „La statistik'o'j kaj stud'o'j de Unesk'o est'as bon'a'j, sed ĉu vi iam demand'is vi'n ĉu la ŝtat'o'j pov'as pli'bon'ig'i la situaci'o'n? El'ir'u pli oft'e el vi'a'j labor'ĉambr'o'j kaj vid'u sur'lok'e!”. Ĉar efektiv'e, eĉ se ideal'e est'as bon'e, ke la instru'ist'o'j est'as kvalifik'it'a'j, en mult'a'j land'o'j ili ne vol'as instru'i en lok'o for de „civiliz'o”, kaj sekv'e tie instru'as iu ajn, kiu si'n propon'as. Oft'e la ŝtat'o ne hav'as mon'o'n por trejn'i instru'ont'o'j'n en medi'o kun dek'o'j da lok'a'j lingv'o'j. La sam'o okaz'as koncern'e la instru'ad'o'n de knab'in'o'j: mult'a'j ne ir'as al lern'ej'o, ĉar mank'as ŝlos'ebl'a'j neces'ej'o'j.

Kadr'e de la tem'o klimat'ŝanĝ'iĝ'o oni konsent'is pri bel'a'j etik'a'j princip'o'j esperant'e, ke ĉio ne rest'os sur'paper'e, sed iĝ'os motor'o por la land'o'j.

Ĵurnal'ist'o'j

La komision'o pri inform'ad'o en unu tut'a post'tag'mez'o diskut'is nur tri paragraf'o'j'n de la antaŭ'parol'o pri la status'o kaj protekt'o de ĵurnal'ist'o'j. Tamen la tut'a rezoluci'o est'is pri'diskut'at'a de la ŝtat'o'j dum plur'a'j monat'o'j, ĝi re'ven'is al la sekretari'o, kiu pri'labor'is komun'a'n tekst'o'n dum kelk'a'j monat'o'j kaj re'send'is ĝi'n al la ŝtat'o'j ktp.

Bel'a'j est'is ankaŭ la inter'ven'o'j pri la danĝer'a viv'o de ĵurnal'ist'o'j dum konflikt'o. Reprezent'ant'o de ne'demokrati'a land'o vol'is kred'ig'i, ke ne tem'as pri special'a'j serv'o'j, kiu'j mal'aper'ig'is ĵurnal'ist'o'n tro esplor'em'a'n, sed ke ĵurnal'ist'o'j est'is mort'ig'it'a'j de la am'ant'o'j de ili'a'j amik'in'o'j ...

Simil'a'j problem'o'j ekzist'as pri ĵurnal'ist'in'o'j. Laŭ iu'j ili ne apart'e sufer'as pro si'a in'ec'o ... Oni tamen pov'as esper'i, ke tiu baz'a tekst'o help'os la ĵurnal'ist'o'j'n far'i si'a'n labor'o'n sur'lok'e.

Supoz'ebl'e la nov'a Ĝeneral'a Direktor'in'o daŭr'ig'os la paŝ'o'j'n por en'posten'ig'o de vir'in'o'j, emfaz'os tut'mond'iĝ'o'n kaj engaĝ'iĝ'o'n de progres'ant'a'j aŭ mal'grand'a'j land'o'j, pled'os pri protekt'ad'o de la minoritat'o'j (ĉu pro religi'o, ĉu pro klimat'ŝanĝ'iĝ'o) kaj ne est'os tro ĝen'at'a de iu'j.

retr
Renée T RIOLLE
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o
La kun'iĝ'o de neŭtron'a'j stel'o'j

Scienc'o

ASTRONOMI'O

La kun'iĝ'o de neŭtron'a'j stel'o'j

La 17an de aŭgust'o 2017 scienc'ist'o'j el mult'a'j are'o'j de la mond'o observ'is io'n neniam antaŭ'e konstat'it'a'n. Cent tri'dek milion'o'j'n da lum'jar'o'j for de la ter'o, du neŭtron'a'j stel'o'j produkt'is gravit'a'j'n ond'o'j'n, dum ili spiral'e rotaci'is unu en la ali'a'n produkt'ant'e eg'a'n eksplod'o'n. Tiu last'a est'as observ'it'a de plur'spec'a'j observatori'o'j, kiu'j inkluziv'as gam'a-radi'a'j'n detekt'il'o'j'n kaj radi'a'j'n teleskop'o'j'n. La okaz'aĵ'o konfirm'is plur'a'j'n astr'o'fizik'a'j'n model'o'j'n kaj rivel'is la nask'iĝ'ej'o'n de mult'a'j pez'a'j element'o'j.

Preskaŭ 4000 aŭtor'o'j

Apart'e not'ind'a est'as la manier'o, kiel la event'o est'is mal'kovr'it'a. Oni tio'n far'is per detekt'ad'o de la gravit'a'j ond'o'j, kiu'j radi'is, dum la du neŭtron'a'j stel'o'j turn'iĝ'is antaŭ si'a kun'iĝ'o. La ond'o'j est'is rimark'it'a'j de tri observatori'o'j de gravit'a'j ond'o'j per'e de laser'a interfer'o'metri'o. Tia'j ĉi observatori'o'j unu'a'foj'e detekt'is gravit'a'j'n ond'o'j'n en septembr'o 2015, kiam oni observ'is par'o'n de nigr'a'j tru'o'j plen'um'ant'a'j kun'iĝ'o'n.

La event'o est'is grav'a kaj eĉ al'juĝ'ig'is Nobel-premi'o'n. Sed tem'is pri unu'op'a epizod'o, kaj neniu ali'a detekt'a metod'o konfirm'is la mal'kovr'o'n. La kun'iĝ'o de la neŭtron'a'j stel'o'j en la somer'o de 2017 est'is unu'e detekt'it'a per gravit-ond'a'j observatori'o'j situ'ant'a'j en Hanford (Vaŝingtoni'o, Uson'o), Livingston (Luizian'o, Uson'o) kaj Piz'o (Toskani'o, Itali'o), sed, pro tio, ke la pas'int'jar'a event'o produkt'is elektro'magnet'a'n radi'ad'o'n, ĝi est'is pri'observ'it'a kaj stud'it'a de pli ol 70 observatori'o'j en'tut'e.

Tiu ĉi eksplod'o est'as tiel unu el la plej pri'esplor'it'a'j astronomi'a'j event'o'j en la histori'o. Ĝi'n pri'skrib'is kaj analiz'is resum'a scienc'a artikol'o far'e de 3674 aŭtor'o'j el 953 mal'sam'a'j instituci'o'j. Ver'ŝajn'e pro ĝi oni gajn'os krom'a'n Nobel-premi'o'n.

Pli ol 100-sekund'a zum'ad'o

La kun'iĝ'o de la neŭtron'a'j stel'o'j produkt'is zum'ad'o'n ĉe la tri gravit-ond'a'j observatori'o'j, kiu daŭr'is pli ol 100 sekund'o'j'n. Ĉar la mas'o'j de la neŭtron'a'j stel'o'j est'is mal'pli'a'j ol tiu'j de la nigr'a'j tru'o'j, la frekvenc'o mem de la zum'ad'o produkt'it'a de la neŭtron'a'j stel'o'j est'is pli alt'a ol tiu produkt'it'a de la nigr'a'j tru'o'j. En ambaŭ okaz'o'j, la frekvenc'o'j pli'iĝ'is, dum la astr'o'j al'proksim'iĝ'is.

Ĉe la neŭtron'a'j stel'o'j, la frekvenc'o de la zum'ad'o daŭr'e pli'iĝ'is, ĝis la gravit-ond'a'j detekt'il'o'j ne plu pov'is detekt'i ĝi'n. Du sekund'o'j'n post kiam la signal'o kapt'it'a de la observatori'o'j fin'iĝ'is, la gam'a-radi'a kosm'a teleskop'o Enrico Ferm'i de NAS'A detekt'is mal'long'a'n gam'a-radi'a'n knal'o'n. Tiam ali'a'j teleskop'o'j prov'is trov'i la kaŭz'o'n de la event'o. Pro tio, ke la observatori'o'j est'as apart'a'j kaj mal'proksim'a'j, ili pov'is tri'angul'i la direkt'o'n de la signal'o. En'e de dek unu hor'o'j, kelk'a'j skip'o'j kun optik'a'j kaj infra'ruĝ'a'j teleskop'o'j trov'is la gvid-lum'o'n ĉe la rand'o de la galaksi'o NGC 4993. Dum kelk'a'j tag'o'j la font'o pal'iĝ'is de blu'a al ruĝ'a kolor'o. Post dek unu tag'o'j ĝi komenc'is radi'i per iks'radi'a'j kaj radi'a'j frekvenc'o'j.

Kolekt'it'a'j datum'o'j

Mult'a'j scienc'ist'o'j stud'is kaj ankoraŭ stud'as la don'it'aĵ'o'j'n pri tiu ver'e not'ind'a kosm'a okaz'aĵ'o. La kvant'o de kolekt'it'a'j datum'o'j est'as grand'eg'a. Ĝis nun mult'a'j fizik'a'j model'o'j est'as konfirm'it'a'j. Inter ili est'u menci'it'a'j ĝeneral'a relativ'ec'o, la model'o pri „kil'o-nova'o'j” kiel rezult'o de kun'iĝ'o de neŭtron'a'j stel'o'j kaj model'o'j pri nukle'a'j re'ag'o'j (kiu'j produkt'as pez'a'j'n element'o'j'n).

fomr
Fred M EYER III
korespond'ant'o de MONAT'O en Uson'o
Mitul'o'j liber'ig'it'a'j

ITALI'O

Mitul'o'j liber'ig'it'a'j

Pli ol 20 tun'o'j da viv'a'j mar'frukt'o'j est'is trov'it'a'j komenc'e de aŭtun'o 2017 en frid'kamion'o kun bulgar'a numer'plat'o, en la haven'o de Bar'i, ĉef'urb'o de la sud-ital'a region'o Apuli'o. Ne trov'ebl'is ia ajn inform'o util'a por ek'sci'i ili'a'n de'ven'o'n.

La inspektor'o'j de tiu ĉe'mar'a urb'o denunc'is la ŝofor'o'n kaj la ne'kutim'a'j „kaŝ-pasaĝer'o'j” est'is konfisk'it'a'j kaj re'ĵet'it'a'j mar'e'n. Al la ŝofor'o de la kamion'o (sam'kiel al la eksport'ant'a kompani'o) oni al'juĝ'is mon'pun'o'n de 6000 eŭr'o'j.

pigr
Roberto P IGRO
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Land'o ekstrem'e izol'it'a

KOSOV'O

Land'o ekstrem'e izol'it'a

Impres'as konfes'o de la kon'at'a kant'ist'in'o el Kosov'o Jonida Maliqi : „Por mi est'as tre mal'facil'e koncert'i en la alban'a'j komun'um'o'j trov'iĝ'ant'a'j en Eŭrop'o kaj ali'lok'e pro la sever'a kaj long'a procedur'o de viz'akir'o.”

Viz'o nepr'a

Pli ol du'dek jar'o'j'n la civit'an'o'j de la plej nov'a ŝtat'o en la mal'nov'a kontinent'o ankoraŭ ne rajt'as vojaĝ'i ekster'land'e'n nur per pasport'o, t. e. sen viz'o. Dum long'a'j jar'o'j antaŭ 2010 ankaŭ Albani'o kaj la ceter'a'j land'o'j de okcident'a Balkani'o trov'iĝ'is en la sam'a situaci'o.

La alban'o'j de Kosov'o, eg'e sufer'int'a'j dum la last'a'j milit'o'j en la eks'a Jugoslavi'o, pov'as liber'e vojaĝ'i al nur kvar land'o'j: Albani'o, Makedoni'o, Montenegr'o kaj Turki'o.

Kondiĉ'o'j

Oni postul'is de temp'o al temp'o divers'a'j'n antaŭ'kondiĉ'o'j'n, kiu'j'n laŭ'grad'e la nov'a ŝtat'o plen'um'is: biometri'a'j'n ident'ig'il'o'j'n kaj pasport'o'j'n, kontrol'ad'o'n de la land'lim'o'j kaj plur'a'j'n ŝanĝ'o'j'n en la leĝ'ar'o.

Last'e oni postul'is la ŝtat'a'n agnosk'o'n de Asoci'o de Serb'a'j Komun'um'o'j tra la land'o – kio est'as jam plen'um'it'a – kaj al'ĝust'ig'o'n de la land'lim'o kun Montenegr'o (ced'o'n de ĉirkaŭ 9000 hektar'o'j loĝ'at'a'j de etn'a'j alban'o'j).

Mal'facil'a problem'o

Nur en Svis'land'o loĝ'as jam 300 000 alban'a'j civit'an'o'j de Kosov'o – simil'e en Germani'o, Franci'o, Svedi'o kaj ali'a'j land'o'j – kaj tio indik'as la grav'ec'o'n de la problem'o en rilat'o kun la alban'o'j loĝ'ant'a'j en Kosov'o.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
90-jar'iĝ'o de kant'ist'o bariton'a

Art'o

MUZIK'O

90-jar'iĝ'o de kant'ist'o bariton'a

En januar'o oni celebr'is la 90-jar'iĝ'o'n de la alban'a kant'ist'o Avni Mul'a. Li nask'iĝ'is en Gjakova [ ĝakova ] en Kosov'o, post'e trans'lok'iĝ'is kun si'a famili'o al la urb'o Shkodër [ ŝkodr ] en Albani'o kaj post la du'a mond'milit'o al Tiran'o. Li fin'stud'is en Moskv'o en la Konservatori'o Ĉajkovski en 1957 kaj ricev'is la diplom'o'n de lirik'a kant'ist'o. Tie Avni en'am'iĝ'is al la rus'a oper'a kant'ist'in'o Nina kaj edz'iĝ'is al ŝi. El du ili'a'j fil'in'o'j unu, Inva, far'iĝ'is jam tre fam'a kiel oper'a kant'ist'in'o. Inva aktual'e tre interes'iĝ'as pri art'o ankaŭ en Albani'o.

Avni Mul'a est'is membr'o de la Naci'a Ensembl'o de Kant'o'j kaj Danc'o'j kaj de la Arme'a Art'ism'a Ensembl'o kaj akir'is mult'a'j'n premi'o'j'n kaj titol'o'j'n, inter kiu'j la alt'prestiĝ'a'j'n „Popol'a Art'ist'o” kaj „Honor'o de la Naci'o”.

Li est'as ankaŭ kompon'ist'o, aŭtor'o de plur'a'j kanzon'o'j tre kon'at'a'j en'land'e, de la oper'o „Patr'in'o Albani'o” kaj de la film'o'j „Lum'a river'o” kaj „Karnaval'o'j”.

Avni Mul'a aparten'as al la mal'mult'a'j alban'o'j talent'a'j, kiu'j ne fuĝ'is ekster'land'e'n, sed plur'est'is en Albani'o, not'ind'e help'ant'e al ĝi'a kultur'o.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o


012194

La aŭtor'o (mal'dekstr'e) kun la bariton'o Avni Mul'a (dekstr'e) en akompan'o de ali'a el'star'a alban'o el Kosov'o, Adem De'maĉ'i (mez'e), laŭreat'o de la por'pac'a premi'o „ Saĥarov ”.

<mark>Leal</mark> <mark>Spengler</mark> : talent'o kaj sent'em'o

KUB'O

Leal Spengler : talent'o kaj sent'em'o

En la ambasad'ej'o de Rusi'o en Kub'o, orden'o'n de amik'ec'o ricev'is Eusebio Leal Spengler, histori'ist'o el la urb'o Havan'o.

D - ro Leal Spengler, unu el plej grav'a'j intelekt'ul'o'j de la kub'a revoluci'o, ind'a je solid'a prestiĝ'o en medi'o'j scienc'ist'a'j kaj soci'a'j, dot'it'a je mult'e da talent'o, kler'ec'o kaj sent'em'o”, dir'is Miĥail Kaminin, ambasador'o de Rus'a Federaci'o en Kub'o.

012197

Spengler memor'ig'is kiel Fidel Castro kaj patriark'o Kiril'o favor'e akcept'is li'a'n ide'o'n star'ig'i rus'a'n ortodoks'a'n templ'o'n en la kor'o de Havan'o, kio iĝ'is arkitektur'a projekt'o sen'precedenc'a en Kub'o. Ĝi est'as la unu'a rus'a ortodoks'a preĝ'ej'o en Karibi'o kaj la plej grand'a en la okcident'a hemisfer'o.

Honor'e al histori'ist'o

La 27 a inter'naci'a libr'o'foir'o Havan'o 2018 est'is oficial'e inaŭgur'it'a en la Fortik'aĵ'o de Sankt'a Karl'o (hispan'e: San Carlos de la Cabaña) la 1an de februar'o. Tiu ĉi bunt'a kultur'a event'o est'is ĝust'e ĉi-jar'e dediĉ'it'a al Spengler.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Mim'a fest'as si'a'n 117an jar'o'n

SOCI'O

„Mim'a” fest'as si'a'n 117an jar'o'n

La kub'a mal'jun'ul'in'o Emili'a de la Caridad Quesada Blanco est'as, laŭ si'a oficial'a ident'ig'il'o, la du'e plej aĝ'a person'o en la mond'o.

Pas'int'jar'e for'pas'is la ital'in'o Emma Morano - Martinuzzi (nask'iĝ'int'a la 29an de novembr'o 1899) kaj la jamajk'an'in'o Viol'et Brown (nask'iĝ'int'a la 10an de mart'o 1900). Ili ĝis antaŭ ne'long'e okup'is la unu'a'j'n lok'o'j'n sur la list'o de la plej aĝ'a'j hom'o'j, laŭ la Grup'o pri Geront'ologi'a Esplor'ad'o (angl'e Gerontology Research Group , GRG), kies ĉef'a sid'ej'o trov'iĝ'as en la universitat'o de Los - Anĝeleso. La grup'o ar'ig'as esplor'ist'o'j'n el divers'a'j ag'ad'kamp'o'j, kiu'j kontrol'as kaj esplor'as pri hom'o'j kelk'foj'e hav'ant'a'j eĉ pli ol 110 jar'o'j'n. Nun'temp'e la japan'in'o Nab'i Tajima (nask'iĝ'int'a la 4an de aŭgust'o 1900) el la urb'o Kikai, guberni'o Kagoŝimo, okup'as la unu'a'n lok'o'n sur ili'a list'o. Ŝi'n sekv'as la menci'it'a kub'a vir'in'o „Mim'a” (kiel ŝi'a'j famili'an'o'j ŝi'n nom'as), kvankam ŝi ne est'as registr'it'a en la inter'naci'a'j registr'o'libr'o'j.

„Mim'a” nask'iĝ'is en Cienfuegos, en la sam'nom'a centr'o-sud'a provinc'o, la 5an de januar'o 1901 en grand'a famili'o, kiu konsist'is el 16 ge'frat'o'j. Ŝi est'as simbol'o de fort'o kaj in'a rezist'o. Ek'de ŝi'a infan'ec'o ŝi'a'j ge'patr'o'j konduk'is ŝi'n al la rom'katolik'a preĝ'ej'o Ni'a sinjor'in'o de Monserato , kie ŝi mal'kovr'is si'a'n fid'o'n je Di'o, al kiu ĝis nun ŝi est'as ankoraŭ tre devot'a. En tiu lok'o, kie oni atest'as la valid'ec'o'n de ŝi'a nask'iĝ'dat'o, oni pov'as oft'e renkont'i ŝi'n sid'ant'a kontraŭ la altar'o kaj absorb'it'a de si'a'j preĝ'o'j.

Voĉ'kord'o'j

La vir'in'o nun'temp'e mal'rapid'e parol'as, laŭ la ritm'o, kiu'n la san'kondiĉ'o'j kaj la el'uz'iĝ'o de ŝi'a'j voĉ'kord'o'j permes'as al ŝi. „Mi mult'e preĝ'as por ĉiu'j: por la komun'um'o, mi'a'j najbar'o'j, amik'o'j, eĉ por hom'o'j, kiu'j'n mi ne kon'as; kaj mi ĉiam pet'as, ke ne plu est'u milit'o, sed pac'o. Mi preĝ'as por la jun'ul'ar'o kaj rekomend'as al ili aŭskult'i la pap'o'n Francisk'o, por la bon'o de la mond'o, kaj bon'vol'e pardon'i tiu'j'n, kiu'j ili'n ofend'as”, ŝi deklar'is. La mal'jun'a vir'in'o memor'ig'as, ke, dum si'a long'a viv'o ŝi fleg'ad'is cent'o'j'n da mal'san'ul'o'j, sol'a'j'n vir'in'o'j'n kaj infan'o'j'n for'las'it'a'j'n.

San'sistem'o

Ating'i tiu'n not'ind'a'n aĝ'o'n, 117 jar'o'j'n, est'as afer'o rar'a kaj mir'ind'a. Trov'i cent'jar'ul'o'j'n en'e de la kub'a statistik'o pri la loĝ'ant'ar'o ne est'as tiel ne'kutim'e. En la insul'o la mez'a viv-daŭr'o est'as 76,50 jar'o'j por vir'o'j kaj 80,45 por in'o'j. Pli ol 100-jar'aĝ'a'j est'as nun proksim'um'e 2100: preskaŭ unu inter kvin mil kub'a'j loĝ'ant'o'j. Inter la jar'o'j 2004 kaj 2008 la kub'a esplor'a centr'o pri long'viv'ec'o, mal'jun'iĝ'o kaj san'o far'is enket'o'n pri mal'jun'ec'o en Kub'o. Oni mal'kovr'is neniu'n apart'a'n faktor'o'n ras'a'n, etn'a'n aŭ genr'a'n, kiu prav'ig'is tia'n inklin'o'n super'i la cent'a'n viv-jar'o'n, sed el'star'is la fakt'o hav'i ankaŭ ge'patr'o'j'n long'viv'a'j'n; ĉi tio ja pov'us lud'i genetik'a'n rol'o'n tiu'rilat'e.

„Mim'a” ne sci'as respond'i, kiel kaj kial ŝi tiel long'e viv'as. „Di'o tiel vol'as!”, fin'e sugest'as tamen ŝi.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Ĉin'a ideografi'o: ĉu katen'o aŭ hered'it'a trezor'o?

Lingv'o

SKRIB'SISTEM'O'J

Ĉin'a ideografi'o: ĉu katen'o aŭ hered'it'a trezor'o?

En la 19 a jar'cent'o orient'a Azi'o renkont'is la civilizaci'o'n de Okcident'o. La enorm'a pov'o de arm'il'ar'o kaj kultur'o impon'is al la popol'o'j de Azi'o – kaj precip'e al la intelekt'ul'o'j de Ĉini'o kaj Japani'o. Ili est'is ŝok'it'a'j de la diferenc'o inter la okcident'a'j liter'o'j kaj si'a'j propr'a'j ideografi'aĵ'o'j.

Ili mal'kovr'is, ke la okcident'an'o'j pov'as esprim'i ĉio'n ajn per ĉirkaŭ tri'dek simbol'o'j, dum la orient'an'o'j dev'as memor'i kelk'mil ideografi'aĵ'o'j'n (ĉin'a'j'n simbol'o'j'n) por esprim'i si'a'j'n ide'o'j'n. Laŭ la intelekt'ul'o'j, la orient-azi'a'j land'o'j ne pov'us ating'i la nivel'o'n de Okcident'o, se oni ne for'las'us ideografi'o'n. Ek'de tiam ili serioz'e komenc'is pri'pens'i la anstataŭ'ig'o'n de ideografi'aĵ'o'j per fon'o'gram'a'j sistem'o'j aŭ almenaŭ lim'ig'o'n de la uz'ad'o de tiom da simbol'o'j. Ali'flank'e ideografi'aĵ'o'j cert'e hav'as la avantaĝ'o'n, ke kompleks'a'j ide'o'j kaj koncept'o'j est'as simpl'e esprim'ebl'a'j per kelk'a'j simbol'o'j, kaj oni pov'as facil'e, eĉ unu'a'vid'e, kapt'i la signif'o'n. Tamen oni tiam apenaŭ aprez'is tio'n.

Best'a'j ost'o'j

En 1872 Mor'i Arinori, la post'a japan'a ministr'o pri kler'ig'ad'o, eĉ propon'is la abol'o'n de la japan'a lingv'o kaj ties anstataŭ'ig'o'n per la angl'a: tiu'n ide'o'n tamen oni ne konsider'is serioz'e. En Ĉini'o la verk'ist'o kaj kritik'ist'o Lu Xun (1881-1936) dir'is: „Se ĉin'a'j grafem'o'j ne pere'os, Ĉini'o pere'os”. En Ĉini'o jam antaŭ ĉirkaŭ 3600 jar'o'j en la basen'o de Flav'a River'o oni gravur'is sur best'a'j ost'o'j ideografi'aĵ'o'j'n kiel il'o'j'n por aŭgur'ad'o. La ideografi'aĵ'o'j est'is unu'e simpl'a'j kaj simbol'a'j. Ekzempl'e , , , , montr'as kaj signif'as respektiv'e mont'o'n, river'o'n, hom'o'n, sun'o'n kaj lun'o'n. Post'e tia'j simpl'a'j er'o'j est'is kun'met'it'a'j, far'iĝ'ant'e pli kaj pli kompleks'a'j kaj mult'nombr'a'j, kiel en la skrib'a ĉin'a.

Kun la flu'o de temp'o la nombr'o de la simbol'o'j kresk'is, kaj oni supoz'as, ke est'is kre'it'a'j ĉirkaŭ cent'mil'o da ili. Tamen la nun plej grand'a vort'ar'o en Japani'o (kaj ankaŭ en Ĉini'o) en'hav'as ĉirkaŭ 47 000 ĉin'a'j'n ideografi'aĵ'o'j'n. La ceter'a'j est'as simbol'o'j por'temp'a'j, mal'oft'e uz'at'a'j kaj por'amuz'a'j. La fot'o 1 montr'as la vari'o'j'n de . Ĉi tiu grafem'o est'as plej oft'e uz'at'a en Japani'o en la ordinar'a famili'a nom'o 斎藤 , saitou .


012204-1

Fot'o 1: Vari'o'j de .

Religi'o

Ek'de ĉirkaŭ la du'a jar'cent'o la skrib'a ĉin'a komenc'is dis'vast'iĝ'i al la ĉirkaŭ'a'j popol'o'j en orient'a Azi'o, kiu'j ne hav'is sistem'o'j'n por skrib'i si'a'n lingv'o'n. Kore'o'j, vjetnam'o'j kaj japan'o'j en'konduk'is la skrib'a'n ĉin'a'n kun'e kun filozofi'a'j kaj religi'a'j ide'o'j kiel konfuce'an'ism'o kaj budh'ism'o kaj kun teknologi'o, kaj post'e la oficial'a'j'n ŝtat'a'j'n dokument'o'j'n nepr'is skrib'i tut'e en la ĉin'a lingv'o. La skrib'a ĉin'a rol'is en orient'a Azi'o pli-mal'pli kiel la latin'a rol'is en Eŭrop'o; kaj ĝi est'is la sign'o de la kler'ec'o kaj la aŭtoritat'o de la privilegi'a klas'o.

Japani'o

En Korei'o kaj Vjetnami'o la ĉin'a'j ideografi'aĵ'o'j est'is tut'e akcept'it'a'j kun si'a'j original'a'j form'o kaj prononc'o, sen'rilat'e al la indiĝen'a'j vort'o'j, dum en Japani'o la afer'o est'is tre kompleks'a. Unu'e la japan'o'j don'is al si'a'j vort'o'j form'o'n kaj prononc'o'n. Ekzempl'e, al la indiĝen'a japan'a vort'o jam'a, „mont'o”, ili don'is prunt'it'a'n form'o'n kaj prunt'it'a'n prononc'o'n san. Princip'e, ĉiu simbol'o el Ĉini'o hav'as du prononc'o'j'n, sed la japan'o'j al'don'e don'is plur'a'j'n prononc'o'j'n al mult'a'j el ili. Nun la japan'o'j por la simbol'o , „viv'o”, ĉin'e sheng , uz'as ses prononc'o'j'n, ŝou , se'i, ik'i, ha'e, um'a, nama , de'pend'e de la cel'at'a signif'o.

Kana'o'j

Du'e, ĉirkaŭ la 8 a aŭ la 9 a jar'cent'o la japan'o'j kre'is du sistem'o'j'n de fonetik'a'j sign'o'j, nom'e rond'a'j'n kana'o'j'n kaj strek'a'j'n kana'o'j'n, simpl'ig'ant'e aŭ uz'ant'e part'o'j'n de la ĉin'a'j ideografi'aĵ'o'j. Tem'as pri seri'o'j de po 50 silab'a'j grafem'o'j, kiu'j montr'as nenio'n ali'a'n ol prononc'o'n: , , e ; , , ni; , , ŭa ; , , ŭo ktp. Tiu'j kana'o'j est'is pli kaj pli uz'at'a'j miks'e kun ĉin'a'j simbol'o'j en literatur'o kaj ordinar'a komunik'ad'o. Hodiaŭ rond'a'j kana'o'j est'as precip'e uz'at'a'j por montr'i gramatik'a'j'n partikul'o'j'n kiel akuzativ'a sufiks'o, ekzempl'e 山を („mont'o- n ”). Aŭ oni uz'as ili'n por simpl'e anstataŭ'ig'i kompleks'a'j'n ĉin'a'j'n simbol'o'j'n, ekzempl'e わに por ( ŭani , „krokodil'o”). Strek'a'j'n kana'o'j'n oni uz'as por skrib'i vort'o'j'n fremd-de'ven'a'j'n escept'e de ĉin'a'j, ekzempl'e エスペラント ( esuperanto , „Esperant'o”).

Homonim'o'j

Kiel supr'e dir'it'e, en la 19 a jar'cent'o, al'front'ant'e la neces'o'n pri modern'ig'o kaj popular'ig'o de kler'ig'ad'o, kaj precip'e la alt'ig'o de la leg'o'sci'o de la popol'o, est'iĝ'is mov'ad'o'j propon'ant'a'j anstataŭ'ig'i ĉin'a'j'n ideografi'aĵ'o'j'n tut'e per kana'o'j (rond'a'j aŭ strek'a'j) aŭ alfabet'o'j. Tamen la plej grand'a problem'o kaj la plej fort'a kontraŭ'argument'o est'is, ke, ĉar en la japan'a lingv'o trov'iĝ'as tre mult'a'j homonim'o'j, oni ne pov'as facil'e diven'i, kiu'n signif'o'n montr'as iu'j kana'o'j en tekst'o'j. Puŝ'it'e de tiu'j mov'ad'o'j kaj voĉ'o'j, la reg'ist'ar'o kaj mult'a'j el'don'ej'o'j de ĵurnal'o'j kaj libr'o'j komenc'is lim'ig'i la uz'ad'o'n de kompleks'a'j liter'o'j kaj evit'i arkaik'a'j'n esprim'o'j'n.

Fin'o de koloni'ism'o

La du'a grand'a ond'o kontraŭ la ĉin'a'j simbol'o'j ven'is, kiam fin'iĝ'is la du'a mond'milit'o. Tiu'temp'e la japan'a'j intelekt'ul'o'j rigard'is la milit'a'n mal'venk'o'n ankaŭ kiel mal'venk'o'n de la propr'a kultur'o. Mult'a'j atribu'is la mal'venk'o'n al la mal'efik'ec'o de la ideografi'aĵ'o'j. Vjetnami'o kaj Korei'o, ebl'e kadr'e de simbol'a'j politik'o'j de sen'de'pend'iĝ'o de koloni'ism'o, oficial'e for'las'is la skrib'a'n ĉin'a'n. En 1945 Vjetnami'o publik'e adopt'is la latin'ig'o'n de si'a skrib'a lingv'o. Korei'o en 1948 decid'is uz'i hangulon, ali'vort'e son'skrib'a'n sistem'o'n, kiu est'is invent'it'a en la 15 a jar'cent'o, sed ĝeneral'e ne'uz'at'a. Do hodiaŭ nur ĉin'o'j kaj japan'o'j uz'as ĉin'a'j'n simbol'o'j'n.

List'o

En 1972, kiam Japani'o kaj Ĉini'o re'star'ig'is diplomati'a'j'n rilat'o'j'n, Maŭ Zedong, la tiel nom'at'a grand'a gvid'ant'o de Ĉini'o, dir'is al la japan'a ĉef'ministr'o, Tanaka Kakuei, respond'ant'e al li'a pardon'pet'o pri la invad'o, ke „Ĉini'o histori'e ĝen'is Japani'o'n pro du'obl'a al'trud'o de kompleks'a'j simbol'o'j kaj feŭd'ism'a konfuce'an'ism'o”. Tial kaj Ĉini'o kaj Japani'o lim'ig'is la util'ig'o'n de ĉin'a'j ideografi'aĵ'o'j, sed sen'de'pend'e unu de la ali'a.

La japan'a reg'ist'ar'o publik'ig'is per dekret'o la list'o'n de komun'uz'a'j ĉin'a'j simbol'o'j. Laŭ la list'o, la nun'a'j japan'a'j infan'o'j dum la 9-jar'a dev'ig'a lern'ad'o dev'as kon'i 2136 sign'o'j'n. Paralel'e la reg'ist'ar'o publik'e adopt'is mult'a'j'n simpl'ig'it'a'j'n simbol'o'j'n, kiu'j est'is kre'at'a'j dum long'a temp'o. Tia'n rimed'o'n Ĉini'o pli drast'e util'ig'is, dum Honkongo kaj Tajvan'o plu uz'as ekzist'ant'a'j'n grafem'o'j'n sen'ŝanĝ'e. Do nun en mult'a'j okaz'o'j ekzist'as tri mal'sam'a'j form'o'j por unu ĉin'a karaktr'o. La ideografi'aĵ'o'j por „vast'a” kaj „aer'o” est'as , en Honkongo kaj Tajvan'o, , en Japani'o kaj 广 , en Ĉini'o.

Program'ar'o

Jam en la 1960 aj jar'o'j la sort'o de la ideogram'a civilizaci'o ŝajn'e est'is decid'it'a. Sed tuj post'e la tut'a'n situaci'o'n ek'ŝanĝ'is la komput'il'o, kvankam komenc'e mult'a'j lingv'ist'o'j pens'is, ke komput'il'o'j ne pov'os pri'labor'i tiom grand'a'n nombr'o'n da ĉin'a'j karaktr'o'j. Tamen pro la rapid'eg'a kresk'o de pri'labor'a kapabl'o, la adopt'ad'o de Unikod'o kaj la progres'ant'a karaktr'o'pri'labor'a program'ar'o, komput'il'o'j nun facil'e manipul'as tekst'o'j'n kun mult'a'j mal'facil'a'j ĉin'a'j simbol'o'j. Krom'e, ili help'as la popol'o'n skrib'i mal'facil'a'j'n karaktr'o'j'n. La grafem'o de la fot'o 2 ( , ucu ), signif'ant'a „dens'ec'o'n, melankoli'o'n”, est'as la plej kompleks'a en la komun'uz'a list'o de 2136 simbol'o'j. Mult'a'j japan'o'j pov'as leg'i tiu'n sign'o'n, sed ne pov'as man'e ĝi'n skrib'i. Sed, nur tajp'ant'e ucu en la komput'il'o, ili vok'as kelk'a'j'n dek'o'j'n da kandidat'a'j simbol'o'j, elekt'as la dezir'at'a'n kaj uz'as ĝi'n.


012204-2

Fot'o 2: La plej kompleks'a liter'o en la list'o de komun'uz'a'j liter'o'j.

Cerb'a'j funkci'o'j

Dank'e al la evolu'o de komput'ad'o, kiu liber'ig'is de grand'a ŝarĝ'o la japan'o'j'n, ili jam ne plu bezon'as est'i ĉagren'at'a'j de la mal'efik'ec'o de ĉin'a'j grafem'o'j. Japan'lingv'a tekst'o pov'as vid'ebl'ig'i si'a'n tut'a'n konstru'o'n, ĉar ĝi konsist'as el ĉin'a'j simbol'o'j, kiu'j montr'as la ĉef'a'j'n signif'o'j'n, kaj rond'a'j kana'o'j, kiu'j montr'as la gramatik'a'j'n rilat'o'j'n inter la signif'o'j. Pli'e, ĉar la cerb'a kapacit'o de hom'o'j est'as preskaŭ sen'lim'a, la memor'ig'o de nur kelk'mil simbol'o'j neniom mal'help'as la cerb'a'j'n funkci'o'j'n en ali'a'j kamp'o'j.

Ŝovinist'o'j

Not'ind'as, ke, ĉar la ĉin'a ideografi'o jam profund'e en'radik'iĝ'is kaj far'iĝ'is ne'dis'ig'ebl'a part'o de la japan'a kultur'o, eĉ ĉin'fobi'a'j ŝovinist'o'j ne postul'as la for'ĵet'o'n de ĉin'a'j sign'o'j. Ili mal'e mok'as kore'o'j'n pro tio, ke ili abol'is la ĉin'a'j'n karaktr'o'j'n kun'e kun si'a histori'o kaj tradici'o.

En Ĉini'o la nun'a situaci'o ŝajn'e est'as paralel'a. Fin'e de la du'a mond'milit'o, oni'dir'e, Ĉini'o pov'us abol'i ideografi'aĵ'o'j'n en'e de 50 jar'o'j. Sed tiu revoluci'o (1966-1976), kiu frakas'is la tradici'a'n kultur'o'n, neniel tuŝ'is la ekzist'ant'a'j'n grafem'o'j'n. Pro la last'a'temp'a ĉin'a evolu'o de ekonomi'o kaj ŝtat'pov'o la ĉin'o'j hav'as mem'fid'o'n ankaŭ pri si'a kultur'o. Post ĉio, kaj en Ĉini'o kaj en Japani'o tro'a minus'kompleks'o aspekt'as ŝanĝ'iĝ'i al tro'a super'ec'o.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
<mark>Titanic</mark> : ĉu akcident'o aŭ konspir'o?

OPINI'O

Titanic : ĉu akcident'o aŭ konspir'o?

En si'a artikol'o Ŝip'pere'o ne nur hazard'a (MONAT'O 2017/11, p. 15), Ju'a'n Carlos Montero Medin'a prav'e raport'as pri la brul'o en Titanic , sed li'a inform'o-font'o est'as ŝtat'e subvenci'at'a televid'kanal'o de la land'o, kiu dum jar'cent'o hav'is io'n por kaŝ'i. Mi mem spekt'is la program'er'o'n kaj opini'as ĝi'n propagand'o.

Brul'o ne esting'it'a

Est'is normal'e, ke karb'o en grand'eg'a'j vapor'ŝip'o'j spontane'e brul'iĝ'as. Kio ne est'is normal'a, est'is tio, ke oni ne esting'is la brul'o'n antaŭ ol ek'vojaĝ'i. Iu'j ŝip'labor'ist'o'j rifuz'is kun'vojaĝ'i; oni jam sci'is, ke io mal'ĝust'as.

Nit'o'j mal'bon'e fiks'it'a'j

Se Titanic est'us rekt'e kolizi'int'a kun glaci'mont'o, ĝi ne est'us sub'akv'iĝ'int'a. Anstataŭ'e ĝi sving'iĝ'us en strang'a manier'o, tiel ke la flank'o skrap'iĝ'us kontraŭ la glaci'o. Eĉ tiel la ŝip'o ne dev'us est'i sub'akv'iĝ'int'a. Tamen en tiu part'o de la ekster'o iu'j el la nit'o'j est'is mal'bon'e al'fiks'it'a'j. Pro tio la panel'o'j apart'iĝ'is kaj amas'e en'las'is la akv'o'n.

Ĝemel'ŝip'o

Kiam plonĝ'ist'o'j trov'is la vrak'o'n ili fot'is la nom'o'n „ Titanic ” sur flank'o de la ŝip'o. Ordinar'e la nom'o est'us en'gravur'it'a, sed la liter'o'j fakt'e est'is al'fiks'it'a'j post'e, kaj iu'j el ili jam est'is for'fal'int'a'j por mal'kaŝ'i iu'j'n el la gravur'it'a'j liter'o'j de la nom'o de la iom'et'e pli aĝ'a ĝemel'ŝip'o Olympic .

Ĉu akcident'o'j aŭ sabot'ad'o?

Est'is oni'dir'o inter la labor'ist'o'j, ke Olympic est'as mal'ben'it'a, kaj post la lanĉ'o ĝi sufer'is tri mister'a'j'n akcident'o'j'n. Malgraŭ la kutim'o ŝanĝ'i la ŝip'estr'o'n post unu akcident'o, sen'de'pend'e de tio, ĉu li kulp'is aŭ ne, kapitan'o Smith rest'is ŝip'estr'o. Evident'e la ŝip'kompani'o konklud'is, ke tiu'j „akcident'o'j” est'is sabot'ad'o.

Altern'a ripar'ad'o

La tri'a „akcident'o” est'is kripl'ig'a. Brit'a fregat'o kun ram'o ĉe la antaŭ'o en'ir'is plen'rapid'e la flank'o'n de Olympic , kaŭz'ant'e struktur'a'n damaĝ'o'n. La ŝip'o lam'is re'e'n al la konstru'ej'o por ripar'ad'o, sed tie est'is nur unu sek'a dok'o sufiĉ'e grand'a, kaj ĝi'n okup'is Titanic . Anstataŭ laŭ'ebl'e plej rapid'e sur'mar'ig'i unu el ili por per'labor'i mon'o'n, oni konstant'e inter'ŝanĝ'is la du ŝip'o'j'n, dum labor'ist'o'j rimark'is, ke Titanic aspekt'as pli kaj pli kiel Olympic . Tial est'as imag'ebl'e, ke la ripar'at'a part'o de Olympic est'is ĝust'e la part'o kiu skrap'iĝ'is kontraŭ la glaci'mont'o, kaj apart'iĝ'is pro mal'bon'a'j nit'o'j.

Kon'at'a truk'o

La enket'o pri la „akcident'o” de Olympic kulp'ig'is kapitan'o'n Smith, tiel ke la kompani'o ne pov'is ricev'i asekur'mon'o'n. La truk'o inter'ŝanĝ'i ŝip'o'j'n est'is en tiu'j rond'o'j jam kon'at'a ...

Ĉu ankaŭ embusk'o?

Iu'j interes'it'o'j pri la afer'o rimark'is, ke inter la mort'int'o'j est'is la ĉef'a'j kontraŭ'ul'o'j de la star'ig'o de uson'a centr'a bank'o, t. n. „ Fed ”, kaj ke ili est'is special'e invit'it'a'j part'o'pren'i en la inaŭgur'a vojaĝ'o. Unu el la ĉef'a'j iniciat'int'o'j de „ Fed ” est'is J. P. Morgan, kiu posed'is la ŝip'kompani'o'n kaj la ŝip'konstru'ej'o'n. Li last'moment'e nul'ig'is si'a'n propr'a'n vojaĝ'o'n per Titanic . Iu'j sugest'is, antaŭ la el'trov'o de la vrak'o, ke ebl'e tio est'is la motiv'o mal'antaŭ la sub'akv'ig'o de Titanic . Mi mem ven'is al la konklud'o, ke Morgan star'ig'is la afer'o'n por gajn'i la asekur'mon'o'n, sed ankaŭ aranĝ'is sabot'o'n de la sav'misi'o.

La viv'o imit'as art'o'n

La kovr'il'paĝ'o'j de la brit'a gazet'ar'o amas'e inform'is pri la mort'o de la plej fam'a person'o en la vojaĝ'o de Titanic , la ĵurnal'ist'o W. T. Stead. Inter'temp'e, iu'j mir'is pri la simil'ec'o de tiu „akcident'o” kun li'a rakont'o pri akcident'o de ŝip'eg'o, kiu traf'is glaci'mont'o'n. Li'a cel'o est'is atent'ig'i pri ne'sufiĉ'o de sav'boat'o'j sur tia'j ŝip'eg'o'j. Ĉu Stead hav'is ekster'ordinar'a'n profet'a'n kapabl'o'n? Mi opini'as, ke ne est'is ĝust'e tiel; la plan'o sub'akv'ig'i Titanic tut'simpl'e imit'is tiu'n rakont'o'n.

„Nov'a ĵurnal'ism'o”

Tiu'temp'e Stead est'is fam'eg'a. Li invent'is la „nov'a'n ĵurnal'ism'o'n”, kiu uz'is simpl'a'n lingv'aĵ'o'n kaj enket'ad'is eĉ pri skandal'o'j de la super'a'j klas'o'j. Li anticip'is la kaŭz'o'n de la unu'a mond'milit'o, kaj far'is mister'a'n vojaĝ'o'n al Rusi'o, kie li, ver'ŝajn'e sen'precedenc'e por ĵurnal'ist'o, renkont'is la car'o'n, por klar'ig'i pri la danĝer'o al la pac'o de alianc'iĝ'o kun Franci'o. Li eĉ verk'is artikol'o'n Pac'o kaj Milit'o ĉe la skrib'o'tabl'o de Tolstoj, ĉe kiu tiu verk'is si'a'n roman'o'n Milit'o kaj Pac'o. Li pli fru'e gvid'is la komitat'o'n Ĉes'ig'u la Milit'o'n!, kaj riproĉ'is si'a'n (ŝajn)amik'o'n Cecil Rhodes pro li'a prov'o en 1895 lanĉ'i la du'a'n bur'a'n milit'o'n, dir'ant'e al li vid-al-vid'e, ke pro tio li dev'us est'i send'it'a al mal'liber'ej'o.

Pli da konspir'o'j

Sed kial Olympic est'is atak'it'a de brit'a fregat'o? La imperi'estr'o Vilhelm'o inform'is la brit'a'n reg'ist'ar'o'n, ke J. P. Morgan prov'as gajn'i mond'a'n monopol'o'n pri komerc'a ŝip'ad'o, kaj ke tio prezent'as minac'o'n al la mond'a pac'o. La re'ag'o de la brit'o'j ŝajn'is enigm'a al la imperi'estr'o. Sekv'is komerc'a milit'o inter Cunard , sub'ten'at'a de la brit'a reg'ist'ar'o, kaj White Star Lin'e, kiu'n aĉet'is Morgan. La atak'o al Olympic , kiu'n posed'is White Star Lin'e, ŝajn'as al mi part'o de tiu rival'ec'o. Sed iu'j en la brit'a reg'ist'ar'o ŝajn'e koalici'is kun J. P. Morgan, kiu la jar'o'n post la sub'akv'iĝ'o de Titanic star'ig'is „ Fed ”-on.

Pli klar'vid'a ol Zamenhof

Du jar'o'j'n post kiam Stead aŭgur'is la tragedi'o'n de Titanic komenc'iĝ'is la unu'a mond'milit'o. Germani'o efektiv'ig'is la plan'o'n de Schliefen pli-mal'pli tiel, kiel antaŭ'vid'is Stead. Zamenhof ne kompren'is la kaŭz'o'n de tiu milit'o, sed li'a koleg'o W. T. Stead, la unu'a esperant'ist'o kaj la ĉef'a propagand'ist'o de Esperant'o en Briti'o en la fru'a period'o, kiu est'is la precip'a motor'o mal'antaŭ la fond'o de la london'a Esperant'o-klub'o, kiu gast'ig'is la kun'ven'o'j'n en si'a ofic'ej'a konstru'aĵ'o, ja pov'us ĉio'n rakont'i al li pri la afer'o ...

Oni ne de'pend'u de ŝtat'a'j propagand'il'o'j por mal'kaŝ'i la ver'o'n. Malgraŭ monument'o memor'e al Stead, sur'bord'e de Tamiz'o, apud monument'o memor'e al la milit'viktim'o'j, la nom'o de Stead inter'temp'e for'viŝ'iĝ'is el la naci'a histori'o, kaj, mi dev'as dir'i, eĉ el la histori'o de Esperant'o.

Ia'n F ANTOM
Briti'o
Omaĝ'e al la abel'o'j

FEST'O'TAG'O'J

Omaĝ'e al la abel'o'j

La 20an de decembr'o 2017 Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) unu'anim'e aprob'is rezoluci'o'n pri la popular'ig'o de abel'bred'ad'o, kaj deklar'is la 20an de maj'o Mond'a Tag'o de la Abel'o.

Per tio UN vol'as alt'ig'i la konsci'o'n pri la grav'ec'o de tiu'j insekt'o'j (kaj ali'a'j polen'ant'o'j), ĉar ili est'as ne'anstataŭ'ig'ebl'a'j en la eko'sistem'o. Abel'o'j polen'as flor'o'j'n kaj arb'o'j'n, kolekt'as nektar'o'n por far'i miel'o'n, propolis'o'n, api'toksin'o'n 1 ktp.

La rezoluci'o'n, kiu'n propon'is Sloveni'o, sub'ten'is 155 ŝtat'o'j inkluziv'e de Uson'o, Kanad'o, Rusi'o, Barat'o, Brazil'o, Argentin'o, Aŭstrali'o kaj ĉiu'j ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o ( EU). La unu'a'j oficial'a'j solen'aĵ'o'j okaz'os en 2018.

Nask'iĝ'tag'o

La elekt'it'a tag'o, la 20 a de maj'o, est'as la nask'iĝ'tag'o de la sloven'a abel'bred'ist'o Ant'o'n Janša [ janŝa ] (1734-1773), pionir'o de la modern'a abel'bred'ad'o kaj eminent'a instru'ist'o pri tiu profesi'o. Li popular'iĝ'is per tiu'tem'a'j preleg'o'j.

Janša verk'is en la german'a du bril'a'j'n libr'o'j'n: Abhandlung vom Schwärmen der Bien'e'n (Trakt'aĵ'o pri la svarm'ad'o de abel'o'j), el'don'it'a en 1791, kaj Vollständige Lehre von der Bienenzucht (Plen'a gvid'libr'o pri abel'bred'ad'o), kiu est'is publik'ig'it'a en 1775. Li'a'n ekster'ordinar'a'n grav'ec'o'n konfirm'as ankaŭ la fakt'o, ke la imperi'estr'in'o Mari'a Terez'a la 1 a de Aŭstri'o (1717-1780) post li'a for'pas'o el'don'is dekret'o'n, kiu dev'ig'is ĉiu'j'n instru'ist'o'j'n pri abel'bred'ad'o uz'i li'a'j'n libr'o'j'n.

La plej grand'a'j produkt'ant'o'j de miel'o est'as Ĉini'o, Turki'o, Argentin'o, Ukraini'o, Rusi'o, kaj el la eŭrop'a'j land'o'j Rumani'o, Hispani'o, Hungari'o, Germani'o kaj Itali'o.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
1. api'toksin'o: abel'venen'o.
Jubile'o de Litovi'o

HISTORI'O

Jubile'o de Litovi'o

La 16an de februar'o 1918 la Konsili'o de Litovi'o sub'skrib'is la Deklar'o'n pri Sen'de'pend'ec'o de Litovi'o. Bedaŭr'ind'e ĝis nun neniu sci'is pri la original'o de la protokol'o. Do kia est'us la jubile'a fest'o sen cert'ec'o pri la ekzist'o de original'a dokument'o koncern'e la ŝtat'a'n sen'de'pend'ec'o'n?

Germani'o

Kiel MONAT'O jam raport'is (MONAT'O 2017/06, p. 12) la litov'a profesor'o Liudas Mažylis en diplomati'a arkiv'o en Berlin'o trov'is la grav'a'n histori'a'n dokument'o'n, pri kies ekzist'o litov'o'j sci'is nenio'n. Antaŭ la jubile'a dat're'ven'o ĝi prezent'iĝ'is en la sam'a dom'o de Vilnius kaj en la sam'a salon'o, kie ĝi est'is sub'skrib'it'a antaŭ cent jar'o'j.

Litovi'o kaj Germani'o pas'int'jar'e sub'skrib'is inter'konsent'o'n – kun ĉiu'jar'a re'nov'ig'o, kaj valid'temp'o de maksimum'e kvin jar'o'j – pri trans'don'o de la dokument'o al Litovi'o.

Ekspozici'o

„Hodiaŭ ni fier'as, ke ni pov'as dank'i al la litov'a profesor'o Mažylis, kiu trov'is la akt'o'n, kaj al ni'a amik'a land'o Germani'o, kiu konserv'is la dokument'o'n kaj okaz'e de ni'a cent'jar'iĝ'o ebl'ig'is al ni vid'i ĝi'n propr'a'okul'e”, dum la mal'ferm'o de ekspozici'o dir'is la prezid'ant'o de Litovi'o Dali'a Grybauskaitė. Akompan'is ŝi'n en la inaŭgur'o la trov'int'o de la dokument'o kaj la eks-prezid'ant'o de la litov'a parlament'o Seimas [ sejmas ] profesor'o Vytautas Landsbergis.

last
LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o
Reĝ'a ge'edz'iĝ'o

Politik'o

BRITI'O

Reĝ'a ge'edz'iĝ'o

Sen'dub'e, la obsed'o de mult'a'j brit'o'j pri la reĝ'a famili'o ŝajn'as tre strang'a al ali'land'an'o'j. La reĝ'o'j kaj reĝ'in'o'j de Briti'o perd'is si'a'n politik'a'n potenc'o'n antaŭ jar'cent'o'j, sed la pli'mult'o de la brit'o'j ankoraŭ taks'as ili'n neces'aĵ'o: opini'enket'o'j indik'as, ke nur proksim'um'e kvin'on'o de la brit'o'j opini'as, ke Briti'o iĝ'u respublik'o. Ankaŭ la brit'a gazet'ar'o montr'as la publik'a'n obsed'o'n, detal'e pri'skrib'ant'e ne'grav'a'j'n ag'o'j'n de an'o'j de la reĝ'a famili'o.

Kiam oni leg'as mult'a'j'n paĝ'o'j'n pri la unu'a tag'o en lern'ej'o de iu reĝ'a infan'o, oni rajt'as kred'i, ke mank'as grav'a'j nov'aĵ'o'j. Oft'e, ne est'as tiel, kaj pli grav'a'j afer'o'j rest'as ne'menci'it'a'j pro la ne'sat'ig'ebl'a publik'a apetit'o pri reĝ'a'j nov'aĵ'o'j.

Ne'brit'a fianĉ'in'o

Last'a'temp'e, tamen, la plej'mult'o de la reĝ'a'j nov'aĵ'o'j rilat'as al la nov'a fianĉ'in'o de Princ'o Harry [har'i]. Princ'o Harry, kies plen'a nom'o est'as „ Henry Charles Albert David Windsor ”, est'as la pli jun'a fil'o de Princ'o Charles [ ĉarlz ], kiu est'as la plej aĝ'a fil'o de la reĝ'in'o kaj ver'ŝajn'e iĝ'os reĝ'o post ŝi'a mort'o. Ne'kutim'e, la nov'a fianĉ'in'o ne est'as brit'in'o, sed uson'a aktor'in'o, Meghan Markle [ megan markl ]. Ver'ŝajn'e, malgraŭ la ven'ont'a (en maj'o) edz'in'iĝ'o kun princ'o, Meghan Markle ne iĝ'os princ'in'o. Laŭ kutim'o kaj laŭ'dir'e, ver'ŝajn'e ŝi iĝ'os duk'in'o – ebl'e duk'in'o de Sussex. Sed malgraŭ tio, la brit'a'j gazet'ar'o kaj publik'o tre interes'iĝ'is pri ĉi tiu est'ont'a reĝ'famili'an'o. Kial do?

Ne'kutim'a

Ebl'e pro ŝi'a ne'kutim'ec'o. Ŝi ne aspekt'as kiel ali'a'j reĝ'famili'an'o'j. Mult'a'j taks'as ŝi'n lert'a aktor'in'o, kaj ŝi cert'e fam'iĝ'is ekster la sfer'o de reĝ'a'j afer'o'j. Tial, inter la membr'o'j de la reĝ'a famili'o, kiu'j ating'is fam'o'n kaj mon'o'n pro si'a nask'iĝ'o, ŝi est'as ne'kutim'ul'in'o.

Modern'a

Ebl'e pro ŝi'a modern'ec'o. Malgraŭ si'a obsed'o pri la reĝ'a famili'o, mult'a'j brit'o'j babil'as kaj ŝerc'as pri ĝi'a'j antikv'a'j kutim'o'j, kiu'j oft'e aspekt'as iom'et'e amuz'a'j en ni'a modern'a mond'o. Tamen Markle ag'os pli modern'e ol mult'a'j brit'o'j, kiam ŝi far'os parol'ad'o'n ĉe si'a ge'edz'iĝ'a fest'o. Tradici'e, ĉe brit'a'j ge'edz'iĝ'o'j, nur vir'o'j, ekzempl'e la nov'edz'o kaj la patr'o de la nov'edz'in'o, far'as parol'ad'o'n. Malgraŭ orator'aĵ'o'j de egal'ec'o inter la seks'o'j, fakt'e nur proksim'um'e ses'on'o de la brit'a'j nov'edz'in'o'j far'as parol'ad'o'n ĉe si'a propr'a ge'edz'iĝ'a fest'o. Mult'a'j brit'o'j esper'as, ke la parol'ad'o de Markle ŝanĝ'os tio'n. Reĝ'famili'an'o, kiu konduk'as la land'o'n en modern'ec'o'n, ne est'as kutim'a afer'o en Briti'o.

Kosmopolit'a

Ebl'e ankaŭ pro ŝi'a inter'naci'ec'o. Markle, kiu est'as uson'an'in'o, hav'as eŭrop'a'n kaj afrik'a'n genetik'a'n hered'aĵ'o'j'n, pri kio ŝi fier'as. Bedaŭr'ind'e, al iu'j en Briti'o tio ne plaĉ'as: ekzempl'e, la kor'amik'in'o de la estr'o de UKIP , dekstr'em'a naci'ism'a politik'a parti'o, send'is kelk'a'j'n hont'ind'a'j'n tekst'mesaĝ'o'j'n pri Markle. Esper'ebl'e, la koler'a'j re'ag'o'j kontraŭ tiu'j tekst'mesaĝ'o'j, eĉ de an'o'j de UKIP , montr'as, ke la pli'mult'o de la brit'o'j ne toler'as tia'n fi'a'n kondut'o'n.

Ĉu ven'as ŝanĝ'o?

Sed en'tut'e, ĉu oni kred'u, ke la al'don'o de Meghan Markle al la reĝ'a famili'o de Briti'o ja ŝanĝ'os la rilat'o'n inter la publik'o kaj la reĝ'a famili'o? Ver'ŝajn'e ne. Sed mult'a'j esper'as, ke ŝi'a'j ne'kutim'ec'o, modern'ec'o kaj inter'naci'ec'o iom'et'e pli'bon'ig'os kaj la reĝ'famili'o'n kaj la land'o'n mem.

lewi
Chris L EWIS
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o
Kontest'ebl'a juĝ'proces'o de Lul'a

BRAZIL'O

Kontest'ebl'a juĝ'proces'o de Lul'a

Luiz Inácio Lul'a da Silva [ luíŝ inásio lul'a da siŭva ], fond'int'o de la brazil'a Labor'ist'a Parti'o ( PT, laŭ la portugal'a mal'long'ig'o), est'as la plej fam'a el la brazil'a'j politik'ist'o'j, precip'e inter'naci'e. La 24an de januar'o li est'is juĝ'it'a kaj kondamn'it'a al 12 jar'o'j da mal'liber'ec'o. La decid'o'n far'is tri juĝ'ist'o'j de apelaci'a tribunal'o. Lul'a est'as akuz'it'a pri tio, ke li ricev'is sub'aĉet'o'n de grand'a konstru'a kompani'o, OAS, kiu est'as implik'it'a en mult'milion'a korupt'a fi'aranĝ'o. OAS pag'is grand'a'j'n sub'aĉet'o'j'n al dung'it'o'j de Pet'robr'as, la brazil'a ŝtat'a petrol'kompani'o.

Neniu rekt'a pruv'o

La enket'ad'o pri la korupt'a aranĝ'o de Pet'robr'as okaz'as dank'e al la operaci'o Lav'a Jato, kiu'n komisi'is la juĝ'ist'o Sérgio Mor'o [serĝ'u mor'u]. La supoz'ebl'e ricev'it'a sub'aĉet'o de Lul'a est'as apartament'o, kiu nun kost'as proksim'um'e 500 000 dolar'o'j'n. Tamen ekzist'as neniu dokument'a pruv'o, ke Lul'a aŭ li'a edz'in'o iĝ'is posed'ant'o'j, loĝ'is en ĉi tiu apartament'o, lu'ig'is ĝi'n aŭ ke ili akcept'is ĉi tiu'n donac'o'n. La „pruv'o” kontraŭ Lul'a baz'iĝ'as sur atest'o de kondamn'it'a funkci'ul'o de OAS, kies pun'o „kompens'e” mal'pli'iĝ'as.

Parti'ec'a trakt'ad'o

Ne'oficial'e, Mor'o est'as lig'it'a al politik'ist'o'j kaj parti'o'j, kiu'j aparten'as al la opozici'o. Dum mult'a'j jar'o'j li part'o'pren'is en ili'a'j soci'a'j event'o'j. Oni facil'e trov'as en la ret'o li'a'n fot'o'n kun Aécio Neves [ aésiu neviŝ ], kiu est'is implik'it'a en mult'a'j korupt'a'j aranĝ'o'j, kaj krom'e prov'is mal'help'i al koncern'a jur'a enket'ad'o. Iu'j fakt'o'j montr'as, ke Mor'o ne est'is tiom sever'a rilat'e ali'a'j'n enket'it'a'j'n person'o'j'n: ekzempl'e, li liber'ig'is post kondamn'o la eks'a'n direktor'o'n de Pet'robr'as, Paulo Roberto Costa [paŭl'u robertu koŝta ], kiu dev'is re'don'i proksim'um'e 22 milion'o'j'n da dolar'o'j, sed probabl'e li ŝtel'is mult'eg'e pli.

Ĉu konflikt'o de interes'o'j?

Do, kial kondamn'i iu'n person'o'n, implik'it'a'n en mal'pli grand'skal'a korupt'a aranĝ'o, pri kiu ankoraŭ neniu pruv'o ekzist'as, dum ali'a'j politik'ist'o'j, laŭ'pruv'e korupt'it'a'j, ne est'is juĝ'it'a'j aŭ kondamn'it'a'j? Mult'a'j dezir'as, ke Lul'a ne iĝ'u prezident'o ankoraŭ'foj'e, kvankam enket'o'j montr'as, ke li facil'e venk'us. Histori'e li form'is soci'e pli inkluziv'a'n reg'ist'ar'o'n kaj ankoraŭ rest'as tre popular'a. Mult'a'j hom'o'j el'ir'is el mal'riĉ'ec'o, kaj neniam est'is tiom da invest'ad'o en san'protekt'o'n kaj kler'ig'ad'o'n (vid'u la artikol'o'n de Josefo Lejĉ, MONAT'O 2011/01, p.10).

Post li'a juĝ'a proces'o, mult'a'j montr'is sub'ten'o'n al Lul'a en divers'a'j brazil'a'j urb'o'j. Ĉi tio cert'e mal'trankvil'ig'as mult'a'j'n sektor'o'j'n de la brazil'a soci'o, kiu'j vid'is en tiu situaci'o risk'o'n perd'i si'a'j'n profit'o'j'n: ekzempl'e, privat'a'j sektor'o'j de san'protekt'ad'o kaj kler'ig'ad'o. Krom'e, la reg'ist'ar'o'j de Lul'a kaj, sekv'e, de Dilma Rousseff [ diŭma ĥuséf ], ambaŭ el PT, don'is signif'a'n aŭtonom'ec'o'n al la Juĝ'a Pov'o de Brazil'o por enket'i kaj persekut'i korupt'o'n de ŝtat'a'j ofic'ist'o'j, ĝen'ant'e mult'a'j'n alt'rang'ul'o'j'n.

La est'ont'ec'o

Kio nun okaz'os al Lul'a? Kvankam ĉi tiu est'is la fin'a apelaci'a instanc'o de la Federaci'a Region'a Tribunal'o, li ankoraŭ pov'as kontest'i la decid'o'n. Krom'e li pov'as apelaci'i en ali'a'j super'a'j tribunal'o'j.

scpr
Sidney Carlos P RAXEDES
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Mult'a'j'n talent'o'j'n hav'as la arb'ar'o

NATUR'PROTEKT'AD'O

Mult'a'j'n talent'o'j'n hav'as la arb'ar'o

Ĉu for'seg'i arb'o'n en Vien'o, Aŭstri'o? Atent'u! Ĉar arb'o'j en Vien'o est'as protekt'at'a'j. Por mort'ig'i arb'o'n oni bezon'as special'a'n permes'o'n de la komun'um'o. Se grand'a arb'o dev'as nepr'e mal'aper'i, oni dev'as plant'i kelk'a'j'n jun'a'j'n en la proksim'ec'o. Tiu „protekt'a leĝ'o” en Vien'o ne valid'as por tre aĝ'a'j, putr'a'j arb'o'j kaj ne por frukt'arb'o'j.

Tri mil miliard'o'j da arb'o'j

Sur ni'a ter'o star'as tri mil miliard'o'j da arb'o'j, tio est'as mez'nombr'e pli ol 400 arb'o'j por unu hom'o. Por kresk'i tiu'j plant'o'j bezon'as karbon'di'oksid'o'n, akv'o'n kaj lum'o'n. Kompens'e, ili pur'ig'as la aer'o'n kaj liver'as valor'a'n konstru'material'o'n aŭ krud'material'o'n por industri'o'j. Arb'o'j don'as ombr'o'n kaj mal'help'as varm'eg'o'n. Arb'ar'o'j re'ten'as la pluv'akv'o'n kaj prevent'as neĝ- kaj ter-lavang'o'j'n.

La pluv'arb'ar'o'j de la mond'o mal'aper'ad'as, sed mal'e en Aŭstri'o la arb'ar'o pli'grand'iĝ'as: 48 % de la land'o est'as kovr'it'a de arb'ar'o'j, kaj tiu are'o kresk'as ĉiu'jar'e je 0,1 %. En ĉiu sekund'o kresk'as unu kub'a metr'o da lign'o en Aŭstri'o. Ĉef'e tem'as pri pice'a lign'o kaj fag'a lign'o.

Danĝer'a'j mal'san'o'j

La mal'amik'o'j de la arb'ar'o'j est'as aer'polu'ad'o, sek'ec'o, ŝtorm'o'j, insekt'o'j kaj bakteri'o'j aŭ fung'o'j. En 2016 en Aŭstri'o mort'is mult'a'j fraksen'o'j pro divers'a'j mal'san'o'j.

La fot'o montr'as sur la trunk'o de 25-jar'a fraksen'o la koridor'o'j'n de la larv'o'j de du insekt'o'j, kiu'j mort'ig'is tiu'n jun'a'n arb'o'n, kiu est'us pov'int'a viv'i pli ol 300 jar'o'j'n 1. La fraksen'a fung'o ven'as el Azi'o kaj jam mal'san'ig'is fraksen'o'j'n unu'e en Pol'land'o, Germani'o kaj Svisi'o, nun ankaŭ en la tut'a Aŭstri'o. 120 000 hektar'o'j da fraksen'arb'ar'o en Aŭstri'o jam mal'aper'is. Nur kelk'a'j arb'o'j rest'as san'a'j. Ties sem'o'j iĝ'os la komenc'o de nov'a, san'a generaci'o. La mal'aper'o de la fraksen'o est'us grand'a perd'o por Aŭstri'o, ĉar en tiu land'o viv'as nur ĉirkaŭ 40 arb'o'speci'o'j.

Mus'o'j kaj kapreol'o'j

Mus'o'j eg'e ŝat'as la freŝ'a'j'n radik'o'j'n de arb'et'o. Oni dev'as protekt'i la radik'o'j'n per ret'o. De supr'e kapreol'o'j volont'e manĝ'as la bon'gust'a'j'n burĝon'o'j'n. Kiam la korn'o de kapreol'o juk'as, la kapreol'o frot'as ĝi'n kontraŭ arb'o'ŝel'o kaj la arb'o est'as damaĝ'it'a aŭ eĉ mort'as. Tial oni dev'as protekt'i ankaŭ la arb'o'trunk'o'n ĝis la arb'o est'as dek'jar'a.

Nombr'ad'o kaj mezur'ad'o

La arb'ar'posed'ant'o'j, la ŝtat'o kaj la industri'o'j vol'as sci'i, kiom da lign'o est'iĝ'as kie. Oni interes'iĝ'as ankaŭ pri la san'stat'o de la arb'ar'o. Tial en Aŭstri'o ek'de la 18 a jar'cent'o oni inventar'as la arb'ar'o'j'n. Oni ir'as de arb'o al arb'o kaj mezur'as la diametr'o'n de la trunk'o'j 130 cm super la ter'o. El tio oni pov'as kalkul'i la lign'a'n volumen'o'n de unu arb'o. Sed tiu proced'o est'as tre mult'e'kost'a. Ebl'as ankaŭ fot'i la arb'ar'o'n de supr'e uz'ant'e sen'pilot'a'n aviad'il'o'n kaj per laser'a teknik'o kalkul'i la lign'a'n volumen'o'n. Tio est'as pli rapid'a sed ne ekzakt'a metod'o. Ali'a sistem'o est'as el divers'a'j punkt'o'j en la arb'ar'o skan'i ĉio'n panoram'e per port'ebl'a laser'aparat'o. Post'e aŭtomat'e el'kalkul'iĝ'as la lign'a volumen'o. Ankoraŭ ne kontent'ig'e funkci'as la fotogrametri'a metod'o por produkt'i tri'dimensi'a'n bild'o'n de la arb'ar'o el fot'o'j far'it'a'j el helikopter'o'j.

011865-1-Klag

En la ombr'o de arb'o est'as bel'e ripoz'i (Fer'voj'halt'ej'o Söchau [ seĥaŭ ] en sud-orient'a Aŭstri'o). Fot'o: WALTER KLAG

011865-2-Klag

Kamp'ar'an'o'j pes'as en Söchau (sud-orient'a Aŭstri'o) vagon'o'n plen'a'n de lign'o'pec'o'j, kiu'j est'as liver'ot'a'j al lign'o'brul'ig'a central'o, kiu produkt'as elektr'a'n energi'o'n kaj varm'eg'a'n akv'o'n por la hejt'instal'aĵ'o'j de kelk'a'j proksim'a'j hotel'o'j kaj privat'a'j dom'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

011865-4-Klag

Trunk'o de mort'int'a nur 25-jar'a fraksen'o el la arb'ar'o de la aŭtor'o, damaĝ'it'a de fung'o'j kaj larv'o'j de du insekt'o'speci'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

011865-5-Klag

Ankaŭ en vintr'o la Vien'a Arb'ar'o est'as rifuĝ'ej'o por streĉ'it'a'j urb'an'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

011865-6-Klag

Model'a bien'o de la komun'um'o Vien'o en la Vien'a Arb'ar'o. Fot'o: WALTER KLAG

1. La aŭtor'o send'is la fot'o'n al tri universitat'a'j institut'o'j, sed neniu sci'is pri kiu'j insekt'o'j tem'as; ebl'e la leg'ant'o sci'as pli?
Renat'e kaj Walter K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o
Kiu kapabl'as, verk'as; kiu ne kapabl'as, kritik'as

Ese'o'j

LITERATUR'O

Kiu kapabl'as, verk'as; kiu ne kapabl'as, kritik'as

Iam profesor'o pri la german'a literatur'o aplomb'e asert'is, ke apenaŭ ekzist'as literatur'o en la hispan'a lingv'o. Laŭ'ŝajn'e, la fakt'o, ke li tiam loĝ'is en hispan'lingv'a land'o, ne ŝanĝ'is li'a'n opini'o'n. Mi demand'is mi'n, ĉu li iam aŭd'is pri Cervantes, sen menci'i la mult'eg'e da pli modern'a'j beletr'ist'o'j de la vast'a hispan'lingv'a mond'o.

Tio memor'ig'is mi'n pri Claude Pir'o'n, kiu alud'is la kurioz'a'n mani'o'n de hom'o'j, kiu'j nenio'n sci'as pri iu tem'o, sed arog'as al si la rajt'o'n far'i dogm'a'j'n asert'o'j'n rilat'e ĝi'n. Li cit'is oft'a'j'n kaz'o'j'n de sen'sci'ul'o'j, kiu'j imag'as ke ili hav'as sagac'a'n sci'o'n pri Esperant'o, sed neniam aŭdac'us esprim'i opini'o'n pri, ekzempl'e, la indonezi'a lingv'o. Ili re'kon'as, ke ili sci'as nenio'n pri la indonezi'a, sed mal'logik'e ne agnosk'as si'a'n total'a'n ne'sci'o'n pri Esperant'o.

Sen lul'kant'o'j

Antaŭ ne'long'e mi send'is al skot'a literatur'a revu'o, por recenz'o, et'a'n antologi'o'n de skrib'aĵ'o'j en la mal'alt'ej'a skot'a (ne gael'a) lingv'o. Pro la fakt'o, ke dum jar'o'j mi ricev'is plur'a'j'n leter'o'j'n en Esperant'o, kiu'j pet'is inform'o'j'n pri la idiom'o'j de Skot'land'o, mi'a libr'o en'hav'is mal'long'a'n esperant'lingv'a'n en'konduk'o'n al la skot'a. La recenz'int'o, kon'at'a poet'o kaj doktor'o pri literatur'o, mal'entuziasm'e kaj supr'aĵ'e kritik'is mi'a'n verk'o'n (kiu, mi konfes'as, ne est'is apart'e bon'a), kaj – evident'e kompren'int'e nek Esperant'o'n nek mi'a'n cel'o'n – al'don'is la koment'o'n: „En Esperant'o ne ebl'as verk'i poezi'o'n, nek kant'i infan'a'n lul'kant'o'n.”

Apenaŭ literatur'o

Mi est'is medit'ant'a pri tia antaŭ'juĝ'a si'n'ten'o, post leg'ad'o de skrib'aĵ'o de iu tre respekt'ind'a lektor'in'o pri la angl'a literatur'o, kiu el'star'e verk'is en almenaŭ du lingv'o'j. La tem'o de la verk'o est'is la literatur'o de la brit'a'j insul'o'j kaj Irland'o, do ne nur literatur'o en la angl'a, sed ankaŭ en la kelt'a'j lingv'o'j kimr'a kaj irland'a. La du last'a'j'n ŝi ĝust'e kaj just'e pri'skrib'is kaj laŭd'is kiel riĉ'a'j'n kaj valor'a'j'n, kun long'a kaj antikv'a histori'o. Ne'kred'ebl'e, tamen, ŝi al'don'is, ke „apenaŭ ekzist'as literatur'o en la gael'a lingv'o de Skot'land'o ”.

Nur parol'at'a

Mi ne dev'us tro kulp'ig'i la lektor'in'o'n pri la fakt'o, ke ŝi, kiel sud-angl'in'o, sci'is nenio'n pri la tem'o. Antaŭ ne'long'e, kiam ni est'is en libr'o'vend'ej'o en Skot'land'o, mi'a edz'in'o demand'is la jun'a'n komiz'o'n, ĉu li hav'as gael'a'n versi'o'n de iu infan'libr'o. La jun'ul'o (evident'e ne gael'lingv'an'o) respond'is, ke li supoz'as, ke la gael'a est'as precip'e ne skrib'at'a, sed nur buŝ'e parol'at'a lingv'o.

Fakt'e, kiel ĉe mult'a'j antikv'a'j lingv'o'j, la intelekt'a kultur'o est'is trans'ig'at'a dum jar'cent'o'j en buŝ'a form'o. Oft'e ĝi konsist'is ne el proz'o, sed el poezi'o, recit'at'a aŭ kantat'a, kaj nur long'e post'e ĝi est'is skrib'at'a, kaj fin'fin'e pres'at'a.

Ĝis la fru'a mez'epok'o, la sam'a gael'a lingv'o est'is parol'at'a kaj en Irland'o kaj en Skot'land'o, kvankam, kompren'ebl'e, ekzist'is divers'a'j dialekt'o'j. Dum long'a temp'o, en ambaŭ land'o'j, la bard'o'j kaj poet'o'j uz'is la sam'a'n „klasik'a'n” bard'a'n lingv'aĵ'o'n, do la unu'a bibli'o en'konduk'it'a en Skot'land'o est'is la irland'lingv'a. (En 1767 est'is pres'it'a la Nov'a Testament'o en la skot'gael'a, sed la tut'a bibli'o ne est'is traduk'it'a ĝis 1801).

Universitat'o'j

Tamen, iom post iom, la idiom'o en Skot'land'o pli kaj pli dis'iĝ'is de la irland'a, ĝis gael'o'j irland'a'j kaj skot'a'j mal'facil'e inter'kompren'iĝ'is. Long'e antaŭ tio, post la al'ven'o de la krist'an'ism'o, ekzist'is en monaĥ'ej'o'j kiel Clonmacnoise [ klonmaknojŝe ] en Irland'o, kaj Io'n'a en Skot'land'o, grav'a'j kultur'a'j centr'o'j, efektiv'e la kvazaŭ'a'j universitat'o'j de tiu epok'o, el kiu'j monaĥ'o'j port'is la krist'an'a'n civilizaci'o'n al plur'a'j eŭrop'a'j land'o'j.

Bibli'o

Tamen kutim'e nur monaĥ'o'j kaj klerik'o'j kapabl'is leg'i kaj skrib'i. Sed, post la el'don'o de la sankt'a'j skrib'aĵ'o'j en la gael'a, la bibli'o iĝ'is grav'a il'o por dis'vast'ig'i sci'o'n. Ĝis hodiaŭ ĝi rest'as fort'e influ'hav'a en la viv'o kaj la lingv'aĵ'o de gael'lingv'an'o'j. Ĝis tiam, pro konstant'a'j inter'batal'o'j inter la klan'o'j, kaj post'e pro la mal'riĉ'ec'o de la gael'a popol'o kun'e kun mank'o de lern'ej'o'j kaj libr'o'j, la abund'a'j tradici'o'j (part'e komun'a'j al irland'an'o'j kaj skot'o'j) est'is trans'don'it'a'j de generaci'o al generaci'o, precip'e buŝ'e, ne skrib'e.

Liturgi'a'j tekst'o'j

Kre'iĝ'is amas'a hered'aĵ'o de poezi'o, kant'o'j, proverb'o'j, preĝ'o'j, sorĉ'kant'o'j, folklor'a'j rakont'o'j, histori'o kaj legend'o'j, kiu'j nur mult'e pli mal'fru'e est'is el'don'it'a'j en libr'a form'o. Antikv'a'j manuskript'o'j ekzist'is, el kiu'j la plej valor'a est'as la Libr'o de la Dekan'o de Lismore , kompil'it'a inter la jar'o'j 1512 kaj 1526. La unu'a gael'a libr'o pres'it'a en Skot'land'o est'is La Liturgi'o de Carswell [ karsŭel ], kaj sekv'is ali'a'j, precip'e religi'a'j tekst'o'j.

En la dek-naŭ'a jar'cent'o est'is publik'ig'it'a'j plur'a'j kolekt'o'j de la tradici'a „buŝ'a” literatur'o, kompil'it'a'j de grav'a'j kolekt'ant'o'j kiel J. F. Campbell (gael'a nom'o: Iain Òg Il'e) (1822-85), kaj Alexander Carmichael [ karmajkl ] (1832-1912). Ĝis hodiaŭ, la kolekt'ad'o kaj publik'ig'o de tia'j tradici'o'j konstant'e daŭr'as dank'e al divers'a'j kultur'a'j societ'o'j kaj el'don'ej'o'j.

Ossian

Oni ne pov'as diskut'i la skot'gael'a'n literatur'o'n sen menci'i la kurioz'a'n kaz'o'n de la verk'o Ossian (gael'e: Oisean ) de James Macpherson (1736-96), pri kiu mi jam verk'is en MONAT'O 2016/04, p. 25. Tiu verk'ist'o pretend'is, ke li mal'kovr'is ĝis tiam ne kon'at'a'n manuskript'o'n de long'a epope'o pri la viv'o kaj far'o'j de la hero'o'j kaj person'o'j de la skot'a kaj irland'a mit'ologi'o. La tekst'o'n (kiu fakt'e est'as invent'aĵ'o li'a), li publik'ig'is en du volum'o'j sub la titol'o'j Fingal kaj Temora .

Goethe kaj Mendelssohn

Unu'e li el'don'is ĝi'n en la angl'a, kaj post'e, en gael'a versi'o. En la tut'a Eŭrop'o Ossian est'is ricev'it'a kun grand'a entuziasm'o, kaj traduk'o'j aper'is en mult'eg'e da lingv'o'j. La verk'o influ'is kaj inspir'is grand'a'n nombr'o'n da verk'ist'o'j kiel Goethe (kiu inkluziv'is long'a'n cit'aĵ'o'n el Ossian en si'a verk'o La sufer'o'j de la jun'a Werther ), kaj kompon'ist'o'j, kiel Mendelssohn - Bartholdy (en si'a kompon'aĵ'o La kavern'o de Fingal ). Tio don'is fort'a'n impet'o'n al la romantik'ism'a mov'ad'o. Do, kvankam ne aŭtent'a antikv'a tekst'o, kaj malgraŭ la fakt'o, ke la skot'gael'o'j est'as ĝeneral'e rigard'at'a'j kiel nek romantik'a nek sentimental'a popol'o, Ossian dev'as est'i akcept'it'a kiel part'o de la histori'o de la gael'a literatur'o kaj de la romantik'ism'o en Eŭrop'o.

Dialog'o'j

Grav'a form'o de literatur'o, kiu komenc'is aper'i en la 19 a jar'cent'o, konsist'as el publik'ig'it'a'j Dialog'o'j, kiu'j est'is antaŭ'ant'o'j de la dram'o en la gael'a. La pli'mult'o de tiu'j dialog'o'j aper'is en ĵurnal'o'j kaj bulten'o'j el'don'it'a'j ne nur en Skot'land'o, sed ankaŭ inter gael'a'j en'migr'int'o'j loĝ'ant'a'j en Kanad'o kaj Aŭstrali'o. En renkont'iĝ'o'j de gael'o'j, kiel ekzempl'e la jar'a'j kultur'a'j festival'o'j (nom'at'a'j Mòd , en la gael'a) kaj en la televid'o, plur'a'j teatr'aĵ'o'j est'as prezent'at'a'j de temp'o al temp'o, kvankam tie la gael'a dram'o ankoraŭ ne tut'e matur'iĝ'is. Unu el la unu'a'j gael'a'j oper'et'o'j est'is Iseabail na h - Airigh (Elizabet'a kaj la somer'paŝt'ej'o) (1933), kaj nur en la last'a'j jar'o'j aper'is oper'o en la gael'a.

La unu'a'j novel'o'j kaj roman'o'j en la modern'a senc'o el'don'iĝ'is komenc'e de la 20 a jar'cent'o per verk'o'j de Angus Robertson (1873-1948) kaj Iain MacCormaic (1870-1947), kiu verk'is la unu'a'n modern'a'n roman'o'n en la gael'a. La ĝenr'o nun flor'as kun verk'ar'o de kvalit'o kompar'ebl'a kun tiu en ali'a'j lingv'o'j. Nov'a'j novel'o'j kaj poezi'o est'as konstant'e el'don'at'a'j en revu'o'j kaj antologi'o'j.

Bedaŭr'ind'e, tro da kritik'ist'o'j persist'as skrib'i pri tem'o'j, pri kiu'j ili sci'as nenio'n. Laŭ'ŝajn'e, kiu kapabl'as, verk'as; kiu ne kapabl'as, kritik'as.

Garbhan M AC A OIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
La fer'voj'pont'o de <mark>Lyduvėnai</mark>

Turism'o

LITOVI'O

La fer'voj'pont'o de Lyduvėnai

En la urb'et'o Lyduvėnai, en la region'o Raseiniai, trov'iĝ'as la plej grand'a fer'voj'pont'o de Litovi'o. Ĝi est'as konstru'it'a super la val'o de la river'o Dubysa. La pont'o est'as 42 metr'o'j'n alt'a, 599 metr'o'j'n long'a kaj 4,5 metr'o'j'n larĝ'a.

Pionir'o'j de la german'a arme'o konstru'is en 1916 lign'a'n pont'o'n, kiu kun'lig'is la bord'o'j'n de la river'o Dubysa. Ĉe la konstru'ad'o labor'is 2000 milit'kapt'it'o'j. Kvankam ĝi ne taŭg'is por la fer'voj'a transport'o, la pont'o tiam est'is unu el la plej grand'a'j lign'a'j pont'o'j en Eŭrop'o. En 1918 sam'lok'e est'is konstru'it'a ŝtal'a fer'voj'pont'o nom'it'a Feldmarŝal'o Paul von Hindenburg. Ĝi serv'is al la intens'a trajn'trafik'o kaj est'is konsider'at'a teknik'a unik'aĵ'o pro si'a konstru'o.

En 1944 la re'tir'iĝ'ant'a'j german'a'j soldat'o'j eksplod'ig'is la pont'o'n. En 29 tag'o'j est'is konstru'it'a provizor'a lign'a pont'o. En 1952 oni fin'konstru'is nov'a'n fer'voj'pont'o'n, kiu star'as ĝis nun. Ĝi iĝ'is grav'a part'o de la mal'supr'e kuŝ'ant'a urb'et'o Lyduvėnai. Ties loĝ'ant'o'j ŝerc'as, ke dum la intens'a trajn'trafik'o ili eĉ ne bezon'as horloĝ'o'j'n – la temp'o'n ili determin'as laŭ la vetur'ant'a'j trajn'o'j.

Intens'a trafik'o

Antaŭ la du'a mond'milit'o pasaĝer'a'j trajn'o'j jar'e transport'is laŭ la pont'o 5000-12000 pasaĝer'o'j'n, kaj ŝarĝ'trajn'o'j mult'a'j'n ŝarĝ'o'j'n. Hom'o'j el la tut'a land'o venad'is ĉi tie'n por propr'a'okul'e rigard'i la unik'a'n pont'o'n. Mal'jun'a'j loĝ'ant'o'j memor'as, ke en 1937 aviad'il'o de la tip'o Anbo 41 flug'is sub ĝi. La pont'o est'is proklam'it'a kultur'a monument'o.

Tamen nun la viv'o sub la pont'o iĝ'is pli trankvil'a. En 1992 la staci'dom'o est'is ferm'it'a, kaj nun nur kvin-ses ŝarĝ'trajn'o'j tag'nokt'e tra'pas'as ĝi'n.

La fer'voj'pont'o en Lyduvėnai est'as gard'at'a kiel strategi'a objekt'o, tial oni ne rajt'as promen'i sur ĝi. Tamen Lietuvos geležinkeliai , la ŝtat'a fer'voj'kompani'o, kontent'ig'as la sci'vol'o'n de mult'a'j vizit'em'ul'o'j kaj organiz'as ekskurs'o'j'n sur la pont'o'n.

LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o


012069-Ponto

La fer'voj'pont'o en Lyduvėnai (Litovi'o) est'as konsider'at'a kiel teknik'a unik'aĵ'o. Fot'o: LAST

Pri mit'a hom'o kaj ties ekzempl'a viv'o

Libr'o'j

Pri mit'a hom'o kaj ties ekzempl'a viv'o

Est'as kred'ind'e, ke ĉiu'j prefer'as, ke ili'a land'o est'u inter'naci'e montr'at'a kaj vid'at'a laŭ si'a plej bon'a flank'o, aŭ ke almenaŭ oni ne dis'kon'ig'u pri ĝi mal'ver'aĵ'o'j'n. Specif'e pri brazil'an'o'j, mi pov'as asert'i, ke al la pli'mult'o de ili est'as terur'e vid'i la land'o'n montr'at'a kiel region'o reg'at'a de la tri'op'o karnaval'o-plaĝ'o'j-futbal'o. Brazil'o ja est'as mult'e pli kompleks'a land'o, kies stereotip'o'j, se iam valid'a'j, ne plu kongru'as al la real'aĵ'o.

Pro tio est'as tre interes'e rimark'i la zorg'em'o'n, kun kiu Vlastimil Novobilský, verk'ant'e pri la viv'o de ni'a (tio est'as, sam'temp'e li'a kaj ankaŭ mi'a) sam'land'an'o Francisk'o Valdomiro Lorenz, pentr'is la kompleks'a'n bild'o'n de la sud'a Brazil'o, plen'plen'a de german'o'j, pol'o'j, ital'o'j, rus'o'j, ukrain'o'j kaj ĉeĥ'o'j. Ĝust'a'mezur'e la aŭtor'o bild'ig'is la precip'e eŭrop'de'ven'a'n kultur'a'n mozaik'o'n de tiu part'o de mi'a land'o.

En'migr'int'o'j

Tio iĝ'as eĉ pli interes'a, kiam tem'as pri ĉeĥ'a'j en'migr'int'o'j, et'a hom'grup'o, kiu ĝeneral'e konsist'is precip'e el unu'op'ul'o'j, kiu'j ia'manier'e perd'iĝ'is inter ali'a'j, pli grand'nombr'a'j eŭrop'an'a'j grup'o'j. Rilat'e al tio, la traf'a kaj preciz'a pri'skrib'o de tiam'a'j viv'kondiĉ'o'j de tiu'j en'migr'int'o'j – kiel Lorenz mem – est'as ali'a favor'a punkt'o en la libr'o, kiu ne mask'as ties mal'facil'aĵ'o'j'n ĉe al'kutim'iĝ'o al tut'e nov'a'j klimat'o, manĝ'aĵ'o'j, lingv'o, soci'o, mor'o'j ktp. Kvankam ili form'is si'a'j'n propr'a'j'n vilaĝ'o'j'n, ili ja al'front'is tut'e nov'a'n mond'o'n!

Kaj tia est'is la viv'o de Francisk'o Valdomiro Lorenz, hom'o, kiu'n oni pov'as ver'e krom'nom'i (esperant'a) pionir'o de la du mond'o'j, ĉar li ja en'konduk'is Esperant'o'n en la si'a'temp'a'n Bohemi'o'n kaj post'e en Brazil'o'n (kie li, kvankam tio est'as debat'ebl'a, est'is ĝi'a unu'a sci'pov'ant'o). Sed ne nur pri Esperant'o li pionir'is: tuj al'ven'int'e, li, ĉeĥ'o, verk'is portugal'lingv'a'n instru'metod'o'n por pol'o'j (metod'o, kiu, mi kred'as, ankaŭ est'is la unu'a).

Ekster'ordinar'a viv'o

Ja la viv'o de Lorenz est'as ekster'ordinar'a. Tamen mi vet'as, ke la libr'o est'os mal'simil'e legat'a de brazil'an'o'j kaj de eŭrop'an'o'j. Tiel est'os, ĉar mult'a'j aspekt'o'j de li'a viv'o jam est'as kon'at'a'j de brazil'a'j esperant'ist'o'j, precip'e tiu'j rilat'a'j al li'a ag'ad'o por Esperant'o kaj por dis'vast'ig'ad'o de la spirit'ism'a doktrin'o, al kiu li konvert'iĝ'is jam en Eŭrop'o.

Do brazil'an'o'j cert'e pli interes'iĝ'os pri la jun'ec'a'j jar'o'j de Lorenz, ankoraŭ en li'a de'nask'a land'o; pri li'a'j student'a'j viv'o'jar'o'j kaj pri li'a part'o'pren'o en la politik'a'j mov'ad'o'j dum la fin'a'j jar'o'j de la Aŭstr'o-Hungar'a Imperi'o. Ali'flank'e, al eŭrop'an'o'j la viv'o'jar'o'j de la el'migr'int'o, cert'e, vek'os pli da interes'o, precip'e pro la mal'facil'aĵ'o'j de li trov'it'a'j tuj post li'a al'ven'o en Brazil'o'n, land'o'n tiam tra'viv'ant'a'n la ver'e konvulsi'a'j'n komenc'a'j'n jar'o'j'n de si'a respublik'an'a viv'o.

Fakt'e, la viv'o de Lorenz est'is tiel ekster'ordinar'a, ke ĝi akir'is mit'ologi'a'j'n ton'o'j'n: iu'j dir'as, ke li sci'pov'is 104 lingv'o'j'n! Ali'a'j dir'as, ke li sekret'e re'ir'is al Eŭrop'o, labor'ant'e kiel traduk'ist'o por la brazil'a arme'o, kiu tiam re'nov'ig'is si'a'n arm'il'ar'o'n ... Tio'n, evident'e, oni neniam pov'os konfirm'i, sed almenaŭ unu el tiu'j legend'o'j far'iĝ'is real'a: dum jar'dek'o'j oni dir'is, ke la ĉeĥ'o Lorenz verk'is, tut'e en Esperant'o, komplet'a'n gramatik'o'n de brazil'a indiĝen'a lingv'o, la tupia... kvankam la fakt'o ĉiam son'is ja ne'kred'ebl'e – ĉar oni neniel pov'as imag'i, kiel li est'us lern'int'a tiu'n lingv'o'n, tut'e ne uz'at'a'n en la region'o, kie Lorenz viv'is. Brazil'a profesor'o Fabrício Possebon decid'is sen'vual'ig'i tiu'n legend'o'n, kaj li trov'is, ĉe la nep'o de Lorenz, la man'skrib'aĵ'o'j'n de tiu gramatik'o! La Komplet'a gramatik'o de la tupia lingv'o est'is el'don'it'a en 2015, kaj est'as tre bon'a dokument'o pri tiu lingv'o. Ja la mit'o daŭr'e kresk'as, kaj mi aŭdac'as kred'i, ke al la eŭrop'a leg'ant'ar'o tiu mit'o sam'e est'os tre interes'vek'a.

Cit'aĵ'o'j

Re'ven'e al la libr'o, mi'a recenz'ist'a rol'o postul'as de mi, ke mi dir'u, ke, kompren'ebl'e, prepar'i biografi'o'n de hom'o, for'pas'int'a antaŭ ses'dek'o da jar'o'j, en mal'grand'a urb'o de ali'a kontinent'o, kaj pri kiu inform'o'j ĝeneral'e est'os en ali'land'a lingv'o, tut'e ne est'as facil'a afer'o; pro tio oni dev'as pardon'i la fakt'o'n, ke la tekst'o de Novobilský est'as plen'a de cit'aĵ'o'j de ali'a'j tekst'o'j, kiel, ekzempl'e, korespond'ad'o de Lorenz kun li'a'j famili'an'o'j en Ĉeĥi'o, mem'biografi'aĵ'o'j el ali'a'j libr'o'j ktp. Kontraŭ'e al tio, kio atend'ebl'us, la aŭtor'o sukces'as bon'e „kudr'i” ili'n al si'a propr'a verk'ad'o, ne permes'ant'e, ke ĝi far'iĝ'u (ted'a) ripet'ad'o de inform'o'j jam mult'e kon'at'a'j.

Tamen ver'e surpriz'a est'as la fakt'o, ke la aŭtor'o nenie menci'as la verk'o'n O homem que sabia demais (La vir'o, kiu tro mult'e sci'pov'is), biografi'o de Lorenz verk'it'a de la brazil'an'o José Carlos Leal, el'don'it'a en 2008. Kvankam kelk'a'j part'o'j de la tekst'o'j son'as al mi kvazaŭ esperant'ig'o de la tekst'o de Leal, inform'o pri tiu verk'o mank'as kaj, ĉar en si'a libr'o Novobilský mem dir'as, ke li ricev'is help'o'n de divers'a'j brazil'an'o'j por si'a esplor'ad'o, est'as tre mal'facil'e pens'i, ke li tut'e ne sci'is pri la ekzist'o de tiu libr'o. Cert'e, tem'as aŭ pri mank'o de registr'ad'o de tiu font'o far'e de unu el la kun'labor'ant'o'j aŭ, ĉar la esperant'a versi'o est'as traduk'o de la ĉeĥ'a original'o, ke ĝi est'as sam'e mal'long'ig'o, kaj tial la bibliografi'a menci'o est'as for'ig'it'a.

Inspir'o por nun

Tio, mi asert'as, neniel damaĝ'as la kvalit'o'n de la tekst'o de Novobilský, ĉar li traf'as en tio'n, kio, laŭ mi, est'as la plej grav'a datum'o rilat'e al tiu ekster'ordinar'a hom'o, kiu est'as F. V. Lorenz. Mi ver'e kred'as, ke li'a si'n'dediĉ'o al lern'ad'o, instru'ad'o kaj al kultur'o, kiu est'as objekt'o de grand'a mir'o por ĉiu'j; li'a fidel'ec'o al la hom'a'j valor'o'j; li'a kred'o je la sci'o kaj kultur'o kiel il'o por lev'i ne nur la materi'a'j'n, sed ankaŭ la spirit'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n de hom'o'j, dev'as ver'e inspir'i nun'temp'a'j'n hom'o'j'n, kiu'j viv'as en temp'o, en kiu kaj kultur'o kaj tiu'j hom'a'j valor'o'j est'as tiel, ĉiel kaj ĉie, mal'aprez'at'a'j.

Fernand'o P IT'A

Vlastimil Novobilský : Francisk'o Valdomiro Lorenz. Tr. M. Turková. Eld. KAV'A- PECH, Dobřichovice, 2017. 160 paĝ'o'j. ISBN 978-80-87169-80-3.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Slovak'a <mark>Rio</mark> -de- <mark>Ĵanejro</mark>

Spirit'a viv'o

ARKITEKTUR'O

Slovak'a Rio -de- Ĵanejro

Slovaki'o hav'as nov'a'n pilgrim'a'n kaj spirit'a'n centr'o'n en la pitoresk'a mont'vilaĝ'et'o Kli'n. Tie trov'iĝ'as la plej grand'a statu'o de Krist'o la Sav'ant'o en Slovaki'o kaj sam'temp'e en mez'a Eŭrop'o. La statu'o'n konstru'ig'is la slovak'a entrepren'ist'o Jozef Sroka kaj verk'is la lok'a skulpt'ist'o Peter Ganobjak. Ĝi est'as 10 metr'o'j'n alt'a kaj 7 metr'o'j'n larĝ'a (kompar'u: la statu'o de Krist'o la Sav'ant'o en la brazil'a urb'o Rio -de- Ĵanejro est'as 30 metr'o'j'n alt'a). La grand'a statu'o est'as sen'dub'e la plej grav'a art'a esprim'o de modern'a sakral'a arkitektur'o en Slovaki'o.

Apud la statu'o de Krist'o la Sav'ant'o trov'iĝ'as la statu'o de Sankt'a Johano Paŭl'o la 2 a, kiu est'is la unu'a slav'a pap'o en la histori'o de la katolik'a eklezi'o. Atent'o'n merit'as ankaŭ la statu'et'o de Zdenka Schelingová, slovak'a monaĥ'in'o, kiu'n pap'o Johano Paŭl'o la 2 a beat'ig'is, kaj la mal'grand'a Kapel'o de Di'a Indulg'ad'o.

La vilaĝ'et'o Kli'n (ĉirkaŭ 250 km nord'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o) est'is fond'it'a sur'baz'e de valaĥ'a leĝ'ar'o antaŭ la jar'o 1567.

haus
Juli'us H AUSER
S LOVAKIO

012136-1

La statu'o de Krist'o la Sav'ant'o en la slovak'a vilaĝ'et'o Kli'n. Ĝi est'as 10 metr'o'j'n alt'a kaj 7 metr'o'j'n larĝ'a. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012136-3

La statu'et'o de Zdenka Schelingová, slovak'a monaĥ'in'o, kiu'n pap'o Johano Paŭl'o la 2 a beat'ig'is. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012136-4

La statu'o de Sankt'a Johano Paŭl'o la 2 a. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012136-5

Panoram'a vid'o: la statu'o de Krist'o la Sav'ant'o kun Kapel'o de Di'a Indulg'ad'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Blu'a bel'ul'o ating'is Slovaki'o'n

Scienc'o

ORNITOLOGI'O

Blu'a bel'ul'o ating'is Slovaki'o'n

Slovak'a'j ornitolog'o'j entuziasm'e ĝoj'kri'as: pas'int'novembr'e ili rimark'is unu'a'foj'e en la propr'a land'o nov'a'n minac'at'a'n bird'o'speci'o'n. Tem'as pri la blu'vost'ul'o (scienc'e Tarsiger cyanurus ).

Vost'o

La blu'vost'ul'o aparten'as al la famili'o Muŝkaptuledoj (scienc'e Muscicapidae ). Tiu palearktisa bird'o simil'as, laŭ grand'ec'o, al fenikur'o (kon'at'a ankaŭ kiel komun'a ruĝ'vost'ul'o). Ĝi est'as alt'a 13-14 centi'metr'o'j'n kaj pez'as nur 10-18 gram'o'j'n. La maskl'o hav'as bel'a'j'n blu'a'j'n dors'o'n, ŝultr'o'j'n, kokcig'o'n kaj vost'o'n. Pro tio ĝi hav'as la nom'o'n „blu'vost'ul'o”, kiu tamen ne preciz'e taŭg'as por ĉiu'j speci'o'j. In'o'j kaj id'o'j ja est'as mal'pli okul'frap'e kolor'a'j.

Nest'ad'o

La blu'vost'ul'o est'as migr'ant'a bird'o, kiu nutr'as si'n per insekt'o'j. Ĝi re'produkt'iĝ'as en miks'it'a'j konifer'a'j arb'ar'o'j, kie ĝi nest'as ĉe'grund'e aŭ tuj super la grund'o. La in'o de'met'as kaj mem kov'as 3-9 ov'o'j'n jar'e. Ĝi loĝ'as nur en nord'a Azi'o, de Ural'o ĝis la Oĥotsk'a Mar'o, kaj tra'vintr'as en sud-orient'a Azi'o. En Eŭrop'o ĝi nest'as – mal'oft'e – nur en Finn'land'o.

Oni ĝeneral'e konsider'as la ek'aper'o'n de blu'vost'ul'o en la slovak'a teritori'o kiel sign'o'n de san'a viv'medi'o. Laŭ ornitolog'o'j nun'temp'e viv'as kaj nest'as en'e de la mal'grand'a land'o Slovaki'o en'tut'e 365 bird'o'speci'o'j.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Iom da pen'o ne far'os al vi mal'bon'e

Iom da pen'o ne far'os al vi mal'bon'e

Iĝ'is dispon'ebl'a en la ret'o Histori'a Vort'ar'o de Esperant'o en form'o de el'ŝut'ebl'a PDF -dokument'o. En la en'konduk'o oni pov'as leg'i ĝi'a'n histori'o'n. Mal'long'e: la vort'ar'o'n iniciat'is fakt'e Reinhard Haupenthal en 1992; trans'pren'is la labor'o'n Gonçalo Neves, kiu en 2011 el'don'is la vort'ar'o'n ĉe la el'don'ej'o Iltis en broŝur'a form'o 113-paĝ'a. Trans'pren'is la labor'o'n Bernhard Pabst, kiu vast'ig'is la vort'ar'o'n tiom, ke ĝi nun ampleks'as proksim'um'e 340 paĝ'o'j'n.

Al'ir'o al nask'iĝ'ej'o

La verk'o pri'trakt'as precip'e la unu'a'j'n tri jar'o'j'n de Esperant'o (1887-1889), sed la tri'a ankoraŭ ne est'as komplet'e pri'labor'it'a. En la libr'o ni inform'iĝ'as pri la unu'a uz'o de ĉiu Esperant'a vort'o. Vort'o en ver'a senc'o: princip'e aper'as ĉiu apart'a deriv'aĵ'o aŭ kun'met'aĵ'o. Mi fakt'e dev'is skrib'i „unu'a'j uz'o'j”, ĉar ne nur la unu'a est'as menci'it'a. Ni do ver'e ĉe'est'as la nask'iĝ'o'n de ĉiu vort'o, ankaŭ (kaj precip'e?) de tiu'j vort'o'j kies patr'o ne est'as Ludovik'o Zamenhof. Ni tiel kon'at'iĝ'as kun beb'o'j, kiu'j post'e ŝanĝ'is aspekt'o'n, kun beb'o'j, kiu'j mort'is, kun mis'klon'o'j kaj kun evolu'em'a'j beb'o'j.

Beb'o'spec'o'j

Se vi ne est'as ĝerman'lingv'a, vi, ver'ŝajn'e, mal'facil'e kompren'os, kio pov'as est'i „ ajmero ” kaj „ biĵofo ”. Nu, ĝi est'as „sitel'o” de Einstein (ne Einstein, sed ni'a Einstein, Leopold'o, de la Plen'a lern'o'libr'o por German'o'j, de 1888) kaj la „episkop'o” de ni ĉiu'j. Do vi trov'os en HV (jes, mi'n kapt'is la mal'long'ig'o de Histori'a Vort'ar'o) ankaŭ – eĉ mult'a'j'n – vort'o'j'n, kiu'j neniam ating'is PIV -on. La mal'nov'a'j „sukr'o” kaj „ zukro ” (ambaŭ aper'as) fakt'e hav'as la avantaĝ'o'n, ke oni ne pov'as pens'i, ke „suker'o” est'as er'o da suk'o! Kaj ankaŭ „ butro ”, kiu cert'e ne est'as er'o da but'o.

Aĥ, mi esper'as, ke la fejsbuk'ul'o'j ne leg'os mi'a'n tekst'o'n, ĉar ni risk'as nov'a'j'n pli'bon'ig'a'j'n propon'o'j'n! Ver'ŝajn'e, vi pens'as, ke „ŝanc'o” est'as ĉe ni de'long'e? Nu, forges'u! Ĝi aparten'as al la unu'a oficial'a al'don'o. En la komenc'o ĝi aper'is kiel „ ĉanco ”! De Wahl en la revu'o Esperant'ist'o en decembr'o 1889 uz'is la vort'o'n la unu'a'n foj'o'n, kaj li al'don'is inter'kramp'e la franc'a'n „ chance ”. Kiel ĝi evolu'is de unu form'o al ali'a, vi mem esplor'u en HV. Inter la et'a'j difekt'o'j kun ŝanĝ'iĝ'em'a form'o est'is mult'a'j „ s ”/„ z ” balanc'iĝ'o'j: „ akziomo ”, „ eksakte ”, „ eksemplo ”, „ eksisti ” ... Mis'klon'o aspekt'as al mi „acer'a” por „akr'a”.

Vort'id'o'j

Interes'a'j'n, foj'foj'e enigm'a'j'n, vort'o'j'n oni renkont'as en la artikol'o'j pri afiks'o'j. Pri'pens'u tamen, mi pet'as, ke la pionir'o'j konstru'is sur'baz'e de mal'mult'e da brik'o'j! Ili klopod'is far'i ver'a'j'n mur'o'j'n el tre mal'mult'e da material'o. Mi bezon'is iom da temp'o por kompren'i la vort'o'n „am'ist'ad'i”, ebl'e ĉar tiu temp'o jam pas'is por mi? Ĝi est'as klar'ig'it'a kiel „am'ind'um'i”, sed tie mi tamen hav'as rimark'o'n! Ankaŭ „am'ind'um'i” aper'as, preciz'e en la sam'a verk'o (Plen'a Vort'ar'o Rus'a-Esperant'a). „Brut'eduk'ad'o” kaj „ĝarden'labor'ad'o” – jes, eĉ tia'j vort'kun'met'aĵ'o'j est'as cit'it'a'j kaj dat'it'a'j.

Enigm'ec'a kod'ar'o?

Ĉe la unu'a kontakt'o kun la en'hav'o de la libr'o oni hav'as la impres'o'n, ke oni dev'os batal'i kun iu kod'ar'o, kia'j en la du'a mond'milit'o est'is uz'at'a'j kun la fam'a'j enigm'o'maŝin'o'j. Ĉiu'j inform'o'j aper'as en form'o de mal'long'ig'o'j, kaj neces'as unu'e leg'i kaj stud'i la en'konduk'a'j'n klar'ig'o'j'n. Oni tie ek'sci'as, ke ĉiu sign'o (eĉ la t. n. interpunkci'a'j sign'o'j), ĉiu form'o (uskl'ec'o, oblikv'ec'o, rekt'a aŭ kurb'a hok'o ktp) hav'as tre strikt'a'n signif'o'n. Plej bon'e mi montr'u simpl'a'n ekzempl'o'n kaj romp'u la kod'o'n por vi!

Tio leg'iĝ'as jen'e:

La unu'a aper'o de „aer/” dat'iĝ'as de 1887 kiel „aer'o” en la verk'o de Ludovik'o Zamenhof Unu'a Libr'o en la vort'ar'a part'o. Post'e ĝi aper'as en la Du'a Libr'o, ankaŭ de Zamenhof (ke tem'as pri la sam'a aŭtor'o, est'as indik'it'e per la uz'o de nur'a kom'o, anstataŭ uz'o de kutim'a punkt'o'kom'o!), en la paĝ'o 31. Post'e ĝi trov'iĝ'as en la verk'o de Anton'i Grabowski La neĝ'a blov'ad'o en la paĝ'o 15. Post'e de'nov'e en zamenhof'a verk'o, la Plen'a Vort'ar'o Rus'a-Esperant'a, en la paĝ'o 44, nom'e en la sintagm'o „sufok'a aer'o”, sintagm'o uz'at'a de la aŭtor'o de la libr'o (ĉar inter kurb'a'j hok'o'j), kaj post'e en ali'a zamenhof'a verk'o, la Mez'a Vort'ar'o Esperant'a-Rus'a. La deriv'aĵ'o „aer'a” est'as trov'ebl'a ĉe Leopold Einstein en li'a Plen'a lern'o'libr'o por German'o'j en la paĝ'o 13, kiu aparten'as al la gramatik'a part'o. La deriv'aĵ'o „aer'um'i” trov'iĝ'as en la zamenhof'a Plen'a Vort'ar'o Rus'a-Esperant'a en la paĝ'o 26 kaj en la dekstr'a kolumn'o de la paĝ'o 157 kaj post'e en la Mez'a Vort'ar'o Esperant'a-Rus'a. „aer'um'iĝ'i” est'as trov'ebl'a en ... ktp... ĝis „aer'vetur'ant'o” ...

Ĉio do en nur'a'j kvar lini'o'j, kaj vi nepr'e kompren'os, ke hav'us neniu'n senc'o'n rezign'i pri la mal'long'ig'o'j, eĉ en la era'o de sen'lim'a memor'spac'o komput'il'a! Post kelk'foj'a uz'ad'o vi konstat'as, ke ver'e tem'as ne pri ne'romp'ebl'a kod'ar'o, sed pri lert'a kaj riĉ'a stenografi'o, kiu'n oni rapid'e majstr'as leg'i post nur iom da deĉifr'ad'a klopod'o!

Senc'o kaj util'o

La menci'o de „sufok'a aer'o” en vort'ar'a libr'o kompren'ebl'e ekscit'is mi'n, kaj mi serĉ'is la paĝ'o'n 44 en tiu vort'ar'o, kio est'is facil'e far'ebl'a, ĉar en la verk'o est'as klar'e indik'it'e, kie oni pov'as konsult'i la cit'it'a'j'n verk'o'j'n. Kaj mi trov'is:

Tem'as do pri traduk'o de iu rus'a vort'o. En la nun'a rus'a vort'ar'o de Bokarev la traduk'o de la vort'o est'as „sufok'ant'a varm'eg'o; prem'aer'o”. Ĉe konsult'ad'o de HV mi konstat'is, ke la vort'o „aer'o”, simpl'a rus'a воздух , mank'as en la RE, rus'a-esperant'a vort'ar'o. Tio ŝajn'is al mi ne'ebl'a, kaj ver'e, post konsult'ad'o de Bernard'o evident'iĝ'is, ke li preter'vid'is la vort'o'n! Jen do ekzempl'o, kiel oni pov'as uz'i HV kiel labor'il'o'n. Mi est'is puŝ'it'a al tiu esplor'o, ĉar mi hav'as mal'fort'ec'o'n por 1 esplor'o de ĝust'a signif'o nun'a kaj antaŭ'a.

Por dokt'ul'o'j kaj ne'dokt'ul'o'j!

Mi supoz'as, ke est'as klar'e, ke tem'as pri scienc'a verk'o, util'a help'il'o al serioz'a'j filolog'o'j, kiu'j vol'as scienc'e esplor'i ni'a'n lingv'o'n, star'ig'i la ver'a'n etim'ologi'o'n de ni'a lingv'o, ĉar ni'a'j etim'o'j trov'iĝ'as tie, ne en pra'temp'o'j, ne ĉe latin'id'o'j ... La histori'o de vort'o antaŭ ĝi'a en'pren'o en ni'a'n lingv'o'n est'as por ni pra'etim'ologi'o! Absolut'e ĉio, kio est'as menci'it'a en la libr'o, est'as pruv'ebl'a, indik'as la lok'o'n, kie vi pov'as met'i la fingr'o'n sur la fakt'o'j'n! Kaj ĝi est'as far'it'a en tre'eg'e fid'ind'a manier'o. Sen'dub'e, ie kaj tie vort'o eskap'is, kaŝ'is si'n en la inkunabl'o'j, sed tie la modern'a era'o sav'as ni'n, help'as la aŭtor'o'n!

Iu ajn leg'ant'o, eĉ ne'dokt'ul'o, pov'as esplor'i la verk'o'n por mal'kovr'i, ĉu „suker'o” evolu'is el antaŭ'a „sukr'o” aŭ ne. La etim'ar'o de „sukr'o” cert'e en'hav'as la franc'a'n sucre , angl'a'n sugar , german'a'n Zucker , rus'a'n сахар , ital'a'n zucchero , hispan'a'n azúcar . Etim(ar) o de „suker'o”, ebl'e jes, se ĝi est'as en'konduk'it'a de iu, kiu ne sci'is pri la antaŭ'e en'konduk'it'a vort'o.

Kron'o est'as kun ni!

Je mi'a mir'o (mi ne leg'is ĉiu'n vort'o'n!), eĉ en HV aper'as „Kron'o”, la helen'a di'o de la temp'o! Li, ver'ŝajn'e, unu'e aper'is en la verk'o de Grabowski Lir'o de Esperant'ist'o'j de 1893. Jes, tio est'as ekster la unu'a'j du jar'o'j, sed la ide'o est'as, ke la HV iom post iom pli'vast'iĝ'u. En la font'o'j la verk'o est'as ceter'e nur hezit'e cit'it'a! Ĝust'e pro la temp'o'distanc'o mi al'don'is la vort'o'n ver'ŝajn'e, ĉar pov'us est'i, ke iam pli fru'a aper'o trov'iĝ'os. La aŭtor'o ja ĉiu'tag'e naz'um'as pli'a'j'n dokument'o'j'n. Kaj Kron'o est'as kun ni, ĉar tiu ĉi verk'o mal'facil'e est'as pens'ebl'a, eĉ logik'e ne est'us far'ebl'a en antaŭ'a era'o kaj ankoraŭ mal'pli el'don'ebl'a ... Nun la komput'il'o, la ret'o ebl'ig'as al ni konsult'i rar'eg'a'j'n verk'o'j'n, por kio antaŭ'e oni dev'is far'i vojaĝ'o'j'n.

Nov'a printemp'o, nov'a sent'o

En ni'a kun'ret'a mond'o re'el'don'o de verk'o ne plu est'as problem'o. De tag'o al tag'o, hor'o al hor'o oni pov'as adapt'i, ŝanĝ'i, korekt'i si'a'n tekst'o'n. La rol'o (task'o?) de recenz'ist'o ŝanĝ'iĝ'is. Fin'it'a la ŝat'at'a recenz'ist'a ĉas'o de mis'tajp'o'j, ĉar la recenz'ist'a ekzempler'o, ver'ŝajn'e, jam est'as mal'freŝ'a kompar'e kun tiu de la leg'ant'o. Se li ne est'as vampir'ec'a, la recenz'ist'o pov'as kontakt'i la aŭtor'o'n por inform'iĝ'i aŭ inform'i pri mank'o'j. Tio'n mi far'is, kun la sekv'o, ke mi'a'j kritik'et'o'j la post'a'n tag'o'n jam ... est'is mal'valid'a'j. Sed mi pens'as, ke mi ne kutim'is akr'ig'i mi'a'n anser'plum'o'n kaj tremp'i ĝi'n en vitriol'o'n. Ne est'as mal'bon'a sent'o, ke recenz'ist'o ne plu est'u horor'a tim'at'o, sed iu'spec'a help'ant'o.

Mank'o'j? Nu, la ĝeneral'a por tia'j verk'o'j: ne plu ebl'as referenc'i! Aŭ oni dev'as dir'i: en tiu dat'o je tiu hor'o mi trov'is en tiu verk'o ..., kun la probabl'ec'o, ke la trov'it'aĵ'o jam ne plu trov'ebl'as en la verk'o, se en'tut'e la verk'o mem rest'is en la ret'o!

Ne sol'ec'e sol'star'a!

HV est'as la dek-du'a verk'o en la seri'o Berlin'a Komentari'o pri la Fundament'o de Esperant'o. Ĉiu'j verk'o'j en tiu seri'o est'as alt'valor'a'j kaj hav'ind'a'j kaj sen'pag'e el'ŝut'ebl'a'j. Rapid'e lig'u vi'n al https ://esperant'o-akademi'o. wikispaces. com /en'ir'o, kaj vi tuj vid'os la tut'a'n list'o'n kaj pov'os elekt'i laŭ'plaĉ'e.

Konklud'a konfes'o

Kiam antaŭ dek'o da jar'o'j mi ricev'is fru'a'n versi'o'n, mi trov'is ĝi'n ne'digest'ebl'a sen'senc'aĵ'o en ne'romp'ebl'a kod'o, ĉar mi ne hav'is la energi'o'n kaj kuraĝ'o'n far'i la pen'o'n kompren'i ĝi'n. Mi'a juĝ'o evolu'is, kiel vi ver'ŝajn'e rimark'is. Do, juĝ'u mem, sed prefer'e ne tro facil'anim'e! Iom da pen'o ne far'os al vi mal'bon'e! 2

1. Grabovski - a esprim'o, trov'it'a en HV, por „hav'i dezir'o'n/inklin'o'n je io”.
2. Ali'a Grabowski - a mal'nov'a esprim'o, trov'ebl'a en HV, por „mal'util'i”. Ne pens'u, ke mi mok'as Grabowski, ĉar li'a Konduk'ant'o, kiu est'as plen'e leg'ebl'a en la ret'o, est'as ver'a juvel'ar'o!
Petr'o D ESMET

Gonçalo Neves, Bernhard Pabst : Histori'a Vort'ar'o de Esperant'o 1887-1889. Eld. Esperant'o-Akademi'o, 2017. 342 paĝ'o'j. Sen'pag'e el'ŝut'ebl'a de https ://esperant'o-akademi'o. wikispaces. com /en'ir'o.

Atlet'o de krist'an'ism'o

ALBANI'O

Atlet'o de krist'an'ism'o

Gjergj Kastrioti, kon'at'a kiel princ'o Aleksandr'o aŭ Skanderbeg (turk'e: İskender Bey, alban'e: Skënderbeu), mort'is la 17an de januar'o 1468. Li est'is reĝ'o kaj ĉef'komand'ant'o de la alban'a arme'o, kiu rezist'is ĉirkaŭ 25 jar'o'j'n kontraŭ la plej potenc'a tiu'temp'a otoman'a arme'o.

De la infan'aĝ'o Kastrioti kresk'is en la kort'eg'o de sultan'o. Li eduk'iĝ'is milit'ism'e kaj ating'is alt'rang'a'j'n posten'o'j'n, akir'is la titol'o'n „princ'o” kaj est'is nom'at'a Skanderbeg memor'e al Aleksandr'o la Grand'a.

Princ'o Aleksandr'o neniam forges'is si'a'n okup'it'a'n land'o'n. En la jar'o 1443, gvid'ant'e 300 alban'de'ven'a'j'n ĉeval'rajd'ist'o'j'n, li for'las'is la batal'ej'o'n en Hungari'o kaj re'ven'is venĝ'em'e al Kruja, ĉef'centr'o de si'a iam'a princ'land'o, je 20 km for de la nun'temp'a ĉef'urb'o de Albani'o. Baldaŭ li aranĝ'is grand'a'n kun'ven'o'n de ĉiu'j alban'a'j princ'o'j kaj iniciat'is nov'a'n alban'a'n lig'o'n, kiu kontraŭ'star'is la grand'a'n nov'a'n imperi'o'n azi'a'n.

Histori'a ag'ad'o alban'a

La tut'a tiam'a mond'o eŭrop'a ek'mir'is pro sukces'o'j de alban'o'j, kiu'j venk'is en pli ol 25 batal'o'j liber'ig'ant'e vast'a'n teritori'o'n kaj mal'help'ant'e al otoman'o'j marŝ'i plu'e'n al Aŭstri'o, Hungari'o kaj Itali'o. Menci'ind'as tri grand'a'j sieĝ'o'j de Kruja, kie engaĝ'is si'n 150 000 otoman'a'j soldat'o'j ekip'it'a'j per la plej potenc'a'j kanon'o'j de tiu temp'o. La otoman'o'j'n gvid'is la el'star'a'j sultan'o'j Murat la 2 a kaj post'e li'a fil'o Mehmet Fatih, kiu en 1453 konker'is Konstantinopol'o'n. Pro tio, la pap'o Pi'o la 2 a eg'e aprez'is la alban'a'n reĝ'o'n Gjergj kaj plan'is aranĝ'i grand'a'n milit'ism'a'n koalici'o'n kontraŭ la sultan'o. Oni nom'um'is Kastrioti Atlet'o de Krist'an'ism'o ( Athleta Christi ), kaj li est'is du'foj'e akcept'it'a en Rom'o. Reĝ'o Alfons'o de Napol'o, kiu'n la princ'o help'is milit'e, far'iĝ'is li'a alianc'an'o. Kastrioti far'is alianc'o'n ankaŭ kun Respublik'o Veneci'o, kvankam ĝi sekv'is cirkonstanc'a'n politik'o'n.

Alban'o'j rezist'ad'is ankaŭ post la mort'o de ili'a reĝ'o, almenaŭ ĝis la last'a grand'a urb'o Shkodër fal'is en la jar'o 1479. La otoman'o'j dezert'ig'is la tut'a'n land'o'n kaj for'pren'is cent'mil'o'j'n da hom'o'j kiel sklav'o'j'n. Ali'a'j cent mil hom'o'j trans'pas'is la mar'o'n kaj fuĝ'is en sud'a'n Itali'o'n, kie ili'a'j post'e'ul'o'j, la arbereŝoj 1, ankoraŭ viv'as kaj konserv'as la alban'a'n kultur'o'n.

La mond'o memor'as

Gjergj Kastrioti Skanderbeg plu rest'as en la memor'o de la popol'o kiel naci'a hero'o. En la jar'o 1968 la tiam'a komun'ism'a reĝim'o star'ig'is en la sam'nom'a plac'o grand'a'n monument'o'n. Simil'a'j monument'o'j star'iĝ'is ne nur en la alban'a'j teritori'o'j en Balkani'o, sed ankaŭ ekster ĝi, en ĉiu'j kontinent'o'j. Pli ol 1000 roman'o'j kaj biografi'o'j est'is verk'it'a'j pri Kastrioti kaj ekzist'as plur'a'j oper'o'j pri li.

En 1929 la alban'a esperant'ist'o Cuk Simon'i verk'is original'e en Esperant'o 15-ĉapitr'a'n roman'o'n, kiu est'is traduk'it'a en la alban'a'n kaj el'don'it'a nur antaŭ dek jar'o'j.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
1. Arbëreshë, alban'a minoritat'o en Itali'o. Vd. https :// eo. wikipedia. org / wiki / Arbereŝoj .


012198-CukSimoniperkthyes

Gjergj Kastrioti est'is reĝ'o kaj ĉef'komand'ant'o de la alban'a arme'o.

012198-CukSimonSkanderbeg

Pli ol 1000 roman'o'j kaj biografi'o'j est'is verk'it'a'j pri Skënderbej. Fot'o: BARDHYL SELIMI

012198-SheshiSkenderbej29nentor2005

Plur'a'j monument'o'j star'iĝ'is ne nur en la alban'a'j teritori'o'j en Balkani'o. Fot'o: BARDHYL SELIMI

2018: jar'o de rond'a'j dat're'ven'o'j

SLOVAKI'O

2018: jar'o de rond'a'j dat're'ven'o'j

Miroslav Lajčák [ lajĉak ], la slovak'a ministr'o pri ekster'land'a'j kaj eŭrop'a'j afer'o'j: Ĉeĥ'o'slovaki'o est'is bon'a kaj frukt'o'don'a projekt'o, kiu est'ig'is du sukces'a'j'n demokrati'a'j'n ŝtat'o'j'n firm'e establ'iĝ'int'a'j'n en Eŭrop'o. Kun kvin milion'o'j da civit'an'o'j Slovaki'o hav'as jun'a'n sed mal'kviet'a'n histori'o'n. En 2018 okaz'os plur'a'j grav'a'j rond'a'j dat're'ven'o'j lig'at'a'j al ĝi'a histori'o.

Post la fin'o de la unu'a mond'milit'o kaj dis'fal'o de la aŭstr'a-hungar'a imperi'o est'iĝ'is Ĉeĥ'o'slovak'a Respublik'o, kies 100 a dat're'ven'o okaz'os ĉi-jar'e. La land'o, post'e nom'at'a Ĉeĥ'o'slovak'a Social'ism'a Respublik'o kaj Ĉeĥ'a kaj Slovak'a Federaci'a Respublik'o, ekzist'is de la 28 a de oktobr'o 1918 ĝis la 31 a de decembr'o 1992. Slovaki'o far'iĝ'is part'o de la nov'a ŝtat'o kun Bohemi'o, Moravi'o, Ĉeĥ'a Silezi'o kaj Sub- Karpatio.

Ide'o'j kaj real'o'j

Post la est'iĝ'o de komun'a ŝtat'o la klopod'o de la fond'int'o'j est'is kre'i unu'ec'a'n, central'ism'a'n naci'a'n ŝtat'o'n fond'it'a'n laŭ ide'o de ĉeĥ'o'slovaki'ism'o. La unu'a prezid'ant'o est'is Tomáš [ tomaŝ ] Garrigue Masaryk, kiu'n sekv'is en la jar'o 1935 Edvard Beneš [ beneŝ ]. La kun'ekzist'o de ĉeĥ'o'j kaj slovak'o'j ne est'is facil'a. Inter'ali'e pri'lingv'a'j postul'o'j de slovak'o'j, eklezi'a'j problem'o'j kaj agrikultur'a reform'o rezult'ig'is, ke Slovaki'o iom post iom perd'is si'a'n industri'o'n kaj far'iĝ'is nur ter'kultur'a part'o de la komun'a ŝtat'o.

Ne mir'ind'e do, ke en mart'o 1939 est'is kre'it'a la slovak'a ŝtat'o en la teritori'o de la hodiaŭ'a Slovaki'o. Ĝi posed'is insign'o'j'n de suveren'a kaj sen'de'pend'a ŝtat'o, sed ĝi'a suveren'ec'o est'is lim'ig'it'a de Germani'o. Ĝi mal'aper'is en 1945 post la liber'ig'o far'e de la soveti'a Ruĝ'a Arme'o. Post la du'a mond'milit'o Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o re'unu'iĝ'is kaj re'nov'ig'is Ĉeĥ'o'slovaki'o'n. Pro komun'ism'a puĉ'o la 25an de februar'o 1948 Ĉeĥ'o'slovaki'o far'iĝ'is komun'ism'a ŝtat'o sub la fort'a politik'a kaj ekonomi'a influ'o de Soveti'o.

Jubile'o

Post'e, en 1968, al'ven'is la prag'a printemp'o, mal'long'a period'o de nov'a esper'o por social'ism'o kun hom'a vizaĝ'o, kiu abrupt'e fin'iĝ'is aŭgust'e, kiam soldat'o'j de la tiam'a Varsovi'a Pakt'o invad'is la land'o'n, kio'n oni oficial'e nom'is frat'ec'a help'o. Por mult'a'j slovak'o'j kaj ĉeĥ'o'j la frat'ec'a help'o simbol'is ne liber'ig'o'n, sed mal'agrabl'a'n kaj long'temp'a'n soveti'a'n okup'ad'o'n de la land'o.

Post la period'o de sever'a normal'ig'o, en novembr'o 1989 komenc'iĝ'is velur'a revoluci'o, kiu ĉes'ig'is la komun'ism'a'n reĝim'o'n. Sekv'is politik'a'j kaj ekonomi'a'j reform'o'j re'nov'ig'ant'a'j la demokrati'o'n kaj la merkat'a'n ekonomi'o'n.

25 a dat're'ven'o de Slovaki'o

Tamen, la ekonomi'a'j interes'o'j de ĉeĥ'o'j kaj la elimin'o de precip'e slovak'a'j arm'il-fabrik'o'j rezult'ig'is, ke Slovaki'o far'iĝ'is nur ne'util'aĵ'o por la ĉeĥ'a'j plan'o'j. La ekonomi'a situaci'o kre'is nutr'a'n grund'o'n por mal'dekstr'em'a'j pens'o'j, kaj sekv'e de long'daŭr'a'j politik'a'j diskut'o'j oni sub'skrib'is la Konstituci'o'n de Slovaki'o en 1992. En 1993 Ĉeĥ'o'slovaki'o pac'e dis'part'iĝ'is en 2 sen'de'pend'a'j'n kaj suveren'a'j'n ŝtat'o'j'n: Ĉeĥ'a Respublik'o kaj Slovak'a Respublik'o.

Est'as not'ind'e, ke pri la dis'part'ig'o de Ĉeĥ'o'slovaki'o ne decid'is civit'an'o'j, sed nur du ĉef'ministr'o'j de ĉiu el ambaŭ land'o'part'o'j. Václav [ vaclav ] Klaus atent'ig'is, ke li pov'as akcept'i nur du alternativ'o'j'n: aŭ form'ad'o'n de federaci'o aŭ apart'iĝ'o'n. La propon'o'n de la slovak'o Vladimír Mečiar [vladimir meĉiar ] fond'i federaci'o'n de du suveren'a'j ŝtat'o'j energi'e rifuz'is ĉeĥ'a'j politik'ist'o'j.

Nun'temp'o

Post 25 jar'o'j la hodiaŭ'a Slovaki'o est'as modern'a, parlament'a kaj demokrati'a ŝtat'o, kiu membr'as en Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (de 1993), Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO, de 2004), Eŭrop'a Uni'o (de 2004) kaj ankaŭ en Inter'naci'a Mon-Fondus'o, Organiz'aĵ'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o, la Viŝegrada Grup'o kaj ali'a'j. Miroslav Lajčák est'is last'jar'e elekt'it'a prezid'ant'o de la 72 a sesi'o de la ĝeneral'a asemble'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.

La reg'ist'ar'o konsider'as kiel si'a'n dev'o'n re'memor'i kaj fest'i la menci'it'a'j'n dat're'ven'o'j'n de la slovak'a histori'o, kaj tiu'cel'e ĝi buĝet'is 4,4 milion'o'j'n da eŭr'o'j por divers'a'j soci'a'j kaj kultur'a'j event'o'j en 2018, ekz. amik'a kun'sid'o de la slovak'a kaj ĉeĥ'a reg'ist'ar'o'j, prezent'ad'o'j de la plej bon'a'j slovak'a'j art'ist'o'j en 25 land'o'j, inter'naci'a'j koncert'o'j, konferenc'o'j kaj seri'o de 100 preleg'o'j kaj debat'o'j pri la histori'o de (Ĉeĥ'o)slovaki'o kun fak'ul'o'j en slovak'a'j lern'ej'o'j.

Krom'a'j memor'tag'o'j

Grav'a est'as ankaŭ la 170 a dat're'ven'o de la revoluci'a jar'o 1848 – kiam en la aŭstr'a-hungar'a region'o slovak'a'j aktiv'ul'o'j fond'is en Vien'o Slovak'a'n Naci'a'n Konsili'o'n, kiu tri tag'o'j'n post'e proklam'is en la urb'et'o Myjava la suveren'ec'o'n de Slovaki'o. Menci'ind'as la memor'tag'o'j de la slav'a kongres'o en Prag'o kaj de la slovak'a naci'a revoluci'o, kiu est'is dis'bat'it'a de hungar'a'j trup'o'j, kaj rimark'ind'as la 155 a dat're'ven'o de la Slovak'a Fond'aĵ'o (slovak'e Matica slovenská ) kiel simbol'o de la naci'a kultur'a konsci'o sub la hungar'a reg'ad'o.

En 2018 okaz'os ankaŭ la mal'feliĉ'a 80 a dat're'ven'o de la inter'konsent'o sub'skrib'it'a en Munken'o la 29an de septembr'o 1938 dum konferenc'o de reg'ist'ar'a'j reprezent'ant'o'j de Briti'o, Franci'o, Germani'o kaj Itali'o. Sekv'e de tio Ĉeĥ'o'slovaki'o perd'is 41 098 kvadrat'a'j'n kilo'metr'o'j'n de si'a teritori'o, 33 % de la industri'a'j uzin'o'j, kaj la pli'mult'o'n de la min'ej'industri'o, vitr'o'industri'o, teks'industri'o kaj paper'industri'o.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Demokrati'o kaj inform'ad'o

Politik'o

JAPANI'O

Demokrati'o kaj inform'ad'o

Antaŭ ĉ. 2500 jar'o'j la ĉin'a pens'ist'o Konfuce'o dir'is, „Vi pov'as ig'i hom'o'j'n sekv'i vi'n, sed ne est'as facil'e ig'i hom'o'j'n kompren'i la kial'o'n.” Do, est'is natur'e kaj sen'problem'e, ke en antikv'a'j kaj antaŭ'modern'a'j temp'o'j reĝ'o'j, reg'ant'o'j aŭ gvid'ant'o'j ne bezon'is klar'ig'i kial'o'j'n kaj procez'o'j'n de si'a'j decid'o'j kaj politik'o'j al ordinar'a'j hom'o'j. Sed en modern'a kaj nun'temp'a demokrati'a sistem'o, sub kiu la suveren'a pov'o aparten'as al la popol'o, est'as absolut'e neces'e, ke la reg'ist'ar'o inform'u la popol'o'n pri politik'a'j procez'o'j kaj administr'ad'o de la ŝtat'o.

Fals'e kaj tord'e

En Japani'o, en 1925 en'konduk'iĝ'is ĝeneral'a'j elekt'o'j de la parlament'o, en kiu'j ĉiu'j plen'kresk'a'j vir'o'j rajt'is voĉ'don'i, kaj majoritat'a parti'o form'is la reg'ist'ar'o'n. Tamen tiu parti'a reg'sistem'o mal'bon'e funkci'is, dum la milit'ist'o'j inter'ven'is en reg'ist'ar'a'j'n afer'o'j'n kaj sen'brid'e komenc'is milit'o'j'n kontraŭ Ĉini'o kaj post'e, en 1941, kontraŭ Uson'o. La raport'o'j'n kaj anonc'o'j'n pri la milit'o far'is la Ofic'ej'o de la Ĉef'stab'o, fals'e kaj tord'e.

Mis'inform'i eĉ la imperi'estr'o'n

La damaĝ'o'j de la alianc'a'j land'o'j est'is tro'ig'at'a'j, dum la damaĝ'o'j de Japani'o est'is raport'at'a'j sub'taks'e. Laŭ la raport'o'j, dum la kvin jar'o'j de la milit'o la alianc'a'j land'o'j perd'is 84 aviad'il'ŝip'o'j'n kaj 43 batal'ŝip'o'j'n, sed la real'a'j perd'o'j est'is 11 kaj 4 respektiv'e. Ali'flank'e, la Ofic'ej'o de la Ĉef'stab'o raport'is, ke la japan'a'j perd'o'j de aviad'il'ŝip'o'j kaj batal'ŝip'o'j est'is nur 4 kaj 3, sed ver'a'j perd'o'j est'is 19 kaj 8 respektiv'e. La Ofic'ej'o fals'e raport'is la rezult'o'j'n eĉ al la imperi'estr'o Hirohito. Oni'dir'e, aŭskult'ant'e tia'n raport'o'n, la imperi'estr'o dir'is, „Ĉu do ĉi tiu aviad'il'ŝip'o, Saratoga , jam est'is dron'ig'it'a kvar'foj'e?”

Kaŝ'i kaj nebul'ig'i la ver'o'n

Krom'e, la Ofic'ej'o de la Ĉef'stab'o, vort'um'is raport'o'j'n tiel, ke ili kaŝ'u aŭ nebul'ig'u la ver'o'n. Ĝi nom'is re'tir'iĝ'o'n „ali'lok'iĝ'o” kaj komplet'a'n pere'o'n „glor'a dis'er'iĝ'o”. Civit'an'o'j, almenaŭ iu'j, konsci'is pri la fals'a'j anonc'o'j, sed se ili el'buŝ'ig'us si'a'n dub'o'n, ili est'us arest'it'a'j de la politik'a polic'o.

La popol'o iĝ'is suveren'o

Post la mal'venk'o en la milit'o, sub la okup'ad'o de Uson'o, la japan'o'j en'konduk'is demokrati'a'n sistem'o'n kaj star'ig'is modern'a'n konstituci'o'n proklam'ant'a'n, ke la suveren'a pov'o aparten'as al la popol'o. Rezult'e, tromp'ad'o kaj fals'aĵ'o'j simil'a'j al tiu'j de la Ofic'ej'o de la Ĉef'stab'o dev'us rest'i en la pas'int'ec'o.

La ver'a natur'o de reg'ant'o'j

Sed est'as en la ver'a natur'o de reg'ant'a'j potenc'ul'o'j iel-tiel kaŝ'i kaj manipul'i la ver'o'n. La nun'a japan'a reg'ist'ar'o, la reĝim'o de Ŝinzo Abe kun absolut'a majoritat'o en ambaŭ ĉambr'o'j de la parlament'o pen'as mult'o'n kaŝ'i de la popol'o kaj de la opozici'a'j parti'o'j.

De'nov'e mensog'o'j

Last'a'temp'e, do, ne'mal'mult'a'j japan'o'j sent'as, kvazaŭ ili tra'viv'us koŝmar'o'n pri la anonc'o'j de la Ofic'ej'o de la Ĉef'stab'o. Ekzempl'e, ek'de 2012 Japani'o send'is trup'o'n de la defend'korpus'o kiel part'o'n de la pac'trup'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j al Sud-Sudan'o, kie okaz'is milit'a'j batal'o'j inter du rival'a'j grup'o'j de la iam'a reg'ist'ar'o. Est'is publik'e raport'it'e, ke en juni'o 2016 okaz'is en Ĵubo, la ĉef'urb'o, grand'a batal'ad'o, en kiu mort'is pli ol 270 sud-sudan'an'o'j kaj du ĉin'a'j soldat'o'j de la pac'trup'o de UN.

Sed la japan'a reg'ist'ar'o, por evit'i la kritik'o'n kaj protest'o'j'n kontraŭ la part'o'pren'o de la defend'korpus'o en la batal'o, firm'e deklar'is en 2017, ke proksim'e de Ĵubo ne okaz'is batal'o'j inter rival'a'j grup'o'j, sed nur inter'bat'iĝ'o'j kaj kolizi'o'j. Ĵurnal'ist'o'j postul'is de la Defend-Ministeri'o publik'ig'o'n de la tiam'a ĵurnal'o de la trup'o garnizon'ant'a tie, sed la ministeri'o deklar'is, ke la ĵurnal'o jam est'as for'ĵet'it'a. Tamen tuj-post'e la ĵurnal'o mal'kovr'iĝ'is en komput'il'a registr'o, en kiu est'is klar'e skrib'it'e, ke okaz'is grand'skal'a'j batal'o'j kun arm'il'o'j kaj est'is danĝer'a situaci'o por la UN-trup'o'j. En kun'sid'o de parlament'a komision'o la ministr'o pri defend'o respond'is al la opozici'a'j parti'o'j, ke tie efektiv'e okaz'is batal'o'j, kiu'j tamen ne est'as batal'o'j en la jur'a senc'o.

Forges'em'o de alt'rang'ul'o'j

Tromp'ad'o kaj kaŝ'ad'o de la fakt'o'j far'e de la nun'a reg'ist'ar'o de Ŝinzo Abe okaz'is ankaŭ en ali'a'j situaci'o'j, precip'e en suspekt'ind'a'j okaz'o'j, kiam li'a'j stab'an'o'j favor'e trakt'is la fond'o'n de element'a lern'ej'o kaj universitat'o de la sub'ten'ant'o kaj amik'o de Abe (Komenc'o de la fin'o, MONAT'O 2017/10, p. 6-7).

Respond'e al demand'o'j kaj enket'o'j pri tiu'j ĉi okaz'o'j, Abe kaj li'a'j stab'an'o'j komplet'e ne'ad'is, de'voj'iĝ'is, prezent'is nigr'ig'it'a'j'n dokument'o'j'n ktp. Not'ind'as, ke alt'rang'a'j ofic'ist'o'j de la Kabinet'a Ofic'ej'o ne'is si'a'n prem'o'n, pri kiu raport'is stab'an'o'j de la ministeri'o pri kler'ig'o. Pli'e, ili insist'is, ke ili nek registr'is, nek memor'is la kun'sid'o'n kun la ofic'ist'o'j de la urb'o, kie la kler'ig'a instituci'o, kies estr'o est'as amik'o de Abe, pet'is establ'o'n de veterinar'a universitat'o, dum la urb'a'j ofic'ist'o'j ja registr'is la kun'sid'o'n. Ŝajn'e hodiaŭ unu el la nepr'a'j kapabl'o'j de alt'rang'a'j burokrat'o'j dev'as est'i forges'em'o.

Sen'kaŝ'a favor'ad'o

Est'as ne'mir'ind'e, ke potenc'ul'o'j em'as kaŝ'i la ver'o'n kaj manipul'i inform'o'j'n. Tial grav'as la funkci'o kaj respond'ec'o de ĵurnal'ist'o'j kaj amas'komunik'il'o'j, kiu'j streb'as mal'kovr'i kaŝ'it'a'j'n fakt'o'j'n. En Japani'o la reĝim'o de Abe unu'flank'e sen'kaŝ'e favor'as kelk'a'j'n ĵurnal'a'j'n el'don'ej'o'j'n, mult'foj'e banked'ant'e kun ili'a'j ĉef'o'j kaj redaktor'o'j kaj konsider'ant'e kelk'a'j'n el'don'ej'o'j'n mal'amik'o'j. Unu el tia'j mal'amik'o'j est'as Asahi Ŝimbun (Ĵurnal'o Asahi), liberal'a period'aĵ'o, kiu oft'e kritik'is politik'o'j'n de Abe.

Demokrati'o mis'funkci'as

Demokrati'o, kiu'n apog'as kaj sub'ten'as sen'de'pend'a'j kaj kritik'em'a'j ĵurnal'ist'o'j kaj amas'komunik'il'o'j, nun mal'bon'e kaj mal'stabil'e funkci'as tut'mond'e. La ĵurnal'ist'o'j, kiu'j respond'ec'as pri mal'kaŝ'ad'o de fakt'o'j kaj observ'ad'o de potenc'ul'o'j, en mult'a'j land'o'j, bedaŭr'ind'e, trov'as si'n en mal'facil'a situaci'o.

Abe kaj Trump

En novembr'o 2016 Abe vizit'is la uson'a'n prezident'a'n elekt'it'o'n Donald Trump, baldaŭ en'ofic'iĝ'ont'a'n. Abe dir'is al Trump, „Vi kaj mi hav'as ia'n komunaĵ'o'n. Vi'n sever'e kritik'as gazet'o New York Times . Ankaŭ mi'n atak'as gazet'o, Asahi Ŝimbun , kiu kun'labor'as kun New York Times . Sed mi venk'is Asahi Ŝimbun ”. Aŭd'int'e tio'n, Trump dir'is, „Ankaŭ mi venk'is!” Oni'dir'e, tiu'moment'e Trump for'ĵet'is si'a'n antaŭ'gard'em'o'n kontraŭ Abe.

Oportun'ism'a elekt'o'aranĝ'o

Pas'int'oktobr'e, Abe okaz'ig'is elekt'o'j'n de la Ĉambr'o de Deput'it'o'j, profit'ant'e la skism'o'j'n de la opozici'a'j parti'o'j kaj la mal'trankvil'ec'o'n de la popol'o pro test'ad'o de nukle'a'j arm'il'o'j kaj misil'o'j far'e de Nord'a Korei'o. La reg'ant'a'j parti'o'j (de Abe kaj koalici'a parti'o) gajn'is pli ol du tri'on'o'j'n el la 465 seĝ'o'j. Post la elekt'o'j Abe trakt'as la menci'it'a'j'n skandal'o'j'n kiel pas'int'aĵ'o'j'n kaj redukt'is la temp'o'n asign'it'a'n al la opozici'a'j parti'o'j por demand'i kaj diskut'i en la parlament'o.

La taktik'o'j kaj manier'o'j de fals'ad'o kaj kaŝ'ad'o de la ver'o est'as tre vari'a'j.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
<mark>Zika</mark> for'ig'as cerb-tumor'o'j'n ĉe adolt'o'j

KUB'O

Zika for'ig'as cerb-tumor'o'j'n ĉe adolt'o'j

En'e de nur 24 hor'o'j la virus'o Zika (MONAT'O 2016/10, p. 17) sukces'is du'on'ig'i la tumor'a'n ĉel'ar'o'n en la cerb'o de pacient'o'j sub'met'it'a'j al apart'a prov'o.

Brazil'a'j scienc'ist'o'j pruv'is last'a'temp'e la efik'ec'o'n de la virus'o Zika – kon'at'a ankaŭ kun la nom'o ZIKV – por kontraŭ'batal'i la tumor'a'j'n ĉel'o'j'n situ'ant'a'j'n en plen'kresk'ul'a'j cerb'o'j. Fak'ul'o'j el la ŝtat'a universitat'o de Kampino (portugal'e: Campinas) intenc'e infekt'is per la virus'o ĉel'o'j'n traf'it'a'j'n de gli'o'blast'om'o. Tem'as pri malign'a, rapid'e pli'iĝ'ant'a tumor'o de la centr'a nerv'a sistem'o. Oni rimark'is, ke unu tag'o'n post la injekt'ad'o Zika est'is jam for'ig'int'a 50 % de la tumor'a'j ĉel'o'j. Tiu procez'o ripet'iĝ'is dum la sekv'ant'a'j hor'o'j, kaj, plej not'ind'e, la san'a'j ĉel'o'j tut'e ne est'is damaĝ'it'a'j de la virus'a ag'ad'o. Ĝi inter'ven'is nur je la tumor'a'j ĉel'o'j, sen ia ajn mal'favor'a sekv'o por la san'a'j.

Vakcin'o

La princip'o konstat'it'a, laŭ kiu la virus'o Zika est'as detru'em'a al la cerb'a ĉel'ar'o de ĵus'nask'it'o'j, sed ne je tiu de adolt'o'j, gvid'is tiu'n ĉi test'ad'o'n. „ Zika ja respekt'as la normal'a'n, san'a'n ĉel'ar'o'n de plen'kresk'a'j person'o'j, for'ig'ant'e nur la ĉel'o'j'n frap'it'a'j'n de tumor'o: tiu'manier'e ĝi'a aplik'o pov'as iĝ'i kurac'ad'o pli specif'a kaj traf'a ol kemi'terapi'o mem”, klar'ig'is la scienc'ist'in'o Estela de Oliveira Lim'a. La esplor'ist'o'j mal'kovr'is, ke, kiam okaz'as kontakt'o inter Zika kaj tumor'a'j ĉel'o'j, konsider'ind'e kresk'as la kvant'o de digoksino, substanc'o jam pas'int'ec'e uz'at'a dum la trakt'ad'o de kelk'a'j kor'a'j mal'san'o'j kaj ŝajn'e respond'ec'a ankaŭ pri tumor'a elimin'o.

La post'a paŝ'o dev'os est'i pli'a test'ad'o ĉe best'o'j kaj, fin'e, ĉe hom'o'j. Se la favor'a'j rezult'o'j konfirm'iĝ'os, oni pov'os tiel salut'i nov'spec'a'n trakt'ad'o'n kontraŭ gli'o'blast'om'o – kaj eĉ apart'a'n vakcin'o'n ebl'os pret'ig'i.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Koŝmar'o de kontraŭ'atak'o

Leter'o'j

Koŝmar'o de kontraŭ'atak'o

Inform'plen'a kaj pens'ig'a est'as la opini'o de Xavi Alcalde (MONAT'O 2018/03, p. 9-10). Ni pag'as impost'o'n kaj ten'as arme'o'n kaj polic'o'n, por ke ili protekt'u ni'n. Se ni mem dev'as protekt'i ni'n per paf'il'o'j, kiel util'as polic'o kaj eĉ ŝtat'o'j? Ver'ŝajn'e mult'a'j uson'an'o'j, kies pra'patr'o'j for'pren'is ter'o'n de la indiĝen'o'j per paf'il'o'j, est'as ankoraŭ obsed'at'a'j de koŝmar'o de kontraŭ'atak'o kaj mem'defend'o.

I SIKAWA Takasi
Japani'o
Ok mil'o'j en cent tag'o'j

Modern'a viv'o

MARATON'O

Ok mil'o'j en cent tag'o'j

La 46-jar'a litov'a fajr'esting'ist'o Aidas Ardzijauskas pas'int'aŭtun'e deklar'is, ke en la daŭr'o de cent tag'o'j li kur'os ok mil kilo'metr'o'j'n, kaj ke tiu'n maraton'o'n li dediĉ'os al la 100-jar'iĝ'o de si'a patr'uj'o. Li plan'is ek'ir'i el la senegal'a ĉef'urb'o Dakar kaj ating'i Vilnius ĝust'e la 16an de februar'o okaz'e de la nask'iĝ'tag'o de si'a patr'uj'o.

Aidas tra'kur'is Senegal'o'n, Maŭritani'o'n, Okcident'a'n Sahar'o'n, Marok'o'n, Hispani'o'n, Franci'o'n, Itali'o'n, Aŭstri'o'n, Ĉeĥi'o'n kaj Pol'land'o'n. Si'a'n kur'ad'o'n li fin'is en Vilnius eĉ pli fru'e ol plan'it'e: la 4an de februar'o.

Tra kontinent'o'j kaj veter'o'j

La atlet'o ĝoj'is, ke sur'voj'e li sukces'is evit'i grand'a'j'n problem'o'j'n, ĉar dum la kur'ad'o la veter'o tre vari'is. En Afrik'o li dev'is al'kutim'iĝ'i al varm'eg'o je ĉirkaŭ 41 grad'o'j kaj al sabl'o'tempest'o'j. Ankaŭ en Eŭrop'o la veter'o ne mult'e favor'is, ĉar kelk'lok'e oft'e pluv'is kaj neĝ'is. Precip'e en la plej mal'facil'a eŭrop'a etap'o, la Alp'o'j, est'is danĝer'o'j pro neĝ'o'tempest'o'j. Ĉiu'tag'e la maraton'kur'ant'o sukces'is efektiv'ig'i du maraton'o'j'n: unu en la unu'a du'on'o de la tag'o kaj la du'a'n post'tag'mez'e.

Si'a'n tag'ord'o'n Aidas plan'ad'is laŭ la veter'kondiĉ'o'j. Li vek'iĝ'is antaŭ la 5 a hor'o kaj je la 6 a li jam start'is. Sur la voj'o'j de la varm'eg'a Afrik'o li kur'ad'is antaŭ tag'mez'o por evit'i varm'eg'o'j'n. Sekv'is kvar- ĝis kvin-hor'a ripoz'o. Du'a maraton'o komenc'iĝ'is jam vesper'e. Li kur'ad'is ĝis la 22 a hor'o. La kur'ant'o nokt'um'is en tend'o'j apud la voj'o'j aŭ en iu tra'nokt'ej'o. Dum si'a kur'ad'o la vir'o el'uz'is dek par'o'j'n da sport'ŝu'o'j.

La litov'o dir'as, ke li kur'ad'as jam pli ol 30 jar'o'j'n. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j li jam kalkul'is 80 mil kilo'metr'o'j'n kur'it'a'j'n kaj post'e ĉes'ig'is la kalkul'ad'o'n. Post la ĵus fin'iĝ'int'a kur'ad'o Dakar-Vilnius li alud'is pri pli grand'a defi'o: ĉirkaŭ'kur'i la ter'glob'o'n.

last
LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o


012215aidas

Ok mil kilo'metr'o'j'n Ardzijauskas kur'is por omaĝ'i la 100an dat're'ven'o'n de si'a patr'uj'o Litovi'o. Fot'o: LAST

Matematik'a model'o por prevent'i diabet'o'n

ITALI'O

Matematik'a model'o por prevent'i diabet'o'n

Nov'ec'a model'o, baz'it'a sur matematik'o kaj real'ig'it'a de la Institut'o pri Neŭr'o'scienc'o'j de la nord-orient'a ital'a urb'o Padov'o (region'o Ven'et'o), ebl'ig'is al inter'naci'a team'o mal'kovr'i kun mult'e pli da preciz'ec'o ol antaŭ'e, kiu'j est'as la mekanism'o'j kaj la kial'o'j, kiu'j konduk'as al la est'iĝ'o de la plej dis'vast'iĝ'int'a spec'o de la mal'san'o diabet'o.

Mis'a insulin-sekreci'ad'o

La scienc'a esplor'o, efektiv'ig'it'a en la last'a'j jar'o'j de fak'ul'o'j el Padov'o kun'labor'e kun koleg'o'j el la Institut'o pri klinik'a fiziologi'o de Piz'o (centr'a Itali'o) sam'kiel el la universitat'o'j de Piz'o kaj Pitsburg'o (Uson'o), kompren'ig'as fin'fin'e pli klar'e, kio respond'ec'as pri la mis'a sekreci'ad'o de insulin'o. Problem'o'j pri ĝi'a produkt'ad'o kaŭz'as la ek'aper'o'n de du'a'tip'a diabet'o. La real'ig'it'a matematik'a model'o est'os en la proksim'a est'ont'ec'o tre help'a por esplor'ist'o'j pri medicin'o, ĉar du'a'tip'a diabet'o est'as la plej oft'a form'o de diabet'o, traf'ant'a eĉ 90 % de la pacient'o'j.

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Ĉu la klas'batal'o jam fin'iĝ'is?

OPINI'O

Ĉu la klas'batal'o jam fin'iĝ'is?

Antaŭ ne'long'e mi parol'is kun mi'a mal'jun'a kon'at'in'o, kiu loĝ'as en la sam'a land'o kiel mi. Ŝi nask'iĝ'is en Angli'o, sed ne opini'as si'n angl'in'o. La lingv'o, en kiu ni kutim'e inter'parol'as, ne est'as la angl'a. Foj'e ŝi dir'is, ke antaŭ si'a al'ven'o al Irland'o (land'o, kiu fier'e pretend'as, ke ĝi'a soci'o est'as sen'klas'a) ŝi neniam rimark'is, kiom klas'e dis'ig'it'a est'as Angli'o kompar'e kun la Verd'a Insul'o. Nun ŝi est'as fort'e konsci'a pri tiu diferenc'o. Fakt'e, preskaŭ neniu land'o est'as tut'e sen'klas'a. Eĉ en Irland'o est'as riĉ'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j, salajr'at'o'j kaj sen'labor'ul'o'j, dom'posed'ant'o'j kaj nomad'o'j.

Soci'a'j klas'o'j ankoraŭ grav'as

Cert'e mi'a amik'in'o M.J. ne intenc'is insult'i la land'o'n de si'a nask'iĝ'o, sed mi dev'as konsent'i, ke mi hav'is la sam'a'n impres'o'n kiel ŝi, kiam mi dum'temp'e loĝ'is en la land'o de Ŝekspir'o kaj Margaret Thatcher. Angli'o est'as land'o, en kiu soci'a klas'o est'as pli evident'a kaj grav'a, ol en iu ajn ali'a part'o de la mond'o, kiu'n mi kon'as. En Angli'o (sed mal'pli en ali'a'j part'o'j de la brit'a insul'ar'o, kaj cert'e ne en Irland'o) ĉiu'j inter'hom'a'j rilat'o'j kaj aktiv'aĵ'o'j – literatur'o, film'o'j, politik'o kaj eĉ humur'o – hav'as klas'a'n fon'o'n, kaj est'as intim'e baz'it'a'j sur klas'o. Mi iam supoz'is, ke tiu'j klas'a'j diferenc'o'j ja ekzist'is en la pas'int'ec'o – ekzempl'e, en la dek-naŭ'a jar'cent'o, la epok'o de la fam'a angl'a roman'ist'o Charles Dickens – sed ke, kred'ebl'e, soci'a klas'o ne plu hav'as grav'a'n influ'o'n. Tamen, laŭ mi'a amik'in'o, mi mal'prav'as.

Mal'e en Irland'o

Mi iam leg'is, ke la fam'a irland'a dram'ist'o Georg'e Bernard Shaw asert'is, ke kiam angl'o mal'ferm'as la buŝ'o'n por parol'i, oni tuj re'kon'as per li'a prononc'o, al kiu soci'a klas'o li aparten'as. Kontrast'e, en Irland'o, sufiĉ'e eminent'a'j kaj alt'e instru'it'a'j hom'o'j kutim'e hav'as la sam'a'n akĉent'o'n kiel mal'pli eduk'it'a'j, kaj titol'o'j de respekt'o kiel „sinjor'o ” aŭ „sinjor'in'o ” est'as apenaŭ uz'at'a'j.

Pli kaj pli klas'e dis'a?

Kelk'a'j asert'as, ke hodiaŭ est'as pli da egal'ec'o en la soci'o, sed rilat'e Angli'o'n mi dub'as ne nur pri tio, ke la klas'a dis'divid'o redukt'iĝ'is, sed eĉ pri tio, ĉu la soci'o en Angli'o ne iĝ'as pli kaj pli klas'e dis'a. Ebl'e ver'as, ke ne tiom da mal'riĉ'ec'o ekzist'as kiel en la pas'int'ec'o, sed la diferenc'o inter „ordinar'a'j” angl'o'j kaj la grand'a, sed minoritat'a elit'o nun est'as vast'a, kaj vid'ebl'a en ĉiu'j aspekt'o'j de la viv'o en tiu land'o.

Rest'as mult'a'j monarki'o'j

Mi oft'e mir'as pri tio, ke en la mond'o, kie la pli'mult'o de la ŝtat'o'j est'as respublik'o'j aŭ pretend'as est'i demokrati'a'j, ankoraŭ ekzist'as tiom da monarki'o'j. Ekzempl'e, en la modern'a Eŭrop'o, reĝ'o'j kaj reĝ'in'o'j trov'iĝ'as en Belgi'o, Nederland'o, Dani'o, Svedi'o kaj Hispani'o; kelk'a'j et'a'j ŝtat'o'j est'as princ- aŭ duk-land'o'j. Tamen, ŝajn'as, ke nenie eŭrop'an'o'j est'as tiom konsci'a'j pri soci'a klas'o kiel en Angli'o.

„La av'in'o de Eŭrop'o”

Mir'ind'a est'as la fakt'o, ke Victoria (1819–1901), la reĝ'in'o de Angli'o (1837–1901), nask'is naŭ infan'o'j'n, de kiu'j de'ven'as preskaŭ ĉiu'j reĝ'a'j famili'o'j de Eŭrop'o. Tial tiu fekund'a monark'in'o est'as krom'nom'at'a „La av'in'o de Eŭrop'o”. La last'a car'o de Rus'land'o kaj li'a kuz'o, la sam'epok'a angl'a reĝ'o Georg'o la 5 a, est'is simil'a'j kiel frat'o'j. Sam'e kiel ili, la german'a imperi'estr'o Vilhelm'o est'is nep'o de Victoria kaj li eĉ trov'iĝ'is funebr'e ĉe ŝi'a mort'o'lit'o.

Mal'egal'ec'o persist'as

Mal'kiel en Franci'o, kie la aristokrat'ar'o pere'is sub la gilotin'o, en Angli'o la nobel'o'j kaj reĝ'a'j famili'an'o'j ne nur super'viv'is, sed inter'temp'e mult'iĝ'is. Supoz'ebl'e, de temp'o al temp'o iu mal'jun'a lord'o mort'as sen hered'ant'o, sed la nobel'ar'o ne mal'aper'as. Laŭ mi'a amik'in'o, en Angli'o est'as ne nur reĝ'in'o, sed ankaŭ ge'princ'o'j, ge'duk'o'j, ge'markiz'o'j, ge'graf'o'j, ge'vic'graf'o'j, ge'baron'o'j, baron'et'o'j (angl'e: baronets ), ge'lord'o'j, kavalir'o'j, dam'o'j (in'a titol'o), kaj honor'ind'ul'o'j (titol'o'j de divers'a'j eminent'ul'o'j kaj ge'fil'o'j de nobel'o'j).

Ĉiu'j'n tiu'j'n detal'o'j'n oni pov'as konfirm'i, konsult'ant'e la inform'libr'o'n pri la brit'a aristokrat'ar'o Burk'e’ s Peerage (nobel'o'j laŭ Burk'e). Tiu enorm'a elit'o ne plu ĝu'as la sam'a'j'n privilegi'o'j'n kaj potenc'o'n kiel en antaŭ'a'j jar'cent'o'j, sed mult'a'j posed'as vast'a'j'n bien'o'j'n en Angli'o, Skot'land'o kaj ali'lok'e. Lord'o'j rajt'as est'i ne'elekt'it'a'j membr'o'j de la du'a ĉambr'o de la brit'a parlament'o (nom'at'a Ĉambr'o de Lord'o'j). La monark'o est'as pli simbol'a ol potenc'a, sed hav'as fort'a'n influ'o'n kaj prestiĝ'o'n. Mal'egal'ec'o inter nobel'o'j kaj „ordinar'ul'o'j” est'as evident'a kaj persist'a.

Tamen, ne ĉiu'j kavalir'o'j kaj lord'o'j est'as de aristokrat'a de'ven'o. Ĉiu'jar'e, la reĝ'in'o honor'as person'o'j'n, kiu'j far'is special'a'n serv'o'n al la regn'o aŭ kiu'j disting'is si'n en la kamp'o'j de politik'o, kultur'o, sport'o, karitat'o ktp.

Ankaŭ en Irland'o rest'as lord'o'j

Kiam Irland'o'n reg'is la angl'a'j reĝ'o'j kaj reĝ'in'o'j, en Dublin'o ek'de la mez'epok'o ĝis la jar'o 1800 ekzist'is parlament'o kun du ĉambr'o'j de deput'it'o'j. La impon'a konstru'aĵ'o de la tiel nom'at'a „Ĉambr'o de Lord'o'j” ankoraŭ ekzist'as en la irland'a ĉef'urb'o, sed hodiaŭ ĝi est'as ĉef'sid'ej'o de la Bank'o de Irland'o. Kelk'a'j de'nask'a'j irland'an'o'j hav'as la hered'it'a'n titol'o'n „lord'o”, sed tio est'as anakronism'o en la nun'temp'a respublik'o kaj apenaŭ est'as serioz'e rigard'at'a. Ali'flank'e, adept'o'j de mal'dekstr'a politik'o neniam sukces'is iĝ'i tre influ'hav'a'j en Irland'o, kaj ver'a klas'batal'o neniam evident'iĝ'is ĉi tie, precip'e pro la potenc'o de la katolik'a eklezi'o. Tamen, hodiaŭ tiu eklezi'a potenc'o pli kaj pli ŝrump'as, kaj oni ne plu pov'as antaŭ'dir'i, kia est'os la est'ont'a politik'a situaci'o en la Verd'a Insul'o.

Kie'n plu?

Oni ne pov'as antaŭ'dir'i, ĉu la brit'a monarki'o daŭr'os en ĝi'a nun'a form'o. Proksim'um'e du'on'o de la skot'o'j dezir'as sen'de'pend'ec'o'n de Briti'o, kaj mult'a'j skot'o'j dezir'as respublik'o'n, ne monarki'o'n.

Ni viv'as en interes'a temp'o.

Garbhan M AC A OIDH
Irland'o
Sinjor'in'o rul'seĝ'o arest'it'a

KRIM'O

„Sinjor'in'o rul'seĝ'o” arest'it'a

Kiam oni pens'as pri sur'strat'a'j vend'ant'o'j de drog'o'j – kiel kokain'o, opi'o, heroin'o – oni plej oft'e bild'ig'as al si jun'ul'o'j'n kun sport'ŝu'o'j, mal'hel'e vest'it'a'j'n, pret'a'j'n rapid'e for'kur'i, kiam la polic'o al'ven'as. Tut'e mal'a aspekt'is tamen vend'ist'o en la flandr'a mar'urb'et'o Blankenberge. Tie est'is arest'it'a pro kontraŭ'leĝ'a drog'vend'ad'o 59-jar'a vir'in'o en rul'seĝ'o. Ŝi kaj ŝi'a amik'o ricev'is mon'pun'o'n de po 6000 eŭr'o'j kaj karcer'pun'o'n de kvar jar'o'j.

En'e de nur unu jar'o ŝi sukces'is vend'i en la ban'lok'o 7 kilo'gram'o'j'n da kanab'o. Ŝi est'is bon'e kon'at'a en la rond'o de de'pend'ul'o'j kiel „sinjor'in'o rul'seĝ'o”. La aĉet'o'j'n far'is por ŝi ŝi'a amik'o, kiu regul'e per si'a Mercedeso vetur'is al Brusel'o por tie en la nigr'a merkat'o akir'i la neces'a'j'n kvant'o'j'n.

Mal'san'kompens'o

La juĝ'ist'o don'is al ŝi kaj al la amik'o alt'a'n pun'o'n ne nur pro la vend'ad'o de drog'o'j al de'pend'ul'o'j, sed ankaŭ pro la fakt'o, ke ŝi deklar'is al la soci'a asekur'o, ke ŝi pro la handikap'o tut'e ne pov'as labor'i kaj ne hav'as ia'j'n en'spez'o'j'n. Do krom la ne mal'grand'a lukr'o pro drog'komerc'o, ŝi ricev'is mal'san'kompens'o'n de 2000 eŭr'o'j monat'e.

pape
Paŭl P EERAERTS
korespond'ant'o de MONAT'O en Belgi'o
Arme'a polic'o murd'is politik'ist'in'o'n

Arme'a polic'o murd'is politik'ist'in'o'n

La 14an de mart'o est'is murd'it'a Marielle Franc'o kun'e kun si'a ŝofor'o Anderson Pedro Mathias Gomes. Franc'o, kiu est'is elekt'it'a kiel an'o de la konsili'o en Rio -de- Ĵanejro, komenc'is batal'i favor'e al hom'a'j rajt'o'j, kiam ŝi'a infan'a amik'in'o est'is murd'it'a dum paf'ad'o. Loĝ'ant'e en urb'a favelo ŝi precip'e defend'is la rajt'o'j'n de mal'riĉ'ul'o'j kaj nigr'ul'o'j. Tamen kio ver'ŝajn'e provok'is ŝi'a'n murd'o'n est'is la ĵus'a'j kritik'o'j al la milit'ist'a inter'ven'o en Rio -de- Ĵanejro. Ŝi konstant'e denunc'is polic'an'o'j'n pri mis'uz'o'j de aŭtoritat'o kontraŭ la loĝ'ant'o'j. Laŭ Hum'a'n Rights Watch la murd'o de Franc'o rilat'as al sen'pun'ec'o kaj al la mal'sukces'a sekur'ec'a sistem'o en la ŝtat'o Rio -de- Ĵanejro. Ŝi'a murd'o kaŭz'is protest'o'j'n en almenaŭ dek brazil'a'j urb'o'j.

Sidney Carlos P RAXEDES
Brazil'o
<mark>Gerrit</mark> <mark>Berveling</mark> demisi'is

Aktual'e

Gerrit Berveling demisi'is

Antaŭ kelk'a'j monat'o'j traf'is Gerrit Berveling, ni'a'n redaktor'o'n de la rubrik'o Spirit'a viv'o, du cerb'infarkt'o'j. Ek'de tiam li apenaŭ plu pov'as leg'i kaj skrib'i, krom mal'rapid'e kaj ne'cert'e. Pro tio li prefer'is demisi'i kiel redaktor'o.

Berveling est'is unu el la 17 redaktor'o'j, kiu'j trans'pren'is en 1992 la stafet'o'n de Stefan Maul, la tiam'a ĉef'redaktor'o. Li do dum 26 jar'o'j tre kompetent'e gvid'is si'a'n rubrik'o'n. Flandr'a Esperant'o-Lig'o, la el'don'ant'o de MONAT'O, tre sincer'e dank'as li'n pro la labor'o far'it'a, cert'e ankaŭ nom'e de ĉiu'j leg'ant'o'j kaj kun'labor'ant'o'j.

Korespond'ant'o'j pov'as plu send'i si'a'j'n kontribu'o'j'n al spirit'a viv'o@monat'o.net, kie provizor'e la redakci'a sekretari'o okup'iĝ'os pri la al'ven'int'a'j manuskript'o'j.

pp
Tri ital'a'j dialekt'o'j

Tri „ital'a'j” dialekt'o'j

Al'don'e al la artikol'o Dialekt'o'j mal'kresk'as, ital'a kresk'as (MONAT'O 2018/03, p. 25) mi pov'as kontribu'i per tio ĉi:

Tre interes'a dialekt'o aŭd'iĝ'as en Gurro apud Lag'o Major'a. Ĝi hav'as element'o'j'n de la skot'a lingv'o. Plur'a'j lok'ul'o'j de'ven'as de skot'a'j soldat'o'j. Ĉiu'jar'e ir'as tie'n skot'a delegaci'o al solen'a fest'o.

La Walser (valez'an'o'j) origin'e de'ven'is de Valez'o, kanton'o en Svis'land'o. Post'e ili migr'is al Grizon'o kaj plu al Piemont'e kaj Val d ’Aost'a kaj al kelk'a'j ali'a'j lok'o'j en Itali'o. Ili parol'as spec'o'n de german'a.

En Tregniago, Veron'a (cimbr'e Bearn) kaj Giazza ( Ljetzan ) aŭd'iĝ'as la pra'bavar'a („cimbr'a”) Tautschas Gareida , kio rilat'as lingv'e al la german'a Deutsches Gerede (german'a parol'ad'o). Ekzist'as ali'a cimbr'a grup'o parol'ant'a Toitzes Geprecht , rilat'ant'a al la german'a Deutsches Gespräch (german'a inter'parol'o).

Freddy W EIGOLT
Germani'o
Vafl'o'fabrik'o hejt'as tut'a'n kvartal'o'n

VIEN'O

Vafl'o'fabrik'o hejt'as tut'a'n kvartal'o'n

Bak'forn'o produkt'as mult'e da varm'o. La varm'energi'o ven'as en la atmosfer'o'n kaj mal'aper'as en la kosm'o. Tio est'as mal'ŝpar'o de energi'o kaj mon'o, sed ekzist'as alternativ'o.

Milion'o'j da vafl'o'j

Mond'vast'e kon'at'a'j est'as la vafl'o'j de la firma'o Manner , kies sid'ej'o est'as en la 17 a distrikt'o de Vien'o. Tiu'j bon'gust'aĵ'o'j est'as farĉ'it'a'j per avel'o'krem'o: Kvin vafl'et'o-tavol'o'j, inter ili kvar krem'tavol'o'j da avel'o kaj kaka'o kun dimensi'o'j de 49 × 17 × 17 mili'metr'o'j. Unu pak'o konsist'as el dek vafl'o'j. La produkt'ad'o est'as unu milion'o da pak'o'j en ĉiu tag'o, ankaŭ sabat'e kaj dimanĉ'e per 24-hor'a labor'ad'o.

La fond'iĝ'o de la firma'o okaz'is en la jar'o 1890. En tiu temp'o la avel'o'j ven'is el la ital'a urb'o Napol'o; tial est'iĝ'is la nom'o napol'a'j vafl'o'j. La fabrik'o Manner , kie nun'temp'e labor'as 400 hom'o'j, est'as protekt'at'a kiel arkitektur'a monument'o.

Vend'at'a varm'o

Okaz'e de re'nov'ig'ad'o oni cerb'um'is pri la ekonomi'a uz'o de la el'iĝ'ant'a varm'o. La pov'um'o est'as unu mega'vat'o kaj tio sufiĉ'as por varm'ig'i mil plat'o'j'n de elektr'a forn'o. Manner far'is kontrakt'o'n kun Wien -Energi'e (Vien'a energi'o), energi'konzern'o de la urb'o Vien'o: la firma'o vend'as varm'akv'o'n por hejt'i 600 loĝ'ej'o'j'n en la proksim'ec'o. Por la instal'ad'o de la 3,5 km da tub'o'j Manner pag'as 80 000 eŭr'o'j'n, sed Wien -Energi'e pag'as 320 000 eŭr'o'j'n. La aŭstr'a ŝtat'o pov'as nun import'i mal'pli da mult'e'kost'a'j fosili'a'j energi'port'ant'o'j kaj Manner ricev'as mon'o'n por la varm'ig'ad'o. Jen profit'o por ambaŭ. La firma'o reklam'as per la slogan'o „Ĝust'e Manner oni ŝat'as.” Nun oni pov'us dir'i: „Ĝust'e la varm'o'n de la bak'forn'o'j de Manner oni volont'e uz'as.”

Walter kaj Renat'e K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o


011928-1-Klag

Reklam'o de Manner.


011928-2-Klag

La fabrik'o Manner en la 17 a distrikt'o de Vien'o hejt'as tut'a'n kvartal'o'n. Fot'o: WALTER KLAG

La magi'a insul'o <mark>Ailsa</mark> <mark>Craig</mark>

Turism'o

SKOT'LAND'O

La magi'a insul'o Ailsa Craig

Se vi vetur'us de la skot'a urb'eg'o Glasgov'o (gael'e: Glaschu) sud'e'n, por uz'i la pram'ŝip'o'n al Irland'o, vi nepr'e pas'us tra la urb'o Girvan (gael'e: Inbhir - Gharbhan) ĉe la okcident'a mar'bord'o. Antaŭ la du'a mond'milit'o Girvan est'is popular'a feri'ej'o por glasgov'an'o'j kaj famili'o'j el ali'a'j industri'a'j centr'o'j. Hodiaŭ ĝi est'as preskaŭ forges'it'a de urb'eg'a'j turist'o'j kaj iĝ'is trankvil'a kamp'ar'a urb'et'o. Tie trov'iĝ'as ne tre long'a sabl'a plaĝ'o, kelk'a'j vend'ej'o'j, hotel'o, preĝ'ej'o'j, lern'ej'o'j, et'a haven'o, sed mal'mult'o por al'log'i turist'o'j'n – krom unu impon'a vid'ind'aĵ'o.

Star'ant'e sur la plaĝ'o, oni vid'as alt'a'n rok'a'n insul'et'o'n, el'ir'ant'a'n abrupt'e el la mar'o, je 16 km for de la haven'o de Girvan. De'pend'e de la lum'o kaj hor'o la kolor'o de la rok'o magi'e ŝanĝ'iĝ'as: de griz'a al blu'a, flav'a, roz'kolor'a, ruĝ'a kaj nigr'a – dispon'ig'ant'e splend'a'n objekt'o'n por pentr'ist'o'j kaj fotograf'o'j.

La insul'o nom'iĝ'as Ailsa Craig [ ejlza krejg ] (gael'e: Creag Ealasaid), sed ankaŭ Rok'o. En for'a pas'int'ec'o, kiam la urb'o Girvan est'is Mekk'o por somer'a'j feri'ant'o'j, oni pov'is vetur'i per ŝip'et'o el la haven'o al la insul'et'o, kie dum kelk'a'j hor'o'j la vizit'ant'o'j observ'is plant'o'j'n, mar'bird'o'j'n kaj fok'o'j'n, pied'ir'is laŭ la klif'o'j, grimp'is al la insul'a „kastel'o” – fakt'e, antikv'a mal'grand'a tur'o sur la alt'aĵ'o. Atend'ant'e la re'ven'o'n de la ŝip'et'o, la turist'o'j trink'is te'o'n kaj manĝ'is hejm'far'it'a'j'n kuk'o'j'n en simpl'a te'ej'o, gvid'at'a de Margaret Girvan, la edz'in'o de la insul'a intendant'o. Nun, kvankam ekskurs'ant'o'j ankoraŭ pov'as navig'i ĉirkaŭ la insul'o, tamen nur scienc'ist'o'j (ornitolog'o'j kaj ali'a'j) rajt'as vizit'i ĝi'n kun permes'o de la propriet'ul'o.

Loĝ'ant'o'j kaj industri'o

Rok'o est'is unu el la plej mal'grand'a'j loĝ'at'a'j skot'a'j insul'o'j. Ĝi long'as 1189 m, larĝ'as 793 m kaj alt'as 338 m. Malgraŭ ĝi'a ne'grand'a are'o (99 hektar'o'j), tie dum la jar'o'j inter la du mond'milit'o'j loĝ'is du famili'o'j: la unu'a laŭ nom'o Girvan (la sam'a nom'o kiel la urb'o, de kiu ili origin'e de'ven'is) kaj la insul'a lum'tur'gard'ist'o kun la edz'in'o kaj infan'o'j. Ankaŭ la famili'o Girvan hav'is infan'o'j'n. Kun'e kun ŝton'min'ej'a'j labor'ist'o'j, kiu'j pas'ig'is part'o'n de la jar'o sur la Rok'o, est'is sufiĉ'e da hom'o'j sur Ailsa Craig por okaz'ig'i ĉiu'sabat'a'j'n danc'vesper'o'j'n, en kiu'j part'o'pren'is ĝis 30 person'o'j.

La industri'o de la insul'o baz'iĝ'is sur el'fos'ad'o de ŝton'o por el'labor'o de curling stones , tiu'j lud'ŝton'o'j por la skot'a vintr'a sport'o curling [ korlin ]) (gael'e: curladh ), lud'at'a sur glaci'o. La famili'o Girvan ricev'is de la propriet'ul'o licenc'o'n por el'tir'i granit'o'n en ŝton'min'ej'o. Tiu'n granit'o'n oni post'e transport'is al la ĉef'ter'o. Por transport'i la ŝton'o'j'n al la insul'a ĝet'o, la min'ej'o hav'is fer'voj'et'o'n, kiu konsist'is el rel'o'j kaj vagon'o'j, tir'at'a'j de simpati'a et'a azen'o, kiu'n tre am'is la insul'an'o'j kaj vizit'ant'a'j infan'o'j. La transport'ad'o'n de ŝton'o'j kaj turist'o'j far'is ŝip'o, kies estr'o est'is kapitan'o William Girvan, parenc'o de mi'a patr'in'o Janet Girvan kaj de la insul'an'o'j.

Histori'o

Antikv'a manuskript'o menci'as la Rok'o'n „kiel la plej sud'a'n el la Hebrid'a'j insul'o'j”, sed tiu pri'skrib'o hodiaŭ ne est'as uz'at'a. La lok'nom'o'j sur Ailsa Craig hav'as gael'a'n origin'o'n. Tio evident'e atest'as, ke gael'o'j iam okup'is ĝi'n. En la 16 a jar'cent'o trov'iĝ'is ne nur la tur'o (kon'at'a kiel „la kastel'o”), sed ankaŭ mal'grand'a kapel'o, kio montr'as, ke ĝi iam est'is loĝ'at'a de monaĥ'o'j.

Oni rakont'as, ke en la sam'a jar'cent'o iu katolik'o Barclay sen'sukces'e prov'is akir'i la propriet'o'n de Ailsa Craig kaj propon'i ĝi'n kiel lok'o'n por celebr'i la tiu'temp'e mal'permes'at'a'n rom'katolik'a'n mes'o'n, kaj ankaŭ por serv'i kiel rifuĝ'ej'o por skot'a'j katolik'o'j kaj hispan'a'j mar'ist'o'j. Li proklam'is ĝi'n ŝajn'e hispan'a (do katolik'a) teritori'o. La skot'a'j katolik'o'j esper'is, ke la Rok'o pov'us iĝ'i baz'o por re'konvert'i Skot'land'o'n al la katolik'a religi'o. Post Reformaci'o Skot'land'o ja est'is oficial'e protest'ant'a ŝtat'o.

Legend'o rakont'as, ke mult'e pli fru'e en la histori'o, la reĝ'o de Irland'o Bri'a'n Ború ( ĉ. 941-1014) asert'is, ke la insul'o est'as part'o de li'a regn'o. Ebl'e pro tio, aŭ pli ver'ŝajn'e pro la proksim'ec'o de la insul'o al Irland'o, la popular'a krom'nom'o de Ailsa Craig est'as Paddys Milestone , „la mejl'o'ŝton'o de Patrik'o”.

Aktual'a stat'o

Nun neniu loĝ'as sur la insul'o Ailsa Craig. Dum la du'a mond'milit'o la vir'o'j dev'is far'i milit'serv'o'n, kaj en la jar'o'j post la milit'o oni iom'post'iom'e por ĉiam for'las'is la Rok'o'n. Eĉ la dom'o de la lum'tur'a famili'o iĝ'is ne'loĝ'at'a pro la aŭtomat'ig'o de ĉiu'j lum'tur'o'j en Skot'land'o. Nun la dom'o'j est'as en preskaŭ ruin'a stat'o. Nur la kri'eg'o'j de la mar'bird'o'j aŭd'iĝ'as.

Ekzist'as kompakt'a disk'o, sur kiu est'as intervju'o'j kun mal'jun'a'j an'o'j de la famili'o Girvan, kiu'j antaŭ'e hejm'is sur Ailsa Craig. Nun ili loĝ'as en la urb'o. Ili ĉiu'j esprim'is si'a'n nostalgi'o'n pri la feliĉ'a'j jar'o'j sur la insul'o. Bild'o sur la kovr'il'o de la kompakt'a disk'o montr'as rid'et'ant'a'j'n vizaĝ'o'j'n de plen'kresk'ul'o'j kaj infan'o'j, kies antaŭ'a hejm'o est'is la Rok'o.

Dum la konversaci'o'j la eks'a'j insul'an'o'j pri'skrib'is Ailsa Craig kiel magi'a'n lok'o'n, en kiu ili pas'ig'is la plej feliĉ'a'j'n jar'o'j'n de si'a viv'o. Unu el ili hav'is okaz'o'n re'vizit'i la rok'o'n. Li rakont'is, ke li'a'j okul'o'j larm'is, kiam li vid'is si'a'n famili'a'n dom'o'n en kaduk'a stat'o, kaj la ĝarden'o'n de Margaret Girvan super'kresk'as trud'herb'o'j.

Sic transit ... 1

Garbhan M AC A OIDH
Irland'o
1. Sic transit ...: Tiel for'pas'as ... (La tut'a latin'a aforism'o tekst'as: Sic transit gloria mundi , tiel for'pas'as la glor'o de la mond'o.)


012122-Mapo de Ailsa

Map'o de graf'land'o Ayrshire kaj insul'o Ailsa Craig.


012122-Creag Ealasaid

Kovr'il'o de la kompakt'a disk'o „Viv'ant'a sur la Rok'o”.

<mark>UEA</mark>

Literatur'o

NOVEL'O

UEA

Oktobr'o 2091. Est'as bel'a aŭtun'a tag'o. La sun'o bril'as. Ĵaneta Hil'i rigard'as la panoram'o'n tra la vitr'o'j de la koridor'o, kiu kun'lig'as la du sid'ej'o'j'n de la Esperant'o-Mov'ad'o. Ŝi est'as tre nervoz'a, sed la trankvil'a veter'o de tiu fru'a maten'o en Roterdam'o don'as kviet'ig'a'n sent'o'n. Ĵaneta cerb'um'as pri la baldaŭ'a renkont'iĝ'o kun la estr'ar'o de TEJO. Ŝi etend'as la man'o'n por puŝ'i la buton'o'n kaj ven'ig'i la lift'o'n, kiam ĝi'a'j pord'o'j jam mal'ferm'iĝ'as.

Ĵaneta! Bon'e, ke mi jam nun vi'n vid'as. Ĉu vi hav'as moment'o'n? Aŭskult'u, kio'n mi ricev'is ĉi-maten'e.”

Vlado kutim'e ne est'as tiel fru'e en la ofic'ej'o. Li el'ir'as el la lift'o kun serioz'a mien'o, kvankam li est'as kon'at'a inter la koleg'o'j kiel sprit'a kaj bon'humor'a hom'o.

„Pri kio tem'as? Vi bon'e sci'as, ke baldaŭ komenc'iĝ'os la renkont'iĝ'o kun TEJO. Mi ne hav'as temp'o'n!”

Li met'as la man'o'n sur la apud'a'n vand'o'n, kaj tuj aper'as mesaĝ'o sur ĝi. Du-dimensi'a figur'o de la ĉef'a sekretari'o de la komision'o pri lingv'o'j de Unu'iĝ'o de Eŭrop'o kaj Afrik'o ek'parol'as.

„Estim'at'a ĝeneral'a sekretari'o, ni vol'as urĝ'e invit'i vi'n al decid'a kun'ven'o de la komision'o, ĉar sur'tabl'iĝ'is pet'o solv'i la est'ant'a'n lingv'o'kriz'o'n en UEA. Fakt'e, ni konstat'is, ke la Tut-Amerik'a Unu'iĝ'o bon'e funkci'as per du oficial'a'j lingv'o'j, la angl'a kaj la hispan'a, dum eĉ la Az'i-Ocean'a Federaci'o last'a'temp'e oficial'ig'is la lingv'o'politik'a'n uz'o'n de la angl'a kiel tri'a lingv'o, flank'e de la ĉin'a kaj Sanskrit'o. Por est'i merkat'ik'e avan'gard'ism'a'j, ni'a'j ekonomik'ist'o'j kalkul'is, ke komun'a Eŭrafrika lingv'o ebl'ig'os al ni gajn'i de'nov'e la centr'a'n rol'o'n en la mond'o, kiu'n ni hav'is dum jar'cent'o'j. Do, ni konsider'as Esperant'o'n serioz'a kandidat'o por plen'um'i tiu'n ĉi grav'a'n rol'o'n. Bilet'o al Brusel'o est'as jam registr'it'a vi'a'nom'e. Bon'vol'u kapt'i la ven'ont'a'n magnet'tub'o'n. Ni atend'as vi'n post unu hor'o.”

La vand'o al'pren'as si'a'n antaŭ'a'n stat'o'n. Ĵaneta ĝem'et'e el'spir'as.

„Bon'vol'u aranĝ'i, ke Mbabumba anstataŭ'u mi'n ĉe la TEJO -kun'ven'o, kaj bon'vol'u projekci'ig'i la dosier'o'n de la komision'o al mi'a'j okul'vitr'o'j, por ke mi pov'u re'leg'i ĝi'n dum la vojaĝ'o.”

***

Tri tag'o'j'n post'e Ĵaneta al'front'as la komitat'o'n, kiu decid'os, ĉu Esperant'o rol'u kiel oficial'a komun'a lingv'o de UEA.

„Kar'a Ĵaneta, malgraŭ tio, ke ni'a'j ĝis'ost'a'j esperant'ist'o'j jam snuf'as la Fin'a'n Venk'o'n, mi fort'e kontraŭ'as akcept'i tiu'n ĉi evolu'o'n de ni'a kar'a lingv'o. Ĉu vi ver'e vol'as, ke ĝi perd'u si'a'n neŭtral'ec'o'n? Sam'kiel la de ni antaŭ'long'e kondamn'it'a angl'a, Esperant'o est'iĝ'us koloni'ad'a lingv'o, aparten'ant'a al potenc'a ekonomi'a kaj politik'a blok'o.”

„Sinjor'in'o ĝeneral'a sekretari'o, permes'u al mi, ke mi pren'u la vort'o'n.”

Ĵaneta man'gest'e aprob'as. Do, la komitat'an'o daŭr'ig'as.

„Mi opini'as, ke ni konsider'u tiu'n ĉi grav'a'n kaj impon'a'n propon'o'n de UEA en ĝi'a'j ĝust'a'j perspektiv'o'j. Neniam antaŭ'e ni hav'is tia'n unik'a'n ŝanc'o'n. La fortun'o est'as por ni, kaj ni ne mal'traf'u ĝi'n. Fakt'e, en mult'a'j lok'o'j de la mond'o Esperant'o uz'iĝ'as en merkat'ik'a'j kaj kultur'a'j sfer'o'j. Se Esperant'o oficial'iĝ'us en Eŭrafriko, tio pov'us est'i sem'o por la tut'a mond'o.”

Oni daŭr'ig'as la argument'ad'o'n ard'e kaj emoci'plen'e. La sun'o sub'ir'as, kaj la komitat'an'o'j plu'diskut'ad'as sen al'ven'i al decid'o.

***

Februar'o 2101. La sun'o ne bril'as super Roterdam'o. Tra la strat'o'j de la urb'o aŭd'iĝ'as la unu'nur'a lingv'o de Eŭrafriko. Subit'e turist'o al'parol'as Vladon sur'voj'e el magnet'tub'o al la sid'ej'o de la Afrik-Eŭrop'a Esperant'o-Uni'o.

„Salut'o'n, mi est'as Ĥen Ŭej!”

Vlado unu'e mir'as, post'e rigard'as si'a'n Amik'um'u-kont'o'n projekci'it'a'n en li'a'j okul'vitr'o'j kaj tuj li'n re'kon'as. Li feliĉ'as, ke ĉin'a turist'o el Az'i-Oceani'o uz'as kun li Esperant'o'n kaj ne la ĉie'a'n svahil'a'n.

La Krikenhara Sep'op'o
La Krikenhara Sep'op'o est'as ar'o de Pieter Engwirda, Joost Franssen, Feder'ic'o Gobbo, Andries Hovinga, Frank Merl'a, Hiddo Velsink kaj Je'a'n- Jacques Wintraecken. Tiu ĉi rakont'et'o est'as rezult'o de Esperant'o-kurs'o por super'a nivel'o, kiu okaz'is en Krikkenhaar, Nederland'o, dum la stud'semajn'fin'o organiz'it'a de Esperant'o Nederland de la 13 a ĝis la 15 a de oktobr'o 2017.
Re'ven'o al Belfast'o

Ese'o'j

IRLAND'O

Re'ven'o al Belfast'o

En decembr'o 2017 ni ricev'is invit'o'n part'o'pren'i et'a'n sabat'a'n solen'aĵ'o'n en Belfast'o, la plej grand'a urb'o en Nord-Irland'o. Ni'a grup'et'o el Dublin'o kaj ali'a urb'o en la respublik'o vojaĝ'is kun'e per komfort'a vagon'ar'o de la nord-irland'a fer'voj'a sistem'o. Mi'a edz'in'o kaj mi decid'is pas'ig'i la tut'a'n semajn'fin'o'n en Belfast'o.

Antaŭ'e minac'a etos'o ...

Mi'a last'a vizit'o al Belfast'o okaz'is antaŭ ĉirkaŭ tri'dek jar'o'j. Mi'a'j memor'o'j pri tiu'j temp'o'j konsist'as el bild'o'j de mez'grand'a industri'a urb'o kun mal'mult'e da alt'a'j dom'o'j, kaj mal'pli da trafik'o: ne tre bel'a, sed kun kelk'a'j verd'a'j angul'o'j. La tiam'a etos'o en Belfast'o est'is minac'a, danĝer'a kaj ĝeneral'e mal'agrabl'a. Pro teror'ism'a'j atenc'o'j kaj reciprok'a'j venĝ'atak'o'j de la du politik'a'j-religi'a'j frakci'o'j: la respublik'ism'a (ĉef'e katolik'a) kaj la por'brit'a uni'ist'a (ĉef'e protest'ant'a), Belfast'o aspekt'is kiel urb'o sub milit'a leĝ'o. Ĉie vid'iĝ'is brit'a'j soldat'o'j, arm'it'a'j polic'an'o'j, blend'it'a'j vetur'il'o'j kaj kontrol'barier'o'j.

... tre ŝanĝ'iĝ'is

La Belfast'o, kiu'n ni spert'is nun, est'as tre ŝanĝ'it'a. En la urb'o'centr'o lev'iĝ'as alt'a'j plur'etaĝ'a'j konstru'aĵ'o'j (mal'bel'a'j laŭ mi'a gust'o), kia'j antaŭ'e apenaŭ ekzist'is. Mank'as la milit'a ĉe'est'o kaj la etos'o de suspekt'o kaj tim'o. La pez'a'j industri'o'j, kiel la konstru'ad'o de grand'a'j ŝip'o'j, ne plu est'as vid'ebl'a'j. La ĝeneral'a etos'o est'as mal'streĉ'a. En la tradici'a kristnask'a foir'o ni sent'is gaj'a'n feri'a'n humor'o'n inter la aĉet'ant'o'j kaj vend'ist'o'j. Ĉiu'j'n oni akcept'is afabl'e, kiel bon'ven'a'j'n vizit'ant'o'j'n el la sud'o.

Vid'ind'aĵ'o'j

Dimanĉ'e ni kapt'is la okaz'o'n por vetur'i per urb'a rond'vojaĝ'a bus'o kun gvid'ant'in'o, kiu pri'skrib'is ĉiu'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n. Mi dev'as konfes'i, ke por mi nur du al'log'aĵ'o'j est'is ver'e interes'a'j: nom'e la grandioz'a konstru'aĵ'o de la nord-irland'a asemble'o (parlament'o) situ'ant'a en grand'eg'a kaj bel'eg'a park'o, kaj la impon'a ekspozici'a centr'o pri Titanic , la enorm'a pasaĝer'a ŝip'o konstru'it'a en Belfast'o, kiu tragik'e pere'is en april'o 1912, post kolizi'o kun glaci'mont'o. Ni pas'ig'is la tut'a'n dimanĉ'a'n maten'o'n en la ekspozici'o, kaj mi rekomend'us ĝi'n al iu ajn kiu trov'iĝ'os en Belfast'o.

Ankoraŭ divid'it'a'j

Kvankam la veter'o dum ni'a rest'ad'o est'is ne'kutim'e mild'a kaj sen'pluv'a, la ĉiel'o est'is griz'a, don'ant'e morn'a'n aspekt'o'n al la urb'o. Ali'a afer'o mal'ĝoj'ig'is ni'n. Dum ni'a bus'a rond'ir'ad'o, la gvid'ist'in'o (afabl'a jun'a vir'in'o) indik'is al ni, ke la urb'o est'as ankoraŭ divid'it'a en zon'o'j'n (ni ne plu dir'u get'o'j), kie apart'e loĝ'as an'o'j de la du religi'a'j kaj politik'a'j komun'um'o'j. Ŝi fingr'o'montr'is al et'a ĉirkaŭ'mur'it'a katolik'a kvartal'o, kvazaŭ kaŝ'it'a en elegant'a protest'ant'a distrikt'o. En divers'a'j lok'o'j tra la urb'o oni vid'as vast'a'j'n kaj oft'e tre lert'e pentr'it'a'j'n mur'a'j'n bild'o'j'n sur gabl'o'j de la dom'o'j, kun politik'a'j kaj religi'a'j frap'fraz'o'j kaj bild'o'j de la „hero'o'j” de la respektiv'a'j hom'grup'o'j.

„Pac'mur'o'j” dum'e rest'as

Super mult'a'j kvartal'o'j kaj dom'o'j fier'e flirt'as flag'o'j, indik'ant'e lojal'ec'o'n de la lok'an'o'j: brit'a'j super la protest'ant'a'j kvartal'o'j kaj tri'kolor'a'j irland'a'j flag'o'j super la katolik'a'j. Cert'e la ne'kaŝ'it'a mal'amik'ec'o de antaŭ'a'j jar'o'j ne plu est'as tiom evident'a, sed la du part'o'j de la komun'um'o ankoraŭ ne sukces'is amik'iĝ'i aŭ pardon'i unu la ali'a'n. Belfast'o rest'as dis'ig'it'a urb'o, kie ankoraŭ star'as tiel nom'at'a'j „pac'mur'o'j” por reciprok'a protekt'o. Tamen ne mal'est'as esper'o pri pli bon'a'j inter'hom'a'j rilat'o'j en la est'ont'ec'o. Inter religi'ul'o'j kaj ne'religi'ul'o'j, kaj eĉ inter politik'ist'o'j, trov'iĝ'as hom'o'j, kiu'j labor'as por kre'i pli pac'em'a'n kaj pli feliĉ'a'n est'ont'ec'o'n en Nord-Irland'o.

Lingv'a etos'o

La tie'a sekt'ism'o ne est'as facil'e klar'ig'ebl'a. La belfastanoj est'as ĝeneral'e humur'a'j, bon'humor'a'j kaj afabl'a'j. Ili parol'as en la tip'e nord-irland'a dialekt'o, kiu aŭd'iĝ'as en la nord'a'j distrikt'o'j ambaŭ'flank'e de la land'lim'o, kaj en ĉiu senc'o la belfastanoj est'as simil'a'j al ali'a'j irland'an'o'j, sed la aspekt'o de Belfast'o ne tre diferenc'as de iu ajn industri'a urb'o en la brit'a'j insul'o'j. Oficial'a'j anonc'o'j kaj publik'a'j inform'o'j est'as sen'escept'e en la angl'a lingv'o. La irland'a (gael'a) aper'as nur sporad'e en mal'mult'a'j katolik'a'j distrikt'o'j. Voĉ'a'j'n anonc'o'j'n en staci'dom'o'j kaj ĉe publik'a'j instanc'o'j ni aŭd'is nur en sud-angl'a'j akĉent'o'j, ne irland'a'j. Nur la dialekt'o de la ordinar'a'j urb'an'o'j indik'as, ke oni trov'iĝ'as sur la kelt'a Verd'a Insul'o. Tamen, eĉ la nord-irland'a televid'o ( BBC NI) oft'e el'send'as program'o'j'n en la irland'a lingv'o, kaj sur la ĉef'ŝose'o ĉe la land'lim'o, kiam oni en'ir'as la nord-irland'a'n distrikt'o'n Fermanagh (gael'e: Fear Manach ), oni est'as bon'ven'ig'at'a per ŝild'o en la angl'a, la irland'a kaj la ulster'skot'a. Do la irland'a lingv'o ne est'as oficial'e mal'permes'at'a.

Interes'aĵ'o'j abund'as

Resum'e, valor'as vizit'i Belfast'o'n (kaj la tut'a'n teritori'o'n de Nord-Irland'o), kie interes'aĵ'o'j abund'as kaj la loĝ'ant'o'j est'as gast'am'a'j kaj dank'em'a'j al vizit'ant'o'j, kiu'j honor'ig'as ili'n per si'a ĉe'est'o. Tro long'e Nord-Irland'o est'is izol'it'a, sed nun ne plu.

gmck
Garbhan M AC A OIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
Per persist'o al'ven'as sukces'o

Medi'o

OPINI'O

Per persist'o al'ven'as sukces'o

La lukt'o por protekt'ad'o de la natur'medi'o est'as long'a batal'o, kiu dev'as est'i ni'a. Ĉu ni ĉiu'j vol'as las'i ni'a'j'n infan'o'j'n loĝ'i sur planed'o, kie ĉiu'j pov'as kon'i akcept'ebl'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n? Ni dev'as tiam ni'n mobiliz'i, kiam aper'as ia ajn atak'o kontraŭ ni'a ĉirkaŭ'aĵ'o aŭ kontraŭ la natur'medi'o.

Ĝi est'as voj'o, kiu oft'e est'as plen'a de obstakl'o'j, sed ni dev'as persist'i, eĉ se la konflikt'o long'e daŭr'as. La mal'vigl'iĝ'o ne dev'us est'i ni'a'flank'e, sed flank'e de polu'ant'o'j kaj de la reg'ist'ar'o. La ekzempl'o, kiu'n ni propon'as sub'e, montr'os, ke ĉiam per persist'o al'ven'as sukces'o.

Nov'a flug'haven'o

Notre -Dam'e-des- Landes est'as vilaĝ'o okcident'e en Franci'o, situ'ant'a en la mar'bord'a region'o Loire - Atlantique, proksim'e al Nantes. La projekt'o konstru'i flug'haven'o'n proksim'e al la urb'o est'is lanĉ'it'a en 1960. Ne'aktiv'a pro la petrol'o-kriz'o de la 1970 aj jar'o'j, ĝi re'viv'iĝ'is en 2000. Fin'e de 2007, la projekt'o konfirm'iĝ'is, malgraŭ la anonc'o de la halt'ig'o de iu ajn kre'ad'o de flug'haven'o far'it'a dum la renkont'iĝ'o titol'it'a „ Grenelle 1 de la natur'medi'o” en Pariz'o tiu'n sam'a'n jar'o'n. La dekret'o formal'ig'ant'a ĝi'n est'is publik'ig'it'a la 10an de februar'o 2008.

La projekt'o hav'as defend'ant'o'j'n, kiu'j dir'as, ke ĝi est'as rimed'o por ekonomi'a evolu'o. Sed ekzist'as ankaŭ mult'a'j kontraŭ'ul'o'j kaj fort'a mobiliz'o, kiu kresk'is dum la last'a'j jar'o'j.

Pac'e sed firm'e rezist'i

Nantes kaj ĝi'a region'o jam hav'as flug'haven'o'n, plej'part'e sub'util'ig'at'a'n. Ĉiu'okaz'e ĝi hav'as sufiĉ'e da spac'o por est'i pli'bon'ig'it'a kontraŭ pli mal'alt'a'j kost'o'j. La nov'a projekt'o est'as mal'ŝpar'a, for'ig'us ter'kultur'a'j'n labor'posten'o'j'n, kaj detru'us la lok'a'n natur'a'n medi'o'n. Ĝi tuŝ'as unu el la last'a'j heĝ'a'j kamp'ar'a'j are'o'j en mal'sek'a ter'are'o en Franci'o. Pro tio, la kontraŭ'ant'o'j de la projekt'o inkluziv'is flank'e de la kamp'ar'an'o'j, kiu'j est'is kultiv'ant'a'j la ter'o'n de mult'a'j generaci'o'j, jun'ul'o'j'n pli freŝ'dat'e konvert'iĝ'int'a'j'n al la kamp'ar'a viv'o, nom'e de daŭr'i'pov'a ter'kultiv'ad'o. La du grup'o'j far'iĝ'is laŭ la jar'o'j pli kaj pli unu'ec'a'j kaj rezolut'a'j pac'e sed firm'e rezist'i la evaku'ad'o'n de la ter'pec'o'j sur kiu'j ili labor'as.

Projekt'o for'las'it'a

Unu el la aktor'o'j de ĉi tiu mobiliz'o est'as franc'a ekologi'a parti'o, „Eŭrop'o, Ekologi'o, La Verd'ul'o'j” ( EELV), kiu sub'strek'as ĉi tiu'n ekzempl'a'n sukces'o'n. Ĝi est'is ek'de la komenc'o tre aktiv'a ĉef'a kontraŭ'ul'o al la projekt'o, kun'e kun ali'a'j asoci'o'j.

La 17an de januar'o 2018, la reg'ist'ar'o dir'is, ke la projekt'o konstru'i nov'a'n flug'haven'o'n est'as definitiv'e for'las'it'a. Neces'is 50 jar'o'j por fal'ig'i ĝi'n.

„La ekologi'em'ul'o'j dezir'as, ke ĉi tiu saĝ'a kaj kuraĝ'a decid'o far'iĝ'u fin'o'far'a precedenc'o: ke ekonomi'a evolu'ig'o ne plu est'u konduk'at'a kontraŭ la natur'medi'o aŭ la viv'ad'o, aŭ kontraŭ la konsent'o de la loĝ'ant'ar'o, kiel tio tro oft'e okaz'as”, bedaŭr'as Juli'e'n Bayou [ ĵuljén bajú ], kiu est'as, kun'e kun Sandr'a Regol, naci'a pro'parol'ant'o de EELV.

Kun'e kun la mal'permes'o de elektr'a fiŝ'kapt'ad'o decid'it'a de Eŭrop'a Uni'o, la for'las'o de la konstru'ad'o de ĉi tiu ne'taŭg'a nov'a flug'haven'o montr'as, ke la lukt'o'j al'port'as esper'o'n. La persist'em'o ind'as ĉiam; ne mal'lev'u la brak'o'j'n.

Marc G ALLARDO
Marsejl'o, Franci'o
1. Grenelle est'as strat'o en Pariz'o, ĉe kiu trov'iĝ'as ofic'ej'o de la Ministr'ej'o pri Labor'o. Tie en maj'o 1968 oni el'labor'is inter'konsent'o'n, kiu el'ir'ig'is el grand'a konflikt'o, kaj post'e la nom'o est'as uz'at'a pri ia'j grand'a'j inter'konsil'iĝ'o'j de reg'ist'ar'o kaj asoci'o'j, sindikat'o'j ktp.
Libr'o-art'o

Hobi'o

FINN'LAND'O

Libr'o-art'o

Kio'n far'i, se brokant'ej'o'j kaj pul'bazar'o'j ne plu akcept'as vi'a'j'n libr'o'j'n? Ĉu ĵet'i ili'n en rub'uj'o'n, las'i polv'iĝ'i sur bret'ar'o, brul'ig'i aŭ donac'i al ge'amik'o'j, kiu'j ne kuraĝ'as rifuz'i? Ne cerb'um'u! Al'iĝ'u al kurs'o pri libr'o-art'o aŭ serĉ'u ekzempl'e en la ret'o detal'o'j'n pri book craft ! Vi surpriz'iĝ'os, vid'ant'e kiel ebl'as uz'i libr'o'j'n kiel material'o'n por re'cikl'ig'o kaj nov'a'j objekt'o'j.

Bon'e, se la libr'o'j hav'as bel'a'n spin'o'n, or'um'it'a'j'n kovr'il'o'j'n kaj foli'o-eĝ'o'j'n. Tamen ankaŭ mal'nov'a'j ted'a'j kaj ne plu valid'a'j leĝ'o'libr'o'j taŭg'as. Ebl'as uz'i ĉiu'n libr'o'n. Liber'iĝ'u de vi'a mal'nov'a respekt'o al pres'it'a'j vort'o'j kaj al la klopod'o'j kaj ating'o'j de verk'ist'o'j! Ili'a labor'eg'o mal'aper'os kiel feniks'o kaj re'nask'iĝ'os en la man'o'j de libr'o-art'ist'o en nov'a mir'ig'a kaj ĝoj'ig'a form'o.

El firm'a dik'a libr'eg'o vi pov'as far'i ekzempl'e ĉarm'a'n skatol'o'n, kaŝ'uj'o'n por konjak'o-botel'o aŭ por vir'in'a'j juvel'o'j, uj'o'n por skrib'il'o'j kaj ali'aĵ'o'j sur vi'a skrib'o'tabl'o. Krom'e ebl'as far'i dekoraci'o'n de vi'a mur'o kaj ig'i vi'a'n loĝ'ej'o'n aspekt'i kiel VI'A hejm'o.

Fingr'o'j kaj imag'o'pov'o

La finn'a libr'o-art'ist'in'o Katri Oikarinen uz'as mal'nov'a'j'n griz'iĝ'int'a'j'n bret'o'j'n por en'kadr'ig'i si'a'j'n verk'o'j'n. Ili est'ig'as trankvil'a'n histori'a'n etos'o'n. Iu dik'et'a libr'o ne plu uz'at'a pov'as per ŝi'a'j man'o'j far'iĝ'i star'ant'a kadr'o por par'o da fot'o'j kar'a'j al ŝi. La pord'o'n de si'a dorm'o'ĉambr'o ŝi kaŝ'is per „tapet'o” el libr'o'dors'o'j. Sur la kuir'ej'a tabl'o oni pov'as met'i firm'a'n dik'eg'a'n libr'o'n, ekzempl'e ne plu uz'at'a'n vort'ar'o'n, kaj en'met'i si'a'j'n plej akr'a'j'n tranĉ'il'eg'o'j'n inter la foli'o'j'n. Tie ili ne mal'akr'iĝ'os.

Ankaŭ libr'o'foli'o'j util'as. Vi pov'as lern'i fald'i ili'n por far'i anĝel'o'j'n, erinac'o'j'n, ali'a'j'n best'et'o'j'n aŭ vent'um'il'ec'a'n uj'o'n por (vizit)kart'o'j. Inform'o'j'n pri paper'a'j roz'o'j serĉ'u en la ret'o per DIY paper roses (mi bedaŭr'as, ke mi pov'as don'i nur angl'a'lingv'a'j'n serĉ'vort'o'j'n). Fald'ant'e foli'o'j'n el libr'o'j, vi pov'as uz'i ili'n ankaŭ kiel ornam'aĵ'o'j'n por kristnask'a arb'o, plur-edr'o'j'n, glob'o'j'n, stel'o'j'n. Serĉ'u model'o'j'n kaj instru'ant'o'j'n, uz'u vi'a'j'n fingr'o'j'n kaj imag'o'pov'o'n, ĝu'u! Ebl'e vi sukces'os evolu'ig'i vi'a'n hobi'o'n ĝis art'o kaj gajn'i mon'o'n, vend'ant'e vi'a'j'n ide'o'j'n en la ret'o.

rpyh
Raita P YHÄLÄ
korespond'ant'o de MONAT'O en Finn'land'o


012222-IMG_6576

Kadr'o'j por fot'o'j en libr'o. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ

012222-IMG_6584

Paper'a'j roz'o'j. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ

012222-IMG_6608

Vir'in'a rob'o el paper'foli'o'j. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ

012222-IMG_6609

Fald'i foli'o'j'n. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ


012222-IMG_6612

Paper'a'j erinac'o'j. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ

012222-IMG_6613

El firm'a dik'a libr'eg'o vi pov'as far'i kaŝ'uj'o'n por konjak'o-botel'o. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ

Nur manĝ'at'e la puding'o gust'iĝ'as

Libr'o'j

Nur manĝ'at'e la puding'o gust'iĝ'as

La du'a verk'o el la seri'o Berlin'a Komentari'o pri la Fundament'o de Esperant'o konsist'as el tri volum'o'j: BK - II -1. Ĝeneral'a Part'o de Vort'ar'o Oficial'a; BK - II -2. Vort'ar'o Oficial'a A - K ; BK - II -3. Vort'ar'o Oficial'a L - Z . La unu'a'n volum'o'n, kiu vast'e klar'ig'as ĉiu'j'n part'o'j'n kaj ankaŭ, de temp'o al temp'o, ne ĉiam mal'prav'e, kritik'as ag'o'j'n de la Akademi'o, mi ne pri'parol'os en tiu ĉi tekst'o, ĉar ĝi bezon'us tro da spac'o, kiu'n mi prefer'as uz'i por prezent'i la du ali'a'j'n volum'o'j'n. La tekst'o de la unu'a volum'o spegul'as la profesi'o'n de la kompil'int'o – klar'e li est'as jur'ist'o. Pro la kameleon'ec'o de ret'a'j dosier'o'j mi al'don'as, ke la recenz'it'a'j dosier'o'j dat'iĝ'as de april'o 2017. Ver'ŝajn'e, pli freŝ'a'j jam hav'ebl'as.

Oficial'a oficial'ec'o

Ne est'as facil'e trov'i taŭg'a'n titol'o'n, se vi vol'as el'don'i vort'ar'o'n unu'lingv'a'n esperant'a'n, ĉar jam ekzist'as Universal'a Vort'ar'o, Plen'a Vort'ar'o (Ilustr'it'a kaj ne, Nov'a Ilustr'it'a), Akademi'a Vort'ar'o ... La „oficial'a” en la titol'o klar'e nur indik'as, ke la vort'ar'o liver'as ĉiu'j'n oficial'a'j'n esperant'a'j'n vort'o'j'n. Ankaŭ la el'don'ej'o Esperant'o-Akademi'o ne rilat'as al la Akademi'o, sed al berlin'a entrepren'o, sub gvid'o de Bernard'o Pabst.

Laŭ la en'konduk'o, la ĉef'a cel'o de la vort'ar'o est'as prezent'i komplet'a'n, preciz'a'n kaj fid'ind'a'n inventar'o'n de la „Vort'ar'o Oficial'a”. La noci'o „Vort'ar'o Oficial'a” aper'as en la antaŭ'parol'o de la Fundament'o (aline'o 7). La prezent'it'a verk'o, tamen, est'as pli ol nur'a inventar'o, kiel detal'a trakt'ad'o de unu el la artikol'o'j montr'os:

Ni esplor'u la radik'o'n „adres’” kaj ĝi'a'j'n deriv'aĵ'o'j'n; kaj ni leg'as, sam'e kiel mi klar'ig'is jam en antaŭ'a recenz'o, pri la Histori'a Vort'ar'o:

La radik'o „adres’” dev'us aper'i en UV, ĉar ĝi trov'iĝ'as ie en la Fundament'o, sed ĝi mank'as en UV; ĝi aper'as en paragraf'o 42 de la Ekzerc'ar'o, sed ĝi kaj ĝi'a'j traduk'o'j mank'as en ties akompan'a vort'list'o. La radik'o „adres’” aper'as en la Unu'a Oficial'a Al'don'o de la Akademi'o (pli preciz'e: de la Lingv'a Komitat'o (1909), kun asterisk'o, kiu indik'as, ke ĝi est'as trov'ebl'a en la konkordanc'o de Wackrill, Zamenhof'a'j vort'o'j (1908), kun'e kun la kvin'lingv'a traduk'o. La ortografi'o de la rus'a vort'o ŝanĝ'iĝ'is en 1918. Kiel „adres/ o (1)” ĝi aper'as de'nov'e en la Ok'a Oficial'a Al'don'o (1974), kie ĝi est'as deklar'it'a „fundament'a vort'o”. La Ok'a Oficial'a Al'don'o do konfirm'as, ke ĝi aparten'as al la Fundament'o laŭ stat'o jam de 1905. La (1) mal'antaŭ „adres/ o ” en la Ok'a Al'don'o signif'as, ke ĝi jam aper'is en Oficial'a Al'don'o 1, kie ĝi oficial'iĝ'is. Ĝi font'as el la Unu'a Libr'o de 1887 kaj la Rus'a-Esperant'a Vort'ar'o de Zamenhof (1889). En Wackrill est'as cit'it'a klar'ig'a fraz'part'o, pren'it'a el la Fundament'a Krestomati'o (1903), p. 227, lini'o 29.

Oficial'a vort'o est'as pli'e „adres'it'a”, kiu aper'as en la Fundament'a Ekzerc'ar'o en paragraf'o 42, la 8 a fraz'o, kiu est'as cit'it'a. Ali'a'j vort'o'j, trakt'it'a'j en la Histori'a Vort'ar'o, ne est'as cit'it'a'j ĉi tie, ĉar ili ne est'as t. n. oficial'a'j vort'o'j. Mi skrib'is: „fraz'part'o” (ĉe Wackrill), ĉar ĝi ja est'as nur part'o de la fraz'o en la krestomati'o! (En la 15 a el'don'o ĝi trov'iĝ'as en p. 215, Korespond'ad'o Komerc'a de L. de Beaufront, la du'a lini'o.)

Amik'ec'a konfront'o

Se vi leg'is la recenz'o'n pri la Histori'a Vort'ar'o (MONAT'O 2018/05, p. 22-24), vi demand'os vi'n: kial neces'a? kie est'as la diferenc'o? Nu, tem'as pri du tut'e mal'sam'a'j afer'o'j! La Histori'a Vort'ar'o esplor'as ni'a'n pre'histori'o'n, la temp'o'n, kiam la lingv'o ankoraŭ ne ricev'is si'a'n definitiv'a'n form'o'n, do ĝis 1905. Tiu ĉi verk'o pri'trakt'as ni'a'n post'bulonj'a'n viv'o'n. Sed ni foli'um'u la Histori'a'n Vort'ar'o'n:

La radik'o „adres/” aper'is unu'a'foj'e en 1887, kiel „adres'it'o”; „adres'i” trov'iĝ'as ĉe Zamenhof, en la Du'a Libr'o en p. 30, kaj en la Rus'a-Esperant'a Vort'ar'o, p. 3, mal'dekstr'a kolumn'o; „adres'o” en la Unu'a Libr'o, en p. 32, dors'e de la blanket'o'j (la promes'foli'et'o'j pri lern'ad'o, kondiĉ'e ke ...); „adres'ar'o” est'as trov'ebl'a ĉe Zamenhof en Al'don'o al la Du'a Libr'o, en p. 13 kaj en la Adres'ar'o de 1889, kiel titol'o, kaj kun komenc'a majuskl'o (ĉi tie indik'it'a per la du'obl'a tild'o antaŭ la fin'aĵ'o o), kaj la titol'o est'as cit'it'a; „adres'it'o” aper'as en la Unu'a Libr'o de Zamenhof en p. 20.

La Histori'a Vort'ar'o list'as ĉiu'j'n vort'o'j'n (ĝis 1905 ja nenia „oficial'ec'o”!); ne nur la oficial'a'j'n. En la Vort'ar'o Oficial'a, princip'e, aper'as la naci'lingv'a'j traduk'o'j ... aŭ ali'a senc'o'indik'o. Deriv'aĵ'o'j, kiu'j ne oficial'iĝ'is, ne trov'iĝ'as en ĝi.

Kaj kio pri la Akademi'a Vort'ar'o? Unu'e, la Akademi'a Vort'ar'o est'as datum'baz'o, kaj oni do serĉ'as en ĝi difin'it'a'n artikol'o'n. Se ni serĉ'as „adres/”, tiam ven'os la sekv'ant'a respond'o:

Normal'e ĉe al'klak'o de la „element'o” oni ricev'as bild'o'n de la Universal'a Vort'ar'o, sed „adres’” ja ne trov'iĝ'as en ĝi! Sed oni ricev'as bild'o'n de la paĝ'o el la Fundament'o, kie „adres'o” aper'as, nom'e en la paragraf'o 42, kaj la vort'o aper'as eĉ ruĝ'ig'it'a. Se vi hav'as normal'a'j'n okul'o'j'n, vi tuj konstat'os, ke la Akademi'a Vort'ar'o liver'as mult'e mal'pli ol la Vort'ar'o Oficial'a. La Vort'ar'o Oficial'a liver'as ĉio'n, kio est'as liver'ebl'a, ankaŭ ĉiu'j'n sur'voj'a'j'n paŝ'o'j'n, ortografi'a'j'n erar'o'j'n, mal'nov'a'j'n ortografi'o'j'n (oni ne rajt'as ŝanĝ'i io'n ajn en la Fundament'o!), akademi'a'j'n korekt'o'j'n apud la original'a'j form'o'j ... kaj ne nur la rezult'o'n. Atent'u! Mi trov'as la Akademi'a'n Vort'ar'o'n tre bon'a ĉiu'tag'a konsult'il'o/konsult'ej'o. La indik'o de la oft'ec'o'kategori'o est'as oft'e pri'diskut'at'a.

Nud'ig'o de hibrid'a Meduz'o

La Vort'ar'o Oficial'a montr'as al ni la material'o'n en ĝi'a tut'ec'o, kaj do la hibrid'a'n Meduz'o'n kun la kvin kap'o'j ... kun al'don'a'j rezerv'o'kap'o'j (foj'e difin'o'n, foj'e hispan'a'n, katalun'a'n ktp... Mank'as nur la difin'o'j kvin'lingv'a'j kaj tiu'j de Kab'e kaj Verax). Mi tre bedaŭr'as, ke la Akademi'o ne sekv'is Zamenhof kaj ne sistem'e liver'is kvin'lingv'a'n traduk'o'n. Nu? Mi oft'e predik'is, ke inter lingv'o'j, eĉ nur'a'j du, ne ebl'as trov'i ver'e par'o'j'n kun ident'a'j senc'o'j ... do, kio pri kvin? Inter'temp'e mi lern'is, ke ĉiu'j hom'o'j parol'as tre mal'preciz'e, kaj ke est'as dank'e al tiu mal'preciz'ec'o ... ke ni tiom bon'e kompren'as unu la ali'a'n. La senc'o de la esperant'a'j vort'o'j est'as, praktik'e kaj ne ĉiam sen'diskut'e aŭ sen'disput'e, difin'it'a de la popol'o. La popol'o decid'as, ke, malgraŭ la fundament'a mal'permes'o, „gru'o'j” ne nur flug'as, sed ankaŭ firm'e star'as sur ter'o kaj mal'ŝarg'as ŝip'o'j'n. Ebl'e tial Zamenhof dekret'is: „Popol'o dir'as, Di'o dir'as.” La ŝajn'a solv'o per'e de difin'o'j ... konduk'us ni'n al oficial'a Plen'plen'a Vort'ar'o. Kiom da senc'o'j neces'as difin'i por „adres'o”? Tri en PIV, kaj tio est'as escept'e mal'mult'e! Eĉ kat'o hav'as fakt'e du, kaj inter tiu'j, tamen, ne est'as la senc'o „kavalier'o”, kiu'n minimum'e du el la kvin naci'lingv'a'j kat'o'j hav'as! Por kovr'i „temp'o”- n PIV bezon'as eĉ dek difin'o'j'n.

Esplor'ad'o de leopard'ec'o

Ni ne atend'as tiom da makul'et'o'j, kiom oni trov'as sur leopard'o, sed tut'e egal'bril'kolor'a la verk'o, ver'ŝajn'e, tamen ne est'as? Nepr'e makul'et'o'j est'as, sed, laŭ mi, precip'e en la aŭtor'a'j al'don'o'j, aŭtor'a'j rimark'o'j. Tiel li rimark'ig'as ĉe „plik'o”: „ Plica polonica ” est'as la latin'a histori'a nom'o de felt'iĝ'int'a'j (kap- aŭ barb'o-)har'o'j (aŭ kol'har'o'j de la ĉeval'o'j ktp), per komb'ad'o ne plu dis'ig'ebl'a'j. Laŭ mi'a kurac'ist'o, kaj laŭ la Medicin'a Vort'ar'o, kiu'n mi konsult'is, plik'o ankoraŭ (en evolu'land'o'j, ekzempl'e) ekzist'as, kaj est'as „pedik'plen'a aglutin'iĝ'int'a stink'a har'tuber'o”! Ĉu Bernard'o tim'as stink'a'j'n vort'o'j'n? Li, tamen, en'met'is ĉiu'j'n vort'o'j'n el la naŭ'a Akademi'a Al'don'o! Plik'o est'is pri'skrib'it'a de kurac'ist'o en 1858, en Pol'land'o, kaj lud'is grand'a'n rol'o'n en la pol'a folklor'o. Ĝi ankaŭ lud'as rol'o'n en unu el la fabel'o'j de la frat'o'j Grimm, kie ĝi al'port'as riĉ'ec'o'n al fraŭl'in'o, kiu dum unu jar'o ne komb'is si'n kaj trov'is ĉe la fin'o de la jar'o or'a'j'n mon'er'o'j'n ... en si'a plik'o.

Sed pli ĝen'as mi'n la ne'vid'ebl'a'j makul(et) oj. Ĉe „puding'o” (pardon'u! ĉiam mi'a puding'o!) li not'as, ke la vort'o fakt'e, laŭ la naci'a lingv'o, indik'as tre mal'sam'a'j'n manĝ'o'j'n, kaj menci'as mi'a'j'n artikol'o'j'n pri ĝi. Sed neniu indik'o trov'iĝ'as ĉe „lamp'o” kaj „pilot'o”, sed tiu'j noci'o'j tut'e ŝanĝ'iĝ'is inter 1905 kaj nun! En mult'a'j lingv'o'j la vort'o „pilot'o” tut'e ne plu est'as uz'at'a por ŝip'pilot'o; ili en'konduk'is ali'a'n vort'o'n kaj uz'as la vort'o'n „pilot'o” nun nur por aviad'il'pilot'o, do por la spec'o, kiu est'is tre mal'oft'a en la zamenhof'a temp'o. „Lamp'o” tiam funkci'is per ole'o. Nun oni ĉiam pens'as nur pri elektr'a lamp'o. Mi bedaŭr'as, ke li ne menci'as, ke la tri ne'slav'a'j traduk'o'j de „miogal'o” est'as komplet'e erar'a'j pro mank'o de slav'o'j ĉe la korekt'ad'o. La german'a korekt'ant'o eĉ sukces'is trans'plant'i tut'e erar'a'n traduk'o'n sur antaŭ'e ĝust'a'n vort'o'n! Arkaik'a vort'o „kamlot'o”, unu el tiu'j danĝer'a'j vort'o'j, sam'e kiel la „puding'o”, ĉe kiu la naci'lingv'o'j harmoni'as ... sed, fakt'e, tut'e fals'amik'as, bedaŭr'ind'e, ankaŭ ne ricev'is klar'ig'a'n rimark'o'n. Arkaik'a, nepr'e, est'as „kamlot'o”, kvankam ĝi est'is sufiĉ'e oft'e uz'at'a en mi'a jun'ec'o, en la senc'o de mal'valor'aĵ'o, ne specif'e la ŝtof'o, kiu eĉ tiam, ver'ŝajn'e, ne plu fabrik'iĝ'is. Et'a'j makul'et'o'j – sed ili, tamen, ĝen'as mi'n – est'as, ke iu'j'n rus'a'j'n vort'o'j'n en mal'nov'a ortografi'o akompan'as la modern'a, sed ali'a'j'n, sam'e bagatel'a'j'n, ne.

Petr'o, pied'o'j sur'ter'e'n!

Aĥ, plik'o, miogal'o, kamlot'o ... cent'mil'o'j da esperant'ist'o'j viv'is long'e kaj mort'is trankvil'e, neniam renkont'ant'e unu el tiu'j vort'o'j! Tut'e prav'e! La lingv'o funkci'as, oni kompren'as unu la ali'a'n, kaj esperant'a'j konversaci'o'j kaŭz'as mal'pli da mis'kompren'o'j ol etn'a'j lingv'o'j. Sed tio ne prav'ig'as la mank'o'j'n.

Rekomend'o

Ĉiu grup'o en si'a'j kun'ven'o'j dev'us dispon'i pri minimum'e unu ekzempler'o, por solv'i disput'o'j'n pri ŝal'o aŭ kol'tuk'o ... aŭ pri iu ajn oficial'a vort'o. Pli'e, kiel mi'a titol'o sugest'is, per uz'ad'o oni lern'as ĝi'n aprez'i.

Petr'o D ESMET

Bernhard Pabst : Vort'ar'o Oficial'a de Esperant'o. Eld. Esperant'o-Akademi'o, Berlin'o, 2017, 122 + 260 + 240 paĝ'o'j. Sen'pag'e el'ŝut'ebl'a de https ://esperant'o-akademi'o. wikispaces. com /en'ir'o

Forfikul'o'j: inter legend'o kaj real'o

Scienc'o

ZOOLOGI'O

Forfikul'o'j: inter legend'o kaj real'o

Legend'o'j jam de jar'cent'o'j asert'as, ke forfikul'o (scienc'e For'fic'ul'a auricularia ), ĉe'est'a en ĉiu'j kontinent'o'j, pov'as en'grimp'i en hom'a'n orel'o'n, pik'tru'i orel'tambur'o'n kaj kaŭz'i surd'ec'o'n. Do ne mir'ind'as, ke la popol'a nom'o de tiu mal'grand'a kaj ne'agrabl'e aspekt'ant'a insekt'o en mult'a'j idiom'o'j hav'as rilat'o'n al hom'a orel'o. Ekzempl'e forfikul'o nom'iĝ'as slovak'e ucholak , ĉeĥ'e uchavec , ušák , ucholář , ucholák , angl'e earwig , franc'e perce - oreille , german'e Ohrwurm , Ohrenkriecher , nederland'e oorwurm , hungar'e fülbemászók , ruman'e urechelniță , rus'e уховёртка , turk'e kulağakaçan ktp. Kie kuŝ'as la ver'o?

Entomolog'o'j, etim'olog'o'j

Laŭ entomolog'o'j, forfikul'o est'as absolut'e sen'danĝer'a por hom'o. Ĝi aktiv'as nur dum la nokt'o, est'as tim'em'a kaj am'as nur humid'a'j'n kaj ombr'a'j'n lok'o'j'n. Forfikul'o'j hav'as karakteriz'a'j'n pinĉ'il'o'j'n sur ambaŭ flank'o'j de la propr'a abdomen'a pint'o. Ĝust'e pro tiu'j apart'a'j pinĉ'il'o'j, kiu'j memor'ig'as la form'o'n de hom'a orel'o, etim'olog'o'j supoz'as, ke la popol'a nom'o de forfikul'o en plur'a'j lingv'o'j est'as rekt'e lig'it'a kun pinĉ'il'o'j. Ind'as tamen preciz'ig'i, ke ia'j forfikul'o'j est'as mal'grand'a'j parazit'o'j de mam'ul'o'j kaj ne hav'as la tip'a'j'n pinĉ'il'o'j'n.

Fetor'o

La pinĉ'il'o'j de forfikul'o plen'um'as kvar grav'a'j'n task'o'j'n: ili protekt'as kontraŭ mal'amik'o'j (kvankam forfikul'o defend'as si'n ankaŭ per'e de fetor'ant'a sekreci'o), util'as dum ĉas'ad'o, serv'as al kopul'ad'o kaj help'as ĝi'n etend'i flug'il'o'j'n. Forfikul'o mal'oft'e kaj nur escept'e flug'as, sed, kiam ĉi tio okaz'as, ĝi est'as mal'lert'a kaj mal'rapid'a.

Kresk'aĵ'o'j

Forfikul'o est'as ĉio'manĝ'ant'o, kaj dum la tag'o ĝi viv'as ekskluziv'e en kaŝ'ej'o'j kaj mal'larĝ'a'j fend'o'j. Nokt'e forfikul'o serĉ'as nutr'aĵ'o'n: ĝi nutr'as si'n per kresk'aĵ'o'j, sed for'manĝ'as ankaŭ et'a'j'n helik'o'j'n kaj limak'o'j'n, divers'a'j'n larv'o'j'n, ov'o'j'n de insekt'o'j, viv'ant'a'j'n afid'o'j'n kaj insekt'o'kadavr'o'j'n. Foj'foj'e oni pov'as trov'i forfikul'o'n en abel'uj'o'j, kie ĝi nutr'as si'n per miel'o.

Ov'o'j

La in'o dum la printemp'o de'met'as 10-80 ov'o'j'n, kiu'j est'as oval'a'j kaj proksim'um'e unu mili'metr'o'n long'a'j. Ili'n la in'o zorg'e gard'as, regul'e lek'as kaj trans'lok'as por evit'i, ke la ov'o'j sek'iĝ'u kaj ŝim'u. Oft'e la in'o pere'as ĝust'e en nest'o kaj far'iĝ'as nutr'aĵ'o por si'a'j larv'o'j. Forfikul'o est'as long'a je 1-2 centi'metr'o'j kaj maksimum'e viv'as du'o'n da jar'o'j.

haus
Juli'us H AUSER
Loĝ'ej'a posed'o - ital'a obsed'o

ITALI'O

Loĝ'ej'a posed'o - ital'a „obsed'o”

La pasi'o de la ital'a loĝ'ant'ar'o pri „brik'o'j” ja ne est'as last'a'temp'a nov'aĵ'o. La inklin'o de la ital'o'j hav'i si'a'n loĝ'ej'o'n est'as sufiĉ'e renom'a kaj pli kaj pli kresk'as. Tamen pov'as surpriz'i freŝ'a statistik'o, laŭ kiu el cent ital'a'j civit'an'o'j ok'dek posed'as nun'temp'e si'a'n propr'a'n loĝ'ej'o'n; nur du'dek lu'pren'as iu'n. Tem'as pri la plej alt'a procent'aĵ'o en Eŭrop'o, kie loĝ'ej'o'n posed'as 52 % de la german'o'j, 64,6 % de la brit'o'j, 64,3 % de la franc'o'j kaj 75,5 % de la belg'o'j. Ĉiu'j'n ĉi don'it'aĵ'o'j'n sci'ig'is, komenc'e de mart'o 2018, la tiel nom'at'a „Raport'o Coop 2017”.

Loĝ'ej'o'j far'iĝ'is mal'pli mult'e'kost'a'j

En la last'a'j du jar'o'j ceter'e, paralel'e al la laŭ'grad'a el'ir'o el la ekonomi'a kriz'o, kiu frap'is la land'o'n ek'de 2008, mal'kresk'is la nombr'o de jar'en'spez'o'j neces'a'j al unu'op'a ital'o por la aĉet'o de loĝ'ej'o.

En Rom'o en 2015 fakt'e neces'is 8,9 jar'en'spez'o'j, dum nun la koncern'a nombr'o mal'supr'e'n'ir'is al 6,8. En Milan'o (nord'a Itali'o) hom'o'j iam bezon'is 9,7 jar'en'spez'o'j'n, sed nun apenaŭ 7. En Florenc'o ne plu est'as postulat'a'j 8,6 jar'en'spez'o'j kiel pas'int'ec'e, sed nur 5,5. En 2019 okaz'os 600 000 transakci'o'j por aĉet'i aŭ vend'i loĝ'ej'o'n.

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Kio'n japan'o'j lern'is el la katastrof'o?

RADI'AD'O

Kio'n japan'o'j lern'is el la katastrof'o?

Jam sep jar'o'j pas'is post la nukle'a katastrof'o en la fuk'u'ŝim'a nukle'a central'o tuj post la grand'a cunam'o en 2011. Ankoraŭ ĉirkaŭ 50 000 rifuĝ'int'o'j trov'iĝ'as en kaj ekster la fuk'u'ŝim'a guberni'o. Divers'a'j subvenci'o'j, help'o'j kaj kompens'o'j el la ŝtat'o, municip'o'j kaj Toki'a Elektr'o-Kompani'o ( TEPCO) por la rifuĝ'int'o'j est'os si'n'sekv'e fin'it'a'j. Ekzempl'e, ili dev'us for'las'i provizor'a'j'n dom'o'j'n, re'pag'i al'prunt'it'a'n mon'o'n, kies re'pag'o est'is prokrast'it'a. TEPCO deklar'is, ke ĝi ĉes'os pag'i kompens'o'j'n por la individu'a'j rifuĝ'int'o'j kaj agr'o'kultur'ist'o'j, komerc'ist'o'j kaj industri'ist'o'j, kiu'j perd'is en'spez'o'n pro sen'labor'ec'o aŭ redukt'iĝ'o de komerc'o kaj hav'is spirit'a'n damaĝ'o'n.

Mal'facil'a pur'ig'ad'o

Dum'e, esplor'o'j kaj prepar'ad'o'j por mal'konstru'ad'o de la tri damaĝ'it'a'j reaktor'o'j ne progres'is. Nur part'o'j'n de la fand'iĝ'ant'a'j brul'aĵ'o'j dis'romp'it'a'j en la intern'o de la reaktor'o'j oni pov'is spekt'i per tele'gvid'at'a'j fot'il'o'j. La fot'o'j montr'as plen'a'n fand'iĝ'o'n de reaktor'kern'o'j, kaj ili sugest'as, ke la tut'o de la dis'romp'it'a'j brul'aĵ'o'j en la reaktor'o'j tra'romp'is la reaktor-prem'uj'o'j'n kaj ating'is la fund'o'n de la sekur'ig'a'j uj'o'j.

La reg'ist'ar'o kaj TEPCO intenc'as komenc'i el'pren'ad'o'n de la dis'romp'it'a'j brul'aĵ'o'j en 2021. Tamen, fak'ul'o'j pens'as, ke la el'pren'ad'o est'os tre mal'facil'a task'o, se oni ĝi'n kompar'as kun tiu de la nukle'a akcident'o de Three Mil'e Island en Uson'o, okaz'int'a en mart'o 1979. Tie la dis'romp'it'a'j brul'aĵ'o'j rest'is en la prem'uj'o, kiu'n oni pov'is plen'ig'i per akv'o, kaj post'e ebl'is dis'romp'i kaj el'pren'i brul'aĵ'o'j'n, evit'ant'e dis'vast'iĝ'o'n de radioaktiv'ec'o, kaj kontraŭ ĝi protekt'ant'e la labor'ist'o'j'n.

Buĝet'o eg'e ne'sufiĉ'a

La mal'o okaz'is en Fuk'u'ŝim'o, kie prem'uj'o'j est'is romp'it'a'j kaj oni ne pov'os uz'i akv'o'n. Do, oni dev'os manipul'i brul'aĵ'o'j'n en la aer'o, kio kelk'obl'e en'danĝer'ig'os la labor'ist'o'j'n. La teknik'ist'o'j paralel'e dev'os prov'e far'i ekip'aĵ'o'j'n por la el'pren'ad'o kaj mal'konstru'ad'o de la reaktor'o'j. Tiu ĉi projekt'o nepr'e super'os la plan'it'a'n buĝet'o'n kaj la temp'o'n de 30-40 jar'o'j, kiu'j'n la reg'ist'ar'o antaŭ'vid'is. Last'a'n jar'o'n la reg'ist'ar'o du'obl'ig'is la antaŭ'kalkul'it'a'n kost'o'n je 21,5 du'ilion'o'j da en'o'j (163,6 miliard'o'j da eŭr'o'j). Tiu kost'o inkluziv'as mal'munt'ad'o'n, pur'ig'o'n de akv'o kaj ter'o kaj kompens'o'n. Iu esplor'a institut'o, tamen, taks'as, ke la kost'o est'os tri'obl'o de tiu kalkul'it'a de la reg'ist'ar'o.

Em'o al alternativ'a energi'o

Evident'e la popol'o mult'e lern'is pro la pane'o de elektr'o kaj ŝpar'o de energi'o. Ili jam sci'is, ke ili pov'as viv'i sen nukle'a energi'o, kiu est'as tro mult'e'kost'a kaj danĝer'a. Do, est'as tut'e natur'e kaj raci'e, ke mult'a'j civit'an'o'j kun'e plan'as konstru'i si'a'j'n central'o'j'n de vent'energi'o aŭ sun'energi'o uz'ant'e sistem'o'n de elektro'aĉet'ad'o je fiks'it'a'j prez'o'j. En 2016 elektro'produkt'ad'o per sun'radi'o'j ating'is 37 giga'vat'o'j'n kaj super'is la kvant'o'n en Germani'o. Loĝ'ant'o'j de divers'a'j lok'o'j prov'as aplik'i al la problem'o de energi'o la ide'o'n „lok'e produkt'i, lok'e konsum'i”, kiu est'is origin'e propon'at'a en la kamp'o de nutr'aĵ'o.

Nov'a energi'o, nov'a'j obstakl'o'j

Last'a'temp'e aper'is grand'a mur'o, kiu mal'help'as la konstru'o'n de grand'skal'a'j central'o'j de re'nov'ig'ebl'a energi'o, ĉar la elektro'kompani'o'j, kiu'j monopol'e posed'as elektro'ret'o'j'n rifuz'as konekt'ad'o'n de transport'line'o por elektr'o produkt'it'a de su'n- aŭ vent-energi'o al si'a'j ret'o'j. Laŭ la elektro'kompani'o'j la ret'o'j est'as plen'a'j kaj ne trov'iĝ'as asign'ebl'a'j part'o'j por elektr'o de re'nov'ig'ebl'a energi'o. Tiu'n ĉi asert'o'n pri'dub'is iu stud'ant'o de energi-ekonomik'o kaj kontrol'is la proporci'o'n de aktual'a uz'ad'o el la tut'a kapacit'o. La mir'ind'a fakt'o est'as, ke averaĝ'e nur 20 % de la trunk'line'o'j de la ret'o'j de TEPCO kaj ali'a'j 9 elektro'kompani'o'j est'is uz'at'a'j de septembr'o 2016 ĝis aŭgust'o 2017. La rest'ant'a'j 80 % est'as, laŭ la kompani'o'j, rezerv'it'a'j por plen'a serv'ad'o de ekzist'ant'a'j central'o'j inkluziv'e de halt'ig'it'a'j atom'central'o'j post la akcident'o. Jam de'long'e est'is propon'at'e, ke oni apart'ig'u la transport'ad'o'n de la produkt'ad'o de elektr'o, sed tio ankoraŭ ne real'iĝ'is, ĉef'e pro la rezist'ad'o de elektro'kompani'o'j kaj politik'ist'o'j.

Post la katastrof'o ĉiu'j reaktor'o'j en Japani'o ĉes'is funkci'i. Tamen, la reg'ist'ar'o, kiu si'n ten'ad'as je la cel'o, ke la proporci'o de elektr'o el atom'central'o'j est'u 20-22 % en 2030, sever'ig'int'e la norm'o'j'n pri sekur'ec'o, daŭr'e aprob'is la re'funkci'ig'o'n de la reaktor'o'j, kiu'j respekt'as la norm'o'j'n. Jam 6 reaktor'o'j en 4 central'o'j funkci'as, malgraŭ la kontraŭ'a opini'o de la pli'mult'o el la popol'o.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o


012231-IMG_2695

Laŭ la elektro'kompani'o'j la ret'o'j est'as plen'a'j kaj ne trov'iĝ'as asign'ebl'a'j part'o'j por elektr'o de re'nov'ig'ebl'a energi'o. Fot'o: ISIKAWA TAKASI

012231-IMG_2891

Mult'a'j civit'an'o'j plan'as konstru'i si'a'j'n central'o'j'n de vent'energi'o aŭ sun'energi'o. Fot'o: ISIKAWA TAKASI

Kant'ant'a kverk'o

Modern'a viv'o

NATUR'PROTEKT'AD'O

Kant'ant'a kverk'o

En mart'o Asoci'o de Medi'o'partner'ec'o (angl'e Environmental Partnership Association ), sub'ten'at'a de Eŭrop'a Komision'o, proklam'is la rezult'o'n de inter'naci'a konkurs'o Eŭrop'a arb'o de la jar'o 2018 .

Voĉ'don'is pli ol 235 000 hom'o'j el la tut'a Eŭrop'o, kaj sukces'o'n rikolt'is la tiel nom'at'a kant'ant'a kork'o'kverk'o el Portugali'o, kiu gajn'is kun sub'ten'o de 26 606 voĉ'o'j. La du'a'n lok'o'n ating'is mal'nov'epok'a'j ulm'o'j el la hispan'a vilaĝ'o Cabeza del Buey (22 323 voĉ'o'j) kaj la tri'a'n lok'o'n la rus'a kverk'o nom'at'a „Kverk'o Plej'aĝ'ul'o” el arb'ar'o de Belgorod (21 884 voĉ'o'j).

Arb'o du'jar'cent'a kaj util'a

En tiu inter'naci'a konkurs'o grav'as ne bel'ec'o, grand'ec'o aŭ aĝ'o, sed la histori'o de la arb'o rilat'e al hom'o'j. La venk'int'a kverk'o est'as nom'at'a laŭ la son'o de la sen'nombr'a'j bird'o'j, kiu'j trov'iĝ'as sur ĝi'a'j branĉ'o'j. Ĝi est'is plant'it'a en 1783 kaj ĝi'a ŝel'o est'is for'pren'it'a pli ol 20 foj'o'j'n. De 1988 ĝi est'as ankaŭ klas'it'a en Portugali'o kiel arb'o de publik'a interes'o kaj oficial'e registr'it'a en la Guinness -libr'o de rekord'o'j kiel la plej grand'a kork'o'kverk'o en la mond'o.

La kork'o'kverk'o (scienc'e Quercus suber) de'ven'as el nord-okcident'a Afrik'o kaj sud-okcident'a Eŭrop'o, do ĉirkaŭ Mediterane'o, kaj kresk'as proksim'um'e ĝis 20 m. Ĝi'a'j frukt'o'j, la glan'o'j, est'as long'a'j 3 centi'metr'o'j'n kaj oni ili'n uz'as por nutr'i brut'o'j'n. La ĉef'a produkt'o est'as tamen la ŝel'o de la arb'o por produkt'i kork'o'n, kiu jam de pra'temp'o'j hav'as vast'a'n aplik'ad'o'n en la viv'o de hom'o'j (ekzempl'e por botel'ŝtop'il'o'j, izol'a'j, konstru'a'j kaj dekoraci'a'j material'o'j). Laŭ botanik'ist'o'j kaj kultiv'ist'o'j la unu'a'n ŝel'o'n oni pov'as for'pren'i nur 25 jar'o'j'n post la plant'ad'o, kaj post'e en ĉiu 6 a aŭ 12 a jar'o.

Asoci'o de Medi'o'partner'ec'o est'as grup'o de ses land'a'j fond'aĵ'o'j (el Bulgari'o, Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pol'land'o, Rumani'o kaj Slovaki'o) kiu'j sub'ten'as inter'naci'a'j'n projekt'o'j'n pri medi'o'protekt'ad'o. La konkurs'o Eŭrop'a arb'o de la jar'o est'is fond'it'a en 2011.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Analog'a mal'ŝalt'o ating'as eĉ Kub'o'n

KUB'O

Analog'a mal'ŝalt'o ating'as eĉ Kub'o'n

Oni antaŭ'vid'as, ke en juli'o 2018 ankaŭ en Kub'o ek'os la tiel nom'at'a „part'a analog'a mal'ŝalt'o” (hispan'e: apagón parcial de la TV analógica ). Tem'as pri procez'o, kiu jam real'iĝ'is en mult'a'j okcident'a'j land'o'j (la unu'a est'is Luksemburg'o en 2006, sekv'at'a de Nederland'o en 2006, Finn'land'o, Andor'o, Svedi'o kaj Svis'land'o en 2007), implic'ant'a iom post iom la fin'o'n de la televid'a'j kanal'o'j ankoraŭ el'send'at'a'j per analog'a'j signal'o'j. La unu'a faz'o de la mal'ŝalt'o koncern'os la special'a'n municip'o'n Isla de la Juventud (Insul'o de la Jun'ul'ar'o) kaj kvin municip'o'j'n en la centr'a kub'a provinc'o Sancti Spíritus : tem'as pri La Sierpe, Jatibonico, Taguasco, Cabaiguán kaj la provinc'a ĉef'urb'o mem ( Sancti Spíritus).

Nov'tip'a'j televid'il'o'j kaj ricev'il'o'j

Grisel Reyes León, la prezid'ant'in'o de la Entrepren'a Grup'o pri Komput'ad'o kaj Komunik'ad'o ( GEIC), inform'is, ke la unu'a analog'a kanal'o „mal'ŝalt'ot'a” est'os la kler'ig'a 4 a kanal'o. La cel'o? Progresiv'e trans'ir'i al cent'procent'e cifer'ec'a signal'o: la ide'o est'as dum tri jar'o'j sukces'i „kovr'i” la tut'a'n teritori'o'n de Kub'o, inkluziv'e de la mal'grand'a'j provinc'o'j kaj for'a'j municip'o'j de la land'o. Tio ne nur garanti'os televid'a'n serv'o'n kun pli da kvalit'o kaj funkci'o'j, sed ankaŭ ebl'ig'os ĝeneral'a'n antaŭ'e'n'ir'o'n, el teknologi'a vid'punkt'o, de la loĝ'ant'ar'o. Iel ajn, ĉi tiu trans'ir'o ne tre simpl'os kaj tial efektiv'iĝ'os je divers'a'j, laŭ'grad'a'j faz'o'j: ĉio de'pend'os, ne'last'e, de la produkt'a kapabl'o de la naci'a industri'o kaj de la ekonomi'a kaj financ'a situaci'o de la land'o. Ne ĉiu'j hom'o'j pov'as fakt'e aĉet'i si'a'poŝ'e nov'tip'a'j'n televid'il'o'j'n (kun en'a cifer'ec'a ricev'il'o) aŭ ekster'a'j'n ricev'il'o'j'n de cifer'ec'a sur'ter'a televid'o (angl'e: digital terrestrial television , DTT), kapabl'a'j'n deĉifr'i la cifer'ec'a'n signal'o'n kaj post'e ĝi'n send'i al oni'a mal'nov'ec'a televid'il'o. La reg'ist'ar'o tamen promes'is, ke ĝi ig'os ĉiu'j'n kler'ig'a'j'n kaj kurac'a'j'n centr'o'j'n dispon'i pri cifer'ec'a'j televid'il'o'j aŭ ricev'il'o'j. La civit'an'o'j kun plej mal'alt'a aĉet'a pov'o est'os ia'manier'e help'at'a'j kaj hav'os la ebl'o'n ricev'i kredit'o'n ĉi-rilat'e.

Kun'labor'o kun Rusi'o

Ceter'e la prezid'ant'o de la Kub'a Institut'o pri Radi'o kaj Televid'o Alfons'o Noya ĵus sub'skrib'is inter'konsent'o'n pri teknologi'a kun'labor'o kun la rusi'a vic'ministr'o pri tele'komunik'ad'o Raŝid Ismailov kun la cel'o impuls'i cifer'ec'a'n televid'o'n. Noya emfaz'is, ke „ek'de nun ni ating'os pli grand'a'j'n rezult'o'j'n en la evolu'o de radi'o kaj televid'o sur la plej grand'a insul'o de Antil'o'j. La sub'skrib'it'a inter'konsent'o pli'fort'ig'os la ag'ad'o'n, kiu'n oni dis'volv'as en la kub'a land'o por cifer'ec'ig'i la televid'a'j'n el'send'o'j'n”.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Du land'o'j, kvin stel'o'j

Politik'o

ITALI'O

Du land'o'j, kvin stel'o'j

La pas'int'mart'a voĉ'don'ad'o por la ital'a parlament'o, ankoraŭ du'ĉambr'a (deput'it'o'j kaj senat'an'o'j) malgraŭ la long'a'j, sed ĉiam mal'sukces'int'a'j klopod'o'j ŝanĝ'i la konstituci'o'n tiu'rilat'e, prezent'is rezult'o'j'n, kiu'j ŝok'is ordinar'ul'o'j'n kaj don'is zorg'o'n al Eŭrop'o.

Elekt'o-rezult'o'j

Voĉ'don'is 73 % de la rajt'ant'o'j (en 2013 est'is super'it'a la sojl'o de 75 %); la unu'a, sen'koalici'a, parti'o, kun ĉ. 33 % de la voĉ'o'j, est'is MoViment'o 5 Stelle (Kvin'stel'a Mov'ad'o) 1, fond'it'a en 2009 de la komik'a aktor'o Beppe Grillo kaj de la pri-ret'a entrepren'ist'o Gianroberto Casaleggio ; sed pli fort'is la centr'a-dekstr'a koalici'o, kun ĉ. 37 % de la voĉ'o'j.

Ĉu ebl'os pli'a alianc'ad'o?

Ĉar neniu ating'is 40 %, kio est'us don'int'a premi'o'n de 15 % pri la lok'o'j en la parlament'o 2, nek unu, nek la ali'a hav'as pli'mult'o'n en unu el la du ĉambr'o'j; alianc'o kun la centr'a-mal'dekstr'a koalici'o (23 %) don'us kaj al unu, kaj al la ali'a laŭ'nombr'a'n majoritat'o'n, sed la politik'a'j koncept'o'j mal'facil'e akord'iĝ'as por don'i stabil'a'n pli'mult'o'n. La centr'a-dekstr'a koalici'o, kun komun'a program'o, tamen konsist'as el tri parti'o'j kun mal'sam'a fort'o kaj kelk'rilat'e mal'sam'a politik'a vid'o: Leg'a (Lig'o), kies ĉef'a person'o est'as la eŭrop-parlament'an'o Matteo Salvini, kun pli ol 17 %, Forza Itali'a (Antaŭ'e'n Itali'o) kun la 81-jar'a, sed ankoraŭ tre vigl'a prezid'ant'o, eks'a ĉef'ministr'o Berlusconi, kun 14 %, kaj Fratelli d ’Itali'a (Ital'a'j Ge'frat'o'j), reprezent'at'a de vir'in'o, Giorgia Melon'i, kun 4,3 %.

Politik'a distribu'o

En nord'a Itali'o larĝ'e gajn'is la centr'a-dekstr'a koalici'o, en la sud'o tre larĝ'e gajn'is „Kvin'stel'a Mov'ad'o” (45,5 %); en part'o de Centr'a Itali'o, iam grand'a rezerv'ej'o de la mal'dekstr'a'j parti'o'j, ankoraŭ rezist'as la centr'a-mal'dekstr'a koalici'o. Ĉu ĉi tiu divid'o est'as surpriz'a?

Klar'a divid'o

Sen'de'pend'e de la promes'o'j far'it'a'j dum la balot'kampanj'o, kiu tikl'is mal'sam'manier'e la elekt'ont'ar'o'n, la ekonomi'a kaj soci'a bild'o montr'as klar'a'n divid'o'n: en la centr'a'j kaj nord'a'j region'o'j de Piemont'o ĝis Lati'o, inkluziv'e Rom'o'n, la maln'et'a en'land'a produkt'o ating'as po 32 897,20 eŭr'o'j'n person'e, en la sud'a'j ĝi est'as nur 18 794,50. Pro la al'don'valor'o por ĉiu labor'ant'a person'o, la nord'o ating'as 65 108,80, la sud'o – 50 798,50. La indic'o de relativ'a mal'riĉ'ec'o nord'e est'as 9, kaj sud'e – 22,7. La publik'a'j dung'it'o'j est'as en la nord'o 12,6 % de la labor'ant'o'j en'tut'e, en la sud'o – 18 %, kio indik'as, ke la instituci'a'j labor'don'ant'o'j (ŝtat'o, region'o, komun'um'o) en la sud'o en'suĉ'as pli da person'o'j ol sufiĉ'as en la nord'o 3.

Pli'a diferenc'o

La labor'merkat'o montr'as pli'a'n diferenc'o'n: en la aĝ'o'zon'o 15-64 jar'o'j la dung'it'o'j est'as 64,8 % en la nord'o, 44,7 % en la sud'o, la sen'labor'ul'o'j est'as 8,5 % kontraŭ 19,1 %. La procent'o de ne'regul'a'j dung'it'o'j inter la dung'it'o'j en'tut'e est'as 11,3 en la nord'o, 18,5 en la sud'o.

Social'a'j serv'o'j

La nivel'o de instru'it'ec'o est'as deprim'a ambaŭ'teritori'e, sed ankaŭ ĉi tie la person'o'j pli-ol-15-jar'a'j kun nur'a diplom'o de dev'a mez'grad'a lern'ej'o est'as 47,8 % en la nord'o kaj 56,2 % en la sud'o; tiu'j kun almenaŭ abiturient'a diplom'o – 37,7 kontraŭ 32,5, tiu'j kun almenaŭ universitat'a diplom'o – 14,5 kontraŭ 11,3. Tiu'j inter 15 kaj 29 jar'o'j, kiu'j nek labor'as, nek stud'as, est'as 17,9 % en la nord'o, 33,3 % en la sud'o.

Se oni rigard'as iu'j'n social'a'j'n serv'o'j'n, la posten'o'j en la infan'vart'ej'o'j est'as 6,9 por ĉiu mil'o da loĝ'ant'o'j en la nord'o, 3 en la sud'o.

Ĉiu hav'as recept'o'n

La divid'o est'as bon'e kon'at'a al la politik'a'j aktiv'ul'o'j, kaj ĉiu hav'as si'a'n recept'o'n por solv'i la mis'ekvilibr'o'j'n: jen don'o de help'a „civit'an'ec'a en'spez'o” por sub'ten'i sen'labor'ul'o'j'n dum labor'serĉ'ad'o, jen fisk'a'j mal'pez'ig'o'j por facil'ig'i dung'o'j'n al la labor'don'ant'o'j, jen tiu aŭ ali'a fiks'o de la labor'aĝ'o por akord'ig'i la pli'alt'iĝ'int'a'n viv'o'long'o'n kun la financ'a kapabl'o de la pensi'o'don'a'j instituci'o'j. Ankaŭ pri la akcept'o de en'migr'ant'o'j la ide'o'j kaj propon'at'a'j solv'o'j est'as tre mal'simil'a'j, eĉ en'e de la centr'a-dekstr'a koalici'o. „Ital'a'j Ge'frat'o'j” insist'as pri help'o al la famili'o'j por brems'i la fort'a'n mal'pli'iĝ'o'n de la nask'o'j; fakt'e la ital'a loĝ'ant'ar'o kresk'as nur pro fort'a en'migr'ad'o, dum la en'migr'int'o'j nun konsist'ig'as iom pli ol 8,5 % de la loĝ'ant'ar'o.

Konfront'iĝ'o'j kun Eŭrop'o

La rilat'o'j al la komun'a eŭrop'a valut'o, eŭr'o, kaj al Eŭrop'a Uni'o en'tut'e, est'as tre skeptik'a'j: la estr'o de „Lig'o”, iam favor'a al la el'ir'o el la eŭr'o-cirkvit'o, nun pli mild'e deklar'as, ke eŭr'o est'as valut'o erar'a, help'ant'a nur al Germani'o kaj, du'a'rang'e, al Franci'o, kaj ke Itali'o dev'as re'kontrakt'i la akord'iĝ'o'j'n kun Brusel'o pri la al'las'ebl'a ŝtat'a deficit'o, ĉar la ital'a est'as la plej pez'a kompar'e kun preskaŭ ĉiu'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o. Tiu'rilat'e ankaŭ „Kvin'stel'a Mov'ad'o” promes'as est'i tre energi'a ĉe konfront'iĝ'o'j kun la eŭrop'a'j partner'o'j.

Politik'a sort'o ne'klar'a

Pri la kun'met'o de la reg'ist'ar'a kabinet'o „Kvin'stel'a Mov'ad'o” veto'as renkont'iĝ'o'n kun la estr'o'j de „Antaŭ'e'n Itali'o” kaj akord'iĝ'us kun ĉiu'j escept'e de tiu'j; „Lig'o” si'a'vic'e konfirm'as, ke la dekstr'a koalici'o est'as unu'ec'a, kaj ke ĝi ne akcept'os aprior'a'j'n eksklud'o'j'n. La politik'a sort'o de Itali'o est'as ankoraŭ balanc'iĝ'ant'a.

1. La „kvin stel'o'j” est'as akv'o, medi'o, transport'il'o'j, inter'ret'a al'ir'o, evolu'ig'o.
2. Se iu koalici'o (aŭ parti'o, kiu prezent'iĝ'as sol'a) ating'as 40 % de la voĉ'o'j, ĝi rajt'as hav'i 55 % de la parlament'an'o'j en la koncern'a ĉambr'o, kio do est'as premi'o por la pli'mult'o.
3. Ĉiu'j nombr'o'j, rilat'a'j al la jar'o 2016, ven'as de la Centr'a Institut'o pri Statistik'o.
cmin
Carlo M INNAJA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Vet'ad'o, ĉu manier'o por el'ten'i la mizer'o'n?

Ekonomi'o

D. R. KONG'O

Vet'ad'o, ĉu manier'o por el'ten'i la mizer'o'n?

En la kong'a ĉef'urb'o Kinŝas'o la tag'o'j de futbal'a'j matĉ'o'j est'as tag'o'j kiel neniu ali'a. Hom'o'j sur'met'as T -ĉemiz'o'j'n de la team'o'j, kiu'j'n ili sub'ten'as. La trink'ej'o'j kroĉ'as ekran'o'j'n ekster'e por projekci'i matĉ'o'j'n, precip'e kiam lud'as grand'a'j klub'o'j kiel Real Madrid aŭ FK Barcelon'a. Sed mult'a'j ne ŝajn'as atent'i pri la hom'amas'o'j antaŭ la ej'o'j por futbal'vet'ad'o.

La 14an de februar'o Real Madrid venk'is la team'o'n de Par'is Saint - Germain ( PSG) kun poent'ar'o de 3-1. La klub'o trejn'at'a de Zinedine Zidane kaj la plej ŝat'at'a favor'at'o de la vet'ul'o'j kun honor'o gajn'is. La fan'o'j ĝoj'is vid'i si'a'n team'o'n mov'iĝ'i antaŭ'e'n en la konkurs'o. Ĉi tiu ĝoj'o est'is eĉ pli grand'a por mult'a'j kinŝas'an'o'j, kiu'j lud'as pied'pilk'vet'o'n. Ili plu'viv'as nur per la gajn'o'j, kiu'j'n ili far'as per vet'ad'o. Por iu'j kinŝas'an'o'j, kies viv'kondiĉ'o'j est'as sub la sojl'o de mal'riĉ'ec'o, ĉi tiu pied'pilk'vet'o prov'as est'i rifuĝ'o por gajn'i grand'a'n sum'o'n.

Pov'us surpriz'i mult'a'j'n, sed la praktik'o de futbal'vet'o efektiv'e est'as instal'it'a en Kinŝas'o kaj ĉie en Demokrati'a Respublik'o Kong'o. Ĝi est'as font'o de en'spez'o'j preskaŭ cert'a, almenaŭ por tiu'j, kiu'j ĝu'as ĝi'n aŭ far'is ĝi'n la ĉef'a aktiv'ec'o. Ĝi permes'as al ili kovr'i la bezon'o'j'n de la famili'o. Sed ve, ili ne gajn'as ĉiu'n foj'o'n.

Ĉef'premi'o: 160 000 frank'o'j

Joeffrey Lelos est'as jun'ul'o kaj fan'o de FK Barcelon'a. Iu'n tag'o'n li vet'risk'is 16 000 kong'a'j'n frank'o'j'n (proksim'um'e 10 uson'a'j dolar'o'j), esperant'e ke la team'o de PSG venk'os en la matĉ'o kontraŭ Real Madrid. Tio al'port'us al li la ĉef'premi'o'n de 160 000 frank'o'j. Li jam far'is kalkul'o'j'n por real'ig'i si'a'n projekt'o'n: re'viv'ig'i si'a'n butik'o'n. PSG prem'is la team'o'n de Real Madrid, Jeoffrey est'is tre feliĉ'a ... Bedaŭr'ind'e li'a ĝoj'o est'is mal'long'a, ĉar Real Madrid fin'is gajn'ant'e la matĉ'o'n. La kompat'ind'a Jeoffrey perd'is ĉio'n: la matĉ'o'n, la mon'o'n kaj eĉ si'a'n projekt'o'n, sed li gard'as kuraĝ'o'n. „Mi est'as vet'ul'o, mi daŭr'e vet'os. Iu tag'o rid'et'os al mi,” li dir'is kun el'rev'ig'it'a vizaĝ'o. Esper'o est'as la sol'a afer'o las'it'a por li.

Lund'o, mard'o, merkred'o ... Ili est'as mult'a'j, kiu'j pas'ig'as ĉiu'j'n si'a'j'n tag'o'j'n en la grand'a'j ĉambr'o'j dispon'ebl'a'j por la vet'ad'o. Kiam tiu'j jun'ul'o'j serĉ'os labor'o'n? Ĉu ne est'as la land'o, kiu pag'as por tio? Antaŭ'e, mi ne aŭskult'is la kri'o'j'n de ĝoj'o de la sub'ten'ant'o'j dum futbal'matĉ'o'j. Hodiaŭ, aŭd'ant'e ili'a'j'n kri'o'j'n, mi sci'as, ke ver'ŝajn'e est'as iu'j inter ili, kiu'j vet'is kaj kiu'j, se ili bon'ŝanc'as, dum unu aŭ pli da tag'o'j pov'os forges'i si'a'n mizer'o'n. Kiel oni oft'e dir'as en la lingal'a, la lok'a lingv'o de Kinŝas'o, „ Chance eloko pamba ” (bon'ŝanc'o est'as nur hazard'o)!

rase
Serge R USAKI
korespond'ant'o de MONAT'O en D. R. Kong'o


012239-1

Vetejo en Kinŝas'o: Por iu'j kinŝas'an'o'j, kies viv'kondiĉ'o'j est'as sub la sojl'o de mal'riĉ'ec'o, pied'pilk'vet'ad'o pov'as est'i rifuĝ'o por gajn'i grand'a'n sum'o'n.

For'kapt'ad'o: sistem'o por gajn'i mon'o'n

KONG'O

For'kapt'ad'o: sistem'o por gajn'i mon'o'n

Kia'n mal'bon'a'n sort'o'n tra'viv'as la kong'a popol'o? Kia'n minac'a'n kaj seks'per'fort'a'n situaci'o'n spert'as orient'an'o'j en Kong'o? Ĉu la centr'a reg'ist'ar'o sukces'as mal'kovr'i for'kapt'ist'o'j'n tra la centr'a mon'trans'send'a ret'o Airtel Money ?

Paf'ant'o'j ne'ident'ig'it'a'j for'rab'is en april'o katolik'a'n pastr'o'n en Rutshuru (Nord'a Kiv'u). Pastr'o Célestin Ngango tiam re'ven'is de paroĥ'o en Karambi (en trib'land'o Bwisha), kie li fest'is pask'a'n mes'o'n. La atak'o okaz'is ĉ. 10 kilo'metr'o'j'n for de Rutshuru.

Louis De Conzague Nzabanita, la ĝeneral'a vikari'o de la episkop'uj'o Goma, sci'ig'is, ke li re'ven'is de Rugarama. La atak'ant'o'j halt'ig'is li'a'n vetur'il'o'n kaj konduk'is li'n al ne'kon'at'a lok'o. Ili las'is li'a'n ŝofor'o'n daŭr'ig'i la vojaĝ'o'n. Ili al'vok'is la koleg'o'j'n en la paroĥ'o kaj postul'is 500 000 dolar'o'j'n por liber'ig'i la pastr'o'n. Anstataŭ fest'i Pask'o'n, ni est'as en mal'gaj'o. En ĉi tiu zon'o est'as arm'it'a'j person'o'j, kiu'j oft'e tiel ag'as; ni ne sci'as ĝust'e ident'ig'i ili'n.

En Rutshuru okaz'as for'kapt'o'j kiel en la plej mult'a'j el la orient'a'j teritori'o'j de Demokrati'a Respublik'o Kong'o, kie furioz'as kelk'cent arm'it'a'j grup'o'j kaj ekster'land'a'j ribel'ul'o'j. Ĉi tiu'j ag'o'j est'as oft'e atribu'it'a'j al la arm'it'a'j grup'o'j en komplic'ec'o kun la lok'a jun'ul'ar'o de la region'o Kiv'u.

hose
Honoré S EBUHORO
korespond'ant'o de MONAT'O en Kong'o
Sloveni'o montr'as grand'a'n mem'star'ec'o'n

SLOVENI'O

Sloveni'o montr'as grand'a'n mem'star'ec'o'n

Last'a'temp'e Sloveni'o, et'a mez-eŭrop'a ŝtat'o, membr'o de Eŭrop'a Uni'o, montr'as ne'kred'ebl'a'n kuraĝ'o'n kaj mem'star'a'n pens'manier'o'n kontraŭ la okcident'a'j politik'a'j flu'o'j. Sloveni'o, inter mal'mult'a'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o, decid'is ne sub'ten'i la prem'o'n de Briti'o kaj Uson'o kaj ne for'pel'is rus'a'j'n diplomat'o'j'n el si'a land'o. Karl Erjavec, la sloven'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, klar'e dir'is, ke la asert'o'j de Briti'o ne est'as pruv'it'a'j, kaj Sloveni'o ne pov'as tio'n sub'ten'i.

Simil'a situaci'o okaz'is antaŭ pli ol 10 jar'o'j, kiam Uson'o asert'is, ke la irak'a prezident'o Sadam Husejn posed'as kemi'a'j'n arm'il'o'j'n, kaj pro tio plur'a'j sub'ten'is, ke Uson'o invad'u Irak'o'n; tamen post'e brit'o'j konfes'is, ke ili ne hav'as definitiv'a'n pruv'o'n.

Ali'a tre kuraĝ'a decid'o est'as atend'at'a. La 29an de mart'o Kolegi'o de Prezid'ant'o'j en la Parlament'o de Sloveni'o decid'is met'i en la tag'ord'o'n de la Parlament'o la propon'o'n de sloven'a'j mal'dekstr'a'j parti'o'j agnosk'i la ŝtat'o'n Palestin'o. Ni vid'os, ĉu la parlament'o tio'n akcept'os, sed jam met'i tio'n al la tag'ord'o est'as grand'a kuraĝ'a demarŝ'o de Sloveni'o en la inter'naci'a politik'o.

zlti
Zlatko T IŠLJAR
korespond'ant'o de MONAT'O en Sloveni'o
Inter'ŝanĝ'i bild'kart'o'j'n

Hobi'o

PROJEKT'O

Inter'ŝanĝ'i bild'kart'o'j'n

Poŝt'kart'a kroz'ad'o, angl'e postcrossing , est'as ne'mult'e'kost'a hobi'o. Se vi al'iĝ'us al la projekt'o, vi per'poŝt'e ricev'us bild'kart'o'j'n el la tut'a mond'o laŭ takt'o, kiu'n vi mem difin'as.

La bild'kart'a inter'ŝanĝ'o funkci'as jen'e: kiam poŝt'kart'o al'ven'as, vi registr'as ĝi'n per ĝi'a kod'o en la ret'o. Se vi dezir'as, vi send'as mesaĝ'et'o'n al la ne'kon'at'a send'int'o. Ties fot'o'n kaj profil'o'n vi pov'as facil'e trov'i en la ret'o, se tio interes'as vi'n. En si'a profil'o la membr'o rakont'as pri si mem, pri si'a'j loĝ'lok'o, ŝat'okup'o'j kaj prefer'at'a'j kart'o'j.

Ĉiu membr'o hav'as en la ret'ej'o „mur'o'n”, sur kiu'n li met'as fot'o'j'n de la bild'o-flank'o de la ricev'it'a'j kart'o'j. Apud'e aper'as flag'et'o de la land'o, el kiu la kart'o ven'is kaj kaŝ'nom'o de la send'int'o. Tiu'n bild'ar'o'n oni pov'as tra'rigard'i ankaŭ kiel ŝanĝ'iĝ'ant'a'n ekspozici'o'n.

Dum la kroz'ad'o la part'o'pren'ant'o en la projekt'o pet'as adres'o(j) n, al kiu(j) li send'u bild'kart'o'n kun la dispon'ig'it'a kod'o. La kod'o indik'as la land'o'n de la send'ant'o. Se la send'ant'o unu'e kon'at'iĝ'us kun la profil'o de la adres'at'o en la ret'o, li sci'us kia'j'n poŝt'kart'o'j'n tiu dezir'us ricev'i. Tamen oni ne rajt'as postul'i aŭ mend'i kart'o'j'n kaj poŝt'mark'o'j'n pri specif'a'j tem'o'j. Neces'as obe'i ankaŭ kelk'a'j'n regul'o'j'n pri bon'a kondut'o.

Amuz'a blog'o

Du person'o'j, loĝ'ant'a'j en Portugali'o pri'zorg'as la ret'paĝ'o'j'n de la poŝt'kart'a kroz'ad'o. Ili hav'as volont'ul'a'j'n help'ant'o'j'n en Finn'land'o, Nederland'o, Portugali'o kaj Uson'o. La ret'ej'o far'as ankaŭ statistik'o'n: en kiu'j land'o'j trov'iĝ'as membr'o'j kaj kiom da ili est'as, kiom da tag'o'j la kart'o'j bezon'as por ating'i la adres'at'o'n, kiel aktiv'a'j est'as la membr'o'j en la bild'kart'a inter'ŝanĝ'o. La ret'ej'o publik'ig'as map'o'j'n kun distanc'o'j inter send'ant'o kaj ricev'ant'o.

La blog'o „Mal'grand'a'j poŝt'ist'o'j” est'as amuz'a. Ĝi konsist'as el fot'o'j kaj raport'o'j pri lok'o'j, vizit'it'a'j de la „poŝt'ist'o'j”. Laŭ la publik'ig'it'a'j fot'o'j ili est'as du pup'et'o'j miniatur'a'j, iom simil'a'j al la dan'a'j figur'o'j de la lud'o Leg'o. La figur'o'j mem poz'as kelk'foj'e en real'a'j fot'o'j en la blog'o. Antaŭ ne'long'e la „poŝt'ist'o'j” vizit'is plur'a'j'n lok'o'j'n en la sved'a urb'o Uppsala, de hejm'o'j kaj kaf'ej'o'j ĝis hospital'o, preĝ'ej'o kaj lern'ej'o. Antaŭ'e ili vizit'is Rumani'o'n.

Por la poŝt'kart'a kroz'ad'o oni bezon'as konekt'o'n al la ret'o kaj fot'il'o'n aŭ lert'a'n telefon'o'n por fot'i la kart'o'j'n kaj sur'mur'ig'i ili'n en ret'paĝ'o. La angl'a lingv'o est'as bezon'at'a por la inter'ret'a'j kontakt'o'j inter la membr'o'j. Tamen ili rajt'as uz'i ankaŭ ali'a'n komun'a'n lingv'o'n. Est'us interes'e ek'sci'i, ĉu Esperant'o est'as inter la lingv'o'j, posed'at'a'j de la membr'o'j.

Raita P YHÄLÄ
korespond'ant'o de MONAT'O en Finn'land'o
Brasik'o protekt'at'a kaj manĝ'at'a

GASTRONOMI'O

Brasik'o protekt'at'a kaj manĝ'at'a

La unu'a'n foj'o'n la slovak'a „ stupava acid'a brasik'o” (literatur'e stupavská kyslá kapusta ; region'a parol'esprim'o stupavské zelé ) est'as en'skrib'it'a en la EU -registr'o de protekt'at'a'j origin'indik'o'j.

La urb'et'o Stupava, kiu situ'as en la region'o Záhorie – „land'o mal'antaŭ la mont'o'j” inter la ĉeĥ'a river'o Morav'o kaj la Mal'grand'a'j Karpat'o'j –, don'as la nom'o'n al tiu brasik'o.

Recept'o kaj produkt'ad'o

La freŝ'a'n blank'a'n brasik'o'n oni dis'tranĉ'as kaj prem'ŝtop'as en special'a'j'n lign'a'j'n aŭ ŝton'a'j'n barel'o'j'n. Iom post iom oni al'don'as sal'o'n (po 20 gram'o'j'n al unu kilo'gram'o da brasik'o) kaj freŝ'a'j'n pom'et'o'j'n. La brasik'o'n oni en'prem'as, kiam ĝi ankoraŭ est'as suk'o'plen'a kaj ŝaŭm'as. La ferment'ad'o daŭr'as de 3 ĝis 5 semajn'o'j'n kun temperatur'o inter 10 kaj 15 celsi'a'j grad'o'j. Por evit'i rest'ad'o'n de aer'o en la brasik'o – ĉar se ne, anstataŭ la dezir'at'a acid'a ferment'ad'o komenc'iĝ'as putr'ad'o –, oni ten'as la brasik'o'n prem'at'a per, ekzempl'e, ŝton'o'j.

La specif'a blank'a kolor'o, la agrabl'a acid'a gust'o kaj la odor'o de la brasik'o de'pend'as de inter'ali'e la alt'ec'o kaj kvalit'o de la kultur'it'a teren'o, tip'o de brasik'o kaj pluv'o.

San'ig'a efik'o kaj nutr'ad'o

La acid'a brasik'o en'hav'as natur'a'j'n vitamin'o'j'n A, B, C kaj mineral'a'j'n sal'o'j'n. La likv'aĵ'o'n oni uz'as kvazaŭ natur'a'n medikament'o'n por prevent'ad'o kaj help'a kurac'ad'o de diabet'o kaj ulcer'o'j en la digest'a sistem'o. En la est'int'ec'o ankaŭ mar'ist'o'j, okaz'e de long'a'j ocean'a'j navig'ad'o'j, regul'e manĝ'is acid'a'n brasik'o'n por evit'i skorbut'o'n.

La brasik'o'n oni manĝ'as ĉef'e kun pork'aĵ'o, sed ankaŭ en bak'it'a'j kuk'o'j aŭ sup'o, kun taŭg'a'j spic'o'j. La naci'a slovak'a manĝ'aĵ'o est'as nok'o'j kun brasik'o (slovak'e „ halušky s kapustou ”), far'it'a'j el ter'pom'a past'o; oni kuir'as ili'n en akv'o, al'don'ant'e acid'a'n brasik'o'n.

Ekonomi'a grav'ec'o

Por la region'o Záhorie la brasik'o est'as ne nur simbol'o de mal'nov'a kultur'o kaj bel'a tradici'o, sed ankaŭ signif'a en'spez'o: Slovaki'o ĉiu'jar'e produkt'as 8300 tun'o'j'n da acid'a brasik'o por la merkat'o.

Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Po-et'e, sed ne poezi'e

Libr'o'j

Tiom da recenz'ant'o'j, tiom da gust'o'j! Jen pri la plej freŝ'a (kaj esper'ebl'e tamen ne last'a) verk'o de ni'a eks'redaktor'o Gerrit Berveling, du recenz'o'j kun ali'a'j vid'punkt'o'j.

Po-et'e, sed ne poezi'e

La libr'o de Gerrit Berveling hav'as sub'titol'o'n Krestomati'o. Mi dub'as, ke la vort'o est'as taŭg'a ĉi-foj'e: ja laŭ PIV „krestomati'o” est'as kolekt'o de proz'a'j kaj poezi'a'j pec'o'j, kompil'it'a laŭ instru'a vid'punkt'o, kaj ĉi tie verk'o'j est'as kolekt'it'a'j precip'e hazard'e, sen iu sistem'o kaj special'a cel'o, nur pro subjektiv'a bon'trov'o de la traduk'int'o. La traduk'int'o-kompil'int'o konsil'as leg'i la libr'o'n po-et'e, kaj li tut'e prav'as – ja tro mal'sam'a'j est'as divers'a'j pec'o'j. La libr'o simpl'e cel'is kolekt'i ĉiu'j'n iam ie aper'int'a'j'n traduk'aĵ'o'j'n en unu lok'o – do, ver'e ne antologi'o, sed ankaŭ ne krestomati'o, sed simpl'a hazard'a kolekt'o.

Berveling est'as kon'at'a kiel traduk'ist'o el la latin'a kaj antikv'a grek'a lingv'o'j. Ankaŭ tiu ĉi kolekt'o konsist'as pli ol du'on'e el traduk'o'j el la latin'a (pli el mez'epok'a, ol el klasik'a), ne mal'mult'as ankaŭ grek'aĵ'o'j. Sed ĉio'n ceter'a'n prezent'as esperant'ig'o'j el tut'e mal'sam'a'j 13 lingv'o'j (inkluziv'e eĉ de Interlingua). Iom strang'e, ke pec'o'j el la nederland'a ja ĉe'est'as, sed ne tro mult'as.

Proz'o

La libr'o prezent'as traduk'o'j'n kaj proz'a'j'n kaj poezi'a'j'n. Kio koncern'as la proz'o'n, ĝi est'as traduk'it'a zorg'e, kaj la elekt'o est'as interes'a. Pec'o'j'n el la mez'epok'a'j latin'a'j aŭtor'o'j mi leg'is kun grand'a impres'o kaj mal'kovr'is iu'j'n nov'a'j'n pens'o'j'n, kiu'j'n mi oft'e ne supoz'is ĉe tiu'j aŭtor'o'j. Evident'as ŝat'o de Berveling al ili, kaj li'a streb'o kiel ebl'e bon'e trans'don'i pens'o'j'n de tiu'j hom'o'j. Tre util'as la not'o'j akompan'ant'a'j la traduk'aĵ'o'j'n, kiu'j oft'e klar'ig'as la elekt'o'n por traduk'o de ĝust'e tiu ĉi konkret'a pec'o, kaj klar'ig'as afer'o'j'n komplik'a'j'n por la modern'a leg'ant'o. Do pro tio ni pov'as nur dank'i la aŭtor'o'j'n, kiu'j signif'e kontribu'is al kultur'ig'o de si'a'j leg'ant'o'j.

Poezi'o

Ali'a afer'o est'as la pec'o'j poezi'a'j. Komenc'e mi ek'hav'is la impres'o'n, ke en la antikv'ec'o kaj mez'epok'o la ĝeneral'a nivel'o de poezi'o ne est'is tro alt'a, kaj la modern'a'j poet'o'j elekt'it'a'j por traduk'o est'is elekt'it'a'j pro kaŭz'o'j ne rilat'a'j al ili'a art'a kvalit'o. Mi aŭ tut'e ne kon'as la lingv'o'j'n de la original'o'j, aŭ kon'as tro supr'aĵ'e por juĝ'i pri poezi'a kvalit'o de io en ili ... Sed Berveling traduk'is ankaŭ el la rus'a, kiu'n mi ja kon'as bon'e, kaj elekt'is fam'a'n verk'o'n de unu el la plej eminent'a'j rus'a'j poet'o'j La Dek Du (kiel li traduk'is la titol'o'n, prefer'ind'us, tamen, „La Dek'du'op'o”) far'e de la grand'a simbol'ist'o Aleksandr Blok. La poem'o est'as pri la revoluci'o, verk'it'a dum la revoluci'o kaj trans'don'ant'a la revoluci'a'n etos'o'n, laŭ ĉies opini'o, plej bon'e el ĉiu'j rus'a'j poem'o'j kiam ajn verk'it'a'j. Ĝi plen'as je bril'a'j bild'o'j kaj imag'o'j, ne'atend'it'a'j esprim'o'j (kiu'j rapid'e far'iĝ'is popol'a'j dir'aĵ'o'j kaj slogan'o'j), aŭdac'a'j rim'o'j kaj aliteraci'o'j, perfekt'eg'a'j ritm'a'j figur'o'j ... Ĝi'n iam esperant'ig'is (ebl'e, ne perfekt'e, sed tut'e poezi'ec'e) Nikola'o Nekrasov.

Poezi'ec'o fuĝ'is

Sed kio'n ni vid'as ĉi tie? Pal'a'n sub'line'aĵ'o'n, el kiu mal'aper'is plej'part'o de la rim'o'j, ritm'a'j figur'o'j est'as romp'it'a'j, kaj cert'a'j imag'o'j est'as trans'don'it'a'j tiom mal'lert'e, ke oft'e ne klar'as, pri kio tem'as. Poezi'ec'o tut'e fuĝ'is (kompren'ebl'e, kun'e kun esprim'iv'a revoluci'a etos'o). Pro tio mi ek'supoz'is, ke pri ne tro alt'a poezi'a nivel'o de ali'lingv'a'j (ankaŭ latin'a'j) poet'o'j kulp'as ne ili mem, sed la traduk'int'o, kaj ili bezon'as iu'n ali'a'n, kiu ne nur perfekt'e kon'as la lingv'o'n de original'o, sed ankaŭ posed'as sent'o'n kaj meti'o'n de la Esperant'a poezi'o.

Kiel mi resum'u la ĝeneral'a'n impres'o'n pri la libr'o? Ĝi est'as nepr'e util'a, kiam tem'as pri la proz'a'j part'o'j kaj abund'a'j kaj inform'o'riĉ'a'j not'o'j (ankaŭ pri poezi'a'j verk'o'j). Sed kon'at'iĝ'i kun la latin'a, grek'a, nederland'a, katalun'a kaj ali'a'j poezi'o'j per'e de ĝi ne est'as util'e, ĉar oni pov'as ricev'i mis'a'n impres'o'n pri la original'a'j verk'o'j.

Nikola'o G UDSKOV
Po-et'e poet'e

Po-et'e poet'e

Jen, laŭ la kovr'il'o, „krestomati'o traduk'aĵ'a el plur'a'j jar'dek'o'j”. En ĝi ar'iĝ'as ĉirkaŭ 219 verk'o'j aŭ verk'pec'o'j de 129 aŭtor'o'j el 16 lingv'o'j. Tamen krestomati'o ĝi ja ne est'as, kiel la traduk'ist'o mem asert'as en la fin'o de la Antaŭ'parol'o. Krestomati'o, aŭ antologi'o, est'as verk'a flor'kolekt'o, kiu ar'ig'as la plej bon'a'j'n verk'o'j'n de unu aŭ plur'a'j aŭtor'o'j. En ĉi tiu libr'o la cel'o est'is ord'ig'ad'o de ĉiu'j verk'o'j, kiu'j'n la traduk'ist'o publik'ig'is en divers'a'j revu'o'j tra la jar'o'j. Krom tio, aper'as ankaŭ kelk'a'j verk'o'j ankoraŭ ne el'don'it'a'j en ajn'a revu'o, kiel menci'iĝ'as en la fin'o de la 9 a paĝ'o. En la unu'a aline'o de la Antaŭ'parol'o, la traduk'ist'o ĝi'n prezent'as „sen'sistem'a kompil'aĵ'o”.

La publik'ig'o de tia kolekt'o est'as imit'ind'a proced'o, ĉar tiel la leg'ant'o facil'e trov'as la verk'o'j'n en unu'sol'a libr'o, sen la neces'o ili'n serĉ'i tra la paĝ'o'j de amas'o da revu'o'j, ne ĉiam facil'e dispon'ebl'a'j, precip'e post mult'a'j jar'o'j. Plej abund'as poezi'o en la libr'o, sed trov'ebl'as en ĝi ankaŭ proz'aĵ'o'j kaj, mal'pli oft'e, dram'aĵ'o'j.

Malgraŭ tio, ke en ĝi aper'as verk'o'j el 16 lingv'o'j, la plej grand'a part'o el ili est'as traduk'o'j el la nederland'a, el la latin'a kaj el la helen'a. Eĉ se oni ne antaŭ'sci'us, ke tiu'j est'as ja la precip'a'j literatur'a'j lingv'o'j de la kompil'int'o Gerrit Berveling, ĉi tiu montr'o'fenestr'o tio'n evident'ig'as.

La libr'o'n la traduk'ist'o dediĉ'as al la brazil'an'o Gersi Alfred'o Bays kaj al li'a Font'o. Est'as kor'tuŝ'e konstat'i, ke en mond'o, kie oni uz'as kaj tro'uz'as la hom'o'j'n, trov'iĝ'as amik'ec'o kaj dank'em'o. Ili'a literatur'a kun'labor'ad'o, tra'pas'int'e kelk'a'j'n period'o'j'n, komenc'iĝ'is en 1988, kaj ĝi plu daŭr'as ĉiam, kiam tio ebl'as. Plej intens'a est'is la kun'labor'o inter 1993 kaj 2006, la jar'o'j, en kiu'j Gerrit Berveling redakt'is la revu'o'n Font'o.

En la Antaŭ'parol'o sur la paĝ'o'j 8-9 Gerrit Berveling esprim'as „special'a'n menci'o'n” pri si'a kun'labor'o kun La Karavel'o de si'a „amik'o João José Santos ”. Sekv'as grand'a list'o de verk'a'j titol'o'j, traduk'it'a'j de Gerrit, kiu'j'n ĉi tiu revu'o publik'ig'is. Ĉiu'j numer'o'j de La Karavel'o est'as sen'pag'e dispon'ebl'a'j en PDF -versi'o en ĝi'a ret'ej'o www.karavel'o.net, kie trov'ebl'as traduk'aĵ'o'j de Gerrit Berveling kaj de mult'a'j ali'a'j traduk'ist'o'j kaj aŭtor'o'j.

Oni ne pov'as preter'atent'i la sekv'a'n aline'o'n ankaŭ el la Antaŭ'parol'o:

„Ali'a'j redaktor'o'j, ebl'e, em'us protest'i, ke tiu'n ĉi revu'o'n mi favor'as, menci'ant'e ĉio'n ĉi, sed ja vid'u: est'as tre special'a okaz'o – en neniu ali'a revu'o mi kontribu'is ĉiu'numer'e per traduk'aĵ'o el la Latin'a!” ( Ipsis uerbis ). 1

La redakt'ist'o de La Karavel'o, kiu mem est'as licenci'it'a pri klasik'a'j lingv'o'j kaj literatur'o'j, est'is do en situaci'o, favor'a al kompren'ad'o pri la valor'o de la el'latin'a'j traduk'o'j, kiu'j'n ali'a'j eĉ ne kapabl'as gust'um'i. Tamen tre oft'e la leg'ant'o'j kaj la leg'ont'o'j hav'as pli rafin'it'a'j'n gust'o'j'n ol la redakt'ist'o'j. Krom'e, literatur'a'j verk'o'j ne el'ĉerp'iĝ'as en la viv'temp'o de si'a'j aŭtor'o'j, traduk'ist'o'j kaj el'don'ist'o'j. Ili plu tra'pas'as histori'o'n, kiel komet'o'j, por dialog'i kun hom'o'j de sen'lim'a'j epok'o'j. Oft'e la kvalit'o kaŝ'iĝ'as ekster'mod'e kaj ekster'koteri'e, en angul'o'j de la mond'o, for de la aplaŭd'o'j de la potenc'ul'o'j, kiu'j ekzist'as en ĉiu'j soci'o'j kaj societ'o'j.

Libr'o dik'a, bon'e organiz'it'a, ekvilibr'a, iom aŭster'a, kie ne mank'as la neces'a'j pied'not'o'j, sed kiu ne hav'as balast'o'j'n. Form'e kaj en'hav'e ĝi re'spegul'as la solid'a'n klasik'a'n kler'iĝ'o'n de la aŭtor'o.

La leg'ant'o ĝi'n hav'u sur la sof'o'tabl'et'o, kaj foj'foj'e leg'u po-et'e pec'o'n, en dialektik'a babil'o kun ar'o da aŭtor'o'j, kiu'j vic'iĝ'as tra preskaŭ tri mil jar'o'j da eŭrop'a literatur'o.

João José S ANT'OS
1. Ipsis uerbis : (Lat.) Preciz'e en tiu'j vort'o'j.

Leg'u po-et'e. Krestomati'o traduk'aĵ'a el plur'a'j jar'dek'o'j. Traduk'is Gerrit Berveling. Eld. VoK'o, Rijswijk, 2017. 430 paĝ'o'j.

Kolekt'i mon'er'o'j'n: fascin'a ŝat'okup'o (2)

NUMISMAT'IK'O

Kolekt'i mon'er'o'j'n: fascin'a ŝat'okup'o (2)

Mon'er'o'j'n oni kolekt'as por invest'i mon'o'n, lern'i io'n pri histori'o kaj numismat'ik'o aŭ simpl'e pro hobi'a kolekt'em'o. Jam en antaŭ'a artikol'o (MONAT'O 2017/11, p. 26) ni raport'is pri la romi'a mon'er'o el la unu'a jar'cent'o kun la alegori'o de Vi'a Traiana. Ĝi aĉet'ebl'as jam kontraŭ 100 eŭr'o'j.

Taler'o el arĝent'o

Dum la 15 a jar'cent'o en Tirol'o (Aŭstri'o) oni prefer'e pag'is per or'a'j gulden'o'j. Pro la mank'o de or'o oni preg'is la tiel nom'at'a'j'n gulden'a'j'n groŝ'o'j'n el arĝent'o. La nom'o „taler'o” por simil'a mon'er'o est'iĝ'is post'e. Ĝi ven'as de la urb'o Sankt Joachimsthal, hodiaŭ Jáchymov en Ĉeĥi'o. Joaĥim -taler'o iĝ'is taler'o. Dolar'o etim'ologi'e ven'as de taler'o. Bel'a taler'o el la 16 a jar'cent'o nun kost'as inter 100 kaj 300 eŭr'o'j'n. La plej kon'at'a taler'o est'as tiu de la imperi'estr'in'o Mari'a Theresia de Aŭstri'o, kiu reg'is de 1740 ĝis 1780. Post ŝi'a mort'o oni plu preg'is taler'o'j'n, sed daŭr'e kun la jar'indik'o 1780. En'tut'e oni produkt'is 400 milion'o'j'n da mon'er'o'j.

Aktual'e taler'o kost'as 22 eŭr'o'j'n kaj en'ten'as 28 gram'o'j'n da arĝent'o 833/1000. En Aŭstri'o ĝi est'is oficial'a mon'er'o ĝis 1858. En kelk'a'j afrik'a'j region'o'j ĝi est'is uz'at'a eĉ ĝis la mez'o de la 20 a jar'cent'o, ĉar inter'ali'e la brit'o'j preg'is ĝi'n por la koloni'o'j. Pro la rand'a stamp'aĵ'o ĝi est'as mal'facil'e imit'ebl'a. La brit'o'j nom'is la mon'er'o'n „fat lady ” (dik'a sinjor'in'o) pro la korp'a larĝ'o de Mari'a Theresia.

Danĝer'a'j fals'aĵ'o'j

Pro la alt'a valor'o ekzist'as mult'a'j fals'aĵ'o'j de or'a'j mon'er'o'j, ekzempl'e el volfram'o. Tiu metal'o hav'as preskaŭ la sam'a'n dens'o'n kiel or'o, sed ali'a'n magnet'a'n ec'o'n. Ne'fak'ul'o ne vid'as diferenc'o'n inter la or'a mon'er'o kaj or'um'it'a volfram'a kopi'o, se li ne hav'as bon'a'n magnet'o'n por el'trov'i la tromp'o'n. Unu gram'o da or'o kost'as proksim'um'e 40 eŭr'o'j'n, kaj unu gram'o da volfram'o mal'pli ol 30 cend'o'j'n de eŭr'o.

Hodiaŭ cirkul'as preskaŭ nur et'valor'a'j mon'er'o'j. Tio signif'as, ke la metal'valor'o est'as mal'pli ol la nominal'a. La metal'valor'o de du-eŭr'a mon'er'o est'as nur ĉirkaŭ 5 eŭr'o'cend'o'j plus preg'o'kost'o'j. Denar'o'j, taler'o'j kaj gulden'o'j hav'as preskaŭ komplet'a'n valor'o'n.

Inflaci'o

Dum period'o'j de lam'ant'a ekonomi'o aŭ milit'o'j la reg'ant'o'j miks'is ĉiam pli da mal'nobl'a metal'o en la aloj'o'n, el kiu oni preg'is la mon'er'o'j'n. Sekv'is ĉiam alt'a inflaci'o, ekzempl'e dum la 3 a kaj 4 a jar'cent'o'j en la romi'a imperi'o aŭ dum la 30-jar'a milit'o (1618 ĝis 1648). Ankaŭ en Germani'o ek'est'is katastrof'a inflaci'o en la jar'o 1923. Tamen oni preg'is 500-mark'a'j'n mon'er'o'j'n el alumini'o por labor'ig'i la mon'er'far'ist'o'j'n, kvankam 500 mark'o'j valor'is mult'e mal'pli ol hodiaŭ unu cend'o de eŭr'o.

Kvankam la prez'o de unu unc'o da or'o ne est'as konstant'a, oni pov'as invest'i part'o'n de si'a kapital'o en or'mon'er'o'j'n. En Aŭstri'o oni ne dev'as pag'i impost'o'j'n, se oni aĉet'as ekzempl'e la unu-unc'a'n mon'er'o'n Philharmoniker el pur'a or'o 999/1000. En novembr'o tiu or'mon'er'o kost'is 1100 eŭr'o'j'n. Se oni re'don'as ĝi'n, oni perd'as nur 2 ĝis 3 % de la aĉet'prez'o. La Eŭrop'a Centr'a Bank'o posed'as nun pli ol dek mil tun'o'j'n da or'o, kies valor'o est'as pli ol 300 miliard'o'j da eŭr'o'j. Ankaŭ la unu'op'a'j ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o, en kiu'j valid'as eŭr'o, posed'as mil'o'j'n da tun'o'j. Tial eŭr'o est'as grav'a kaj stabil'a mon'unu'o.

En la jar'o 1999 dek unu ŝtat'o'j en'ir'is la Eŭrop'a'n Ekonomi'a'n kaj Valut'a'n Unu'iĝ'o'n: Belgi'o, Germani'o, Finn'land'o, Franci'o, Irland'o, Itali'o, Luksemburg'o, Nederland'o, Aŭstri'o, Portugali'o kaj Hispani'o. Sekv'is Greki'o (2001), Sloveni'o (2007), Malt'o kaj Kipr'o (2008), Slovaki'o (2009), Estoni'o (2011), Latvi'o (2014) kaj Litovi'o (2015).

En 2012 est'is fond'it'a Esperant'o-Numismat'ik'a Asoci'o. La membr'ec'o kaj ret'gazet'o Esperant'a Numismat'ik'o est'as sen'kost'a'j. Inform'o'j ĉe la iniciat'int'o: Albert Bo'o'n bert.bo'o'n@ skynet.be.
klag
Renat'e kaj Walter K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o


012202-395-Klag(1)

Ord'ig'ad'o de mon'er'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

012202-395-Klag(2)

Preg'ad'o de mon'er'o'j per martel'o en la 16 a jar'cent'o, Tirol'o, Aŭstri'o. (El mal'nov'a libr'o)

012202-395-Klag(3)

Romi'a denar'o kun alegori'o Vi'a Traiana, preg'it'a komenc'e de la du'a jar'cent'o post Krist'o. Fot'o: WALTER KLAG

012202-395-Klag(4)

Mari'a Theresia -taler'o, re'preg'aĵ'o. Fot'o: WALTER KLAG

Fantom'o en la hotel'o

Literatur'o

RAKONT'O

Fantom'o en la hotel'o

La monaĥ'ej'o „Sankt'a Pantelejmono ” trov'iĝ'is en tre bel'a arb'ar'a lok'o, inter jar'cent'a'j fag'o'j. Ĝi simil'is al grand'a blank'a ŝip'o en la arb'ar'o. Proksim'e al la monaĥ'ej'o est'is lag'o kun diafan'a mal'varm'a akv'o, en kiu naĝ'is trut'o'j. En la arb'ar'o est'is grot'o, kaj oni dir'is, ke en ĝi antaŭ mult'a'j, mult'a'j jar'o'j loĝ'is ermit'o.

Ĉiu'n maten'o'n de la monaĥ'ej'o aŭd'iĝ'is la tint'o de la preĝ'ej'a sonor'il'o, kiu vek'is la proksim'a'n vilaĝ'o'n. Dum la last'a'j jar'o'j la monaĥ'o'j en „Sankt'a Pantelejmono ” unu post la ali'a adiaŭ'is la pek'a'n mond'o'n kaj ek'is al la etern'ec'o. En la monaĥ'ej'o rest'is nur av'o Nestor, korpulent'a, blank'har'ar'a mal'jun'ul'o kun hel'blu'a'j okul'o'j kaj kar'a rid'et'o, kiu zorg'is pri la monaĥ'ej'o kaj maten'e tint'ig'is la sonor'il'o'n. Help'is li'n du knab'o'j, kiu'j paŝt'is la monaĥ'ej'a'j'n kapr'o'j'n.

Av'o Nestor silent'e kaj kviet'e pas'ig'is la tag'o'j'n en la monaĥ'ej'o kaj est'is cert'a, ke ĉi tie li ĝis'atend'os si'a'n last'a'n ter'a'n tag'o'n. Tamen ne ĉiam okaz'as tiel, kiel la hom'o plan'as. En la monaĥ'ej'o'n ven'is jun'a vir'o. Neniu en la vilaĝ'o kon'is li'n, kaj neniu kompren'is, de kie li ven'is. Oni ek'sci'is nur li'a'n nom'o'n – Krum. Li est'is mal'alt'a, dik'a kun et'a'j okul'o'j, simil'a'j al la okul'o'j de apr'o.

Krum ven'is en la fin'o de la printemp'o, renkont'is av'o'n Nestor kaj klar'ig'is al li, ke oni komisi'is al li zorg'i pri la monaĥ'ej'o.

– Baldaŭ komenc'iĝ'os re'nov'ig'o de la monaĥ'ej'o, kaj en ĝi est'os hotel'o – dir'is Krum. – En tiu'n ĉi bel'a'n monaĥ'ej'o'n ven'os mult'a'j turist'o'j, kiu'j ne nur admir'os la monaĥ'ej'o'n, la pitoresk'a'n natur'o'n, sed tra'nokt'os ĉi tie. Ver'ŝajn'e post unu aŭ du jar'o'j komenc'os ven'i ankaŭ ekster'land'an'o'j.

– Sed kial? – ne kompren'is av'o Nestor. – Tio est'as monaĥ'ej'o. La hom'o'j ven'as ĉi tie'n preĝ'i kaj pet'i absolv'o'n.

– He, av'o Nestor, – ek'rid'et'is Krum, kaj li'a'j apr'a'j okul'et'o'j ek'bril'is – en la nun'a epok'o la kred'o est'as mon'o. La monaĥ'ej'o ne pov'as ekzist'i sen mon'o. Neces'as mon'o por ĝi'a re'nov'ig'o. Vi bon'e vid'as, ke ĉio ĉi tie est'as mal'nov'a kaj ruin'iĝ'as. Tial en la monaĥ'ej'o est'os hotel'o. Oni ven'os, tra'nokt'os ĉi tie kaj pag'os. Ĉe la lag'o mi konstru'os restoraci'o'n. En la lag'o est'as mult'e da fiŝ'o'j, en la restoraci'o ni kuir'os freŝ'a'n trut'o'n, kaj ĉiu'j est'os kontent'a'j.

– Tamen tiu ĉi sankt'ej'o iĝ'os drink'ej'o. Oni drink'os, ebri'iĝ'os, diboĉ'os – trist'e murmur'is av'o Nestor.

– Ne zorg'u pri tio – trankvil'ig'is li'n Krum. – Zorg'u pri vi'a mal'jun'ec'o. La monaĥ'ej'o iĝ'os fam'a, kaj la proksim'a vilaĝ'o iĝ'os kon'at'a. Mi far'os la voj'o'n al la monaĥ'ej'o, por ke oni ven'u ĉi tie'n per aŭt'o'j. Kaj mi zorg'os sam'e pri vi, av'o Nestor. Mi loĝ'ig'os vi'n en modern'a dom'o por mal'jun'ul'o'j. Tie vi loĝ'os trankvil'e.

Av'o Nestor al'rigard'is Krum sever'e kaj dir'is:

– Ne zorg'u pri mi. Ne mal'ŝpar'u mon'o'n por mi en la dom'o de la mal'jun'ul'o'j. Mi ankoraŭ pov'as zorg'i pri mi mem.

Post kelk'a'j tag'o'j av'o Nestor mal'aper'is, kaj neniu ek'sci'is, kie'n li ir'is.

Krum komenc'is re'nov'ig'i la monaĥ'ej'o'n kaj konstru'i hotel'o'n. Ven'is labor'ist'o'j kaj konstru'maŝin'o'j, kaj ek'est'is streĉ'a labor'o. Post du jar'o'j la monaĥ'ej'o est'is re'nov'ig'it'a, la hotel'o konstru'it'a, kaj ĉe la lag'o aper'is modern'a restoraci'o.

La monaĥ'ej'o rapid'e iĝ'is fam'a, kaj mult'e da hom'o'j komenc'is vizit'i ĝi'n. Iu'j pas'ig'is tie sabat'o'n kaj dimanĉ'o'n, ali'a'j rest'is eĉ kelk'a'j'n tag'o'j'n. Krum kontent'is kaj fier'is, ĉar li'a plan'o bril'e real'iĝ'is. Li mem loĝ'is en la hotel'o, en luks'a apartament'o. La pli grand'a'n part'o'n de la tag'o li pas'ig'is en la restoraci'o ĉe la lag'o. Tie por li est'is ĉiam rezerv'it'a tabl'o. Krum prefer'is trink'i ruĝ'a'n vin'o'n, kiu'n li mend'is el la vin'kel'o en la proksim'a urb'o. La botel'o'j hav'is etiked'o'n „Monaĥ'ej'a vin'o”.

Iom post iom la gast'o'j en la hotel'o iĝ'is pli kaj pli mult'a'j. Krum bon'e sci'is reklam'i la hotel'o'n. Komenc'is ven'i fremd'land'an'o'j. Bru'a'j kompani'o'j ĝis nokt'o'mez'o amuz'iĝ'is en la restoraci'o ĉe la lag'o, kaj de tie al'flug'is kant'o'j kaj gaj'a'j kri'o'j. Av'o Nestor prav'is: la monaĥ'ej'o kaj la ĉirkaŭ'aĵ'o iĝ'is diboĉ'ej'o.

Foj'e maten'e, kiam Krum jam est'is en la restoraci'o kaj trink'is si'a'n maten'a'n kaf'o'n kaj glas'o'n da ruĝ'a vin'o, ven'is Vlado, la administr'ant'o de la hotel'o.

– Sinjor'o – dir'is li – est'as grand'a problem'o. La gast'o'j, kiu'j est'as en la dek-kvin'a ĉambr'o, dezir'as tuj for'ir'i. Ili ven'is hieraŭ vesper'e, pag'is por kvin tag'o'j, sed ĉi-maten'e decid'is for'ir'i kaj postul'as, ke mi re'don'u la mon'o'n, kiu'n ili pag'is.

– Kial? – demand'is Krum kaj li'a'j et'a'j okul'o'j ek'bril'is koler'e.

– Ili dir'as, ke la tut'a'n nokt'o'n ili ne pov'is dorm'i. En la ĉambr'o aŭd'iĝ'is paŝ'o'j, la pord'o de la ban'ej'o sen'ĉes'e ferm'iĝ'is kaj mal'ferm'iĝ'is. Plur'foj'e ili ek'star'is el la lit'o'j, ŝalt'is la lamp'o'n, ĉirkaŭ'rigard'is, sed neniu est'is en la ĉambr'o. Tamen, kiam ili de'nov'e en'lit'iĝ'is kaj ek'dorm'is, la pord'o de la ban'ej'o de'nov'e mal'ferm'iĝ'is kaj ferm'iĝ'is, kaj de'nov'e aŭd'iĝ'is paŝ'o'j en la ĉambr'o. Ili tut'e nervoz'iĝ'is, ili'a'j du infan'o'j eg'e tim'iĝ'is, kaj oni ankoraŭ ne pov'as trankvil'ig'i ili'n. Ili dir'as, ke en la hotel'o est'as fantom'o kaj eĉ minut'o'n plu ili ne rest'os ĉi tie.

– Stult'aĵ'o'j – kri'eg'is Krum. – Ĉu ili est'as frenez'a'j aŭ idiot'o'j? Kia'j'n fantom'o'j'n ili sonĝ'is? Cert'e ili est'is ebri'a'j.

– Ebl'e – konsent'is Vlado – sed kio'n mi far'u?

– Re'don'u al ili la mon'o'n. Mi ne bezon'as tia'j'n frenez'ul'o'j'n! – ordon'is Krum kaj kun'tir'is si'a'j'n dens'a'j'n brov'o'j'n.

La gast'o'j de la dek-kvin'a ĉambr'o for'ir'is, sed post du tag'o'j la okaz'int'aĵ'o'j ripet'iĝ'is. En la hotel'o'n ven'is jun'a famili'o, tre simpati'a'j edz'o kaj edz'in'o, kiu'j plan'is tri tag'o'j'n pas'ig'i tie. Tamen post la unu'a nokt'o ili dir'is al Vlado, ke la tut'a'n nokt'o'n ili ne dorm'is, ĉar en la ĉambr'o aŭd'iĝ'is paŝ'o'j kaj la pord'o de la ban'ej'o sen'ĉes'e mal'ferm'iĝ'is kaj ferm'iĝ'is. Van'e Vlado trankvil'ig'is ili'n, sed ili dezir'is tuj for'ir'i.

Post ili ali'a'j gast'o'j sam'e subit'e for'ir'is. Krum furioz'iĝ'is kaj kri'is, kaj Vlado ne sci'is kiel ag'i. La gast'o'j ven'is, pas'ig'is nokt'o'n en la hotel'o, subit'e for'ir'is, kaj Vlado dev'is al ĉiu'j re'don'i la mon'o'n.

Tio, kio okaz'is nokt'e en la hotel'o, rapid'e dis'vast'iĝ'is. Mal'bon'a'j nov'aĵ'o'j kvazaŭ hav'as flug'il'o'j'n, kaj jam preskaŭ ne ven'is gast'o'j. Iom post iom la restoraci'o sen'hom'iĝ'is. La tabl'o'j est'is mal'plen'a'j. La orkestr'an'o'j for'ir'is, kaj en la grand'a salon'o ek'reg'is profund'a silent'o. Antaŭ monat'o sur la aŭt'o'park'ej'o ne est'is lok'o. Tiom mult'a'j est'is la aŭt'o'j, sed nun tie vid'ebl'is nur la aŭt'o de Krum.

Krum koler'iĝ'is, blasfem'is kaj est'is cert'a, ke iu ŝerc'tromp'is li'n. Nun, sid'ant'e sol'a en la restoraci'o antaŭ glas'o da vin'o, de temp'o al temp'o li koler'e kri'eg'is:

– Se mi sci'us, kiu est'as tiu ĉi kanajl'o, mi mort'paf'us li'n kiel hund'o'n! Li bon'e vid'os, kiu est'as Krum Vanev!

En la restoraci'o est'is neniu krom Krum kaj la kelner'in'o Gink'a, kaj tial neniu aŭd'is la minac'o'j'n de Krum.

Ordinar'e mal'fru'e nokt'e Krum re'ven'is ebri'a en si'a'n hotel'a'n ĉambr'o'n, en'lit'iĝ'is kaj tuj ek'dorm'is. Sam'e ĉi-nokt'e li re'ven'is ebri'a, sen'vest'iĝ'is, ek'kuŝ'is en la lit'o kaj ek'dorm'is, sed post dek minut'o'j pez'a'j paŝ'o'j en la ĉambr'o vek'is li'n. Iu paŝ'is mal'rapid'e kaj si'n'gard'em'e. – Kiu li est'as? – medit'is tim'em'e Krum, kuŝ'ant'e ŝton'ig'it'a en la lit'o kaj atend'ant'e, ke tiu, kiu paŝ'as en la ĉambr'o, proksim'iĝ'os al li. Krum pret'is salt'i, kapt'i la ne'kon'at'o'n, sed en la mal'lum'o li nenio'n vid'is, tamen la paŝ'o'j daŭr'e aŭd'iĝ'is. Post minut'o la pord'o de la ban'ej'o komenc'is mal'ferm'iĝ'i kaj ferm'iĝ'i.

Ebl'e mi sonĝ'as aŭ mi mult'e drink'is ĉi-nokt'e – medit'is Krum tim'ant'e. Subit'e li salt'is el la lit'o, ŝalt'is la lamp'o'n kaj komenc'is detal'e esplor'i la ĉambr'o'n. Li rigard'is en ĉiu'j angul'o'j, en la vest'ŝrank'o, sub la lit'o, mal'antaŭ la tabl'o. La pord'o de la ban'ej'o est'is larĝ'e mal'ferm'it'a, sed neniu est'is en la ban'ej'o. Glaci'a ŝvit'o sur'verŝ'is Krum, kaj li trem'is kiel foli'o. Ĝis maten'o li ne ek'dorm'is kaj for'fum'is tut'a'n skatol'o'n da cigared'o'j.

– Av'o Nestor anatem'is mi'n – plur'foj'e ripet'is Krum. – Mi cert'as, ĉar kiam li for'ir'is, li venen'e al'rigard'is mi'n.

Du nokt'o'j'n Krum ne pov'is dorm'i. La paŝ'o'j en la ĉambr'o ne ĉes'is. Li ir'is dorm'i en ali'a ĉambr'o de la hotel'o, sed tie est'is la sam'o.

Post kelk'a'j tag'o'j Krum subit'e ek'vetur'is ie'n. Vlado atend'is li'a'n re'ven'o'n tut'a'n semajn'o'n, sed Krum nek re'ven'is, nek telefon'is. Tiam Vlado ŝlos'is la hotel'o'n kaj ir'is en la vilaĝ'o'n, kie li loĝ'is.

Pas'is jar'o. Silent'o kaj mister'o volv'is la hotel'o'n, kaj neniu kuraĝ'as en'ir'i ĝi'n.

Juli'a'n M ODEST
Ne prizon'o sed atend'ej'o

Ne prizon'o sed atend'ej'o

Pri la artikol'o Mal'feliĉ'a sort'o por jun'a alban'o (MONAT'O 2018/03 p. 12) ni hav'as ali'a'n opini'o'n. Kiam hom'o est'as mort'ig'it'a de polic'an'o'j, tuj dek'o'j da asoci'o'j manifestaci'as, sed pri li ni nenio'n aŭd'is. Pro tio ni iom enket'is pli. La jun'a alban'o mort'is ne en mal'liber'ej'o, sed en „atend'ej'o”, administr'a centr'o en Arenc (kvartal'o de Marsejl'o), kie arest'it'a'j ne'leĝ'a'j en'migr'int'o'j atend'as, ĝis oni re'send'as ili'n al ili'a land'o (tamen nur kelk'a'j'n tag'o'j'n ĝeneral'e, ne monat'o'n). Li ne loĝ'is en ĉel'o, sed en du'person'a ĉambr'o. Oft'as si'n'mort'ig'o'j ĉe hom'o'j, kiu'j hav'as fantasm'o'j'n pri Eŭrop'o kaj est'as sen'iluzi'ig'it'a'j de la akcept'o kaj viv'kondiĉ'o'j.

Esperant'ist'o'j
Marsejl'o
Mal'ĝoj'o

Leter'o'j

Mal'ĝoj'o

Mi leg'is kun mal'ĝoj'o pri la mal'san'o de ni'a estim'at'a koleg'o Gerrit Berveling, kaj dezir'as esprim'i mi'a'n sincer'a'n simpati'o'n al li, li'a'j famili'an'o'j kaj amik'o'j.

Garbhan M AC A OIDH
Irland'o
Blind'a'j surd'a'j mut'a'j

Blind'a'j surd'a'j mut'a'j

Plej ŝok'a'j kruel'aĵ'o'j okaz'as de semajn'o'j en Gaz'a kaj ali'lok'e. Mi far'is traduk'o'n de artikol'o aper'int'a en Huffington -Post, kiu mem'kompren'ebl'e nenie aper'os en Esperant'o. „La Esperant'o-mov'ad'o neniam kuraĝ'as al'pren'i pozici'o'j'n, kiu'j pov'as mal'plaĉ'i al la reg'ant'o'j de la mond'o” (tio'n dir'is saĝ'ul'o). La si'n'ten'o de UEA kaj „la Civit'o” – blind'a'j surd'a'j mut'a'j kiel la tri simi'et'o'j – plen'e konfirm'as. Si'a'temp'e skrib'is Zamenhof: „Kun tia Esperant'o, kiu dev'as serv'i ekskluziv'e al cel'o'j de komerc'o kaj praktik'a util'ec'o, ni vol'as hav'i nenio'n komun'a'n”. Hodiaŭ mi sam'e sent'as. Tial per tiu traduk'o mi adiaŭ'as la Esperant'o-mov'ad'o'n.

Filippo F RANCESCHI (Sen Rodi'n)
La unu'a kenj'a ambasad'o en Karibi'o

KUB'O

La unu'a kenj'a ambasad'o en Karibi'o

La 15an de mart'o Raúl Castro Ruz, la prezident'o de Kub'o, akcept'is la prezident'o'n de Kenj'o Uhuru Muigai Kenyatta, kiu oficial'e vizit'is la karib'a'n land'o'n.

Solen'a'j omaĝ'o'j

Kadr'e de la vizit'o la kenj'a gast'o omaĝ'is al la kub'a naci'a hero'o José Martí per flor'a kron'o sur la Plac'o de la Revoluci'o, kaj ankaŭ al la kenj'a ĉef'o Jomo Kenyatta, si'a patr'o, konsider'at'a la patr'o-fond'int'o de la kenj'a naci'o, kies bust'o'n li sen'vual'ig'is en la ĉef'urb'a Park'o de Afrik'a'j Patriot'o'j.

Inaŭgur'o

La prezident'o de Kenj'o part'o'pren'is ankaŭ en la inaŭgur'o de la diplomat'a misi'ej'o de tiu ĉi afrik'a land'o en Havan'o. Ĝi iĝ'is la unu'a kenj'a ambasad'o en Karibi'o. Sam'temp'e li sen'vual'ig'is memor'tabul'o'n pri tiu ĉi okaz'o kaj prezid'is la sub'skrib'o'n de inter'konsent'o inter la du reg'ist'ar'o'j.

Ambasad'ej'o de tiu orient-afrik'a land'o star'as en la kub'a ĉef'urb'o ek'de la jar'o 2016, sed nur nun oni ĝi'n oficial'ig'is.

Histori'a okaz'o

Mon'ic'a K. Juma, la kenj'a ministr'o pri ekster'a'j rilat'o'j kaj inter'naci'a komerc'o, dir'is, ke la inaŭgur'o de la ambasad'o est'as event'o histori'a por la du land'o'j kaj ke ĝi mal'ferm'as perspektiv'o'j'n por kun'labor'i en tuj'a kaj post'a est'ont'ec'o, inter'ali'e en la sfer'o de san'protekt'ad'o.

mmju
Ju'a'n Carlos Montero Medin'a
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Impertinent'a kondut'o

KOSOV'O-TURKI'O

Impertinent'a kondut'o

Fin'e de mart'o en Priŝtin'o (Kosov'o) est'is arest'it'a'j kaj tuj deport'it'a'j al Turki'o ses instru'ist'o'j de la gimnazi'o Mehmet Akif , fond'it'a de turk'a fond'aĵ'o kun rilat'o'j al Fethullah Gülen, opozici'ul'o de la turk'a prezident'o Recep Tayyip Erdoğan. Tio'n organiz'is la lok'a polic'a sekret'a serv'o kun'labor'e kun la turk'a polic'a sekret'a serv'o.

Re'ag'o

La kosov'a ĉef'ministr'o Ramush Haradinaj re'ag'is la sekv'ant'a'n tag'o'n sub prem'o de amas'komunik'il'o'j kaj de la publik'a opini'o. Li deklar'is, ke li tut'e ne sci'is pri la okaz'int'aĵ'o kaj ke li'n tre sen'iluzi'ig'is la kondut'o de la ministr'o pri intern'a'j afer'o'j kaj de la ĉef'o de la polic'a sekret'a serv'o. Li tuj demisi'ig'is ili'n. Simil'e re'ag'is ankaŭ la prezid'ant'o de la parlament'o, Kadr'i Vesel'i, dum prezident'o Hashim Thaçi re'ag'is du tag'o'j'n post'e pli moder'e. Plej ver'ŝajn'e, ankaŭ li est'is implik'it'a en la event'o.

Kritik'o kaj refut'o

Tuj'a est'is la respond'o de la turk'a prezident'o Erdoğan, kiu fort'e kritik'is la kosov'a'n ĉef'ministr'o'n pro li'a decid'o kaj minac'is li'n per baldaŭ'a re'ag'o.

Ramush Haradinaj nom'is la protest'o'n de Erdoğan ne'just'a kaj ne baz'it'a sur la moral'a kod'o de alban'o'j, kiu'j garanti'as la viv'o'n de gast'o'j en si'a hejm'o kaj ne permes'as al ali'ul'o'j inter'ven'i en ili'a'j'n propr'a'j'n afer'o'j'n.

Arogant'ec'o trans'lim'a

La arogant'ec'o de la turk'a reg'ist'ar'o est'as manifest'at'a jam de'long'e. Ĝi'a ministr'o pri kultur'o postul'is de si'a'j koleg'o'j en Albani'o, Makedoni'o kaj Kosov'o, ke oni ŝanĝ'u la en'hav'o'n de tekst'o'j pri la naci'a histori'o, kie ĝis nun otoman'o'j konsider'iĝ'as invad'int'o'j kaj ekspluat'int'o'j. Sam'e Erdoğan plur'foj'e postul'is, ke oni ferm'u ĉiu'j'n turk'a'j'n lern'ej'o'j'n asoci'it'a'j'n kun la fond'aĵ'o de Fethullah Gülen kaj trans'don'u ili'a'j'n instru'ist'o'j'n al Turki'o.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Kontraŭ'star'i stres'o'n kaj anksi'o'n

Scienc'o

AKTUAL'AĴ'O'J

Kontraŭ'star'i stres'o'n kaj anksi'o'n

La bon'fart'o de la kor'o est'as unu – sed ne la sol'a – faktor'o, kiu'n tro da labor'o mal'favor'e influ'as. Sen'dorm'ec'o, deprim'o, grav'a'j aŭ kronik'a'j fizik'a'j problem'o'j: ĉiu'j ĉi est'as simptom'o'j de super'mezur'a'j lac'ec'o kaj stres'o, kiu'j'n la labor'a viv'o foj'e kun'tren'as. Ili tamen risk'as konduk'i hom'o'j'n en spiral'o'n, el kiu pov'as est'i mal'facil'e for'ig'i si'n. Jen kelk'a'j konsil'o'j por tio'n sukces'i.

La nun'temp'a'j labor'a'j ritm'o'j intens'iĝ'as, la anksi'o sen'vol'e super'fort'i koleg'o'j'n kresk'as; kaj la ne'kapabl'o akcept'i ali'ul'a'j'n mal'favor'a'j'n koment'o'j'n detru'as oni'a'n ide'o'n pri glor'a karier'o, frustr'ant'e antaŭ'e alt'a'j'n esper'o'j'n. La hom'a san'o ja est'as traf'at'a de ĉio ĉi, kiel scienc'o konfirm'as per ĉi-rilat'a esplor'ad'o antaŭ ne'long'e publik'ig'it'a en la revu'o The Lanc'et (La skalpel'o).

Apopleksi'o

Labor'i pli ol 55 hor'o'j'n semajn'e pli'ig'as la risk'o'n pri apopleksi'o je 27 % kaj tiu'n pri kronik'a mal'san'o je 13 %. Tiom da labor'ad'o oft'e konduk'as la korp'o'n kaj la mens'o'n al situaci'o'j de ne'el'ten'ebl'a stres'o. Tial Inter'naci'a Labor-Organiz'aĵ'o star'ig'is tut'mond'a'n tag'o'n por la labor'a'j san'o kaj sekur'ec'o. Tem'as pri okaz'o util'a por memor'ig'i al ĉiu'j, ke nepr'as redukt'i la labor'a'j'n dev'o'j'n, kiam tio ebl'as, kaj iel protekt'i si'n mem. La solv'o est'as trov'i, de temp'o al temp'o, iu'j'n „mal'kun'prem'a'j'n” spac'o'j'n, komenc'ant'e per mal'grand'a'j afer'o'j, kiel ĉes'i manĝ'i „rub'aĵ-nutr'aĵ'o'j'n” antaŭ la ekran'o de komput'il'o.

Spir'u profund'e

Ĉi tio est'as la rekomend'it'a regul'ar'o: mal'ŝalt'u vi'a'n komput'il'o'n/poŝ'telefon'o'n 2 hor'o'j'n antaŭ ol ek'dorm'i; period'e prov'u liber'ig'i vi'a'n kap'o'n; trov'u moment'o'j'n por el'ig'i vi'a'n kre'em'o'n; spir'u profund'e por kontraŭ'star'i anksi'o'n; plan'u kelk'a'j'n period'o'j'n da ne'aktiv'ec'o; koncentr'u vi'n sur la favor'a'j'n aspekt'o'j'n de iu ajn situaci'o; pens'u pri la real'ism'e plej bon'a solv'o de ĉia problem'o; serĉ'u simpl'a'j'n ag'manier'o'j'n kaj kondut'u laŭ ili; akcept'u ankaŭ kritik'o'j'n kaj foj'foj'a'n mal'sukces'o'n; pri'trakt'u vi'a'j'n problem'o'j'n kiel „lim'o'j'n” komun'a'j'n al ĉiu hom'o, sen'de'pend'a'j'n de vi'a vol'o.

Fleks'ebl'o

Ĉiu person'o est'as la plej bon'a amik'o de si mem: oni pov'as kaj dev'as klopod'i far'iĝ'i pli fleks'ebl'a kaj lern'i orient'i si'n en la konfuz'o, eĉ kiam oni est'as viktim'o de „super'labor'o” kun ne'hom'a'j ritm'o'j.

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
La ver'o pri Lul'a

La ver'o pri Lul'a

Kiel abon'ant'o de MONAT'O mi tre'eg'e surpriz'iĝ'is pri la inform'o'j kaj mis'asert'o'j en la artikol'o Kontest'ebl'a juĝ'proces'o de Lul'a (MONAT'O, 2018/4, p. 6-7).

Oni bezon'us tut'a'n gazet'o'n por registr'i la „jur'a'j'n” pruv'o'j'n kontraŭ Lul'a – komun'ist'a politik'ist'o, kiu permes'is la implod'o'n de la brazil'a ekonomi'o (12 milion'o'j da labor'ist'o'j sen manĝ'o'j sur'tabl'e).

MONAT'O ŝuld'as al Eŭrop'o kaj al la tut'a mond'o la ver'o'n pri tiu hom'o kaj li'a parti'o Partido dos Trabalhadores (Labor'ist'a Parti'o), kiu'j dum 12 jar'o'j prov'is en'konduk'i komun'ism'o'n en ni'a'n patr'uj'o'n, pri la jam en'karcer'ig'it'a'j grav'ul'o'j ĉirkaŭ li kaj pri la kompetent'ec'o de d - ro Sérgio Mor'o.

La labor'ant'a kaj honest'a brazil'a popol'o por'etern'e dank'os vi'n!

Mauricio Monken G OMES
Brazil'o
Mal'liber'ig'o de eks'prezident'o Lul'a

Politik'o

BRAZIL'O

Mal'liber'ig'o de eks'prezident'o Lul'a

La leg'ant'o'j de MONAT'O jam sci'as (MONAT'O 2018/04, p. 6), ke Lul'a da Silva est'is kondamn'it'a al 12 jar'o'j de mal'liber'ec'o pro korupt'o. La 7an de april'o, post emoci'a parol'ad'o, li prezent'is si'n al la brazil'a justic'o por plen'um'i si'a'n pun'o'n. Komenc'ant'e la parol'ad'o'n, li anonc'is, ke li sub'ten'as kelk'a'j'n kandidat'o'j'n por senat'o kaj por ŝtat'a'j reg'ist'ar'o'j. Post'e li prezent'is si'a'n vid'punkt'o'n pri si'a juĝ'proces'o.

Ĉu akuz'o'j kaŭz'is famili'a'j'n problem'o'j'n?

Lul'a ne'is, ke li est'is demand'it'a pri la apartament'o, kiu ne est'as li'a. Do li ne pardon'as tiu'j'n, kiu'j dis'vast'ig'is la ide'o'n, ke li est'as ŝtel'ist'o.

Laŭ Lul'a, ju pli la gazet'ar'o atak'as li'n, des pli kresk'as li'a'j rilat'o'j kun la brazil'a popol'o. Li plend'is ankaŭ pri tio, ke „fals'aĵ'o'j” de la gazet'ar'o kaj de Ministério Público (laŭ'vort'e, „publik'a ministeri'o” – fakt'e, prokuror'ej'o) kaŭz'is li'a'j'n famili'a'j'n problem'o'j'n, kiu'j, laŭ li, pli'mal'bon'ig'is la san'o'n de li'a edz'in'o kaj sekv'e kaŭz'is ŝi'a'n mort'o'n.

Rev'o'j

Lul'a asert'is, ke antaŭ'long'e li rev'is reg'i Brazil'o'n, en'ig'ant'e milion'o'j'n da mal'riĉ'ul'o'j en la ekonomi'o'n kaj engaĝ'ant'e milion'o'j'n en universitat'o'j'n. Tia'manier'e li, mem ne hav'ant'e universitat'a'n diplom'o'n, pov'us ebl'ig'i kler'ig'ad'o'n de pli mult'a'j hom'o'j ol la diplom'it'o'j kaj bank'ist'o'j, kiu'j tiam reg'is Brazil'o'n. Laŭ Lul'a, ebl'is pren'i student'o'j'n de la periferi'o kaj met'i ili'n en la plej bon'a'j'n universitat'o'j'n, „por ke ni ne hav'u juĝ'ist'o'j'n kaj prokuror'o'j'n nur el la elit'o”.

Li parol'is ankaŭ pri la lukt'o kontraŭ mal'sat'o, unu el la plej grav'a'j plan'o'j de li'a reg'ist'ar'o. Laŭ Lul'a, se ĉio, kio'n li far'is, est'as „krim'o”, li daŭr'e est'os krim'ul'o, ĉar li far'os mult'e pli. Krom'e, li dir'is, ke li vol'us konstru'ig'i pli da loĝ'ej'o'j kaj pli da lern'ej'o'j. Li vol'us ankaŭ mal'pli'ig'i la infan'mort'ad'o'n.

Lav'a Jato

Li dir'is, ke li ne kontraŭ'star'as la operac'o'n Lav'a Jato 1, se ĝi kapt'os krim'ul'o'j'n kaj arest'os ili'n. „Dum ni'a tut'a viv'o, ni dir'is: la justic'o arest'as nur mal'riĉ'ul'o'j'n”. Do, laŭ Lul'a, la problem'o est'as nur tio, ke la juĝ'ist'o'j est'as sub fort'a prem'o de la gazet'ar'o, kiu influ'as la publik'a'n opini'o'n, kaj tiu'n ne pov'as ignor'i juĝ'ist'o'j.

Elekt'o'j

Laŭ Lul'a, la ver'a kial'o de li'a juĝ'proces'o est'as tio, ke la elit'o ne vol'as, ke li part'o'pren'u en la elekt'o'j. Li ja sub'met'iĝ'os al la juĝ'o pri mal'liber'ig'o, tamen „ili ne pens'u, ke ili halt'ig'os mi'n; mi ne halt'os, ĉar mi ne plu est'as hom'o; mi est'as ide'o, ide'o miks'it'a kun la popol'a ide'o”.

Lul'a ankoraŭ ne rezign'is pri si'a kandidat'ec'o. La registr'ad'o de kandidat'o'j okaz'os en aŭgust'o; ĝis tiam li prov'os est'i liber'ig'it'a. Tamen, eĉ se tio okaz'os, li'a elekt'iĝ'o, pro specif'aĵ'o'j de la brazil'a elekt'a sistem'o, pov'as est'i blok'it'a ankaŭ dum aŭ eĉ post la elekt'a procez'o.

1. Larĝ'skal'a kontraŭ-korupt'a operac'o de la brazil'a federaci'a polic'o.
scpr
Sidney Carlos P RAXEDES
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o


012264

Lul'a port'at'a de la hom'amas'o post parol'ad'o. Fot'o: FRANCISCO PRONER RAM'OS

Poet'in'o de fragil'a lirik'o

HOM'O'J

Poet'in'o de fragil'a lirik'o

En tiu ĉi jar'o Slovaki'o celebr'as la 110an nask'iĝ'dat're'ven'o'n de Máša Haľamová [maŝ'a halamova ], kiu est'as kon'at'a en la slovak'a literatur'o kiel el'star'a poet'in'o de fragil'a kaj pur'e vir'in'a lirik'o.

Haľamová nask'iĝ'is la 28an de aŭgust'o 1908 en la bel'eg'a kaj pitoresk'a mont'ar'a vilaĝ'et'o Blatnica (ĉirkaŭ 250 km nord'e de Bratislav'o) en famili'o de migr'ant'a vend'ist'o, kiu vend'is spic'o'j'n kaj ali'a'j'n et'artikl'o'j'n eĉ en mez-azi'a'j urb'o'j de la car'a Rusi'o.

Fin'int'e si'a'j'n stud'o'j'n en la urb'o'j Mart'in kaj Bratislav'o, Haľamová komenc'is labor'i kiel ofic'ist'in'o en la mont'ar'a urb'et'o Nový Smokovec (la region'o Vysoké Tatry), kie ŝi loĝ'is 30 jar'o'j'n. Ŝi est'is ankaŭ bril'a ski'ant'in'o, kaj en 1935 ŝi est'is la plej jun'a arbitraci'ant'o en la mond'a sport'konkurs'o de ski'ad'o. Kiel redaktor'in'o ŝi labor'is en la el'don'ej'o'j Osveta (Kler'ec'o) kaj Mladé letá (Jun'a'j jar'o'j).

La fin'o'n de si'a viv'o ŝi pas'ig'is en la ĉef'urb'o Bratislav'o, kie en 1995 ŝi mort'is en la aĝ'o de 86 jar'o'j. Oni ŝi'n en'tomb'ig'is en la naci'a tomb'ej'o en la histori'a urb'o Mart'in, kie ripoz'ad'as mult'a'j eminent'ul'o'j de la slovak'a politik'a kaj kultur'a viv'o.

Verk'ad'o

Haľamová jam kiel mez'lern'ej'a lern'ant'in'o traduk'is divers'a'j'n rus'a'j'n poem'o'j'n. Ŝi'a'j unu'a'j tekst'o'j publik'iĝ'is en divers'a'j literatur'a'j revu'o'j kiel Slovenské pohľady (Slovak'a'j rigard'o'j), Elán (Elan'o) kaj Mladé Slovensko (Jun'a Slovaki'o).

En la inter'milit'a period'o de la last'a jar'cent'o ŝi el'don'is du super'bel'a'j'n poem'ar'o'j'n: Dar (Donac'o, 1928) kaj Červený mak (Ruĝ'a papav'o, 1932), en kiu'j ŝi al'tir'is la atent'o'n al la intim'a'j anim'stat'o'j de vir'in'o, al am'o kaj al la slovak'a mont'ar'a natur'o. Tiu'j ĉi poem'ar'o'j el'vok'is ekster'ordinar'e fort'a'n kaj favor'a'n eĥ'o'n ĉe la kritik'o kaj ĉe la leg'ant'ar'o. Ŝi dum long'a temp'o silent'is kaj post 34 jar'o'j ŝi el'don'is nov'a'n poem'ar'o'n de person'a lirik'o Smrť tvoju žijem (Mort'o'n ci'a'n mi viv'as, 1966), en kiu ŝi re'ag'as al la mort'o de si'a am'at'a edz'o. Tiu'j ĉi tri poem'ar'o'j akir'is grand'eg'a'n popular'ec'o'n, kaj por slovak'o'j ili est'as la ĉef'a'j kaj reprezent'a'j verk'o'j de fragil'a, pur'e vir'in'a kaj sent'o'plen'a lirik'o. Ŝi'a'j poem'o'j manifest'as la etik'a'n patos'o'n de hom'a bon'ec'o kaj varm'o de vir'in'a anim'o kaj el'vok'as ĉio'n hom'e bel'a'n, kio lig'as du am'ant'a'j'n est'aĵ'o'j'n.

Haľamová okaz'e traduk'is ankaŭ divers'a'j'n rus'a'j'n, ĉeĥ'a'j'n kaj luzaciajn (sorab'lingv'a'j'n) poem'o'j'n, kaj ŝi verk'is fabel'o'j'n por infan'o'j.

Art'ist'in'o

Okaz'e de si'a 60 a nask'iĝ'dat're'ven'o Haľamová akir'is la prestiĝ'a'n titol'o'n merit'a art'ist'in'o kaj post'e, en 1983, ŝi ricev'is la titol'o'n  naci'a art'ist'in'o. Ŝi est'is unu el la mal'mult'a'j reprezent'ant'o'j de la slovak'a literatur'o, kiu'j favor'e akcept'is la komun'ist'a'n reĝim'o'n en la iam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o.

Haľamová hav'as honor'a'n lok'o'n en la histori'o de la slovak'a vir'in'a lirik'o. Pri ŝi'a'j ag'ad'o'j memor'ig'as en Slovaki'o monument'o'j, divers'a'j publik'aĵ'o'j kaj strat'nom'o'j.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o


012265-DSC04540

La poet'in'o Máša Haľamová est'is en'tomb'ig'it'a en la histori'a urb'o Mart'in. Fot'o: JULI'US HAUSER


012265-DSC04545

Divers'a'j strat'tabul'et'o'j en Slovaki'o omaĝ'as la poet'in'o'n Máša Haľamová. Fot'o: JULI'US HAUSER

Kur'ad'o sub'ten'e al politik'a'j mal'liber'ul'o'j

KATALUNI'O

Kur'ad'o sub'ten'e al politik'a'j mal'liber'ul'o'j

Inter la 27 a kaj 30 a de april'o okaz'is 800-kilo'metr'a kur'ad'o inter Barcelon'o kaj la tri mal'liber'ej'o'j situ'ant'a'j apud Madrid'o, kie est'as en'karcer'ig'it'a'j katalun'a'j politik'a'j mal'liber'ul'o'j. La event'o komenc'iĝ'is antaŭ la Parlament'o de Kataluni'o kaj, tri tag'o'j'n post'e, ĝi fru'maten'e ating'is la unu'a'n mal'liber'ej'o'n. En la tri prizon'o'j, la kur'ant'o'j renkont'is la advokat'o'j'n de la koncern'a'j mal'liber'ul'o'j por donac'i al ili libr'o'j'n el'don'it'a'j'n special'e por la kapt'it'o'j kaj sub'skrib'it'a'j'n de ĉiu'j kur'int'o'j.

Flav'a'j ĉemiz'o'j

La itiner'o est'is divid'it'a je dek ses segment'o'j, si'a'vic'e sub'divid'it'a'j je po kvin sekci'o'j. Ĉiu sekci'o est'is inter 10 kaj 13 kilo'metr'o'j'n long'a kaj tra'kur'it'a de kvar sport'ist'o'j vest'it'a'j en flav'a'j ĉemiz'o'j – la flav'a'n kolor'o'n oni uz'as por postul'i liber'ig'o'n de la pro'opini'a'j kapt'it'o'j.

Akuz'o'j

Nun'temp'e la hispan'a justic'o persekut'as 25 katalun'a'j'n sen'de'pend'ist'o'j'n, el kiu'j naŭ est'as en'karcer'ig'it'a'j, sep est'as ekzil'it'a'j kaj la ceter'a'j atend'as re-juĝ'ad'o'n. Krom la prezid'ant'o'j de la ĉef'a'j asoci'o'j por sen'de'pend'iĝ'o, 24 persekut'at'o'j est'is elekt'it'a'j en la last'a'j balot'o'j por la Parlament'o de Kataluni'o la 21an de decembr'o 2017. Ili est'as akuz'it'a'j pri mal'obe'o, malversaci'o kaj pri'silent'ad'o.

jfmb
Ferriol Macip B ONET
korespond'ant'o de MONAT'O en Kataluni'o
Nuanc'it'a biografi'et'o pri fam'a ekonomik'ist'o

Ekonomi'o

RECENZ'O

Nuanc'it'a biografi'et'o pri fam'a ekonomik'ist'o

Adam Smith (1723-1790), aŭtor'o de The Wealth of Nations (La riĉ'ec'o de naci'o'j) en enciklopedi'o'j kaj libr'o'j pri ekonomi'o est'as menci'at'a kiel baz'a person'o de la nun'a ekonomik'a scienc'o. Nov'liberal'ul'o'j dum la pas'int'a'j jar'dek'o'j iom mis'uz'is li'a'j'n ide'o'j'n por prav'ig'i sen'brid'a'n liber'ec'o'n. La sved'a ekonomik'ist'o Bo Sandelin (1942) en mal'grand'a libr'o por ne'fak'ul'o'j skiz'as nuanc'it'a'n bild'o'n.

Adam Smith nask'iĝ'is en la skot'a haven'urb'et'o Kirkcaldy kaj tie loĝ'is dum grand'a part'o de si'a viv'o. Li est'is la sol'a infan'o de mez'klas'a famili'o. Li'a patr'o, dogan'ist'o, jam mort'is antaŭ li'a nask'iĝ'o, sed la famili'o zorg'is pri bon'a instru'ad'o en lok'a'j lern'ej'o'j. Kiel dek-kvar-jar'ul'o – ne ekster'ordinar'a aĝ'o en tiu epok'o – li ek'stud'is en la universitat'o de Glasgov'o. Inter la stud'objekt'o'j est'is moral'filozofi'o, tiam mult'fac'et'a fak'o, kiu en'hav'is ankaŭ jur'o'n kaj ekonomi'o'n. En 1740 li ricev'is stipendi'o'n por stud'i en Oksford'o. Smith ne alt'e taks'is la tie'a'n instru'ad'o'n, sed la stipendi'o permes'is al li dum ses jar'o'j mult'e leg'i kaj stud'i.

En 1746 Smith re'ven'is al Skot'land'o, sen diplom'o. Tie li dum kelk'a'j jar'o'j okup'iĝ'is pri mem'stud'ad'o kaj instru'ad'o. En 1751 li iĝ'is profesor'o pri logik'o en Glasgov'o. Tie li pas'ig'is la plej frukt'o'don'a'j'n jar'o'j'n de si'a profesi'a viv'o, sed en 1764 li for'las'is si'a'n posten'o'n por akompan'i jun'a'n duk'o'n dum li'a grand tour , la tradici'a kelk'jar'a „grand'a vojaĝ'o” de riĉ'a'j brit'a'j jun'ul'o'j en la eŭrop'a kontinent'o. Dum preskaŭ tri jar'o'j Smith kaj la duk'o rest'ad'is en Franci'o (ĉef'e en Tuluz'o) kaj dum iom da temp'o en la svis'a Ĝenev'o. Tie Smith pov'is hav'i rekt'a'n kontakt'o'n kun la enciklopedi'ist'o'j dAlembert kaj Diderot, la ekonomik'ist'o Quesnay kaj la filozof'o Voltaire, kaj tiel profund'ig'i si'a'j'n ide'o'j'n pri ekonomi'o.

Smith jam de si'a jun'aĝ'o verk'is pri divers'a'j tem'o'j (inter'ali'e pri lingv'o'j), sed re'ven'int'e al Skot'land'o li fin'verk'is si'a'n ĉef'a'n libr'o'n, La riĉ'ec'o de naci'o'j. Ĝi aper'is en 1776 kaj est'is plur'foj'e re'pres'it'a dum la post'a'j jar'o'j. Ankoraŭ nun ekonomik'ist'o'j cit'as el tiu libr'o, sed foj'e de iu tez'o de Smith la cit'ant'o nur menci'as tiu'n part'o'n, kiu oportun'as al li. Jen la grav'ec'o de la verk'o de Sandelin : li memor'ig'as, ke Smith ankaŭ konsci'is pri ebl'a'j mis'efik'o'j de sen'pri'pens'a aplik'ad'o de li'a'j tez'o'j kaj ke ind'as zorg'e konsider'i por'a'j'n kaj kontraŭ'a'j'n argument'o'j'n.

Kelk'a'j'n ĉapitr'o'j'n de si'a libr'o Smith dediĉ'as al la labor'divid'o, uz'ant'e kiel ekzempl'o'n la pingl'o'farad'o'n. Tio est'as kompleks'a labor'o, sed divid'ant'e la procez'o'n en dek'o'j'n da et'a'j task'o'j, plen'um'ot'a'j de po unu labor'ist'o special'e trejn'it'a por tiu task'o, oni ating'as mult'e pli raci'a'n produkt'ad'o'n, kio est'as bon'a al la soci'o. Tamen, tiu labor'ist'o ver'ŝajn'e hav'as kapabl'o'j'n, kiu'j pov'us mult'e pli util'i al la soci'o, sed rest'as ne'util'ig'at'a'j en tia labor'sistem'o.

Ali'a tez'o de Smith est'as, ke la ŝtat'o laŭ'ebl'e mal'mult'e inter'ven'u en la ekonomi'a'n viv'o'n, ĉar per liber'a komerc'o var'o'j pov'as est'i produkt'at'a'j kie kaj kiel tio pov'as okaz'i plej efik'e. Tiel el grand'a propon'ad'o de bon'kvalit'a'j produkt'o'j profit'as ĉiu'j. Sed ne ĉia ŝtat'a ag'ad'o est'as evit'end'a, ĉar rest'as almenaŭ tri dev'o'j: la defend'o de la ŝtat'o, la zorg'o pri intern'a ord'o kaj justic'o, kaj komun'a'j util'aĵ'o'j kiel voj'o'j, poŝt'o, eduk'ad'o ktp.

En 1778 Smith est'is nom'um'it'a dogan'komisar'o por Skot'land'o. Li mort'is, 67-jar'a, en juli'o 1790.

roro
Roland R OTSAERT
korespond'ant'o de MONAT'O en Belgi'o

Bo Sandelin : Adam Smith. Viv'o kaj verk'o. Eld. www.libr'ej'o. com, 2018. 86 paĝ'o'j, kudr'e bind'it'a. ISBN 978-1595693-68-6.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Sekur'ec'o antaŭ ĉio

SVIS'LAND'O

Sekur'ec'o antaŭ ĉio

Ek'de 2016 mal'permes'at'as en la svis'a kanton'o Tiĉin'o cirkul'i en publik'a'j spac'o'j kun kovr'it'a vizaĝ'o, pro sekur'ec'o publik'a. Tiu'n, kiu sur'hav'as mask'o'n, kask'o'n aŭ nikab'o'n, oni mon'pun'os.

Last'a'temp'e en Lugano du 28-jar'ul'o'j decid'is si'n met'i en la fantazi'a'n etos'o'n ir'ant'e spekt'i premier'o'n de Deadpool – nov'a Marvel -film'o – kies super'hero'o laŭ'ĝenr'e sur'hav'as tut-korp'a'n kostum'o'n. Ili vest'iĝ'is tia'kostum'e kaj port'is lud-arm'il'o'j'n.

Holivudeca epizod'o

Mal'trankvil'ig'it'e de la suspekt'ind'a'j figur'o'j mask'it'a'j, bon'a civit'an'o rapid'e vok'is la polic'o'n.

Patrol'o urĝ'e bar'is la vir'o'j'n, spektakl'e supr'e'n'salt'is kaj al'ter'ig'is ili'n, lig'is ili'a'j'n man'o'j'n per katen'o'j, kaj arest'is la perpleks'a'n du'op'o'n.

Fin'fin'e la polic'o for'las'is ili'n, post simpl'a mon'pun'o laŭ'leĝ'a. Rid'ind'ig'is tio'n inter'ven'o en Inter'ret'o, respond'e al kio la ĝendarm'o'j deklar'is, ke est'as pli bon'e est'i sekur'a ol tim'i publik'a'n mok'ad'o'n kaj katastrof'e nenio'n far'i. Precip'e konsider'ind'as, ke du semajn'o'j'n pli fru'e tiĉin'a jun'ul'o est'is arest'it'a tuj antaŭ intenc'o pri teror'aĵ'o, kiu'n li vol'is efektiv'ig'i en si'a mez'lern'ej'o.

Marten'o E COTT
korespond'ant'o de MONAT'O en Svis'land'o
Tri alban'o'j kant'o'konkurs'is

Modern'a viv'o

ALBAN'O'J

Tri alban'o'j kant'o'konkurs'is

El'en'i Foureira (Kipr'o), Ermal Met'a (Itali'o) kaj Eugent Bushpepa (Albani'o) prezent'iĝ'is en la Eŭrovido -Kant'o'konkurs'o 2018, kaj ating'is respektiv'e la du'a'n, kvin'a'n kaj dek-unu'a'n lok'o'n. Ermal sukces'is kun si'a ital'a partner'o Fabrizio Mor'o.

El'en'i Foureira

La kant'ist'in'o kaj danc'ist'in'o – ankaŭ mod'ist'in'o – El'en'i de mult'a'j jar'o'j loĝ'as en Greki'o kaj posed'as ankaŭ grek'a'n civit'an'ec'o'n. Komenc'e El'en'i far'iĝ'is kon'at'a dank'e al la grup'o Mystique en 2007. Tim'o pro diskriminaci'o dev'ig'is ŝi'n kaŝ'i si'a'n alban'a'n de'ven'o'n long'a'n temp'o'n, sed fin'e la tri'dek-jar'ul'in'o deklar'is, ke ŝi nask'iĝ'is en Fier (Albani'o) kaj al'ven'is en Greki'o'n kun si'a'j ge'patr'o'j tuj post 1990.

Eugent Bushpepa

Li venk'is en la 56 a Naci'a Kanzon-Festival'o en Albani'o – en decembr'o 2017 – kaj reprezent'is Albani'o'n. Per kanzon'o verk'it'a de li mem kaj titol'it'a Mall (Nostalgi'o) li rakont'as si'a'n person'a'n histori'o'n pri la temp'o, kiam li viv'is mal'proksim'e de si'a famili'o.

Ermal Met'a

Ankaŭ nask'iĝ'int'e en urb'o Fier li pas'ig'is mal'feliĉ'a'n infan'ec'o'n pro mal'bon'a kondut'o de la patr'o. Kun'e kun la ital'o Fabrizio Mor'o li venk'is en la 68 a festival'o de San'rem'o, kaj reprezent'is Itali'o'n per la kanzon'o Non mi av'et'e fatto niente (Vi nenio'n far'is al mi).

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Ĉu ir'as tiel la mond'o?

SEKS'ATAK'O'J

Ĉu ir'as tiel la mond'o?

Tut'mond'e dis'vast'iĝ'as la mov'ad'o „# AnkaŭMi ” iniciat'it'a de holivud'a'j stel'ul'in'o'j, kiu'j est'is viktim'o'j de seks'a'j atak'o'j kaj molest'o'j. Rezult'e de la seks'atak'o'j kontraŭ 18 vir'in'o'j en Svedi'o la ĉi-jar'a al'juĝ'o de la Nobel-premi'o pri literatur'o ne okaz'os.

La mov'ad'o instig'as la viktim'o'j'n anonc'i si'n kaj batal'i kontraŭ la soci'o, kiu toler'as kaj ne kulp'ig'as tiu'j'n molest'ant'o'j'n. La ampleks'o kaj rezult'o'j kompren'ebl'e vari'as laŭ'land'e de'pend'e de soci'a'j tradici'o'j kaj nivel'o de vir'in'a'j rajt'o'j. En Japani'o la mov'ad'o ne est'is vigl'a, dum la tie'a'j amas'komunik'il'o'j kun amuz'iĝ'o raport'is pri ekster'land'a'j okaz'aĵ'o'j.

Alt'nivel'ul'a'j seks'atak'o'j

En april'o 2015 Yamaguti Noriyuki – la ĉef'o de la Vaŝington'a Buro'o de la Toki'a El'send'a Sistem'o, unu el la grand'a'j televid'a'j kompani'o'j – renkont'is en Toki'o la sen'de'pend'a'n ĵurnal'ist'in'o'n It'o Ŝiori, kiu vol'is labor'i en li'a buro'o. En kelk'a'j suŝi-restoraci'o'j kaj ali'a'j drink'ej'o'j li drink'ig'is ŝi'n mult'e. Li pren'is ŝi'n sen'konsci'a'n pro ebri'o al si'a hotel'o, kaj seks'atenc'is ŝi'n. La polic'o enket'is post la akuz'o far'e de It'o, kaj konvink'iĝ'is pri la krim'o sur'baz'e de atest'o'j de la drink'ej'o-klient'o'j kaj de la ŝofor'o de taksi'o, kaj sur'baz'e de fot'o'j de la gvat'fot'il'o en la hotel'o. Tamen, la arest'ordon'o kontraŭ Yamaguti est'is abrupt'e nul'ig'it'a de Nakamura Itaru – la estr'o de kriminal'a departement'o de Metropol'a Polic'o – sen ia ajn klar'ig'o, kio est'as tut'e ne'kutim'a afer'o.

Oni sci'as, ke Yamaguti est'as la aŭtor'o de biografi'o de la ĉef'ministr'o Abe Ŝinzo, kaj li'a intim'a kon'at'o. Al'don'e, Nakamura antaŭ'e est'is ĝeneral'a sekretari'o de la kabinet'o de Abe.

En la vesper'o de la 4 a de april'o la vic-ministr'o Fukuda Ĵuniĉi telefon'is kaj ven'ig'is raport'ist'in'o'n de Asahi -Televid'a Kompani'o al drink'ej'o proksim'a al si'a loĝ'ej'o. Ŝi ven'is kaj demand'is li'n pri la skandal'o en la ministeri'o pri financ'o. Li de'voj'iĝ'is de la tem'o kaj ripet'e dir'is „Ĉu mi rajt'as tuŝ'i vi'a'n mam'o'n?”, „Post la aprob'o de la (ŝtat'a) buĝet'o, ĉu ni far'u mal'moral'aĵ'o'n?” kaj „Ĉu mi pov'us brak'um'i vi'n?” ktp. La raport'ist'in'o, jam de unu jar'o spert'int'e tia'j'n li'a'j'n el'dir'o'j'n, port'is son'registr'il'o'n kaj registr'is li'a'j'n molest'a'j'n dir'o'j'n.

Re'ag'o'j

Post plur'a'j demarŝ'o'j far'it'a'j de la raport'ist'in'o, Fukuda anonc'is si'a'n eks'iĝ'o'n ne pro si'a far'o, sed pro la mal'ebl'o plen'um'i si'a'n dev'o'n en tia'j cirkonstanc'o'j. Li dir'is: „Mi ne hav'as konsci'o'n, ke mi far'is ĝen'a'n el'dir'o'n, pri kiu la ali'a parti'o pov'us sent'i mal'agrabl'o'n.”

Post la eks'iĝ'o de Fukuda, la ministeri'o pun'is li'n per mal'laŭd'o kaj redukt'o de li'a eks'iĝ'mon'o, sed la super'ul'o As'o Tar'o – ministr'o pri financ'o kaj sam'temp'e vic-ĉef'ministr'o kaj eks-ĉef'ministr'o (2008-2009) – sen'ĉes'e defend'is Fukuda kaj insult'is la viktim'a'n televid-raport'ist'in'o'n dir'ant'e, inter'ali'e: „Trov'iĝ'as opini'o'j, ke li fal'is en koket'a'n kapt'il'o'n”. „Ĉu ne ekzist'as hom'a'j rajt'o'j por Fukuda?” kaj „Ne ekzist'as krim'o de seks'a'j molest'o'j. La afer'o diferenc'as dis'de murd'o.”

Viktim'o'j akuz'at'a'j

Kiu viktim'o de seks'a'j atak'o'j kaj molest'o'j kuraĝ'os anonc'i si'n kaj akuz'i atak'ant'o'j'n en soci'o, kie la viktim'o'j, ne la atak'ant'o'j, est'as akuz'at'a'j kaj kritik'at'a'j? En Japani'o oni konjekt'as, ke nur 4 % de la seks'atak'o'j est'as raport'at'a'j al la polic'o, kaj nur du'on'o el tiu'j ir'as al la kriminal'a'j kort'um'o'j. Viktim'o'j foj'foj'e ne ricev'as atent'o'n de vir'in'o'j.

En la mond'o de aktor'o'j kaj talent'ul'o'j la situaci'o est'as mal'pli bon'a. Iu jun'a fot'model'in'o dir'is: „Ĉar seks'a'j molest'o'j est'is tiel normal'a'j, mi neniam pens'is akuz'i. Se mi akuz'os, mi tuj perd'os labor'o'n”. Mult'a'j dir'as: „Ŝi en'ir'is tiu'n ĉi mond'o'n sci'ant'e, ke ir'as tiel la mond'o”.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Mal'ĝoj'o (2)

Mal'ĝoj'o (2)

Mi tre bedaŭr'as, ke – kiel not'it'e en MONAT'O, maj'o 2018, p. 5 – traf'is s - ron Gerrit Berveling cerb'infarkt'o'j kaj ke pro tio li dev'is demisi'i kiel redaktor'o de Monat'o. Mi ĉiam trov'is li'a'j'n artikol'o'j'n tre interes'a'j kaj pens'ig'a'j. Li'a mult'jar'a labor'ad'o ĉe MONAT'O kaj ali'lok'e proviz'is ni'n per amas'o da valor'eg'a'j verk'o'j, kaj original'a'j kaj traduk'a'j. Dank'eg'o'n al li! Li re'san'iĝ'u kiel ebl'e plej bon'e!

Bruce C RISP
Kanad'o
Nov'a brul'aĵ'o por aŭtobus'o'j

Modern'a viv'o

SLOVAKI'O

Nov'a brul'aĵ'o por aŭtobus'o'j

La mal'grand'a urb'et'o Zvolen (ĉirkaŭ 200 km nord-orient'e de la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o) test'os en praktik'o la uz'o'n de LNG -gas'o en si'a'j urb'a'j aŭtobus'o'j laŭ nov'a eŭrop'a projekt'o. Tiu tri-jar'a projekt'o est'as financ'at'a per sub'ten'o de Eŭrop'a Komision'o per la sum'o de 4,1 milion'o'j da eŭr'o'j. La urb'et'o tiel akir'os 15 nov'a'j'n modern'a'j'n aŭtobus'o'j'n kaj unu gas'staci'o'n por LNG -gas'o.

LNG -gas'o, t. e. likv'a natur'a gas'o (angl'e liquefied natural gas), est'as normal'a ter'gas'o, kiu je mal'alt'a temperatur'o ŝanĝ'iĝ'as de gas'a al likv'a stat'o. La avantaĝ'o'j de LNG -gas'o kompar'e kun la ĝis nun uz'at'a CNG -gas'o (angl'e compressed natural gas) est'as jen'a'j:

LNG -gas'o CNG -gas'o
Stat'o de la gas'o likv'a, sen prem'o kun'prem'it'a en ŝtal'botel'o'j
Plen'ig'o de aŭtobus'a gas'uj'o 2 – 3 minut'o'j 20 minut'o'j
Vetur'ebl'a distanc'o per plen'a gas'uj'o 600 km 300 km

Oni atend'as, ke la projekt'o est'os sukces'a, kaj ke iom post iom LNG -gas'o est'os uz'at'a en la urb'a trafik'o tra tut'a Slovaki'o.

Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Kavern'o Mart'in <mark>Infierno</mark>

Turism'o

KUB'O

Kavern'o „Mart'in Infierno

La mir'ind'aĵ'o'j de la natur'o est'as ne'kalkul'ebl'a'j. Unu el ili form'iĝ'as en la intern'o de kavern'o'j. Tem'as pri la bel'a'j kaj impon'a'j stalaktit'o'j kaj stalagmit'o'j.

En la centr'a region'o de Kub'o etend'iĝ'as la mont'ar'o Escambray [ eskambrai ]. Ĝi ampleks'as tri provinc'o'j'n: Sancti Spirit'us, Cienfuegos kaj Santa Clara [klar'a]. En tiu mont'ar'o proksim'e al Sancti Spirit'us, en la municip'o Cumanayagua [ kumanaĵagŭa ] de la provinc'o Cienfuegos, trov'iĝ'as kavern'o, mal'kovr'it'a en 1967.

La nom'o de tiu kavern'o „Mart'in Infierno ” est'as lig'it'a kun la legend'o pri la sklav'o Mart'in. Laŭ la legend'o la sklav'o fuĝ'is el bien'o en Trinidad'o. Oni persekut'is li'n per hund'o'j. Por sav'i si'n li en'ir'is la kavern'o'n kaj neniam plu oni vid'is li'n.

Laŭ komun'a'j esplor'o'j de kub'a'j kaj ekster'land'a'j spele'olog'o'j en la last'a ej'o de la kavern'o trov'iĝ'as unu el la plej alt'a'j stalagmit'o'j en la mond'o, 67,2 metr'o'j'n alt'a kaj 30 metr'o'j'n larĝ'a. Ĝi form'iĝ'is antaŭ 5 milion'o'j da jar'o'j.

La kavern'o „Mart'in Infierno ” kaj ĝi'a ĉirkaŭ'aĵ'o est'as ĉarm'a natur'lok'o ne nur pro si'a bel'ec'o, sed ankaŭ pro si'a grav'ec'o por la spele'ologi'o. En 1990 oni deklar'is la kavern'o'n Naci'a Monument'o.

Yoandra Isabel Rodríguez
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Mont'o por pol'o'j

PILGRIM'EJ'O'J

Mont'o por pol'o'j

La Kalv'a Mont'o est'as hodiaŭ ŝat'at'a pilgrim'ej'o por tut'mond'a'j kaj pol'a'j turist'o'j kaj pol'o'j loĝ'ant'a'j en Aŭstri'o. El teras'o oni tie pov'as ĝu'i rav'a'n panoram'o'n kaj vid'i la tut'a'n urb'o'n Vien'o kaj la river'o'n Danub'o. Tabul'o'j inform'as german'e kaj pol'e pri la rol'o de la pol'a reĝ'o J'a'n Sobieski la 3 a dum la liber'ig'a'j batal'o'j kaj pri la vizit'o far'e de la pol'de'ven'a pap'o Johano Paŭl'o la 2 a en 1983. En la preĝ'ej'o ĉiu'n dimanĉ'o'n okaz'as mes'o en la pol'a lingv'o.

Histori'o

En la somer'o de 1683 la turk'o'j la du'a'n foj'o'n sieĝ'is Vien'o'n. La turk'a arme'o konsist'is el 168 000 soldat'o'j kaj est'is ekip'it'a per 300 kanon'o'j. La urb'o'n defend'is nur 20 000 soldat'o'j. Por la defend'ant'o'j la situaci'o est'is preskaŭ sen'esper'a, sed la 11an de septembr'o sur la 484 metr'o'j'n alt'a Kahlenberg (Kalv'a Mont'o), nord'e de Vien'o, trov'iĝ'is la liber'ig'a arme'o, kies 60 000 soldat'o'j ven'is inter'ali'e el Pol'land'o, Veneci'o, Bavari'o kaj Saksi'o. Fuĝ'is la turk'a arme'o gvid'at'a de la ĉef'vezir'o Kar'a Mustafa, kiu est'is ekzekut'it'a la 25an de decembr'o 1683 en Beograd'o pro la mal'sukces'o.

Pol'o'j en Vien'o

Nun'temp'e 80 000 pol'o'j viv'as en Aŭstri'o; la pli'mult'o en Vien'o. La pol'a'n lern'ej'o'n en Vien'o, kie la labor'lingv'o est'as la pol'a, vizit'as 450 ge'lern'ant'o'j.

Vien'o est'as la sid'ej'o de divers'a'j pol-aŭstr'a'j firma'o'j, klub'o'j, danc'ej'o'j kaj restoraci'o'j. 300 pol'a'j fak'kurac'ist'o'j labor'as en Vien'o.

Walter kaj Renat'e K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o
 

011968-390-Klag-1

La preĝ'ej'o sur Kalv'a Mont'o. Fot'o: WALTER KLAG

011968-390-Klag-2

Pol'a'j aktiv'ul'o'j inform'as sur la Kalv'a Mont'o pri la Naci'a Memor'tag'o pri Anatem'it'a'j Soldat'o'j, viktim'o'j de la komun'ist'a reĝim'o post la jar'o 1945. Fot'o: WALTER KLAG

011968-390-Klag-3

Varb'ad'o por la pol'lingv'a gazet'o Polonika ( www. polonika.at), kiu aper'as en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG

Vojaĝ'i per luks'a trajn'o

IRLAND'O

Vojaĝ'i per luks'a trajn'o

Antaŭ iom da temp'o ni al'ven'is trajn'e en Heuston, la okcident'a ĉef'staci'dom'o de Dublin'o. Tie ni vid'is ĉe apud'a kaj'o splend'a'n nov'a'n vagon'ar'o'n, kiu'n ni neniam antaŭ'e rimark'is. La vagon'o'j est'is reĝ'blu'a'j, kaj en or'kolor'a'j liter'o'j sur ĉiu vagon'o est'is la nom'o de unu el la irland'a'j graf'land'o'j kaj en pli grand'a'j liter'o'j la sur'skrib'o Grand Hiberni'a'n. Post'e ni konstat'is, ke tiu luks'a trajn'o est'as kun'labor'a iniciat'o de la entrepren'o Belmond (pli fru'e nom'at'a Orient- Express Hotels Ltd ) kaj la naci'a irland'a fer'voj'firma'o Iarnród Éireann . Grand Hiberni'a'n mem ne pov'as port'i la nom'o'n „Orient'a ekspres'trajn'o”, ĉar, se ĝi vetur'us orient'e'n de Dublin'o, kie la vetur'o komenc'iĝ'as, ĝi fal'us en la Irland'a'n mar'o'n!

Ĝis nun ne ekzist'is lit'vagon'o'j en irland'a'j trajn'o'j, ĉar la fer'voj'a'j distanc'o'j en la verd'a insul'o ne est'as sufiĉ'e long'a'j. Tamen komfort'a'j lit'o'j trov'iĝ'as en la vagon'o'j de Grand Hiberni'a'n, kiu funkci'as kiel vetur'ant'a hotel'o. La pasaĝer'o'j pov'as elekt'i, inter kiu'j region'o'j aŭ urb'o'j ili dezir'as vojaĝ'i. Kompren'ebl'e, la vetur'prez'o de'pend'as de la distanc'o, kaj vojaĝ'i per Grand Hiberni'a'n ne est'as mal'mult'e'kost'a afer'o. La tut'a voj'plan'o kost'as plur'a'j'n mil'o'j'n da eŭr'o'j.

Mi demand'as mi'n, kia person'o pov'as kaj pret'as pag'i tiom da mon'o por rond'vojaĝ'i en mal'grand'a land'o, kiu neniam pov'us pretend'i est'i ekzot'a kaj ekscit'a, kiel la vetur'o de Pariz'o al Istanbul'o. Tamen la iniciat'o en Irland'o est'as interes'a. Se inter la leg'ant'o'j de MONAT'O est'us iu miliard'ul'o aŭ arab'a princ'o el naft'o'riĉ'a land'o, ebl'e li mend'us vojaĝ'o'n per Grand Hiberni'a'n. Mi person'e ne intenc'as far'i tio'n.

gmck
Garbhan M AC A OIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
Omaĝ'e al <mark>René</mark> de <mark>Saussure</mark>

Hobi'o

NUMISMAT'IK'O

Omaĝ'e al René de Saussure

En Vien'o aper'is nov'a stel'o-mon'er'o omaĝ'e al la 150 a nask'iĝ'dat're'ven'o de René de Saussure (1868-1943), kre'int'o de la universal'a mon'o. La stel'o-mon'er'o, nom'at'a ankaŭ mon'er'o-medal'o, est'as el pur'a arĝent'o (999/1000). Ties nominal'a valor'o est'as 100 stel'o'j, mas'o: unu unc'o (31,1 g) da arĝent'o, el'don'kvant'o 1000. La mon'er'o'n emisi'is Walter Klag, kun'labor'ant'o de MONAT'O.

René de Saussure nask'iĝ'is la 17an de mart'o 1868 en Ĝenev'o. Li est'is profesi'a matematik'ist'o kaj esperant'ist'o. De Saussure stud'is lingv'o'scienc'o'n kaj matematik'o'n. Post la stud'ad'o li skrib'is si'a'n plej grav'a'n verk'o'n „Fundament'a'j Regul'o'j de la Vort-teori'o en Esperant'o”. Li'a frat'o Ferdinand de Saussure est'as kre'int'o de la modern'a lingv'ist'ik'o.

Al la ide'o kre'i universal'a'n mon'o'n René ven'is, foj'e leg'ant'e la kolofon'o'n de gazet'o, sur kiu li rimark'is, ke la abon'pag'o'j est'as indik'it'a'j en divers'a'j valut'o'j. Li opini'is, ke pli facil'e est'us uz'i nur unu mon'sistem'o'n, nom'ot'a'n Inter-Mon'o.

La histori'o de la universal'a mon'o est'as lig'it'a ĉef'e al la mon'unu'o'j spes'mil'o kaj stel'o, kiu'j est'is uz'at'a'j en mal'sam'a'j period'o'j de la pas'int'a jar'cent'o.

Spes'o

En 1907 R. de Saussure publik'ig'is si'a'n projekt'o'n de universal'a mon'o. El la franc'a vort'o espèce (mon'o, valut'o) li kre'is la mon'unu'o'n spes'o. Sur'baz'e de ĝi li difin'is jen'a'j'n valor'o'j'n: spes'mil'o ( Sm), spes'cent'o ( Sc), spes'dek'o ( Sd) kaj spes'o. La valor'o de unu Sm est'is la sam'a kiel 0,733 g da pur'a or'o, aktual'e ĉirkaŭ 30 eŭr'o'j. Ĉar kelk'a'j valut'o'j est'is lig'it'a'j al or'o, oni, pov'is facil'e kalkul'i: 1 Sm egal'is al 2 brit'a'j ŝiling'o'j, al 1 rus'a rubl'o, 0,5 uson'a'j dolar'o'j, 2,5 svis'a'j kaj franc'a'j frank'o'j kaj al 2,5 hispan'a'j pes'et'o'j. Kelk'a'j brit'a'j kaj svis'a'j bank'o'j oficial'e uz'is spes'mil'o'n.

Antaŭ la unu'a mond'milit'o tiu mon'unu'o est'is vast'e uz'at'a de esperant'ist'o'j. La german'o Herbert Höveler, loĝ'ant'a en Briti'o, fond'is en 1907 la Ĉek'bank'o'n Esperant'ist'a'n. En ĝi la en- kaj el-pag'o'j baz'iĝ'is sur spes'mil'o. En 1914 la bank'o hav'is 730 kont'o-posed'ant'o'j'n en 320 urb'o'j de 43 land'o'j. Post la mort'o de la fond'int'o en 1918 oni likvid'is la bank'o'n.

Laŭ inform'o'j de Walter Klag aktual'e la 1-spes'mil'a kaj precip'e la 2-spes'mil'a mon'er'o'j, ambaŭ el arĝent'o, est'as tre mal'oft'a'j kaj mult'e'kost'a'j por kolekt'ant'o'j.

Stel'o

Post la spes'o kiel universal'a mon'unu'o en la Esperant'o-mov'ad'o funkci'is stel'o. Ĝi est'as lig'it'a kun la histori'o de Universal'a Lig'o (UL), kiu'n oni fond'is en 1942 en Nederland'o. Ties cel'o est'is unu'ig'i la hom'ar'o'n per komun'a lingv'o. Ĝi'a oficial'a lingv'o est'is Esperant'o.

La fond'int'o'j de UL vol'is baz'i la nov'a'n soci'a'n ord'o'n post la du'a mond'milit'o sur konstant'valor'a mon'unu'o, ĉar nur tiel ebl'us montr'i al la ceter'a mond'o la evit'o'n de tiu'j ekonomi'a'j prem'o'j, kiu'j kaŭz'as konflikt'o'j'n inter popol'o'j. Kiel mond'federaci'ist'a organiz'aĵ'o la Lig'o est'is mal'ferm'it'a al ĉiu'j, sen'de'pend'e de la naci'a lingv'o.

012183-1

Unu'e la valor'o de la stel'o est'is lig'it'a al la prez'o de unu kilo'gram'o da pan'o, kiu tiam kost'is kvar'on'o'n de gulden'o. Post'e oni pli'valor'ig'is la stel'o'n al du'on'o de gulden'o. Fin'e oni el'kalkul'is la kurz'o'n per kompleks'a formul'o sur'baz'e de la kurz'o'j de divers'a'j valut'o'j. Oni vol'is, ke la stel'o ne est'u tuŝ'at'a de inflaci'o.

En 1945 la Lig'o emisi'is premi'o-kupon'o'j'n en valor'o de 1 stel'o. La organiz'aĵ'o propon'is util'ig'o'n de la premi'o-kupon'o'j por pag'i kotiz'o'j'n kaj anonc'o'j'n, por pag'i la kost'o'j'n de el'don'aĵ'o'j, por trans'pag'o de mal'grand'a'j mon'sum'o'j.

Fin'e de la kvin'dek'a'j jar'o'j la membr'o'j en la Lig'o pli'mult'iĝ'is, ating'ant'e preskaŭ 15 000. En 1960 la Lig'o emisi'is stel'o-mon'er'o'j'n en valor'o de 1, 5 kaj 10 stel'o'j, sur kiu'j est'is indik'it'a la jar'o 1959. Oni produkt'is ili'n respektiv'e el bronz'o, latun'o kaj kupr'o'nikel'o en la ŝtat'a mon'far'ej'o de Nederland'o en Utrecht. En 1965 ebl'is el'don'i ali'a'n mon'er'o'n, ĉi-foj'e en valor'o de 25 stel'o'j, kiu bon'e vend'iĝ'is. Ĝi aper'is en jen'a'j el'don'kvant'o'j: 1000 el kupr'o-nikel'o por cirkul'ad'o, 5000 el arĝent'o por kolekt'ant'o'j kaj 10 el or'o. Unu el tiu'j dek or'a'j mon'er'o'j MONAT'O aŭkci'e vend'is por 3100 eŭr'o'j pas'int'jar'e.

En 1993 oni mal'fond'is Universal'a'n Lig'o'n. La rest'ant'a stok'o de la stel'o-mon'er'o'j trans'ir'is al Universal'a Esperant'o-Asoci'o. Baldaŭ post'e UEA komenc'is vend'i ili'n per'e de si'a Libr'o'serv'o.

Stel'o-mon'er'o'j el plast'o aper'is en la 2010 aj jar'o'j. Ili est'is uz'at'a'j en Esperant'o-renkont'iĝ'o'j ĉef'e de ge'jun'ul'o'j. Oni emisi'is ili'n en valor'o de 1, 3 kaj 10 stel'o'j.

evge
Evgeni G EORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Kolekt'ant'o de fabel'o'j

Kolekt'ant'o de fabel'o'j

En tiu ĉi jar'o Slovaki'o re'memor'as la 190an dat're'ven'o'n de la nask'iĝ'o de Pavol Dobšinský [ dobŝinski ], kiu okup'as apart'a'n kaj specif'a'n lok'o'n inter la slovak'a'j verk'ist'o'j de la 19 a jar'cent'o. Dobšinský est'is verk'ist'o, evangeli'a pastor'o, traduk'ant'o, folklor'ist'o, sed precip'e la plej grand'a kaj la plej kon'at'a kolekt'ant'o de popol'a'j slovak'a'j rakont'o'j, fabel'o'j, legend'o'j kaj ali'a'j literatur'aĵ'o'j, kaj unu el la fond'int'o'j de la slovak'a romantik'ism'o.

Lern'ad'o kaj ag'ad'o

Dobšinský nask'iĝ'is la 16an de mart'o 1828 en la bel'eg'a kaj pitoresk'a vilaĝ'et'o Slavošovce (ĉirkaŭ 330 km orient'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o) en famili'o de evangeli'a pastor'o. Li stud'is teologi'o'n en la urb'o Levoča, kiu dank'e al mult'a'j memor'aĵ'o'j kaj art'a'j bel'eg'aĵ'o'j aparten'as al la plej bel'a'j histori'a'j urb'o'j en Slovaki'o. Fin'int'e si'a'j'n stud'o'j'n, li komenc'is labor'i kiel help'ant'o de evangeli'a pastor'o en la mal'grand'a urb'et'o Revúca. De la jar'o 1852 li labor'is kiel help'a redaktor'o ĉe la revu'o Slovenské pohľady (Slovak'a'j rigard'o'j), pli mal'fru'e kiel evangeli'a vikari'o kaj en la jar'o'j 1858-1861 kiel profesor'o de la slovak'a lingv'o en la histori'a urb'o Banská Štiavnica. La fin'o'n de si'a viv'o li pas'ig'is kiel pastor'o en la mal'grand'a vilaĝ'et'o Drienčany, kie li en 1885 mort'is en la aĝ'o de 57 jar'o'j kaj est'is en'tomb'ig'it'a.

Verk'ad'o

Dobšinský jam kiel mez'lern'ej'a student'o verk'is patriot'a'j'n poem'o'j'n kaj pli mal'fru'e traduk'is el la mond'a literatur'o precip'e verk'o'j'n de G. Byron, A. de Lamartine kaj A. Mickiewicz. Li el'don'ad'is du period'aĵ'o'j'n: Holubica (Kolombin'o) kaj Sokol (Falk'o), recenz'is almanak'o'j'n kaj okaz'e el'don'ad'is ankaŭ literatur'a'j'n verk'o'j'n de slovak'a'j verk'ist'o'j.

La fokus'o de li'a literatur'a labor'o est'as en la folklor'o. Dobšinský mult'e vetur'is kaj vizit'is divers'a'j'n region'o'j'n de Slovaki'o. Li daŭr'e kaj sen'ĉes'e kolekt'ad'is kaj skrib'ad'is popol'kant'o'j'n, sentenc'o'j'n, proverb'o'j'n, popol'lud'o'j'n, kutim'o'j'n kaj superstiĉ'o'j'n.

Merit'plen'a art'ist'o

Li akir'is al si etern'a'n merit'o'n per kolekt'ad'o kaj el'don'o de Slovak'a'j rakont'o'j (1858-1861) kaj Simpl'a'j popol'a'j slovak'a'j rakont'o'j (1880-1883), kiu'j est'as li'a'j viv'o'verk'o'j. Tiu'j ĉi kolekt'o'j de popol'rakont'o'j akir'is grand'eg'a'n popular'ec'o'n, kaj por slovak'o'j ili est'as la ĉef'a'j kaj reprezent'a'j verk'o'j de folklor'ism'o.

Dobšinský, malgraŭ la ne'grand'ec'o de si'a verk'ar'o, hav'as honor'a'n lok'o'n en la histori'o de la slovak'a popol'literatur'o. Pri li'a'j ag'ad'o'j memor'ig'as en Slovaki'o monument'o'j, strat'nom'o'j, nom'o'j de lern'ej'o'j kaj divers'a'j publik'aĵ'o'j. En li'a nask'iĝ'vilaĝ'et'o est'is kre'it'a memor'ĉambr'o pri li'a'j viv'o kaj verk'ar'o.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o

012216-2

Dobšinský akir'is al si etern'a'n merit'o'n per kolekt'ad'o kaj el'don'o de Slovak'a'j rakont'o'j kaj Simpl'a'j popol'a'j slovak'a'j rakont'o'j.

Japan'a agent'ej'o mal'ferm'as ofic'ej'o'n en Havan'o

KUB'O

Japan'a agent'ej'o mal'ferm'as ofic'ej'o'n en Havan'o

La 9an de mart'o 2018 Japan'a Agent'ej'o pri Inter'naci'a Kun'labor'ad'o ( JAIK) oficial'e mal'ferm'is si'a'n ofic'ej'o'n en Havan'o por fortik'ig'i si'a'j'n lig'o'j'n kun Kub'o, ampleks'ig'i la ekzist'ant'a'j'n projekt'o'j'n kaj esplor'i nov'a'j'n kamp'o'j'n por kun'labor'ad'o.

En la oficial'a ceremoni'o, okaz'int'a en hotel'o Meliá Habana , part'o'pren'is Rodrig'o Malmierca, kub'a ministr'o pri ekster'land'a'j komerc'o kaj invest'ad'o, Miсunari Okamoto, japan'a vic'ministr'o pri ekster'a'j rilat'o'j, kaj Ŝigeru Maeda, vic'prezid'ant'o de JAIK.

Nov'a'j manier'o'j de kun'labor'ad'o

La ministr'o Malmierca agnosk'is la tradici'a'n sub'ten'o'n de JAIK, kiu kun'labor'is kun Kub'o ek'de la jar'o 1960 kaj dir'is: „Dum la last'a'j jar'o'j tiu ĉi agent'ej'o direkt'is si'a'n help'o'n al la efektiv'ig'o de projekt'o'j pri teknik'a kun'labor'o, kiu profit'ig'as sfer'o'j'n prioritat'a'j'n por Kub'o, kiel agrikultur'o kaj medi'protekt'ad'o”. Li dank'is la japan'a'n reg'ist'ar'o'n pro la nov'a'j manier'o'j de kun'labor'ad'o, kiel ne're'pag'end'a financ'a help'o, kaj pro pli'vast'ig'o de kun'labor'ad'o al grav'a'j sektor'o'j kiel san'o, energi'o kaj transport'o.

Turism'o kvin'obl'iĝ'is

La vic'ministr'o Okamoto klar'ig'is: „Ni'a filozofi'o ne est'as far'i tio'n, kio'n ni vol'as, sed apog'i tiu'n fak'o'n, kiu'n ni'a partner'o ver'e bezon'as”. La japan'a politik'ist'o laŭd'is la kub'a'n kultur'o'n kaj deklar'is, ke ek'de la jar'o 2012 la japan'a turism'o al Kub'o kvin'obl'iĝ'is.

La vol'o kontribu'i

La vic'prezid'ant'o Maeda emfaz'is, ke la mal'ferm'o de la ofic'ej'o de JAIK komenc'as kun'labor'ad'o'n en la kamp'o'j de energi'o kaj transport'o, kaj deklar'is, ke li'a land'o vol'as kontribu'i al la daŭr'i'pov'a evolu'o de la karib'a insul'o.

Antaŭ la mal'ferm'o de tiu ĉi ofic'ej'o, pri la ag'ad'o de JAIK en Kub'o respond'ec'is ĝi'a fili'o situ'ant'a en Meksik'o.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Bon'ven'o'n! Kial la du'a el'don'o tiom mal'fru'iĝ'is?

Libr'o'j

Bon'ven'o'n! Kial la du'a el'don'o tiom mal'fru'iĝ'is?

Krom la svarm'o de esperant'ist'o'j en soci'a'j ret'o'j, la furor'a ĉe'est'o de ni'a lingv'o en Duolingo kaj Amik'um'u est'as last'a'temp'a'j fenomen'o'j en instru'ad'o de Esperant'o. Tamen, tiu'j furor'aĵ'o'j pli'akr'ig'as problem'o'n, kiu'n hav'as la Esperant'o-kurs'o'j, sam'e la en'klas'a'j kiel la inter'ret'a'j: mult'e da hom'o'j komenc'as lern'i la lingv'o'n, sed mal'mult'a'j fin'as la kurs'o'j'n; inter la fin'int'o'j nur mal'pli'mult'o efektiv'e lern'as ĝi'n, kaj ankoraŭ pli mal'mult'a'j el ili en'vic'iĝ'as en la mov'ad'o'n.

Cerb'um'ant'e pri tio, mult'a'j hom'o'j konklud'as, ke lern'int'o'j, eĉ sukces'int'a'j, ne hav'as grav'a'n kial'o'n daŭr'ig'i si'a'n esperant'ist'ec'o'n; kaj tio mult'foj'e okaz'as ĉar esperant'ist'o'j mem ne en'konduk'as la lern'ant'o'n al la esperant'a'j kultur'o, literatur'o ktp. (Mi al'don'os, ke, bedaŭr'ind'e, ankaŭ mult'a'j mov'ad'an'o'j ne mult'o'n sci'as pri tia'j afer'o'j).

Tio'n dir'int'e, mi dev'as ankaŭ deklar'i, ke mal'mult'e da foj'o'j, dum plen'um'o de si'a task'o, recenz'ant'o pov'as for'ĵet'i si'a'n atend'ebl'a'n flegm'a'n kaj neŭtral'a'n rol'o'n. Dank'e al la Potenc'a Sen'korp'a Mister'o, ĉi-foj'e mi hav'as la plezur'o'n tio'n far'i, ĉar recenz'i libr'o'n kiel Bon'ven'o'n en ni'a mond'o est'as, antaŭ ĉio, fund'e plonĝ'i en la esperant'a'n kultur'o'n.

Grav'aĵ'o'j de ni'a mond'et'o

Per'e de simpl'a'j tekst'o'j, kiu'j evolu'as tra la libr'o, ĝi'a dan'a aŭtor'o Bent Jensenius prezent'as al ĉiu'tip'a esperant'ist'o kelk'a'j'n grav'aĵ'o'j'n de ni'a verd'a mond'et'o, inter ili est'as: Kastel'o Greziljono, MONAT'O, Esperant'o-muze'o'j, Pasport'a Serv'o, Kvin'petal'o, BEMI, UEA, IFEF, IJK, Ad'E ktp. (Ĉu vi ja ne sci'as, kio'n signif'as ĉi-last'a'j mal'long'ig'o'j? Do ... vi nepr'e dev'as leg'i la libr'o'n!) Kaj, ĉar ĉiu'j antaŭ'e menci'it'a'j lok'o'j aŭ event'o'j est'as aŭ okaz'as en Eŭrop'o, est'as eĉ pli gratul'ind'a la fakt'o, ke la verk'o sam'e pri'trakt'as ali'kontinent'a'j'n lok'o'j'n. La bien'o Bon'a Esper'o (Brazil'o), Verd'a Dom'o de Arizon'o (Uson'o) kaj ali'a'j en Nepal'o kaj Sud-Afrik'o est'as dis'kon'ig'at'a'j por montr'i, ke Esperant'o ĉe'est'as en ĉiu'j mond'o'part'o'j.

Dialog'o'j

Krom tio, est'as ankaŭ dialog'o'j, kiu'j ebl'ig'as, ke oni uz'u la tekst'o'j'n en'klas'e, ne nur en daŭr'ig'a'j sed eĉ en baz'a'j kurs'o'j, ke oni parol'ig'u la ge'lern'ant'o'j'n kaj – laŭ mi'a person'a vid'punkt'o, kiel mi dir'is de'komenc'e – ke oni instru'u, kun'e kun la lingv'o mem, ni'a'n kultur'o'n al la nov'bak'it'o'j, kaj ke oni el'montr'u al ili, ke Esperant'o ne mort'is nek veget'as, sed ja viv'as kaj flor'as.

Pri'mov'ad'a leg'o'libr'o

Sed la libr'o en'hav'as pli'a'n bon'eg'a'n ide'o'n: ĝi indik'as al ni la ret'paĝ'o'j'n de la lok'o'j menci'at'a'j, Do la leg'ant'o mem pov'os aktual'ig'i si'a'j'n sci'o'j'n kaj ankaŭ inform'o'j'n pri ret'kurs'o'j ĝi kun'port'as.

Fakt'e, la libr'o ne nur plen'um'as si'a'n task'o'n far'iĝ'i „pri'mov'ad'a leg'o'libr'o”, sed ankoraŭ pli: la aŭtor'o sagac'e ferm'is ver'a'n tru'o'n en la dis'kon'ig'ad'o de ĉio, kio'n la esperant'a komun'um'o pov'as ofert'i al si mem.

Fin'fin'e, la unu'nur'a kritik'o, far'ebl'a al tiu mir'ind'a verk'o, est'as tiu jam far'it'a per'e de la demand'o, kiu titol'as tiu'n mi'a'n „tut'e neŭtral'a'n” recenz'et'o'n!

Fernand'o P IT'A

Bent Jensenius : Bon'ven'o'n en ni'a mond'o. Eld. KAV'A- PECH. Dobřichovice. 2014 (2 a eld). 128 paĝ'o'j broŝur'it'a'j. ISBN 9788087169490.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Freŭd'ism'o en nur 100 paĝ'o'j

Freŭd'ism'o en nur 100 paĝ'o'j

Edip'kompleks'o, Mi'o, Supermio kaj Ĝi'o, la infan'a seks'ec'o kaj fru'a est'iĝ'o de la neŭr'oz'o'j – jen preskaŭ ĉio, kio'n ordinar'a hom'o kon'as pri la freŭd'ism'o. Ne tre mult'e, se konsider'i, ke tiu ĉi scienc'a skol'o grav'e ŝanĝ'is ĉiu'j'n hom'a'j'n scienc'o'j'n kaj iĝ'is part'o de ni'a ĉiu'tag'a viv'o, eĉ se ni ne rimark'as tio'n. Do la mal'pli ol 100-paĝ'a Kompendi'o de psik'analiz'o, verk'it'a de Sigmund Freŭd'o mem, est'as bon'a elekt'o por solv'i tiu'n problem'o'n.

Leg'ind'a stud'o

Mi ne est'as psikolog'o, nek ŝat'ant'o de la tiel nom'at'a „popular'a psikologi'o”, kies specimen'o'j nun plen'ig'is bret'o'j'n de ĉiu'j libr'o'vend'ej'o'j, promes'ant'e al leg'ont'o'j instru'i „lert'a'n manipul'ad'o'n”, „neŭr'o'lingv'ist'ik'a'n program'ad'o'n” kaj ĝeneral'e „sukces'o'n en la viv'o”. Sed kiam mi vid'is tiu'n ĉi blu'a'n kovr'il'o'n, mi ne long'e hezit'is – ja tio est'as Freŭd'o mem, parol'ant'a pri la scienc'o kre'it'a de li kaj en tre konciz'a form'o!

Mi est'as libr'o'verm'o kaj dum mi'a jam 40-jar'a viv'o tra'leg'is cent'o'j'n da plej divers'a'j libr'o'j. Sed last'a'temp'e mi ĉiam pli interes'iĝ'as pri afer'o'j fundament'a'j, klar'ig'ant'a'j la plej baz'a'j'n, profund'a'j'n ide'o'j'n kaj afer'o'j'n. Plej oft'e tio est'as stud'o'j ĉe lim'o'j de plur'a'j fak'o'j: psikologi'o, soci'ologi'o, histori'o, ekonomik'o.

Tiu ĉi stud'o, verk'it'a de Freŭd'o en 1938-1940, ne el'rev'ig'is mi'n. Ĝi est'as verk'it'a en bon'a lingv'aĵ'o, kompren'ebl'a por ĉiu mez'nivel'e eduk'it'a hom'o. La verk'o konsist'as el tri part'o'j: Natur'o de la psik'o, La praktik'a task'o kaj La teori'a gajn'o. En ĝi la psikolog'o prezent'as baz'a'j'n tez'o'j'n de si'a teori'o kaj montr'as, kio sekv'as el ili. Li respond'as iu'j'n riproĉ'o'j'n kaj klar'ig'as nebul'aĵ'o'j'n, ĉiam trankvil'e kaj scienc'e. Mi el'montr'u kelk'a'j'n cit'aĵ'o'j'n:

„... dis'lim'ad'o inter psik'a'j norm'a kaj ekster'norm'a stat'o'j ne est'as scienc'e difin'ebl'a, tiel ke tiu diferenc'ig'o, malgraŭ si'a praktik'a grav'ec'o, posed'as nur konvenci'a'n valor'o'n.”

„... ni aŭdac'as asert'i, ke la psikologi'o de la konsci'o ne kapabl'as pli bon'e lum'ig'i la normal'a'n funkci'ad'o'n de la mens'o ol la sonĝ'o.”

„... apenaŭ trov'ebl'as unu stat'o rigard'at'a normal'a, en kiu oni ne pov'as mal'kaŝ'i kelk'a'j'n indik'o'j'n de neŭr'oz'a trajt'o.”

„Ŝajn'as, ke la neŭr'oz'o'j akir'iĝ'as nur dum la plej jun'a infan'ec'o (ĝis la 6 a jar'o).”

„Al la barbar'o, ni re'kon'as, est'as facil'e bon'e fart'i, por kultur'hom'o est'as mal'facil'a task'o.”

„Grand'a enigm'o star'as antaŭ ni, nom'e la biologi'a fakt'o de la du'ec'o de la seks'o'j ... neniu individu'o re'ag'as nur laŭ si'a propr'a seks'o, sed ĉiam kapabl'as iu'mezur'e re'ag'i kiel la ali'a ...”

Kompren'ebl'e, mi ne analiz'u la teori'o'n mem, do mi dir'u nur, ke mult'o'n nov'a'n mi ek'sci'is kaj kompren'is pri la kondut'o de Hom'o sapiens , inkluziv'e de mi mem kaj mi'a'j kon'at'o'j. Ver'e leg'ind'a, stud'ind'a kaj ĝu'ind'a verk'o.

Sen'riproĉ'a el'don'o

La el'don'aĵ'o est'as prepar'it'a zorg'em'e kaj sen'riproĉ'e. Mal'mol'a kovr'il'o kun traf'a bild'o, blank'a paper'o, foli'o'j inter'kudr'it'a'j, bel'a tip'ar'o.

La traduk'int'o est'as Gérard Patureaux, emerit'a franc'a psikiatr'o kaj psik'analiz'ist'o. Do ne mir'ind'as, ke la traduk'o est'as far'it'a en tiom alt'a profesi'a nivel'o, kiu sent'ebl'as eĉ malgraŭ mank'o'j de mi'a'j kon'o'j de la original'o kaj la german'a lingv'o en'tut'e. En si'a en'konduk'o li detal'e klar'ig'as ne nur la kial'o'j'n de si'a elekt'o, sed ankaŭ la traduk'metod'o'n, termin'ologi'a'j'n solv'o'j'n ktp. Li rimark'ig'as inter'ali'e, ke plur'a'j vast'e kon'at'a'j traduk'o'j de tiu ĉi verk'o (inkluziv'e de tiu en la angl'a) est'as kritik'at'a'j de la psik'analiz'ist'ar'o pro mal'ĝust'a lingv'aĵ'o, kiu trans'form'as simpl'a'n ĉiu'tag'a'n parol'o'n de la original'o al io pli scienc'a. Do ebl'e leg'ant'o de la Esperant'o-traduk'o, far'it'a en strikt'e fidel'a manier'o, hav'as cert'a'j'n avantaĝ'o'j'n eĉ antaŭ si'a'j angl'a'lingv'a'j koleg'o'j.

La libr'o fin'iĝ'as per indeks'o, leksikon'o kaj pied'not'o'j – ĉiu'j ankaŭ sen'riproĉ'e prepar'it'a'j. Oni pov'as nur gratul'i la traduk'int'o'n pri bon'eg'a labor'o kaj esper'i, ke ali'a'j fak'ul'o'j sekv'os tiu'n ekzempl'o'n, en'konduk'ant'e en Esperant'uj'o'n majstr'o'verk'o'j'n de ali'a'j scienc'a'j fak'o'j.

Stanislav B ELOV

Sigmund Freud : Kompendi'o de psik'analiz'o.. El la german'a traduk'is Gérard Patureaux. Eld. Kav'a Pech, Dobřichovice, 2003. 106 paĝ'o'j, kudr'e bind'it'a. ISBN 8085853620.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Agr'o'kultur'o kaj klimat'ŝanĝ'iĝ'o minac'as bird'o'j'n

Scienc'o

ORNITOLOGI'O

Agr'o'kultur'o kaj klimat'ŝanĝ'iĝ'o minac'as bird'o'j'n

Laŭ freŝ'a raport'o far'e de la inter'naci'a medi'a organiz'aĵ'o BirdLife International (Bird'Viv'o Inter'naci'a), agr'o'kultur'o kaj klimat'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j kaŭz'as la mort'o'n de mult'a'j bird'a'j speci'o'j. En Eŭrop'o la minac'o koncern'as ĉef'e neĝ'o'strig'o'n (scienc'e Nyctea scandiaca ), atlantik'a'n fraterkul'o'n (Frat'erc'ul'a arctica ) kaj eŭrop'a'n turt'o'n (Streptopeli'a turtur ).

Ekspansi'ant'a agr'o'kultur'o

La raport'o, publik'ig'it'a la 23an de april'o 2018 kun la original'a angl'a'lingv'a titol'o Stat'e of the Worlds Birds 2018 (Stat'o de la bird'o'j en la mond'o), klar'ig'as, ke el 11 000 bird'a'j speci'o'j almenaŭ 40 % spert'as ia'n minac'o'n. Unu'a'lok'e tio de'pend'as de la dis'volv'iĝ'o de daŭr'e ekspansi'ant'a agr'o'kultur'o (74 %); ali'a'j kial'o'j inkluziv'as arb'fal'ig'ad'o'n (50 %), la ĉe'est'o'n de fremd'a'j bird'speci'o'j en nov'a'j geografi'a'j region'o'j (39 %), ĉas'ad'o'n kaj kapt'ad'o'n de bird'o'j (35 %). Ankaŭ klimat'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j si'a'flank'e influ'as mal'favor'e je 33 % de la minac'at'a'j bird'a'j speci'o'j.

Insul'ar'o Acor'o'j

La supr'e menci'it'a organiz'aĵ'o re'kon'as la grav'ec'o'n kaj la valor'o'n de medi'o'protekt'a ag'ad'o, dank'e al kiu oni sav'is minimum'e 25 bird'a'j'n speci'o'j'n antaŭ ili'a pere'o. Kiel ekzempl'o'n oni menci'as la bird'o'n acor'a pirol'o (scienc'e Pyrrhula mur'in'a), kiu est'as kon'at'a ankaŭ kiel sanmigela pirol'o. Ĝi viv'as en la portugal'a insul'ar'o Acor'o'j, en la nord'a Atlantik'a Ocean'o kaj est'us ja mal'aper'int'a, se oni ne ek'protekt'us ĝi'n antaŭ jar'dek'o'j. Ekologi'ist'o'j rimark'as, ke la mal'bon'a stat'o de bird'o'j reflekt'as la san'problem'o'j'n de ni'a planed'o. Tiu'j flug'ant'a'j vertebr'ul'o'j fakt'e kontribu'as per divers'a'j manier'o'j al san'a eko'sistem'o, ekzempl'e lim'ig'ant'e la nombr'o'n de insekt'o'j kaj dis'vast'ig'ant'e sem'grajn'o'j'n.

Japan'a reĝ'in'o

BirdLife International ( http :// www. birdlife. org ) est'as inter'naci'a organiz'aĵ'o, kiu est'is fond'it'a en 1922 kun la nom'o „Inter'naci'a konsili'o cel'e al la protekt'ad'o de bird'o'j” (angl'e International Council for Bird Preservation ); si'a'n nom'o'n ĝi tamen ŝanĝ'is en 1993. La honor'a prezid'ant'in'o de la organiz'aĵ'o est'as princ'in'o Takamado el Japani'o kaj la prezid'ant'o est'as Ĥaled An'is Iran'i el Jordani'o.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Super'a'j kvalifik'o'j, sed mank'as labor'posten'o'j

SEN'LABOR'EC'O

Super'a'j kvalifik'o'j, sed mank'as labor'posten'o'j

Sen'labor'ec'o en Nepal'o est'as grav'a problem'o. La nombr'o de sen'labor'ul'o'j pli'alt'iĝ'is post la ter'trem'a katastrof'o de 2015.

Trov'i bon'a'n labor'o'n laŭ fak'o, stud'o kaj kvalifik'o kaj viv'i feliĉ'e est'as dezir'o kaj rev'o de preskaŭ ĉiu hom'o sur la ter'glob'o. Tamen ne ĉiu'j nepal'a'j jun'ul'o'j ricev'as si'a'n pri'rev'at'a'n aŭ bon'e pag'at'a'n labor'o'n en si'a hejm'land'o. Ĉiu'jar'e ĉirkaŭ 400 000 ge'jun'ul'o'j al'ven'as al la nepal'a labor'merkat'o por serĉ'i labor'o'n, sed nur 5 % el ili sukces'as hav'i labor'okup'o'n; 95 % for'las'as la land'o'n aŭ akcept'as labor'o'n kun mal'alt'a salajr'o.

Mult'eg'a'j labor'serĉ'ant'o'j

Kiam la nepal'a branĉ'o en Katmandu'o de la kore'a labor'permes'il'a sistem'o EPS anonc'is dung'i 5000 hom'o'j'n por labor'i en Korei'o, ĉirkaŭ 80 000 hom'o'j kandidat'iĝ'is el divers'a'j nepal'a'j urb'o'j. Tio est'as nur simpl'a ekzempl'o de la popol'a ŝat'o de ekster'land'a labor'o.

Ne mal'grand'a est'is la kvant'o de kandidat'o'j, kiam la Komision'o pri la Ŝtat'a Ofic'ist'ar'o de Nepal'o anonc'is dung'i 5000 hom'o'j'n por okup'i divers'a'j'n posten'o'j'n en la land'o: 5 060 000 taŭg'a'j hom'o'j kandidat'iĝ'is por tiu'j posten'o'j.

La nombr'o de sen'labor'ul'o'j, ĉu kler'ig'it'a'j ĉu ne, est'as grand'a en la land'o. Sen'labor'ec'o ne nur kaŭz'as sufer'o'j'n kaj turment'o'j'n al la jun'ul'ar'o, kiu est'as la spin'o de la land'o, sed ankaŭ sufok'as la ekonomi'o'n. Laŭ la centr'a buro'o de statistik'o, 4 000 200 hom'o'j en 2014 ne ricev'is taŭg'a'n labor'o'n laŭ si'a'j kvalifik'o'j kaj kapabl'o'j. Ĝi krom'e raport'is, ke la kvant'o de sen'labor'ul'o'j posed'ant'a'j bakalaŭr'a'n aŭ magistr'a'n diplom'o'n est'as inter 40 000 kaj 50 000. La proporci'o de diplom'it'o'j sen'labor'a'j est'as du'obl'e pli grand'a ol la proporci'o de ne'diplom'it'o'j sen'labor'a'j.

Mult'eg'a labor'o, mal'grand'a salajr'o

Tio ne signif'as, ke est'as mal'kontent'o pro la propr'a labor'o, sed mult'a'j serĉ'as alternativ'o'j'n.

En Katmandu'o la 21-jar'a Har'i Raut est'as unu el tiu'j hom'o'j. Li posed'as bakalaŭr'a'n diplom'o'n pri scienc'o, kaj li labor'as en gimnazi'o kiel plen'temp'a instru'ist'o; li ricev'as nur 8000 rupi'o'j'n (80 uson'a'j'n dolar'o'j'n) monat'e por mult'eg'a labor'o. Nun li far'iĝ'is hejm'a instru'ist'o: li ir'as al la hejm'o de iu lern'ant'o kaj instru'as. „Mi labor'as 3 hor'o'j'n ĉiu'tag'e kaj ricev'as 10 000 rupi'o'j'n (100 dolar'o'j'n) monat'e. Mi bezon'as labor'i por sub'ten'i mi'a'n stud'ad'o'n kaj ĉiu'tag'a'j'n el'spez'o'j'n”.

La 23-jar'a Sonija Ŝakja, en Katmandu'o, bakalaŭr'iĝ'int'e pri soci'a'j stud'o'j, kandidat'iĝ'is por mult'a'j soci'a'j labor'posten'o'j. Ŝi vol'is trov'i labor'o'n laŭ si'a stud'fak'o, sed ŝi mal'sukces'is. Do, nun ŝi labor'as kiel instru'ist'in'o en element'a lern'ej'o kaj ricev'as 6500 rupi'o'j'n (65 dolar'o'j'n) monat'e.

Mi mem est'as unu el la ekzempl'o'j. Mi fin'is mi'a'n magistr'a'n stud'ad'o'n pri komerc'o kaj administr'ad'o antaŭ kelk'a'j monat'o'j kaj kandidat'iĝ'is en divers'a'j posten'o'j, sed ĉio est'is sen'rezult'a. Mi ankoraŭ ne hav'as labor'posten'o'n kaj daŭr'e est'as labor'serĉ'ant'o.

Kial'o'j

La ter'trem'o de 2015 kaj la ne'oficial'a land'lim'o-blokad'o de Barat'o paraliz'is la ekonomi'o'n de la land'o. Spert'ul'o'j pri labor'merkat'o asert'as, ke 800 000 sen'labor'ul'o'j ven'is en la labor'merkat'o'n de Nepal'o post la katastrof'o de 2015. Tiu'j est'as la kaŭz'o'j de la kolaps'o de industri'o'j, infra'struktur'o'j kaj politik'o.

Ĉirkaŭ 1500 ge'jun'ul'o'j for'las'as la land'o'n ĉiu'tag'e por trov'i bon'a'n viv'rimed'o'n kaj bon'e pag'at'a'n labor'o'n.

pdpg
Pradip G HIMIRE
korespond'ant'o de MONAT'O en Nepal'o
La produkt'ad'o de lingv'o'j

OPINI'O

La produkt'ad'o de lingv'o'j

Kiam oni dum la naŭ'dek'a'j jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o mal'fond'is la ŝtat'o'n Jugoslavi'o, sur ĝi'a teritori'o far'iĝ'is sep nov'a'j ŝtat'o'j: Serbi'o, Kroati'o, Sloveni'o, Makedoni'o, Bosni'o kaj Hercegovin'o, Montenegr'o kaj post'e, sur la teritori'o de Serbi'o, apart'a mem'proklam'it'a ŝtat'o, Kosov'o.

Sloveni'o kaj Makedoni'o hav'as si'a'j'n lingv'o'j'n. En Kosov'o oni parol'as krom la serb'a la alban'a'n lingv'o'n. En ali'a'j ŝtat'o'j oficial'e est'as parol'at'a la serb'o'kroat'a lingv'o, kvankam ĝi en Serbi'o nom'iĝ'as la serb'a kaj en Kroati'o la kroat'a. Inter la serb'a kaj kroat'a ekzist'as diferenc'o'j, apart'e en scienc'a termin'ologi'o, tamen serb'o'j kaj kroat'o'j ne serĉ'as traduk'ist'o'j'n. Parol'ant'e la serb'o'kroat'a'n oni parol'as divers'a'j'n dialekt'o'j'n de la sam'a lingv'o. La kroat'o'j skrib'as latin'liter'e, kaj la serb'o'j uz'as kaj latin'a'j'n kaj ciril'a'j'n liter'o'j'n.

Ĉiu land'o kun si'a lingv'o ...

Nun la nov'a'j ŝtat'o'j asert'as, ke en ĉiu'j ekzist'as apart'a'j lingv'o'j: en Montenegr'o nun oni parol'as la montenegr'a'n lingv'o'n, en Bosni'o kaj Hercegovin'o oni parol'as la kroat'a'n, la serb'a'n kaj bosni'a'n lingv'o'j'n. Montenegr'an'o'j al'don'is al la serb'a lingv'o du nov'a'j'n liter'o'j'n, kiu'j ekzist'is en iu'j lok'a'j dialekt'o'j, kaj tiel Montenegr'o hav'as „si'a'n” lingv'o'n: la montenegr'a'n. En la bosni'a lingv'o (la lingv'o de bosni'a'j islam'an'o'j) oni al'don'is mult'a'j'n turk'a'j'n vort'o'j'n, kaj oni asert'as, ke tio est'as apart'a bosni'a lingv'o.

... kaj verk'ist'o'j preciz'ig'u la si'a'n

La mal'grand'a jugoslavi'a literatur'o dis'part'iĝ'is: nun ekzist'as montenegr'a'j, bosni'a'j, serb'a'j kaj kroat'a'j verk'ist'o'j, film'o'j, aktor'o'j ... Politik'ist'o'j dir'as, ke la lingv'o'j diferenc'as, sed ordinar'a'j civit'an'o'j el la kvar land'o'j inter'parol'as tut'e liber'e sen traduk'ist'o'j.

Mult'a'j verk'ist'o'j klar'e indik'is, al kiu literatur'o ili aparten'as, kun la cel'o, ke la nov'a'j ŝtat'o'j, kie ili est'as, ne kverel'u. Tiel la Nobel-premi'it'o Ivo Andrić dir'is, ke li aparten'as al la serb'a literatur'o, kvankam li'a patr'o est'is kroat'o, kaj Meĥmed Meša Selimović skrib'is, ke li aparten'as al la serb'a literatur'o, kvankam li est'is bosni'a islam'an'o. Tamen en Balkani'o tio est'as normal'a.

djnc
Dimitrije J ANIČIĆ
korespond'ant'o de MONAT'O en Serbi'o
Nov'ec'a art'e'far'it'a man'o prezent'it'a en Rom'o

ITALI'O

Nov'ec'a art'e'far'it'a man'o prezent'it'a en Rom'o

Jam pret'as Hannes , spec'o de evolu'int'a art'e'far'it'a man'o, kiu fleks'as fingr'o'j'n sam'e kiel ordinar'a man'o kaj kapabl'as kroĉ'i divers'a'j'n objekt'o'j'n. Tia kapabl'o est'as preskaŭ tut'e (90 %) egal'a al tiu de natur'a hom'a man'o. Tem'as pri robot'a protez'o, kre'it'a en Itali'o, kies aplik'ad'o ne postul'as la uz'ad'o'n de kirurg'a bisturi'o kaj kies kost'o est'as relativ'e mal'alt'a. Ebl'is ĝi'n real'ig'i dank'e al la plur'jar'a'j klopod'o'j de Rehab Technologies Lab, laboratori'o mal'ferm'it'a en 2013 kadr'e de kun'labor'ad'o inter la ital'a protez-centr'o INAIL (kies iam'a direktor'o nom'iĝ'is ĝust'e Hannes Schmidl) kaj la Ital'a Institut'o pri Teknologi'o.

La esplor'ist'o'j sukces'is kre'i art'e'far'it'a'n man'o'n kun kontent'ig'a daŭr'o de bateri'o, sufiĉ'e bon'a kroĉ-kapabl'o kaj kost'o je 30 % pli mal'alt'a kompar'e kun la ceter'a'j mekanik'a'j man'o'j jam lanĉ'it'a'j pas'int'ec'e sur la merkat'o. Oni prezent'is ĝi'n en Rom'o komenc'e de maj'o 2018.

Sens'il'o'j

La man'o est'as reg'at'a de elektrod'o'j: laŭ'dir'e hom'o'j pov'as „sur'met'i” ĝi'n sen la bezon'o de kompleks'a kirurgi'a operaci'o, ĉar ĝi ekspluat'as la elektr'a'j'n impuls'o'j'n de'ven'ant'a'j'n de la kontrah'iĝ'o de la muskol'o'j en la plu funkci'ant'a part'o de oni'a supr'a membr'o. Tio ebl'as per'e de du sens'il'o'j, kiu'j sci'pov'as interpret'i kaj traduk'i la signal'o'j'n al'ven'ant'a'j'n de oni'a cerb'o. „Oni pov'as efektiv'e fleks'i la fingr'o'j'n laŭ la dezir'at'a fort'o”, dir'is Marco Zambelli, 64-jar'a eks'a metal'mekanik'a labor'ist'o el Sant ’Agat'a Bolognese, vilaĝ'o apud Bolonjo. Li perd'is si'a'n dekstr'a'n man'o'n pro labor-akcident'o okaz'int'a, kiam li est'is 16-jar'ul'o. Menci'ind'as ankaŭ program'ar'o, kiu inter'ag'as kun la protez'o per la sistem'o Bluetooth , help'ant'e la operaci'o'n pri kalibr'ad'o.

Poleks'o

Tiu ĉi impres'a medicin'a aparat'o est'os vend'at'a ek'de 2019. La defi'o por la real'ig'ant'o'j est'os zorg'i pli kaj pli pri la elast'ec'o kaj la natur'ec'o de ĝi'a'j mov'o'j. Nepr'os ig'i, ke la fingr'o'j, precip'e poleks'o, eĉ pli real'ism'e kurb'iĝ'u, kaj ke ili pov'u al'pren'i natur'a'n pozici'o'n eĉ en ripoz'a stat'o.

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Grav'a event'o de la alban'a histori'o

LIG'O DE PRIZREN

Grav'a event'o de la alban'a histori'o

Antaŭ 140 jar'o'j reprezent'ant'o'j de kvar tiam'a'j otoman'a'j provinc'o'j Shkodër, Manastir (nun'a Bitola), Prizren kaj Janina ( Ioannina), kie plej'part'e loĝ'is alban'o'j, kun'ven'is en Prizren (nun en Kosov'o) por defend'i si'a'j'n teritori'o'j'n, kiu'j'n serioz'e minac'is Serbi'o, Montenegr'o, Greki'o kaj Bulgari'o. Post la rus'a-turk'a milit'o de 1877, laŭ la Traktat'o de Sankt'a Stefan'o, Otoman'a Imperi'o ced'is al Serbi'o kaj Montenegr'o mult'a'j'n alban'a'j'n teritori'o'j'n kun are'o de pli ol 10 000 km 2, sud'e de Niš (nun en Serbi'o) kaj sud'e de la nun'a Montenegr'o.

Sever'a vintr'o

Dum la sever'a vintr'o 1877-1878 cent'mil'o'j da alban'o'j dev'is for'las'i si'a'j'n hejm'o'j'n kaj posed'aĵ'o'j'n por pied'e kaj ĉar'e vojaĝ'i direkt'e al Kosov'o. Dek'mil'o'j da ili, precip'e infan'o'j kaj mal'jun'ul'o'j, mort'is dum la vojaĝ'o aŭ est'is mort'ig'it'a'j de serb'a'j soldat'o'j, kiu'j for'brul'ig'is tut'a'j'n vilaĝ'o'j'n kaj dezert'ig'is loĝ'lok'o'j'n de alban'o'j. Tio eg'e mal'trankvil'ig'is alban'o'j'n en ili'a tut'a balkan'a viv'o'spac'o, kadr'e de la Otoman'a Imperi'o. Des pli, ke ili ne vol'is toler'i pli'a'j'n ced'o'j'n de si'a teritori'o al najbar'a'j balkan'a'j ŝtat'o'j.

Lig'o de Prizren

Antaŭ la Kongres'o de Berlin'o, plan'it'a por la 13 a de juni'o 1878, alban'o'j decid'is kun'ven'i en Prizren la 10an de juni'o. En la kun'ven'o en Prizren ili fond'is Lig'o'n, kiu est'is politik'a-administr'a organiz'aĵ'o, kvazaŭ aŭtonom'a ŝtat'o tut'alban'a, kiu defend'u la lim'o'j'n de la alban'a'j teritori'o'j nord'e, okcident'e, orient'e kaj sud'e. La kun'ven'o pet'is, ke la grand'potenc'o'j ne permes'u al balkan'a'j ŝovinism'a'j ŝtat'o'j for'glut'i pli'a'j'n alban'a'j'n teritori'o'j'n.

Sur'voj'e al sen'de'pend'ec'o

La ag'ad'o de la Lig'o de Prizren daŭr'is ĝis 1881, kiam la Otoman'a Imperi'o inter'ven'is por romp'i ĝi'n. Tiam Montenegr'o aneks'is la urb'o'j'n Tivar (Bar) kaj Ulcinj.

Nur en la jar'o 1912 kre'iĝ'is la sen'de'pend'a ŝtat'o de la nun'a Albani'o agnosk'at'a de la grand'potenc'o'j, kaj en la jar'o 1999 Kosov'o mem'star'iĝ'is. Inter'temp'e, aŭtun'e 1912 Serbi'o for'glut'is Kosov'o'n kaj Makedoni'o'n, dum Greki'o preskaŭ la tut'a'n provinc'o'n Janina.


012276enit

Muze'a'j konstru'aĵ'o'j de la Lig'o de Prizren. Fot'o: BARDHYL SELIMI

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Ĉu form'o de orel'o?

Leter'o'j

Ĉu form'o de orel'o?

La artikol'o Forfikul'o'j: inter legend'o kaj real'o en MONAT'O 2018/06 p. 13 iom mir'ig'is mi'n. Ĉu la forfikul'o en mult'a'j lingv'o'j hav'as nom'o'n, kiu rilat'as al „orel'o”, ĉar la pinĉ'il'o'j ŝajn'e simil'as al la form'o de orel'o? Almenaŭ al ni'a'j infan'o'j oni rakont'as io'n ali'a'n: la forfikul'o ramp'as, post'aĵ'o'n antaŭ'e, en la orel'o'n kaj per si'a'j pinĉ'il'o'j tra'bor'as la timpan'o'n, tiel kaŭz'ant'e surd'ec'o'n ĉe la kompat'ind'a viktim'o.

Paul V EENMAN
Flandri'o
Ne brit'a sed dan'a

Ne brit'a sed dan'a

Garbhan MacAoidh (MONAT'O 2018/05, p. 8-9) mal'prav'as, dir'ant'e ke la last'a car'o de Rus'land'o est'is nep'o de la brit'a reĝ'in'o Victoria. Tio est'as tre oft'a erar'o. Fakt'e, li kaj la „frat'o'simil'a” Georg'o la 5 a est'is nep'o'j de la dan'a reĝ'o Kristian'o la 9 a. Tamen, la edz'in'o de la last'a car'o ja est'is nep'in'o de Victoria...

Mart'in P URDY
Nov-Zeland'o
Ĉu hazard'e?

Ĉu hazard'e?

Iran'a'j ŝijaanoj hav'as 12 imam'o'j'n. Izrael'o hav'is 12 fil'o'j'n. Jesu'o hav'is 12 apostol'o'j'n. La flag'o de Eŭrop'a Uni'o hav'as 12 stel'o'j'n ... Mike Pompe'o, la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j de Uson'o, dikt'is 12 postul'o'j'n al Iran'o. Li serioz'e kred'as je la milit'o inter la krist'an'a okcident'o kaj islam'an'a orient'o.

Ses ameŝa - spentoj de la zoroastr'ism'o help'as Di'o'n administr'i la mond'o'n, sed ili est'as komplet'a'j nur, kiam ili kun'iĝ'as kun la ses ariman'a'j eman'aĵ'o'j. Nur tiel'e ek'est'as ekvilibr'o. Do, la 12 postul'o'j de Mike est'as du'on'e di'a'j, du'on'e ariman'a'j. De tiu'j du du'on'o'j de'ven'as konflikt'o'j kaj milit'o'j, kaj sekv'e prosper'as la milit'a ekonomi'o kaj ebl'e post'milit'a re'konstru'ad'o.

Dum 12 000 jar'o'j est'as tiel. La unu'a'j 4000 jar'o'j est'is de Ariman'o, la du'a'j est'as du'on'e de Ariman'o, du'on'e de Ahur'a- Mazdo, do la period'o de la en'miks'o de bon'o kaj mal'bon'o. Ni viv'as en la du'a period'o! Ni esper'u, ke en la tri'a period'o, la last'a'j 4000 jar'o'j, la hom'ar'o brak'um'os kaj kis'os la pac'o'n. Am'e'n!

Said B ALUĈI
Iran'o
Ĉu ne'kon'at'a insekt'o?

Ĉu ne'kon'at'a insekt'o?

Kun grand'a interes'o mi tra'leg'is la artikol'o'n Mult'a'j'n talent'o'j'n hav'as la arb'ar'o de Renat'e kaj Walter Klag (MONAT'O 2018/05, p. 14-15).

Al la fot'o, kiu montr'as sur la trunk'o de 25-jar'a fraksen'o la koridor'o'j'n de la larv'o'j de insekt'o, mi vol'us rimark'ig'i, ke laŭ mi'a opini'o tem'as ver'ŝajn'e pri insekt'o scienc'e nom'at'a Hylesinus fraxini . La in'et'o el'bor'as la unu'a'n ĉef'a'n, tiel nom'at'a'n patr'in'a'n koridor'o'n kun mal'grand'a'j flank'a'j koridor'et'o'j, kie ĝi de'met'as ov'o'j'n. El'kov'it'a'j larv'o'j daŭr'ig'as la labor'o'n, el'bor'as flank'a'j'n koridor'et'o'j'n kaj fin'e pup'iĝ'as.

Mi vol'us al'don'i, ke la foli'o'j kaj ŝel'o de fraksen'o est'as uz'at'a'j medicin'e jam de antikv'a'j temp'o'j. Oni rekomend'as ili'n en la prevent'ad'o de reŭmat'ism'o, podagr'o, ostoporozo ktp. En la est'int'ec'o la ŝel'o de fraksen'o est'is uz'at'a ankaŭ kiel anstataŭ'aĵ'o de la ŝel'o de kinkon'o.

Juli'us H AUSER
Slovaki'o
Persekut'o de instru'ist'o'j

Politik'o

KATALUNI'O

Persekut'o de instru'ist'o'j

Pas'int'jar'e, la 1an de oktobr'o, en Kataluni'o okaz'is referendum'o pri sen'de'pend'iĝ'o. La hispan'a ŝtat'o taks'is la event'o'n kontraŭ'leĝ'a kaj send'is al Kataluni'o apart'e alt'a'n nombr'o'n da polic'ist'o'j. La popol'o aktiv'e – sed pac'e – defend'is la balot'ej'o'j'n kun grand'a sukces'o, malgraŭ la grand'a violent'o de la polic'ist'o'j. Sekv'is en'karcer'ig'o kaj ekzil'o de kelk'a'j politik'ist'o'j, dum la region'a reg'ist'ar'o est'as sub la reg'ad'o de la ŝtat'o.

Nun kelk'a'j instru'ist'o'j est'as jur'e persekut'at'a'j pro pri'trakt'ad'o de la okaz'int'aĵ'o'j de la unu'a de oktobr'o en la lecion'o'j. Special'e menci'ind'as naŭ instru'ist'o'j de la mez'lern'ej'o El Palau [el paláŭ ] de la urb'o Sant Andre'u de la Barca [ sant andréŭ de la bark'a], kiu'j spert'as apart'a'n prem'o'n.

Akuz'o pri mal'am-delikt'o

La mez'lern'ej'o trov'iĝ'as apud grand'a kazern'o de Guardia Civil, kaj ge'fil'o'j de polic'an'o'j stud'as tie. Kelk'a'j el tiu'j mez'lern'ej'an'o'j denunc'is, ke la instru'ist'o'j pri'trakt'as en la lecion'o'j la event'o'j'n de la 1 a de oktobr'o kaj la prokuror'ej'o akuz'is ili'n pri mal'am-delikt'o. Ili est'as nun'temp'e juĝ'at'a'j.

Agres'em'a prem'ad'o

Krom'e, la hispan'a reg'ist'ar'o iniciat'is propr'a'n pun'procedur'o'n kontraŭ la naŭ instru'ist'o'j, kies nom'o'j'n kaj fot'o'j'n publik'ig'is kelk'a'j hispan'ism'a'j amas'komunik'il'o'j. Al'don'e al ĉio ĉi, la estr'o de la hispan'ism'a parti'o Ciudadanos (Civit'an'o'j) publik'ig'is ili'a'j'n nom'o'j'n kaj fot'o'j'n ankaŭ per'e de Tvitero. La rezult'o est'as agres'em'a prem'ad'o flank'e de la hispan'ism'a sektor'o. Laŭ la frat'o de unu el tiu'j instru'ist'o'j „nur kelk'a'j tag'o'j est'is bezon'at'a'j por detru'i person'o'n, emoci'e ruin'ig'i ĝis ne-re'ir'a punkt'o”.

Sub'ten'o'j

La afer'o vek'is indign'o'n flank'e de grand'a part'o de la katalun'a soci'o, kiu sub'ten'as la naŭ instru'ist'o'j'n. La kampanj'o Ankaŭ mi est'as instru'ist'o de El Palau! furor'as en soci'a'j ret'o'j, kaj sur'strat'e lern'ant'o'j manifestaci'is akompan'e de si'a'j ge'patr'o'j kaj instru'ist'o'j.

La instru'ist'o'j ricev'is ankaŭ inter'naci'a'n sub'ten'o'n: ekzempl'e, de Komitat'o por Defend'o de la Revoluci'o en Tunizi'o.

jfmb
Ferriol Macip B ONET
korespond'ant'o de MONAT'O en Kataluni'o
Ĉu est'ont'ec'a san'ig'il'o por ĉiu'spec'a'j tumor'o'j?

IMUN'O'TERAPI'O

Ĉu est'ont'ec'a san'ig'il'o por ĉiu'spec'a'j tumor'o'j?

Fak'ul'o'j en Uson'o, perd'int'e ĉia'n esper'o'n, antaŭ'vid'is, ke iu pacient'in'o viv'os maksimum'e tri pli'a'j'n monat'o'j'n. Sed post du jar'o'j ŝi cent'procent'e re'san'iĝ'is, sen iu ajn sign'o de tiu tumor'o, kiu est'is sen'kompat'e mort'ig'ant'a ŝi'n. Kiel tio ebl'is? Ĉu okaz'is mirakl'o? La ver'o est'as, ke la kurac'ist'o'j sukces'is trakt'i la vir'in'o'n, sufer'ant'a'n pro mam'a kancer'o, per nov'ec'a terapi'o, kiu fakt'e implic'is la pump'ad'o'n de 90 miliard'o'j da imun-ĉel'o'j en ŝi'a'n korp'o'n – kaj tio ŝajn'e plen'e funkci'is.

Metastaz'o'j

La vir'in'o, kiu loĝ'as en Florid'o, hav'is kancer'o'n je progres'int'a stadi'o. Ĝi'n ne ebl'is kurac'i per konvenci'a'j metod'o'j. Tumor'a mas'o est'is detekt'it'a ankaŭ en ŝi'a hepat'o, dum ali'a'j metastaz'o'j est'is dis'vast'iĝ'int'a'j al plur'a'j ali'a'j part'o'j de ŝi'a korp'o: la fin'o por tiu mal'san'ul'in'o do ŝajn'is pli kaj pli proksim'iĝ'i. „Tem'as pri trakt'ad'o el'pens'it'a ĝust'e por tiu person'o”, klar'ig'is doktor'o Steven Rosenberg, estr'o de Naci'a Institut'o pri Kancer'o (angl'e National Cancer Institut'e), sed simil'a'j imun'o'terapi'o'j pov'us est'i hav'ebl'a'j iam kaj efik'i por ĉiu'spec'a'j tumor'o'j. La okaz'o est'as ne'kred'ebl'a, ver'ŝajn'e sen'precedenc'a. Tamen en la nun'a faz'o la trakt'ad'o, spit'e al la bon'eg'a rezult'o ĉi-foj'e ating'it'a, plu est'as difin'at'a eksperiment-tip'a. Ĝi ankoraŭ postul'as mult'a'j'n prov'o'j'n kaj test'o'j'n antaŭ ol oni pov'os vast'skal'e ĝi'n util'ig'i.

pigr
Roberto P IGRO
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o”
Nepal'an'o'j ir'is al la pint'o

MONT'O'GRIMP'AD'O

Nepal'an'o'j ir'is al la pint'o

Du nepal'an'o'j, la 48-jar'a vir'o Kam'i Rit'a Sherpa kaj la 44-jar'a vir'in'o Lhakpa Sherpa, en mart'o sur'grimp'is la mont'o'n Everest'o respektiv'e por la 22 a (mond'a rekord'o) kaj la 9 a foj'o (vir'in'a rekord'o), port'ant'e oksigen'o'n.

S - ro Kam'i est'as profesi'e trejn'it'a mont'gvid'ist'o, kaj s -in'o Lhakpa est'as dom'mastr'in'o. En la komenc'o ŝi help'is mont'o'grimp'ist'o'j'n kaj okup'iĝ'is pri kuir'ej'a'j task'o'j.

Kam'i Rit'a kaj Lhakpa Sherpa

Kam'i komenc'is la aventur'o'n kun si'a team'o, kaj la 16an de maj'o li ating'is la pint'o'n de Everest'o – kon'at'a en Nepal'o kiel „ Sagarmatha ” – la plej alt'a mont'o en la mond'o, 8848 metr'o'j'n super la mar'nivel'o.

La unu'a'n grimp'ad'o'n li far'is en 1994, kiam li est'is 24-jar'ul'o. Unu el li'a'j ating'o'j okaz'is en 2016 sur la ĉin'a flank'o de la mont'o. La antaŭ'a'j rekord'ul'o'j est'is Apa Sherpa kaj Phurba Tashi Sherpa, kiu'j ne plu grimp'as.

Kam'i sci'ig'is, ke li intenc'as grimp'i Everest'o'n 25 foj'o'j'n. Li dir'is, ke li vol'as tio'n far'i nur pro si'a pasi'o grimp'i tiu'n mont'o'n, kaj ne pro iu cel'o romp'i rekord'o'j'n.

Ankaŭ Lhakpa ating'is la pint'o'n la 16an de maj'o. Ŝi'a unu'a ekspedici'o okaz'is en la jar'o 2000, kaj la nun'a rekord'o indik'as la plej mult'a'j'n sukces'o'j'n far'e de vir'in'o. Ŝi nun'temp'e loĝ'as en Uson'o.

Angl'a vort'o

La ŝerp'o'j est'as fam'a'j kiel gvid'ant'o'j de mont'ar'a'j ekspedici'o'j, kaj la pli'mult'o el ili ven'as de la distrikt'o Solukhumbu kaj de ali'a'j proksim'a'j region'o'j.

Al la angl'a lingv'o en'korp'iĝ'is la vort'o „ sherpa ” kun la signif'o „tre fort'a anonim'a labor'ul'o, kiu'n oft'e oni ne bon'e taks'as”, ĉar la ŝerp'o'j mult'e help'as hom'o'j'n el ĉiu'j mond'o'part'o'j por sukces'ig'i ili'a'j'n klopod'o'j'n ating'i la plej alt'a'n mont'o'n en la mond'o.

Everest'o-pasi'o

En la sam'a tag'o 94 fremd'a'j grimp'ist'o'j ating'is la pint'o'n de Everest'o. La brit'o Kent'o'n Cool far'is tio'n la 13an foj'o'n, kaj tiel Briti'o el'star'as kiel la land'o kun plej mult'a'j sukces'a'j grimp'ad'o'j.

Pli ol 400 mont'o'grimp'ist'o'j ating'is Everest'o'n en la printemp'o kaj somer'o de 2018.

Navin S HRESTHA
korespond'ant'o de MONAT'O en Nepal'o
Kiel konsol'i anim'o'j'n de milit'mort'int'o'j?

Ese'o'j

APOTEOZ'AD'O

Kiel konsol'i anim'o'j'n de milit'mort'int'o'j?

Mi'a patr'o, Isikawa Ĵiro, far'iĝ'is di'o. Li est'is apoteoz'it'a kiel di'o, Isikawa Ĵiro -no-mikot'o en la sankt'ej'o Yasukuni en Toki'o. Ĉar en ŝinto'o, la japan'a indiĝen'a religi'o, la sufiks'o, no-mikot'o signif'as di'o'n, li est'as aŭtentik'a, respekt'ind'a di'o, eĉ se preskaŭ sen'pov'a. Fakt'e, li est'is unu el la 2,46 milion'o'j da mort'int'a'j soldat'o'j kaj milit'serv'int'o'j, kiu'j est'is ador'at'a'j en Yasukuni ek'de la intern'a milit'o en 1853 ĝis la fin'o de la pacifik'a milit'o en 1945.

La esenc'o de ŝinto'o est'as anim'ism'o, kiu trov'as ĉie anim'o'n kaj ador'as ĝi'n kiel di'o'n. Ne nur hero'o'j, heroin'o'j, ankaŭ animal'o'j, mont'o'j, river'o'j, gigant'a'j rok'o'j kaj grand'a'j arb'o'j est'is di'ig'it'a'j kaj ador'at'a'j.

Venĝ'o

Ĉar la japan'o'j tim'is la venĝ'ad'o'n de tiu'j, kiu'j mizer'e aŭ tragik'e mort'is, ili do konstru'is sankt'ej'o'j'n (jaŝir'o'j'n) por la anim'o'j de tiu'j mort'int'o'j, foj'foj'e eĉ de si'a'j mal'amik'o'j, kaj konsol'is tiu'j'n di'ig'it'a'j'n mort'int'o'j'n, kaj preĝ'is, ke la di'o'j ne plag'u, sed protekt'u ili'n. En la tut'a land'o ekzist'as ĉ. 80 000 ŝinto'a'j jaŝir'o'j, grand'a'j kaj mal'grand'a'j. Tiu'j sankt'ej'o'j, inkluziv'e de Yasukuni, est'is fond'it'a'j en la manier'o'j supr'e pri'skrib'it'a'j. Tamen, modern'a'j japan'o'j jam ne tim'as la venĝ'ad'o'n kaj nur riverenc'as antaŭ la sankt'ej'o'j.

Dron'ig'it'a, sav'it'a

Kial mi'a patr'o, ne soldat'o, sed nur dung'it'o de monopol'a fer'produkt'a kompani'o, est'is di'ig'it'a en Yasukuni? Kaj kial mi'a patr'in'o kaj mi ne vizit'as la sankt'ej'o'n? Jen, mi'a famili'a histori'et'o pri tio. Dum la du'a mond'milit'o li labor'is por konstru'i fer'fabrik'o'n en Borne'o, Indonezi'o, okup'at'a de la japan'a arme'o. Ĉar en 1944 jam la milit'a situaci'o mal'bon'iĝ'is, li decid'is re'ven'i hejm'land'e'n. Dum la navig'ad'o li'a ŝip'o est'is dron'ig'it'a de uson'a sub'mar'ŝip'o proksim'e de Filipin'o'j, sed feliĉ'e li est'is sav'it'a de japan'a ŝip'o, kaj re'ven'is hejm'e'n kun ne'grav'a vund'o. Li est'is met'it'a en mar'arme'a hospital'o. Malgraŭ li'a re'san'iĝ'o la mar'arme'o ne el'hospital'ig'is li'n, por ke li ne mal'kaŝ'u la dron'ig'o'n de la ŝip'o, kio est'is milit'a sekret'o. Dum la en'ŝlos'ad'o sub mal'bon'a'j kondiĉ'o'j la patr'o infekt'iĝ'is je disenteri'o kaj mort'is jar'fin'e.

Sen riverenc'o

Post'e mi'a patr'in'o oft'e dir'is al mi, ke mi'a patr'o est'is mort'ig'it'a ne de la uson'a arme'o sed de la japan'a mar'arme'o. En 1959 la reg'ist'ar'o decid'is dis'don'i al ni pensi'o'n por post'las'it'a famili'o, kaj sam'temp'e la reg'ist'ar'o kaj la sankt'ej'o Yasukuni apoteoz'is li'n. Ĉagren'it'e de la japan'a arme'o kaj reg'ist'ar'o, mi'a patr'in'o neniam vizit'is Yasukuni -on. Mi vizit'is ĝi'n kaj ĝi'a'n aparten'ant'a'n milit'muze'o'n, sed ne riverenc'e preĝ'is. Mi simpati'as al la soldat'o'j, kiu'j pere'is en la azi'a'j land'o'j aŭ sur la sud'a'j insul'o'j de Pacifik'a Ocean'o, kun adiaŭ'a'j vort'o'j al milit'koleg'o'j, „Ni renkont'iĝ'u ĉe Yasukuni ”. Sed mi ne aprob'as la ŝinto'a'n kaj politik'a'n karakter'o'n de Yasukuni, kaj precip'e ekspozici'o'n de la muze'o, kiu prav'ig'as la japan'a'n invad'o'n en azi'a'j land'o'j.

Sen'de'pend'iĝ'o

Laŭ'aspekt'e la nun'a Japani'o est'as laik'a ŝtat'o, en kiu religi'o kaj politik'o est'as sever'e apart'ig'it'a'j, sed tiu'rilat'e Yasukuni el'vok'is amas'a'n diskut'o'n kaj antagonism'o'n en'land'e kaj ekster'land'e. Post la du'a mond'milit'o Yasukuni est'is apart'ig'it'a de la administr'ad'o de la ŝtat'o, kaj sen'de'pend'iĝ'is, sed ankaŭ post'e la reg'ist'ar'o efektiv'e engaĝ'iĝ'is en ĝi. En 1978 Yasukuni apoteoz'is A -klas'a'j'n milit'krim'ul'o'j'n kiel martir'o'j'n inkluziv'e de Toĵo Hideki, kiu kiel eks'ĉef'ministr'o komenc'is la pacifik'a'n milit'o'n. Ili est'is ekzekut'it'a'j post verdikt'o de la milit'a tribunal'o de la alianc'a'j land'o'j, kaj de tiam Yasukuni far'iĝ'is ne nur cenotaf'a sed ankaŭ politik'a instituci'o.

En mult'a'j land'o'j trov'iĝ'as memor'monument'o'j pri milit'mort'int'o'j, kaj ali'land'a'j ŝtat'estr'o'j kutim'e vizit'as ili'n por omaĝ'i al la mort'int'o'j. La japan'a ĉef'ministr'o Abe Ŝinzo omaĝ'e vizit'is tia'n monument'o'n en Pol'land'o en 2013. Tamen preskaŭ neniu ali'land'a ŝtat'estr'o vizit'is Yasukuni -on, ĉar ĝi est'as politik'e kaj diplomati'e problem'a instituci'o.

La sankt'ej'o'n jar'e vizit'as ĉirkaŭ 8 milion'o'j da japan'o'j kaj turist'o'j. Ĉiu'jar'e en april'o kaj oktobr'o okaz'as ceremoni'o'j, kaj la 15an de ĉiu aŭgust'o, memor'tag'o de la fin'o de la du'a mond'o'milit'o, vizit'as mult'a'j ador'ant'o'j kaj politik'ist'o'j, kaj oft'e la ĉef'ministr'o. Tamen, tia'j'n vizit'o'j'n de la ĉef'ministr'o kaj politik'ist'o'j, Ĉini'o kaj Korei'o akr'e antipati'is kaj pri'protest'is. Ankaŭ ali'a'j land'o'j, inkluziv'e Uson'o'n, kritik'e re'ag'is.

Memor'monument'o

Dekstr'ul'o'j kaj revizi'ist'o'j, kiu'j aprob'as la milit'ism'a'n japan'a'n histori'o'n, rigard'as la sankt'ej'o'n Yasukini kiel si'a'n spirit'a'n baz'o'n, sur kiu ili organiz'u si'a'n mov'ad'o'n por re'konstru'i fort'a'n kaj glor'a'n regn'o'n. Sed por ili est'as bedaŭr'ind'a fakt'o, ke la antaŭ'a kaj nun'a imperi'estr'o'j jam ne vizit'is la sankt'ej'o'n pro la apoteoz'ad'o de A -klas'a'j milit'krim'ul'o'j. Antaŭ 15 jar'o'j la reg'ist'ar'o organiz'is komitat'o'n por stud'i la konstru'o'n de nov'a memor'monument'o pri milit'viktim'o'j, sen milit'krim'ul'o'j kaj sen'de'pend'e de iu ajn religi'o anstataŭ Yasukini, sed la projekt'o baldaŭ for'vapor'iĝ'is.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Sen'tabak'a maten'o

Literatur'o

NOVEL'O

Sen'tabak'a maten'o

–  Rolfo! Rolfo! Vek'iĝ'u! ’ stas mat'e'n’! Ven'u! Jen vi'a maten'manĝ'o!

La voĉ'o de Jolanda muzik'as. Ĝi alt'iĝ'as, mal'alt'iĝ'as, son'as kiel kant'et'o. Kiom mi ŝat'as tiu'n voĉ'o'n! Ĝi vibr'as je am'o. Am'o al mi. Mi kur'as kuir'ej'e'n al ŝi. Plen'plen'as la ĉiu'tag'a viv'o je tiu'j et'a'j feliĉ'o'j.

Dum mi manĝ'as, Jolanda sid'as ĉe la kuir'ej'o'tabl'o, trink'ant'e si'a'n kaf'o'n, rigard'ant'e si'a'j'n hodiaŭ'a'j'n leter'o'j'n. Ŝi foli'um'as, du'on'voĉ'e leg'as kelk'a'j'n fraz'o'j'n.

– Nepr'e mi ir'u al la urb'o'dom'o. Tut'e ne klar'as tiu afer'o. Se ili dezir'as detru'i ni'a'n dom'eg'o'n por konstru'i bibliotek'o'n, nu, kial ne. Volont'e mi en'loĝ'iĝ'us en la nov'a'n amas'loĝ'ej'o'n. Mi vizit'is ĝi'n. Pli modern'a'n, pli sun'a'n. Nu, bon'e. Sed la ven'ont'a lu'prez'o mal'simil'as al tiu menci'it'a al mi du monat'o'j'n antaŭ'e. Ili ne rajt'as ŝanĝ'i ĝi'n, ĉu?

Nenia'n respond'o'n ŝi atend'as. Ŝi plu parol'ad'as, parol'o flu'as el ŝi'a buŝ'o, sen'ĉes'e, kiel akv'o el kran'o. Mal'nov'a vat'it'a en'hejm'a rob'o vest'as ŝi'a'n gras'et'a'n korp'o'n. El ŝi'a ne'komb'it'a har'ar'o pend'as tuf'et'o'j ĉirkaŭ ŝi'a rond'a vizaĝ'o. Nud'as la pied'o'j en pantofl'o'j ornam'it'a'j per et'a'j flor'o'j. Unu pied'o mal'kontent'e frap'et'as. Kiam ŝi tiel nervoz'iĝ'as, oft'e pren'as ŝi cigared'o'n. Post'e fetor'as ŝi je mal'varm'a tabak'o. Abomen'as mi. Kia'n plezur'o'n hom'o'j ĝu'as fum'ant'e? Ne'kompren'ebl'e. Tamen, mi nepr'e el'ten'as la tabak'aĉ'o'n de Jolanda. Neniel mi vol'us, ke ŝi ĉes'u fum'i.

Mi star'iĝ'as antaŭ la fenestr'o kaj montr'iĝ'em'e rigard'as ekster'e'n. Vid'u, Jolanda. Sen'nub'as la ĉiel'o, rav'as la veter'o. La rigard'o de Jolanda sekv'as la mi'a'n.

– Nu, nenio'n ebl'as far'i hodiaŭ. Dimanĉ'e ferm'it'a est'as la urb'o'dom'o. Morgaŭ ir'os mi. Vi prav'as, Rolfo, ni ir'u promen'i en la park'o, tiel ni distr'iĝ'u for de ĉiu'j zorg'o'j.

Jolanda for'ir'as en la ban'ĉambr'o'n. Kiel kutim'e, long'eg'a'n temp'o'n ŝi bezon'as por prepar'i si'n. Ŝi rifuz'as, ke mi tiam en'ir'u la ban'ĉambr'o'n. Sen vid'ant'o ŝat'as vir'in'o'j bel'ig'i si'n. Plen'plen'as la ban'ĉambr'o per flakon'o'j, tub'o'j, pot'o'j, ĉiu'form'a'j kaj ĉiu'grand'a'j, kiu'j fort'e odor'as je sap'o, alkohol'o, aceton'o, flor'o'j. Kiel util'as tiu'j aĵ'o'j? Unu el la mult'nombr'a'j mister'o'j ĉirkaŭ ni.

Ho, Jolanda. Kiam mi pens'as pri vi, pli'rapid'as mi'a puls'o. Neniam, neniam vi'n mi for'las'os. Iam, antaŭ'long'e, mi sent'is, ke vi ne plu tiom am'as mi'n, ke vi ek'pens'as pri dis'iĝ'o. Tiam invad'is mi'n terur'o. Ne'el'ten'ebl'a tim'o. Sen'lim'a mal'esper'o. Sen vi, Jolanda, la mond'o far'iĝ'us nigr'a nub'o, kie mi neniel plu'viv'us. Sen vi mi bon'ven'ig'us la mort'o'n, kiam ĝi al'proksim'iĝ'us, kiam mi sent'us ĝi'a'j'n krif'o'j'n lant'e dis'ŝir'i mi'a'n ventr'o'n, dis'pec'ig'i mi'a'j'n organ'o'j'n. Mi'a last'a pens'o est'us pri vi. Kaj nun, Jolanda, nur por vi bat'as mi'a kor'o. Mi'a unu'nur'a donac'o al vi est'as mi'a am'o. Tut'a, absolut'a, etern'a am'o. Nenio'n mi postul'as de vi, krom viv'i apud vi ĉiu'tag'e. Mi'a nur'a cel'o, mi'a perfekt'a feliĉ'o.

Fin'fin'e pret'as Jolanda. Hodiaŭ odor'as ŝi je plaĉ'a nov'a parfum'o, en kiu ŝveb'as jasmen'o kaj narcis'o. Antaŭ ol el'ir'i, kiel kutim'e ŝi atent'e rigard'as si'n en la grand'a spegul'o de la en'ir'ej'o. Ŝi'a long'a mantel'o el mal'hel'a lan'o. Nov'a'j bel'eg'a'j bot'o'j, kiu'j bon'odor'as je nov'a led'o.

La park'o bon'ven'ig'as ni'n per odor'o de herb'o mal'sek'a pro ros'o. Foli'riĉ'a'j mal'hel'a'j arb'et'o'j ar'ig'as si'n rand'e de la herb'ej'o'j, kie tulip'o'j kaj hiacint'o'j desegn'as sinu'a'j'n hel'a'j'n ruband'o'j'n. La tut'a plant'ar'o varm'iĝ'as sub la sun'radi'o'j. Mi sent'as la limf'o'n supr'e'n'ramp'i laŭ trunk'o'j kaj tig'o'j. Mi trem'et'as, iom'et'e frenez'ig'it'a de la ĉie'a printemp'a vigl'o.

Jolanda ne est'as sport'em'a; ŝi ŝat'as trankvil'e promen'i laŭ la sabl'a'j pad'o'j. Mal'e, mi ŝat'as iom for'flank'iĝ'i kaj ĉirkaŭ'vag'i. Sci'vol'o pel'as mi'n, ĉar kelk'foj'e trov'ebl'as strang'aĵ'o'j en la vepr'o'j. Ne tro mal'proksim'iĝ'i, por ke Jolanda ne sent'u si'n sol'a. De temp'o al temp'o re'ven'i al ŝi. Paŝ'i flank'e de ŝi, laŭ ŝi'a kviet'a ritm'o. Feliĉ'i.

Subit'e, mi rimark'as rav'a'n in'o'n, kiu ir'as mal'sam'direkt'e sur ni'a pad'o. Perfekt'a korp'o, mir'ig'a pro san'o kaj jun'ec'o. Fleks'ebl'a'j membr'o'j. Ir'manier'o tiel flu'a, kiel naĝ'ad'o. Ond'iĝ'ant'a'j glute'o'j. Moskeca parfum'o ating'as mi'n. Sovaĝ'a vir'a dezir'o plen'ig'as mi'a'n korp'o'n. Ĉu mi kur'u al tiu ne'kon'at'a in'o? Kompren'ebl'e ne. Mi ek'rigard'as al Jolanda. Ŝi est'is rigard'ant'a ali'direkt'e kaj nenio'n rimark'is.

Re'ven'int'e en la kort'o'n de ni'a dom'eg'o, ni renkont'as najbar'in'o'n, sinjor'in'o'n Blumental. Magr'et'a korp'o kaŝ'it'a per long'a el'uz'it'a mantel'o, kun rand'o de mal'dens'a kunikl'a pelt'o. Ŝu'o'j kun alt'a'j kalkan'um'o'j, kruc'laĉ'it'a'j sur gracil'a'j maleol'o'j. Sur'grund'e ĉe si ŝi met'as si'a'n mal'plen'a'n pajl'a'n korb'o'n, en kies fund'o kuŝ'as mal'nov'a'j ĵurnal'o'pec'o'j, uz'it'a'j por pak'i fiŝ'aĵ'o'n. Sinjor'in'o Blumental est'as eĉ pli babil'em'a ol Jolanda, sed almenaŭ ŝi ne fum'as.

Mi de'long'e sci'as, ke najbar'in'o'j ŝat'as kun'parol'i mez'e de la kort'o. Preskaŭ ĉiu'tag'e okaz'as. Kutim'e tem'as pri trankvil'a dialog'o, inter'plekt'aĵ'o de dolĉ'a'j voĉ'o'j. Oft'e aŭd'iĝ'as rid'o'j. La rid'o de vir'in'o'j pens'ig'as mi'n pri akv'o'fal'o, si'n'sekv'a'j gut'o'j de muzik'a'j not'o'j. Ĉiam, kiam mi aŭd'as la rid'o'n de Jolanda, ek'bat'as mi'a kor'o pro plezur'o.

– Jes, ankaŭ mi ricev'is leter'o'n hodiaŭ. Ĉi tie en mi'a poŝ'o, rigard'u. Kio? La lu'prez'o en la nov'a amas'loĝ'ej'o? Kiom? Terur'e! Rigard'u! Mi'a lu'prez'o preskaŭ du'obl'iĝ'us! Ne'kred'ebl'e! Ne'ebl'e! Honest'a civit'an'in'o mi ĉiam est'is. Ĉiam mi'a'j'n impost'o'j'n mi akurat'e pag'is. Kaj nun, tio! Hont'e! Ver'e hont'e!

La voĉ'o de sinjor'in'o Blumental akut'iĝ'as. Ŝi kri'aĉ'as, ŝi'a'j vort'o'j rapid'as. Ŝi son'as kiel koler'a grand'eg'a bird'o. Ankaŭ Jolanda ek'kri'as. Ili star'as vid'al'vid'e kaj kun'kri'as. Mi tut'e ne tim'as, ĉar mi klar'e sent'as, ke ili ne koler'as unu al la ali'a. Mi disting'as la akr'a'n voĉ'o'n de sinjor'in'o Blumental, la mal'akut'a'n, pli lant'a'n voĉ'o'n de Jolanda. Ili'a'j voĉ'o'j altern'as, kelk'foj'e kolizi'as, kiel kontraŭ'a'j ond'o'j.

Sen'fin'as. Ili tut'e forges'is mi'n. Mi'a'j krur'o'j lac'iĝ'as pro la kur'ad'o en la park'o. Mi ŝat'us ripoz'i, sed en la kort'o oni ne rajt'as mal'streĉ'iĝ'i sur la grund'o.

La rigard'o de sinjor'in'o Blumental tra'pas'as mi'n. Mi konsci'as, ke ŝi ne rigard'as mi'n, mi nur est'as ĉi tie, antaŭ ŝi'a'j okul'o'j. Tamen, mi atent'e rigard'as ŝi'n per fiks'a rigard'o. Ŝi silent'as et'a'n moment'o'n, iom'et'e klin'iĝ'as, etend'as si'a'n man'o'n kaj rid'et'e tuŝ'et'as mi'a'n kap'o'n.

– Bel'eg'a'n hund'o'n vi hav'as, Jolanda. Kia plaĉ'a ruf'a kolor'o.

Laure Pat'as dIlliers
Elekt'o'j en Sloveni'o

SLOVENI'O

Elekt'o'j en Sloveni'o

La 3an de juni'o okaz'is elekt'o'j en Sloveni'o. Voĉ'don'is nur 43 % de la balot'rajt'ul'o'j. La rezult'o'j fakt'e montr'as la ver'a'n stat'o'n de pens'ad'o en la ŝtat'o. Iel venk'is tre dekstr'a parti'o SDS sub la gvid'o de Janez Janša [ janes janŝa ], kiu gajn'is 25 lok'o'j'n el 90 en la parlament'o.

Balot-rezult'o'j

Tamen, krom tiu ĉi parti'o la parlament'o'n en'ir'is nur du pli'a'j dekstr'a'j parti'o'j, kio ne sufiĉ'as por hav'i pli'mult'o'n. Teori'e do dekstr'a koalici'o ne ebl'as. En la parlament'o'n en'ir'is rekord'a nombr'o da parti'o'j (en'tut'e naŭ), inter kiu'j ses est'as ne'dekstr'a'j. Mi ne dir'as „mal'dekstr'a'j”, ĉar la du'a'n pozici'o'n kun 13 mandat'o'j hav'as parti'o de Marjan Šarec, la ĝis'nun'a urb'estr'o de la et'a urb'o Kamnik, kiu est'as tut'e nov'a parti'o, kaj krom la deklar'o de Šarec, ke li ne vol'as koalici'i kun Janša, ne est'as klar'e, kiu'n politik'o'n tiu parti'o sekv'os.

La kvar'a parti'o kun 10 mandat'o'j est'as tiu de ĝis'nun'a ĉef'ministr'o ( SMC, parti'o de modern'a centr'o), kiu est'as liberal'tip'a parti'o, iom mal'dekstr'a. Sam'e 10 mandat'o'j'n akir'is tip'a mal'dekstr'a parti'o SD (social-demokrat'o'j). Sekv'as iom ekstrem'e mal'dekstr'a parti'o Levica (Mal'dekstr'ul'o'j) kun naŭ mandat'o'j. Est'as ankoraŭ du parti'o'j, pli mal'dekstr'a'j.

Long'a'j inter'trakt'ad'o'j

Tamen est'as mal'facil'e kompren'i, kia'n politik'o'n gvid'us koalici'o. Sen'dub'e okaz'os long'a'j kaj mal'facil'a'j inter'trakt'ad'o'j. Ver'ŝajn'e la ĉef'a kaŭz'o, kiu ten'os ili'n kun'e, est'as la dezir'o aktiv'i sen Janša ( SDS).

Tio montr'as, ke grand'a kvant'o da sloven'o'j voĉ'don'is por parti'o'j, kies ĉef'a proklam'it'a politik'o est'as kontraŭ la en'migr'ant'o'j (36 mandat'o'j). Ili do voĉ'don'is ne laŭ tio, kia'n ŝtat'o'n oni vol'as hav'i, sed laŭ tio, kio'n oni tim'as. Tamen, feliĉ'e, ili ne est'as pli'mult'o. Tio diferenc'ig'as Sloveni'o'n de ĝi'a'j najbar'o'j (Hungari'o, Aŭstri'o, Itali'o kaj Kroati'o).

zlti
Zlatko T IŠLJAR
korespond'ant'o de MONAT'O en Sloveni'o
Tro da politik'o

Tro da politik'o

Leg'int'e la juli'a'n numer'o'n de MONAT'O, mi'n traf'as sufiĉ'e da leter'o'j kaj artikol'o'j pri politik'a'j afer'o'j. Mi opini'as, ke est'us pli bon'e met'i mal'pli da artikol'o'j pri ekz. elekt'ad'o'j, nov'a'j reg'ist'ar'o'j, ambasador'o'j, ŝtat'a'j premi'o'j. Mi ŝat'us pli pri kultur'o, scienc'o, natur'o.

Kees N EEFT
Nederland'o
Pri la eks'prezident'o de Brazil'o

Pri la eks'prezident'o de Brazil'o

La leter'o La ver'o pri Lul'a de Mauricio Gomes en MONAT'O 2018/07 p. 5 ja montr'as kiel opini'as la plej'mult'o de la brazil'an'o'j. Mal'pli ol 30 % de la bru'em'a'j apog'ant'o'j de Lul'a da Silva, eks'prezident'o de Brazil'o, plu'send'as fals'a'j'n nov'aĵ'o'j'n en'land'e kaj tra la mond'o, hero'ig'ant'e tiu'n politik'ist'o'n, kiu pov'int'us grand'ig'i Brazil'o'n, se li kun sam'parti'an'o'j ne est'us sufok'int'a la land'a'n ekonomi'o'n per ne'respond'ec'a'j kaj popol'ec'a'j ag'o'j kaj mis'al'propr'ig'o de mon'o por si mem. Eŭrop'an'o'j kaj sud-amerik'an'o'j kri'aĉ'as kontraŭ la brazil'a justic'o, inkluziv'e kelk'a'j'n eŭrop'a'j'n eks'gvid'ant'o'j'n, ignor'ant'e pruv'o'j'n aŭ sen la minimum'a kon'o pri la jur'a kompleks'ec'o de la proces'o. La promes'o'j de la kampanj'o de Lul'a, kiu'j kaŭz'is li'a'n elekt'o'n antaŭ 16 jar'o'j, est'is entuziasm'ig'a'j, sed li prefer'is etern'ig'i si'a'n reg'ad'o'n, kiel far'is Hug'o Chavez en Venezuel'o, Vladimir'o Putin en Rusi'o kaj ali'a'j. Bon'ŝanc'e, la brazil'a justic'o bon'e funkci'as kaj garanti'as la demokrati'o'n de la reĝim'o.

Henrique K NOEDT
Brazil'o.
Hero'a en'migr'int'o

FRANCI'O

Hero'a en'migr'int'o

Jun'ul'o de'ven'int'a el Mali'o, Mamadou Gassama [ mamadú gasamá ], fam'iĝ'is en Franci'o, hero'e sav'int'e infan'o'n.

Kio fakt'e okaz'is?

Ir'ant'e sur'strat'e en Pariz'o, li (kaj ali'a'j preter'pas'ant'o'j) subit'e ek'vid'is knab'et'o'n star'ant'a'n sur la balkon'o-rand'o de la kvin'a etaĝ'o. Mamadou tuj supr'e'n-grimp'is ĝis la balkon'o kaj sukces'is sav'i la knab'et'o'n. Est'as menci'ind'e, ke la infan'o star'is ekster la balkon'a balustrad'o, kun la pied'o'j sur la mal'supr'a rand'o, kaj, kiam la grimp'ant'o ating'is li'n, ali'a vir'o, etend'iĝ'int'e de najbar'a balkon'o, jam sukces'is ek'ten'i man'o'n de la infan'o por mal'ebl'ig'i ties fal'o'n el tiom danĝer'a pozici'o.

La pariz'a spiderman

La event'o'n registr'is mult'a'j poŝ'telefon'o'j, kaj ĝi rapid'e dis'vast'iĝ'is en soci'a'j ret'o'j. La inform-kanal'o'j (precip'e tiu'j kun daŭr'a inform'ad'o kiel BFM - TV C - News ) ne pov'is mal'atent'i tia'n okaz'aĵ'o'n kaj montr'is kaj re'montr'ad'is la lert'a'n grimp'ad'o'n de la jun'ul'o al la knab'et'o. Tiel li far'iĝ'is naci'a hero'o. Kelk'a'j nom'is li'n la pariz'a spiderman (hom'o-arane'o el popular'a bild'stri'a verk'o kaj film'o).

El Mali'o al Franci'o

Mamadou Gassama est'as 22-jar'a. Li nask'iĝ'is en mali'a vilaĝ'o kaj, sam'e kiel mult'a'j afrik'an'o'j, kies person'a horizont'o est'as mal'hel'a en la propr'a land'o, li decid'is migr'i al Franci'o, nom'e al Pariz'o, kie loĝ'is li'a frat'o. El'ir'int'e el Mali'o en 2013, li trans'ir'is Sahar'o'n, rest'ad'is en tre mal'facil'a'j viv-kondiĉ'o'j en Libi'o kaj risk'is dron'o'n en mal'sekur'a boat'o por trans'ir'i Mediterane'o'n ĝis Itali'o, kie'n li al'ven'is en 2014. Post'e li sukces'is re'trov'i si'a'n frat'o'n en Pariz'o kaj viv'ten'is si'n labor'ant'e (sen'dokument'e) en konstru'ad'o.

Ekster'ordinar'a sort'o-turn'o

Se li ne est'us sav'int'a tiu'n knab'et'o'n, ebl'e li est'us traf'int'a polic'a'n kontrol'ad'o'n kaj dev'ig'e re-send'it'a en Mali'o'n, Tia est'as oft'e la sort'o de tiel nom'at'a'j „sen'paper'ul'o'j”, hom'o'j sen rest'ad-permes'a'j dokument'o'j. Sed ĉi-foj'e okaz'is tut'e mal'e, eĉ ekster'ordinar'e ...

Kiam oni ek'sci'is, ke li est'as sen'paper'ul'o, do ne'legitim'a en Franci'o, la kri'o est'is unu'anim'a: Li merit'as legitim'ig'o'n pro si'a kuraĝ'a ag'o. La prezident'o de Franci'o Emmanuel Macron [ emanuél makró ] akcept'is li'n en la prezident'a palac'o Elize'o, dank'is li'n pro li'a kuraĝ'o kaj promes'is al li ne nur baldaŭ'a'n rest'ad-permes'o'n, sed ankaŭ franc'a'n civit'an'ec'o'n. Kaj la pariz'a fajr'o'brigad'o dung'os li'n. Tamen natur'a demand'o est'as, kio est'us okaz'int'a se la grimp'ad'o ne est'us film'it'a?

Komunik'ad-cel'a politik'o

Kial tiom da prezident'a bon'vol'o? Fakt'e, en ni'a nun'a soci'o de ĉiam pli rapid'e for'viŝ'iĝ'ant'a'j bild'o'j, neces'is profit'i la okaz'o'n por ig'i la reg'ist'ar'o'n aspekt'i pli hom'ec'e kelk'a'j'n semajn'o'j'n post la voĉ'don'o en la parlament'o pri la nov'a leĝ'o, kiu drast'e redukt'as la rajt'o'j'n de azil-pet'ant'o'j aŭ ne'legitim'ul'o'j. Tiu leĝ'o ankaŭ prav'ig'as pun'o'j'n kontraŭ la civit'an'o'j, kiu'j bon'vol'em'e, sen'pag'e help'as migr'ant'o'j'n. Bon'a ekzempl'o de „komunik'ad-cel'a politik'o”!

Precedenc'o'j

Ĉu ekzist'as precedenc'o'j? Jes plur'a'j, sed ne tiom bombast'e spegul'it'a'j de la amas'komunik'il'o'j. Kiam islam'a teror'ist'o en 2015 atak'is vend'ej'o'n (kaj ĝi'a'j'n klient'o'j'n, plej'part'e jud'a'j'n) apud Pariz'o, ali'a mali'a jun'ul'o, ankaŭ ne'legitim'ul'o, sav'is kelk'a'j'n person'o'j'n, kaŝ'ant'e ili'n en frid'uj'a'n ĉambr'o'n. Ankaŭ li hav'ig'is al si post'e rest'ad-permes'o'n (sed ne civit'an'ec'o'n). Fakt'e, la teror'ism'a atak'o rest'is dum plur'a'j semajn'o'j ĉiu'tag'a tem'o, kiu'n oni ne pov'is mal'atent'i.

Ali'a ekzempl'o montr'as la „potenc'o'n de bild'o'j”: En 2014 ali'a ne'legitim'ul'o, tunizi'an'o Mohssen Oukassi, sav'is mult'a'j'n person'o'j'n dum nokt'a incendi'o en si'a dom'eg'o en Aubervilliers. Pro tiu si'n'don'em'o li ricev'is unu'jar'a'n rest'ad-permes'o'n, tamen re'nov'ig'ebl'a'n (sed tio neces'ig'as ted'a'j'n klopod'o'j'n) kaj nun li tra'viv'as mal'facil'aĵ'o'j'n pri san'o, dung'o kaj loĝ'ad'o. Li'a'n hero'aĵ'o'n neniu film'is.

Konklud'e

Kio'n konklud'i el ĉio ĉi? Nu, ni ĝoj'as pri la sav'o de knab'et'o, pri la nov'a feliĉ'o de tiu kuraĝ'a jun'ul'o, kies horizont'o subit'e hel'iĝ'is kaj pri kiu tre fier'as li'a'j sam'vilaĝ'an'o'j. Ni ankaŭ atent'ig'u, ke, por ating'i soci'a'n cel'o'n, nepr'e neces'as pri'majstr'i la modern'a'j'n bild'o-rimed'o'j'n!

Ni'a soci'o plu bezon'as hero'o'j'n, kiel Mamadou aŭ kiel Arnaud Beltrame, ĝendarm'a oficir'o kaj fervor'a krist'an'o, kiu en mart'o 2018 propon'is si'n kiel ostaĝ'o'n dum teror'ism'a atak'o en vend'ej'o – kaj est'is murd'it'a. Ne nur sport'ist'o'j soci'e util'u kiel ekzempl'o'j.

pgrl
Pierre G ROLLEMUND
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o
Liter'o neglekt'at'a

Lingv'o

ALFABET'O

Liter'o neglekt'at'a

Ĉiu kapabl'as leg'i la liter'o'n „ g ”, sed preskaŭ neniu pov'as skrib'e re'produkt'i ĝi'n. Pro si'a'j du dis'a'j dis'vast'iĝ'int'a'j form'o'j, ili iĝ'is tem'o de lingv'o'scienc'a stud'o far'e de esplor'ist'o'j el la uson'a universitat'o Johns Hopkins.

Foj'foj'e oni trov'as, ankaŭ en gazet'o'j kaj revu'o'j kiel la ni'a, la koncern'a'n liter'o'n kun form'o simil'a al tiu de numer'o 9 ( Arial, Berlin Sans FB, Century Gothic, Courier New, Comic Sans FB...). Ali'foj'e ĝi est'as, tamen, iel pli mal'simpl'a, kun al'don'it'a'j serif'o'j (pens'u inter'ali'e pri la tre popular'a'j Times New Rom'a'n kaj Garamond) kaj tial pli mal'facil'e pri'skrib'ebl'a – kaj ŝajn'e eĉ skrib'e re'produkt'ebl'a. La scienc'ist'o'j mal'kovr'is fakt'o'n tre interes'a'n, kiu'n tamen mult'a'j ni'a'j leg'ant'o'j ver'ŝajn'e pov'os konfirm'i: ni ja ne kon'as la alfabet'o'n tiel bon'e, kiel ni em'as kred'i.

Grafik'a detal'o

„Est'as kutim'e opini'i, ke, se oni rigard'as io'n oft'e, kaj ĉef'e se oni efektiv'e dev'as pri'atent'i ties form'o'n (kio nepr'e okaz'as dum leg'ad'o), ni ja sci'as, kiel tio aspekt'as kaj kia'manier'e ebl'as tio'n re'produkt'i”, deklar'is kogn'a scienc'ist'o John McCitchos, aŭtor'o de la ne'kutim'a lingv'a stud'o. „Sed la rezult'o'j de la esplor'ad'o sugest'as, ke ĉi tio ne ĉiam est'as ver'a.” En la divers'a'j faz'o'j de la test'ad'o, ekzempl'e, kvar versi'o'j de serif'a „ g ” – tri el kiu'j est'is mal'ĝust'a'j, laŭ iu grafik'a detal'o – est'is montr'it'a'j al 25 person'o'j. Nur 7 person'o'j el ili sukces'is elekt'i la ĝust'a'n, dum 18 deklar'is si'n cert'a'j pri la ĝust'ec'o de erar'a form'o.

Altern'ad'o ne'rimark'at'a

Kadr'e de ali'a eksperiment'o, nur 2 plen'kresk'ul'o'j el 38, kiam oni pet'is ili'n list'ig'i la liter'o'j'n de la latin'a alfabet'o kun du mal'sam'a'j uz'at'a'j form'o'j, dir'is „ g ”: mult'a'j ja konfes'is, ke ili neniam rimark'is ili'a'n diferenc'o'n aŭ ili'a'n altern'ad'o'n. Eĉ pli not'ind'e: nur unu person'o el la tut'a grup'o est'is kapabl'a skrib'i ambaŭ sen'erar'e. „Ni'a el'trov'o montr'as interes'a'n perspektiv'o'n pri la grav'ec'o, ke oni sci'pov'u skrib'i por sci'pov'i leg'i”, asert'is doktor'o McCitchos.

Cristina C ASELLA

012296

Nur 7 person'o'j el 25 sukces'is elekt'i la ĝust'a'n liter'o'n g.

Inter'trakt'o'j kontribu'is al inter'konsent'o

GREKI'O-MAKEDONI'O

Inter'trakt'o'j kontribu'is al inter'konsent'o

En Vien'o okaz'is alt'rang'a'j inter'trakt'o'j pri la nom'ŝanĝ'o de la respublik'o Makedoni'o, kiu'j grav'e kontribu'is al sub'skrib'o de inter'konsent'o. En ili part'o'pren'is la ministr'o'j pri ekster'a'j afer'o'j de Greki'o kaj Makedoni'o. Aten'o ek'de 2005 blok'is, sed nun konsent'is ne plu blok'i la komenc'o'n de inter'parol'o'j de Makedoni'o pri membr'ec'o en Eŭrop'a Uni'o ( EU) kaj Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO).

Jam du'a'n foj'o'n en Vien'o

Antaŭ la inter'trakt'o'j, la aŭstr'a ministr'in'o pri ekster'a'j afer'o'j, Kari'n Kneissl, akcept'is la ministr'o'j'n Nikos Kotzias (Greki'o) kaj Nikol'a Dimitrov (Makedoni'o). Kotzias kaj Dimitrov dank'is la aŭstr'a'n ministr'in'o'n kaj la aŭstr'a'n reg'ist'ar'o'n pro la dispon'ig'it'a ebl'o inter'trakt'i en Aŭstri'o. Inter'parol'o'j de la du ministr'o'j jam la du'a'n foj'o'n okaz'is en Vien'o sub la per'ad'o de la uson'a diplomat'o Matthew Nimetz, special'a reprezent'ant'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.

Geografi'ec'a nom'o

Fakt'e la ŝanĝ'o al la inter'naci'e agnosk'it'a nom'o „Iam'a Jugoslav'a Respublik'o Makedoni'o” (angl'e FYROM) est'is unu el mult'a'j problem'o'j. Nun oni inter'konsent'is, ke la nov'a nom'o de Makedoni'o en'hav'u geografi'a'n al'don'o'n: Respublik'o Nord-Makedoni'o.

Mult'jar'a problem'o

La nom'disput'o inter Aten'o kaj Skopj'o streĉ'as la rilat'o'j'n inter Greki'o kaj ĝi'a nord'a najbar'o Makedoni'o jam dum pli ol 25 jar'o'j. La konflikt'o hav'as si'a'n origin'o'n en 1991, kiam la iam'a jugoslav'a respublik'o anonc'is si'a'n sen'de'pend'ec'o'n kaj trans'pren'is la nom'o'n Makedoni'o ( Makedonija ). El grek'a vid'punkt'o la nom'o Makedoni'o est'as part'o de la naci'a hered'aĵ'o. Aten'o tim'as, ke la najbar'a land'o pov'us tia'manier'e pretend'i je la sam'nom'a nord-grek'a region'o. Pro tio Greki'o insist'is, ke Makedoni'o ŝanĝ'u si'a'n nom'o'n.

Ambaŭ are'o'j est'is part'o'j de la antikv'a Makedoni'o sub la reg'ad'o de Aleksandr'o la Grand'a. Ankaŭ la teritori'o de la nun'a sud-okcident'a Bulgari'o kaj mal'pli grand'a'j are'o'j en Albani'o kaj Serbi'o est'as part'o'j de tiu antikv'a regn'o.

Bon'a'j kondiĉ'o'j por solv'o

Ambaŭ ĉef'ministr'o'j de la inter'trakt'ant'a'j land'o'j, Alexis Tsipras (Greki'o) kaj Zoran Zaev (Makedoni'o), est'as reform'em'a'j mal'dekstr'a'j politik'ist'o'j. Zaev, kiu ofic'as de unu jar'o, far'is simbol'a'j'n paŝ'o'j'n por kontent'ig'i Greki'o'n. Tiel la flug'haven'o de Skopj'o kaj aŭt'o'voj'o ne plu hav'as la nom'o'n „Aleksandr'o la Grand'a”.

La grek'a reg'ist'ar'o propagand'as kompromis'o'n. Ĝi sub'strek'as, ke la solv'o de tiu problem'o est'us kontribu'o al la region'a stabil'ec'o. Dum por la grek'a publik'o tem'as ĉef'e pri la evit'o de vort'o „Makedoni'o” en la nom'o de la najbar'a ŝtat'o, la inter'trakt'o'j inter'temp'e fokus'iĝ'as sur konstituci'a'j afer'o'j.

Laŭ politik'a'j observ'ant'o'j, oni plu kontest'as paragraf'o'j'n 3 kaj 49 de la makedon'a konstituci'o. Tie tem'as pri la ŝanĝ'ebl'ec'o de la makedon'a'j lim'o'j kaj pri „pri'zorg'ad'o” de an'o'j de la „makedon'a popol'o” en la najbar'a'j land'o'j. Fakt'e ambaŭ paragraf'o'j'n oni klar'ig'is en la provizor'a inter'konsent'o akcept'it'a sub la per'ad'o de Nimetz en 1995 kaj en konstituci'a'j al'don'o'j: Skopj'o ne hav'as teritori'a'j'n pretend'o'j'n en Greki'o. Tamen por regul'ig'o de la nom'disput'o oni dev'as ankoraŭ'foj'e ŝanĝ'i la makedon'a'n konstituci'o'n. Tio'n postul'as la grek'a flank'o. Makedoni'o vol'as kontraŭ'e, ke la nov'a nom'o ĉef'e est'u destin'it'a por inter'naci'a, sed ne por naci'a uz'ad'o.

Sub'skrib'o de inter'konsent'o

Cel'ant'e plej baldaŭ'a'n solv'o'n de la long'a diplomat'a konflikt'o, la ministr'o'j pri ekster'a'j afer'o'j de Greki'o kaj Makedoni'o, respektiv'e Kotzias kaj Dimitrov, sub'skrib'is la 17an de juni'o histori'a'n inter'konsent'o'n pri la ŝanĝ'o de la nom'o de la balkan'a land'o al Nord-Makedoni'o. Tio okaz'is en'kadr'e de solen'a ceremoni'o ĉe lag'o Prespa, kuŝ'ant'a ĉe la lim'o'j de Greki'o, Makedoni'o kaj Albani'o. Ĉe'est'is la ĉef'ministr'o'j Alexis Tsipras, Zoran Zaev kaj ali'a'j alt'rang'a'j politik'ist'o'j.

Antaŭ'a'n tag'o'n Tsipras sukces'e tra'pas'is voĉ'don'o'n pri deklar'o de ne'konfid'o en la grek'a parlament'o pro la inter'konsent'o pri la nov'a nom'o de Makedoni'o. La opozici'o kulp'ig'is li'n pro tio, ke li far'is tro grand'a'j'n ced'o'j'n rilat'e la nom'ŝanĝ'o'n.

Kio'n signif'as la inter'konsent'o?

Konform'e al la inter'konsent'o la balkan'a land'o nom'iĝ'os ek'de nun Respublik'o Nord-Makedoni'o. Ties ŝtat'a lingv'o est'os la makedon'a, kaj la civit'an'o'j est'os nom'at'a'j makedon'o'j.

Laŭ la inter'konsent'o Greki'o ne plu mal'help'os la al'iĝ'o'n de la ali'nom'it'a ŝtat'o al EU kaj NATO.

Parlament'a'j ratif'o'j

Nun la sekv'a obstakl'o por la politik'ist'o'j est'os voĉ'don'o en referendum'o en Makedoni'o kaj aprob'o de la inter'konsent'o far'e de la parlament'o'j en ambaŭ land'o'j. Unu'e la makedon'a parlament'o dev'as aprob'i la inter'konsent'o'n kaj post'e anonc'i la okaz'ig'o'n de referendum'o pri la nov'a nom'o en septembr'o kaj oktobr'o. Se la inter'konsent'o est'us aprob'it'a, la makedon'a reg'ist'ar'o dev'us far'i amend'o'j'n en la konstituci'o, kio est'as la ĉef'a postul'o de Greki'o.

012297-TsiprasZaev

Ĉef'ministr'o'j Alexis Tsipras kaj Zoran Zaev post la sub'skrib'o de la Inter'konsent'o (de mal'dekstr'e dekstr'e'n). Fot'o: VIKIPEDIO.

evge
Evgeni G EORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o
Apenaŭ sen'labor'ec'o

Ekonomi'o

SVIS'LAND'O

Apenaŭ sen'labor'ec'o

Malgraŭ la alt'a valor'o de la land'a valut'o, la ne-alianc'iĝ'o al grand'a ekonom'i-grup'o, kaj la mal'grand'ec'o de la land'o, la svis'a'j komerc'a kaj serv'a industri'o'j bon'fart'as.

La sen'labor'ec'o fal'is ĝis rekord'a mal'alt'o. Tut'land'e ĝi ating'is 2,8 % en maj'o 2018, kaj en iu'j kanton'o'j eĉ 1 %. Tamen eĉ svis'a mon'er'o est'as du'fac'a. Laŭ raport'o de Olivier Adler, ekonomik'ist'o de la bank'o Credit Suisse , kiu enket'is ĉe 90 000 entrepren'o'j mal- kaj mez-grand'a'j, al du'on'o de tia'j firma'o'j hodiaŭ mank'as labor'fort'o. Entrepren'o'j dev'as rifuz'i mend'o'j'n pro la mal'ebl'o plen'um'i ili'n.

Fak'ul'o'j ja sci'as, ke plen'a dung'it'ec'o ne est'as ideal'a situaci'o por land'a ekonomi'o. Se ne sufiĉ'as sen'labor'ul'o'j aŭ se neniu dezir'as ŝanĝ'i posten'o'n, kresk'as la risk'o de labor'merkat'a stagn'ad'o kaj halt'o de ekonomi'a dis'volv'iĝ'o.

Antaŭ ĉio mank'as en Svisi'o fak'ul'o'j en la meti'o'j gast'ig'a'j (hotel'o'j kaj restoraci'o'j), mal'san'ul'ej'a'j, konstru'a'j kaj transport'a'j. Plur'a'j afer'ist'o'j plend'as, ke preskaŭ ne ebl'as mal'dung'i ne'taŭg'a'j'n salajr'ul'o'j'n pro la mank'o de anstataŭ'ul'o'j.

Kontraŭ amas'a migr'ad'o

Cert'e, ebl'as varb'i ekster'land'an'o'j'n kaj de kvin jar'dek'o'j Svisi'o hav'as en'migr'o-politik'o'n por kompens'i si'a'n ne'kresk'ant'a'n loĝ'ant'ar'o'n. Jam en la 1970 aj jar'o'j oni invit'is fort'a'j'n brak'o'j'n ekster'land'a'j'n por ven'i labor'i en konstru'ad'o. Al'ven'is vagon'ar'o'j plen'a'j el Itali'o, tiom ke la indiĝen'o'j sent'is si'n iom'et'e invad'it'a'j. Pli'e, pli ol 320 000 trans'lim'a'j naved'ant'o'j el Franci'o, Germani'o, Itali'o kaj Aŭstri'o nun'temp'e labor'as dum'tag'e en Svisi'o – proporci'o grand'a en ok-milion'a land'o.

Iom konsekvenc'e de tiu daŭr'a en'migr'a prem'ad'o, civit'a voĉ-iniciat'o en 2014 sukces'e postul'is rimed'o'j'n „kontraŭ amas'a migr'ad'o”. Ek'de la 1 a de juli'o 2018 efektiv'iĝ'is tia'j rimed'o'j kaj hodiaŭ ĉiu entrepren'o dev'as prioritat'e inform'i la lok'a'n labor-makler'ej'o'n pri ĉiu vak'a posten'o en tia'j meti'o'j, kiu'j hav'as pli ol 8 % da sen'labor'ec'o, por privilegi'i en'land'a'j'n labor'serĉ'ant'o'j'n.

Marten'o E COTT
korespond'ant'o de MONAT'O en Svis'land'o
For'pas'is reg'ant'o de la angl'a sign'o'lingv'o

AKTUAL'E

For'pas'is reg'ant'o de la angl'a sign'o'lingv'o

La in'a goril'o Kok'o for'pas'is en juni'o 2018 je la aĝ'o de 46 jar'o'j. La anonc'o est'is dis'vast'ig'it'a per Twitter de Gorilla Foundation (Goril'o-Fond'aĵ'o). Kvankam ŝi est'is best'o, ŝi'n karakteriz'is tia inteligent'ec'o, ke ŝi kompren'is kaj eĉ util'ig'is la angl'a'n sign'o'lingv'o'n.

Empati'o kaj komunik'em'o

Nask'iĝ'int'e en la best'o'ĝarden'o de San-Francisk'o (Uson'o), Kok'o ek'lern'is la lok'a'n sign'o'lingv'o'n en 1974 dank'e al doktor'in'o Franc'in'e Patterson, kadr'e de apart'a program'o de la universitat'o de Stanford. En'e de si'a gazet'ar'a komunik'o la fond'aĵ'o memor'ig'as, ke ŝi'a'j empati'o kaj komunik'em'o mal'ferm'is la mens'o'n kaj la kor'o'n de milion'o'j da hom'o'j. „Ŝi est'is tre am'at'a, kaj eg'e mank'os al ni”, oni leg'as.

Mort'o de amik'o

En 1978 la revu'o National Geographic dediĉ'is al ŝi kovr'il'o'n, en kiu Kok'o fot'is si'n antaŭ spegul'o. Post'e, en 2014, amas'komunik'il'o'j re'foj'e okup'is si'n pri ŝi, kiam aper'is la nov'aĵ'o, ke ŝi eĉ plor'is pro la mort'o de si'a ŝat'at'a mal'nov'a amik'o, la aktor'o Robin Williams. Ĉar ŝi neniam nask'is ge'fil'o'j'n, okaz'e de ŝi'a 44 a nask'iĝ'dat're'ven'o doktor'in'o Patterson don'is al ŝi ar'o'n da nov'nask'it'a'j kat'o'j. Tem'is pri kor'tuŝ'a renkont'iĝ'o, en kiu la goril'in'o en'am'iĝ'is al ili. „Jen mi'a'j infan'o'j”, ŝi laŭ'vort'e koment'is per la reg'at'a sign'o'lingv'o al dung'it'o'j de Gorilla Foundation .

Bon'far'a apo

La goril'in'o, kiu hav'is tre alt'a'n mens'a'n kvocient'o'n (inter 75 kaj 95 poent'o'j), pov'is kompren'i 2000 angl'a'j'n vort'o'j'n kaj sukces'is esprim'i si'n per klar'a'j agnosk'it'a'j sign'o'j. La dimensi'o de ŝi'a vort'trezor'o kaj la nivel'o de ŝi'a inteligent'o est'as mir'ind'a'j, se konsider'i, ke la averaĝ'a mens'a kvocient'o por hom'o'j est'as 100 poent'o'j. La fond'aĵ'o anonc'as, ke baldaŭ ĝi honor'os Kok'o'n per special'a sign'o'lingv'a apo, kie ŝi mem est'os ĉef'rol'ul'o. La iniciat'o bon'far'os al goril'o'j kaj infan'o'j, kaj help'os la real'ig'o'n de plur'spec'a'j projekt'o'j.

pigr
Roberto P IGRO
redaktor'o de la rubrik'o „Lingv'o”
Por brit'o'j seks'o rest'as dev'ig'a

POLITIK'O KAJ SEKS'O

Por brit'o'j seks'o rest'as dev'ig'a

Alt'a kort'um'o de Briti'o rifuz'is la pet'o'n de Christie El'a'n- Cane [krist'i elán -ke'j'n], kiu argument'is, ke la dev'o specif'i si'a'n seks'o'n por ricev'i pasport'o'n est'as diskriminaci'a kaj tiel ri aj hom'a'j rajt'o'j, laŭ la Eŭrop'a Konvenci'o pri Hom'a'j Rajt'o'j, est'as mal'observ'at'a'j.

La rajt'o'j de ne'du'um'a'j hom'o'j

El'a'n- Cane, kiu mem ident'iĝ'as nek kiel vir'o nek kiel vir'in'o kaj kies prefer'at'a pronom'o en la angl'a est'as la neolog'ism'o per (en ĉi tiu raport'o est'as uz'at'a la inkluziv'a pronom'o ri ), jam preskaŭ 30 jar'o'j'n kampanj'as por la rajt'o'j de seks'e ne'du'um'a'j hom'o'j. Ri komenc'is prepar'i la koncern'a'n juĝ'afer'o'n jam en 2013, kiam la jur'firma'o Clifford Chance LLP akcept'is ri n kiel sen'pag'a'n klient'o'n: pro bon'o, kiel oni dir'as latin'e.

In'o'j, mal'in'o'j kaj iks'o'j

Inter'naci'a norm'o el'don'it'a de la Inter'naci'a Organiz'aĵ'o pri Civil'a Aviad'o postul'as, ke pasport'o hav'u kamp'o'n kun la etiked'o „seks'o” kaj ke tiu kamp'o en'hav'u unu el la liter'o'j F, MX, kiu'j signif'as respektiv'e „in'seks'a”, „vir'seks'a” aŭ „ne'specif'it'a”. La ĉef'a motiv'o por la alternativ'o „ X ” est'is okaz'o'j, en kiu'j neces'as urĝ'e don'i pasport'o'n, ne sci'ant'e la seks'o'n de la koncern'a hom'o, ekzempl'e al rifuĝ'ant'o dum kriz'o. Tamen dek'o da land'o'j nun propon'as tiu'n ebl'o'n pli ĝeneral'e, nom'e: Aŭstrali'o, Barat'o, Dani'o, Germani'o, Irland'o, Kanad'o, Malt'o, Nepal'o, Nov-Zeland'o kaj Pakistan'o. Briti'o mank'as en tiu ĉi list'o: hodiaŭ por ricev'i brit'a'n pasport'o'n oni dev'as deklar'i si'n „ F ” aŭ „ M ”. Laŭ El'a'n- Cane, tio signif'as, praktik'e, ke ri dev'as mensog'i.

Konsekvenc'o'j

Kvankam la kort'um'o rifuz'is la pet'o'n de El'a'n- Cane kaj ne dev'ig'is la pasport-ofic'ej'o'n tuj ŝanĝ'i si'a'n politik'o'n, la decid'o en'hav'as kelk'a'j'n favor'aĵ'o'j'n por tiu'j, kiu'j ne kontent'as pri si'a oficial'e atribu'it'a seks'o. Unu'e, laŭ unu el la advokat'o'j, kiu'j reprezent'is El'a'n- Cane, la decid'o konfirm'as, ke Artikol'o 8 de la Eŭrop'a Konvenci'o pri Hom'a'j Rajt'o'j aplik'iĝ'as al seks'e ne'du'um'a'j hom'o'j, kies ident'ec'o est'u respekt'at'a. Du'e, la kort'um'o postul'is, ke sen'prokrast'e okaz'u pli ĝeneral'a re'konsider'ad'o de la reg'ist'ar'a politik'o pri seks'o kaj ident'ec'o, kaj ke El'a'n- Cane pov'u part'o'pren'i en tio. Ebl'e okaz'os ankaŭ publik'a konsult'ad'o, en kiu ĉiu'j interes'at'o'j pov'os kontribu'i si'a'j'n opini'o'j'n kaj argument'o'j'n.

etge
Edmund G RIMLEY E VANS
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o
La bel'art'a lud'o

SVISI'O

La bel'art'a lud'o

Mond'vast'e est'as kon'at'a'j la bild-glu'mark'o'j de la el'don'ej'o Panini vend'at'a'j en jar'o'j de futbal'a'j sport'konkurs'o'j. Ek'de 2008 ekzist'as paralel'a kolekt'o svis'a, kon'at'a ĉef'e de fervor'ul'o'j: Tschutti Heftli (Futbal'ist-album'o) 1

La original'ec'o de Tschutti Heftli trov'iĝ'as en la bild'o'j: anstataŭ fot'o'j de la sport'ist'o'j sur la glu'mark'o'j est'as divers'stil'a'j mini'pentr'aĵ'o'j far'it'a'j de art'ist'o'j. La portret'ist'o'j'n elekt'is inter'naci'a juĝ'ant'ar'o.

Stil'o kaj komerc'o

Kun fantazi'o kaj humur'o ĉiu team'o hav'as propr'a'n tem'o'n: la hispan'o'j est'as portret'it'a'j kiel person'o'j el Don Kiĥoto ; la meksik'an'o'j est'as aztek'a'j batal'ist'o'j, kaj la svis'o'j'n oni portret'as en rastr'um'er'o'j sur verd'a futbal'kamp'o kiel fon'o.

Ĉi-jar'e est'as reprezent'it'a'j en'tut'e 522 futbal'ist'o'j el la 32 naci'a'j team'o'j part'o'pren'ant'a'j en la mond'a sport'konkurs'o de la Federaci'o Inter'naci'a de Futbal'o Asoci'a ( FIFA ), en pak'et'o'j de po 10 aleator'a'j glu'mark'o'j en ĉiu 84-paĝ'a album'o. Krom la komerc'a interes'o de la kolekt'o, ankaŭ filantropi'a cel'o ekzist'as: kontraŭ ĉiu pak'et'o vend'it'a la firma'o don'as 0,10 svis'a'j'n frank'o'j'n al la inter'naci'a federaci'o Ter'o de la Hom'o'j (franc'e Terre des Hommes 2).

Not'o'j de la redaktor'o: 1. La unu'a album'o publik'ig'it'a de la el'don'ej'o Panini rilat'is al la sport'konkurs'o okaz'int'a en Meksik'o en 1970.
2. La inter'naci'a federaci'o Ter'o de la Hom'o'j est'as ne'reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o favor'a al la daŭr'i'pov'a evolu'o, kun sid'ej'o en Svisi'o. Plur'a'j land'a'j organiz'aĵ'o'j fond'is ĝi'n en 1966.
Marten'o E COTT
korespond'ant'o de MONAT'O en Svisi'o
Kotiz'o'j de Monat'o

Aktual'e

MONAT'O

La kotiz'o'j de MONAT'O dev'os est'i adapt'it'a'j en kelk'a'j land'o'j en la 15 a de novembr'o. Por est'i cert'a, ke vi pag'os ankoraŭ la mal'nov'a'n tarif'o'n, bon'vol'u re'nov'ig'i vi'a'n kotiz'o'n antaŭ tiu dat'o, ĉu rekt'e al FEL, ĉu per'e de unu el ni'a'j per'ant'o'j. La mal'nov'a'j'n kotiz'o'j'n vi trov'as en paĝ'o 4.

pp
Ŝtat'et'o riĉ'a, sed ne plu

Libr'o'j

Ŝtat'et'o riĉ'a, sed ne plu

Jam en la unu'a'j paĝ'o'j banal'a fraz'o klar'ig'as la tut'a'n histori'o'n de teritori'o mal'grand'a, sed avid'at'a: „la batal'o pri natur'a'j riĉ'aĵ'o'j est'as de ĉiu'j temp'o'j”.

Zink'o-erc'o'n oni pri'labor'is jam en la mez'epok'o, sed oni sukces'is precipit'i la zink'o'n kiel pri'labor'ebl'a'n metal'o'n nur jar'cent'o'j'n post'e. Ĝi iĝ'as fleks'ebl'a, lamen'ig'ebl'a, rul'prem'ebl'a jam je ĉirkaŭ 130 celsi'a'j grad'o'j.

Cadmia , Calamine , Calamijn est'as la nom'o'j de la zink'o-erc'o, el'tir'it'a el min'ej'o, situ'ant'a ĉe la land'lim'o inter Belgi'o, Nederland'o kaj Prusi'o 1. Pri la grand'a komerc'a sukces'o de tiu erc'o verk'is Eduard Browne, rakont'ant'e pri la min'ej'o, ekspluat'at'a de tri'cent jar'o'j, kies branĉ'o'j dis'vast'iĝ'as tra plur'a'j sub'ter'a'j vejn'o'j. Fin'e de la mez'epok'o est'is batal'o'j pri posed'o inter la urb'o Aken'o kaj la duk'o de Brabant'o kun la venk'o de ĉi-last'a. Napoleon'o en si'a re'muld'o de la map'o de Eŭrop'o konker'is la min'ej'o'n en 1794 kaj ĝi'n ŝtat'ig'is. Kemi'ist'o Je'a'n- Jacques Dony el'trov'is sistem'o'n por ekstrakt'i pur'a'n zink'o'n, invest'is mult'a'n mon'o'n en la sur'merkat'ig'o de tiu produkt'aĵ'o kaj, kiam oni ĝi'n kopi'is plur'lok'e, li bankrot'is.

Tri'land'a punkt'o

La kolaps'o de la napoleon'a arme'o ĉe Waterloo kaŭz'is, ke la venk'int'a'j potenc'o'j re'aranĝ'is la tut'a'n kontinent'o'n, sed pri tiu zink'erc'a el'fos'ej'o la pac'trakt'at'o de Aken'o de 1816 est'is ne'klar'a: unu paragraf'o ŝajn'e atribu'is ĝi'n al Nederland'o, ali'a al Prusi'o; ne est'is al'don'it'a'j map'o'j, tial ĉiu potenc'o vol'is interpret'i laŭ si'a favor'o. Dum oni atend'is akord'iĝ'o'n, la et'a tri'angul'o ĉe la lim'o inter Belgi'o kaj Prusi'o, kun la supr'a vertic'o ĉe la „tri'land'a punkt'o” (Belgi'o, Nederland'o kaj Prusi'o) kaj en'hav'ant'a la min'ej'o'n, est'is deklar'it'a kiel ne'atribu'it'a, do neŭtral'a, administr'at'a komun'e de la du najbar'a'j land'o'j, kiu'j ne rajt'is en'ig'i si'a'j'n arme'o'j'n.

La „provizor'a land'lim'o”, indik'at'a simpl'e per fost'o'j, traf'is mez'e de la komun'um'o de Moresnet, teritori'o plej'part'e arb'ar'a, kun ĉirkaŭ kvin'dek'o da dom'o'j kaj ĉirkaŭ 250 person'o'j, loĝ'ant'a'j preskaŭ ĉiu'j en la urb'et'o Kelmis. Ĉe la du flank'o'j si'n rigard'is la belg'a Moresnet kaj la prus'a Moresnet ; la are'o est'is ĉirkaŭ 3,5 km 2.

Neŭtral'a Moresnet

La labor'a'j ebl'o'j ĉirkaŭ la min'ej'o al'ven'ig'is fort'a'n en'migr'ad'o'n: la loĝ'ant'o'j kresk'is ĝis pli ol 3400. En 1820 fin'e la akord'iĝ'o'j ek'est'is kaj Nederland'o ced'is, inter'ŝanĝ'ant'e Moresnet -on kontraŭ ali'a min'ej'o, sed inter'temp'e est'is ribel'int'a'j la belg'o'j. Si'a'vic'e la zink'min'ej'o vid'is nov'a'n tre bril'a'n start'o'n per la fond'o de akci'a societ'o Vieille Montagne far'e de pariz'a bank'ist'o kun brusel'a'j radik'o'j, tiel ke ĝi far'iĝ'is la plej grand'a zink'o'produkt'ej'o en la mond'o.

Kiel ŝtat'o, la neŭtral'a Moresnet funkci'is strang'e sed trankvil'e: mon'unu'o? ajn'a: franc'a, belg'a, prus'a; impost'o'j? krud'e kalkul'at'a'j laŭ teren'o'j, mebl'o'j, fenestr'o'j, serv'ist'o'j; patr'uj'o? neniu dev'ig'a soldat'serv'o; lingv'o'j? neniu oficial'a, praktik'e miks'o de la franc'a, german'a, limburg'a, sekv'e neniu dev'ig'a lern'ad'o; urb'a sekur'ec'o? unu ĝendarm'o; justic'o? neniu tribunal'o nek dogan'o'j, kaj la mal'oft'a'j delikt'o'j est'is aranĝ'at'a'j de la najbar'a'j land'o'j, kiu'j hav'is ĉiu'j si'a'n apart'a'n kodeks'o'n; administr'ad'o? urb'estr'o, komisi'it'o'j; ĉu en'tut'e neces'as elekt'o'j? sufiĉ'as nom'um'o'j.

La centr'a strat'o divid'is ankaŭ la hor'o'j'n. Unu'flank'e est'is la hor'o de Pariz'o, ali'flank'e tiu de Berlin'o, kaj la horloĝ'o de Nederland'o fru'is du'dek minut'o'j'n antaŭ la belg'a, ĉar antaŭ la al'ven'o de la fer'voj'o, kiu dev'ig'is al akord'ig'o de la hor'ar'o'j, ĉiu region'et'o hav'is si'a'n hor'o'n.

La erc'o'min'ej'o el'ĉerp'iĝ'is jam en 1885, sed ankoraŭ dum jar'dek'o'j rest'is tre profit'a la pri'labor'o de la metal'o.

Sen'edz'a graved'ul'in'o al'ven'as al la neŭtral'a Moresnet, ebl'e en 1902, akuŝ'as kaj trans'don'as, pag'ant'e, la beb'o'n al famili'o, kiu zorg'os pri li'a bon'fart'o; li nom'iĝ'os Joseph, post'e Emil: la tut'a rakont'o de la libr'et'o tren'iĝ'as tra li, li'a'j famili'an'o'j, li'a'j viv'event'o'j kaj memor'o'j, kolekt'it'a'j rekt'e de la aŭtor'o tra intervju'o'j.

Esperant'o

En la et'a ĉef'urb'o (inter'temp'e la min'ej'o produkt'is tri'dek'obl'e da tun'o'j da erc'o ol antaŭ du'on'jar'cent'o) mult'iĝ'is la trink'ej'o'j, kaj en unu el ili, nom'at'a Select, ek'est'is kurs'o pri Esperant'o. Kre'iĝ'is klub'et'o, ia komun'um'o de esperant'lingv'an'o'j: Moresnet est'as neŭtral'a, do ĝi hav'u oficial'e neŭtral'a'n lingv'o'n! La kurs'o intens'iĝ'is, lern'ant'o'j pli'mult'iĝ'is, la kvar'a Universal'a Kongres'o en Dresden'o (1908) decid'is, ke neŭtral'a Moresnet far'iĝ'u la ĉef'urb'o de la inter'naci'a mov'ad'o. Est'is verk'it'a himn'o (kun la melodi'o de la german'a O Tannenbaum ), kiu est'is ja kantat'a dum la fest'o'j.

Neŭtral'ec'o'n, riĉ'ec'o'n kaj Esperant'o'n for'bala'is la unu'a mond'a milit'eg'o. La pac'trakt'at'o dev'ig'is Germani'o'n agnosk'i la suveren'ec'o'n de Belgi'o sur la neŭtral'a Moresnet, sed pro ne'pag'o de la enorm'a'j milit'a'j damaĝ'o'j far'e de Germani'o, Franci'o, apog'at'e de Belgi'o, invad'is la region'o'n Ruhr. Tamen zink'o ne plu est'is la prefer'at'a material'o por tegment'o'j, ŝutr'o'j, kest'o'j, do ĝi'a produkt'ad'o ne plu est'is profit'ig'a: la du'dek'a jar'cent'o est'as la jar'cent'o de bakelit'o, plast'o, nilon'o. La mond'a milit'eg'o ek'bol'is kaj unu jar'o'n post la komenc'o de la konflikt'o la german'a arme'o okup'is la land'et'o'n, por evit'i, ke belg'o'j de tie al'iĝ'u al kontraŭ'german'a'j fort'o'j.

Sed eĉ pli intens'a est'is la per'fort'a dis'ig'o de la loĝ'ant'ar'o: ĉar la absolut'a pli'mult'o est'is en'migr'int'o'j, rest'int'a'j kun la ŝtat'an'ec'o de si'a origin'a land'o, eĉ en la sam'a strat'o aŭ en la sam'a ĉambr'o jun'ul'o'j est'is rekrut'ig'it'a'j en la german'a'n aŭ en la belg'a'n arme'o'n. La fin'o de la milit'o abol'is la ŝtat'et'o'n, kiu est'is en'korp'ig'it'a en Belgi'o'n, konsist'ig'ant'e tiel german'lingv'a'n enklav'o'n per referendum'o pri kies regul'ec'o mult'a'j dub'o'j est'as legitim'a'j. En la milit'o mort'is 68 an'o'j de Moresnet, sed la slab'o, kiu memor'ig'as pri ili, ne dir'as, en kiu arme'o ili batal'is: En la mort'o kun'ig'it'a'j.

Kvankam Esperant'o est'is dum mal'long'a temp'o (dek'o da jar'o'j) teori'e la oficial'a lingv'o de la neŭtral'a land'o Moresnet, apenaŭ est'as menci'o pri ĝi; ĉiu'j fraz'o'j aŭ ŝild'o'j est'as german'lingv'a'j (traduk'it'a'j libr'o'fin'e), kaj fort'e mank'is la koncept'o pri patr'uj'o: tro mal'grand'a est'is tiu ŝtat'o, por ke ĝi pov'u organiz'iĝ'i kiel funkci'ant'a struktur'o kaj kre'i sent'o'n pri civit'an'ec'o, lig'at'a ankaŭ de komun'a neŭtral'a lingv'o: la plej fru'a'j loĝ'ant'o'j iĝ'is minimum'a procent'o kompar'e kun la en'migr'int'o'j.

Flu'o de fakt'o'j

Ĉi tiu land'et'o, tiom for'a de normal'ec'o, iĝ'as simpati'a al la leg'ant'o: en'tut'e ĝi'a histori'o daŭr'is tamen de 1816 ĝis 1919, do plen'a'n jar'cent'o'n. La flu'o de la fakt'o'j en la libr'o risk'as ne ĉiam est'i tro klar'a, ĉar, preter iu'j apenaŭ'a'j lingv'a'j stumbl'et'o'j, la salt'o inter divers'generaci'a'j viv'rakont'o'j postul'as de la leg'ant'o kapabl'o'n kun'salt'i tra la jar'dek'o'j: oni kred'as est'i en unu ĵus menci'it'a jar'o, kaj mal'e la intervju'at'o ŝanĝ'iĝ'as kaj kun'tren'as si'a'n ali'temp'a'n memor'o'n; sed en'tut'e oni leg'as kun ĝu'o, kvazaŭ fabel'o'n: la ne'mult'a'j'n paĝ'o'j'n oni turn'as avid'e por leg'i la sekv'o'n. Tre klar'a'j est'as la tri map'o'j montr'ant'a'j, kiel mov'iĝ'is la land'lim'o'j en la last'a jar'cent'o.

Carlo M INNAJA

David van Reybrouck : Zink'o. El la nederland'a traduk'is Piet Buijnsters. Eld. Inter'naci'a Esperant'o-Institut'o, 2017. 56 paĝ'o'j. ISBN 978-908056515-9.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Util'o'j kaj ec'o'j de ver'a panace'o

Scienc'o

MIEL'O

Util'o'j kaj ec'o'j de ver'a panace'o

Aprez'at'a de'long'e kiel spirit'a tonik'o, pri'skrib'at'a kiel font'o de jun'ec'o, saĝ'ec'o kaj sen'mort'ec'o, difin'it'a eĉ kiel manĝ'aĵ'o de di'o'j, miel'o est'as vast'e uz'at'a de hom'o'j ĉiam pli konsci'a'j pri ĝi'a'j kurac'a'j kaj nutr'a'j ec'o'j. Plur'a'j spur'o'j kaj histori'a'j referenc'o'j, inkluziv'e de kelk'a'j bibli'a'j cit'aĵ'o'j, dokument'as de ne'memor'ebl'a temp'o ĝi'a'n ĉe'est'o'n inter ni kaj cert'ig'as, ke la ĉef'a'j antikv'a'j civiliz'o'j – inter ili la egipt'a kaj la helen'a – ĝi'n kvalifik'is kiel produkt'o'n sankt'a'n.

320 vari'o'j

Nun'temp'e ankaŭ plur'a'j scienc'a'j esplor'o'j konfirm'as la avantaĝ'o'j'n de miel'o por la hom'a san'o, kiel font'o de energi'o, ĉel'a re'gener'il'o kaj stimul'ant'o de la imun'a sistem'o. Sam'temp'e oni re'kon'as ĝi'a'j'n ec'o'j'n kontraŭ'inflam'a'n, antibiotik'a'n, antiseps'a'n, cikatr'ig'a'n, vigl'ig'a'n, sedativ'a'n kaj protekt'em'a'n. Oni sum'e konsider'as miel'o'n efik'a por batal'i kontraŭ mult'a'j afekci'o'j digest'a'j, metabol'a'j, kor-vaskul'a'j, dermat'ologi'a'j, okul'a'j kaj gener'a'j/urin'a'j. Iu'j dir'as, ke ĝi'a regul'a konsum'o pli'facil'ig'as la asimil'ad'o'n de ali'a'j nutr'aĵ'o'j pro tio, ke ĝi est'as tre digest'ebl'a, help'as la kresk'ad'o'n kaj la pli'fort'ig'o'n de ost'o'j, util'as por la kor'o, hepat'o, stomak'o kaj ne'last'e la intelekt'o. Do ne est'as hazard'e, ke la komerc'ad'o kaj la uz'ad'o de miel'o pli'iĝ'as daŭr'e en la mond'o, kie est'as agnosk'it'a'j 320 vari'o'j de miel'o (de'pend'e de la spec'o'j de flor'o'j, kies nektar'o'n abel'o'j suĉ'as, kaj de la spec'o'j de abel'o'j, kiu'j ĝi'n produkt'as).

Abel'terapi'o

Mult'a'j person'o'j, pro ĝi'a kompleks'a kemi'a kompon'o, ĝi'n konsider'as „komplet'a manĝ'aĵ'o”: fakt'e ĝi en'hav'as eg'a'n kvant'o'n da karbon'hidrat'o'j, enzim'o'j, amin'o'acid'o'j, organik'a'j acid'o'j, anti'oksid'ant'o'j, vitamin'o'j kaj mineral'o'j. Inter la apog'ant'o'j de miel'o est'as Lu'is Pop'a Salcedo, kub'a magistr'o pri „scienc'o'j en natur'a kaj tradici'a medicin'o” ( NTM): laŭ li, tem'as pri tiel bon'a eliksir'o, ke tut'e valor'as invest'i mon'o'n por garanti'i, ke en ni'a hejm'o neniam mank'u unu aŭ du uj'o'j da miel'o. „Abel'terapi'o konsist'as el la uz'ad'o de miel'o kaj ali'a'j produkt'o'j de'ven'ant'a'j de abel'uj'o'j kun cel'o'j re'san'ig'a'j: ĝi est'as agnosk'it'a inter la dek terapi'a'j kategori'o'j de la program'o pri NTM en Kub'o”, asert'is last'a'temp'e Pop'a Salcedo.

Miel'it'o

Tiu ĉi fak'ul'o, unu el la plej prestiĝ'a'j iniciat'int'o'j de natur'a'j trakt'ad'o'j en la kub'a orient'a provinc'o Granma, pled'as por ke oni pli ekspluat'u la antibiotik'a'j'n ec'o'j'n de miel'o kaj ĝi'a'j deriv'aĵ'o'j, rezist'ant'e la tro oft'a'n uz'ad'o'n de konvenci'a'j antibiotik'o'j kontraŭ la ĉe'est'o de virus'a'j mal'san'o'j. Pop'a Salcedo rekomend'as akcept'i, ke „ideal'e est'as, ke la organism'o kre'u si'a'j'n propr'a'j'n antikorp'o'j'n kaj sen'efik'ig'u virus'o'j'n; sed, se ĝi bezon'as help'o'n, oni turn'u si'n al la abel'bred'a'j produkt'o'j, kaj precip'e al et'et'a kvant'o da miel'o, nom'at'a hispan'e miel'it'o, kiu est'as kraĉ'ig'a, kontraŭ'inflam'a, analgezi'a kaj fort'ig'as la imun'a'n sistem'o'n”. Paralel'e, por konserv'i la oportun'a'n ekvilibr'o'n en la organism'o, sed ankaŭ por hav'ig'i la neces'a'n energi'o'n kaj adopt'i nutr'a'n kutim'ar'o'n san'a'n, Pop'a Salcedo rekomend'as ankaŭ komenc'i la tag'o'n per maten'manĝ'o ekologi'a, konsist'ant'a el te'o-infuz'aĵ'o far'it'a el iu ajn medicin'a plant'o, riĉ'ig'it'a per ajl'er'o kaj la kon'at'a kaj jam supr'e menci'it'a kuler'et'o da miel'o.

Aft'o'j

Jen kelk'a'j ekzempl'o'j pri miel'a util'ec'o: du kuler'et'o'j da miel'o kun citron'a suk'o, por lukt'i kontraŭ katar'o kaj tus'o; unu kuler'et'o da miel'o, je fast'o, kontraŭ ulcer'o'j; miel'o kun ajl'o kaj cep'o, kiam oni spert'as astm'o'n; abund'a kvant'o da miel'o rapid'e aplik'end'a, por mild'ig'i brul'um'o'n de la haŭt'o. Krom'e: frot'i per tuk'o (el gaz'o aŭ koton'o) ŝmir'it'a per miel'o est'as ideal'e por kurac'i buŝ'a'j'n aft'o'j'n.

UN-rezoluci'o

La 20an de maj'o 2018 est'is celebr'it'a la Mond'a Tag'o de la Abel'o, laŭ UN-rezoluci'o aprob'it'a fin'e de 2017 (MONAT'O 2018/04, p. 10): tia'manier'e ebl'is omaĝ'i al tiu'j tre labor'em'a'j insekt'o'j kaj ankaŭ al abel'bred'ist'o'j, nom'e labor'ist'o'j kiu'j lert'e kaj pacienc'e bred'as kaj okup'iĝ'as pri ili. Dank'e al ili'a si'n'dediĉ'o, miel'o kun si'a'j mult'a'j ec'o'j kaj util'o'j ating'as ni'a'j'n tabl'o'j'n kaj help'as la hom'ar'o'n viv'i pli long'e kaj bon'e.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Interes'a en'konduk'o al mister'a land'o

Interes'a en'konduk'o al mister'a land'o

Unu el la plej bon'a'j avantaĝ'o'j est'i esperant'ist'o est'as, ke per tio oni al'ir'as al lingv'o'j kaj kultur'o'j de mond'o'part'o'j, kiu'j ne part'o'pren'as en la reg'ant'a'j „inter”naci'a'j kultur'o'j kaj tial rest'as kondamn'it'a'j al flank'e'n'las'o. Tiu trajt'o de Esperant'o, kiu ig'as ĝi'n ricev'uj'o de ĉia'j kultur'o'j, est'as mi'a'opini'e tro mal'bon'e pri'zorg'at'a de ni mem: cert'e, ni'a'j kultur'a'j ag'ant'o'j – el'don'ej'o'j, libr'ej'o'j, ret'ej'o'j, ktp – pov'os ek'hav'i mult'e pli da gajn'o'j, se ili pli akurat'e trakt'os tiu'n ebl'o'n. Tiel dir'int'e, mi dev'as gratul'i FEL-on pro el'don'ad'o de La muel'il'o de la fortun'o, kiu, almenaŭ al mi, ebl'ig'is, ke mi kon'u iom pli pri la plej „mister'a” el la latin'id'a'j naci'a'j lingv'o'j kaj kultur'o'j: la ruman'a. (Mister'a, ĝust'e ĉar ĝi ne est'as dis'vast'ig'at'a eĉ inter la ali'a'j latin(id) aj kultur'o'j, kaj tiel la libr'o en'konduk'as oni'n al tiu land'o.)

La klasik'aĵ'o de la ruman'a literatur'o La muel'il'o de la fortun'o est'is unu'a'foj'e publik'ig'it'a en 1880, kaj la aŭtor'o Io'a'n Slavici (1848-1925) okup'as en la tiu'lingv'a literatur'o el'star'a'n lok'o'n ne nur pro si'a verk'a labor'ad'o, sed ankaŭ pro la kvalit'o mem de tiu'j verk'o'j. Kompren'ebl'e, li'a est'is la epok'o, kiam naturalism'o reg'ad'is la literatur'a'n mond'o'n, kaj ties pled'o por pli preciz'a kaj komplet'a pri'skrib'o kaj de la real'aĵ'o kaj de la hom'o'j, sen ajn'a fantazi'ec'o, kiu apart'ig'u ni'n de la konkret'a mond'o.

Tamen est'as just'e demand'i: se tem'as pri naturalism'a tekst'o, kial oni leg'u Slavici, kaj ne la franc'o'n Zola, eminent'ul'o'n de tiu skol'o? Ĉar kvankam Slavici obe'as al lim'o'j de tiu skol'o, li, en La muel'il'o de la fortun'o, iel elast'e manipul'as ili'n por pli traf'e ating'i si'a'j'n cel'o'j'n: ja ne la ekster'a'n real'aĵ'o'n li cel'as pentr'i, sed la intern'a'n; pro tio, en li'a verk'o est'as lok'o por delikat'a psikologi'a desegn'ad'o de la rol'ul'o'j. Tia'manier'e, leg'i ties verk'o'n est'as kvazaŭ plonĝ'i en la hom'a'n universal'ec'o'n, kiu'n ni ĉiu'j kun'divid'as.

Ne tiel oni leg'u la libr'o'n, pens'ant'e mal'kovr'i ia'n ekzot'a'n pejzaĝ'o'n de la 19 a -jar'cent'a'j ruman'lingv'a'j teritori'o'j de la Aŭstr'a-Hungar'a Imperi'o. Tio est'us nur (facil'a) distr'o por ekster'land'a'j leg'ant'o'j, kaj Slavici ne est'as tiom ĝentil'a: tio, kio'n li al ni prezent'as, est'as, kvankam simpl'a, rakont'o, kies struktur'o postul'os de ni ver'e atent'a'n leg'ad'o'n, por ke ni pov'u ating'i ne nur tio'n, kio'n laŭ'vid'e la rol'ul'o'j ja pens'as, ag'as kaj montr'as, sed tio'n, kio'n ili ver'e cel'is. Tia'j subtil'a'j detal'o'j kre'as por la leg'ant'o psikologi'a'n roman'o'n, kiu dev'ig'as ni'n al kvazaŭ'detektiv'a leg'ad'o (do, se hazard'e vi, kiu mi'n leg'as nun, instru'as Esperant'o'n por mez'nivel'ul'o'j, jen tre interes'a tekst'o por star'ig'i diskut'o'j'n en parol'ig'a'j kurs'o'j).

Tamen por ekster'land'a'j leg'ant'o'j, almenaŭ tiu'j kiel mi, latin-amerik'an'o, la libr'o est'as tre interes'a ne pro ia „ekzot'a trajt'o”, kiu'n ĝi pov'us al'port'i, sed ĝust'e pro la (kelk'foj'e terur'a'j) simil'ec'o'j inter kelk'a'j trajt'o'j de ambaŭ kultur'o'j (ĉu ĉar bandit'ism'o kaj kruel'ec'o ĉie egal'as?): cert'e, la etos'o, el'vok'it'a en la libr'o, memor'ig'os mult'a'j'n pri la kondiĉ'o'j de kamp'ar'an'o'j en la for'a'j kamp'ar'o'j de divers'a'j land'o'j. Tiel tiu roman'et'o, ne nur dank'e al psikologi'a'j demand'o'j, ( ka)ten'os la interes'o'n de la leg'ant'o, sed ankaŭ pri la soci'a'j problem'o'j, kiu'j en ĝi est'as, kvankam iom kaŝ'em'e, el'montr'it'a'j kaj kiu'j klar'ig'as, kial est'as tiu du'senc'a titol'o.

Ĉar, mal'feliĉ'e, mi ne reg'as la ruman'a'n, mi ne pov'as taks'i la preciz'ec'o'n de la traduk'o de Lenke Szász, sed mi pov'as ja asert'i, ke la leg'ad'o tiel bon'e flu'as, ke oni ja pens'as, ke tem'as pri original'aĵ'o. Fakt'e, nur sur paĝ'o 21 mi fin'e rimark'is, ke la libr'o est'as ja traduk'o, kaj tio – nepr'as, ke mi menci'u – okaz'is nur, ĉar oni uz'is kiam ... kiam kiel korelativ'a'j'n konjunkci'o'j'n, anstataŭ jen ... jen. Cert'e, laŭ opini'o de ruman'a amik'o, konsult'it'a de mi, tio est'as ne'rimark'it'a influ'o de la ruman'a esprim'o când... când , tamen eĉ tia dorm'et'o de la traduk'int'in'o neniel damaĝ'as la kompren'o'n de la fraz'o, kaj don'as al la tekst'o special'a'n gust'o'n, kiu ja permes'is al mi mal'kovr'i, ke la ruman'a beletr'o ne pri'trakt'as nur la histori'o'n de iu cert'a graf'o, kiu oni'dir'e ne ŝat'as ali'a'j'n hom'o'j'n kaj fuĝ'as el la sun'o.

Fernand'o P IT'A

Io'a'n Slavici : La muel'il'o de la fortun'o.. El la ruman'a traduk'is Lenke Szász. Eld. Flandr'a Esperant'o-Lig'o, Antverpen'o, 2018. Bind'it'a versi'o: 160 paĝ'o'j. ISBN 978-9077066-57-7. Hav'ebl'as krom'e bit'versi'o'j en la form'o'j ePub, PDF kaj Mobipocket.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Skelet'o re'aper'is en Pompej'o post 2000 jar'o'j

ITALI'O

Skelet'o re'aper'is en Pompej'o post 2000 jar'o'j

Vir'o prov'is eskap'i per ĉiu'j si'a'j fort'o'j de la detru'a erupci'o de la vulkan'o Vezuvi'o, sed ne sukces'is si'n sav'i: dum li for'kur'is, ŝton'eg'o pez'ant'a 300 kilo'gram'o'j'n abrupt'e traf'is kaj eĉ sen'kap'ig'is li'n. La fakt'o okaz'is en 79 p. K., okaz'e de la last'a kaj sen'dub'e plej fi'fam'a erupci'eg'o de Vezuvi'o (vulkan'o dorm'ant'a, sed ankoraŭ aktiv'a, ĉe la sud-ital'a urb'o Napol'o). La viktim'o est'is 35-jar'aĝ'a vir'o kun mal'san'a krur'o, kio probabl'e kontribu'is al la mal'rapid'iĝ'o de li'a kur'o. Kiam li for'las'is si'a'n dom'o'n, li'n frap'is grand'a nub'o konsist'ant'a el laf'er'o'j kaj cindr'o, en lok'o de Pompej'o situ'ant'a ie inter la strat'et'o de Balkon'o'j kaj tiu de Arĝent'a Ge'edz'iĝ'o, en'e de la 5 a are'o.

Artr'it'o

Grund'o kovr'is dum preskaŭ du jar'mil'o'j ties skelet'o'n, pro tio ni ne hav'as li'a'n muld'aĵ'o'n (kio hav'ebl'as por plur'a'j ali'a'j person'o'j mort'int'a'j tiam). Est'as tamen li'a preskaŭ komplet'a skelet'o surpriz'e bon'e konserv'it'a sub la ŝton'eg'o, kio est'as el scienc'a vid'punkt'o eĉ pli rimark'ind'a. La sol'a mank'ant'a part'o, kiu'n esplor'ist'o'j plu serĉ'as, est'as li'a krani'o. Se oni trov'us ĝi'n, ja ebl'us re'konstru'i la tut'a'n aspekt'o'n de la vir'o, kiu laŭ la unu'a'j analiz'o'j est'is alt'a 1,65 metr'o'j'n kaj sufer'is pro artr'it'o. Sur li'a tibi'o rest'as fakt'e spur'o'j de ost'a afekci'o. „Tem'as pri sen'precedenc'a kaj ne'kred'ebl'a scienc'a mal'kovr'o”, koment'is la estr'o de la ital'a ministeri'o pri kultur'a'j valor'aĵ'o'j, Dari'o Franceschini.

case
Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Okcitan'lingv'a insul'o en sud'a Itali'o

Lingv'o

MINORITAT'A'J LINGV'O'J

Okcitan'lingv'a „insul'o” en sud'a Itali'o

La lingv'o de la „kortez'a am'o”, kiu'n uz'is la mez'epok'a'j trobador'o'j, super'viv'as ne'suspekt'ebl'e en Kalabri'o, unu el la plej sud'a'j provinc'o'j de Itali'o, kaj pli preciz'e en la vilaĝ'o Guardia Piemontese (okcitan'e La Gàrdia ). Tem'as pri komun'um'o konsist'ant'a el 1600 loĝ'ant'o'j, en la provinc'o Cosenza. La lok'a idiom'o, ital'e dialetto guardiolo , est'as vari'aĵ'o de la okcitan'a, hind-eŭrop'a latin'id'a lingv'o – el la gaŭl'o'roman'id'a sub'grup'o – kon'at'a ankaŭ kiel provenc'a. Oni renkont'as ĝi'n en kelk'a'j region'o'j de sud'a Franci'o (ekzempl'e Provenc'o, Lazur'a Bord'o, Langvedok'o, Pirene'o'j) kaj en la okcitan'a'j val'o'j de la nord-ital'a'j region'o'j Piemont'o kaj Liguri'o

Kiel ebl'as, ke la okcitan'a lingv'o viv'as ankaŭ en unu'op'a vilaĝ'et'o de for'a sud'a Itali'o, tiel mal'proksim'e de Franci'o kaj nord-okcident'a Itali'o?

Du teori'o'j

Ebl'e Guardia Piemontese ŝuld'as si'a'n origin'o'n al la fuĝ'ad'o de vald'an'o'j (sub'ten'ant'o'j de la religi'o star'ig'it'a de Pierre Vald'o, aŭ Vaudès), kiu'j, en part'o'j de la 12 a kaj la 13 a jar'cent'o'j p. K., for'las'is la piemont'a'j'n val'o'j'n por eskap'i el persekut'ad'o far'e de inkvizici'a tribunal'o.

Tamen ali'ul'o'j sub'ten'as mal'sam'a'n teori'o'n, laŭ kiu tem'is pri ekonomi'a migr'ad'o de vald'an'o'j en la unu'a du'on'o de la 14 a jar'cent'o p. K., pro la tiam'a tro'loĝ'at'ec'o de la teritori'o'j, de kiu'j ili de'ven'is. Sen'dub'as, ke en Kalabri'o la okcitan'parol'ant'o'j viv'is pac'e ĝis la du'on'o de la 16 a jar'cent'o p. K., kiam ili est'is viktim'o'j de violent'a persekut'ad'o, pri kiu oni hodiaŭ plu parol'as kun terur'o. Post kiam la vald'an'o'j de Piemont'o kaj Kalabri'o al'iĝ'is oficial'e al la protest'ant'a eklezi'o (antaŭ'e ili est'is „sen'de'pend'a” religi'a grup'o), la eklezi'o de Rom'o decid'is kontraŭ'batal'i ili'n kiel ajn. La 5an de juni'o 1561 tial komenc'iĝ'is tre sever'a sub'prem'o ankaŭ en la kalabra vilaĝ'o Guardia Piemontese (kiu, spit'e al ŝajn'o'j, ne est'as en Piemont'o, sed ja ŝuld'as si'a'n nom'o'n al la region'o, de kiu ĝi'a'j vald'an'a'j civit'an'o'j de'ven'is).

Konvert'iĝ'o'j

La koncern'a sub'prem'o daŭr'is 11 tag'o'j'n kaj est'is tiel per'fort'a, ke ĝi indulg'is eĉ ne infan'o'j'n. Oni kalkul'is, ke 2000 hom'o'j est'is en'tut'e mort'ig'it'a'j (iu'okaz'e eĉ buĉ'it'a'j, ŝtip'ar'um'it'a'j ...) en tiu'j batal'a'j tag'o'j. La sang'o verŝ'it'a est'is tiom'a, ke la ĉef'a pord'eg'o de Guardia Piemontese kaj la centr'a plac'o est'is respektiv'e nom'it'a'j, por est'ont'ec'a memor'o, Port'a del sangue (Pord'eg'o de sang'o) kaj Piazza della Strage (Plac'o de la masakr'o).

Post tiu kruel'a ag'o, la loĝ'ant'ar'o de Guardia Piemontese est'is sub'met'it'a al kontrol'a reĝim'o, por ke est'u klar'e, ĉu la konvert'iĝ'o'j, je kiu'j la super'viv'ant'o'j est'is dev'ig'it'a'j, est'is sincer'a'j aŭ nur ŝajn'a'j. Plur'a'j loĝ'ant'o'j decid'is eskap'i el Kalabri'o kaj trov'is ŝirm'o'n en la piemont'a'j val'o'j, ĝust'e en la sam'a'j lok'o'j, el kiu'j ili'a'j pra'ul'o'j antaŭ kelk'a'j jar'cent'o'j est'is el'migr'int'a'j.

Kultur'a'j event'o'j

Ek'de 2008, ĉiu'jar'e en la 5 a de juni'o, oni celebr'as la Tag'o'n de Memor'o pri tiu'j tragik'a'j fakt'o'j, sed ankaŭ por dis'vast'ig'i la valor'o'n de toler'em'o kaj de inter'religi'a, ekumen'ism'a dialog'o. Tamen la okcitan'a'j kaj vald'an'a'j radik'o'j de la komun'um'o esprim'iĝ'as dum la tut'a jar'o per divers'a'j iniciat'o'j kaj kultur'a'j event'o'j: festival'o de okcitan'a muzik'o, okcitan'a semajn'o, lecion'o'j pri okcitan'a lingv'o ktp.

Apud la Pord'eg'o de Sang'o trov'iĝ'as la sid'ej'o de la asoci'o Giovan Lu'ig'i Pascale , kun riĉ'a'j muze'o kaj bibliotek'o. En ĉi tiu kultur'a centr'o, mal'ferm'it'a en 1983 okaz'e de ĝemel'iĝ'o inter Guardia Piemontese kaj Torre Pellice (apud Torin'o), ebl'as spekt'i ankaŭ kelk'a'j'n film'et'o'j'n pri la masakr'o de 1561. Sen'de'pend'e de si'a'j histori'o kaj tradici'o, nun Guardia Piemontese est'as rimark'ind'a turism'a lok'o ĉe Tiren'a Mar'o, fam'a ankaŭ pro si'a'j bel'a'j ban'ej'o'j.

Laŭ iu'j font'o'j 34 el'cent'o'j de la lok'ul'o'j reg'as ankoraŭ, krom la norm'a'n ital'a'n, ankaŭ la okcitan'a'n idiom'o'n de Guardia Piemontese. Esplor'ist'o'j pri ital'a dialekt'ologi'o divid'is la loĝ'ant'o'j'n laŭ aĝ'a'j kategori'o'j kaj post'e propon'is demand'ar'o'n al ili. La rezult'o est'is, ke not'ind'a procent'aĵ'o de la loĝ'ant'ar'o efektiv'e deklar'is, ke ĝi sci'pov'as bon'e kaj uz'as tiu'n antikv'a'n okcitan'a'n lingv'o'n ĝis nun.

Parol'at'a hejm'e kaj kun amik'o'j

Tut'e ali'a'n opini'o'n hav'as la lingv'ist'o Pietro Monteleone. En si'a artikol'o Per un'a identità di Guardia Piemontese tra dat'i demografici, riscontri, memoria e territorio (Por ident'ec'o de Gardia Piemontese per demografi'a'j datum'o'j, re'ag'o'j, memor'o kaj teritori'o) li al'ven'is al la konklud'o, ke la lok'a loĝ'ant'ar'o de Guardia Piemontese, ĝis eĉ du tri'on'o'j, ĉiam esprim'as si'n okcitan'lingv'e kaj hejm'e kaj kun amik'o'j. La okcitan'a idiom'o de Guardia Piemontese daŭr'as est'i – li asert'as – la plej kutim'a komunik'il'o por plej mult'a'j civit'an'o'j.

Ali'a metod'ologi'o uz'at'a est'is la distribu'ad'o de skrib'it'a popular'a rakont'o. Oni propon'is ĝi'n ital'lingv'e al la loĝ'ant'o'j, kiu'j est'is si'a'vic'e pet'it'a'j traduk'i voĉ'e tiu'n tekst'o'n al la lok'a okcitan'a. Oni registr'is la divers'a'j'n versi'o'j'n kaj tiu'j est'is post'e kompar'at'a'j kaj pri'stud'at'a'j. Ili tre simil'is kaj montr'is la kon'o'n de apart'a'j gramatik'o kaj sintaks'o, eg'e mal'sam'a'j ol tiu'j de la ital'a lingv'o kaj de la lok'a kalabri'a dialekt'o parol'at'a en ali'a'j vilaĝ'o'j kaj urb'o'j de la region'o.

Iu'j ekzempl'o'j pri la lok'a vort'trezor'o? Quiau (ŝlos'il'o; ital'e chiave , okcitan'e clau ), nuèit (nokt'o; ital'e notte , okcitan'e nuèch, nuèit ), chantar (kant'i; ital'e cantare , okcitan'e cantar, chantar ), chabra (kapr'o; ital'e capra , okcitan'e cabra, chabra, craba ), lenga (lingv'o; ital'e lingua , okcitan'e lenga ), piaça (plac'o; ital'e piazza , okcitan'e plaça ), pònt (pont'o; ital'e pont'e, okcitan'e pont, pònt ), guieisa (eklezi'o, kirk'o; ital'e chiesa , okcitan'e glèisa, glèia ).

case
Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Slovak'a Sokrat'o

Modern'a viv'o

SLOVAKI'O

Slovak'a „Sokrat'o”

La pitoresk'a slovak'a mont'vilaĝ'et'o Terchová [ terĥova ] – trov'iĝ'ant'a ne mal'proksim'e de la urb'o Žilina [ ĵilina ] ( ĉ. 200 km nord'e de Bratislav'o) – est'as la nask'iĝ'lok'o de Jur'a'j Jánošík [ janoŝik ] (1688-1713). Laŭ kelk'a'j, li est'is grand'a hero'o de la mal'grand'a slovak'a popol'o; laŭ ali'a'j, nur simpl'a vilaĝ'a rab'ist'o simil'a al la angl'o Robin Hood (vid'u la artikol'o'n De fag'o al fag'o en Monat'o 2013/07, p. 7).

Ne mult'a'j sci'as, ke en Terchová nask'iĝ'is – antaŭ 300 jar'o'j, kaj kvin jar'o'j'n post la mort'o de Jánošík – la slovak'o Adam František Kollár [ frantiŝek kolar ], kort'eg'an'o kaj konsil'ist'o de la imperi'estr'in'o Mari'a Terez'a de Aŭstri'o (1717-1780).

Mult'flank'ec'o

Kollár est'is bibliotek'ist'o, histori'ist'o, pedagog'o, filolog'o, plur'lingv'ul'o, public'ist'o, agnosk'it'a scienc'ist'o kaj beletr'ist'o. Li nask'iĝ'is la 17an de april'o 1718 en la famili'o de mal'riĉ'a kamp'ar'an'o. Li sukces'e ating'is abiturient'a'n diplom'o'n en jezuit'a gimnazi'o, kaj post'e li stud'is filozofi'o'n, teologi'o'n kaj orient'a'j'n lingv'o'j'n en Vien'o. Li tamen for'las'is la jezuit'a'n orden'o'n. Pro si'a mult'flank'ec'o li est'is nom'at'a Sokrat'o, ĉar li sci'pov'is la slovak'a'n, ĉeĥ'a'n, latin'a'n, grek'a'n, german'a'n, nederland'a'n, hungar'a'n, hispan'a'n, pol'a'n, rus'a'n, belorus'a'n, franc'a'n, ital'a'n, ĉin'a'n, arab'a'n, hebre'a'n, turk'a'n, pers'a'n kaj ali'a'j'n lingv'o'j'n. Li komenc'is labor'i en la imperi'estr'a bibliotek'o ĉe la prefekt'o Gerhard van Swieten, kiu est'is bibliotek'ist'o, sed precip'e privat'a kurac'ist'o de la imperi'estr'in'o Mari'a Terez'a de Aŭstri'o. Kollár mort'is en 1783 en Vien'o.

Verk'ad'o

Post la sep'jar'a milit'o (1756-1763) Mari'a Terez'a ven'is al la konklud'o, ke la soldat'ar'o kaj la ekonomi'o de la mal'fort'a hungar'a reĝ'land'o bezon'as reform'o'j'n, pri kio help'is ŝi'n precip'e Adam František Kollár, kiu est'is kort'eg'an'o-konsil'ist'o de la imperi'estr'in'o en la kamp'o'j de instru'ad'o kaj jur'o. Si'a'n tut'a'n viv'o'n Kollár mult'o'n stud'is, kaj labor'is en bibliotek'o. Li prepar'is la reform'o'n de latin'a'j gimnazi'o'j (1774) kaj est'is kun'fond'int'o de la imperi'estr'a akademi'o de orient'a'j lingv'o'j (1778). Li el'don'ad'is la du'semajn'a'n gazet'o'n Privilegi'a'j anonc'o'j, el'labor'is grand'a'n sistem'a'n katalog'o'n de teologi'a'j pres'aĵ'o'j, verk'is tri lern'o'libr'o'j'n pri la lingv'o'j latin'a (1774-1775) kaj turk'a (1756), prepar'is antologi'o'n de pers'a literatur'o (1778), traduk'is plur'a'j'n fremd'lingv'a'j'n libr'o'j'n kaj verk'is divers'a'j'n histori'a'j'n monografi'o'j'n kaj libr'o'j'n. En si'a'j libr'o'j Kollár postul'is abol'o'n de du'on'sklav'ec'o, dev'ig'o'n al la nobel'ar'o pag'i impost'o'n, kaj religi'a'n liber'ec'o'n kaj egal'ec'o'n por ĉiu'j civit'an'o'j. Ne mir'ind'e do, ke la nobel'ar'o kontraŭ'is li'n, kaj li'a'j libr'o'j est'is mal'permes'it'a'j kaj publik'e brul'ig'it'a'j en Bratislav'o. La nobel'ar'o atak'is precip'e li'a'n ne-moŝt'a'n de'ven'o'n. Li est'is nom'at'a povr'ul'o el vilaĝ'a sterk'o, kiu'n oni dev'as ekzil'i.

Nobel'ec'o

Li est'is nobel'ig'it'a en 1775 ( Kollár de Keresztény) kaj imperi'estr'in'o Mari'a Terez'a est'is bapt'o'patr'in'o de li'a fil'in'o, kiu'n li nom'is Mari'a Terez'a. Li'a fil'in'et'o, bedaŭr'ind'e, post unu jar'o for'pas'is.

Kollár est'is ekster'ordinar'a hom'o en la slovak'a intelekt'ul'ar'o, kler'ul'o kun eŭrop'a si'n'ten'o, kiu hav'is grand'a'n karier'o'n kaj la person'a'n favor'o'n de la imperi'estr'in'o. Pri li'a'j ag'ad'o'j memor'ig'as en li'a nask'iĝ'vilaĝ'et'o Terchová daŭr'a ekspozici'o en kultur'a dom'o, la nom'o de baz'a lern'ej'o kaj infan'ĝarden'o, strat'nom'o kaj li'a statu'o en la komun'um'a ofic'ej'o. Krom'e, la slovak'a publik'a televid'o prepar'is special'a'n popular'instru'a'n film'o'n titol'it'a'n Du vir'o'j el Terchová , dediĉ'it'a'n al Kollár kaj Jánošík.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o

012291-DSC04549

La aŭtor'o de tiu ĉi statu'o de Adam František Kollár en la komun'um'a ofic'ej'o en li'a nask'iĝ'vilaĝ'et'o est'as la lok'a akademi'a skulpt'ist'o Mil'a'n Opalka. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012291-DSC04573

Adam František Kollár (1718-1783) est'is kort'eg'an'o kaj konsil'ist'o de la imperi'estr'in'o Mari'a Terez'a de Aŭstri'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012291-DSC04562

Baz'a lern'ej'o en Terchová hav'as la nom'o'n „Adam František Kollár ”. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Ĉu la brazil'a Trump venk'os?

Politik'o

BRAZIL'O

Ĉu la brazil'a Trump venk'os?

Jair Bolsonaro, la plej spit'em'a el la ĉi-jar'a'j brazil'a'j prezident'a'j kandidat'o'j, nun est'as en la du'a pozici'o en la enket'o'j pri la balot'a'j intenc'o'j. Lul'a, kiu venk'us, ankoraŭ est'as mal'liber'ig'it'a, do probabl'e ne pov'os kandidat'iĝ'i.

Disput'o'j

Bolsonaro, eks'a oficir'o de la brazil'a arme'o, est'as kandidat'o de la ekstrem'a dekstr'o. Li'a'j ide'o'j est'as tre konservativ'a'j. Foj'foj'e li kaŭz'as disput'o'j'n. Ekzempl'e, dum parol'ad'o en Rio -de- Ĵanejro li mal'respekt'e parol'is pri quilombola (post'e'ul'o'j de iam'a'j afrik'de'ven'a'j brazil'a'j sklav'o'j). En ali'a polemik'a deklar'o li dir'is: „Mi hav'as kvin infan'o'j'n. Kvar est'as vir'o'j, sed far'ant'e la kvin'a'n mi mal'fort'iĝ'is, kaj ven'is in'o”.

Li do est'as la plej mal'akcept'at'a kandidat'o ĉe la in'a'j kaj nigr'a'j voĉ'don'ant'o'j. Krom'e, li ĉiam kritik'as ne'tradici'a'j'n seks'a'j'n orient'iĝ'o'j'n kaj laŭd'as person'o'j'n implik'it'a'j'n en tortur'o dum la temp'o de milit'a'j reg'ist'ar'o'j en Brazil'o. Malgraŭ ĉio, iu'j religi'a'j ĉef'o'j, precip'e evangeli'ul'o'j, sub'ten'as li'n. Pro simil'ec'o de li'a'j ide'o'j al tiu'j de la nun'a uson'a prezident'o, Bolsonaro est'as kon'at'a en Brazil'o kiel la brazil'a Trump.

La kial'o

Tamen, kial person'o kun tia'j ide'o'j hav'as tiom da sub'ten'ant'o'j? Bolsonaro est'as kandidat'o kontraŭ Lul'a, profit'ant'a de la mal'akcept'o de Lul'a en iu'j tavol'o'j de la civit'an'o'j. Fakt'e, Bolsonaro ne propon'as plan'o'n por solv'i brazil'a'j'n problem'o'j'n. Li prezent'as si'n milit'ist'o batal'ant'a kontraŭ per'fort'o. Do ia'manier'e li profit'as de la popol'a tim'o.

Ali'a emfaz'o en la kampanj'o de Bolsonaro kaj de li'a'j sub'ten'ant'o'j est'as lukt'o kontraŭ komun'ism'o. Laŭ ili, la reg'ist'ar'o'j de Lul'a kaj Dilma Rousseff, kiu'j reg'is Brazil'o'n de 2003 ĝis 2016, est'is komun'ism'a'j, sed fakt'e oni neniam hav'is ver'e komun'ism'a'n reg'ist'ar'o'n en Brazil'o. Tia pri'skrib'o est'as hered'aĵ'o de la antaŭ'a'j brazil'a'j milit'ist'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j'n sub'ten'is la tiu'temp'a'j uson'a'j reg'ist'ar'o'j.

Real'a'j ŝanc'o'j

Do, ĉu Bolsonaro efektiv'e pov'as venk'i? Probabl'e ne. Li hav'as la plej alt'a'n nivel'o'n de mal'akcept'o inter ĉiu'j, kiu'j rajt'as voĉ'don'i. Li'n sub'ten'as nur tiu'j, kiu'j ne vol'as, ke Lul'a iĝ'u prezident'o. En ĉiu'j enket'o'j, kie ne en'est'as la nom'o de Lul'a, Bolsonaro ne aper'as en la unu'a pozici'o. Ni probabl'e ne hav'os ali'a'n Trump kiel reg'ant'o'n de grand'a land'o.

scpr
Sidney Carlos P RAXEDES
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Mim'a jam ne est'as inter ni

Leter'o'j

Mim'a jam ne est'as inter ni

Per la artikol'o Mim'a fest'as si'a'n 117an jar'o'n (MONAT'O 2018/04, p. 18), ni mal'kovr'is, ke en Kub'o loĝ'as la du'e plej aĝ'a person'o en la mond'o laŭ si'a oficial'a ident'ig'il'o, malgraŭ tio, ke ŝi ne est'as registr'it'a en la inter'naci'a'j registr'o'libr'o'j.

Kun bedaŭr'o ni ek'sci'is, ke Mim'a, oficial'e Emili'a de la Caridad Quesada Blanco, jam ne est'as inter ni. Ŝi for'pas'is de natur'a mort'o la 25an de juni'o en la kub'a urb'o Cienfuegos, kie ŝi nask'iĝ'is kaj pas'ig'is si'a'n mult'jar'a'n viv'o'n, plen'a'n de mult'a'j bon'eg'a'j far'o'j, inter ili, fleg'ad'o de cent'o'j da mal'san'ul'o'j kaj infan'o'j for'las'it'a'j de si'a'j ge'patr'o'j.

Mim'a aĝ'is 117 jar'o'j'n kaj 56 tag'o'j'n, kiam ŝi adiaŭ'is si'a'j'n nep'o'j'n, kiu'j ŝi'n fleg'is dum la last'a'j jar'o'j.

Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
Kub'o
Vizit'o de la barat'a prezident'o

KUB'O

Vizit'o de la barat'a prezident'o

La 22an de juni'o la kub'a prezident'o Miguel Díaz - Canel Bermúdez akcept'is en la Palac'o de la Revoluci'o la prezident'o'n de Barat'o Ram Nath Kovind, kiu ven'is al Kub'o por oficial'a vizit'o. Dum la renkont'iĝ'o ambaŭ ŝtat'estr'o'j esprim'is si'a'n kontent'o'n pri la stat'o de rilat'o'j inter la du land'o'j, kiu'j est'as sign'o de amik'a'j inter'lig'o'j, ekzist'ant'a'j inter la du popol'o'j kaj reg'ist'ar'o'j. Post oficial'a'j inter'trakt'o'j, ili ĉe'est'is ceremoni'a'n sub'skrib'ad'o'n de memorand'o'j pri bio'teknik'o kaj medicin'o.

Omaĝ'o'j

La barat'a ŝtat'estr'o komenc'is si'a'n vizit'o'n la 21an de juni'o en la orient'a provinc'o Santiag'o de Kub'o. Honor'e al Fidel Castro Ruz, eks'prezident'o de Kub'o, li kaj li'a edz'in'o Sav'it'a Kovind met'is flor'kron'o'n antaŭ la monolit'o, sub kiu ripoz'as la cindr'o de la ĉef'o de la kub'a revoluci'o.

Kadr'e de la du'tag'a vizit'o, Nath Kovind met'is flor'o'j'n ankaŭ omaĝ'e al la kub'a naci'a hero'o José Martí sur Plac'o de la Revoluci'o kaj esprim'is si'a'n respekt'o'n al Mahatm'o Gandhi, influ'a kaj tre grav'a pacifist'o kaj adept'o de si'a'land'a sen'de'pend'ec'o.

Sud-sud'a kun'labor'o

La barat'a ŝtat'estr'o preleg'is en la universitat'o de Havan'o. Parol'ant'e pri sud-sud'a kun'labor'o en la nun'temp'a mond'o laŭ la barat'a spert'o, li relief'ig'is la klopod'o'j'n de si'a land'o por pli'aktiv'ig'i tia'n kun'labor'o'n kaj la grav'ec'o'n, kiu'n atribu'is al tia kun'labor'a mekanism'o Fidel Castro.

Profund'a impres'o

La azi'a gast'o ankaŭ vizit'is la Centr'o'n de Genetik'a Inĝenier'ad'o kaj Bio'teknik'o, situ'ant'a'n okcident'e de la ĉef'urb'o, kie, laŭ li, li'n profund'e impres'is la progres'o de tiu fak'o en Kub'o, kiu posed'as pli ol 2400 patent'o'j'n rilat'a'j'n al bio'teknik'a industri'o.


012305

Man'prem'o: la prezid'ant'o'j de Barat'o kaj Kub'o. Fot'o: ABEL PADRÓN PADILLA

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Labor'ist'o'j el la post'kulis'a'j pord'o'j

JAPANI'O

Labor'ist'o'j el la post'kulis'a'j pord'o'j

Pro la rapid'e kresk'ant'a mal'jun'iĝ'o de la japan'a loĝ'ant'ar'o kun mal'pli da infan'o'j, grav'e mank'as labor'ist'o'j. La nun'a japan'a ekonomi'o preskaŭ ating'is plen'a'n dung'ad'o'n kun sen'labor'ec'o de 2,4 %. Pli'e, kvankam labor'as 12,4 % de la mal'jun'ul'o'j pli ol 65-jar'a'j – la plej alt'a proporci'o en la mond'o, – la labor'fort'o ne sufiĉ'as.

La mank'o de labor'ist'o'j est'as vid'ebl'a en mez- kaj mal-grand'a'j entrepren'o'j kaj en region'o'j for de la grand'a'j urb'o'j, kaj aŭd'iĝ'as urĝ'a'j dolor'kri'o'j de entrepren'ist'o'j en tiu'j region'o'j. Laŭ prov'kalkul'o mank'os 4,16 milion'o'j da labor'ist'o'j en 2020. Do, est'as tut'e natur'e kaj ne'evit'ebl'e, ke oni konsekvenc'e propon'as kaj diskut'as pri la dung'ad'o de en'migr'int'o'j aŭ gast'labor'ist'o'j.

Politik'o ne aplik'at'a

La japan'a reg'ist'ar'o deklar'is, ke ĝi sekv'as la politik'o'n ne dung'i en'migr'int'o'j'n, ne akcept'i por'temp'a'j'n kaj ne'lert'a'j'n gast'labor'ist'o'j'n, kaj akcept'i nur alt'kvalit'a'j'n teknik'ist'o'j'n. Tamen, de la 90 aj jar'o'j en la 20 a jar'cent'o Japani'o iom post iom akcept'is labor'ist'o'j'n el ekster'land'o. Rezult'e, en la jar'fin'o de 2017 est'is 1,28 milion'o'j da ali'land'a'j labor'ist'o'j. El ili plej mult'a'j est'as ĉin'o'j; sekv'as vjetnam'o'j, filipin'an'o'j, brazil'an'o'j, nepal'an'o'j.

Mal'mult'a'j viz'o'j

El tiu'j 1,28 milion'o'j nur 18,6 % hav'as oficial'a'n viz'o'n por labor'i kiel special'a aŭ teknik'a labor'ist'o. Ĉirkaŭ 36 % hav'as valid'a'j'n viz'o'j'n kun konstant'a loĝ'rajt'o, ekz. japan'de'ven'a'j brazil'an'o'j. Ankaŭ lern'ant'o'j ( ĉ. 20 %) labor'as. Problem'a kaj oft'e kritik'at'a est'as la sistem'o de teknik'a trejn'ad'o, en kiu labor'as 257 000 ( ĉ. 20 %). La oficial'a cel'o de la sistem'o est'as trejn'i kaj trans'don'i teknik'o'n kaj lert'ec'o'n al evolu'ant'a'j land'o'j don'ant'e tri'jar'a'n labor'ej'a'n trejn'ad'o'n al jun'a'j labor'ist'o'j en la kamp'o'j de agrikultur'o, fiŝ'kapt'ad'o, konstru'ad'o kaj fabrik'ad'o, inter ali'a'j.

Ĉu ŝajn-sistem'o?

Oni sci'as, ke la sistem'o de teknik'a trejn'ad'o est'as la kaŝ'mantel'o de dung'ad'o de ne'lert'a'j labor'ist'o'j. En ne-mal'mult'a'j okaz'o'j la labor'kondiĉ'o'j est'as mal'bon'a'j: mal'alt'a salajr'o, long'a labor'temp'o, for'pren'o de pasport'o'j, ekspluat'ad'o far'e de per'ant'o'j ktp. Pro tia'j mizer'a'j kondiĉ'o'j 7000 „trejn'at'o'j” for'las'is si'a'j'n labor'ej'o'j'n en 2017 kaj far'iĝ'is „sub'grund'a'j labor'ist'o'j”. Ankaŭ lern'ant'o'j hav'as problem'o'n: pli ol 75 % el la ekster'land'a lern'ant'ar'o labor'as, krom lern'ant'o'j en post'diplom'a'j kurs'o'j. Oni'dir'e en mult'a'j okaz'o'j la viz'o'j por stud'i en Japani'o est'as uz'at'a'j kiel kamufl'il'o'j por gast'labor'ist'o'j.

Ne grav'as la plend'o'j

Malgraŭ la kritik'ad'o far'e de en'land'a'j kaj ali'land'a'j grup'o'j defend'ant'a'j la hom'a'j'n rajt'o'j'n, la reg'ist'ar'o ĉi-juni'e decid'is etend'i la trejn'sistem'o'n en la kamp'o'j'n de fleg'ad'o, ŝip'konstru'ad'o, gast'ej'o'j kaj ali'a'j kaj pli'long'ig'i la daŭr'o'n de tri jar'o'j ĝis kvin jar'o'j. Tamen, pri la pri'zorg'ad'o kaj integr'iĝ'o de tiu'j ali'land'an'o'j, – ekz. instru'ad'o de la japan'a lingv'o – la reg'ist'ar'o las'as ĉio'n al la volont'ul'a'j aŭ komun'um'a'j ag'ad'o'j. La nun'a konservativ'a reĝim'o ripet'e ne'is la dung'ad'o'n de en'migr'int'o'j difin'ant'e, ke en'migr'int'o est'as tiu, kiu en'ir'as land'o'n kun rajt'o je loĝ'ad'o, kio tut'e ne kongru'as kun la tendenc'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) kaj Eŭrop'a Uni'o ( EU).

Fak'ul'o'j avert'as

Laŭ la fak'ul'o'j pri politik'o de en'migr'ad'o la nun'a'j 1,28 milion'o'j da ali'land'a'j labor'ist'o'j est'as efektiv'a'j en'migr'int'o'j, laŭ la konsider'o de UN kaj la nun'a EU. Ili rimark'ig'as kaj avert'as la japan'o'j'n, ke la land'o nun sekv'as la mal'ĝust'a'n politik'o'n pri en'migr'ad'o de mult'a'j eŭrop'a'j land'o'j, kiu'j unu'flank'e ne'ad'is la dung'ad'o'n de en'migr'int'o'j, sed ali'flank'e akcept'is mult'a'j'n „gast'labor'ist'o'j'n, kiu'j dev'us re'ir'i hejm'e'n post kelk'a'j jar'o'j”, kaj oni neglekt'as la integr'iĝ'o'n de tia'j labor'ist'o'j en la soci'o. Mal'e ol supoz'it'e la labor'ist'o'j ne re'ir'is al si'a hejm'land'o, sed ven'ig'is si'a'j'n famili'an'o'j'n kaj konstant'e loĝ'as.

Prof. Philip Mart'in, uson'a fak'ul'o pri tiu kamp'o, traf'e dir'as: „Por'temp'a'j gast'labor'ist'o'j ja konstant'e loĝ'os”. Se japan'o'j ne lern'as el la zigzag'a'j kaj mal'sukces'a'j politik'o'j de Eŭrop'o – el kiu'j part'e rezult'is la nun'a'j soci'a'j problem'o'j, kiel est'iĝ'o de strik'o'j kaj dis'tavol'iĝ'o de la soci'o, mis'funkci'o de la social'a sistem'o, „hejm'kresk'int'a'j teror'ist'o'j” ktp. – japan'o'j mal'sukces'os sam'kiel Eŭrop'o. Ili nepr'e aŭskult'u la dir'o'n de iu svis'o: „Ni al'vok'is labor'fort'o'n, sed ven'is hom'o'j”.

Not'o de la aŭtor'o: En Japani'o lern'ant'o'j pov'as labor'i maksimum'e 20 hor'o'j'n ĉiu'semajn'e. En grand'a'j urb'o'j kiel Toki'o, mult'a'j lern'ant'o'j labor'as kiel kelner'o'j kaj vend'ist'o'j en restoraci'o'j kaj vend'ej'o'j.
tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Mal'aper'ant'a'j komun'um'o'j

SVIS'LAND'O

Mal'aper'ant'a'j komun'um'o'j

En la last'a jar'dek'o 500 komun'um'o'j mal'aper'is en Svis'land'o; 33 en 2017. Antaŭ'vid'ebl'as, ke ankoraŭ 145 neni'iĝ'os en ven'ont'a'j jar'o'j.

La nun'a tendenc'o de la administr'a viv'o en Svis'land'o est'as kun'iĝ'i por super'viv'i. La nombr'eg'o de mal'grand'a'j komun'um'o'j kun ili'a'j propr'a'j funkci'ul'o'j jam ne est'as defend'ebl'a en la hodiaŭ'a temp'o.

La kamp'ar'o'j sen'hom'iĝ'as

Laŭ oficial'a'j statistik'o'j, tia tendenc'o plej'part'e vid'ebl'as en lok'o'j de la mont'ar'a region'o, kie la el'kamp'ar'a migr'ad'o pli'fort'iĝ'is kaj las'is sur'lok'e precip'e mal'jun'ul'o'j'n kaj paŝt'ist'o'j'n. La sol'a el'ir'o el tia situaci'o est'as kun'ig'i la rimed'o'j'n por redukt'i kost'o'j'n tiel, ke iu'j svis'a'j komun'um'o'j for'viŝ'iĝ'as de la map'o.

Ali'flank'e, iu'j komun'um'o'j ag'ad'as por pli'kresk'ig'i la loĝ'ant'ar'o'n reklam'ant'e pri la avantaĝ'o'j de la lok'o, simil'e al ali'a'j vilaĝ'o'j en Eŭrop'o, aŭ eĉ propon'as mon'instig'o'j'n al en'migr'ant'o'j.

Svis'land'o est'as tre mal'centr'ism'a land'o kaj la komun'um'o est'as ĝi'a minimum'a administr'a unu'o. Ĉiu hav'as konsider'ind'a'j'n pov'o'j'n ĉef'e rilat'e al impost'o'j, san'o, instru'ad'o, sekur'ec'o kaj transport'o.

maec
Mart'in E COTT
korespond'ant'o de MONAT'O en Svis'land'o
Ŝok'a'j kruel'aĵ'o'j

Ŝok'a'j kruel'aĵ'o'j

Mi kompren'as la mal'favor'a'n re'ag'o'n de Filippo Franceschi pri la silent'o de Esperant'o-asoci'o'j rilat'e al la „ŝok'a'j kruel'aĵ'o'j” en la mond'o (Blind'a'j surd'a'j mut'a'j, MONAT'O 2018/07, p. 5). Tamen mi ne pens'as, ke tio est'as la rol'o de neŭtral'a Esperant'o-asoci'o kiel UEA. Sed ankaŭ mi ne konsent'as kun Zamenhof, kiam li dir'is, ke „kun tia Esperant'o, kiu dev'us serv'i ekskluziv'e al cel'o'j de komerc'o kaj praktik'a util'ec'o, ni vol'as hav'i nenio'n komun'a'n”. Lingv'o, eĉ Esperant'o, est'u uz'ebl'a por plej divers'a'j cel'o'j kaj ne nur por spec'o de religi'o, de sekt'o, de politik'a parti'o!

Germain P IRLOT
Belgi'o
Briti'o rekrut'ig'as nepal'a'j'n vir'in'o'j'n

Briti'o rekrut'ig'as nepal'a'j'n vir'in'o'j'n

De pli ol du'cent jar'o'j Briti'o uz'as vir'o'j'n el la nepal'a'j region'o'j Gorkha, Pokhara kaj Dharan en si'a arme'o. Ili batal'is en la du mond'milit'o'j, en Falklando kaj en ali'a'j part'o'j de la mond'o. Nun Briti'o decid'is, ke ili rekrut'ig'os ankaŭ inter nepal'a'j vir'in'o'j, sed kun strikt'a'j lim'ig'o'j: ĉiu'j kandidat'o'j dev'as plen'um'i fort'a'n elekt'a'n ekzamen'o'n kaj 48-minut'a'n kur'o'n kun 25-kilo'gram'a sak'o sur la dors'o. La unu'a'j vir'in'o'j el Gorkha al'ven'os en Briti'o por infanteri'a trejn'ad'o printemp'e de 2020. Briti'o vol'as rekrut'ig'i 800 pli'a'j'n soldat'o'j'n el Nepal'o.

Tradici'e Nepal'o est'is vir'a soci'o. Tamen nun la reĝ'o for'las'is la tron'o'n kaj en 2015 est'is elekt'it'a la unu'a vir'in'a ŝtat'prezid'ant'o, Bidhya Dev'i Bhandari. Nun ŝi est'as elekt'it'a du'a'n foj'o'n.

Navin S HRESTHA
Nepal'o
Kroz'ad'o esperant'lingv'a

Kroz'ad'o esperant'lingv'a

En MONAT'O 2018/7 aper'as sur p. 14-15 artikol'o pri poŝt'kart'a kroz'ad'o, kiu'n pov'as part'o'pren'i nur tiu'j, kiu'j posed'as la angl'a'n lingv'o'n. Nun jam funkci'as ankaŭ esperant'lingv'a kroz'ad'o ĉe https ://bild'kart'o. weebly. com /kontakt'o'j. html , kiu'n iniciat'is jun'a'j moskv'a'j esperant'ist'o'j. Mi dank'as la kun'labor'ant'o'j'n de MONAT'O pro la bel'a prezent'o de la tekst'o.

Raita P YHÄLÄ
Finn'land'o
Esperant'o kaj Ruĝ'a Kruc'o

Histori'o

INTERVJU'O

Esperant'o kaj Ruĝ'a Kruc'o

La belg'a ofic'ist'o Peter Peys (1953) dum si'a liber'a temp'o okup'iĝ'as pri la histori'o de Ruĝ'a Kruc'o. Prepar'e al artikol'o pri Esperant'o kaj Ruĝ'a Kruc'o dum la unu'a mond'milit'o, li far'is esplor'o'j'n en la Esperant'o-Fond'aĵ'o Cesar Vanbiervliet en Kortrijk (Belgi'o). En april'o 2018 la artikol'o aper'is1, kaj okaz'e de tio MONAT'O intervju'is li'n.

MONAT'O: De kie ven'as vi'a interes'o por la histori'o de Ruĝ'a Kruc'o?

P ETER P EYS : Kiel jun'ul'o mi kolekt'is poŝt'mark'o'j'n kaj spert'iĝ'is pri Svis'land'o. Mi krom'e kolekt'is ĉiu'spec'a'j'n dokument'o'j'n kaj kompil'is kolekt'o'n pri Ruĝ'a Kruc'o kaj pri soldat'o'j intern'ig'it'a'j en Svis'land'o dum la mond'milit'o'j. Post'e mi pli detal'e esplor'is la histori'o'n de Ruĝ'a Kruc'o, inter'ali'e dum la milit'o de 1870. Sed mi rest'as amator'o kaj tut'e ne konkurenc'as akademi'a'j'n histori'ist'o'j'n.

MONAT'O: Ĉu ebl'as mal'long'e skiz'i la histori'o'n de Ruĝ'a Kruc'o?

P ETER P EYS : En 1859 la svis'a bank'ist'o Henr'i Dunant dezir'is kontakt'i la franc'a'n imperi'estr'o'n Napoleon'o'n la 3an pri projekt'o en Alĝeri'o. Pro tio li est'is en la ĉirkaŭ'a'j'o, kiam en tiu jar'o okaz'is la batal'o de Solferino (inter Franci'o kaj Aŭstri'o). Dunant konstat'is, ke post'rest'is 40 000 viktim'o'j sur la batal'kamp'o, nur iom'et'e help'at'a'j de lok'a'j vir'in'o'j. Li est'is tiel ŝok'it'a, ke li ne nur prov'is tuj aranĝ'i help'o'n, sed ankaŭ post'e ag'ad'is por evit'i tia'j'n masakr'o'j'n. En 1862 aper'is li'a libr'o Un souvenir de Solférino (Memor'o pri Solferino) en kiu li propon'is kre'i en ĉiu'j land'o'j neŭtral'a'j'n, volont'ul'a'j'n asoci'o'j'n por help'i la vund'it'o'j'n.

En 1863 okaz'is unu'a inter'naci'a konferenc'o en Ĝenev'o, dum kiu est'is kre'it'a'j naci'a'j komitat'o'j por help'o al vund'it'a'j soldat'o'j. Tial la jar'o 1863 est'as konsider'at'a kiel la fond'o'dat'o de Ruĝ'a Kruc'o. Du'a inter'naci'a konferenc'o okaz'is en 1864; dum ĝi ek'est'is la Unu'a Konvenci'o de Ĝenev'o pri Human'ec'a'j Afer'o'j el 1864, sub'skrib'it'a de 12 ŝtat'o'j kaj grand'part'e baz'it'a sur propon'o'j de Dunant. En tiu period'o ek'est'is la unu'a simbol'o, ruĝ'a kruc'o sur blank'a fon'o, oni'dir'e svis'a flag'o kun invers'ig'it'a'j kolor'o'j. La oficial'a nom'o est'is „Inter'naci'a Komitat'o de Help'a'j Societ'o'j por Fleg'ad'o de Vund'it'o'j” en 1864, kaj ek'de 1876 ĝi iĝ'is „Inter'naci'a Komitat'o de Ruĝ'a Kruc'o” ( IKRK).

MONAT'O: Ĉu vid'ebl'is rezult'o'j dum la franc'a-prus'a milit'o de 1870-1871?

P ETER P EYS : Jes, eĉ jam pli fru'e. Ekzist'as bild'o'j pri „ambulanc'o” kun flag'o de Ruĝ'a Kruc'o dum la batal'o inter Germani'o kaj Dani'o en Schleswig en 1864. En milit'o kontraŭ Aŭstri'o en 1866 aktiv'is german'a'j sekci'o'j de Ruĝ'a Kruc'o. En 1870 ven'is help'o ne nur el la batal'ant'a'j ŝtat'o'j, sed ankaŭ el Belgi'o, Nederland'o, ... Ek'de tiam Ruĝ'a Kruc'o iĝ'is inter'naci'e respekt'at'a organiz'aĵ'o. Rimark'u, ke „ambulanc'o” est'is plur'senc'a vort'o: est'is iu'spec'a vetur'il'o por transport'i vund'it'o'j'n, sed ankaŭ help'ej'o kun fleg'ist'o'j kaj kurac'ist'o'j.

MONAT'O: Kiam ek'est'is la unu'a'j kontakt'o'j kun Esperant'o?

P ETER P EYS : La plej fru'a'n menci'o'n mi trov'is en „La Belg'a Sonor'il'o” de februar'o 1903. Ĝi raport'as pri kurs'o'j ĉe la antverpen'a sekci'o de Ruĝ'a Kruc'o, laŭ iniciat'o de doktor'o'j Edouard De Rop kaj Raymond Van Melckebeke. De Rop, estr'o de la sekci'o, est'is inspir'it'a de artikol'o en la kanad'a revu'o „La Lum'o”, kiu tiam hav'as ĉirkaŭ 1700 leg'ant'o'j'n. El tio inter'ali'e rezult'is la manifestaci'o'j dum la Universal'a'j Kongres'o'j de Esperant'o inter 1909 kaj 1913. Plej kon'at'a est'as leŭtenant'o Georges Bayol, kies libr'o „Esperant'o et Croix - Rouge ” (kun vort'list'o) est'is traduk'it'a en plur'a'j'n lingv'o'j'n. De la svis'o Fr. Uhlmann en 1913, post la balkan'a'j milit'o'j, aper'is Deutsch -Esperant'o- Wörterbuch für das Rot'e Kreuz (German'a-esperant'a vort'ar'o por Ruĝ'a Kruc'o). Sam'e en 1913, A.J. Witteryck, prezid'ant'o de Belg'a Esperant'o-Lig'o, part'o'pren'is la unu'a'n Congrès international po'ur le soulagement des blessés de guerre (Inter'naci'a kongres'o por mild'ig'o de la sort'o de milit'vund'it'o'j).

MONAT'O: Kaj tiam ven'is la „Grand'a Milit'o”.

P ETER P EYS : Dum la milit'o plur'a'j esperant'a'j revu'o'j raport'is pri la ag'ad'o de Ruĝ'a Kruc'o. El'star'as la artikol'o'j en The British Esperant'ist. Dank'e al ili est'is kolekt'it'a sufiĉ'e da mon'o por send'i du ambulanc'o'j'n al la front'o. En Franci'o la libr'et'o de Bayol est'is distribu'at'a ĉe la san'serv'o'j. En Svis'land'o Ruĝ'a Kruc'o kun'labor'is kun ali'a'j svis'a'j organiz'aĵ'o'j – inter ili Universal'a Esperant'o-Asoci'o – por per'i korespond'ad'o'n inter la batal'ant'a'j land'o'j, por send'i pak'aĵ'o'j'n al milit'kapt'it'o'j, por transport'i mal'san'a'j'n kapt'it'o'j'n al rest'ad'ej'o'j en Svis'land'o ktp.

MONAT'O: Ĉu daŭr'is la kontakt'o'j kun Ruĝ'a Kruc'o post la milit'o?

P ETER P EYS : Flank'e de la Esperant'o-mov'ad'o dum la 1920 aj jar'o'j est'is plur'a'j al'vok'o'j por intens'ig'i la kun'labor'o'n, sed ili rest'is van'a'j. Dum la 1930 aj jar'o'j en Germani'o kaj Soveti'o ven'is diktator'a'j reĝim'o'j kaj persekut'o'j de esperant'ist'o'j, kiu'j en plur'a'j land'o'j mal'ebl'ig'is la ag'ad'o'n.

MONAT'O: Kio est'as la nun'a rol'o de Ruĝ'a Kruc'o?

P ETER P EYS : La Inter'naci'a Komitat'o de Ruĝ'a Kruc'o daŭr'e hav'as ĉef'a'n rol'o'n, se tem'as pri inter'naci'a human'ec'a jur'o, kiu baz'iĝ'as sur la Konvenci'o'j de Ĝenev'o kaj la al'don'a'j protokol'o'j. Resum'e est'as kvar konvenci'o'j (pri la pli'bon'ig'o de la sort'o de vund'it'a'j kaj mal'san'a'j milit'ist'o'j sur ter'o; pri la pli'bon'ig'o de la sort'o de vund'it'a'j, mal'san'a'j kaj pere'int'a'j milit'ist'o'j sur'mar'e; pri la trakt'ad'o de milit'kapt'it'o'j; pri la protekt'ad'o de civil'ul'o'j dum milit'o) kaj du protokol'o'j pri inter'naci'a'j kaj ne-inter'naci'a'j konflikt'o'j (mal'permes'o de iu'j arm'il'o'j, protekt'ad'o de kultur'a hered'aĵ'o, ...). Est'as nov'a tri'a protokol'o pri uz'o de la ruĝ'a kristal'o kiel pli'a protekt'a simbol'o.

MONAT'O: Ne oft'e vid'ebl'as Ruĝ'a Kruc'o en gazet'a'j kaj televid'a'j raport'o'j pri la nun'temp'a'j konflikt'o'j.

P ETER P EYS : Ruĝ'a Kruc'o daŭr'e hav'as tre grav'a'n rol'o'n en la protekt'ad'o de kaj inter'naci'a'j kaj naci'a'j konflikt'o'j. Ĝi est'as sen'de'pend'a, inter'naci'e re'kon'at'a kaj respekt'at'a. Ĝi hav'as mult'jar'a'n spert'o'n kaj kon'as la lok'a'j'n faktor'o'j'n. Tamen, ĝi dev'as inter'ven'i neŭtral'e, prudent'e kaj diskret'e kaj atent'i pri la sekur'ec'o de si'a'j kun'labor'ant'o'j. Ĝi dialog'as kaj negoc'as kun la parti'o'j kaj hav'ig'as divers'form'a'n help'o'n. Ne est'as facil'a task'ar'o!

roro
Roland R OTSAERT
korespond'ant'o de MONAT'O en Belgi'o
1. LE PHILATELISTE CROIX - ROUGE, numer'o 148, april'o 2018: Etud'e Espéranto et Croix - Rouge, p. 20-23.


rk1

Ruĝ'a Kristal'o kiel neŭtral'a simbol'o inter'naci'nivel'e uz'at'a. Fot'o: VIKIPEDIO


rk4

Unu el la du ambulanc'o'j donac'it'a'j de brit'a'j esperant'ist'o'j ( The British Esperant'ist, n - ro 122 (1915) p. 38). Fot'o: FOND'AĴ'O VANBIERVLIET


rk5

Manovr'o'j de Ruĝ'a Kruc'o, UK Antverpen'o, 1911. Fot'o: FOND'AĴ'O VANBIERVLIET

En'prizon'iĝ'o de brazil'a eks'prezident'o

En'prizon'iĝ'o de brazil'a eks'prezident'o

La proces'o, kiu kondamn'is Lul'a da Silva pro korupt'ad'o, sekv'is ordinar'a'n jur'a'n voj'o'n. Ne tem'as do pri politik'a proces'o. Li'a'j advokat'o'j rajt'is apelaci'i al tribunal'o de du'a instanc'o, kiu re'asert'is li'a'n pun'o'n kaj eĉ pli'long'ig'is ĝi'n al 12 jar'o'j. Tri'a tribunal'o, la Super'a Tribunal'o pri Justic'o, ne'is unu'anim'e pet'o'n pri habeas corpus al Lul'a.

Tial li ne pov'os part'o'pren'i balot'ad'o'j'n en oktobr'o 2018, ĉar ekzist'as leĝ'o en Brazil'o, kiu mal'permes'as kandidat'iĝ'o'n de komun'jur'a'j kondamn'it'o'j. Krom'e, ali'a'j proces'o'j rul'iĝ'as kontraŭ li, kies prezid'ant'ec'o ek'de la unu'a'j jar'o'j est'is oft'e sku'at'a de skandal'a'j denunc'o'j.

Dum la administr'ad'o de Lul'a, ampleks'iĝ'is la monat'a ŝtat'a subvenci'o al mal'riĉ'eg'a'j famili'o'j je 14 milion'o'j. Tiu'j hom'o'j natur'e plend'as kontraŭ la arest'ad'o de la eks'prezident'o. La sam'o'n far'as mal'dekstr'a'j sektor'o'j de la soci'o, tra'viv'int'a'j pli'larĝ'iĝ'o'n de la pov'o de si'a parti'o, kresk'ant'a'n kvant'o'n da ŝtat'a'j entrepren'o'j (pli ol 40 last'e kre'iĝ'is, cent'o'j el ili rezult'ig'as miliard'a'n mal'profit'o'n ĉiu'jar'e), kaj mon'a'n apog'o'n al land'o'j kun simil'a'j ideologi'o'j, kia'j tiu'j de Venezuel'o, Kub'o kaj Bolivi'o. La sekv'o: 13 milion'o'j da sen'labor'ul'o'j kaj du'obl'ig'o de la ŝtat'a ŝuld'o dum la last'a'j dek jar'o'j.

Cícero Gabriel C ARDOSO S OARES
Brazil'o
Sekret'a nov-nazi'a organiz'aĵ'o

GERMANI'O

Sekret'a nov-nazi'a organiz'aĵ'o

Nationalsozialistischer Untergrund ( NSU) (Naci-social'ism'a sub'grund'o) est'is kaŝ'e ag'ant'a nov-nazi'a organiz'aĵ'o. Inter la jar'o'j 2000 kaj 2011 membr'o'j de NSU murd'is 12 hom'o'j'n, inter kiu'j polic'ist'in'o, ĉef'e pro ras'ism'a mal'am'o. Membr'o'j de la organiz'aĵ'o aĉet'is pistol'o'n, per kiu ili mort'paf'is la viktim'o'j'n; ali'a'j prepar'is bomb'o'j'n; mult'a'j sub'ten'is la organiz'aĵ'o'n en Inter'ret'o, per manifestaci'o'j, koncert'o'j ktp.

Juĝ'a proces'o

Fin'e, du ĉef'ag'int'o'j ver'ŝajn'e mort'paf'is si'n mem. Oni trov'is ili'a'j'n kadavr'o'j'n en loĝ-aŭt'o en Turingi'o. La loĝ'ej'o de ili'a komun'a amik'in'o, kun kiu ambaŭ loĝ'is, est'is centr'a baz'o de la sekret'a teror'grup'o. Ŝi est'is akuz'it'a en 2013. La proces'o ĉe Oberlandesgericht , la super'a kort'um'o de Munken'o, daŭr'is 497 tag'o'j'n. En ĝi part'o'pren'is, krom prokuror'o'j, 93 krom'akuz'ant'o'j kun advokat'o'j; oni pri'demand'is 600 atest'ant'o'j'n, kaj la afer'o kost'is plur'a'j'n milion'o'j'n da eŭr'o'j.

Sekret'a polic'o

Est'as grav'e, ke la konstituci-protekt'a polic'o ( Verfassungsschutz ) lud'is mal'klar'a'n rol'o'n en la afer'o, jen ĉe'est'is dum atak'o, jen for'ig'is kaj neni'ig'is dokument'o'j'n. Tamen tio'n la kort'um'o neniel trakt'is.

La verdikt'o'j

La verdikt'o'j est'is, laŭ publik'a opini'o, ne'sufiĉ'e sever'a'j: La ĉef'akuz'at'in'o ja est'is kondamn'it'a je viv'long'a mal'liber'ig'o, sed ŝi trakt'is la kort'um'o'n mal'respekt'e: oft'e si'n turn'is dors'e, long'a'n temp'o'n silent'is. Ali'a akuz'it'o est'is traktat'a kiel jun'ul'o kaj tial ricev'is mal'pli long'daŭr'a'n mal'liber'ig'o'n (nur 10 jar'o'j'n). La defend'a'j advokat'o'j oft'e per formal'aĵ'o'j inter'romp'is la proces'o'n kaj postul'is anstataŭ'ig'i juĝ'ist'o'j'n. Fin'e pet'is la ĉef'akuz'at'in'o: „Ne juĝ'u pri mi pro la ag'o'j, kiu'j'n mi nek vol'is, nek far'is!”

jmip
Jomo I PFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
La Intern'a Ide'o kaj ekster'a politik'o

El mi'a vid'punkt'o

La Intern'a Ide'o kaj ekster'a politik'o

Kvankam mi pens'is pri tiu ĉi tem'o kaj hav'is mi'a'n konklud'o'n jam de'long'e, unu strof'o de Marin'a Cvetajeva, el'star'a rus'a poet'in'o (1892-1941) kun tragik'a sort'o, tiom re'son'is, ke ĝi ig'is mi'n verk'i artikol'o'n. Jen tiu ĉi strof'o:

La lingv'o propr'e mi'n ne tent'as
Eĉ kiel voĉ'o de l’popol’.
Se mi ne kompren'it'a rest'as,
Ĉu grav'as lingv'o de parol’.1

Ĉu pro mank'o de komun'a lingv'o?

La supoz'o de Zamenhof, kvazaŭ (inter'gent'a'n) mal'amik'em'o'n kaŭz'is esenc'e la mult'lingv'ec'o kaj reciprok'a mal'kompren'o, est'is grand'a tro'ig'o. En'ver'e, la kial'o'j de tia mal'amik'em'o est'as mult'a'j kaj specif'a'j por konkret'a'j konflikt'o'j. Efektiv'e, konflikt'o'j (revoluci'o'j, civil'a'j milit'o'j) okaz'ad'is inter divers'a'j klas'o'j de la sam'a naci'o aŭ inter divers'a'j ŝtat'o'j de Uson'o, kiam la mal'amik'o'j parol'is la sam'a'n lingv'o'n, kaj cert'e kompren'is unu la ali'a'n tiel bon'e, ke ili vid'is neniu'n ebl'o'n por kompromis'o'j.

Antisemit'ism'o

La antisemit'ism'o sol'a postul'us mult'a'j'n volum'o'j'n por analiz'i kaj eksplik'i ĝi'n. Kaj ĝi'n instig'as ne mank'o de inter'kompren'o. Ja en la modern'a temp'o el la jud'ar'o for'split'iĝ'is amas'o da nur'e etn'a'j jud'o'j, kiu'j parol'is la lok'a'j'n naci'a'j'n lingv'o'j'n perfekt'e, kaj eg'e vol'is asimil'iĝ'i kaj en'miks'iĝ'i en la respektiv'a'j'n naci'o'j'n, tamen tio neniel mal'grand'ig'is la mal'amik'em'o'n, kaj fin'iĝ'is per plej grand'skal'a amas'a eksterm'o de la eŭrop'a jud'ar'o kon'at'a kiel Holokaŭst'o aŭ Ŝoaho.

En la mez'epok'a Hispani'o, por evit'i for'pel'o'n, part'o de la jud'o'j oficial'e konvert'iĝ'is al krist'an'ism'o. Tamen post 100 jar'o'j, kiam la post'e'ul'o'j de tiu'j eks-jud'o'j jam plen'e asimil'iĝ'is kaj religi'e kaj lingv'e, la fi'fam'a inkvizici'o dis'volv'is vast'a'n kampanj'o'n de persekut'o'j kaj tortur'o'j de post'e'ul'o'j de jud'o'j krist'an'iĝ'int'a'j jam antaŭ tri generaci'o'j.

Ne tiom lingv'o'j ...

... kiom inter'gent'a'j konflikt'o'j, divers'a'j filozofi'o'j, mond'percept'o'j kaj viv'cel'o'j kaŭz'as mal'amik'em'o'n, kiu instig'as ekonomi'a'j'n kaj teritori'a'j'n konflikt'o'j'n. Neniu komun'a lingv'o do pov'as solv'i tiu'j'n objektiv'a'j'n kontraŭ'dir'o'j'n, nek est'as ver'e, ke ĝust'e reciprok'a mal'kompren'o kaŭz'as ili'n.

La Intern'a Ide'o

Est'as kon'at'e, ke Zamenhof ne lim'ig'is si'n nur al la lingv'o propr'e, sed li ankaŭ predik'is la tiel nom'at'a'n Intern'a'n Ide'o'n kaj hom'ar'an'ism'o'n: tem'as pri la tut'hom'ar'a frat'ec'o, amik'ec'o kaj inter'kompren'o. Se kompar'i la hom'ar'an'ism'o'n de Zamenhof kun la jam kon'at'a'j ide'o'j, ĝi tre simil'as al la mesi'ism'a cel-ide'o de la hebre'a religi'o kaj krist'an'ism'o pri Di'a Regn'o, kiu ek'est'os kun la al'ven'o de Mesi'o en iu (for'a) temp'o, kiam la mond'o far'iĝ'os pli pret'a por tut'mond'a frat'iĝ'o ...

Preĝ'o mank'o'hav'a

Zamenhof bon'e esprim'is hom'ar'an'ism'o'n en si'a Preĝ'o sub la verd'a standard'o, en kiu li eksplic'it'e menci'is la rev'o'n pri iam'a al'ven'o de tut'mond'a frat'ec'o kadr'e de tri kon'at'a'j monoteism'a'j religi'o'j: jud'ism'o, krist'an'ism'o kaj islam'o. Li'a vid'punkt'o tamen hav'is mank'o'n. La mesi'ism'o kaj rev'o pri Di'a Regn'o de la jud'a kaj krist'an'a religi'o'j neniel simil'as al la islam'a cel'o de la tut'mond'a kalif'uj'o ating'end'a per'e de glav'o: konker'o, sub'jug'ad'o, mort'ig'o kaj sklav'ig'o. Zamenhof ne est'is fak'ul'o pri islam'o; kaj, krom'e, en la temp'o de Zamenhof islam'o tra'viv'is period'o'n de mizer'o: la epok'o de mond'a soif'o pri naft'o ankoraŭ ne komenc'iĝ'is.

Al la mond'o naft'o'n soif'ant'a

Est'is ĝust'e pro tiu bezon'o de naft'o, kiu subit'e tiom riĉ'ig'is kelk'a'j'n islam'a'j'n land'o'j'n, ke ili ek'kapabl'is manipul'i la politik'o'n de la okcident'a'j kaj ali'a'j ne'islam'a'j land'o'j kaj praktik'e efektiv'ig'ad'i la etern'a'n cel'o'n de islam'o – islam'ig'i la mond'o'n de „ne'fidel'ul'o'j” ...

La „magi'a” vort'o „inter'naci'a”

La Intern'a Ide'o influ'as mult'a'j'n esperant'ist'o'j'n tia'manier'e, ke la vort'o „inter'naci'a” hav'as ia'n magi'a'n efik'o'n sur ili'n. Al tia'j esperant'ist'o'j ŝajn'as, kvazaŭ iu ajn inter'naci'a organiz'aĵ'o est'us paŝ'et'o direkt'e al akcept'o de Esperant'o kaj ĝi'a Intern'a Ide'o jam pro la vort'o „inter'naci'a” en ĝi'a nom'o. Tamen „Inter'naci'o'j” ekzist'as tre divers'a'j: komun'ism'a, social'ism'a, prolet'a, kaj ... tiu de bizar'a'j super-riĉ'ul'o'j: Nov'a Mond'a Ord'o ( NMO). Ili'a'j cel'o'j est'as kelk'foj'e mal'a'j al la profet'aĵ'o pri Di'a Regn'o aŭ la Intern'a Ide'o, sed esperant'ist'o'j ŝat'as ili'n ajn'okaz'e. Esperant'ist'o'j precip'e ŝat'as tia'j'n kre'aĵ'o'j'n de NMO kiel Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, Unesk'o, Eŭrop'a Uni'o kaj ĉiam serĉ'as ili'a'n favor'o'n, sed van'e!

Celebr'u divers'ec'o'n, sed ne ĉia'n!

La inter'naci'ec'o de tiu'j organiz'aĵ'o'j manifest'iĝ'as en la cel'o lim'ig'i suveren'ec'o'n de naci'o'j, kaj eĉ pli. Koncern'e la okcident'a'j'n naci'o'j'n, la cel'o est'as likvid'i ili'n kaj re-okup'i ili'a'j'n teritori'o'j'n far'e de ajn'a'j fremd'ul'o'j de la mond'o (precip'e se la fremd'ul'o'j est'as islam'an'o'j). La ideolog'o'j de NMO jam sukces'is en'doktrin'ig'i la okcident'an'o'j'n tiu'grad'e, ke tiu'j pret'as rezign'i pri la etern'a aksiom'o, ke land'o X aparten'as al popol'o X. Koncern'e la ceter'o'n de la mond'o tio ebl'e (dum'e) valid'as, sed se X est'as popol'o'j en la okcident'a'j land'o'j, tiu ĉi aksiom'o manifest'as ras'ism'o'n! La blank'ul'o'j dev'as hont'i pri si'a'j „blank'a kulp'o” kaj „blank'a privilegi'o”, kaj est'us ideal'e, se ili mem si'n likvid'u kaj dis'solv'iĝ'u, celebr'ant'e „divers'ec'o'n”! Ĉar en divers'ec'o oni celebr'u nur ĉiu'j'n ceter'a'j'n ...

Sen'precedenc'a trezor'ej'o

Do, Marin'a Cvetajeva prav'as: neniu lingv'o propr'e promes'as (kaj eĉ help'as) reciprok'a'n inter'kompren'o'n. Kaj tio ĉi rest'as valid'a ankaŭ pri Esperant'o. Kiel bel'a kaj geni'e invent'it'a lingv'o, Esperant'o cert'e plezur'ig'as si'a'j'n uz'ant'o'j'n sam'kiel muzik'o de Mozart plezur'ig'as muzik'ŝat'ant'o'j'n. Sam'kiel muzik'o de Mozart, Esperant'o'n aparten'as al la mir'ind'a kaj sen'precedenc'a trezor'ej'o de art'o, scienc'o kaj teknologi'o kre'it'a kadr'e de la okcident'a (helen'a-romi'a, jud'a-krist'an'a) civilizaci'o, kaj ĝi est'as unu el la manifest'iĝ'o'j de tiu ĉi civilizaci'o.

Se divers'tip'a'j mal'amik'o'j de la okcident'a civilizaci'o iel ek'kompren'us kaj ek'ŝat'us la muzik'o'n de Mozart kaj bel'ec'o'n de Esperant'o, tiam ili sen'dub'e far'us iu'n paŝ'o'n al inter'kompren'o kaj part'o'pren'o en la civilizaci'o. En tiu ĉi – kaj nur en tiu ĉi – senc'o Esperant'o est'as ankaŭ pac'ig'a rimed'o: ne nur lingv'o. Tamen unu'e neces'as, ke mal'amik'o'j ek'ŝat'u ĝi'n ...

Ĝis tiam – Marin'a Cvetajeva prav'os.

Marin'a Cvetajeva : „Neniu lingv'o propr'e promes'as reciprok'a'n inter'kompren'o'n.”

1. Traduk'o de la aŭtor'o
agfn
Alexander G OFEN
Uson'o
Uson'a kaj ne angl'a

Uson'a kaj ne angl'a

Sur la kovr'il'o de la aŭgust'a-septembr'a numer'o de MONAT'O leg'iĝ'is: For'pas'is reg'ant'o de la angl'a sign'o'lingv'o. Tio est'u „la uson'a gest'o'lingv'o”: lingv'o sen'de'pend'a de la parol'a'j lingv'o'j de Uson'o, kiu (pro histori'a hazard'o) pli simil'as al la franc'a gest'o'lingv'o ol al la brit'a gest'o'lingv'o. Ĉar ĉiu'j lingv'o'j uz'as „sign'o'j'n”, la esprim'o „gest'o'lingv'o” ŝajn'as pli taŭg'a por disting'i la lingv'o'j'n de surd'ul'o'j dis'de „parol'a'j lingv'o'j”. Ceter'e, est'as tre dub'ind'e, ke la goril'o Kok'o est'is „reg'ant'o” de iu hom'a lingv'o. Kvankam kelk'a'j simi'o'j lern'is uz'i cent'o'j'n da vort'o'j, ili kun'met'as ili'n ne en fraz'o'j'n, sed sen'sistem'e. Kiel emfaz'is la lingv'o'scienc'ist'o Noam Chomsky, sintaks'o ŝajn'as est'i hom'a special'aĵ'o.

Edmund G RIMLEY E VANS
Briti'o
For'pas'is laŭreat'o de la premi'o <mark>Saĥarov</mark>

KOSOV'O

For'pas'is laŭreat'o de la premi'o „ Saĥarov

La 26an de juli'o 2018 mort'is en Prishtina, Kosov'o, Adem De'maĉ'i (82-jar'a), laŭreat'o de la premi'o „ Saĥarov ”. Politik'a jugoslavi'a mal'liber'ul'o dum 28 jar'o'j – ĝis printemp'o de 1990 – pli'a'j'n 28 jar'o'j'n De'maĉ'i daŭr'ig'is si'a'j'n klopod'o'j'n por la hom'a'j rajt'o'j kaj mem'star'ec'o de Kosov'o. Tamen, li neniam propagand'is mal'am'o'n inter la alban'a kaj serb'a etn'o'j en Kosov'o, kaj pli vast'e en la tiam dis'iĝ'ant'a Jugoslavi'o li denunc'is la ŝovinism'a'n politik'o'n de Serbi'o, kiu rezult'ig'is sang'o'verŝ'a'j'n milit'o'j'n en Kroati'o, Bosni'o-Hercegovin'o kaj Kosov'o mem.

Am'ant'o de la pac'o

La 10an de decembr'o 1991 Eŭrop'a Parlament'o trans'don'is al Adem De'maĉ'i la prestiĝ'a'n premi'o'n „ Saĥarov ”, premi'o'n pro la liber'ec'o de pens'ad'o. En si'a salut'parol'ad'o De'maĉ'i dir'is: „En la sankt'a libr'o oni skrib'as, ke la unu'a afer'o est'is la vort'o. Hodiaŭ ni dev'as dir'i, ke la unu'a est'as liber'a parol'o. Sen liber'a parol'o ne est'as dialog'o. Sen dialog'o oni ne pov'as mal'kovr'i la ver'o'n kaj sen la ver'o ne ekzist'as progres'o. La am'ant'o'j de liber'a parol'o est'as la plej pasi'a'j. Ankaŭ vi, honor'ind'a'j eŭr'o'parlament'an'o'j, est'as tia'j am'ant'o'j. Tial ni ĉiu'j kun'e dev'as klopod'i por defend'i liber'a'n parol'o'n”.

De'maĉ'i est'is ankaŭ verk'ist'o, public'ist'o, politik'ist'o, human'ist'o.

Komunik'il'o tre facil'a

Baldaŭ aper'os en Esperant'o-traduk'o du el li'a'j roman'o'j: „Sang'o'venĝ'a'j Serpent'o'j” (verk'it'a en 1958) kaj „Patr'in'o Shega kaj kvin knab'in'o'j”, verk'it'a post liber'iĝ'o de Kosov'o en 1999. En la jar'o 2012, dum reklam'ad'o en Prishtina pri la esperant'a traduk'aĵ'o „Mond'o est'as pejzaĝ'o de bril'a'j kolor'o'j” de la verk'ist'o Eqrem Basha, pro bel'son'ec'o kaj inter'naci'ec'o de ni'a lingv'o Adem De'maĉ'i rav'it'e esprim'is, ke li est'as tre kontent'a pro tio, ke „fin'fin'e trov'iĝ'is komunik'il'o inter'etn'a tre facil'a kaj neŭtral'a!”.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o


012333-BardhyliAdemDemacit

Adem De'maĉ'i en la hejm'o de la aŭtor'o, en 2008. Fot'o: BARDHYL SELIMI

012333-AdemDemaciportret2018

Portret'o de Adem De'maĉ'i. Fot'o: BARDHYL SELIMI

<mark>Clarence</mark> <mark>Bicknell</mark> : Mir'ind'aĵ'o'j de mir'ind'a hom'o

BIOGRAFI'O

Clarence Bicknell : „Mir'ind'aĵ'o'j” de mir'ind'a hom'o

Kelk'foj'e esperant'ist'o'j rilat'as iom strab'e al si'a histori'o. Oni ne rimark'as, kaj foj'foj'e eĉ ne konsci'as, ke iu'j esperant'ist'o'j est'is ekster'ordinar'a'j person'o'j sen'de'pend'e de tio, ke ili est'is esperant'ist'o'j. Tio pov'as koncern'i ankaŭ ali'a'j'n iniciat'int'o'j'n de projekt'o'j pri inter'naci'a'j lingv'o'j. Ver'ŝajn'e neniu memor'as, ke la projekt'o'n, kiu post'e iĝ'is kon'at'a kiel latin'o si'n'e flexione , kre'is (ĉar tem'is pri ver'a kre'ad'o!) la ital'a matematik'ist'o Giuseppe Pean'o: la sam'a person'o, kiu en la 19 a jar'cent'o don'is al aritmetik'o tia'n aksiom'a'n struktur'o'n, kia'n la pra'grek'o Eŭklid'o kelk'a'j'n jar'mil'o'j'n antaŭ'e don'is al geometri'o.

Plej mult'a'j leg'ant'o'j ceter'e ne sci'as, ke Kálmán Kalocsay en Hungari'o est'is kon'at'a kiel el'star'a medicin'ist'o (kaj iam li deklar'is, ke Esperant'o est'as li'a „nobl'a hobi'o”). En Itali'o Giorgio Canuto, kiu dum jar'o'j prezid'is Ital'a'n Esperant'o-Federaci'o'n kaj eĉ Universal'a'n Esperant'o-Asoci'o'n, est'is sam'temp'e la plej grav'a jur'medicin'ist'o de la land'o.

Si'a'flank'e la lingv'o'scienc'ist'o Brun'o Migliorini mem, kiu est'is long'e membr'o de la Akademi'o de Esperant'o, paralel'e prezid'is la Ital'a'n Lingv'ist'ik'a'n Akademi'o'n 1.

Botanik'ist'o, arkeolog'o kaj ne nur

Nu, ĵus aper'is ĉi-jar'e biografi'o pri Clarence Bicknell, hom'o, kiu divid'is si'a'n temp'o'n inter Esperant'o (li part'o'pren'is la unu'a'n Universal'a'n Kongres'o'n kaj kun'fond'is Ital'a'n Esperant'o-Federaci'o'n) kaj ali'a'j kultur'a'j interes'o'j. La titol'o de ĉi tiu libr'o, verk'it'a en la angl'a lingv'o, est'as Marvels , do „Mir'ind'aĵ'o'j”. Ĝi'a'n sub'titol'o'n ebl'as traduk'i kiel: „La viv'o de Clarence Bicknell, botanik'ist'o, arkeolog'o, art'ist'o”. Tiu'j mir'ind'aĵ'o'j, al kiu'j la titol'o alud'as, est'as la mult'obl'a'j spur'o'j las'it'a'j de li'a ag'ad'o.

La verk'ant'o kompren'as, ke la recenz'o'j aper'ant'a'j en MONAT'O koncern'as precip'e esperant'lingv'a'j'n verk'o'j'n, sed tiu ĉi verk'o, kvankam angl'a'lingv'a, tem'as pri esperant'ist'o, kiu'n la Esperant'o-mov'ad'o ja memor'u 2. Li viv'is de 1842 ĝis 1918 kaj las'is mult'a'j'n dokument'o'j'n, desegn'o'j'n kaj leter'o'j'n pri si'a'j vojaĝ'o'j kaj el'trov'o'j. La libr'o est'as 245 paĝ'o'j'n long'a kaj en'hav'as 212 bild'o'j'n. Ĝi'a aŭtor'o est'as Valeri'e Lester, uson'a histori'ist'in'o kaj traduk'ist'in'o, kiu publik'ig'is ankaŭ biografi'o'j'n pri ali'a'j art'ist'o'j. La prez'o est'as 25 pund'o'j. Interes'at'o'j pov'as ĝi'n mend'i, vizit'ant'e la ret'ej'o'n www. clarencebicknell. com / shop .

Evolu'ism'a teori'o

Clarence Bicknell nask'iĝ'is en London'o kaj est'is fil'o de Elhanan Bicknell, sukces'a komerc'ist'o pri bal'e'n-ole'o, kiu profit'e invest'is si'a'j'n gajn'o'j'n precip'e en la aĉet'ad'o de art'aĵ'o'j. Tio spontan'e kontribu'is al la instru'ad'o de Clarence, kiu 23-jar'aĝ'e en'ir'is la universitat'o'n de Kembriĝ'o. Li'a komenc'a cel'o est'is stud'i matematik'o'n, sed tiam li'n rav'is la aper'o de la evolu'ism'a teori'o de Darvin'o, kaj li sent'is la bezon'o'n pli'klar'ig'i si'a'j'n ide'o'j'n rilat'e religi'o'n. Li do al'iĝ'is al diskut'grup'o ĉe la universitat'o de Oksford'o. Li stud'is ankaŭ la islam'a'n religi'o'n kaj preleg'is pri ĝi. Sed post'e li'a „geografi'o” drast'e ŝanĝ'iĝ'is. Vizit'int'e la Universal'a'n Ekspozici'o'n en Pariz'o (1878), li vojaĝ'is kun ge'amik'o'j sud'e'n kaj halt'is en la liguri'a urb'et'o Bordighera, en nord-okcident'a Itali'o, kie li aĉet'is vila'o'n. Li dev'is ankaŭ difin'i si'a'n religi'a'n pozici'o'n, inter la rom'katolik'a kaj la anglikan'a krist'an'a'j kred'o'j.

Mal'kovr'o'j sur Alp'o'j

Sed ĉi tio est'as nur la komenc'o. La biografi'o raport'as pri li'a'j vizit'o'j al Esperant'o-kongres'o'j, sed ankaŭ pri li'a sistem'a esplor'ad'o de la alp'a region'o apud Bordighera, kie li trov'is mult'a'j'n ankoraŭ ne'kon'at'a'j'n plant'o-speci'o'j'n kaj mal'kovr'is eĉ pra'histori'a'j'n rok'a'j'n gravur'aĵ'o'j'n. Ĉio est'is regul'e dokument'at'a per ĉiu'tag'a'j raport'o'j kaj kontribu'is al la konstru'o de li'a definitiv'a hejm'o, la tiel nom'at'a „ Casa Fontanalba ”: io mez'voj'e inter arkitektur'a verk'o kaj muze'o. Ĝi'n nun pri'zorg'as Institut'o pri Liguri'a'j Stud'o'j. Li'a'n memor'o'n pri'zorg'as la ne'profit'cel'a asoci'o Clarence Bicknell , kies prezid'ant'o est'as li'a pra'nev'o Marcus Bicknell. Clarence ne edz'iĝ'is kaj ne post'las'is ge'fil'o'j'n.

nimi
Nicola M INNAJA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
1. Kaj li aper'ig'is en 1960 tio'n, kio ĝis nun est'as konsider'at'a la plej fid'ind'a, riĉ'a kaj komplet'a histori'o pri la ital'a lingv'o.
2. En Esperant'o aper'is pri Bicknell : Pad'o al Paradiz'o: Clarence Bicknell kaj la Val'o de la Mir'ind'aĵ'o'j, verk'o de C. Chippindale traduk'it'a de Humphrey Tonkin, el'don'o FE'I ( ISBN : 9788896582220).
Fin'e, nov'a reg'ist'ar'o

SLOVENI'O

Fin'e, nov'a reg'ist'ar'o

Fin'fin'e, du monat'o'j'n post la balot'o'j okaz'int'a'j en juni'o, en Sloveni'o est'as form'it'a nov'a reg'ist'ar'o. La rezult'o'j de la balot'o est'is, ke la dekstr'a naci'ist'a parti'o de Janez Janša gajn'is la unu'a'n pozici'o'n kun 23 % de la voĉ'o'j, sed krom unu (sam'e dekstr'a) parti'o neniu vol'is koalici'i kun ĝi, kaj Janša ne pov'is form'i la reg'ist'ar'o'n.

La strang'aĵ'o est'as, ke mult'a'j (en'tut'e naŭ) parti'o'j sukces'is en'ir'i la parlament'o'n, kaj tre mal'facil'is kun'met'i pli'mult'o'n, kiu konsent'us pri la efektiv'ig'ot'a politik'o.

Minoritat'a reg'ist'ar'o

Fin'e tamen la du'a parti'o laŭ la kvant'o de voĉ'o'j, la parti'o de Marjan Šarec, sukces'is kun'ig'i tiel nom'at'a'n minoritat'a'n reg'ist'ar'o'n. Li'a parti'o kun kvar ali'a'j inter'konsent'is pri koalici'o, sed ankaŭ tiu'j kvin parti'o'j ne hav'as sufiĉ'e da lok'o'j en la parlament'o. Tiel okaz'is, ke nun la kvin parti'o'j kun'met'os la reg'ist'ar'o'n; el ili ven'os ministr'o'j; kaj est'as ses'a parti'o, Levica (mal'dekstr'ul'o'j), kiu – ne en'ir'ont'e la reg'ist'ar'o'n – sub'skrib'is kun ili inter'konsent'o'n, ke ĝi'a'j parlament'an'o'j sub'ten'os la reg'ist'ar'o'n rilat'e ĉiu'j'n grav'a'j'n demand'o'j'n, sed ne ĉiam.

Surpriz'o

Marjan Šarec est'as la plej grand'a surpriz'o de la balot'rezult'o'j. Li est'as 40-jar'ul'o, en'ir'is en la parlament'o'n antaŭ nur unu mandat'o kaj nur antaŭ la elekt'o'j fond'is la parti'o'n ( SMŠ). Li est'is urb'estr'o de mal'grand'a urb'o en Sloveni'o kaj nun iĝ'os reg'ist'ar'prezid'ant'o. Li est'as la plej jun'a el ĉiu'j ĝis'nun'a'j ĉef'ministr'o'j.

Mal'facil'a ekvilibr'o

Ŝtat'nivel'e li ne okup'iĝ'is pri politik'o, kaj oni fakt'e ne sci'as, kiel li gvid'os la ŝtat'o'n. Cert'e tio ne est'os facil'a, ĉar li daŭr'e dev'os ekvilibr'i inter la kvar ali'a'j koalici'a'j parti'o'j kaj la ses'a sub'ten'ant'a.

Mez'e mal'dekstr'a

Tia'j rezult'o'j okaz'is pro tio, ke sloven'o'j ne est'is kontent'a'j pri la rezult'o'j de la antaŭ'a reg'ist'ar'o, kvankam ĝi est'is sufiĉ'e sukces'a. La parti'o de la ĝis'nun'a reg'ist'ar'prezid'ant'o Mir'o Cerar est'is la tri'a laŭ la voĉ'don'rezult'o'j kaj kun'part'o'pren'as en la koalici'o. Tamen plej grav'e est'as, ke la ŝtat'o'n ne trans'pren'is ekstrem'a'j dekstr'ul'o'j, kio'n mult'a'j tim'is. La koalici'o'n ebl'as nom'i centr'a-mal'dekstr'a.

zlti
Zlatko T IŠLJAR
korespond'ant'o de MONAT'O en Sloveni'o
Tag'o de mort'int'o'j

Literatur'o

MEMOR'AĴ'O'J

Tag'o de mort'int'o'j

Mi est'as sol'a. Mi'a'j ge'fil'o'j, ge'nep'o'j viv'as en for'a'j urb'o'j. Proksim'iĝ'as Kristnask'o. En famili'o'j la dom'mastr'in'o'j pur'ig'ad'as en la loĝ'ej'o, lav'ad'as, glad'ad'as, aĉet'ad'as donac'o'j'n. Nun'temp'e ĉio est'as aĉet'ebl'a, la vend'ej'o'j est'as plen'plen'a'j, abund'eg'as la var'o'j, kaj en ĉiu'j televid'kanal'o'j svarm'as Av'o-Kristnask'o'j (eĉ in'a'j ...).

Ĉio ĉi por mi est'as fremd'a. Kiam mi est'is infan'o, knab'in'et'o ... (Ho, tio est'is en „antikv'a temp'o”), tio est'is ali'a. Oni ne vid'is svarm'ant'a'j'n Sankt'a'j'n Nikola'o'j'n, nek Av'o'n Kristnask'o (neniu hav'is televid'il'o'n). Est'is ali'a temp'o, tut'e mal'simil'a. Sed nun, sojl'e de la Kristnask'a fest'o, mi re'memor'as tiu'n „ali'a'n temp'o'n”. Por mi, la kristnask'a'j fest'o'tag'o'j est'as „la tag'o'j de la mort'int'o'j”. Ne, ne kred'u, ke mi funebr'as! En mi'a memor'o re'viv'iĝ'as kar'a'j person'o'j de mi'a infan'aĝ'o, kiu'j dum tiu'j mal'riĉ'a'j jar'o'j pret'ig'is en'kor'e riĉ'a'n Kristnask'o'n.

Tiu'temp'e ne est'is lav'maŝin'o, nek elektr'o, nek akv'o en'konduk'it'a en la dom'o'j en la vilaĝ'o. Oni lum'ig'is per petrol'lamp'o. Nun mi kompren'as, kia pen'o est'is por mi'a patr'in'o lav'i la tapiŝ'o'j'n, lit'tuk'o'j'n, ĉio'n per'man'e. Sed ĉiu lav'it'aĵ'o bon'odor'is pro pur'ec'o.

En la kuir'ej'o est'is forn'o hejt'at'a per lign'o. Lert'e uz'i ĝi'n dum bak'ad'o, ankaŭ por tio neces'is spert'o: kiom da lign'o'pec'o'j, kiam ili est'u met'it'a'j sur la fajr'o'n, por ke la bak'aĵ'o ne brul'u, nek rest'u ne'bak'it'a. Glad'ad'o? Tio est'is far'it'a per fer'a glad'il'o varm'ig'it'a per ard'a karb'o el la forn'o. Bon'odor'o est'is en la ĉambr'o, kiam patr'in'o glad'is!

„Tag'o de mort'int'o'j”, mi dir'is. Jes, ĉar panj'o kaj paĉjo for'pas'is de'long'e. Paĉjo est'is laŭ meti'o tajlor'o, sed li praktik'is la meti'o'n kudr'ant'e nur por la famili'o. Tiu'temp'e ne est'is problem'o kun amas'iĝ'int'a'j rub'aĵ'o'j. Ĉio est'is re'uz'at'a ia'manier'e. La el'uz'it'a'j vest'aĵ'o'j est'is flik'at'a'j; aŭ invers'ig'at'a'j, kiam ili est'is tro el'uz'it'a'j. El la ankoraŭ bon'a'j part'o'j de tia vest'aĵ'o mi'a patr'o kudr'is bel'a'j'n ĉap'o'j'n, laŭ la tiu'temp'a mod'o. Mi memor'as, ke por la antaŭ'krist'nask'a tag'o panj'o kaj mi ricev'is bel'eg'a'j'n babuŝ'o'j'n kudr'it'a'j'n de paĉjo el ŝtof'o'pec'o'j.

Jam antaŭ la 24 a de decembr'o, kiam Anĝel'in'o vizit'as la hungar'lingv'a'j'n famili'o'j'n, precip'e famili'o'j'n kun infan'o'j, mi tre atend'is Ŝi'n. Tiu'temp'e nenie svarm'is anĝel'o'j, sed la infan'o'j sci'is, ke Ŝi vid'as ni'n, ĉu ni kondut'as bon'e, merit'as donac'o'j'n?

Nun mi sci'as, ke mi'a patr'in'o kuir'is la tiel nom'at'a'j'n „salon'suker'o'j'n” (bombon'o'j'n) kaj en'volv'is ĉiu'n el ili en blank'a'n „silk'a'n” paper'o'n, kaj ornam'is per ili la kristnask'a'n arb'o'n, kiu'n al'port'os la Anĝel'in'o ne'vid'ebl'a. Ni, la infan'o'j, est'is ekster la dom'o, lud'ad'is sur la neĝ'kovr'it'a dekliv'o. Dum ni'a for'est'o al'ven'is la Anĝel'in'o kun la ornam'it'a kristnask'a arb'o kaj la donac'o'j ...

Kia feliĉ'o, kia plezur'o! La kristnask'a arb'o est'is bel'eg'a, bril'et'is la ornam'aĵ'o'j en la kandel'lum'o, kaj sub la arb'o est'is donac'o'j! Nun mi sci'as, ke ili est'is tre modest'a'j donac'o'j, sed tiu'temp'e ni ne kon'is la vort'o'n „mal'riĉ'a”. Neniu est'is riĉ'a, kaj mi neniam kompar'is ni'n kun ali'a'j. Mi tut'kor'e ĝoj'is, se est'is libr'o, leg'aĵ'o sub la kristnask'a arb'o. Foj'foj'e mi ricev'is ilustr'it'a'n fabel'libr'o'n. Tiu libr'o est'is bel'eg'a! Mi kred'as, ke tiu'temp'e ĝi est'is la plej bel'a fabel'libr'o trov'ebl'a en vend'ej'o'j. En ĝi est'is kolor'a'j ilustr'aĵ'o'j, kiu'j'n post'e mi pacienc'e kopi'is. Mi ne est'as talent'a, sed mi ŝat'is desegn'ad'i. En tiu libr'o est'is fabel'o, kiu'n mi neniam forges'is: Reĝ'id'o dezir'is akir'i etern'a'n jun'ec'o'n kaj sen'mort'a'n viv'o'n. Fe'in'o don'as al li etern'a'n jun'ec'o'n kaj sen'mort'ec'o'n, sed ŝi atent'ig'is li'n: li perd'os ili'n, se iam li en'ir'os en la val'o'n de dezir'o'j. Pas'as jar'cent'o'j en etern'a jun'ec'o, sed iu'n tag'o'n la reĝ'id'o ek'dezir'as re'vid'i si'a'n patr'o'n, si'a'n hejm'land'o'n, kaj ek'ir'as. Sed en la lok'o de la iam'a palac'o li trov'as nur ruin'o'j'n, kaj neniu memor'as pri la reĝ'o, li'a patr'o. La reĝ'id'o komenc'as fos'i, kaj trov'as kest'eg'o'n. Ĝi'n mal'ferm'int'e, li ek'vid'as la Mort'o'n.

Tiu'n fabel'o'n mi oft'e re'memor'is dum mi'a viv'o. Last'foj'e, kiam mi est'is en mi'a nask'iĝ'vilaĝ'o, mi vizit'is la tomb'ej'o'n. La silent'a'j tomb'o'j kovr'as la am'at'a'j'n person'o'j'n de mi'a infan'aĝ'o: ge'patr'o'j'n, ge'av'o'j'n, bapt'o-ge'patr'o'j'n ... nur kelk'a'j mal'jun'a'j hom'o'j pov'as ili'n re'memor'i.

Sankt'a Nikola'o en mi'a protest'ant'a vilaĝ'o nom'iĝ'as „ Mikulaŝ ”. En tiu tag'o, vesper'e mi est'is ĉe la bapt'o'ge'patr'o'j. En la kuir'ej'o lum'ig'at'a per pal'a, flav'a lum'o de petrol'lamp'o est'is nur mi'a bapt'o'patr'in'o kaj mi. La bapt'o'patr'o est'is ie ekster'e ... La bapt'o'patr'in'o foj'e ven'ig'is mi'n al si, mal'ferm'is la pord'o'n. Ie en la for'a mal'lum'o de la kort'o aŭd'iĝ'is krak'ad'o. „ Mikulaŝ pret'ig'as verg'et'o'n,” ŝi dir'is. ( Mikulaŝ ĉiam al'don'is ankaŭ verg'et'o'n, por kiam la infan'o mal'bon'e kondut'os.) Nun mi sci'as, ke la krak'ad'o ven'is ne de Mikulaŝ, sed de la bapt'o'patr'o, kiu est'is tre bon'a hom'o, mi tre am'is li'n. La donac'et'o'j est'is bombon'o'j, pom'o kaj nuks'o'j.

Nun'temp'e la infan'o'j ricev'as mult'a'j'n mult'e'kost'a'j'n lud'il'o'j'n kaj dolĉ'aĵ'o'j'n, kaj kristnask'e kaj en la tag'o de Mikulaŝ. Eĉ tro da! Sed ne aŭd'iĝ'as krak'ad'o far'it'a de la ne'vid'ebl'a Mikulaŝ...

Lenke S ZÁSZ
Mir'ind'aĵ'o'j en mont'ar'o

Turism'o

NATUR'O

Mir'ind'aĵ'o'j en mont'ar'o

La kamp'ad'ej'o River'o Seibabo [ sejbabo ] situ'as en la kub'a provinc'o Vill'a Clara, en la centr'a region'o de la insul'o, ĉe la lim'o inter tiu kaj la provinc'o Sancti Spíritus. La slogan'o de la kamp'ad'ej'o est'as „natur'e kun'iĝ'int'a'j”, kvazaŭ vort'lud'o sur'baz'e de la natur'a amik'em'a karakter'o de la kub'an'o'j, kaj de la mir'ind'a'j natur'a'j pejzaĝ'o'j de tiu ĉi lok'o.

Bel'a apud'river'a pejzaĝ'o

En Kub'o ne est'as not'ind'a mal'simil'ec'o inter la kamp'ar'a'j pejzaĝ'o'j de la provinc'o'j, sed interes'a detal'o de la pri'parol'at'a lok'o est'as, ke la sam'nom'a river'o tra'ir'ant'a la kamp'ad'ej'o'n est'as ĝust'e la lim'o inter la du provinc'o'j.

Ebl'as ven'i laŭ horizontal'e kaj vertikal'e zigzag'a voj'o, kiu ir'as de la urb'o Santa Clara ĝis la turism'a Trinidad, aŭ post iom pli rapid'a vetur'ad'o kun de'ir'punkt'o en la urb'o Sancti Spíritus.

La kamp'ad'ej'o

Oni tuj rimark'as la bel'aĵ'o'j'n, kiu'j inspir'as la aŭtor'o'n de tiu ĉi artikol'o. Oni pov'as promen'i tra la tut'a kamp'ad'ej'o en natur'a verd'a ombr'o pro la mult'a'j arb'o'j, kaj foj'foj'e trov'i papili'o'j'n, ran'o'j'n aŭ lacert'o'j'n.

La ĉef'a vid'ind'aĵ'o est'as arb'o, kiu pov'as feliĉ'ig'i botanik'ist'o'j'n. Ĝi est'as karob'arb'o pli-mal'pli 25 metr'o'j'n alt'a kaj not'ind'e larĝ'a. Sur ĝi viv'as pli ol 20 spec'o'j de parazit'o'j kaj epifit'o'j; kun'viv'as kakt'o'j, orkid'ac'o'j, arum'ac'o'j kaj filik'o'j. Ĝi est'as la centr'o de la kamp'ad'ej'o kaj en ĝi'a ombr'o okaz'as mult'a'j vesper'a'j aranĝ'o'j kaj fest'o'j.

Al'log'a'j lok'o'j

Ĉe la river'o mult'a'j metal'aspekt'a'j ŝton'o'j bril'ig'as la sabl'o'n, kaj en la trankvil'a'j kaj mal'profund'a'j akv'o'j naĝ'as kaj fiŝ'et'o'j kaj testud'ul'o'j. Oni pov'as promen'i laŭ'long'e de la bord'o'j kaj, en kelk'a'j lok'o'j, tra'ir'i la river'o'n.

Est'as plant'o'j ankaŭ en la akv'o, kaj iom'et'e mal'proksim'e vid'ebl'as akv'o'fal'o kun pli taŭg'a'j spac'o'j por ban'iĝ'ad'o, kvankam ebl'as trov'i konven'a'n lok'o'n ĉie laŭ la river'o.

La kub'a naci'a bird'o

Ĉiu'tag'e vid'ebl'as divers'a'j bird'o'j, kiel la kub'a trogon'o ( Priotelus temnurus ), kiu est'as ne nur endemi'a kaj unu el la plej bel'a'j, sed ankaŭ la naci'a bird'o pro la kolor'o'j de la kub'a flag'o: ĝi'a plum'ar'o est'as blu'a ĉe la kap'o, ruĝ'a ĉe la ventr'o kaj blank'a ĉe la brust'o. La du'a kial'o de la naci'ec'o est'as ĝi'a bezon'o je liber'ec'o. La bird'o est'as protekt'at'a de la leĝ'o, ĉar ĝi simbol'as la kub'a'n ident'ec'o'n.

Bird'o'j kaj insekt'o'j

Tie flug'as ankaŭ kolibr'o'j, mok'bird'o'j, peg'o'j, papag'o'j kaj ali'a'j, kies pep'ad'o'j kaj melodi'o'j est'as agrabl'a fon'o. Entomolog'o'j pov'as est'i tre kontent'a'j tie pro tiom da insekt'o'j dum la unu'a'j vesper'a'j hor'o'j, sed feliĉ'e por kelk'a'j feri'ant'o'j la pli'mult'o mal'aper'as dum la nokt'o kaj permes'as trankvil'a'n dorm'ad'o'n.

Distr'ad'o kaj serv'o'j

En tiu agrabl'a spac'o oni pov'as promen'i, ripoz'i, kun'sid'i, sport'i kaj ĝu'i divers'a'j'n aranĝ'o'j'n kaj program'er'o'j'n. Manĝ'o'j kaj manĝ'et'o'j oni'n ne tro distanc'ig'as de la kamp'ar'a medi'o, ĉar la manĝ'ej'o hav'as nek fenestr'o'j'n nek pord'o'j'n, kaj ĝi situ'as en unu el la plej alt'a'j lok'o'j de la kamp'ad'ej'o, kio ebl'ig'as ĝu'i la pejzaĝ'o'n.

Ne-long'a'j ekskurs'o'j kaj simpl'a'j promen'ad'o'j en la ĉirkaŭ'aĵ'o don'as ŝanc'o'n por pli rekt'a kontakt'o kun kvazaŭ sovaĝ'a arb'ar'o.

La natur'o, la spirit'a trankvil'ec'o kaj la esperant'um'ad'o efik'e kun'iĝ'as por far'i la tie'a'n rest'ad'o'n por'ĉiam'a memor'aĵ'o.

Niurka A LONSO S ANT'OS
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o


012073-1

La kub'a trogon'o est'as la naci'a bird'o, ĉar ĝi hav'as la kolor'o'j'n de la flag'o, kaj ne pov'as viv'i en mal'liber'ec'o. Fot'o: YORDAN OLIVER'A

012073-2

En la agrabl'a kaj trankvil'a etos'o de la kamp'ad'ej'o ebl'as promen'i tra bel'a'j lok'o'j. Fot'o: YORDAN OLIVER'A

012073-3

La dom'o'j est'as ja pitoresk'a'j kaj komfort'a'j. Fot'o: YORDAN OLIVER'A

012073-4

La natur'a'j kolor'o'j kun'iĝ'as kun la odor'o de plej divers'a'j flor'o'j. Fot'o: YORDAN OLIVER'A

012073-5

La kamp'ad'ej'o River'o Seibabo trov'iĝ'as en mont'ar'a region'o, ĉe la lim'o inter la provinc'o'j Vill'a Clara kaj Sancti Spíritus. Fot'o: YORDAN OLIVER'A

Nov'a modest- <mark>a</mark> krim'roman'o

Libr'o'j

Nov'a modest- a krim'roman'o

Mi ne plu memor'as kial, tamen kiam, en la 80 aj jar'o'j, mi leg'is la libr'o'n Maj'a Pluv'o, tiu roman'et'o ver'e tuŝ'is mi'n, kaj de tiam mi prov'as, kvankam ne ĉiam sukces'e, atent'i la verk'ad'o'n de Juli'a'n Modest (ver'a nom'o Georg'i Mihalkov). Li est'as aŭtor'o, kiu jam prezent'is si'a'n verv'o'n en divers'a'j (fakt'e preskaŭ ĉiu'j) literatur'a'j ĝenr'o'j. Li ĉiam al'port'as nov'aĵ'o'j'n en si'a'j tekst'o'j, kaj, konsider'ant'e ili'n laŭ ia temp'o'daŭr'o, oni facil'e konstat'as la evolu'o'n de la aŭtor'o, kiu far'iĝ'as pli adapt'ebl'a al la ĝeneral'a'j lini'o'j postulat'a'j de la ĝenr'o, en kiu li verk'as.

Tiel, dum en Maj'a Pluv'o ĉie est'as rezon'ad'o'j kaj konsci'flu'o de rol'ul'o, kiu analiz'as si'a'j'n tra'viv'aĵ'o'j'n kiel en'migr'int'o kaj nov'edz'iĝ'int'o – kaj oni ja ne sci'as, kio est'as pli grav'a – kaj dum en Ni viv'os! est'as akr'a defend'o de la hom'a'j valor'o'j de la esperant'a kultur'o antaŭ la tiam'a (nur?) faŝism'a ond'o, kio'n ni pov'os atend'i de modest- a prov'o verk'i krim'roman'o'n?

012228

Psikologi'a'j trajt'o'j

Leg'ad'o – de la bit'libr'a versi'o – de la nur 80-paĝ'a Murd'o en la park'o glat'e flu'as kaj en ĝi Modest lert'e trans'ir'as inter la psikologi'a'j trajt'o'j de la ĉef'rol'ul'o'j kaj la paŝ'post'paŝ'a detektiv'a esplor'ad'o pri tiu murd'o, kiu titol'as la verk'o'n. Fakt'e, la rol'ul'o'j est'as la plej bon'a element'o de la tut'a verk'o, ĉar kelk'a'j el ili ja pov'as prezent'iĝ'i en ebl'a daŭr'ig'o, se la aŭtor'o em'os daŭr'ig'i en tiu kamp'o de literatur'o, kompren'ebl'e.

Katen'e atent'ig'i

Tamen se al nur'a recenz'ist'o oni rajt'ig'as opini'i, mi do opini'os, ke tiu daŭr'ig'o ja nepr'as, ĉar est'as interes'e konstat'i, kia'manier'e oni ankoraŭ pov'as, eĉ en la 21 a jar'cent'o, verk'i detektiv'a'n verk'o'n, kies krim'solv'o ne iĝ'is de'pend'a de scienc'a'j laboratori'o'j, DNA -ekzamen'o'j kaj ali'a'j simil'aĵ'o'j, kiel okaz'as en preskaŭ cent procent'o'j de la uson'a'j detektiv'a'j televid'seri'o'j. Katen'e atent'ig'i la leg'ant'o'n sen uz'i tiu'j'n rimed'o'j'n est'as la plej interes'a kaj favor'a punkt'o de Murd'o en la park'o.

Ali'a kial'o por daŭr'ig'o de la verk'o est'as, ke tia'manier'e ankaŭ la kelk'a'j mal'fort'a'j punkt'o'j en tiu libr'o pov'os korekt'iĝ'i.

Bulgari'o

Fakt'e, ne mal'mult'a'j est'as tiu'j: tamen mi ne pov'as ne demand'i, kial la aŭtor'o esperant'ig'is ĉiu'j'n nom'o'j'n de lok'o'j kaj person'o'j, tiel for'viŝ'ant'e ĉia'n lok'a'n kolor'o'n en la roman'o? Oni rapid'e kompren'as, ke tem'as pri balkan'a land'o – cert'e Bulgari'o – sed est'us pli bon'e, por inter'naci'a'j leg'unt'o'j, gust'um'i iom pli da ver'e urb'a'j pejzaĝ'o'j anstataŭ la traduk'it'a'j nom'o'j kiu'j, se iel help'as kompren'i la tut'o'n, nul'ig'as la „mister'a'n klimat'o'n”, kiu'n la naci'lingv'a'j nom'o'j pov'us don'i al ceter'a'j esperant'ist'o'j.

Abrupt'a fin'o

Ali'a afer'o, kiu postul'as menci'o'n, est'as la abrupt'a fin'o de la verk'o: ĝeneral'e, detektiv- kaj krim-roman'o'j en'ten'as je si'a fin'o decid'a'j'n moment'o'j'n, dum kiu'j la ver'o tut'e rivel'iĝ'as, kaj la ag'ad'o al'ven'as al si'a pint'o. Domaĝ'e, Murd'o en la park'o bezon'as kelk'a'j'n pli'a'j'n paĝ'o'j'n, por ke tiu pint'o est'u ating'it'a: la verk'o, malgraŭ si'a'j bon'a'j kvalit'o'j, iom abrupt'e fin'iĝ'as. (Tiu abrupt'a fin'o est'as pli'a kial'o, por ke la verk'o hav'u daŭr'ig'o'n.)

Est'as ankaŭ kelk'a'j mal'glat'aĵ'o'j; nenio, kio kompromit'u la leg'ad'o'n aŭ la kompren'o'n de la histori'o mem, sed kiu'j'n oni ja facil'e pov'as korekt'i en bit'libr'o.

Fernand'o P IT'A

Juli'a'n Modest: Murd'o en la park'o. Eld. Liber'a, s. l. 2018. 78 paĝ'o'j broŝur'it'a'j. ISBN 978-024496555-6.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Sci'vol'a'j pri frazeologi'o

Sci'vol'a'j pri frazeologi'o

En 1995 MONAT'O pet'is mi'n recenz'i nov'a'n komput'il'a'n program'o'n, kiu nom'iĝ'is Ĉapel'il'o. Ĉar mi'a recenz'o est'is tre favor'a, mi titol'is ĝi'n Ni lev'u la ĉapel'o'n por Ĉapel'il'o!. Kelk'a'j person'o'j re'ag'is, ne pri la esenc'o de mi'a recenz'o aŭ pri la funkci'ad'o de la nov'a program'o, sed pri la titol'o. Ili protest'is, ke tio'n oni ja ne pov'as dir'i en Esperant'o, ĉar ne ĉie en la mond'o oni lev'as si'a'n ĉapel'o'n por montr'i respekt'o'n.

Ĉu prav'a rimark'o? Ĉu ne pri ĉiu proverb'o aŭ dir'manier'o oni pov'as dir'i, ke ĝi ne est'as universal'e kompren'ebl'a? Ĉu ĉie en la mond'o oni tuj kompren'as Mank'as klap'o en li'a kap'o? Ĉu en ĉiu kultur'o oni tuj kapt'as la senc'o'n de la – eĉ de Zamenhof uz'it'a – esprim'o trans'ir'i la Rubikon'o'n?

Mi est'is agrabl'e surpriz'it'a re'trov'i post tiom da jar'o'j mi'a'n ĉapel'lev'a'n esprim'o'n en Ilustr'it'a frazeologi'o de Sabin'e Fiedler kaj Pavel Rak. Kaj pro ĝi'a menci'o en paĝ'o 18 mi tuj ek'sci'is, ke mi ne est'as la sol'a, kiu uz'as ĝi'n. Ankaŭ en revu'o Esperant'o de oktobr'o 1999 ni pov'as leg'i: „Mi lev'as la ĉapel'o'n antaŭ Ĉin'a Esperant'o-El'don'ej'o, kiu entrepren'is publik'ig'i tiom grand'a'n verk'o'n.” Bedaŭr'ind'e – kaj tio est'as unu el mi'a'j sol'a'j kritik'et'o'j pri tiu ĉi frazeologi'o – oni ne menci'as la aŭtor'o'n de la fraz'o. Sci'i, el kiu kultur'a fon'o la verk'int'o ven'as, est'us interes'a detal'o.

Traduk'o'j

La libr'o klar'ig'as la signif'o'n de „lev'i la ĉapel'o'n” nur kelk'vort'e (sed ĉe ali'a'j esprim'o'j, ekzempl'e ĉe „Sizif'a labor'o”, mult'e pli ampleks'e) kaj al'don'as kelk'a'j'n traduk'o'j'n, la german'a'n, angl'a'n kaj ĉeĥ'a'n. Kial ĝust'e tiu'j'n tri kaj ne, ekzempl'e, la portugal'a'n Eu tir'o o meu chapéu por montr'i unu pli'a'n lingv'o-famili'o'n? Pri tio ankaŭ atent'ig'is Detlev Blank'e en si'a en'konduk'o al la verk'o: „La okul'frap'e mal'mult'a'j ekzempl'o'j por la hispan'a, hungar'a, ital'a, latin'a, norveg'a, pol'a, portugal'a kaj rus'a far'as ni'n sci'vol'a'j pri pli da ekvivalent'o'j en tiu'j lingv'o'j.”

Sub la mot'o Unu bild'o dir'as pli ol mil vort'o'j kun'aŭtor'o Pavel Rak al'don'is por ĉiu esprim'o plaĉ'a'n kaj humur'a'n desegn'aĵ'o'n, kiu help'as kompren'i kaj memor'i la signif'o'n de la menci'it'a'j esprim'o'j.

Ekzempl'o'j

En'tut'e la verk'o trakt'as ses'dek'o'n da frazeologi'aĵ'o'j, ĉiu'j kun klar'ig'o, traduk'o'j, uz'ekzempl'o'j kaj humur'a bild'o. Jen mal'grand'a elekt'o:

La rat'o'j for'las'as la sink'ant'a'n ŝip'o'n; Ariadn'a faden'o; La kvin'a kolon'o; Mal'antaŭ la kulis'o'j; Bala'i antaŭ la propr'a pord'o.

En'est'as eĉ kelk'a'j pur'e esperant'a'j esprim'o'j: Est'as tuber'o en la afer'o; Kred'u mi'n, sinjor'in'o. Ses'dek cert'e ne est'as mult'o, sed la verk'o ja ne pretend'as est'i komplet'a. Tamen tia kvant'o ja sufiĉ'as por ig'i ni'n sci'vol'a'j, por ĉerp'i kaj not'i pli'a'j'n ekzempl'o'j'n el ni'a'j revu'o'j kaj libr'o'j. Fin'e de la verk'o trov'iĝ'as dek'o da blank'a'j paĝ'o'j por not'o'j. Kial ne real'e uz'i ili'n kaj al'don'i vi'a'j'n trov'it'aĵ'o'j'n?

Paŭl P EERAERTS

Sabin'e Fiedler kaj Pavel Rak: Ilustr'it'a frazeologi'o. Eld. Kav'a Pech, Dobřichovice, 2009. 144 paĝ'o'j, glu'bind'it'a. ISBN 978-80-87169-08-7.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Vir'in'o'j nask'os hejm'e

Modern'a viv'o

LITOVI'O

Vir'in'o'j nask'os hejm'e

Ĝis nun en Litovi'o vir'in'o'j oficial'e dev'is nask'i en hospital'o. Tamen jam de'long'e tiu leĝ'o ne est'is respekt'at'a. La afer'o pri hejm'a'j nask'o'j est'is traktat'a en la Super'a Tribunal'o de Litovi'o. Rezult'e, vir'in'o'j, kiu'j decid'is nask'i hejm'e, est'is absolv'it'a'j malgraŭ tio, ke ili'a ag'ad'o est'is konsider'at'a kontraŭ'leĝ'a. Krom'e la tribunal'o deklar'is, ke nask'i hejm'e ne est'as mal'permes'it'e de kriminal'a aŭ ali'a leĝ'o.

Ĉi-jar'e post long'a'j diskut'o'j la parlament'o de Litovi'o fin'fin'e akcept'is la leĝ'o'n pri hejm'a'j nask'o'j kondiĉ'e, ke ne ekzist'as risk'o por la san'o de patr'in'o kaj beb'o. „Vir'in'o'j nask'as hejm'e. Tio est'as ja real'o. La ŝtat'o ne dev'as ignor'i tio'n. Tial ni dev'as klar'e proklam'i la regul'o'j'n, kiu'j permes'os sekur'e nask'i hejm'e kaj garanti'i alt'kvalit'a'n serv'o'n por ĉiu'j, kiu'j decid'is nask'i en famili'a medi'o”, dir'is la litov'a ministr'o pri san'o Aurelijus Veryga.

Kontraŭ'star'o'j

Ne ĉiu'j parlament'an'o'j est'is unu'anim'a'j, diskut'ant'e pri tia leĝ'o. Social'demokrat'o'j em'is al kontraŭ'star'o al la leĝ'o, ĉar ili'a'opini'e nask'i hejm'e est'as risk'a afer'o por graved'a vir'in'o kaj ŝi'a beb'o. Anstataŭ tio ili propon'is kre'i maksimum'e hejm'a'j'n kondiĉ'o'j'n en hospital'o'j. Re'ag'ant'e al tio, parlament'an'o'j deklar'is, ke akcept'i hejm'a'j'n nask'o'j'n pov'os akuŝ'ist'o labor'ant'a en hospital'o, kiu hav'as rajt'o'n liver'i nask'o'serv'o'n hejm'e. Se graved'ec'o evident'e est'as risk'a, nask'o dev'as okaz'i en hospital'o.

Politik'ist'o'j konsent'is, ke neces'as konsider'i la decid'o'n de la graved'a vir'in'o kaj ne kre'i ajn'a'n obstakl'o'n al hejm'a nask'o. Nask'ant'e en famili'a akompan'o, vir'in'o sent'as si'n psik'e pli trankvil'a.

Aprob'ant'e la long'e mank'int'a'n ebl'o'n nask'i hejm'e, la parlament'an'o'j akcent'is nur unu mal'favor'a'n aspekt'o'n: Por la hejm'a nask'o'serv'o ge'patr'o'j pag'os per si'a propr'a mon'o, ĉar la ŝtat'o garanti'as kaj total'e rekompenc'as alt'kvalit'a'n medicin'a'n serv'o'n nur en hospital'o.

last
LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o
Utopi'a kapital'ism'o en Rusi'o

Politik'o

OPINI'O

Utopi'a kapital'ism'o en Rusi'o

Rus'uj'o, kie'n vi kur'eg'as? Respond'u! Ĝi ne respond'as. 

Nikol'a'j Gogol, rus'a-ukrain'a verk'ist'o (1809-1852)

Histori'o est'as, antaŭ ĉio, scienc'o, tamen ne tiom logik'a, kiel la geometri'o de Eŭklid'o aŭ la fizik'o de Newton. Unu event'o ne rezult'as logik'e el ali'a'j event'o'j. Krom'e, histori'o est'as ne nur scienc'o, ĝi est'as procez'o, en kiu viv'as kaj ag'as real'a'j hom'o'j, kaj tiu histori'o est'as eĉ mal'pli logik'a ol la scienc'o histori'o. Al'don'e, la tez'o, ke instru'o'j de histori'o neniu'n instru'as, de'long'e iĝ'is trivial'a. Tial oft'e okaz'as tia'j histori'a'j event'o'j, kia'j konstern'as pro for'est'o de san'a prudent'o.

Ĥruŝĉov

La soveti'a parti'estr'o Nikita Ĥruŝĉov [ ĥruŝĉóv ] foj'e vizit'is Uson'o'n kaj mir'is: Kiel simpl'e tie'a'j agrikultur'ist'o'j plen'ig'is la merkat'o'n per viand'o! Sufiĉ'as nutr'i brut'ar'o'n per maiz'o. Re'ven'int'e hejm'e'n, li dev'ig'is ĉiu'j'n kolĥoz'o'j'n, ĝis la polus'a cirkl'o, kultiv'i maiz'o'n. Li ne konsider'is nur detal'o'n, kiu evident'iĝ'is la plej grav'a: la rusi'a klimat'o est'as mult'e pli sever'a, ol la uson'a, kaj tial „viand'a mirakl'o” ne okaz'is.

Hom'o pov'as ating'i alt'a'n ŝtat'a'n posten'o'n, sed tio ne aŭtomat'e garanti'as profesi'a'n taŭg'ec'o'n. (Ni eĉ ne parol'u pri grand'a saĝ'o aŭ geni'ec'o!)

Jelcin

En pli proksim'a temp'o, ankaŭ ali'a ŝtat'estr'o, Bor'is [ borís ] Jelcin, vizit'is la evolu'int'a'n Okcident'o'n kaj simil'e mir'is: Kiel bon'e hom'o'j viv'as nur dank'e al kapital'ism'o! Re'ven'int'e hejm'e'n li per unu plum'strek'o star'ig'is tiu'n form'o'n en Rus'land'o. „La merkat'o ĉio'n regul'ig'os”, dir'is li kategori'e. (Ver'dir'e, anstataŭ „regul'ig'os” li uz'is vulgar'a'n parol'turn'o'n – por montr'i si'a'n proksim'ec'o'n al la „simpl'a popol'o”.)

Utopi'a social'ism'o

Ni rigard'u al pli fru'a histori'o. Plur'a'j pens'ul'o'j de pas'int'a'j jar'cent'o'j, ek'de Thomas Müntzer ( ĉ. 1489-1525), rimark'is, ke la ĉirkaŭ'a soci'o viv'as erar'e; en ĝi for'est'as harmoni'o. Ili konstru'is divers'a'j'n teori'ec'a'j'n sistem'o'j'n, kiu'j post'e est'is nom'at'a'j „utopi'a social'ism'o”. Kelk'a'j el ili, kiel Robert Owen (1771-1858) kaj Charles Fourier (1772-1837), eĉ prov'is real'ig'i si'a'j'n ide'o'j'n praktik'e. Al utopi'a'j social'ist'o'j ŝajn'is, ke sufiĉ'as montr'i al hom'o'j nov'a'n seren'a'n voj'o'n – kaj ili ĝoj'e ir'os laŭ tiu voj'o. Fin'e, tiu'j ide'o'j nenie real'iĝ'is, ili est'is tro for de la real'a viv'o.

Utopi'a kapital'ism'o

Sam'e utopi'a est'is la ide'o de Jelcin feliĉ'ig'i la rus'land'an'o'j'n per kapital'ism'o. La intenc'o est'is, ke, post la deklar'o de kapital'ism'o, tuj ek'ag'os por bon'o de la land'o kaj de ĝi'a popol'o la plej progres'em'a'j, la plej moral'e pur'em'a'j civit'an'o'j. Sed okaz'is plen'e mal'e: la land'o'n dis'ŝtel'is kaj iĝ'is ĝi'a'j mastr'o'j hom'o'j, por kiu'j la noci'o'j „moral'o” kaj „bon'o de la land'o” est'is tut'e fremd'a'j.

Kapital'ism'o sen demokrati'o

Jes, en mult'a'j land'o'j oni viv'as liber'e dank'e al kapital'ism'o, riĉ'e kaj dign'e. Sed en tiu'j land'o'j kapital'ism'o kaj demokrati'o paralel'e evolu'is dum 200 jar'o'j. En Rusi'o kapital'ism'o est'is al'trud'it'a arbitr'e, sen plej et'a'j sign'o'j de demokrati'o. La rezult'o est'as sufiĉ'e abomen'a. Se oni prov'u difin'i ĝi'n per „ism'a” termin'o, la plej taŭg'a est'os „idiotism'o”, ali'vort'e apoteoz'o de idiot'ec'o. La task'o pri trans'ir'o de social'ism'o al kapital'ism'o est'is star'ig'it'a unu'a'foj'e en la mond'o, kaj sur tiu voj'o erar'o'j est'is ne'evit'ebl'a'j. Tamen Jelcin kaj Putin far'is nenio'n krom erar'o'j.

Ŝtel'ist'o'j kaj arogant'ul'o'j

En ĉiu land'o kapital'ism'o implic'as uz'ad'o'n de ali'ul'a labor'o por profit'ad'o, sed en Rusi'o tiu ĉi princip'o est'as unu'nur'a kaj absolut'a. Se for'est'as leĝ'o'j, laŭ kiu'j ĉio en la land'o ekzist'as kaj est'as far'at'a por hom'o'j, kial ŝtel'ist'o'j kaj arogant'ul'o'j modest'u?

For'est'as demokrati'o

Pren'u profit'o'n hodiaŭ! Morgaŭ la nun'a sen'leĝ'ec'o pov'os fin'iĝ'i. Kapt'u profit'o'n kaj eksped'u mon'o'n en ekster'land'a'j'n bank'o'j'n kaj impost'paradiz'o'j'n, en'land'e ja ĉio est'as mal'firm'a, kaj morgaŭ vi pov'os perd'i tio'n, kio'n vi ŝtel'is hodiaŭ! Kaj ili pri'rab'as si'a'n propr'a'n popol'o'n kiel marod'ul'o'j de okup'ant'a mal'amik'o. Mal'ferm'i nov'a'j'n uzin'o'j'n kaj fabrik'o'j'n? Ne, temp'o ne sufiĉ'as, ĝi ne atend'as. Nur komerc'o. Oni aĉet'as io'n ekster'land'e kaj vend'as en'land'e du- aŭ tri-obl'e pli mult'e'kost'e. Jen ĝi, la profit'o! Hm, oni dev'as ja io'n pag'i al labor'ist'o'j. Minimum'o'n! Ili dank'u mi'n, ĉar mi don'as al ili labor'o'n!

Ĉio por profit'o

Unu el la ĉef'a'j oligark'o'j propon'as al la reg'ist'ar'o: „Ni legitim'u 12-hor'a'n labor'tag'o'n. Ni'a'j labor'ist'o'j est'as pigr'a'j kaj mal'mult'e labor'as!” La du'a propon'as: „Ni mal'permes'u sindikat'o'j'n!” La tri'a: „Ni pli'alt'ig'u la pensi'a'n aĝ'o'n!” Ĉio kaj ĉiel por profit'o! Por palac'o'j, jaĥt'o'j kaj aviad'il'o'j!

Detru'o kaj ĥaos'o

La nov'a'j mastr'o'j de la land'o detru'is la tut'a'n antaŭ'a'n ekonomi'o'n, rest'is nur natur'a gas'o kaj naft'o, per kiu'j la land'o iel ekzist'as. Se la mond'o trov'os substitu'aĵ'o'n por petrol'o kaj gas'o, Rusi'o pere'os.

Invest'a'j prioritat'o'j

La potenc'o far'is nenio'n, por ke ia real'a produkt'ad'o krom naft'o kaj komerc'o iĝ'u profit'o'don'a. Naft'o kaj gas'o al'port'as grand'a'n mon'o'n. Raci'a potenc'o invest'us ĝi'n en modern'a'n produkt'ad'o'n, sed la mon'o est'as uz'at'a por aĉet'i bil'o'j'n de ekster'land'a'j bank'o'j. Ĉu post Soveti'o en la tut'a grand'eg'a land'o aper'is almenaŭ unu teks'a fabrik'o? Ne, ne aper'is. Apenaŭ oni pov'as el'pens'i pli grand'a'n mal'profit'o'n por la land'o.

Ĉu iu bezon'as kler'ig'o'n?

Dum 25 jar'o'j kapital'ist'o'j nenio'n kre'is, ili nur sen'cerb'e kaj ŝtel'ec'e uz'as la mal'nov'a'j'n soveti'a'j'n rimed'o'j'n. Est'as detru'it'a ĉio: industri'o, agrikultur'o, scienc'o, kultur'o, kler'ig'o. Ekzempl'e, ĉu bezon'as averaĝ'a rus'o kler'ig'o'n? Por kio? Sekretari'in'o en naft'a ofic'ej'o hav'as dek'obl'a'n salajr'o'n de inĝenier'o, instru'ist'o aŭ kurac'ist'o. Oni streb'as ne al kler'ig'o, sed al dung'iĝ'o en naft'a'j ofic'ej'o'j.

Inflaci'o, drog'o'j kaj fisk'o'ŝtel'ad'o

Unu el la indik'o'j de sen'cerb'a mastr'um'ad'o est'as ne'brid'ebl'a inflaci'o, kiu est'as pli ol 10 % jar'e.

Post 25 jar'o'j oni surpriz'e mal'kaŝ'is, ke dum tiu'j pli ol du jar'dek'o'j neniu trejn'is kvalifik'it'a'j'n labor'ist'o'j'n kaj ke ili nun for'est'as. Ke en la land'o est'as kelk'a'j milion'o'j da drog'em'ul'o'j. Ke miliard'o'j el la ŝtat'a buĝet'o konstant'e ie'n mal'aper'as. La korupt'ad'o for'glut'as mon'o'n ne simpl'e grand'a'n, sed astronomi'a'n, kaj krom'e est'as ankoraŭ fisk'o'ŝtel'ad'o.

Ĥimer'a'j projekt'o'j

De temp'o al temp'o aper'as ĥimer'a'j projekt'o'j; dum unu aŭ du monat'o'j oni parol'as pri ili, post'e iom post iom la parol'ad'o ted'as al ĉiu'j kaj oni komenc'as parol'i pri io ali'a.

La ne'vid'ebl'a man'o

La land'o bezon'as firm'a'n kaj raci'a'n potenc'o'n, la ne'vid'ebl'a man'o de Adam Smith jam de'long'e ne ag'as. Sed for'est'as tia potenc'o ...

La popol'o mal'am'as la potenc'ul'o'j'n

Ĉu ĝoj'as la rus'land'a popol'o pri tiu'j ĉi „nov'a ord'o” kaj nov'a'j mastr'o'j, kiu'j far'is la popol'o'n almoz'ul'o, kaj pri la potenc'o, kiu ĉio'n aranĝ'is? Statistik'o montr'as ke 80-90 procent'o'j de la rusi'an'o'j ĉio'n mal'am'as kaj vol'us ĉio'n radikal'e ali'ig'i.

Mank'as labor'o? Ripoz'u sen'lim'e!

En Sovet'uni'o ekzist'is ar'o da soci'a'j garanti'o'j: pri labor'o, loĝ'ej'o, medicin'a help'o, kler'ig'o, ripoz'o. Nun labor'ul'o'j est'as nur sen'rajt'a il'o por profit'ad'o. Oft'e labor'o'n vi ne trov'os, do ne hav'os loĝ'ej'o'n, viv'rimed'o'j'n, kler'ig'o'n; vi pov'os mort'i ĉe la sojl'o de kurac'ej'o. Rest'as nur ripoz'o – ripoz'u sen'lim'e.

Elekt'o'j sen elekt'o

Se la popol'o mal'am'as la potenc'o'n, kial do tiu ne ali'iĝ'as, ja okaz'as „demokrati'a'j” elekt'o'j? Dum 25 jar'o'j potenc'ul'o'j el'pens'is mult'a'j'n metod'o'j'n por ne perd'i si'a'j'n privilegi'o'j'n.

Unu'e, la rus'land'a'n elekt'ant'ar'o'n oni pov'as divid'i proksim'um'e je 4 grup'o'j: 1) indiferent'a'j, 2) jun'a'j, 3) „saĝ'a'j”, 4) mal'jun'a'j. La unu'a kaj la du'a grup'o'j est'as en'tut'e indiferent'a'j pri politik'o, kaj en elekt'o'j ne part'o'pren'as. La tri'a grup'o kompren'as, ke ĉio est'as mensog'o, kaj ankaŭ ne part'o'pren'as en elekt'o'j. La kvar'a grup'o est'as disciplin'em'a; ĝi al'kutim'iĝ'is kred'i al la parti'o (nun ĝi nom'iĝ'as „Unu'ec'a Rusi'o”) kaj al la reg'ist'ar'o; ĝi ĉiam voĉ'don'os kiel est'as rekomend'it'e.

Du'e, ne ekzist'as kvorum'a minimum'o da elekt'ant'o'j. Se ven'os 1 % aŭ 0,5 %, ili elekt'os prezident'o'n aŭ parlament'o'n.

Krom'e, ekzist'as divers'a'j „mal'pur'a'j teknologi'o'j”. Ekzempl'e, oficir'o ordon'as al soldat'o'j, kiel ili dev'as balot'i. Aŭ ĉef'o ordon'as al si'a'j sub'ul'o'j, ke ili al'port'u fot'o'j'n de si'a'j balot'il'o'j kun kruc'et'o en rekomend'it'a kvadrat'o. Tial la land'o du'on'jar'o'n antaŭ la elekt'o'j jam sci'as, kiu est'os prezident'o.

Konklud'o

Mult'a'j nun'temp'a'j histori'ist'o'j profet'as, ke nun kapital'ism'o tra'viv'as si'a'n last'a'n period'o'n. La kial'o est'as cert'e ne la fakt'o, ke la kapital'ist'o'j plej'part'e ne est'as en akord'o kun moral'o aŭ ke ili vid'as en la mond'o nur procent'o'n de profit'o. Ne, la moral'o kaj la ekonomi'o est'as kategori'o'j ne'kun'lig'it'a'j. La afer'o est'as mult'e pli banal'a. La kapital'ism'o pov'as progres'i nur dank'e al pli'vast'ig'o de merkat'o'j, sed la merkat'o nun'temp'e est'as la tut'a mond'o. La planed'o Ter'o jam fin'iĝ'is, kaj ali'a'j planed'o'j ne est'os ating'ebl'a'j ankoraŭ dum jar'cent'o'j. Evolu'a baz'o por kapital'ism'o est'as el'ĉerp'it'a; kaj kio ne pov'as evolu'i, tio nepr'e degener'as. Rusi'o ven'is al kapital'ism'o tro mal'fru'e, la tut'a merkat'o est'as jam de'long'e divid'it'a inter mal'nov'a'j klub'an'o'j, kaj nov'a'j'n membr'o'j'n la klub'o ne atend'as.

Ĉu prav'as tia'j histori'ist'o'j? Ni viv'os – ni vid'os.

Mikael'o K OROTKOV
korespond'ant'o de MONAT'O en Rusi'o
<mark>Oosugi</mark> <mark>Sakae</mark> plu viv'as

Ese'o'j

ANARKI'O

Oosugi Sakae plu viv'as

95 jar'o'j pas'is post la mort'o de Oosugi Sakae (1885-1923). Ĉu vi aŭd'is pri li? Plej simpl'e est'us pri'skrib'i li'n kiel japan'a'n anarki'ist'o'n kaj esperant'ist'o'n. Tamen tio ne konven'as al la vir'o, pri kiu mi rakont'os nun. „Anarki'ist'o” son'as danĝer'e kaj mal'modern'e kaj mal'help'as, ke li est'u pli popular'a. Li est'is unu el la grav'a'j fru'temp'a'j japan'a'j esperant'ist'o'j, sed li mem nur mal'mult'e verk'is pri si'a esperant'a ag'ad'o, kvankam Esperant'o help'is al li ek'hav'i progres'em'a'n ide'ar'o'n. Mi opini'as, ke pli taŭg'a pri'skrib'o por li est'as „la plej liber'a vir'o en Japani'o”. Li'a'j verk'o'j skrib'it'a'j en vulgar'a lingv'o ig'as ni'n re'trov'i mens'a'n liber'o'n, kiu'n ni volont'e for'las'is, tut'e natur'e kaj kun firm'a konvink'o.

Tiu'temp'a epok'o

Ĉiu'j, kiu'j leg'as verk'o'j'n de Oosugi unu'a'foj'e, surpriz'iĝ'as pri la viv'ec'a'j esprim'o'j, kiu'j kvazaŭ est'us skrib'it'a'j ne antaŭ ĉirkaŭ jar'cent'o, sed nun'temp'e. Ebl'e vi pens'as, ke ne est'as grand'a diferenc'o inter tiam'o kaj nun, tamen por nun'a'j japan'o'j, la temp'o antaŭ jar'cent'o ne konekt'iĝ'as rekt'e kun la nun'o.

Subit'a modern'iĝ'o

Antaŭ 150 jar'o'j okaz'is la Mejĝi -reform'o. Japani'o est'is subit'e dev'ig'it'a for'las'i la antaŭ'a'j'n valor'o'j'n kaj akcept'i okcident'a'n kultur'o'n. Ĝi bezon'is rapid'e far'iĝ'i ne nur modern'a, sed ankaŭ fort'a naci'o, kiu est'os sur egal'a baz'o kun eŭrop'a'j naci'o'j kaj Uson'o. Ne'imag'ebl'a mal'stabil'ec'o reg'is en la tut'a land'o long'a'temp'e. Krom'e, ek'de tiam iom post iom pli'iĝ'is verk'o'j skrib'it'a'j en vulgar'a lingv'o simil'a al la nun'temp'a. Mult'a'j verk'o'j en tiu'temp'a skrib'a lingv'o est'as mal'facil'e leg'ebl'a'j por nun'temp'a'j japan'o'j. Ceter'e, la japan'o'j tiel bedaŭr'as la Du'a'n Mond'milit'o'n, ke ili em'as sen'konsci'e pens'i, ke la jar'o'j antaŭ tiu milit'o est'as temp'o mal'simpati'a.

Liber'ec'o de pens'o, ag'o kaj motiv'o

Tre kompetent'a pri kelk'a'j eŭrop'a'j lingv'o'j, Oosugi est'is eg'e influ'at'a de la okcident'a'j scienc'o kaj ide'ar'o: ekzempl'e, Darwin, Kropotkin, Stirner, Bergson ktp. Malgraŭ sever'a soci'a etos'o, li emfaz'is la grav'ec'o'n de mens'a liber'ec'o koncern'e mor'o'j'n kaj moral'o'n. Tiu'temp'e la reg'ist'ar'o bon'eg'e sci'is, ke direkt'ad'o mor'a kaj moral'a taŭg'as por reg'i popol'o'j'n. Oosugi konsci'is, ke hom'o'j ne pov'as facil'e for'las'i kutim'o'n de obe'em'o gravur'it'a'n profund'e en la kor'o'j ek'de pra'temp'o. Kontraŭ tia si'n'ten'o, li las'is ne'forges'ebl'a'n aforism'o'n: „Est'u liber'ec'o de pens'o. Ankaŭ est'u liber'ec'o de ag'o. Krom'e, est'u liber'ec'o de motiv'o.”

Aŭtobiografi'a'j anekdot'o'j

Mal'sam'e ol en la epok'o de Oosugi, hodiaŭ ni ebl'e sent'as ni'n liber'a'j. Tamen li'a'j verk'o'j pens'ig'as ni'n: ĉu ni ver'e est'as tiom liber'a'j, ĉu ne ekzist'as iu'j, kiu'j direkt'as ni'n rekt'e aŭ mal'rekt'e?

Kelk'a'j epizod'o'j en li'a aŭtobiografi'o est'as kvazaŭ roman'o'j, ekstravaganc'a'j sed sam'temp'e raci'a'j kaj simpati'a'j.

Prav'a afer'o

Iam Oosugi hav'is, krom la edz'in'o, du am'at'in'o'j'n. Tio'n li prav'ig'is per la ide'o de liber'a am'o, kondiĉ'e, ke ĉiu'j est'u financ'e sen'de'pend'a'j, ne kun'loĝ'u kaj ne inter'ven'u en seks'a'j'n afer'o'j'n de ali'a'j. Sed li kaj unu am'at'in'o hav'is nur verk'ad'o'n kiel rimed'o'n por en'spez'i kaj iĝ'is de'pend'a'j de en'spez'o de la ali'a am'at'in'o, kiu hav'is profesi'o'n. Por ŝanĝ'i tia'n situaci'o'n, li bezon'is mon'o'n. Iel li ating'is ministr'o'n pri intern'a'j afer'o'j por pet'i help'o'n. Sed, eĉ pet'ant'e mon'o'n de la ministr'o, li est'is arogant'a. La ministr'o, mal'e, em'is edif'i ĉi tiu'n pet'ant'o'n ĉi-okaz'e, dir'is afabl'aĵ'o'n kaj demand'is pri li'a ide'ar'o. Oosugi respond'is: „Iam mi rakont'os pri tio. Sed nun mi hav'as ali'a'n afer'o'n, kiu est'as pli urĝ'a. Tio sufiĉ'as por hodiaŭ'a pri'parol'ad'o.” Kaj li postul'is mon'o'n laŭ si'a logik'o: „Reg'ist'ar'o ĉagren'as ni'n en ni'a labor'o. Do mi pens'as, ke pet'i mon'o'n de la reg'ist'ar'o est'as afer'o prav'a.” La ministr'o est'is hom'o ne'ordinar'a, kaj Oosugi ricev'is tiom da mon'o, kiom li pet'is.

Sentimental'ec'o

Oosugi montr'is ankaŭ naiv'a'j'n trajt'o'j'n. Kiam li est'is en mal'liber'ej'o – kaj Oosugi oft'e est'is mal'liber'ig'it'a pro politik'a'j kial'o'j – en la karcer'o li kapt'is libel'o'n. Li vol'is ten'i ĝi'n kiel konsol'il'o'n kaj nutr'i. Por far'i lig'il'o'n, li el'tir'is faden'o'j'n el si'a tali'zon'o. El'tir'int'e sufiĉ'a'n faden'o'n, li subit'e ek'trem'is kvazaŭ pro elektro'ŝok'o, ir'is al la fenestr'o kaj liber'ig'is la libel'o'n. Tiu'moment'e li ne kompren'is, kio okaz'is al li, sed iom post iom li re'memor'is, ke la ide'o „mi est'as kapt'it'a” al'ven'is en li'a'n kap'o'n kaj inspir'is li'n liber'ig'i la libel'o'n. Post'e li foj'e re'memor'is tiu'n okaz'aĵ'o'n kiel rid'ind'a'n sentimental'ec'o'n. Li tamen pens'is, ke la sentimental'ec'o est'as trajt'o de hom'a kor'o, kiu trov'iĝ'as nur en kapt'it'o.

Ne'atend'it'a mort'o

En septembr'o 1923 en Japani'o okaz'is grand'a ter'trem'o, en la region'o Kantoo. Pli ol cent mil hom'o'j iĝ'is viktim'o'j, plej'part'e pro brul'eg'o'j, kiu'j'n etend'is fort'a'j vent'o'j. Krom'e, mult'a'j hom'o'j, inter kiu'j trov'iĝ'is etn'a'j kore'o'j kaj social'ist'o'j, est'is kapt'it'a'j kaj mort'ig'it'a'j ne nur de polic'ist'o'j, sed ankaŭ de civil'ul'o'j – sub la pretekst'o cert'ig'i soci'a'n ord'o'n. Tiam ankaŭ 39-jar'a Oosugi est'is bat'it'a kaj mort'ig'it'a de ĝendarm'o'j, kaj li'a korp'o est'is ĵet'it'a en put'o'n. Ankaŭ li'a edz'in'o kaj 6-jar'a nev'o est'is mort'ig'it'a'j. Fakt'e, dum la du'a du'on'o de si'a viv'o li sufer'is pro mank'o de kamarad'o'j, kiu'j est'is murd'it'a'j pro politik'a'j kial'o'j, kaj fin'e la sam'a sort'o traf'is li'n mem. La mort'o de la plej liber'a vir'o est'is unu el la mult'a'j ne'atend'it'a'j mort'o'j.


012322-Sakae

Oosugi Sakae, la plej liber'a vir'o en Japani'o.

K ANEKO Yoko
Japani'o
Produkt'ad'o de drog'o'j ating'is rekord'o'j'n

DROG'O'J

Produkt'ad'o de drog'o'j ating'is rekord'o'j'n

En la jar'o 2016 drog'o'j'n konsum'is 275 milion'o'j da hom'o'j. Tio est'as 25 milion'o'j, aŭ 10 el'cent'o'j, pli ol la kvant'o raport'it'a antaŭ unu jar'o, laŭ UN-Raport'o de 2018, kiu'n oni prezent'is en Vien'o.

Ne nur la konsum'ad'o, sed ankaŭ la ofert'ad'o de drog'o'j kresk'is. Jur'i Fedotov, direktor'o de la Ofic'ej'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'o ( UNODC), dir'is: „La rezult'o'j de la aktual'a raport'o indik'as, ke la drog-merkat'o'j pli'vast'iĝ'is kaj la produkt'ad'o de kokain'o kaj opi'o ating'is absolut'a'j'n rekord'o'j'n.” En 2016 oni produkt'is rekord'a'n kvant'o'n da kokain'o. Est'is produkt'it'a'j laŭ'taks'e 1410 tun'o'j. Plej mult'a'n kokain'o'n eksport'is Kolombi'o, sed ankaŭ Afrik'o kaj Azi'o evolu'is kiel lok'o'j de komerc'o kaj konsum'ad'o. Ankaŭ en la opi'o-produkt'ad'o est'is ating'it'a rekord'o. En 2016 oni produkt'is 10 500 tun'o'j'n. Krom'e opio'id'o'j 1 kaŭz'is plej grand'a'j'n damaĝ'o'j'n.

Kanab'o – plej ŝat'at'a drog'o

Kanab'o est'is la plej oft'e konsum'at'a drog'o en 2016. 192 milion'o'j da hom'o'j konsum'is ĝi'n en tiu jar'o. La nombr'o de ĝi'a'j konsum'ant'o'j kresk'is konstant'e kaj pli'iĝ'is je 16 el'cent'o'j en la jar'dek'o ĝis 2016. Tiu nombr'o spegul'as ankaŭ egal'a'n pli'grand'iĝ'o'n de la mond'a loĝ'ant'ar'o.

La kultiv'ad'o de kanab'o pli'iĝ'is tut'mond'e eĉ je 27 el'cent'o'j (4386 tun'o'j). Apart'e grand'a est'as ĝi'a vast'iĝ'o en Nord-Amerik'o. Laŭ fak'ul'o'j tio de'pend'as ĉef'e de la laŭ'leĝ'ig'o de tiu drog'o kaj ties kultiv'ad'o en mult'a'j uson'a'j ŝtat'o'j.

Mort'ig'a'j opio'id'o'j

Pli'a tendenc'o: la konsum'ad'o de opio'id'o'j far'iĝ'as ĉiam pli grand'a san'problem'o. Oni atribu'as 76 el'cent'o'j'n de la mort'int'o'j al konsum'ad'o de opio'id'o'j, dum en Nord-Amerik'o ĉef'e la konsum'ad'o de fontan'il'o (angl'e Fontanyl ) – sintez'a opio'id'o, kiu est'as uz'at'a por kurac'ad'o de akut'a'j kaj kronik'a'j dolor'o'j – prezent'as la plej grand'a'n problem'o'n. Krom'e la konsum'ad'o de tramadolo (angl'e Tramadol ) hav'as mal'trankvil'ig'a'j'n dimensi'o'j'n en lok'o'j de Afrik'o kaj Azi'o, oni sub'strek'as en la Raport'o.

Kvankam spert'ul'o'j asert'as, ke fontan'il'o kaj tramadolo tre grav'as por kurac'i dolor'o'j'n, tamen ili'a kontraŭ'leĝ'a produkt'ad'o kresk'as konstant'e. En 2016 oni konfisk'is en'tut'e 87 tun'o'j'n da opio'id'o'j, kio respond'as al la sam'a kvant'o da konfisk'it'a heroin'o.

Mort'int'o'j pli'mult'iĝ'is ĝis 60 %

Laŭ la raport'o, la konsum'ad'o de drog'o'j ĉe hom'o'j aĝ'a'j pli ol 40 jar'o'j'n pli'iĝ'is pli evident'e ol tiu ĉe pli jun'a'j konsum'ant'o'j. La mort'o'j kaŭz'it'a'j pro tia konsum'ad'o pli'mult'iĝ'is inter la jar'o'j 2000 kaj 2015 je 60 el'cent'o'j. UN konstat'as grand'a'j'n diferenc'o'j'n okaz'e de konsum'ad'o de drog'o'j laŭ la seks'o'j. Konform'e al tio, vir'in'o'j prefer'as opio'id'o'j'n kaj sedativ'o'j'n, kaj vir'o'j konsum'as pli oft'e kanab'o'n kaj kokain'o'n. Tamen, vir'in'o'j konsist'ig'as nur tri'on'o'n de la drog'em'ul'o'j.

Ĉef'e okaz'e de jun'ul'o'j kaj jun'a'j plen'kresk'ul'o'j fak'ul'o'j konstat'as du tip'o'j'n de drog-mis'uz'o: dum jun'ul'o'j en riĉ'a'j land'o'j konsum'as kanab'o'n, sintez'a'n narkot'aĵ'o'n „ekstaz'o” kaj kokain'o'n, infan'o'j en la pli mal'riĉ'a'j region'o'j pren'as mal'mult'e'kost'a'j'n drog'o'j'n.

1. Opio'id'o est'as psik'o'aktiv'a substanc'o funkci'ant'a en rilat'o kun opio'id'o-ricev'il'o'j, kiu'j trov'iĝ'as ĉef'e en la centr'a kaj periferi'a nerv'a kaj gastr'o-intest'a sistem'o'j.
evge
Evgeni G EORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Soveti'ec'a mal'respekt'o al jur'o

RUSI'O

Soveti'ec'a mal'respekt'o al jur'o

En la 1960 aj jar'o'j mi ek'instru'is Esperant'o'n en siberi'a urb'o Barnaul. En mi'a kurs'o lern'is barnaula advokat'o Gennadij [ genadij ] Ŝil'o. Pli post'e, kiam li iĝ'is an'o de ni'a Esperant'o-klub'o, mi ek'sci'is, ke li est'as unu el la plej bon'a'j advokat'o'j en la tut'a region'o.

Defi'a afer'o

En unu jur'a afer'o, 58-jar'a eks-soldat'o (plur'foj'e orden'it'a pro hero'aĵ'o'j dum la du'a mond'milit'o) stir'is bus'o'n. Subit'e bicikl'ant'a jun'ul'o plen'rapid'e el'vetur'is de mal'antaŭ angul'o sen obe'i regul'ar'o'n de voj'a trafik'o tiel, ke la ŝofor'o ne pov'is sufiĉ'e rapid'e halt'ig'i la bus'o'n. La jun'ul'o pere'is.

Kontraŭ la ŝofor'o est'is lanĉ'it'a krim-procedur'o, kaj li est'is akuz'it'a malgraŭ tio, ke li est'is sen'kulp'a – evident'iĝ'is, ke la bicikl'ant'a jun'ul'o est'as fil'o de grav'a parti'a funkci'ul'o. En tiu'temp'a Soveti'o, la (komun'ist'a) parti'o reg'is ĉio'n.

012336-shilo

Gennadij Ŝil'o, kiel advokat'o, est'is defend'ant'o de la akuz'it'a ŝofor'o. Sur'baz'e de la tiam'a jur'o, la advokat'o dum la juĝ'proces'o pruv'is sen'kulp'ec'o'n de la akuz'it'o. La ŝofor'o evit'is prizon'o'n.

Defi'a advokat'o

Jam antaŭ la juĝ'proces'o jur'a'j instanc'o'j propon'is al Gennadij iĝ'i prokuror'o aŭ juĝ'ist'o je region'a nivel'o. Tiu propon'o sub'kompren'ig'is, ke li aŭtomat'e dev'us iĝ'i an'o de la komun'ist'a parti'o. Gennadij rifuz'is.

Post tio la parti'a'j instanc'o'j ig'is gvid'ant'o'j'n de la region'a advokat'ar'o nul'ig'i advokat'a'n status'o'n de Ŝil'o. Tio cert'e est'is mal'demokrati'a kaj mal'just'a, sed sub la tiam'a komun'ism'a reĝim'o – tut'e normal'a.

Batal'o por just'o

Preskaŭ kvar jar'o'j'n Gennadij prov'is batal'i kontraŭ diskriminaci'o. Li plur'foj'e pled'is en „moskv'a'j” (tut'land'a'j) super'a'j jur'a'j instanc'o'j. En la komenc'o de si'a batal'o li eĉ mal'sat'strik'is sur la ŝtup'ar'o de la rusi'a justic-ministeri'o. Est'is evident'a mal'akord'o: jur'e advokat'o Ŝil'o prav'is, sed, el la vid'punkt'o de la komun'ism'a reĝim'o, li est'is mal'amik'o de tiu reĝim'o.

Por iel viv'ten'i si'a'n famili'o'n, Gennadij organiz'is konstru'ist'a'n grup'o'n por konstru'i brut'ej'o'j'n en kolĥoz'o'j.

Sukces'a ag'ad'o

Fin'e, laŭ konsil'o de la land'a justic'ministr'o, Ŝil'o trans'lok'iĝ'is en Ukraini'o'n, ĉar li ankoraŭ rajt'is re'komenc'i advokat'a'n praktik'o'n – sed nur en ali'a soveti'a respublik'o ol Rusi'o, kaj post pas'o de mult'a'j jar'o'j Gennadij iĝ'is moskv'an'o kaj ek'labor'is en Moskv'a Region'a Advokat'ej'o. Li akir'is reputaci'o'n de unu el la plej bon'a'j advokat'o'j de la tut'a Rusi'o. Li sukces'e part'o'pren'is en la plej kompleks'a'j krim'a'j juĝ'afer'o'j: dum tri last'a'j jar'o'j dank'e al li'a advokat'a ag'ad'o pli ol du'dek akuz'it'o'j est'is liber'ig'it'a'j el la antaŭ'juĝ'a „izol'ej'o” (mal'liber'ej'o).

Proces'o kontraŭ esperant'ist'o

Antaŭ unu jar'o oni pet'is advokat'o'n Ŝil'o defend'i moskv'a'n esperant'ist'o'n Dima Bogatov, kiu'n oni akuz'is pri instig'ad'o al teror'ism'o. Dima est'is arest'it'a kaj met'it'a en izol'ej'o'n por enket'ad'o. Malgraŭ klopod'o'j de kvar advokat'o'j reprezent'ant'a'j li'n, li daŭr'e rest'is en la izol'ej'o.

Ŝil'o ven'is en la kabinet'o'n de la koncern'a enket'ist'o Sabanov kaj konvink'e argument'is pri tio, ke ne neces'as ten'i Bogatov arest'it'a dum la enket'ad'o. Rezult'e, Sabanov mem pled'is en la juĝ'ej'o por liber'ig'o de la akuz'it'o el la izol'ej'o, kaj la 16an de maj'o 2018 la krim'procedur'o kontraŭ Bogatov est'is en'tut'e ĉes'ig'it'a konform'e al la argument'o'j, kiu'j'n advokat'o Ŝil'o prezent'is ankoraŭ la 6an de juli'o 2017.

Venĝ'o

La sukces'o de la advokat'o pri fiask'ig'o de la akuz'o pri teror'ism'o ne plaĉ'is al super'ul'o'j en justic'a'j instanc'o'j: nom'e, al enket'ist'a'j funkci'ul'o'j sub'kolonel'o Revjakov, kolonel'o Pavlov, general'o Drimanov kaj al Pleĥov, unu el la estr'o'j en la ministeri'o pri justic'o. (Ceter'e, general'o Drimanov est'is post'e akuz'it'a pri korupt'o kaj arest'it'a.) Sed est'as tre domaĝ'e, ke malgraŭ tio, ke advokat'o Ŝil'o lert'e kaj efik'e defend'is la akuz'it'o'n, li'a'j koleg'o'j el la Kvalifik'a Komision'o kaj Konsili'o de Moskv'a Region'a Advokat'ar'o ne defend'is si'a'n koleg'o'n kontraŭ sen'baz'a'j akuz'o'j de la ministeri'o pri justic'o.

Mal'e, ili el'pens'is por la koleg'o nov'a'n sen'baz'a'n akuz'o'n. Kaj ĉef'a'j'n rol'o'j'n en tiu fars'o lud'is gvid'ant'o'j de la Moskv'a Region'a Advokat'ar'o M. Abramoviĉ, A. Galoganov kaj M. Tolĉeev. Est'as klar'e, ke ili far'is tio'n komplez'e al la venĝ'em'a'j enket'ist'a'j funkci'ul'o'j. Tio tre'eg'e simil'as al la iam'a soveti'ec'a mal'respekt'o al jur'o.

Advokat'o'j sen'voĉ'a'j

Do, profesi'a sukces'o de advokat'o, al'port'as ne laŭd'o'j'n, sed pun'o'n.

Ven'as natur'a demand'o: se advokat'o'j, profesi'a'j defend'ant'o'j, ne kapabl'as defend'i eĉ si'a'n koleg'o'n de sen'baz'a atak'o, ĉu ebl'as ili'n opini'i serioz'a'j profesi'ul'o'j? Tio klar'ig'as, kial la juĝ'a'j kaj enket'ist'a'j instanc'o'j de Rusi'o preskaŭ ĉiam ignor'as la voĉ'o'n de advokat'o'j.

Anatol'o G ONĈAROV
korespond'ant'o de MONAT'O en Rusi'o
La tener'a indiferent'ec'o de la mond'o

Art'o

INTERVJU'O

La tener'a indiferent'ec'o de la mond'o

Adilĥan Jerĵanov est'as 36-jar'a reĝisor'o de fikci'a'j film'o'j nask'iĝ'int'a en Jezqazğan (Kazaĥi'o). Li'a kin'art'o est'as konsider'at'a partizan'a (en la rus'a partizanskoe kin'o) pro ties soci'a real'ism'o kaj la reciprok'a preter'kompren'o inter la ŝtat'o kaj li, kio fakt'e lim'ig'as li'a'j'n ekonomi'a'j'n rimed'o'j'n. Pas'int'maj'e li prezent'is en la film'festival'o de Cannes si'a'n last'a'n film'o'n por inter'naci'a distribu'ad'o ekster si'a land'o. La tener'a indiferent'ec'o de la mond'o est'is projekci'it'a en la selekt'o Un certain re'gard (Ia rigard'o), kiu dis'kon'ig'as la vid'punkt'o'j'n plej nov'ec'a'j'n kaj mal'simil'a'j'n de la tut'mond'a'j film'ist'o'j, en la plej mal'ferm'em'a lini'o de Cannes.

La intervju'o'n oni far'is en la angl'a. La film'ist'o respond'is rus'e, per'e de interpret'ist'o.

MONAT'O : La titol'o de la film'o est'as fraz'o de Camus. Ĉu vi est'as Camus -ŝat'ant'o?

Jerĵanov : Mi ŝat'eg'as Camus. Ne ĝis la punkt'o, ke mi menci'u li'n en ĉiu'j mi'a'j film'o'j. En tiu ĉi film'o mi'a'j du ĉef'rol'ul'o'j ŝat'eg'as Camus, ĉef'e la knab'in'o, kiu est'as ver'e la ĉef'rol'ul'o. Tiu konkret'a cit'aĵ'o spegul'as la filozofi'o'n de la film'o kaj mi'a'n percept'ad'o'n de la mond'o. Bel'a natur'o sed tener'e indiferent'a.

MONAT'O : La film'o est'as bel'e turn'it'a en Kazaĥi'o. Kio'n vi dezir'as trans'don'i al la inter'naci'a publik'o?

Jerĵanov : La film'o est'as el'pens'it'a nek por inter'naci'a, nek por lok'a publik'o. Ne grav'as, kie oni spekt'u am'histori'o'n. Tem'as pri Rome'o kaj Juli'et'a. Tem'as pri am'o batal'ant'a tra ĉiu'j ĉi soci'a'j mal'facil'aĵ'o'j, bar'il'o'j, kaj eventual'e ĝi super'as ĉiu'j'n.

MONAT'O : Ĉu oft'e okaz'as en Kazaĥi'o, ke famili'o'j dev'as pag'i tiu'j'n grand'a'j'n ŝuld'o'j'n, laŭ tio, kio'n ni vid'as en la film'o?

Jerĵanov : La situaci'o prezent'at'a en la film'o est'as kvazaŭ-protest'o, kompren'ebl'e. La grand'eg'a ŝuld'o, kiu detru'as mal'riĉ'a'n famili'o'n, ne est'as ĉiu'tag'a situaci'o, sed mi ja pens'as, ke ne nur en mi'a land'o, sed en iu ajn land'o la pri'mon'a situaci'o kaj la si'n'ten'o est'as sufiĉ'e delikat'a'j nun'temp'e, pro la influ'o de mon'o en la ĉiu'tag'a viv'o kaj pro la si'n'ten'o de la hom'o'j al proksim'ul'o'j.

MONAT'O : Ĉantaĝ'o hav'as special'a'n rol'o'n en la film'o. Laŭ vi, kiu montr'as „tener'a'n indiferent'o'n”? Ĉu la mond'o aŭ konkret'a'j hom'o'j?

Jerĵanov : La tut'a film'o ir'ad'as laŭ ia darvin'ism'o. Tem'as pri la tut'a mond'o, la univers'o, la natur'o se vi vol'as. Ĉio tem'as pri super'viv'ad'o, la leĝ'o de la plej fort'a est'aĵ'o. Sam'temp'e est'as io ne'material'a kaj ne'efemer'a, io ekzist'ant'a malgraŭ ĉio: la am'o. Tiu am'o super'viv'as malgraŭ la ĉirkaŭ'ant'a'j leĝ'o'j.

MONAT'O : Mi vol'as demand'i al vi pri vi'a land'o. Ni rimark'is, ke en la film'o la kazaĥ'a lingv'o apenaŭ rol'as. Ĉu la rus'a kaj la kazaĥ'a kun'viv'as aŭ ĉu est'as ia sub'ord'ig'a rilat'o inter ambaŭ lingv'o'j? Ĉu vi defend'as la soci'a'n uz'ad'o'n de la kazaĥ'a?

Jerĵanov : Mi dir'us, ke ne est'as kontraŭ'star'o. Ni est'as pli ĝust'e du'lingv'a land'o. La pli'mult'o de la loĝ'ant'ar'o parol'as ambaŭ lingv'o'j'n. La trans'ir'o inter unu kaj la ali'a est'as kiel akv'o inter du vaz'o'j, inter'flu'a kaj eĉ foj'e ne'rimark'ebl'a.

Tamen, est'as ia lingv'a segregaci'o – se vi vol'as – en la senc'o, ke en la kamp'ar'o oni em'as al la kazaĥ'a dum en urb'o'j oni prefer'as la rus'a'n.

MONAT'O : Ĉu la lingv'o est'as indik'il'o pri soci'a'j kaj klas'a'j mal'simil'aĵ'o'j?

Jerĵanov : Pri soci'a'j tavol'o'j mi ne pov'as dir'i, ke est'as grand'a diferenc'o. Ĝeneral'e, mal'riĉ'ul'o'j viv'as en kamp'ar'o, dum en urb'o'j trov'iĝ'as pli bon'hav'a'j hom'o'j, kiu'j reprezent'as la plej grand'a'n soci'a'n grup'o'n de la land'o. Tio montr'iĝ'as ankaŭ en la lingv'a aspekt'o, ĉar la kamp'ar'a loĝ'ant'ar'o est'as pli kazaĥ'lingv'a dum en urb'o'j la rus'a iom ĉef'rol'as.

La soci'a'j mal'simil'aĵ'o'j rest'as nun'temp'e laŭ la fakt'o „kiu hav'as pli da mon'o kaj pli da riĉ'a'j famili'an'o'j”, ĉar est'as mult'e da nepotism'o, mult'e de klan-rilat'o'j. Do, ju pli proksim'e al la reg'ist'ar'o, ju pli proksim'e al pov'ul'o'j oni est'as, des pli bon'e oni sukces'os.

MONAT'O : Kiel fart'as la kazaĥ'a film'industri'o?

Jerĵanov : Ĝi produkt'as ĉ. 30 film'o'j'n ĉiu'jar'e. Ĉiu'j est'as leĝer'a'j komedi'o'j.

MONAT'O : Vi'a film'o ne est'as prezent'it'a en Kazaĥi'o.

Jerĵanov : Ne, kaj ĝi ne est'os. Neniu el mi'a'j film'o'j est'as prezent'it'a en Kazaĥi'o. Mi est'as ĉi tie, en Cannes, kaj eĉ ne unu kazaĥ'a amas'komunik'il'o menci'is tio'n. La situaci'o iĝ'as absurd'a, ĉar oni eĉ ne menci'as la festival'o'n por ne menci'i „mi'n”.

MONAT'O : Ĉu vi tim'as, ke vi dev'os ekzil'iĝ'i pro vi'a'j film'o'j?

Jerĵanov : Ver'dir'e, mi neniam pens'is pri tio, ĉar for'pel'i mi'n est'os ekstrem'e stult'a afer'o far'e de la reg'ist'ar'o. Mi'a'j film'o'j ne est'as danĝer'a'j, mi montr'as la real'o'n de la land'o, sed mi ne parol'as pri politik'o nek pri la konstituci'o. Ne, tio est'us ver'e stult'a afer'o. Mi ne kred'as, ke tio pov'os okaz'i.

MONAT'O : Mi demand'as tio'n al vi, ĉar la struktur'o de la land'o est'ig'as la problem'o'j'n de la du'op'o ĉef'rol'ant'a en vi'a film'o.

Jerĵanov : Mal'feliĉ'e mi ne sci'as turn'i bon'ism'a'j'n film'o'j'n.

MONAT'O : Kiam la publik'o pov'os spekt'i vi'a'n last'a'n film'o'n?

Jerĵanov : Tio de'pend'as de la vend'o'j kaj de la propon'o'j, kiu'j'n mi ricev'os tie ĉi. Mi ja esper'as, ke ĝi est'os projekci'at'a en kelk'a'j eŭrop'a'j land'o'j, kaj ver'dir'e mi port'os ĝi'n en ali'a'j'n festival'o'j'n. Krom'e, mi iom'et'e esper'as, ke iam ĝi est'os prezent'at'a en Kazaĥi'o.

MONAT'O : Tiel do, ĉu vi daŭr'e prezent'os tiu'n film'o'n en la festival'o'j?

Jerĵanov : Jes ja. Nun oni permes'as al mi for'ir'i el la land'o, tiel do ne est'as problem'o, mi esper'as. (Li rid'et'as)

Not'o de la redaktor'o: Pli'a'j inform'o'j kaj detal'o'j trov'ebl'as ĉe: https :// www. imdb. com / title / tt 8269378/ plotsummary? ref_ = tt_ov_pl , http :// cineuropa. org /film/351723/, http :// cineuropa. org /en/ newsdetail /354591/. Intervju'o kun la film'ist'o vid'ebl'as ĉe: http :// cineuropa. org /en/vide'o/354910/
Zep A RMENTANO
Mal'trankvil'o pro la nord-kore'a nukle'a program'o

MAL'ARM'AD'O

Mal'trankvil'o pro la nord-kore'a nukle'a program'o

La situaci'o en Nord-Korei'o est'as „eg'e mal'trankvil'ig'a”, deklar'is Inter'naci'a Agent'ej'o pri Atom-Energi'o ( IAEA) en Vien'o. La nord-kore'a reg'ant'o Kim Jong -un mult'foj'e emfaz'is, ke li vol'as lim'ig'i la ag'ad'o'n rilat'a'n al nukle'a'j arm'il'o'j, sed ne plen'um'is si'a'n intenc'o'n.

Eg'e mal'trankvil'ig'a

Ankaŭ post si'a juni'a renkont'iĝ'o kun la uson'a prezident'o Donald Trump la nord-kore'a reg'ant'o ne lim'ig'is la koncern'a'n ag'ad'o'n. Laŭ la jar'raport'o de IAEA pri Nord-Korei'o, „la daŭr'ig'o kaj plu'a evolu'ig'o de la nukle'a program'o de Popol'a Demokrati'a Respublik'o Korei'o est'as eg'e mal'trankvil'ig'a”. La jar'raport'o rilat'as ankaŭ al la temp'o post la du renkont'iĝ'o'j de Kim kun Trump en juni'o kaj kun la sud-kore'a prezident'o Moon Ja'e-in en april'o. Dum la renkont'iĝ'o kun Trump la kore'a reg'ant'o atent'ig'is, ke li pled'as por komplet'a nukle'a mal'arm'ad'o.

Radi'o'kemi'a laboratori'o plu aktiv'as

IAEA, kiu ne est'as reprezent'at'a en Nord-Korei'o post la for'pel'o de ĝi'a'j inspekt'ist'o'j en 2009, uz'as por si'a'j konklud'o'j inter'naci'e al'ir'ebl'a'j'n inform'o'j'n kaj satelit'a'j'n fot'o'j'n. Laŭ la agent'ej'o, ekzist'as indik'o'j, ke radi'o'kemi'a laboratori'o en la nukle'a kompleks'o Yongbyon ĉi-jar'e inter la fin'o de april'o kaj la komenc'o de maj'o daŭr'ig'is si'a'n aktiv'ad'o'n.

Konstru'ad'o de mal'pez'akv'a reaktor'o daŭr'as

Krom'e, Pjongjang'o daŭr'ig'as la konstru'ad'o'n de mal'pez'akv'a reaktor'o kaj produkt'ad'o'n kaj koncentr'ad'o'n de urani'o en Pyongsan. En la jar'raport'o la ĝeneral'a direktor'o de IAEA Yukiya Aman'o re'e al'vok'as Nord-Korei'o'n komplet'e plen'um'i si'a'j'n inter'naci'a'j'n promes'o'j'n. IAEA pret'as re'komenc'i inspekt'o'j'n en Nord-Korei'o.

Mank'as dev'ig'o pri mal'arm'ad'o

Kim Jong -un emfaz'is si'a'n streb'o'n al komplet'a nukle'a sen'arm'ig'o de la kore'a du'on'insul'o en juni'o dum la histori'a renkont'iĝ'o kun la uson'a prezident'o Donald Trump. La nord-kore'a reg'ant'o „konfirm'is si'a'n firm'a'n kaj sen'hezit'a'n engaĝ'iĝ'o'n por komplet'a nukle'a mal'arm'o de la kore'a du'on'insul'o”, tekst'as la komun'a Deklar'o post la uson'a-nord'korei'a pint'renkont'iĝ'o en Singapur'o. Tamen en ĝi mank'as konkret'a'j dev'ig'o'j pri tio, kiel kaj ĝis kiam Nord-Korei'o sen'arm'iĝ'os.

Insist'o pri la nukle'a program'o

En juli'o Trump re'ag'is per'e de „ Twitter ” al la evolu'o'j en Nord-Korei'o. Li esprim'is ĝoj'o'n, ke pli ol naŭ monat'o'j'n tie oni ne lanĉ'is misil'o'j'n kaj ne far'is nukle'a'j'n test'o'j'n. Tamen fin'e de juli'o aper'is indik'o'j, ke Nord-Korei'o plu insist'as pri si'a nukle'a program'o.

Nov'a'j raket'o'j

Last'a'temp'e oni dis'kon'ig'is inform'o'j'n de uson'a'j sekret'serv'o'j, ke en esplor'ej'o proksim'e al Pjongjang'o oni ebl'e konstru'as unu aŭ du nov'a'j'n inter'kontinent'a'j'n raket'o'j'n, kiu'j pov'us ating'i Uson'o'n.

evge
Evgeni G EORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Mal'facil'a dialog'o Kosov'o-Serbi'o

KOSOV'O

Mal'facil'a dialog'o Kosov'o-Serbi'o

Post la sang'a milit'o en Kosov'o (1998-1999) la land'o praktik'e evolu'is kiel sen'de'pend'a ŝtat'o. La 17an de februar'o 2008 ĝi proklam'is si'n jur'e sen'de'pend'a. Ĝis nun ĝi'n agnosk'is 117 land'o'j, inter kiu'j 106 est'as membr'o-ŝtat'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN).

Serbi'o ne agnosk'as la sen'de'pend'ec'o'n

Serbi'o ĝis nun persist'as en si'a mal'agnosk'o de sen'de'pend'ec'o de Kosov'o, konsider'ant'e la land'o'n part'o de Serbi'o. La pensi'a fondus'o, plej'part'o de arkiv'o'j, katastr'ej'o'j k. s. plu rest'as en Niš (Serbi'o). Iu'j teritori'o'j nord'e de Kosov'o, kie loĝ'as plej'part'e serb'o'j, praktik'e est'as sub la reg'ad'o de Beograd'o, kvankam ĉirkaŭ 5000 soldat'o'j de KFOR 1, cent'o'j da polic'ist'o'j, juĝ'ist'o'j kaj ofic'ist'o'j de Eŭrop'a Uni'o daŭr'e deĵor'as en Kosov'o. Serbi'o ankoraŭ ne pardon'pet'is pro 15 mil'o'j da mort'ig'it'o'j, 25 mil'o'j da seks'per'fort'it'a'j vir'in'o'j, 40 mil brul'ig'it'a'j dom'o'j kaj mil'o'j da mal'aper'int'a'j alban'a'j loĝ'ant'o'j de Kosov'o, kio'n kaŭz'is serb'a'j arme'o, polic'o kaj milici'an'o'j-volont'ul'o'j.

Esper'o'j

Kompren'ebl'e, tia glaci'ig'it'a konflikt'o, jam 19-jar'a, ne pov'as daŭr'i sen'fin'e. Eŭrop'a Uni'o kaj Uson'o dezir'as, ke ĝi fin'iĝ'u kaj ek'reg'u pac'o. La inter'naci'a arme'o for'ir'u, sam'e ekster'ul'o'j ĝeneral'e, kaj Kosov'o est'u agnosk'it'a de Serbi'o. Post tio sekv'us agnosk'o far'e de kvin membr'o'j de Eŭrop'a Uni'o (Slovaki'o, Rumani'o, Greki'o, Hispani'o kaj Kipr'o), Rusi'o, Ĉini'o, Barat'o, Brazil'o kaj la ceter'a'j membr'o-ŝtat'o'j de UN, kiu'j ankoraŭ ne agnosk'is la sen'de'pend'ec'o'n de Kosov'o; kaj tiam Kosov'o en'ir'os en inter'naci'a'j'n organiz'aĵ'o'j'n.

Ne'antaŭ'vid'it'a'j propon'o'j

La dialog'o Kosov'o-Serbi'o sen'rezult'e daŭr'as jam tri jar'o'j'n. Last'a'temp'e Eŭrop'a Uni'o kaj Uson'o sub'ten'is ne'atend'it'a'n propon'o'n de la prezident'o de Serbi'o Aleksandar Vučić [ vuĉiĉ ] kaj de la aŭtoritat'a kosov'a politik'ist'o Hashim Thaçi [ haŝím taĉ'i]: inter'ŝanĝ'i teritori'o'j'n. Tem'as pri tri-kvar municip'o'j de nord'a Kosov'o, tre riĉ'a'j je mineral'o'j kaj akv'o, kie loĝ'as precip'e serb'o'j, kaj pri tri municip'o'j en sud'a Serbi'o, kie loĝ'as precip'e alban'o'j. Ĉu tio ebl'as kaj ĉu tio'n pov'as akcept'i alban'o'j kaj serb'o'j? Aŭ ĉu tio kaŭz'os nov'a'n milit'o'n en la region'o, kiu sufer'as pro simil'a'j problem'o'j (ekzempl'e, Makedoni'o aŭ Bosni'o-Hercegovin'o)?

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
1. KFOR : (Kosov'o Forc'e), inter'naci'a'j fort'o'j ag'ant'a'j sur la teritori'o de Kosov'o.
Nov'a era'o

JAPANI'O

Nov'a era'o

La 11an de septembr'o en la jar'o Ŝoŭa 17 ( 昭和 17) mi nask'iĝ'is. Mi'a patr'in'o en la jar'o Taiŝo 3 ( 大正 3), kaj mi'a tri'a nep'o en la jar'o Hejsej 29 ( 平成 29). Fakt'e ni nask'iĝ'is respektiv'e en 1942, 1914 kaj 2017 laŭ la krist'an'a (gregori'a) kalendar'o. Se mi'a fil'o nask'ig'os si'a'n infan'o'n en la ven'ont'a jar'o, probabl'e ĝi'a nask'iĝ'jar'o est'os kalkul'it'a laŭ tut'e ali'a era'o, ĉar ek'de la 1 a de maj'o 2019 komenc'iĝ'os nov'a era'o pro la abdik'o de la Hejsej -imperi'estr'o favor'e al si'a fil'o.

Japan'o'j uz'as la tradici'a'j'n japan'a'j'n era'o'j'n paralel'e kun la krist'an'a era'o. Ek'de la era'o Mejĝi ( 明治) (1868-1912) oni uz'as nur unu era'o'n dum la reg'ad'o de unu imperi'estr'o, sed antaŭ'e oni tre oft'e kaj arbitr'e ŝanĝ'is era'o'j'n okaz'e de ĝoj'ind'a'j aŭ mal'ĝoj'ind'a'j event'o'j kaj fenomen'o'j. De la unu'a era'o Taika ( 大化) (645-650 p. K.) ĝis la nun'a jar'o Hejsej 30 (2018) ekzist'is 247 era'o'j. Do oni ŝanĝ'is ili'n averaĝ'e en ĉiu kvin'a jar'o. Hodiaŭ oficial'a est'as la japan'a era'o, kaj la krist'an'a era'o est'as akcesor'a kaj krom'a. Oficial'a'j dokument'o'j dev'as est'i dat'it'a'j laŭ la japan'a era'o.

Mal'fru'o kaj konfuz'o

Vid'ebl'e kaj kompren'ebl'e tia paralel'a kalendar'a sistem'o al'trud'as grand'a'n ŝarĝ'o'n al la popol'o, firma'o'j kaj publik'a'j ofic'ej'o'j: Est'as ĝen'e trans'kalkul'i kaj kompar'i jar'o'j'n inter Ŝoŭa, Hejsej k. a. kaj la krist'an'a era'o. Precip'e en la komenc'o de ĉiu era'o oni dev'as al'ĝust'ig'i la komput'il'a'j'n sistem'o'j'n al la nov'a era'o. Tamen la reg'ist'ar'o ankoraŭ ne decid'is la nom'o'n de la nov'a era'o nek la dat'o'n, kiam oni anonc'os la nom'o'n. Oni'dir'e la reg'ist'ar'o tim'as, ke fru'a anonc'o de la nov'a nom'o est'ig'os du'obl'a'n aŭtoritat'o'n de la nun'a kaj la nov'a imperi'estr'o'j kaj oni laŭ'ebl'e vol'as evit'i konfuz'o'n. Tamen, ju pli mal'fru'e sci'iĝ'os la nom'o des pli grand'iĝ'os la konfuz'o kaj embaras'o de la publik'o. Jam mult'a'j el'don'ist'o'j de kalendar'o'j, agend'o'j kaj kajer'o'j rezign'is pres'i la nom'o'n de la jar'o komenc'iĝ'ont'a la 1an de maj'o 2019, ĉar la pri'labor'ad'o de tiu'j pres'aĵ'o'j por 2019 komenc'iĝ'is jam en somer'o 2018.

Kvankam jam de long'e oni diskut'is pri la nul'ig'o de la japan'a era'o kaj daŭr'e pli'oft'iĝ'is la uz'ad'o de la krist'an'a era'o, la pli'mult'o de la japan'o'j (75 % laŭ enket'o en 2017) kontraŭ'as tiu'n nul'ig'o'n. Oni'dir'e, la unu'nur'a merit'o de la tradici'a era'o est'as, ke oni pov'as esprim'i la komun'a'n etos'o'n, imag'o'n aŭ karakter'o'n de iu special'a temp'o, kiel „ mejĝi -spirit'o”, „demokrati'o de la taiŝo -era'o”, „milit'ism'o de unu'a'j ŝoŭa -jar'o'j”, „grand'a ekonomi'a kresk'o post la era'o Ŝoŭaktp. En Japani'o la respekt'o al tradici'o'j super'as la konsider'o'n pri raci'ig'o de la ĉiu'tag'a viv'o. Ver'ŝajn'e, por mult'a'j japan'o'j ekzist'aĵ'o'j est'as raci'aĵ'o'j.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o


012357

Oficial'a'j dokument'o'j dev'as est'i dat'it'a'j laŭ la japan'a era'o.

Mir'ind'a art'aĵ'o per bambu'o'j

JAPANI'O

Mir'ind'a art'aĵ'o per bambu'o'j

Bambu'o est'as strang'a plant'o. Divers'spec'a'j bambu'o'j kresk'as ĉef'e en Azi'o, Sud-Amerik'o kaj part'o'j de Afrik'o, sed ne trov'iĝ'as en Eŭrop'o. Ili dis'vast'iĝ'as per sub'ter'a'j rizom'o'j kaj flor'as unu'foj'e en 60 ĝis 120 jar'o'j. Ĝeneral'e post la flor'ad'o ili velk'as. Bambu'o'j tre rapid'e kresk'as: dum si'a kulmin'a temp'o ili oft'e kresk'as je unu metr'o tag'e. Bambu'id'o'j'n oni ŝat'e manĝ'as.

En Azi'o bambu'o'j est'as tre popular'a'j kaj ne-kost'a'j material'o'j. Ĉar sek'ig'it'a'j bambu'o'j karakteriz'e hav'as fort'ec'o'n kaj elast'ec'o'n, kiu'j'n arb'o'j ne hav'as, kaj est'as facil'e pri'labor'ebl'a'j man'e, oni de long'e uz'as ili'n en mult'a'j kamp'o'j. La plej tip'a'j bambu'aĵ'o'j est'as divers'form'a'j korb'o'j plekt'it'a'j el split'it'a'j bambu'o'j. La popol'o far'as ankaŭ divers'a'j'n ĉiu'tag'a'j'n uz'aĵ'o'j'n (baston'et'o'j, flor'vaz'o'j, lud'il'o'j, fiŝ'kan'o'j, seĝ'o'j, lit'o'j), material'o'j'n por konstru'ad'o (plank'o'j, plekt'o'bar'il'o'j, skafald'o'j), arm'il'o'j'n (lanc'o'j, paf'ark'o'j, sag'o'j, rapir'o'j por trejn'ad'o) kaj muzik'il'o'j'n (ŝakuhaĉ'o'j, flut'et'o'j). Hodiaŭ en preskaŭ ĉiu'j kamp'o'j plast'aĵ'o'j anstataŭ'as bambu'aĵ'o'j'n. Sed ĉu ne est'us pli bon'e, ke oni pli respekt'u la rol'o'n de bambu'o'j, kiu'j ne detru'as natur'a'n medi'o'n?

Hosaka Nori'o

Kvankam bambu'o'j est'is vast'e util'ig'at'a'j kiel material'o'j, kiu'j sub'ten'is ĉiu'tag'a'n hom'a'n viv'o'n, ĝis la last'a temp'o neniu rigard'is ili'n kiel material'o'n por art'o. Est'is Hosaka Nori'o (1940-2017) kiu, sorĉ'it'e de la trajt'o'j de bambu'o'j, kre'is el kamp'ar'a'j bambu'o'j unik'a'j'n art'aĵ'o'j'n. Labor'ant'e kiel industri'a desegn'ist'o, li atent'is tradici'a'j'n japan'a'j'n meti'aĵ'o'j'n el bambu'o. Post esplor'ad'o pri divers'a'j manier'o'j de plekt'ad'o kaj model'o'j, li el'pens'is kaj desegn'is si'a'n original'a'n plekt'o'manier'o'n.

012359-024

Ekspozici'o'n de li'a'j art'aĵ'o'j oni apart'e laŭd'is en'land'e kaj ekster'land'e. Tamen, kvankam li star'is antaŭ bril'a est'ont'ec'o, li for'pas'is pro mal'san'o en 2017. Li'a'j'n ĉef'a'j'n kre'aĵ'o'j'n oni pov'as aprez'i en la muze'o de bambu'a art'o, kiu mal'ferm'iĝ'is en 2006 en la urb'o Hokuto, centr'e de Japani'o. Ĉi tiu region'o est'as ripoz'ej'o ĉe la pied'o de la mont'o Jacugatake, kaj proksim'e de la muze'o trov'iĝ'as ali'a'j mal'grand'a'j ĉarm'a'j muze'o'j kaj staĝ'ej'o por esperant'ist'o'j.

012359-017

Vizit'ant'o'j de la muze'o cert'e mir'os kaj fascin'iĝ'os pri aŭdac'a'j desegn'o'j kaj pri delikat'e kaj preciz'e inter'plekt'it'a'j material'o'j kun elast'ec'o kaj fort'ec'o. Ili neniel enu'os en rigard'ad'o de bild'o'j de lum'o kaj ombr'o far'it'a'j de lamp'o'j kaj maŝ'ar'o.

tiis
I SIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
<mark>L</mark>. <mark>L</mark>. Zamenhof

L. L. Zamenhof

L. L. Zamenhof. La hom'o kaj li'a ide'ar'o en li'a'j propr'a'j vort'o'j (de G. C. Fighiera). El'don'is: Esperant'o-Centr'o Torin'o. Nov'a ese'o pri la pens'o de la kre'int'o de Esperant'o pri religi'a'j, etn'a'j, politik'a'j, etik'a'j, soci'a'j kaj esperant'ist'a'j demand'o'j. 40 paĝ'o'j, 39 histori'a'j pied'not'o'j, bibliografi'a list'o de 115 verk'o'j pri Zamenhof. Apart'e interes'a est'as la propon'o de Zamenhof, en 1914, kre'i Eŭrop'a'n Tribunal'o'n kaj Unu'iĝ'int'a'j'n Ŝtat'o'j'n de Eŭrop'o. € 3,90. Mend'ebl'a ĉe la Libr'o'serv'o de UEA kaj ali'a'j libr'o'serv'o'j.

Tram'o kun vals'o'j

TURISM'O

Tram'o kun vals'o'j

La original'a mal'long'a nom'o de tram'o en Vien'o est'as „ Bim ”, kiu reprezent'as la son'o'n de sonor'il'o. Post ĉiu halt'o, unu'e la konduktor'o kaj post'e la stir'ist'o de la tram'o aŭd'ig'as: „ bim ”.

Sam'e tre ŝat'at'a'j kiel tram'o'j est'as la mond'kon'at'a'j vals'o'j de Johann Strauss fil'o [ ŝtraŭs ]. Kial ne kombin'i ambaŭ?

Itiner'o

La special'a rond'vetur'o de „Vals'o- Bimo ” okaz'as unu'foj'e en ĉiu monat'o, kaj ĝi komenc'iĝ'as laŭ Ring'strat'o ĉe la nov'art-stil'a pavilon'o en Karloplaco. Ĉe la iam'a arme'o-ministr'ej'o oni aŭd'as „ Radetzki ”, marŝ'o'n kompon'it'a'n de Strauss.

Pli'a'j fragment'o'j de muzik'aĵ'o'j – ekzempl'e el oper'et'o La Vespert'o – kaj histori-rilat'a'j inform'o'j akompan'as la turist'o'j'n ĝis kiam la tram'o ating'as la muze'o'n Strauss en la naŭ'a distrikt'o.

Serv'o'j

La prez'o est'as 45 eŭr'o'j, kaj ĝi inkluziv'as en'ir'bilet'o'n por la muze'o kaj special'a'n kuir'art'a'n frand'aĵ'o'n. Dum la tut'a vetur'o ne est'as uz'at'a'j elektron'ik'a'j aŭd-gvid'il'o'j, kaj profesi'a turist'gvid'ant'in'o Ingrid Andre'a Bagus alt'kvalit'e rakont'as interes'a'j'n anekdot'o'j'n.

Detal'o'j de la vetur'il'o

La histori'a'n tram'o'n – tip'o M, numer'o 4149 – oni konstru'is en la jar'o 1929, kaj ĝi funkci'is ĝis 1977. Post'e, Asoci'o de la Fer'voj-Amik'o'j ( VEF) re'nov'ig'is ĝi'n. La motor'vagon'o pov'as tir'i du sam'tip'a'j'n vagon'o'j'n kaj kun ili ating'i rapid'ec'o'n de 40 kilo'metr'o'j hor'e, sed nur en eben'a teren'o.

Pli'a'j inform'o'j trov'ebl'as ĉe: www. strassenbahnjournal.at/ wiki / index. php? title = Type   M  (1927-1979) kaj www. vef.at.

Not'o: Radetzki est'is aŭstr'a marŝal'o viv'int'a de 1766 ĝis 1858. Li venk'is la sard'o'j'n en batal'o ĉe la nord-ital'a vilaĝ'o Custoza [ kustoca ] la 25an de juli'o 1848.
Walter kaj Renat'e K LAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Vien'o


012070-Klag(1)

Vals'o- Bimo sur Vien'a Karloplaco. Fot'o: WALTER KLAG

012070-Klag(2)

Detal'o de Vals'o- Bimo. Fot'o: WALTER KLAG

012070-Klag(3)

La stir'ej'o. Fot'o: WALTER KLAG

012070-Klag(4)

La simbol'o'j de la lini'o: Danc'ant'a par'o kaj Johann Strauss direkt'ant'a. Fot'o: WALTER KLAG

012070-Klag(5)

Antaŭ la jun'stil'a pavilon'o de Otto Wagner. Fot'o: WALTER KLAG

Skot'in'o honor'it'a en Serbi'o

HOM'O'J

Skot'in'o honor'it'a en Serbi'o

Ĉiu'jar'e, antaŭ la ortodoks'a monaĥ'ej'o Cveti Ilija (Sankt'a Eli'o) en la serb'a urb'et'o Bajina Baŝta loĝ'ant'o'j vizit'as la tomb'o'n de Evelin'a Haverfield [ hejverfild ]. La etern'a ripoz'ej'o de tiu vir'in'o est'as la sol'a, kiu gajn'is lok'o'n en la monaĥ'ej'o.

Evelin'a Haverfield nask'iĝ'is en 1867 kiel fil'in'o de la skot'a baron'o William Frederick Scarlett en Fort William, Skot'land'o. Ŝi est'is an'o de grup'o da brit'in'o'j, kiu'j en la jar'o 1914 en la unu'a mond'milit'o zorg'is pri serb'a'j vund'it'a'j soldat'o'j. En 1919 ŝi de'nov'e ven'is en Serbi'o'n kaj per mon'o kolekt'it'a de bon'a'j hom'o'j konstru'is en Bajina Baŝta dom'o'n por orf'a'j infan'o'j.

Mal'sam'kred'a omaĝ'o

Ŝi mal'san'iĝ'is kaj en 1920 mort'is pro pulm'inflam'o. Oni ŝi'n en'tomb'ig'is en ortodoks'a monaĥ'ej'o kaj pri ŝi'a tomb'o zorg'as ortodoks'a'j pastr'o'j. Sur la tomb'o est'as skrib'it'e: „Ĉi tie ripoz'as la nobl'a Evelin'a Haverfield, skot'in'o for'don'int'a si'a'n viv'o'n al la serb'a popol'o dum la Grand'a Milit'o, ĝis si'a mort'o la 21an de mart'o 1920.”

Antaŭ kelk'a'j jar'o'j ŝi'a pra'nep'in'o Sandy ven'is en la urb'et'o'n por vizit'i la tomb'o'n de si'a pra'av'in'o, kaj ŝi pens'is trov'i forges'it'a'n tomb'o'n en for'a mont'ar'o. Tamen ŝi'n agrabl'e surpriz'is bel'a tomb'o en la ortodoks'a monaĥ'ej'o. La hom'o'j de mal'sam'a kred'o zorg'as pri la etern'a dom'o de ŝi'a pra'av'in'o, kaj tiel ili honor'as ŝi'n pro la help'o far'it'a dum la milit'o. Bon'ec'o ne hav'as kred'o'n nek naci'ec'o'n: ĝi est'as universal'a.

djnc
Dimitrije J ANIČIĆ
korespond'ant'o de MONAT'O en Serbi'o


012261

La angl'a gazet'ar'o raport'is pri la for'pas'o de Evelin'a Haverfield.

012261-1

La tomb'o de Evelin'a Haverfield en la ortodoks'a monaĥ'ej'o de Bajina Baŝta. Fot'o: DIMITRIJE JANIČIĆ

Cent diant'o'j

Literatur'o

NOVEL'O

Cent diant'o'j

La mal'jun'ul'in'o konstat'is, ke ebl'e jam ek'flor'is cent ruĝ'a'j diant'o'j en la ĝarden'o. Do, al'ven'is la temp'o for'vend'i ili'n. Jam de kelk'a'j tag'o'j nur pri tio ŝi pens'ad'is, ke fin'e ŝi pov'os re'pag'i la ŝuld'o'n al la bon'kor'a najbar'in'o, kiu ĉiam help'is ŝi'n. Bedaŭr'ind'e, post la mort'o de ŝi'a edz'o, la viv'o iĝ'is tre mal'facil'a por ŝi. Morgaŭ mi dev'os fru'maten'e lev'iĝ'i – ŝi decid'is – ĉar cent flor'o'j'n pluk'i est'as temp'o'rab'a labor'o. Post'e ir'i ĝis la flor'vend'ej'o!

Ho ve, almenaŭ unu hor'o'n mi bezon'os, ĝis mi ating'os tie'n! Iom'et'e ŝi kompat'is si'n mem, sed post'e per'fort'e ŝi pens'is pri la rezult'o! Ŝi far'is la kalkul'o'n. Se mi vend'os je tri le'o'j unu flor'o'n, mi hav'os tri'cent le'o'j'n. Kun tiu'j esper'ig'a'j pens'o'j ŝi en'dorm'iĝ'is.

Mal'bel'a'n sonĝ'o'n ŝi hav'is. Est'is milit'o. Kaj ŝi eg'e tim'is. Tut'e sol'a ŝi est'is inter ne'kon'at'a'j hom'o'j. Ŝi mal'varm'is kaj mal'sat'is. La ne'kon'at'a'j hom'o'j ebri'iĝ'is kaj komenc'is kant'i, aĉ'a'j'n vort'o'j'n ŝi dev'is aŭskult'i. La tim'o pli kaj pli grand'iĝ'is ... Subit'e ŝi vek'iĝ'is. Ekster'e est'is ankoraŭ mal'lum'o. Ne ebl'as ek'labor'i! – trankvil'ig'is si'n mem la mal'jun'ul'in'o. Sed re'en'dorm'iĝ'i ŝi ne pov'is. Tamen ŝi per'fort'e ferm'is si'a'j'n okul'o'j'n, kaj pacienc'e ŝi atend'is la maten'iĝ'o'n.

Kiam ŝi komenc'is pluk'i la flor'o'j'n, ŝi konstat'is, ke cert'e eĉ pli ol cent diant'o'j ek'flor'is, do ŝi komenc'is elekt'i inter ili, ke la plej bel'a'j'n flor'o'j'n ŝi port'u al la flor'vend'ej'o. La pot'o est'is grand'a kaj tre pez'a, sed ŝi'a vol'o est'is fort'eg'a. Tre mal'facil'e ŝi met'is ili'n en pli grand'a'n sitel'o'n, por iel'e pov'i port'i la cent flor'o'j'n.

– Bon'a'n maten'o'n, onjo Roz'a! Kie'n vi ir'as tiom fru'e maten'e?

– Maten'o'n ankaŭ al ci, kar'a Abel'o! Mi ir'as al la flor'vend'ej'o. Mi hav'as cent diant'o'j'n, kaj mi esper'as, ke mi sukces'os ĉiu'j'n vend'i!

– Kiom kost'as unu diant'o?

– Mi pens'is, ke mi pov'os vend'i unu flor'o'n je tri le'o'j, se mi sukces'os.

Onjo Roz'a! Mi aĉet'as ĉiu'j'n cent diant'o'j'n! Sed mi pren'os ankaŭ la pot'o'n, post'e mi re'port'os ĝi'n al vi, ĉu bon'e?

– Abel'o! Ĉu ci ŝerc'as kun mi?

– Ne, mi ne ŝerc'as. Jen la mon'o! – kaj li don'is 500 le'o'j'n al ŝi. La mal'jun'ul'in'o ne pov'is kred'i al si'a'j propr'a'j okul'o'j. Ŝi nur balbut'is.

– Sed ... sed ... sed Abel'o! Mi dir'is tri le'o'j'n, ne kvin!

Onjo Roz'a! Mi aŭd'is, sed hieraŭ mi ricev'is ne'atend'it'e ĉi tiu'n sum'o'n, kaj fakt'e mi nun ne bezon'as ĝi'n. Akcept'u de mi kun am'o!

Sur la vizaĝ'o de la mal'jun'ul'in'o rul'iĝ'is larm'o'j pro feliĉ'o. – Di'o ben'u ci'n, Abel'o! Bon'a knab'o ci est'as!

Ili ambaŭ est'is feliĉ'a'j.

La mal'jun'ul'in'o pro tio, ĉar ŝi ricev'is preskaŭ la du'obl'a'n sum'o'n de tiu kar'a najbar'a knab'o. Ho ve! Ebl'e dum 2-3 monat'o'j ... mi ne dev'os prunt'e'pren'i mon'o'n de la bon'kor'a najbar'in'o. Mi est'as ver'e bon'ŝanc'a! – konstat'is la mal'jun'ul'in'o – ambaŭ mi'a'j najbar'o'j est'as bon'kor'a'j kaj honest'a'j hom'o'j.

Abel'o du'obl'e ĝoj'is. Bon'eg'a sent'o est'is, ke li pov'is help'i la najbar'a'n mal'jun'ul'in'o'n, sed ankaŭ pro tio li ĝoj'is, ĉar per ĉi tiu'j bel'eg'a'j cent ruĝ'a'j diant'o'j solv'iĝ'is li'a problem'o. Ĝust'e hodiaŭ li vol'is demand'i la am'at'a'n jun'ul'in'o'n, ĉu ŝi vol'as edz'in'iĝ'i al li. Kaj li van'e pens'ad'is, neniu'n ide'o'n li hav'is, kia'n special'a'n donac'o'n li prezent'u al ŝi. Kiam li ek'vid'is la mal'jun'ul'in'o'n kaj la mult'eg'a'j'n ruĝ'a'j'n flor'o'j'n, tuj li decid'is, ke li aĉet'os ĉi tiu'n grand'eg'a'n buked'o'n. Abel'o jam imag'is la rid'et'ant'a'n vizaĝ'o'n kaj la ĝoj'plen'a'n rigard'o'n de Amand'a, kiam ŝi ek'vid'os kaj ek'sci'os, ke ŝi ricev'as de li cent diant'o'j'n. Li jam bon'e kon'is ŝi'n, kaj est'is cert'a, ke ŝi ne est'us pli feliĉ'a, se ŝi ricev'us diamant'o'n anstataŭ diant'o'j!

Abel'o tre atent'e met'is la flor'o'j'n en la aŭtomobil'o'n. Li dev'is ir'i al la doktor'in'o por kontrol'o. Li decid'is, ke hodiaŭ nepr'e li ek'sci'os de la doktor'in'o, kiom, proksim'um'e, li pov'os ankoraŭ viv'i. La kor'mal'san'o jam de jar'o'j turment'is li'n. Tamen la medikament'o'j help'is, ke la viv'o est'u el'ten'ebl'a. Li hav'is anim'a'n fort'o'n, kaj li dir'is al la doktor'in'o, ke li intenc'as edz'iĝ'i, sed li vol'as honest'e konfes'i al la am'at'a jun'ul'in'o la ver'o'n.

– Abel'o! Mi kompren'as vi'n, sed neniu doktor'o rajt'as dir'i al la mal'san'ul'o'j simil'a'n afer'o'n!

– Doktor'in'o! Vi kon'as mi'n! Mi ĵur'as, ke al neniu mi dir'os, ke vi dir'is al mi la ver'o'n, sed kompren'u mi'n! Est'us tut'e ne'honest'e, se mi ne dir'us al mi'a am'at'in'o la ver'o'n.

La doktor'in'o serioz'e rigard'is al li. Ŝi tre simpati'is kun li, ĉar kvankam li est'is grav'e mal'san'a, tamen, ĉiam li est'is bon'humor'a kaj optimism'a. Ŝi re'memor'is, kiam unu'foj'e ĝust'e li konsol'is ŝi'n, vid'ant'e, ke ŝi hav'as ruĝ'a'j'n okul'o'j'n pro tro'a plor'ad'o. Tiam li dir'is al ŝi: „Doktor'in'o! Ne forges'u! Post mal'bon'a tag'o sekv'as pli bon'a!” Kaj li prav'is, ĉar ĝust'e tiam ŝanĝ'iĝ'is ŝi'a viv'o!

– Abel'o! Se vi loĝ'us en Grek'uj'o, vi pov'us viv'i eĉ 20 jar'o'j'n! Sed ĉi tie, bedaŭr'ind'e, la veter'o ne favor'as al vi'a kor'mal'san'o.

– Doktor'in'o! Bon'vol'u respond'i per „jes” aŭ „ne”! Ĉu ĉi tie mi pov'us viv'i nur ... maksimum'e dek jar'o'j'n?

La silent'o pez'is.

Sed la respond'o ven'is.

– JES!

– Dank'o'n! – kaj li man'kis'is la bon'kor'a'n doktor'in'o'n.

Amand'a atend'is Abel'o'n. Ŝi hav'is iu'n antaŭ'sent'o'n, ke la hodiaŭ'a tag'o est'os special'a. Ŝi vest'is si'n tre kolor'e, ĉar Abel'o ne ŝat'is, ke ŝi port'u mal'hel'kolor'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. Al'ven'is la aŭtomobil'o. Amand'a preskaŭ flug'is, ke ŝi renkont'u li'n kiel ebl'e plej rapid'e. Kiam ŝi ek'vid'is la grand'eg'a'n flor'buked'o'n, tuj ŝi pens'is, ke li cert'e al'port'is ili'n al la doktor'in'o.

– Por kiu ci al'port'as ĉi tiu'j'n bel'eg'a'j'n flor'o'j'n?

– Por ci, Sciur'et'o mi'a!

– Por mi??? Sed ne por la doktor'in'o? Hodiaŭ ci dev'as ir'i al ŝi por kontrol'o.

– Mi jam est'is.

– Dank'o'n, dank'o'n, dank'o'n.

– Mi vol'as parol'i kun ci, tre serioz'e.

Ili port'is la diant'o'j'n al la loĝ'ej'o, kaj ili met'is la pot'o'n sur la fortepian'o'n.

– Amand'a! Mi am'as ci'n!

– Abel'o! Ankaŭ mi am'as ci'n!

– Sciur'et'o mi'a! Ĉu ci vol'as est'i mi'a edz'in'o? Ne! Ne respond'u ankoraŭ! Ci sci'as, ke mi est'as kor'mal'san'a. Honest'e mi dev'as konfes'i al ci, ke mi ne viv'os long'e. Ankoraŭ ... ebl'e ... maksimum'e dek jar'o'j'n! Pri'pens'u bon'e kaj nur post'e ci respond'u!

Amand'a sent'is, ke ŝi'a kor'o bimbamas pro feliĉ'o. Ŝi ver'e am'is li'n. Fakt'e ŝi ne dev'is pri'pens'i. Jen, ŝi'a antaŭ'sent'o, ke la hodiaŭ'a tag'o est'os special'a!

– Abel'o! Mi vol'as est'i ci'a edz'in'o! Mi dezir'as, ke ni viv'u kun'e kiel ebl'e plej long'e, sed precip'e tio'n mi vol'as, ke ni viv'u ĝis la mort'o en am'o kaj pac'o!

Dum la nokt'o ĉi tiu'j tri hom'o'j ne dorm'is, pro feliĉ'o.

La mal'jun'ul'in'o pens'is pri la bon'ec'o de Abel'o. Ŝi sent'is grand'a'n dank'em'o'n.

Ankaŭ Abel'o sent'is dank'em'o'n al la doktor'in'o pro ŝi'a sincer'ec'o, sed eĉ pli grand'a est'is li'a feliĉ'o pro la respond'o de Amand'a.

La feliĉ'o de Amand'a est'is profund'a. Ŝi rigard'is la cent diant'o'j'n sur la fortepian'o kaj sent'is la am'o'n de Abel'o en si'a kor'o. Ŝi pens'ad'is: ĉu nun est'as pli feliĉ'a hom'o ol mi, en ĉi tiu urb'o?

La respond'o est'as ne'kon'at'a, sed la ver'a ver'o est'as, ke ĉiu'j tri hom'o'j est'is sincer'e feliĉ'eg'a'j.

Júlia S IGMOND
Kroz'ad'o esperant'lingv'a (2)

Kroz'ad'o esperant'lingv'a (2)

Ĝoj'ig'is mi'n leg'i la artikol'o'n Inter'ŝanĝ'i bild'kart'o'j'n de Raita Pyhälä. Mi jam ricev'is pli ol 400 bild'kart'o'j'n tia'manier'e. En mi'a profil'o, mi menci'as, ke mi sci'pov'as Esperant'o'n, kaj ankaŭ, ke unu el mi'a'j plej ŝat'at'a'j libr'o'j est'as esperant'lingv'a traduk'o de la finn'a roman'o Sep Frat'o'j. Ĝis nun du hom'o'j inform'is mi'n, ke ili iom da Esperant'o lern'is jun'aĝ'e, sed ne plu uz'as ĝi'n.

Angus W ILKINSON
Briti'o
Mal'aper'ant'a popol'a arkitektur'o

SLOVAKI'O

Mal'aper'ant'a popol'a arkitektur'o

La mal'grand'a mont'ar'a vilaĝ'et'o Čičmany [ ĉiĉmani ] situ'as en la nord'a part'o de Slovaki'o je ĉirkaŭ 230 km for de la ĉef'urb'o Bratislav'o. La vilaĝ'et'o spegul'as la riĉ'a'n histori'o'n de la slovak'a popol'a arkitektur'o per'e de mult'a'j ornam'it'a'j lign'a'j famili'dom'o'j kaj monument'o'j.

La unu'a skrib'a menci'o pri Čičmany dat'iĝ'as de la jar'o 1272. Ĝi est'is origin'e ŝaf'paŝt'ist'a koloni'o, kies pra'loĝ'ant'o'j ven'is el sud-orient'a Eŭrop'o. La ĉef'a okup'o de la ĉiĉmananoj est'is ter'kultur'ad'o, ŝaf'bred'ad'o kaj arb'o'hak'ad'o. Mizer'a'j viv'kondiĉ'o'j dev'ig'is la loĝ'ant'o'j'n – precip'e en la period'o de 1921 ĝis 1930 – amas'e for'las'ad'i si'a'n nask'iĝ'vilaĝ'et'o'n kaj vetur'i al Amerik'o, Franci'o aŭ Belgi'o por trov'i labor'o'n. La vilaĝ'o'n plur'foj'e detru'is incendi'o'j. Dum la du'a mond'milit'o ankaŭ german'a'j faŝist'o'j brul'detru'is la vilaĝ'o'n pro ag'ad'o'j de slovak'a'j partizan'o'j.

Popol'a arkitektur'o

La plej karakteriz'a trajt'o de Čičmany est'as ornam'it'a'j lign'a'j dom'o'j en'skrib'it'a'j en la List'o de Ne'materi'a'j Kultur'hered'aĵ'o'j de Slovaki'o. Blank'a'j'n regul'a'j'n geometri'a'j'n ornam'aĵ'o'j'n oni ne trov'as ali'lok'e, kaj ili est'as sen'dub'e la plej grav'a art'a esprim'o de popol'a arkitektur'o en Slovaki'o. Ankoraŭ en la nun'temp'o oni ĉiu'jar'e pentr'as ornam'aĵ'o'j'n per kalk'o. Est'as oni'dir'o'j, ke famili'dom'o'j'n komenc'is ornam'i vir'in'o'j, en la fru'a temp'o per argil'o kaj post'e per kalk'o. Pentr'aĵ'o hav'is ĉef'e praktik'a'n cel'o'n: ŝirm'i de humid'o kaj sun'radi'o'j la lign'a'j'n trab'o'j'n de dom'o'j.

En la vilaĝ'et'o trov'iĝ'as ankaŭ kelk'a'j religi'a'j objekt'o'j: katolik'a barok'a preĝ'ej'o omaĝ'e al Apoteoz'o de Sankt'a Kruc'o (1798) kaj kapel'o kaj kastel'o de la 18 a jar'cent'o. Proksim'e de Čičmany trov'iĝ'as la slovak'a ban'lok'o Rajecké Teplice, kie oni kurac'as mal'san'o'j'n de la mov'sistem'o, civiliz'a'j'n kaj profesi'a'j'n mal'san'o'j'n, kaj far'as al'ĝust'ig'o'j'n post operaci'o'j ĉe vertebr'ar'o kaj koks'a'j artik'o'j.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o


012321-DSC04614

La plej karakteriz'a trajt'o de la vilaĝ'et'o Čičmany est'as ornam'it'a'j lign'a'j dom'o'j en'skrib'it'a'j en la List'o de Ne'materi'a'j Kultur'hered'aĵ'o'j de Slovaki'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012321-DSC04618

La blank'a'j regul'a'j geometri'a'j ornam'aĵ'o'j est'as sen'dub'e la plej grav'a art'a esprim'o de popol'a arkitektur'o en Slovaki'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012321-DSC04619

La pentr'aĵ'o'j sur la mur'o'j hav'as praktik'a'n cel'o'n: ŝirm'i de humid'o kaj sun'radi'o'j la lign'a'j'n trab'o'j'n de dom'o'j. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012321-DSC04626 (1)

La geometri'a'j ornam'aĵ'o'j de la dom'o'j en Čičmany ne trov'ebl'as ali'lok'e. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012321-DSC04626 (2)

Ĉiu'jar'e oni pentr'as kalk'a'j'n ornam'aĵ'o'j'n sur la dom'a'j'n mur'o'j'n de Čičmany. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Astronomi'a horloĝ'o

Astronomi'a horloĝ'o

Unu el la plej nov'a'j astronomi'a'j horloĝ'o'j (slovak'e orl'o'j 1) en la mond'o situ'as en Slovaki'o je ĉirkaŭ 260 km nord'e de Bratislav'o. Dum grand'a re'konstru'ad'o de lok'a plac'o en la pitoresk'a mont'vilaĝ'et'o Stará Bystrica en 2009 est'is konstru'it'a bel'a astronomi'a horloĝ'o, kiu interes'as mult'a'j'n vizit'ant'o'j'n el divers'a'j land'o'j. Ĝi'a aŭtor'o est'as la slovak'a skulpt'ist'o kaj bel'art'ist'o Viliam Loviška [ loviŝka ].

Histori'o

La horloĝ'o situ'as ĉe la flank'a mur'o de la kultur'a dom'o. Ĝi hav'as form'o'n de lign'a statu'o de la Sep'dolor'a Virg'ul'in'o Mari'a, kiu est'as la patron'in'o de Slovaki'o. La ekster'a'j'n ornam'aĵ'o'j'n de la horloĝ'o form'as statu'o'j de ses histori'a'j slovak'a'j person'o'j: la slav'a princ'o Pribina, kiu krist'an'iĝ'is kaj konstru'ig'is la unu'a'n krist'an'a'n preĝ'ej'o'n en slav'a teritori'o en orient'a Eŭrop'o; la reĝ'o Svätopluk, reg'ant'o de la Grand-Moravi'a Regn'o; Ant'o'n Bernolák, kiu influ'is la kultur'a'n histori'o'n de Slovaki'o per la sistem'ig'o de la unu'a form'o de slovak'a literatur'a lingv'o; Ľudovít Štúr [ lúdovit ŝtur ], slovak'a verk'ist'o kaj unu el la plej not'ind'a'j figur'o'j de la slovak'a naci'a histori'o; la general'o de la franc'a arme'o Mil'a'n Rastislav Štefánik [ ŝtefanik ] kaj la katolik'a pastr'o Andre'j Hlinka, unu el la plej grav'a'j slovak'a'j politik'ist'o'j antaŭ la du'a mond'milit'o kaj gvid'ant'o de la dis'ig'ism'a opozici'o al la ĉeĥ'o'slovak'a reg'ist'ar'o.

Sankt'ul'o'j

En ĉiu hor'o la astronomi'a horloĝ'o aper'ig'as la figur'o'j'n de sankt'ul'o'j, kies viv'o kaj verk'ad'o est'is lig'it'a'j kun la slovak'a naci'o: la misi'ist'o'j kaj frat'o'j Konstanten'o 2 kaj Metodio, kiu'j fond'is slav'a'n lern'ej'o'n, traduk'is bibli'a'j'n kaj liturgi'a'j'n tekst'o'j'n en lingv'aĵ'o'n kompren'ebl'a'n por slav'o'j ( t. n. mal'nov'slav'a'n lingv'o'n) kaj kre'is la slav'a'n skrib'sistem'o'n Glagolic'o. Aper'as ankaŭ la sankt'ul'o'j Svorad, Gorazd, Benedikt, Vojtech kaj la martir'o Bystrík.

En tur'et'o de la astronomi'a horloĝ'o trov'iĝ'as du grand'a'j sonor'il'o'j. La unu'a nom'iĝ'as Svätý Jur'a'j [ svety jur'a'j] kaj sur'hav'as la tekst'o'n Slovak'a astronomi'a horloĝ'o Stará Bystrica 2009, kaj la du'a nom'iĝ'as Riečnická Madon'a kun la tekst'o Memor'e al la inund'it'a'j vilaĝ'o'j Riečnica kaj Harvelka . Tiu'j vilaĝ'o'j est'is neni'ig'it'a'j sekv'e de konstru'ad'o de nov'a akv'o'basen'o de trink'akv'o. La unu'a sonor'il'o anonc'as la preciz'a'n hor'o'n; la du'a akompan'as sankt'ul'o'j'n per son'fon'o.

Astrolab'o

La kor'o de la horloĝ'o est'as tiel nom'at'a astrolab'o 3, unu el la plej mal'nov'a'j astronomi'a'j instrument'o'j, simpl'e nom'at'a ankaŭ mez'epok'a sekstant'o. La astrolab'o montr'ad'as la sign'o'j'n de la zodiak'o, la pozici'o'j'n de la sun'o kaj la lun'o, kaj la lun'faz'o'j'n. La horloĝ'o'n reg'as komput'il'o.

1. De la latin'a vort'o horologium .
2. Ali'nom'e Ciril'o ( red.).
3. En la est'int'ec'o astrolab'o est'is la ĉef'a mar'a navig'il'o. Ĝi mezur'as la angul'o'n inter la horizont'o kaj elekt'it'a stel'o. Oni dir'as, ke ĝi'n invent'is la grek'a astronom'o kaj matematik'ist'o Hiparko en la 2 a jar'cent'o a. K.
haus
Juli'us H AUSER
S LOVAKIO


012332-DSC04632

Astronomi'a horloĝ'o en la mont'vilaĝ'et'o Stará Bystrica. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

012332-DSC04633

Astrolab'o, la kor'o de la horloĝ'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Per intest'a'j enzim'o'j ebl'os produkt'i universal'a'n sang'o'n

AKTUAL'E

Per intest'a'j enzim'o'j ebl'os produkt'i universal'a'n sang'o'n

En'e de la hom'a intest'o kaŝ'iĝ'as kelk'a'j enzim'o'j, kiu'j pov'as trans'form'i sang'o'n de la grup'o'j A kaj B en sang'o'n de la grup'o O en manier'o 30-obl'e pli efik'a ol la antaŭ'e stud'at'a'j kaj uz'at'a'j enzim'o'j. Tiu'n interes'a'n mal'kovr'o'n far'is team'o de fak'ul'o'j el la Universitat'o de Brit'a Kolumbi'o (Kanad'o). Ili'a stud'o est'is prezent'it'a kadr'e de la 256 a renkont'iĝ'o de Uson'a Kemi'a Asoci'o en Boston'o.

La scienc'ist'o'j esplor'is precip'e tiu'j'n enzim'o'j'n, kiu'j ebl'ig'as for'ig'i el la ruĝ'a'j globul'o'j la antigen'o'j'n de la sang'o'grup'o'j A kaj B. Fakt'e la sang'o de la spec'o O tut'e ne hav'as antigen'o'j'n kaj pro tio est'as konsider'at'a universal'a, ali'vort'e donac'ebl'a al kiu ajn per'e de transfuz'o, sen'de'pend'e de la sang'a grup'o de la ricev'ont'o. Tamen sang'o de la spec'o O (kaj precip'e tiu kun negativ'a resus'faktor'o, kiu est'as taŭg'a por est'i donac'at'a al ĉiu'j hom'o'j) est'as relativ'e mal'oft'a, kio klar'ig'as la grav'ec'o'n pov'i produkt'i ĝi'n, ia'manier'e trakt'ant'e en laboratori'o sang'o'n de la grup'o'j A kaj B.

Optimism'o

„Se oni sukces'as for'ig'i tiu'j'n antigen'o'j'n de la sang'o'grup'o'j A kaj B, kiu'j ceter'e est'as nur simpl'a'j suker'o'j, tiu'okaz'e ja ebl'as konvert'i sang'o'n aparten'ant'a'n al la spec'o AB al sang'o de la grup'o O ”, deklar'is doktor'o Stephen Withers. En si'a klopod'o ident'ig'i la ĝust'a'j'n enzim'o'j'n la esplor'ist'o'j uz'is la tiel nom'at'a'n meta'genom'ik'o'n (angl'a'lingv'e metagenomics ). Per tiu ĉi teknik'o oni konsider'as ĉiu'j'n organism'o'j'n ĉe'est'a'j'n en apart'a medi'o kaj post'e ĉerp'as la tut'a'n sum'o'n de ili'a'j DNA - oj (kun'miks'it'a'j). Plej efik'a'j enzim'o'j est'is trov'it'a'j ĝust'e en la intest'o de hom'o. La esplor'ist'o'j nun labor'as por konfirm'i la valid'ec'o'n de la divers'a'j mal'kovr'it'a'j hom-intest'a'j enzim'o'j kaj test'i ili'n. „Mi optimism'e kred'as, ke ni hav'as tre interes'a'n kandidat'o'n por trans'form'i ajn'a'n donac'at'a'n sang'o'n en unu'ec'a'n sang'o'n de universal'a spec'o”, asert'is dum intervju'o doktor'o Withers.

pigr
Roberto P IGRO
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o”
Prestiĝ'a agnosk'o por ital'a fak'ul'o

Scienc'o

MATEMATIK'A FIZIK'O

Prestiĝ'a agnosk'o por ital'a fak'ul'o

Giovanni Gallavotti [ ĝovani galavoti ] est'as la unu'a ital'o, kiu gajn'is la premi'o'n Poincaré . Tem'as pri la plej grav'a inter'naci'a agnosk'o pri matematik'a fizik'o, kies valor'o est'as kompar'ebl'a al tiu de Nobel-premi'o en ali'a'j fak'o'j. La premi'o, establ'it'a en 1997, est'as atribu'at'a ĉiu'n tri'a'n jar'o'n. Ĉi-foj'e oni ĝi'n don'is al Gallavotti pro li'a mult'jar'a esplor'ad'o rilat'e al statistik'a mekanik'o, klasik'a mekanik'o, kvantum'a kamp'o-teori'o kaj ĥaos'a'j sistem'o'j. Gallavotti, 77-jar'aĝ'ul'o nask'iĝ'int'a en Napol'o, estr'as la fak'o'n pri fizik'o de la universitat'o Sapienza de Rom'o, sed est'as ankaŭ membr'o de rimark'ind'a'j scienc'a'j institut'o'j, kiel Akademi'o de Lincei (ital'e Accademia de'i Lincei ) kaj Naci'a Institut'o pri Nukle'a Fizik'o.

Ne'atend'it'a agnosk'o

„Mi rigard'as ĝi'n premi'o pro mi'a tut'a karier'o. La kial'o'j, pro kiu'j laŭ la juĝ'ant'ar'o mi ricev'is la premi'o'n, pri'skrib'as la kultur'a'n vojaĝ'o'n de mi'a viv'o. Ĝi ven'is tut'e ne'atend'it'e: mi est'as tre feliĉ'a”, koment'is Gallavotti. Ankaŭ Giorgio Paris'i, la nun'a prezid'ant'o de Akademi'o de Lincei, montr'as entuziasm'o'n kaj fier'o'n pri la re'kon'o, kiu'n ricev'is li'a esplor'em'a koleg'o kaj sam'naci'an'o. „ Gallavotti ja est'as fekund'a esplor'ist'o, kiu far'is fundament'a'j'n kontribu'o'j'n en mult'a'j fak'o'j kaj okup'is si'n grand'skal'e pri krit'a'j fenomen'o'j, kiel la kondut'o de turbul'a'j fluid'o'j. Li'a plej grand'a far'o konsist'as en rigor'a, matematik'a pri'skrib'o de tiu'j sistem'o'j, kiu'j ne est'as en ekvilibr'o. Tio est'as aplik'ebl'a al grand'a nombr'o da scienc'a'j fenomen'o'j, precip'e koncern'e la elektr'a'n kaj la magnet'a'n kamp'o'j'n.”

Grand'a skol'o

La akademi'an'o fin'fin'e memor'ig'is, ke Gallavotti mem star'ig'is statistik'a'n mekanik'o'n en Itali'o inter la 1960 aj kaj la 1970 aj jar'o'j. „Li hav'is en si'a viv'o tre mult'a'j'n student'o'j'n – pli jun'a'j'n koleg'o'j'n, kiu'j'n li mem kuraĝ'ig'is al labor'ad'o en tiu fak'o de fizik'o. Oni ŝuld'as al li la fond'o'n de la Modern'a Lern'ej'o pri Matematik'a Fizik'o en Itali'o. La premi'o Poincaré est'as do just'a re'kon'o por li kaj li'a tut'a skol'o.” Krom Gallavotti la prestiĝ'a'n premi'o'n ĉi-jar'e gajn'is la fak'ul'o'j Michael Aizenman (Rusi'o) kaj Percy Deift (Sud-Afrik'o).

Cristina C ASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
La lern'ad'o de la ĉin'a ie far'iĝ'as eĉ dev'o

Lingv'o

ITALI'O

La lern'ad'o de la ĉin'a ie far'iĝ'as eĉ dev'o

La ĉin'a lingv'o est'as nun'temp'e instru'at'a en 180 ital'a'j lern'ej'o'j (kutim'e tem'as pri teknik'a'j/komerc'a'j alt'lern'ej'o'j) kiel liber'vol'e elekt'ebl'a fak'o. Last'a'temp'e, en Rom'o, Convitto Nazionale (Naci'a Intern'ul'ej'o), kiu'n frekvent'as precip'e adolesk'ant'o'j el la elit'a klas'o, decid'is don'i al si'a'j ge'lern'ant'o'j pli profund'a'n kon'o'n ne nur pri la lingv'o mem de ĉin'o'j, sed ankaŭ pri ili'a'j soci'o kaj kultur'o.

Aktor'ad'o

La afer'o funkci'as jen'e. La ge'knab'o'j en'skrib'iĝ'int'a'j en tiu instru'ej'o aŭd'as, de la 3 a ĝis la 5 a jar'o, po unu hor'o'n semajn'e la ĉin'a'n lingv'o'n de si'a'j sam'aĝ'ul'o'j. Kiam oni ating'as la lice'a'n aĝ'o'n, en dek el la sekci'o'j (paralel'a'j 5-jar'a'j kurs'o'j) de la tiel nom'at'a scienc'a lice'o la lern'ad'o de la ĉin'a est'as dev'o – kaj la program'o inkluziv'as ĉiu'j'n ali'a'j'n fak'o'j'n neces'a'j'n por akir'i la scienc'a'n abiturient'a'n diplom'o'n laŭ la ital'a leĝ'o.

En unu'op'a klas'o kun'labor'as du instru'ist'o'j: unu est'as ital'o, lern'is la ĉin'a'n lingv'o'n en Ĉini'o kaj instru'as ital'lingv'e la baz'o'j'n de la ĉin'a lingv'o; la ali'a, ĉin'o, lekci'as nur en si'a ge'patr'a lingv'o, kvankam en ĉin'a universitat'o li lern'is la ital'a'n lingv'o'n kaj ankaŭ didaktik'o'n por pov'i instru'i la ĉin'a'n kiel fremd'a'n lingv'o'n. La ge'jun'ul'o'j part'o'pren'as en divers'a'j kultur'a'j aktiv'aĵ'o'j (iĝ'is ekzempl'e popular'a la aktor'ad'o de klasik'a'j ĉin'a'j tragedi'o'j).

Fin'e de la kurs'o, est'as antaŭ'vid'at'a'j vizit'o'j al ĉin'a'j urb'o'j, sed ankaŭ al alt'lern'ej'o'j kaj universitat'o'j de la azi'a land'o, por ke oni hav'u kultur'a'n baz'o'n komun'a'n kun la ĉin'a'j sam'aĝ'ul'o'j.

nimi
Nicola M INNAJA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Re'san'iĝ'i de grip'o en'e de unu tag'o

Re'san'iĝ'i de grip'o en'e de unu tag'o

Inter'naci'a ar'o da esplor'ist'o'j, ĉef'e japan'o'j, dis'volv'is nov'a'n medikament'o'n, kiu ŝajn'as kapabl'a kurac'i ordinar'a'n grip'o'n en'e de apenaŭ 24 hor'o'j per en'glut'o de unu'sol'a doz'o.

La stud'aĵ'o, last'a'temp'e publik'ig'it'a en la prestiĝ'a uson'a revu'o New England Journal of Medicin'e ( NEJM), sci'ig'as, ke Baloxavir Marboxil (komerc'a nom'o: Xofluza ) efik'as kontraŭ la grip'a'j virus'o'j A kaj B ĉe adolesk'ant'o'j kaj plen'kresk'ul'o'j. Ĝi hav'ebl'as en form'o de pilol'o'j 10- kaj 20-mili'gram'a'j. La esplor'o demonstr'as, ke la tiel nom'at'a selekt'iv'a inhib'ant'o de endo'nukle'az'o (tio est'as: hidroliz'a enzim'o) hav'as re'san'ig'a'j'n rezult'o'j'n eĉ en la stam'o'j rezist'ant'a'j al ordinar'a'j kontraŭ'virus'a'j kurac'il'o'j – kia'j jam abund'e trov'iĝ'as en la merkat'o.

Nenia krom'efik'o

La scienc'ist'o'j krom'e emfaz'as, ke ebl'as ek'rimark'i rezult'o'j'n inter 23 kaj 28 hor'o'j'n post la unu'a'foj'a uz'o de la kurac'il'o. Nur en kelk'a'j okaz'o'j neces'as atend'i pli long'e, sed maksimum'e 48 hor'o'j'n, sen ke iam aper'as not'ind'a'j krom'efik'o'j. Dum la tri'a etap'o de la test'ad'o la aŭtor'o'j de la stud'aĵ'o konstat'is, ke la efik'ec'o de la nov'tip'a kurac'il'o simil'as al tiu de 5-tag'a trakt'ad'o per ali'a'j kontraŭ'grip'il'o'j, sed ja kun pli vast'a kontraŭ'virus'a ag'o.

En Japani'o oni jam komenc'is dis'don'i kaj komerc'ig'i la koncern'a'n medikament'o'n, pri'skrib'ant'e ĝi'n kiel taŭg'a'n kaj sekur'a'n por adolt'o'j kaj ge'jun'ul'o'j. Mal'e, en Uson'o, oni dezir'as pli profund'e pri'stud'i ĉi tiu'n eventual'a'n nov'a'n alternativ'o'n por kontraŭ'batal'i grip'o'n.

mmju
Ju'a'n Carlos M ONTERO M EDINA
Antikv'a kelt'a lud'o

Hobi'o

TRADICI'O

Antikv'a kelt'a lud'o

Foj'foj'e oni plend'as pri hom'o'j, kiu'j perfid'e for'las'as tradici'a'n gael'a'n (kelt'a'n) sport'spec'o'n kaj turn'as si'n al la tut'mond'e popular'a futbal'o. Tem'as pri tre antikv'a lud'o, kiu en Skot'land'o est'as nom'at'a gael'e camanachd [ kamanaĥd ] kaj angl'e shinty [ ŝinti ]. En Irland'o ĝi est'as kon'at'a en la gael'a kiel iománaíocht [ imoniaĥt ], kaj en la angl'a hurling [ horling ]. La nom'o uz'at'a en ambaŭ land'o'j est'as iomáain [ imojn ].

En Kimri'o

La irland'a spec'o de la lud'o est'as konsider'at'a la plej rapid'a kaj ekscit'a kamp'o'sport'o en la mond'o. Ĝi est'as lud'at'a sur herb'o. Laŭ irland'an'o'j la kanad'a glac'i-hoke'o deriv'iĝ'as de la irland'a iomáain . Cert'e, se oni iam rigard'is tiu'n sport'spec'o'n, lud'at'a'n de kompetent'a team'o, oni dev'as konsent'i, ke ali'a'j pilk'lud'o'j kompar'e kun ĝi est'as relativ'e sen'suk'a afer'o.

Lud'o'j simil'a'j al iomáain est'as aŭ iam est'is praktik'at'a'j en plur'a'j kelt'a'j land'o'j. Ekzempl'e en Kimri'o trov'iĝ'as unu nom'at'a band'o, kaj sur Manks-Insul'o oni antaŭ'e lud'ad'is lok'a'n spec'o'n nom'at'a'n cammag [ kamag ].

En Irland'o

Sen'dub'e iomáain est'as unu el la plej antikv'a'j sport'spec'o'j, ĉar ĝi est'is lud'at'a en Irland'o antaŭ almenaŭ kvar mil jar'o'j. Ĝi est'as menci'it'a en la gael'a „Ruĝ'branĉ'a legend'ar'o” pri la hero'o Chulainn [ku ĥulin ] 1. Fin'int'e matĉ'o'n li mort'ig'is per si'a bat'il'o kaj pilk'o feroc'a'n gard'o'hund'o'n de la reĝ'o Conor.

Iomáain est'as unu el la indiĝen'a'j lud'o'j de Irland'o. Ekzist'as ankaŭ vir'in'a (supoz'ebl'e pli mild'a) variant'o de iomáain , kiu nom'iĝ'as camogie [ kamogi ]. Pli fru'e en Irland'o est'is du variant'o'j de la lud'o, nom'e somer'a (kun lamen'form'a bat'il'o) kaj vintr'a (kun bat'il'o kiel la skot'a kaj tradici'a antikv'a irland'a).

En la lud'o oni uz'as bat'il'o'n far'it'a'n el fraksen'a lign'o. Per ĝi oni frap'as mal'grand'a'n dur'a'n pilk'o'n, cel'ant'e en'ig'i la pilk'o'n inter la gol'o'fost'o'j'n por far'i gol'o'n (3 poent'o'j) aŭ ĵet'i super transvers'a'n stang'o'n de la gol'ej'o (1 poent'o). Lud'ant'o rajt'as kapt'i la pilk'o'n per'man'e kaj kur'i ne pli ol kvar paŝ'o'j'n. Li rajt'as frap'i la pilk'o'n per'pied'e, per bat'il'o aŭ per man'plat'o.

Se lud'ant'o vol'as port'i la pilk'o'n pli ol kvar paŝ'o'j'n, li dev'as salt'ig'i aŭ ekvilibr'ig'i la pilk'o'n sur la rand'o de bat'il'o, por kio neces'as lert'eg'a ĵongl'ad'o post long'a praktik'ad'o. Tiu manovr'o est'as nur du'foj'e permes'at'a. La modern'a irland'a bat'il'o hav'as preskaŭ padel'a'n form'o'n, diferenc'e de la skot'a kaj mal'modern'a irland'a, kies kurb'a form'o pli simil'as al hoke'a bat'il'o, sed hav'as bevel'a'n pint'o'n. La pilk'o'n oni pov'as frap'i per ambaŭ flank'o'j de la bat'il'o.

Matĉ'o'j

Foj'foj'e okaz'as matĉ'o'j inter team'o'j el Irland'o kaj Skot'land'o laŭ inter'konsent'it'a'j kompromis'a'j regul'o'j. Sub simil'a'j kondiĉ'o'j okaz'as ankaŭ inter'naci'a'j matĉ'o'j, en kiu'j irland'a'j pied'pilk'ist'o'j lud'as kontraŭ aŭstrali'a'j futbal'ist'o'j. La aŭstrali'a lud'o nom'iĝ'as „futbal'o laŭ aŭstrali'a'j regul'o'j” (angl'e Australian rules football ) kaj ĝi tut'e mal'simil'as al la mond'kon'at'a futbal'o.

Al tiu'j, kiu'j kutim'e rigard'as pli mild'a'j'n sport'spec'o'j'n ol hurling , ĝi pov'us aspekt'i per'fort'a lud'o. Ekzempl'e, kondiĉ'e ke almenaŭ unu pied'o est'u sur la grund'o, lud'ant'o rajt'as atak'i ŝultr'o'n al ŝultr'o kontraŭ'ul'o'n, kiu posed'as la pilk'o'n. Oni ne port'as protekt'a'n vest'aĵ'o'n sur'korp'e, sed nun uz'as protekt'a'n kask'o'n kun okul'ŝirm'il'o.

Antaŭ kelk'a'j jar'o'j la irland'a urb'o Tullamore, en kiu loĝ'as la aŭtor'o, gast'ig'is grup'o'n de franc'a'j ge'student'o'j. Post ili'a rest'ad'o oni demand'is ili'n pri tio, kio est'is la plej interes'a part'o de la vizit'o. Ili respond'is: „La hurling -matĉ'o, kiu'n ni spekt'is en Tullamore.” Amik'o de la aŭtor'o, kiu ne est'as fanatik'ul'o pri la lud'o, spekt'is la ĉi-jar'a'n ekscit'a'n naci'a'n ĉampion'ec'o'n kaj koment'is: „Tio est'as lud'o, kiu dev'us iĝ'i mond'kon'at'a!”

1. Chulainn est'as grav'a rol'ul'o ne nur en la antikv'a literatur'o de Irland'o, sed ankaŭ en la polemik'ig'a verk'o Ossian , tre ŝat'at'a de Johann Wolfgang von Goethe. Li en'met'is long'a'n cit'aĵ'o'n el ĝi en si'a'n leter-roman'o'n Di'e Leiden des jung'e'n Werthers (La sufer'o'j de la jun'a Werther).
gmck
Garbhan M AC A OIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
Ĉu mi ĝoj'as est'i en Rumani'o?

Ĉu mi ĝoj'as est'i en Rumani'o?

Mi est'as ruman'a lesb'an'in'o. Tre mal'mult'a'j amik'o'j mi'a'j, kiu'j sci'as, ke mi est'as lesb'a, demand'is, ĉu mi ĝoj'as, ke „nur” unu ruman'o el kvin part'o'pren'is en la referendum'o, kiu cel'is konstituci'e mal'permes'i edz'iĝ'o'n inter du vir'o'j aŭ du vir'in'o'j. Kial'o por ĝoj'i apenaŭ ekzist'as. La ĝeneral'a si'n'ten'o en mi'a land'o est'as kaj rest'as tre mal'amik'a rilat'e sam'seks'em'ul'o'j'n. Mi'a propr'a famili'o kaj tiu de mi'a kor'amik'in'o eĉ ne sci'as, ke ni hav'as am'rilat'o'n, ĉar cert'e ili rifuz'us plu vid'i ni'n. Promen'i man-en-man'e, eĉ en grand'urb'o kiel Bukareŝt'o, est'as tut'e ne'ebl'e, ĉar insult'o'j, mok'o'j kaj eĉ bat'ad'o'j pov'us sekv'i. Pas'int'jar'e ni ambaŭ labor'is en Briti'o dum ses monat'o'j, ne pro pli alt'a salajr'o tie, sed ĉar tiel ni almenaŭ dum du'on'a jar'o pov'is est'i ni mem. Dum du'on'jar'o ni pov'is promen'i kun'e, eĉ kis'i ni'n, sen strang'a'j rigard'o'j, sen kri'aĉ'o'j de la ali'a'j. Ĉu nun mi ĝoj'as est'i de'nov'e en mi'a patr'o'land'o? Ho ve!

Iulia S TANCU
Rumani'o
Inter'naci'a pac'maraton'o

Modern'a viv'o

SPORT'O

Inter'naci'a pac'maraton'o

La kenj'an'o Raymond Kipchumba Choge venk'is en la 95 a inter'naci'a pac'maraton'o okaz'int'a la 7an de oktobr'o 2018 en Košice [ kóŝice ] – orient'a metropol'o de Slovaki'o, ĉ. 400 km for de Bratislav'o – kun temp'o 2:08:11. La venk'int'o ricev'is rekompenc'o'n de 12 000 eŭr'o'j. En la grup'o de vir'in'o'j venk'is li'a sam'land'an'in'o Milliam Naktar Ebongon kun temp'o 2:27:16. Part'o'pren'is preskaŭ 14 000 kur'ant'o'j en 9 sport'fak'o'j (du'on'maraton'o, mini'maraton'o, konkurs'o'j por handikap'ul'o'j ktp.)

La inter'naci'a pac'maraton'o en Košice est'as la plej mal'nov'a en Eŭrop'o kaj la du'e plej mal'nov'a en la mond'o post la boston'a maraton'o en Uson'o. Ĝi okaz'as ĉiam la unu'a'n dimanĉ'o'n de oktobr'o.

Ĉi-jar'e okaz'as plur'a'j grav'a'j rond'a'j dat're'ven'o'j lig'at'a'j al la 100-jar'a histori'o de la iam'a Ĉeĥ'o'slovak'a Respublik'o, do, ne est'as mir'ind'e, ke part'o'pren'is la pac'maraton'o'n ankaŭ special'a ĉeĥ'a-slovak'a du'op'o: la slovak'o Mate'j Tóth [tot], olimpi'a ĉampion'o en la 50-kilo'metr'a atlet'marŝ'ad'o en Rio -de- Ĵanejro 2016, kaj la ĉeĥ'o David Svoboda, la plej bon'a modern'a pentatlon'ist'o en London'o 2012. Part'o'pren'is ankaŭ la eks'a slovak'a ĉef'ministr'o Mikuláš [ mikulas ] Dzurinda, kun temp'o 4:01:52.

haus
Juli'us H AUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
La plej bon'a futbal'ist'o en la mond'o

La plej bon'a futbal'ist'o en la mond'o

La 24an de septembr'o 2018 Federaci'o Inter'naci'a de Futbal'o Asoci'a ( FIFA) proklam'is la 33-jar'a'n kroat'a'n futbal'ist'o'n Luk'a Modrić la plej bon'a lud'ant'o en la mond'o en la sezon'o 2017-2018. Tio est'as la pint'o de li'a karier'o kaj grand'a sukces'o de Kroati'o en la tut'mond'e popular'a sport'o.

Antaŭ tio vic'iĝ'is simil'a'j agnosk'o'j: li est'is proklam'it'a la plej bon'a futbal'ist'o kaj en Eŭrop'o kaj en la mond'a futbal'a turnir'o en Rusi'o, kaj li'a kroat'a team'o ating'is la plej alt'a'n nivel'o'n iam ajn okup'it'a'n de kroat'a futbal'team'o, la du'a'n pozici'o'n en la mond'o. Tia'j'n sukces'o'j'n neniam antaŭ'e ating'is en unu sam'a jar'o iu ajn futbal'ist'o.

Iom kurioz'a est'as ankaŭ tio, ke li romp'is la hegemoni'o'n de Ronaldo kaj Mess'i, kiu'j dum pli ol dek jar'o'j ĉiam ating'is la premi'o'j'n.

Luk'a Modrić

Li nask'iĝ'is en Zadar en 1985 kaj pas'ig'is si'a'n infan'aĝ'o'n en la vilaĝ'et'o Modrići, en tre mal'riĉ'a karst'a kroat'a region'o. En 1992 la tut'a famili'o dev'is pro milit'o migr'i al Zadar, kie li vizit'ad'is baz'a'n kaj mez'a'n lern'ej'o'j'n. Tie li fru'e komenc'is okup'iĝ'i pri futbal'o kaj baldaŭ el'star'is.

Li lud'is unu'e en la klub'o en Zadar kaj post'e en Zagreb'o, kie oni rapid'e al'pren'is li'n en la plej grav'a'n futbal'a'n kroat'a'n klub'o'n Dinam'o.

Post'e li – jam evident'a talent'ul'o – migr'is unu'e al Tottenham en Briti'o, kaj fin'e li'n aĉet'is la klub'o Real Madrid, kie li ĉi-jar'e ating'is unu pli'a'n team'a'n sukces'eg'o'n: la titol'o'n „plej bon'a mond'a futbal'a klub'o”.

Pun'o – tamen hero'o

Li akir'ad'as ankaŭ eg'a'j'n mon'sum'o'j'n pro si'a lud'ad'o, kaj – ŝajn'e sub la influ'o de ali'a'j simil'a'j stel'ul'o'j – li klopod'is fraŭd'i pri impost'o en Hispani'o, kie li est'is kondamn'it'a al 2-jar'a karcer'pun'o. Li ne ir'is al karcer'o, ĉar tem'is pri li'a unu'a kontraŭ'leĝ'a ag'o, sed li ricev'is eg'a'n pun'o'n kaj dev'is re'don'i la defraŭd'it'a'n mon'o'n.

Li iĝ'is unu el la grand'a'j hero'o'j de Kroati'o lev'ant'e la mem'konsci'o'n de la tut'a popol'o, montr'ant'e grav'a'n ec'o'n: ebl'as ating'i la ĉiel'o'n per persist'em'o kaj klopod'ad'o venk'i ĉiu'j'n bar'o'j'n, ĉar ne est'as normal'e, ke en tre postul'a sport'o oni hav'u tia'j'n rezult'o'j'n en jam sufiĉ'e alt'a aĝ'o.

zlti
Zlatko T IŠLJAR
korespond'ant'o de MONAT'O en Sloveni'o
Seks'atak'o

ITALI'O

Seks'atak'o

Kio ten'is – dum tri dimanĉ'o'j en la monat'o'j septembr'o kaj oktobr'o – milion'o'j'n da ital'o'j al'glu'it'a'j al la televid'il'o ĝis la unu'a hor'o post nokt'o'mez'o atent'a'j al unu el la plej kon'at'a'j intervju'ist'o'j? Kial la intervju'o'j est'is aĉet'it'a'j de ali'land'a'j ret'o'j? Ĉu la kial'o est'is risk'o pri tio, ke Itali'o for'las'os Eŭrop'a'n Uni'o'n? Ne; la tem'o est'is tut'e ali'a.

En la last'a'j monat'o'j aper'is en kon'at'a'j uson'a'j gazet'o'j (kaj re'pres'e ali'land'e) denunc'o'j de vir'in'o'j pli aŭ mal'pli kon'at'a'j en la mond'o de la kin'art'o, pri seks'a'j per'fort'o'j 1 okaz'int'a'j aŭ minac'it'a'j. Est'iĝ'is la mov'ad'o „# AnkaŭMi ”, kiu ar'ig'is plur'a'j'n el tiu'j vir'in'o'j, inter kiu'j est'is ankaŭ unu ital'a aktor'in'o. Sep'jar'a kaliforni'a knab'et'o part'o'pren'is en film'et'o'j kun tiu aktor'in'o, kiu rol'is kiel li'a patr'in'o. Post dek jar'o'j li re'e kontakt'is ŝi'n (kiu'n ankaŭ en la privat'a viv'o li nom'is „panj'o”) kaj propon'is renkont'iĝ'o'n en kaliforni'a hotel'o por kun'leg'i la dialog'o'j'n de film'o, kiu'n ili pov'us far'i kun'e. Post'e li publik'e deklar'is, ke dum tiu renkont'iĝ'o ŝi vol'is li'n seks'e per'fort'i. Li ankoraŭ ne est'is 18-jar'a, do laŭ la kaliforni'a leĝ'o tia seks'a kondut'o est'us krim'o. Jen detal'o'j de tri intervju'o'j pri tiu okaz'int'aĵ'o.

Unu'a intervju'o: La knab'o prezent'iĝ'is kun advokat'o; la vir'in'o ven'is sol'a kaj tre modest'e vest'it'a. Li konfirm'is, ke ŝi ankaŭ per'fort'e instig'is li'n seks'e kun'iĝ'i en tiu sam'a hotel'ĉambr'o. La advokat'o ne part'o'pren'is en la dialog'o, sed ĉiam konfirm'is kio'n li dir'is kaj al'don'is, ke ŝi promes'is mon'o'n, se li ne denunc'os tiu'n per'fort'o'n.

Du'a intervju'o: La knab'o kaj la advokat'o ne ĉe'est'is; rest'is nur la vir'in'o kaj la intervju'ant'o. Ŝi asert'is, ke neniu'n propon'o'n pri film'o li far'is; ke li ŝi'n fakt'e fizik'e per'fort'is, kaj ke la seks'a kun'iĝ'o okaz'is, sed ŝi part'o'pren'is nur pasiv'e. Post'e per si'a poŝ'telefon'o li far'is fot'o'n, kiu'n la intervju'ant'o nun montr'is al la spekt'ant'o'j. En ĝi oni vid'as ili'n unu apud la ali'a, sen iu sign'o de koler'o aŭ indign'o ŝi'a'flank'e. Post'e ili ir'is al la hotel'a restoraci'o kaj vesper'manĝ'is kun'e.

Tri'a intervju'o: Rest'is nur la intervju'ant'o. Li kun'vok'is psikolog'o'j'n. La pli'mult'o opini'is, ke ŝajn'e la ŝok'o est'is tia, ke ŝi ne sukces'is re'ag'i ali'manier'e, aŭ ke ŝi vol'is ne'i la okaz'int'aĵ'o'n.

1. Vd. „Ĉu ir'as tiel la mond'o?” de Isikawa Takasi. MONAT'O 2018/07, p. 11
nimi
Nicola M INNAJA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Nov'a <mark>EU</mark> -strategi'o pri migr'ad'o kaj kun'labor'o kun Afrik'o

Politik'o

MIGR'AD'O

Nov'a EU -strategi'o pri migr'ad'o kaj kun'labor'o kun Afrik'o

En Vien'o okaz'is konferenc'o de la ministr'o'j pri intern'a'j afer'o'j de Eŭrop'a Uni'o pri sekur'ec'o kaj migr'ad'o. La aranĝ'o okaz'is sub la sign'o de kun'labor'o kun Afrik'o. En plur'a'j labor'kun'sid'o'j oni pri'diskut'is kun'labor'o'n kun nord-afrik'a'j land'o'j. Part'o'pren'is ministr'o'j kaj alt'rang'a'j ofic'ist'o'j el Egipti'o, Alĝeri'o, Libi'o, Mali'o, Marok'o, Ĉad'o kaj Tunizi'o. Ĉe'est'is EU -komision'an'o pri intern'a'j afer'o'j Di'mitr'is Avramopulos. La konferenc'o'n organiz'is Aŭstri'o, kiu nun prezid'as la Konsili'o'n de Eŭrop'a Uni'o.

Mal'sam'a'j situaci'o'j – sam'a'j minac'o'j

Herbert Kickl, aŭstr'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, dir'is: „Malgraŭ la diferenc'a'j situaci'o'j en ni'a'j EU -land'o'j, minac'a'j est'as krim'a'j ‚hom-pas'ig'ist'o'j’ (kiu'j kontraŭ-leĝ'e trans'ig'as hom'o'j'n trans land'lim'o'j'n), kontraŭ-regul'a migr'ad'o, ekstrem'ism'o kaj teror'ism'o. Tiu'j krim'o'j koncern'as Eŭrop'o'n kaj Afrik'o'n. Tial ni pli'fort'ig'as ni'a'n kun'labor'o'n kun afrik'a'j partner'o'j.” La menci'it'a'j afrik'a'j land'o'j est'as de cert'a temp'o an'o'j de mediterane'a inform'a kontakt'grup'o kun'e kun EU -ŝtat'o'j Itali'o, Germani'o kaj Aŭstri'o.

Intens'e kun'labor'i

Oni pri'diskut'is cel'o'j'n kaj princip'o'j'n de est'ont'a kun'labor'o en la sfer'o de migr'ad'o kaj sekur'ec'o. Per'e de tio oni intenc'as kontribu'i al la stabil'ec'o kaj bon'a evolu'o en ambaŭ kontinent'o'j. „Grav'a premis'o por tio est'as frakas'o de la negoc'model'o de la hom-pas'ig'ist'o'j, kiu'j hav'as nur krim'a'j'n interes'o'j'n”, dir'is Kickl. Oni vol'as intens'e kun'labor'i en la batal'o kontraŭ la krim'a'j hom-pas'ig'ist'o'j kaj korupt'ad'o, sam'kiel kontraŭ per'fort'o'pret'a'j ekstrem'ism'o kaj teror'ism'o.


012370-2

La aŭstr'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j Herbert Kickl. Fot'o: BKA / MICHAEL GRUBER

012370-3

EU -komision'an'o Di'mitr'is Avramopulos. Fot'o: BKA / MICHAEL GRUBER

evge
Evgeni G EORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Jur'a reform'o kaj ĝi'a'j konsekvenc'o'j

ALBANI'O

Jur'a reform'o kaj ĝi'a'j konsekvenc'o'j

En 2016 Eŭrop'a Uni'o kaj Uson'o instig'is alban'a'j'n politik'ist'o'j'n entrepren'i radikal'a'n reform'o'n de la jur'a sistem'o. La reform'o cel'is for'filtr'ad'o'n de korupt'it'a'j juĝ'ist'o'j kaj prokuror'o'j. Inter'naci'a komision'o gvid'is elekt'ad'o'n de juĝ'a aparat'o, kiu est'is filtr'ont'a la precip'a'n ag'ant'ar'o'n de la jur'a sistem'o. Sed tio al'port'is mal'agrabl'a'j'n konsekvenc'o'j'n: la land'o rest'is sen Konstituci'a Kort'um'o, sen Super'a Konsili'o de Jur'o, sen Centr'a Komision'o pri Elekt'o'j kaj sen Super'a Apelaci'a Kort'um'o.

Mal'agrabl'a'j krom'efik'o'j

Tio'n antaŭ'vid'is la opozici'a'j parti'o'j, kiu'j avert'is, ke la reform'o'n pov'os mis'uz'i la parlament'a social'ist'a pli'mult'o (posed'ant'a 84 el 140 lok'o'j en la parlament'o) kaj la reg'ist'ar'o, kiu aprob'as leĝ'o'j'n sen bezon'o zorg'i pri la opozici'o, kontraŭ la konstituci'o kaj por atak'i la opozici'o'n. Oni ankoraŭ ne sci'as, kiel solv'iĝ'os tia embaras'a situaci'o. Inter'temp'e mult'a'j grav'a'j afer'o'j rest'as ne'solv'it'a'j, kaj ĉirkaŭ 20 000 kaz'o'j atend'as apelaci'o'n.

Protekt'i korupt'ul'o'j'n

La opozici'o postul'is, ke la reform'o inkluziv'u ag'o'j'n kontraŭ korupt'it'a'j politik'ist'o'j kaj eĉ denunc'is mult'a'j'n el ili. Tamen la reg'ist'ar'o, mal'e, pret'ig'as „kontraŭ-kalumni'a'n” leĝ'o'n, kiu, laŭ la opozici'o, protekt'e ŝirm'os alt'rang'a'j'n figur'o'j'n akuz'it'a'j'n pri korupt'iĝ'o. Dum'e la opozici'o ne hav'as jur'a'n instanc'o'n, al kiu ĝi apelaci'u. Kelk'a'j analiz'ist'o'j opini'as, ke la reform'o est'is antaŭ'temp'a por ni'a mal'grand'a land'o kun ankoraŭ ne'sufiĉ'a'j kadr'o'j en la jur'a sfer'o.

bame
Bardhyl S ELIM'I
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Venk'is la brazil'a Trump

Leter'o'j

Venk'is la brazil'a Trump

Ne nur mi kaj mult'a'j brazil'an'o'j, sed ankaŭ mult'a'j ali'a'j hom'o'j tut'mond'e bedaŭr'as la venk'o'n de Jair Bolsonaro. Ebl'e ni hav'os mult'a'j'n problem'o'j'n rilat'e medi'a'j'n afer'o'j'n kaj soci'a'n politik'o'n. Mi bezon'os kelk'a'j'n artikol'o'j'n por klar'ig'i, kial politik'ist'o tiel polemik'a hav'is tiom da voĉ'don'ant'o'j. Kiel mi dir'is en MONAT'O (numer'o 10, p. 9), li ebl'e ne venk'os. Mi prov'os klar'ig'i mi'a'n vid'punkt'o'n post'e. Nun mi nur bedaŭr'as.

Sidney Carlos P RAXEDES
Brazil'o
Abel'terapi'o

Abel'terapi'o

Pri la artikol'o Util'o'j kaj ec'o'j de ver'a panace'o (MONAT'O 2018/10, p. 22-23) mi vol'as rimark'ig'i, ke en Slovaki'o abel'terapi'o (aŭ api'terapi'o) last'a'temp'e est'as tre popular'a, precip'e la inhal'ad'o de arom'o'j de abel'uj'o'j. Varm'a'n aer'o'n en abel'uj'o, kiu est'as tro'satur'it'a per polen'o, miel'o, propolis'o, abel'vaks'o kaj reĝ'a ĵele'o, oni pov'as spir'i help'e de special'a mask'o. Tia'manier'e oni akir'as valor'a'j'n substanc'o'j'n en la spir'a'j voj'o'j, kiu'j help'as kurac'i astm'o'n, divers'a'j'n alergi'o'j'n kaj infekt'o'j'n, bronk'it'o'n, kap'dolor'o'n kaj migren'o'n, streĉ'o'n kaj depresi'o'n.

Abel'uj'o pov'as est'i ankaŭ ripoz'ej'o, kie hom'o pov'as moment'o'n dorm'et'i aŭ ripoz'i. Ĉi tiu kurac'rest'ad'o en abel'uj'o de proksim'um'e 20-30 minut'o'j kost'as 15 eŭr'o'j'n.

Laŭ abel'kultur'ist'o'j abel'terapi'o est'as ideal'a metod'o por ĉiu, kiu prefer'as alternativ'a'n medicin'o'n kaj natur'kurac'ad'o'n kaj ne vol'as si'a'n korp'o'n sen'bezon'e detru'i per kemi'o.

Juli'us H AUSER
Slovaki'o
Venk'is la brazil'a Trump (2)

Venk'is la brazil'a Trump (2)

Kiam mi aŭd'is pri la venk'o de Jair Bolsonaro en Brazil'o kaj la kondut'o de Trump en Uson'o, mi ne pov'is ne pens'i pri tiu dir'aĵ'o: „Ŝtat'o est'as boat'o, en kiu ni ĉiu'j hav'as ni'a'n sid'lok'o'n. Tiu boat'o renvers'iĝ'os, se ni ŝarĝ'os ĝi'n tro unu'flank'e.”

Paul V EENMAN
Flandri'o