monat'o2016 - Verk'is divers'a'j aŭtor'o'j


En'hav'o


Konciz'a histori'o de krist'an'ism'o

Libr'o'j

Konciz'a histori'o de krist'an'ism'o

Sub ĉi tiu titol'o la leg'ant'o trov'os tut'e preciz'e, kio'n la titol'o anonc'as. Sen'dub'e, est'as konciz'ec'o: en naŭ'dek paĝ'o'j la aŭtor'o sukces'is resum'i du mil jar'o'j'n da histori'o, inkluziv'ig'ant'e en ĉiu ĉapitr'o bibliografi'et'o'n pri la koncern'a period'o, kun specif'a atent'o al la esperant'lingv'a'j el'don'aĵ'o'j.

La histori'o start'as per la demand'o, ĉu ver'e ekzist'is Jesu'o, kun iom'et(et) a el'montr'o de opini'o'j pri ekzist'o aŭ ne-ekzist'o, pri la konsider'o, kiu'n tiu ĉi hom'o ĝu'is en si'a temp'o kaj en la post'a'j kompendi'o'j de li'a'j dir'o'j. Rimark'ind'as la not'et'o, ke André Cherpillod, mal'e al la pli'mult'o de la nun'a'j fak'ul'o'j, ne'as la histori'ec'o'n de Jesu'o.

Kiel bon'a instru'ist'o, Gerrit Berveling klar'e eksplik'as, rakont'as kaj detal'e apog'iĝ'as al tekst'o'j, abund'e cit'ant'e ili'n, malgraŭ la konciz'ec'o de la tut'o, tiel ke la libr'et'o propon'as ankaŭ la histori'o'n de tiu'j tekst'o'j, ebl'e iom tro aspekt'ant'e kvazaŭ nur'a list'o de nom'o'j kaj verk'o'j. Kiel remonstrant'a pastor'o kaj profund'a kon'ant'o de la klasik'a'j lingv'o'j (aper'is de li rimark'ind'a kvant'o da traduk'aĵ'o'j kaj stud'o'j), li el'met'as si'a'n rakont'o'n kun kompetent'ec'o kaj cert'a doz'o de humur'o.


Ordinar'a krist'an'o, kia ajn pov'as est'i li'a/ŝi'a interpret'o de la krist'an'a religi'o kaj li'a/ŝi'a al'iĝ'o al tiu aŭ ali'a form'o de di'a kult'ad'o, jen katolik'a, jen protest'ant'a, jen advent'ist'a de la sep'a tag'o, tut'e cert'e ne kon'as la tiom ŝtorm'o'plen'a'n histori'o'n de si'a religi'o: mal'konkord'o'j, divers'ec'o en la interpret'ad'o de tekst'o'j, skism'o'j; ĉar ja, ekzempl'e, ordinar'a katolik'o viv'as si'a'n religi'o'n nur laŭ la instrukci'o'j de la koncili'o'j, plej unu'e laŭ tiu de Trent'o, kiu est'is respond'o al la predik'ad'o de Luter'o kaj al ties sukces'o. Ekzempl'e, ke vir'in'o'j ne pov'as hav'i pastr'a'j'n ofic'o'j'n, ne est'is regul'o en la plej fru'a'j epok'o'j.

La fru'temp'a krist'an'ism'o, kiel ĉiu'j ali'a'j tiam'a'j religi'o'j, dev'is kun'viv'i kun la princip'o, ke oni ador'u la romi'a'n imperi'estr'o'n, tial la histori'o de krist'an'ism'o inter'plekt'iĝ'as kun la histori'o de la rom'a imperi'o. La persekut'o'j de Dioklecian'o, unu el la instrument'o'j por klopod'i re'ord'ig'i la ŝtat'a'n struktur'o'n, kiu est'is kolaps'ant'a, las'os la lok'o'n al la liber'ec'o de kred'o kaj de kult'o, kiu'n en la jar'o 313 de ni'a era'o edikt'is imperi'estr'o Konstantin'o, ĉef'e pro instig'o de la koleg'o Licinio. 1 Sekv'ant'e, iom kur'e, la post'a'j'n jar'cent'o'j'n, ni vid'as krist'an'ism'o'n sufer'i dis'iĝ'o'j'n sed ankaŭ, en la 7 a jar'cent'o, front'i real'a'n mal'amik'o'n: islam'o'n. Eĉ se en la unu'a moment'o ĝi est'is konsider'at'a kvazaŭ unu nov'a pli'a aspekt'o de krist'an'ism'o, la al'iĝ'o de la lok'a'j krist'an'o'j al ĉi tiu nov'a predik'ad'o, kiu, ekzempl'e, ne'is la di'ec'o'n de Jesu'o, est'is amas'a kaj rapid'eg'a.

Kun cert'a amuz'o oni ek'sci'as, ke traduk'o erar'a de iu fragment'o el la grek'a, aŭ hazard'e en'met'it'a vort'o en religi'a tekst'o kaŭz'is divers'iĝ'o'j'n de la rit'o'j, apart'iĝ'o'j'n de la dogm'o'j aŭ eĉ skism'o'j'n en la krist'an'a eklezi'o; la diverĝ'o, ĉu la Sankt'a Spirit'o kiel person'o de la Tri'unu'o de'ven'as nur el la Patr'o (latin'e: ex Patr'e procedit ), kiel kant'is ortodoks'ul'o'j, aŭ ankaŭ el la Fil'o ( ex Patr'e filioque procedit ), kiel recit'as la rom'a rit'o, distanc'ig'is ortodoks'ism'o'n de Rom'o, kaj nur en 1995 pap'o Johano Paŭl'o la Du'a permes'is, ke dum komun'a'j di'serv'o'j rom'katolik'o'j el'las'u tiu'n filioque por ne mal'kongru'i kun la ortodoks'ul'o'j.

Man-en-man'e kun la prestiĝ'o de la rom'a pap'o situ'is la potenc'o de la imperi'estr'a titol'o, jen apog'e, jen opozici'e; post la kun'ig'o de la pli'mult'o de la eŭrop'a'j trib'o'j sub la sceptr'o de Karol'o la Grand'a, kron'it'a de la pap'o en la jar'o 800, je la divid'o de li'a teritori'o unu'ec'o'n Eŭrop'o ne plu kon'is, kaj franc'o'j kaj german'o'j, se dir'i krud'e, inter'milit'is proksim'um'e je ĉiu jar'dek'o. Tial la fond'o de Eŭrop'a Uni'o, kies ĉart'o, tamen, rifuz'as religi'a'j'n detal'o'j'n en si'a'j komun'a'j trajt'o'j, met'is fin'o'n al mil'jar'a mal'amik'ec'o. En la brit'a insul'ar'o religi'o kaj reĝ'a pov'o iĝ'is strikt'e kun'ig'it'a'j.

Ĉu hav'as senc'o'n, cel'o'n la dis'vast'ig'o de iu specif'a religi'o, kun si'a'j detal'o'j fakt'e formal'a'j, sed kun kaŝ'it'a esenc'o? Remonstrant'o'j, grup'o form'iĝ'int'a el apart'iĝ'o en la unu'a du'on'o de la dek'sep'a jar'cent'o, neniam send'is misi'ist'o'j'n por konvink'i ali'a'j'n hom'o'j'n, ĉar ja nur Di'o pov'as don'i la grac'o'n pri konvert'iĝ'o. Do, ekzempl'e, jam sur tiu teren'o de dis'vast'ig'o mal'sam'as divers'rilat'e grup'o'j, oficial'a'j religi'o'j, korife'o'j.

La ĵus pas'int'a jar'cent'o est'as traktat'a per ver'e tre mal'mult'a'j paĝ'o'j, sed tio'n kaŭz'as la princip'a konciz'ec'o, tial jud'ism'o, nazi'ism'o, komun'ism'o kaj ili'a'j rilat'o'j al krist'an'ism'o est'as pri'skrib'it'a'j per mal'mult'a'j aline'o'j.

En Literatur'a Foir'o 270, aŭgust'o 2014, aper'is long'a recenz'a ese'o de Vink'o Oŝlak, kiu fort'e kritik'is la verk'et'o'n. Li'a'j argument'o'j ne est'is mal'traf'a'j, sed ili start'is el sen'ŝancel'a pozici'o: „krist'an'ism'o” est'as tio, kio'n difin'as la religi'o de Oŝlak mem, neniu de'voj'iĝ'o de tiu princip'o est'as akcept'at'a. La sam'numer'a, post'a'paĝ'e publik'ig'it'a, re'bat'o de Berveling kontribu'as al pli'a lum'o pri difin'o'j kaj, sekv'e, pri la signif'o de histori'o.

Resum'e, la libr'et'o est'as tre taŭg'a por hav'i konciz'a'n super'rigard'o'n, kvazaŭ kompendi'o por universitat'a ekzamen'o; tiom'a konciz'ec'o, cert'e, ne kontent'ig'os mult'a'j'n, kiu'j esper'us trov'i pli ol, tut'e honest'e, la dimensi'o de la broŝur'o pov'as propon'i.

1. Pro princip'o Gerrit Berveling uz'as la nom'o'n „Konstantin'o” anstataŭ la pli uz'at'a'n „Konstanten'o”; sam'e „Aŭgust'in'o” anstataŭ „Aŭgusten'o”.
Carlo MINNAJA

Gerrit Berveling : Konciz'a histori'o de krist'an'ism'o. Eld. Kav'a- Pech, Dobřichovice, 2014, 90 paĝ'o'j broŝur'it'a'j. ISBN 978-80-87169-48-3.

Tri or'a'j pom'o'j

Rakont'o'j

Tri or'a'j pom'o'j

En uson'a mont'a lok'o okaz'as ĉiu'jar'e kur'ad'o fam'a, ĉar ĝi est'as test'o de kuraĝ'o. Oni dev'as kur'i sen'ĉes'e dum pli ol kvar'dek hor'o'j. Tial mult'a'j spekt'ant'o'j rigard'as la kur'ant'o'j'n kaj kruel'e prov'as diven'i, kiu sport'ul'o halt'os antaŭ la fin'o. Mi'a ĵurnal'o send'is mi'n por verk'i artikol'o'n. Mi mal'long'e intervju'is mult'a'j'n person'o'j'n. Fin'fin'e mi al'parol'is jun'ul'o'n, kiu fin'is la kur'ad'o'n inter la last'a'j. Li est'is nigr'a, grand'a, mal'dik'a, kun long'eg'a'j krur'o'j kaj mal'larĝ'a vizaĝ'o. Kiel ĉiu'j'n kur'int'o'j'n, mi demand'is li'n, kial li part'o'pren'is la kur'ad'o'n. „Por edz'iĝ'i”, li respond'is.

Tia'n respond'o'n mi ne antaŭ'vid'is. Ĵurnal'ist'o'j est'as sci'vol'a'j hom'o'j. Ankaŭ plaĉ'is al mi li'a kviet'a rid'et'o. Mi invit'is li'n en proksim'a'n restoraci'o'n. Dum la vesper'manĝ'o li rakont'is ĉio'n. En li'a etn'o en Afrik'o reg'as mal'nov'a'j kutim'o'j. Jam de mult'a'j jar'o'j est'is decid'it'e de ambaŭ famili'o'j, ke li edz'iĝ'u kun iu ne'kon'at'a jun'ul'in'o. Por edz'iĝ'i li dev'as pag'i dot'o'n al la famili'o de si'a est'ont'a edz'in'o. Li est'as mal'riĉ'a, kaj serĉ'is rimed'o'n por gajn'i tiom da mon'o. Li aŭd'is pri tia'j long'eg'a'j kur'ad'o'j, kie la plej rapid'a kur'ant'o ricev'as grand'a'n premi'o'n. Do tut'simpl'e, li decid'is trejn'i si'n kaj part'o'pren'i en kur'ad'o'j, ĝis sukces'o. Tiu kur'ad'o est'as la unu'a. Li tre fier'is, ĉar li fin'is ĝi'n. „Mi nun daŭr'ig'os mi'a'n trejn'ad'o'n por progres'i”, li deklar'is, kun rid'et'o plen'a je esper'o.

„Ĉu oni aĉet'as vir'in'o'j'n en vi'a land'o?” Mi est'is ŝok'it'a. „Aĉet'i? Kio'n vi dir'as? Ne tem'as pri sklav'ec'o!” Li est'is tiel ŝok'it'a kiel mi. Nu, ni bezon'is mult'e da temp'o por reciprok'e klar'ig'i ni'a'j'n vid'punkt'o'j'n.

Ver'e, est'as ĉia'j hom'o'j en la mond'o, divers'a'j est'as ili'a'j kutim'o'j. Ne sufiĉ'as parol'i la sam'a'n lingv'o'n por kompren'i unu la ali'a'n.

Fin'fin'e, ni iĝ'is amik'o'j.

Mi rakont'is al li tre mal'nov'a'n rakont'o'n el Greki'o, la land'o de mi'a'j pra'av'o'j.

Atalant'a est'is bel'eg'a princ'in'o, kiu'n mult'a'j vir'o'j am'ind'um'is. Ŝi kutim'is for'fuĝ'i, ĉar ŝi tim'is edz'in'iĝ'o'n. Ŝi kapabl'is kur'i tiel rapid'e kiel vent'o. Ŝi decid'is, ke ŝi edz'in'iĝ'os al la vir'o, kiu kapabl'as kur'i pli rapid'e ol ŝi, sed la vir'o'j, kiu'j'n ŝi venk'os, est'os mort'ig'it'a'j. Mult'a'j jun'ul'o'j prov'is kaj mort'is. Hipomen'o est'is jun'a saĝ'a vir'o, kiu taks'is ili'a'n kondut'o'n absurd'a. Li ven'is ĉe'est'i unu kur'ad'o'n, nur por vid'i la bel'ec'o'n de Atalant'a. Kiam li vid'is ŝi'n kur'ant'a en mal'long'a rob'o, kun la vang'o'j roz'kolor'iĝ'int'a'j pro la kur'ad'o, li tuj en'am'iĝ'is. Li prezent'is si'n al Atalant'a, kiel princ'o'n de ali'a reĝ'o'land'o, kaj kiel kandidat'o'n al la kur'ad'o. Atalant'a rigard'is Hipomen'o'n. Unu'a'foj'e en ŝi'a viv'o ŝi'a kor'o est'is tuŝ'it'a. Ŝi ne plu sci'is, ĉu ŝi dezir'as venk'i aŭ est'i venk'it'a.

Hipomen'o vok'is Afrodit'o'n, la di'in'o'n de la am'o, kaj pet'is, ke ŝi help'u la am'o'n, kiu'n ŝi kre'is en li'a kor'o. Afrodit'o don'is al li tri or'a'j'n pom'o'j'n.

La kur'ad'o komenc'iĝ'is, kaj la ge'jun'ul'o'j ek'kur'is antaŭ la popol'o. Post kelk'a'j minut'o'j, Atalant'a preter'kur'is Hipomen'o'n. Tiam, la jun'ul'o ĵet'is unu or'a'n pom'o'n antaŭ la pied'o'j de la jun'ul'in'o. Surpriz'it'a, ŝi halt'is, klin'iĝ'is kaj pren'is la pom'o'n. Dum'e la jun'ul'o antaŭ'kur'is. Post mal'long'a temp'o, Atalant'a de'nov'e est'is antaŭ'e. Hipomen'o ĵet'is la du'a'n pom'o'n, kelk'a'j'n metr'o'j'n for de Atalant'a, kiu perd'is temp'o'n lev'ant'e ĝi'n, dum li rapid'e kur'is. La ge'jun'ul'o'j al'proksim'iĝ'is al la cel'o de la kur'ad'o. Atalant'a est'is la unu'a, sed ŝi oft'e rigard'is mal'antaŭ'e al Hipomen'o. Li ĵet'is la tri'a'n pom'o'n al grand'a distanc'o. Tiam Atalant'a konsci'e de'turn'is si'n kaj kur'is al la pom'o. Port'ant'e tri pez'a'j'n pom'o'j'n, ŝi ne plu kapabl'is rapid'e kur'i, kaj Hipomen'o al'ven'is la unu'a al la cel'o. Tiel li sukces'is gajn'i kaj la kur'ad'o'n, kaj la kor'o'n de Atalant'a.

Mult'a'j monat'o'j pas'is post tiu tag'o. Mi'a amik'o send'is al mi leter'o'n. Li re'ven'is en si'a'n land'o'n kun iom da mon'o. Li'a famili'o est'as organiz'ant'a li'a'n edz'iĝ'o'fest'o'n, kiu okaz'os la ven'ont'a'n printemp'o'n.

Nun mi est'as hejm'e, re'leg'ant'e la leter'o'n. Kiam mi ricev'is ĝi'n, mi decid'is send'i al mi'a amik'o mi'a'j'n bon'dezir'o'j'n, kaj ankaŭ donac'o'n. Sur la tabl'o bril'as tri or'a'j pom'o'j. Fakt'e, ili ne est'as tut'e or'a'j. Mi ne est'as tiom riĉ'a. Est'as pom'o'j el ordinar'a metal'o, kovr'it'a'j per mal'dik'a tavol'o da or'o. Tamen, ili plaĉ'as al mi. Esper'ebl'e ili plaĉ'os ankaŭ al mi'a amik'o. Esper'ebl'e li kompren'os mi'a'n mesaĝ'o'n.

Laure PAT'AS D ILLIERS
La kimr'a lingv'o en Patagoni'o

Lingv'o

ARGENTIN'O

La kimr'a lingv'o en Patagoni'o

Antaŭ jar'o'j mi loĝ'is kun mi'a famili'o en Argentin'o. Pro mi'a labor'o mi'a edz'in'o kaj mi entrepren'is rond'vojaĝ'o'n tra Patagoni'o, la konus'form'a sud'a ekstrem'aĵ'o de la amerik'a kontinent'o. Tie viv'as post'e'ul'o'j de kimr'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j ankoraŭ konserv'as si'a'j'n lingv'a'j'n kutim'o'j'n kaj tradici'o'j'n.

Por tiu'j, al kiu'j la nom'o kimr'o'j est'as ne'kon'at'a, tem'as pri kelt'a'j loĝ'ant'o'j de Kimri'o, region'o (fakt'e naci'o) situ'ant'a en la sud-okcident'a part'o de la brit'a'j insul'o'j. Dum jar'cent'o'j, kiam Kimri'o est'is reg'at'a de angl'a'j ge'reĝ'o'j, la kimr'a lingv'o est'is sub'prem'at'a, kaj oni trud'is la angl'a'n lingv'o'n al la loĝ'ant'o'j. Eĉ ĝis la unu'a'j jar'dek'o'j de la 20 a jar'cent'o, infan'o'j, kiu'j parol'is la kimr'a'n, ricev'is sever'a'n pun'o'n.

Bard'a seĝ'o

Jam en la urb'eg'o Bon'aer'o ni hav'is kontakt'o'n kun patagoni'a'j kimr'o'j. Unu el ni'a'j amik'o'j est'is kimr'o, kiu antaŭ'e labor'is kiel prov'aĵ'korekt'ist'o ĉe kimr'a'lingv'a ĵurnal'o en Patagoni'o. Ali'a kimr'o montr'is al mi bard'a'n seĝ'o'n, kiu'n parenc'o li'a gajn'is dum la patagoni'a eisteddfod . Ĉi-last'a est'as tradici'a kimr'a festival'o de muzik'o, poezi'o kaj literatur'o, kiu okaz'as ĉiu'n jar'o'n. Grav'a part'o de la festival'o est'as poezi'a konkurs'o. La poet'o, al kiu est'as al'juĝ'at'a la unu'a premi'o, est'as kron'at'a en solen'a ceremoni'o, dum kiu li ricev'as ornam'it'a'n lign'a'n seĝ'o'n: la t. n. „bard'a'n tron'o'n”.

Kelk'a'j urb'o'j en argentin'a Patagoni'o est'is fond'it'a'j de kimr'a'j en'migr'int'o'j kaj tial hav'as nom'o'j'n, kiu'j de'ven'as de la kimr'a lingv'o. Ekzempl'e Esquel [ eskel ], el la kimr'a vort'o Yscol [ iskól ], „lern'ej'o”, kaj Trelew [ treléŭ ], kies nom'o de'ven'as de la kimr'a Tre( f), „urb'o”, kaj de Lew , mal'long'ig'o de la person'a nom'o Lewis , „Luis'o/Luiz'o”. En Trelew, ni trov'is vir'o'n en la flug'haven'o, kiu vend'is tradici'a'j'n kimr'a'j'n kuk'o'j'n. Post'e, kiam ni est'is en ali'a sud'a urb'o, ni vid'is afiŝ'o'j'n de politik'a'j kandidat'o'j por ven'ont'a balot'ad'o.

Ruĝ'a drak'o

Plur'a'j hav'is kimr'a'j'n nom'o'j'n, kaj al ni ŝajn'is iom kurioz'e leg'i slogan'o'j'n en la hispan'a kiel Voĉ'don'u por Gwynfor Lewis!. Ali'a surpriz'o en la patagoni'a urb'o, kiu'n ni vizit'is, est'is mal'grand'a plac'o, kie star'is monument'o kun bild'o de ruĝ'a drak'o, la simbol'o de Kimri'o, kaj la kimr'a deviz'o Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn [ i ðrajg goĥ ðiri kiĥuin ], „La ruĝ'a drak'o instig'as al ag'ad'o”.

La kimr'a komun'um'o (kimr'e: Y Wladfa Gymreig , „La kimr'a koloni'o”) est'is fond'it'a en 1865, precip'e laŭ la atlantik'a mar'bord'o de la provinc'o Chubut, en la izol'it'a sud'o de argentin'a Patagoni'o. En la 19 a kaj fru'a 20 a jar'cent'o'j, la reg'ist'ar'o de Argentin'o instig'is en'migr'ad'o'n el Eŭrop'o, por loĝ'ig'i la teritori'o'n ekster la region'o de Bon'aer'o. En'migr'ad'o el Kimri'o komenc'iĝ'is per mal'grand'a'j grup'o'j, kiu'j establ'iĝ'is en divers'a'j lok'o'j, sed precip'e en Chubut, kun centr'o'j en Gaiman, Trelew kaj Trevelin. Komenc'e de la 21 a jar'cent'o, proksim'um'e 50 000 loĝ'ant'o'j de Patagoni'o est'is de kimr'a origin'o.

Lingv'a diskriminaci'o

Kutim'e, hom'o'j el'migr'as por trov'i pli bon'a'n materi'a'n viv'o'n, kaj tio valid'as ankaŭ por la kimr'o'j, kiu'j en'ir'is Argentin'o'n. Tamen, ili'a ĉef'a motiv'o est'is kultur'a. En si'a hejm'land'o, la kimr'o'j – mult'a'j min'ist'o'j labor'ant'a'j en sever'a'j kaj danĝer'a'j kondiĉ'o'j – ja ambici'is eskap'i el mal'riĉ'ec'o kaj el industri'a ekspluat'ad'o, sed ili precip'e sufer'is pro lingv'a diskriminaci'o. Ili dezir'is loĝ'i en land'o, kie ili hav'us plen'a'n rajt'o'n parol'i si'a'n lingv'o'n kaj instru'i ĝi'n al si'a'j infan'o'j. Ili'a unu'a cel'o est'is Uson'o aŭ Kanad'o, sed ili baldaŭ konstat'is, ke la tie'a'j angl'e'parol'ant'a'j aŭtoritat'o'j, sam'kiel en la kimr'a hejm'land'o, trud'as la angl'a'n lingv'o'n, do ili akcept'is la propon'o'n de Argentin'o.

Kondiĉ'o'j en Patagoni'o est'is sen'iluzi'ig'e mal'facil'a'j, ĉar grand'a part'o de la region'o est'as du'on'dezert'a, sen'akv'a kaj mal'fekund'a. Pli'e, ĝi est'is tiam loĝ'at'a de indiĝen'o'j Tehuelche. Tamen, mal'sam'e ol ali'a'j hom'o'j eŭrop'de'ven'a'j, kiu'j vol'is eksterm'i la indiĝen'o'j'n – kaj pli'part'e sukces'is –, la kimr'o'j kaj la indiĝen'o'j amik'iĝ'is. El la indiĝen'o'j la kimr'o'j lern'is, kiel viv'ten'i si'n en la mal'mild'a teritori'o, kaj dank'e al la iniciat'o de kimr'a vir'in'o, Rachel Jenkins [ rejĉel ĵenkinz ], ili lern'is ekspluat'i la river'o'n Camwy – kiu sporad'e trans'bord'iĝ'is kaj inund'is la ĉirkaŭ'aĵ'o'n – por irigaci'i la grund'o'n. Pro tio, la kimr'a koloni'o en Patagoni'o iĝ'is unu el la plej verd'a'j kaj fekund'a'j region'o'j en la tut'a teritori'o.

Metod'ist'a konfesi'o

La koloni'o jam dev'is decid'i kiu'n form'o'n de la kimr'a lingv'o uz'i kaj instru'i. Sub la angl'a reg'ad'o Kimri'o est'is efektiv'e dis'ig'it'a en du part'o'j'n, nom'e Nord'a'n Kimri'o'n kaj Sud'a'n Kimri'o'n, kun iom mal'sam'a'j dialekt'o'j. Lev'iĝ'is la demand'o, kiu'n dialekt'o'n parol'i. La decid'o est'is aŭdac'a. La pli'mult'o de la en'migr'int'o'j aparten'is al la metod'ist'a konfesi'o kaj al'kutim'iĝ'is al la alt'a literatur'a form'o de la lingv'o, nom'e tiu de la Bibli'o. Ĉi tiu lingv'o iĝ'is la komun'a idiom'o de la komun'um'o. Rezult'e, la patagoni'a kimr'a est'as rigard'at'a kiel la plej pur'a, ĝust'a kaj alt'kvalit'a variant'o de la kimr'a lingv'o, tre respekt'at'a eĉ en la hejm'land'o.

Kred'ebl'e la patagoni'a'j kimr'o'j ne est'as la sol'a'j, kiu'j, adopt'ant'e literatur'a'n idiom'o'n en sankt'a'j skrib'o'j, solv'is la problem'o'n de komunik'ad'o. Ebl'e kompar'ebl'a est'as la uz'ad'o de la klasik'a arab'a de la Koran'o inter popol'o'j parol'ant'a'j la divers'a'j'n – ne ĉiam inter'kompren'ebl'a'j'n – region'a'j'n arab'a'j'n dialekt'o'j'n.

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de „Monat'o” en Irland'o
La tut'a viv'o rigard'e el prizon'o

La tut'a viv'o rigard'e el prizon'o

Sten Johansson est'as unu el la plej fekund'a'j beletr'ist'o'j en la nun'a Esperanti'o, aŭtor'o de pli ol dek'o da libr'o'j. Skabi'o est'as li'a 8 a roman'o. Tial mi ne dev'as special'e laŭd'i la stil'o'n kaj lingv'aĵ'o'n de la libr'o – ili est'as sen'riproĉ'a'j kaj plaĉ'a'j, kiel kutim'e por tiu aŭtor'o. Est'as uz'at'a'j plur'a'j neolog'ism'o'j, sed ĉiu'j klar'ig'at'a'j en glos'ar'o fin'e de la tekst'o, kaj jam menci'at'a'j en divers'a'j vort'ar'o'j. Nu, du'on'o el ili est'as kompren'ebl'a'j el la kun'tekst'o. Do ankaŭ tio ne el'vok'as iu'n special'a'n protest'o'n eĉ de lingv'a'j pur'ist'o'j. Tial por analiz'o de la libr'o neces'as koncentr'iĝ'i nur je la en'hav'o.

Psikologi'a roman'o

La libr'o aparten'as al la ĝenr'o de pur'e psikologi'a roman'o. La protagonist'o Stefan part'o'pren'as en renkont'iĝ'o de la lern'ej'a'j sam'klas'an'o'j, kiu'j'n li ne vid'is 25 jar'o'j'n, kaj post'e li subit'e est'as arest'it'a pro tio, ke li post for'ir'o de la aranĝ'o ĉu-murd'is iu'n si'a'n iam'a'n kamarad'o'n. Do li pas'ig'as la temp'o'n en izol'a karcer'o, dum daŭr'as la polic'a esplor'o.


Turment'o'j de izol'o konduk'as li'n al re'memor'o'j pri la tut'a viv'o kaj ĉef'a'j person'a'j tra'viv'aĵ'o'j. La tekst'o prezent'as ili'n ne si'n'sekv'e, sed po'epizod'e en iom liber'a ord'o, ĝeneral'e konduk'ant'e al ĉiam pli profund'a pas'int'ec'o. El tiu'j fragment'o'j dev'us kolekt'iĝ'i, kiel mozaik'o aŭ puzl'o, plen'a bild'o de li'a viv'o. Por psikologi'a roman'o neces'us, ke tia bild'o don'u koher'a'n kompren'o'n pri la person'ec'o de la protagonist'o kaj (se tem'us pri krim'o ver'e far'it'a de li) – klar'ig'u la intern'a'j'n kaŭz'o'j'n de ĝi.

Ordinar'a vir'o

Tamen, laŭ mi'a percept'o, tiel ne okaz'as. Ni plej oft'e vid'as pli-mal'pli ordinar'a'j'n tra'viv'aĵ'o'j'n de pli-mal'pli ordinar'a vir'o, kiu ne est'as tro bon'a aŭ tro mal'bon'a, kun cert'a'j mal'facil'aĵ'o'j pro la karakter'o, jen mis'kompren'at'a de la proksim'ul'o'j, jen mis'kompren'ant'a ili'n ... Sed nenio special'a. Po'iom'et'e klar'ig'ebl'as, ke cert'a'j mal'facil'aĵ'o'j kaj mis'o'j en li'a komunik'em'o font'as en la infan'aĝ'o, kiam li'n for'las'is la patr'in'o, kaj en la adolesk'a aĝ'o, kiam li tra'viv'is de la patr'o tio'n, kio'n li taks'is kiel plen'a'n perfid'o'n. Ebl'e, tio est'us bon'a material'o por psik'o'analiz'o, sed ĝi tut'e ne klar'ig'as, kial li traf'is al tiu situaci'o, en kiu li trov'iĝ'is – al la prizon'o.

Kun li'a person'a karakteriz'o ankaŭ ne est'as lig'it'a'j li'a'j profesi'a'j okup'o'j pri demografi'o; la leg'ant'o pov'as ek'supoz'i, ke la profesi'o por Stefan est'as elekt'it'a de la aŭtor'o nur por komunik'i si'a'j'n propr'a'j'n ide'o'j'n pri cert'a'j demografi'a'j kaj proksim'a'j problem'o'j! Sekv'e, la koher'a bild'o de la person'ec'o ne rezult'is, kaj en tiu senc'o la task'o de psikologi'a roman'o ne est'as ĝis la fin'o plen'um'it'a, kvankam ĉiu apart'a epizod'o est'as verk'it'a majstr'e.

Skabi'o, kiu obsed'as Stefan'o'n en la prizon'o, est'as jen menci'at'a, jen tut'e forges'at'a de la aŭtor'o, kaj ĝi'a simbol'a signif'o por io'n mal'kovr'i en la person'ec'o de Stefan rest'as iom nebul'a. Tio, laŭ mi, montr'as, ke Sten Johansson est'as pli grand'a majstr'o kiel aŭtor'o de ne tro long'a'j rakont'o'j ol kiel roman'ist'o.

Plus'o'j

Est'as kelk'a'j ĝu'ig'a'j plus'o'j en la roman'o – mal'mult'a'j (bedaŭr'ind'e!) akcesor'a'j pens'o'j de la aŭtor'o pri iu'j afer'o'j, ne hav'ant'a'j rilat'o'n al la en'hav'o. Ekzempl'e, al mi – ebl'e, pro tio, ke mi, kiel Stefan, dev'as foj'foj'e instru'i al student'o'j scienc'ologi'o'n – tre plaĉ'is kompar'o de la filozofi'o de K. Popper kun unu ide'o de Winnie -la- Pu : „Ŝajn'e li adopt'is la Pu -an filozofi'o'n pri tio kiel serĉ'i kaj trov'i. Iam Pu kaj amik'o'j ne trov'is la voj'o'n hejm'e'n, sed ĉiam re'ven'ad'is al la kav'o, de kie ili ek'ir'is. Tiam Pu propon'is anstataŭ'e serĉ'i tiu'n kav'o'n, por trov'i io'n, kio'n ili ne serĉ'is, kio ebl'e est'os tio, kio'n ili ja serĉ'is, ekzempl'e la hejm'o'n.” ( p. 35). Nu, mi nepr'e menci'os tia'n trakt'ad'o'n al mi'a'j student'o'j sekv'ont'foj'e!

Do, ĝeneral'e, mi pov'as konklud'i, ke la libr'o aparten'as al la bon'stil'a esperant'lingv'a literatur'o, sed kiel psikologi'a roman'o ĝi ne est'as tre sukces'a.

Nikola'o GUDSKOV

Sten Johansson : Skabi'o. Eld. Mondial, Nov-Jork'o, 2015. 180 paĝ'o'j broŝur'it'a'j. ISBN 978-1-59569-300-6.

Mal'kovr'o'n pri kari'o far'is team'o el Itali'o

Scienc'o

DENT'KURAC'AD'O

Mal'kovr'o'n pri kari'o far'is team'o el Itali'o

Se kred'i la proverb'o'n „sufer'o du'op'a, sufer'o du'on'a”, la jen'a'n nov'aĵ'o'n rigard'os konsol'a mult'a'j leg'ant'o'j, aŭ minimum'e tiu'j, kies inkub'o est'as la trepan'o, la injekt'il'o kaj la rest'ant'a instrument'ar'o je dispon'o de dent'ist'o'j. Jam en tre antikv'a epok'o, kari'o frap'ad'is ni'a'j'n pra'ge'patr'o'j'n, tiel ke kelk'foj'e ili bezon'is turn'i si'n al pra'ul'o'j de modern'a'j dent'kurac'ist'o'j.

Oni kred'is, sur'baz'e de la ĝis'nun'a'j kon'o'j, ke la plej antikv'a'j dent'a'j terapi'o'j dat'iĝ'as de la neolitik'o (antaŭ 7-9 jar'mil'o'j). La freŝ'a mal'kovr'o okaz'int'a en tiel nom'at'a Ripar'o Villabruna , en la nord-ital'a val'o Rosna, ebl'ig'as tamen pli fru'e dat'i dent'kurac'ad'o'n je 5000 jar'o'j, iam en la fru'a paleolitik'o (aŭ pra'ŝton'epok'o): tio'n sci'ig'as team'o de fak'ul'o'j el la ital'a'j universitat'o'j de Bolonjo kaj Ferar'o, per'e de artikol'o publik'ig'it'a de la revu'o Scientific Reports .

Molar'o

La scienc'ist'o'j pri'esplor'is kari'a'n lez'o'n ĉe'est'a'n en la sub'a molar'o (muel'dent'o, maĉ'dent'o) de vir'o en'ter'ig'it'a antaŭ 14 000 jar'o'j en la menci'it'a ej'o. La analiz'o'j konfirm'as, ke, por pur'ig'i ĝi'a'n infekt'it'a'n hist'o'n, oni intenc'e trakt'is la kari'a'n kav'o'n en'e de li'a buŝ'o. Kiu'manier'e? Help'e de bek'o el ŝton'o.

Ĉi tiu mal'kovr'o pli'ampleks'ig'as la hom'a'j'n sci'o'j'n pri la histori'a evolu'o de dent'kurac'a'j procedur'o'j. Ŝajn'as, ke tiu'okaz'e oni sagac'e adapt'is la jam kon'at'a'n metod'o'n de dent'pik'ad'o, konsist'ant'a el la ekspluat'ad'o de lign'a'j aŭ ost'a'j baston'et'o'j (util'ig'at'a'j, laŭ ni'a'j sci'o'j, jam antaŭ du milion'o'j da jar'o'j) kun la cel'o for'ig'i mal'grand'a'j'n pec'o'j'n de manĝ'aĵ'o rest'int'a'j inter dent'o'j.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Talent'ul'o ne forges'it'a

Art'o

MUZIK'O

Talent'ul'o ne forges'it'a

Nask'iĝ'is en Oksford'o, Briti'o, antaŭ 70 jar'o'j, ebl'e unu el la plej renom'a'j violonĉel'ist'o'j de la mond'o. Jacqueline du Pré [ ĵaklín dupré ] en'mond'iĝ'is la 26an de januar'o 1945. Ŝi'a patr'in'o Ir'is du Pré instru'is ĉe la Reĝ'a Akademi'o pri Muzik'o en London'o.

Kiam ŝi est'is 10-jar'a ŝi gajn'is jun'ul'ar'a'n muzik-premi'o'n. Post'e instru'is ŝi'n majstr'o'j de la violonĉel'o kiel Pablo Casals kaj Mstislav Rostopovich. En 1961 ŝi ricev'is 300-jar'a'n Stradivari-violonĉel'o'n.

Inter'naci'a'n re'kon'o'n ŝi rikolt'is i. a. pro interpret'ad'o de la konĉert'o por violonĉel'o de la angl'a kompon'ist'o Edward Elgar. Ŝi kon'at'iĝ'is kun mult'a'j pint'a'j muzik'ist'o'j, inkluziv'e de la pian'ist'o kaj dirigent'o Daniel Barenboim. Li dir'is, ke ŝi est'as la plej talent'a muzik'ist'o, kiu'n li kon'as. Ili ge'edz'iĝ'is en 1967.

Lam'ig'as

En la fru'a'j 70 aj jar'o'j du Pré rimark'is mal'funkci'o'n de si'a'j fingr'o'j kaj pied'o'j. Jen la komenc'o de mult'lok'a skler'oz'o, kiu lam'ig'as la centr'a'n nerv'a'n sistem'o'n. Pro la mal'san'o ŝi'a koncert'hal'a karier'o ĉes'is, sed ŝi daŭr'e instru'is ĝis si'a mort'o en 1987 en la aĝ'o de 42 jar'o'j.

Oni memor'as ŝi'n en Oksford'o pro koncert'ej'o konstru'it'a antaŭ 20 jar'o'j ĉe kolegi'o de la universitat'o. La konstru'aĵ'o port'as ŝi'a'n nom'o'n. Tie oni prezent'as i. a. la tiel nom'at'a'j'n kusen'o-koncert'o'j'n, kiu'j cel'as jun'a'n publik'o'n.

Jens SPILLNER
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o
Pont'o'lingv'o en sud-orient'a Azi'o

INDONEZI'O

Pont'o'lingv'o en sud-orient'a Azi'o

Jam de long'a temp'o la insul'ar'a region'o de sud-orient'a Azi'o hav'as unu komun'a'n lingv'o'n, spec'o'n de lok'a Esperant'o: tem'as pri la malaj'a lingv'o. Unu el la mal'grand'a'j dialekt'o'j de la malaj'a lingv'o, kiu est'is uz'at'a dum la Sriviĝaja Regn'o en la region'o Riau (Sumatr'o), evolu'is kiel lingv'o de la tut'a Indonezi'o ek'de la 7 a jar'cent'o p. K. Kiel tio okaz'is?

Trib'o'j

Indonezi'o est'as vast'eg'a land'o, kiu konsist'as el pli ol 17 000 insul'o'j kaj nombr'as pli ol 300 trib'o'j'n kaj pli ol 700 lingv'o'j'n. Se la indonezi'a lingv'o ne est'us kre'it'a, sen'dub'e la loĝ'ant'ar'o ne pov'us bon'e inter'komunik'iĝ'i. En la ĉef'a insul'o, Jav'o, ekzist'as fakt'e minimum'e dek lingv'o'j. En kelk'a'j region'o'j ĉiu provinc'o hav'as si'a'n lingv'o'n. Rimark'ind'a est'as la insul'o Nov-Gvine'o, kie ĉiu vilaĝ'o (!) hav'as propr'a'n lingv'o'n: rezult'e de tio ekzist'as en tiu ĉi insul'o cent'o'j da idiom'o'j.

Tia'j est'as la kial'o'j, pro kiu'j oni konstat'as en Indonezi'o tiom da mal'sam'a'j lingv'o'j. Kelk'a'j el la plej grav'a'j? Est'u ĉi tie menci'it'a'j la jav'a, la sund'a, la madura, la bali'a, la malaj'a, la batakaj lingv'o'j, la minankabaŭa kaj la tiel nom'at'a ĉin'id'a lingv'o'grup'o.

Vari'ec'o

Kvankam la pli'mult'o de la tie'a'j lingv'o'j aparten'as al la sam'a – aŭstronezi'a – lingv'ar'o, mult'a'j el ili ne est'as inter'kompren'ebl'a'j. La papu'a'j idiom'o'j, kiu'j tiom kontribu'as al la lok'a lingv'a vari'ec'o, eĉ ne aparten'as al la sam'a lingv'ar'o kiel la indonezi'a lingv'o. Do, ili est'as tut'e ne'kompren'ebl'a'j por la parol'ant'o'j de ali'grup'a'j lingv'o'j.

Promes'o

Kio'n ebl'as far'i, kiam oni vol'as hav'i ŝtat'o'n, en kiu est'as parol'at'a'j pli ol 700 lingv'o'j? Oni star'ig'as komun'a'n lingv'o'n. La indonezi'a jam de'long'e est'as konsider'at'a la lok'a pont'o'lingv'o. La agnosk'o de la indonezi'a lingv'o kiel naci'a lingv'o okaz'is en la jar'o 1928 per la Sumpah Pemuda (jun'ul'ar'a promes'o) dum la Du'a Indonezi'a Jun'ul'ar'a Kongres'o, en kiu ĉe'est'is ge'jun'ul'o'j el la tut'a region'o de Nederland'a Hindi'o, kaj ĉiu'j konsent'is, ke la indonezi'a'n lingv'o'n oni sub'ten'u kiel naci'a'n lingv'o'n. La indonezi'a lingv'o est'is oficial'e agnosk'it'a tuj post la sen'de'pend'iĝ'o de Indonezi'o, tio est'as la 17an de aŭgust'o 1945.

Lern'ej'o

Tamen, spit'e al si'a oficial'a status'o, la indonezi'a est'as plej'part'e du'a lingv'o por indonezi'an'o'j. Kutim'e ili'a unu'a lingv'o, ili'a ge'patr'a lingv'o, est'as la propr'a etn'a lingv'o. Nur en post'a moment'o la indonezi'an'o'j stud'as, en la lern'ej'o, la komun'a'n indonezi'a'n, ĉar ĝi est'as la oficial'a instru'ad'a lingv'o en Indonezi'o. Ebl'as facil'e kompren'i, ke mult'a'j indonezi'an'o'j est'as do almenaŭ du'lingv'a'j; mult'a'j ceter'e parol'as ankaŭ ali'a'j'n etn'a'j'n (kaj eĉ kelk'a'j'n fremd'a'j'n) lingv'o'j'n.

Registr'o'j

Nun'temp'e part'o de la jun'ul'ar'o rigard'as la lok'a'j'n/etn'a'j'n lingv'o'j'n kiel ne'modern'a'n afer'o'n, kaj mult'a'j jam for'las'is si'a'n etn'a'n lingv'o'n, kvankam ili ĝi'n kompren'as. La kresk'ant'a rol'o de la indonezi'a lingv'o iom mal'pli'ig'is la uz'ad'o'n de etn'a'j lingv'o'j: eĉ inter hom'o'j, kiu'j hav'as la sam'a'n etn'a'n lingv'o'n, oft'e oni prefer'as uz'i la indonezi'a'n. La etn'a'j lingv'o'j ali'flank'e est'as relativ'e mal'pli facil'a'j ol la indonezi'a, kaj bezon'at'as temp'o por pens'i kaj komunik'iĝ'i en etn'a'j lingv'o'j. Tio okaz'as, ĉar en etn'a'j lingv'o'j ekzist'as divers'a'j registr'o'j, kaj oni parol'as ali'manier'e al ali'a'j ul'o'j.

Turism-are'o'j

Ceter'e, la vast'a dis'vast'iĝ'o kaj util'ig'o de la angl'a lingv'o en grand'a'j urb'o'j kaj en la ĉef'a'j turism-are'o'j pli'grand'ig'as la popular'ec'o'n de la angl'a, ekzempl'e en Ĝakart'o, Bandung'o, Bali'o kaj iu'j ali'a'j region'o'j. Tio influ'as pli kaj pli mal'favor'e la situaci'o'n de la etn'a'j lingv'o'j. Pro la kresk'ant'a uz'ad'o de la indonezi'a kaj angl'a lingv'o'j nun'temp'e oni opini'as, ke etn'a'j lingv'o'j ne plu neces'as kaj tial for'las'ind'as. Pro tio kelk'e da etn'a'j lingv'o'j preskaŭ mort'is, kaj rezist'as nur mal'mult'e da parol'ant'o'j.

Iniciat'o'j

Tamen plur'a'j hom'o'j konsci'as, ke etn'a'j lingv'o'j est'as grav'a part'o de la indonezi'a kultur'o, do plen'valor'as prov'i konserv'i ili'n. Ekzempl'e, en kelk'a'j region'o'j oni star'ig'is special'a'n tag'o'n por komunik'iĝ'i per'e de etn'a lingv'o: tio okaz'as i. a. en la urb'o Bandung'o, kie oni est'as vok'at'a parol'i la sund'a'n ĉiu'merkred'e. Oni kred'as, ke per tia'j iniciat'o'j ebl'as help'i kaj sav'i la etn'a(j) n lingv'o(j) n.

Esperant'ist'o'j

Plur'e da esperant'ist'o'j, kiu'j ŝat'as la indonezi'a'n, dir'is al mi: „Mi ŝat'as ĉi tiu'n lingv'o'n, ĉar ĝi est'as tut'e simil'a al Esperant'o, do cert'e la lingv'o de Zamenhof hav'as ŝanc'o'n sukces'i en la est'ont'ec'o.” Nu, tio est'as nur part'e ver'a. Pro la bezon'o efik'e lig'i hom'o'j'n, kiu'j parol'as tre mal'sam'a'j'n lingv'o'j'n, la indonezi'a lingv'o ja prunt'as mult'eg'a'j'n vort'o'j'n el plur'a'j lingv'o'j, ne nur el etn'a'j lingv'o'j, sed ankaŭ el fremd'a'j idiom'o'j. Iu dir'is al mi, ke „se iu parol'as la sanskrit'a'n, la nederland'a'n, la angl'a'n kaj la arab'a'n, tut'cert'e tiu kompren'as la indonezi'a'n”. Efektiv'e la indonezi'a hav'as mult'a'j'n vort'o'j'n sanskrit'a'j'n, nederland'a'j'n, angl'a'j'n kaj arab'a'j'n. Tamen la influ'o de etn'a'j lingv'o'j ne neglekt'end'as, apart'e koncern'e la influ'o'n de la jav'a, sund'a, malaj'a kaj minankabaŭa lingv'o'j.

Gramatik'o

La indonezi'a lingv'o, krom'e, iom vari'as de lok'o al lok'o pro la fort'a influ'o de la etn'a'j lingv'o'j. Ekzempl'e, por sundanoj ne ebl'as prononc'i la son'o'j'n [ f ] kaj [ v ], do ili uz'as anstataŭ'e la son'o'n [ p ] preskaŭ regul'e. Javan'o'j, si'a'flank'e, uz'as aspiraci'a'j'n son'o'j'n – [ p h ], [ b h ], [ g h ] – anstataŭ la ordinar'a'j'n [ p ], [ b ] kaj [ g ]. La mal'sam'ec'o rilat'as ankaŭ la gramatik'o'n: tiu'j, kies etn'a'j lingv'o'j aparten'as al la papu'a'j lingv'o'j, uz'as iom „strang'a'n” gramatik'o'n kompar'e al tiu de la indonezi'a lingv'o, sed ja ebl'as ili'n kompren'i.

Variant'o'j

Pro la supr'e pri'skrib'it'a'j aspekt'o'j la indonezi'a est'as sufiĉ'e simil'a al Esperant'o: ĝi'a vort'o'trezor'o de'ven'as rekt'e de ali'a'j lingv'o'j kaj ekzist'as divers'a'j lok'a'j variant'o'j pro la influ'o de sub'tavol'a'j lingv'o'j. Tamen la indonezi'a est'as pli natur'a lingv'o. Ĝi est'as ne tut'e art'e'far'it'a, kiel oni kred'as. La indonezi'a natur'e evolu'is el la komenc'a riaua malaj'a lingv'o, prunt'is mult'a'j'n vort'o'j'n, est'is agnosk'it'a kiel naci'a lingv'o kaj fin'e oni komenc'is ĝi'n util'ig'i laŭ la nun'temp'a uz'o. Do, tia'j opini'o'j, ke la indonezi'a est'as tre simil'a al Esperant'o, est'as nur du'on'ver'a'j.

Konklud'o

La Respublik'o Indonezi'o hav'as si'a'n piĝin'o'n, aŭ inter'gent'a'n lingv'o'n, kiu konekt'as la 250 milion'o'j'n da hom'o'j tie viv'ant'a'j. Mi vol'is parol'i pri ĝi en ĉi tiu ej'o, ĉar ĝi'a cel'o spegul'as tiu'n de Esperant'o, kiu simil'manier'e vol'as komunik'ig'i kaj inter'kompren'ig'i la hom'ar'o'n: ĉi tio'n efik'e kaj de'long'e far'as en sud-orient'a Azi'o la indonezi'a.

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o
La berber'a, lingv'afrank'a'o ver'a

PIĜIN'O'J

La berber'a, lingv'afrank'a'o ver'a

Ver'e leg'ind'a verk'o, por ĉiu'j ŝat'ant'a'j lingv'o'scienc'o'n kaj ne nur, est'as la ital'lingv'a monografi'o La lingua franc'a barbaresca , far'e de profesor'o Guido Cifoletti. Tem'as pri lingv'ist'o el la ital'a universitat'o de Udine (urb'o situ'ant'a en la region'o Friul'o, apud Aŭstri'o kaj Sloveni'o), kiu jam de du'on'a jar'cent'o okup'as si'n precip'e pri lingv'o'j ŝem'id'a'j. Li tamen hav'as unu krom'a'n, kaj grav'a'n, lingv'ist'ik'a'n interes'o'n: piĝin'o'j, inter'gent'a'j lingv'o'j. Kaj al tia apart'a lingv'o, ja atest'it'a si'a'temp'e en nord'a Afrik'o kaj de tie – sen tamen ne'atak'ebl'a'j pruv'o'j – dis'vast'iĝ'int'a ankaŭ ali'lok'e, li dediĉ'is la menci'it'a'n esplor'o'n.

Kio est'as piĝin'o, inter'gent'a lingv'o aŭ lingv'afrank'a'o? Ĉef'e ĉi-last'a est'as esprim'o, kiu ĉiam interes'is kaj al'log'is eŭrop'an'o'j'n kaj ajn'de'ven'a'j'n person'o'j'n „em'a'j'n serĉ'i la fantom'o'n de lingv'o, kiu ebl'ig'u al hom'o'j, kvazaŭ pro magi'aĵ'o, super'i ĉiu'spec'a'n dis'iĝ'o'n”. Tem'as tamen pri esprim'o inflaci'it'a kaj foj'foj'e de'voj'ig'a, kiu'n uz'as ne'taŭg'e libr'o'j kaj televid'a'j raport'o'j por alud'i al lingv'a'j fenomen'o'j efektiv'e tre mal'simil'a'j unu al la ali'a (ekzempl'e la pra'grek'a kaj la latin'a en la antikv'a era'o; la tiel nom'at'a Russenorsk , kun'e kun la angl'a kaj Esperant'o en la modern'a aŭ nun'temp'a mond'o; sed ankaŭ tut'a seri'o de piĝin'o'j el ĉiu lok'o kaj epok'o). Oni, al'don'e, ne mal'oft'e util'ig'as tiu'n esprim'o'n por indik'i afer'o'j'n, kiu'j hav'as absolut'e neniu'n rilat'o'n kun lingv'ist'ik'o (ekzempl'e, kiam oni pri'skrib'as eŭr'o'n kiel „lingv'afrank'a'o'n” de la eŭrop'a'j ekonomi'o kaj financ'o'j).

Mediterane'o

Guido Cifoletti pri'zorg'is man'libr'o'n, kiu fin'fin'e klar'ig'as, kio est'as lingv'afrank'a'o el nur'e scienc'a vid'punkt'o. Ŝajn'as, ke iu inter'gent'a lingv'o est'is iam dis'vast'iĝ'int'a en la tut'a Mediterane'o (oni util'ig'as ĉi-rilat'e la nom'o'n „mediterane'a lingv'afrank'a'o”), sed ne est'as kon'at'e, ke nur en iu'j are'o'j de nord'a Afrik'o ĝi las'is rimark'ind'a'j'n spur'o'j'n el kvalit'a kaj kvant'a vid'punkt'o'j. La libr'o, el'don'it'a en 2010 kiel pli'bon'iĝ'o de ties antaŭ'a versi'o, est'is difin'it'a de profesor'o Harro Stammerjohann, verk'int'o de la en'konduk'o, kiel „la plej komplet'a pri'skrib'o kaj klar'ig'o de lingv'afrank'a'o iam aper'int'a”, ĉio ĉi pli'valor'ig'it'a de la agrabl'a, ne'formal'a, foj'foj'e eĉ du'on'ŝerc'a stil'o de la aŭtor'o.

Kruc'milit'ist'o'j

La libr'o konsist'as el du part'o'j, unu teori'a (dediĉ'it'a al la en'a struktur'o de la lingv'afrank'a'o mem kaj al ĝi'a'j karakteriz'o'j) kaj unu praktik'a, riĉ'a de real'a'j dokument'o'j kaj material'o'j. Profesor'o Guido Cifoletti hav'as la humil'ec'o'n, ne tre komun'a'n, korekt'i kelk'a'j'n asert'o'j'n pas'int'ec'e far'it'a'j'n kaj regal'as la leg'ant'ar'o'n ankaŭ per vort'ar'o, unu'a'foj'e el'don'it'a, pri sabiro. Li rimark'ig'as, ke eĉ renom'a'j fak'ul'o'j, ekzempl'e Robert A. Hall Jr., pionir'o de stud'o'j pri la kreol'a lingv'aĵ'o, parol'is pri „lingv'afrank'a'o” sen far'i preciz'a'n esplor'o'n pri la tem'o, kvazaŭ sekv'ant'e tiam'a'j'n oni'dir'o'j'n. Dis'vast'iĝ'int'a opini'o, kiu'n profesor'o Cifoletti hast'as dement'i, est'as tio, ke la lingv'afrank'a'o util'ig'at'a iam de kruc'milit'ist'o'j de'ven'as de nord-ital'a'j kaj provenc'a'j/okcitan'a'j dialekt'o'j. Eĉ pli erar'a est'as la el'vok'iv'a teori'o, ke la mediterane'a lingv'afrank'a'o est'is uz'at'a kiel „komerc'a lingv'o” far'e de plej divers'a'j popol'o'j aŭ religi'a'j komun'um'o'j (hebre'o'j, maronit'o'j, grek'o'j, ital'o'j, katalun'o'j ...). La aŭtor'o star'ig'as plur'a'j'n rezerv'o'j'n pri tio, sub'strek'ant'e, ke la lingv'afrank'a'o de li analiz'it'a (la unu'sol'a, pri kiu ekzist'as konkret'a kaj tuŝ'ebl'a material'o, nom'e la piĝin'o uz'at'a ĝis 1830 en Berberio : vast'a are'o, kiu inkluziv'is Alĝer'o'n, Tuniz'o'n kaj Tripol'o'n) montr'as nenia'n (kaj est'u klar'e: nenia'n) atest'o'n pri ĝi'a util'ig'o en'kadr'e de komerc'a ag'ad'o.

Motor'o

„Stabil'a piĝin'o nom'ebl'a histori'e kaj lingv'o'scienc'e lingv'afrank'a'o est'as atest'it'a abund'e kaj daŭr'e nur en la berber'a'j region'o'j, dum ali'lok'e (ekzempl'e en Veneci'o aŭ en Mez-Orient'o) ver'ŝajn'e ekzist'is lingv'a'j real'o'j pli mal'fort'a'j kaj ne'facil'e pri'skrib'ebl'a'j (la font'o'j ne trans'ig'as dokument'o'j'n preciz'a'j'n prav'ig'ant'a'j'n lingv'ist'ik'a'n pri'trakt'ad'o'n pri ili). Ali'vort'e, mi ne ne'as la ekzist'o'n de iu tut-mediterane'a lingv'afrank'a'o, kun variant'o'j lig'it'a'j al divers'a'j epok'o'j kaj lok'o'j, sed mi asert'as, ke la berber'a piĝin'o ag'is kiel propuls'a kern'o, kiel centr'a motor'o, por ĝi”, deklar'as Cifoletti en si'a libr'o.

Gramatik'o

La ĉef'a'j karakteriz'o'j de la berber'a lingv'afrank'a'o est'as la jen'a'j:

1) oft'e mank'ant'a disting'o inter singular'o kaj plural'o: „ l ’am'ig'o” signif'as kaj „la amik'o” kaj „la amik'o'j”;

2) la verb'o'j antaŭ'vid'as – por prezenc'o, preterit'o kaj futur'o – la sam'a'n form'o'n ne fleksi'it'a'n (ne konjug'it'a'n) por ĉiu'j person'o'j: „ questi Signor star am'ig'o di mi”, „ĉi tiu'j sinjor'o'j est'as amik'o'j de mi” (en Esperant'o, kiel ni vid'as, okaz'as la sam'o);

3) la imperativ'o egal'as al la infinit'o, kvankam ĝi oft'e antaŭ'vid'as la uz'o'n de subjekt'o;

4) por preterit'o oni uz'as perifraz'a'n form'o'n kun help'verb'o: ekzempl'e „mi estar andato / andado ” („mi est'as ir'int'a”, do „mi ir'is”). „ Estar ” („est'i”) est'as, kiel en Esperant'o, la regul'a help'verb'o;

5) la adjektiv'o'j disting'as vir'a'n kaj in'a'n form'o'j'n, krom se ili'a fin'aĵ'o est'as „- e ” (ĉi last'a valid'as por ambaŭ genr'o'j, kiel en la ital'a kaj la hispan'a);

6) ankaŭ futur'o antaŭ'vid'as iu'n perifraz'a'n form'o'n: „ bisogno mi andar ” (kio laŭ'liter'e traduk'ebl'as kiel: „bezon'as mi ir'i”, do „mi ir'os”);

7) en demand'a'j propozici'o'j la vort'ord'o ne ŝanĝ'iĝ'as; kio ŝanĝ'iĝ'as, est'as nur la ton'o de la voĉ'o, krom – kompren'ebl'e – tiam, kiam oni util'ig'as demand-vort'o'n: „ cosa ti ablar?” („kio'n vi parol'as?”, do „kio'n vi dir'as?”);

8) la vort'proviz'o est'as miks'aĵ'o de la ital'a, franc'a kaj hispan'a, en mult'a'j okaz'o'j kun la ĉe'est'o de plur'a'j konkurenc'a'j form'o'j (bon'o/ bueno , „bon'a”; test'a/ cabeza , „kap'o”);

9) foj'foj'e okaz'as ankaŭ invers'iĝ'o de liter'o'j („ crompar ”, „aĉet'i”) kompar'e al la original'a'j lingv'o'j, kiu'j al'prunt'is iu'j'n vort'o'j'n, kaj oni prefer'as parataks'o'n ol hipotaks'o'n, sen ke ĉio eksklud'as foj'foj'a'n util'ig'o'n de pli kompleks'a sintaks'o.

Zamenhof

Ne ebl'as, pro kompren'ebl'a'j kial'o'j, re'publik'ig'i ĉi tie la tut'a'n libr'o'n skrib'it'a'n de la nord-ital'a inter'lingv'ist'o, sed est'as rekomend'ind'e, ke ĉiu person'o, al kiu plaĉ'as piĝin'o'j, leg'u tiu'n verk'o'n. Esperant'o-parol'ant'o'j ceter'e trov'os plur'a'j'n simil'aĵ'o'j'n, rilat'e al gramatik'o, leksik'o kaj prononc'o, inter la berber'a lingv'afrank'a'o kaj la inter'naci'a lingv'o kre'it'a en 1887 de Zamenhof, kio ig'os sen'dub'e la leg'ad'o'n pli absorb'a kaj fascin'a.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Lingv'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Vien'o rest'as ruĝ'a-verd'a

Notic'o'j

Vien'o rest'as ruĝ'a-verd'a

Voĉ'don'ad'o la 11an de oktobr'o 2015 en la land'o Vien'o, unu el la naŭ federaci'a'j land'o'j de Aŭstri'o: Sur la unu'a lok'o rest'as la „ruĝ'a'j” social'demokrat'o'j SPÖ. Ili hav'os 44 lok'o'j'n en la parlament'ej'o (min'us kvin kompar'e kun 2010). Plej'e kresk'is la Liber'ec'a Parti'o FPÖ, kies ĉef'tem'o est'is rifuĝ'ant'o'j: 34 lok'o'j (plus sep). La tri'a'n rang'o'n ating'is la Verd'a Parti'o (10 lok'o'j, min'us unu). La Popol'a Parti'o ÖVP hav'os nur sep lok'o'j'n (min'us ses) kaj la parti'o NE'OS ( Das neue Österreich , La nov'a Aŭstri'o) ricev'is kvin lok'o'j'n (ĝi ne kandidat'is en 2010).

Komun'ist'o'j, pirat'o'j kaj ali'a'j mal'grand'a'j parti'o'j rest'is sub la kvin'el'cent'a lim'o kaj ne est'os reprezent'at'a'j en la vien'a parlament'o. Jam kvin jar'o'j'n reg'as koalici'o el social'demokrat'o'j kaj verd'ul'o'j. Plej ver'ŝajn'a est'as daŭr'ig'o de tiu koalici'o. La part'um'o en tiu elekt'o est'is 74,8 %, do pli ol en 2010 (71,2 %).

Walter KLAG


La grek'de'ven'a Mari'a Vassilakou est'as la ĉef'in'o de la vien'a Verd'a Parti'o.

UN-ik'a vizit'o

UN-ik'a vizit'o

Teror'ism'o, klimat-ŝanĝ'iĝ'o kaj rifuĝ'int'o'j est'is inter la tem'o'j diskut'at'a'j en oktobr'o dum oficial'a vizit'o al Slovaki'o de la Ĝeneral'a Sekretari'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN).

Ban Ki - moon renkont'is alt'rang'a'j'n slovak'a'j'n politik'ist'o'j'n inkluziv'e de la prezid'ant'o, la parlament'a prezid'ant'o, la ĉef'ministr'o kaj ali'a'j ministr'o'j. Dum la tri-tag'a vizit'o Slovaki'o liber'vol'e kontribu'is 2 600 000 eŭr'o'j'n al fondus'o'j kaj program'o'j de UN.

Ekspozici'o

Kun la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Ban Ki - moon mal'ferm'is en la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o ekspozici'o'n pri la 70 a dat're'ven'o de UN. En la universitat'o Komenio li ricev'is honor'a'n doktor'ec'o'n kaj preleg'is pri la jar'mil'a'j evolu'ig'a'j cel'o'j de UN.

Ankaŭ la mez'epok'a'n urb'o'n Levoĉa kaj kastel'o'n Spiš, ambaŭ Unesk'o-mond'hered'aĵ'o'j'n, vizit'is Ban Ki - moon. Krom'e, kun la ministr'o'j pri intern'a'j afer'o'j de Slovaki'o kaj Aŭstri'o, li vizit'is rifuĝ'int'ej'o'n en la urb'et'o Gabčíkovo [ Gabĉikovo ], ĉ. 50 km sud'e de Bratislav'o.

Juli'us HAUSER
Last'a ŝot'o

FUNEBR'AĴ'O'J

Last'a ŝot'o

En la pas'int'a'j jar'dek'o'j mult'e ŝanĝ'iĝ'is la sepult'a kultur'o, almenaŭ en region'o'j, kiu'j'n antaŭ'e domin'is la krist'an'a kred'o kun si'a'j long'temp'e fiks'it'a'j regul'o'j kaj rit'o'j.

Konsider'ind'e mult'e pli da hom'o'j prefer'as nun la brul'ig'ad'o'n de si'a kadavr'o, anstataŭ tradici'a'n en'ter'ig'o'n. Laŭ la nun'a koncept'o, urn'a'j tomb'o'j est'as pli ekologi'a'j kaj soci'konven'a'j. Krom'e ili ne okup'as mult'a'n spac'o'n, ne nepr'e bezon'as fleg'ad'o'n far'e de post'rest'int'a'j famili'an'o'j kaj ne tro kost'as.

Tendenc'o'j

Observ'ebl'as tamen divers'a'j tendenc'o'j. Est'as tiu'j, kiu'j ne nur rezign'as pri pomp'a en'tomb'ig'o, sed ordon'as, ke ili post'mort'e far'iĝ'u anonim'a'j. Ali'a'j kontrast'e jam antaŭ'mort'e tre konsci'e organiz'as si'a'j'n last'a'n voj'o'n kaj solen'aĵ'o'n, kvazaŭ ili ŝat'us mem ĉe'est'i.

Ili vol'as for'las'i la mond'o'n tiel, kiel ili viv'is: laŭt'e kun mod'a muzik'o, bunt'e kun adekvat'a'j ĉe'est'ant'ar'o kaj ĉerk'o, bufed'e kun agrabl'a'j trink'aĵ'o'j, disting'iĝ'e per potenc'a motor'cikl'o, renom'a aŭtomobil'o, eĉ aviad'il'o kun cindr'o'ŝut'o en la mar'o'n.

Team'o'j

Nov'a ofert'o, kiu jam mult'e super'is tradici'a'j'n lok'a'j'n tomb'ej'a'j'n skulpt'ist'o'j'n kaj ĝarden'ist'o'j'n, est'as objekt'o trov'it'a ĉe la Manhejma Maj'a Foir'o en German'uj'o. Unu'a'vid'e ĝi aspekt'as kiel pied'pilk'o, hav'ebl'a en la kolor'o'j de ŝat'at'a'j futbal'a'j team'o'j. La rond'aĵ'o est'as tamen urn'o por la cindr'o de futbal-adept'o.

Ne est'as kon'at'e, ĉu la t. n. spirit'a akompan'ant'o (nun oft'e laik'o en kvazaŭ'pastr'a kostum'o) de la solen'aĵ'o komenc'as la ceremoni'o'n per fajf'il'o kaj post'e fort'a'tret'e kik'as la urn'o'n en gol'ej'ec'a'n tomb'o'tru'o'n.

Egal'e, la liver'int'o de la cindr'o tiu'n post'mort'a'n event'o'n evident'e dum'viv'e aspir'is kiel kulmin'a'n „last'a'n ŝot'o'n”.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o


Cindr'o de futbal-adept'o'j pov'as nun est'i konserv'at'a'j en pied'pilk'a urn'o ornam'it'a laŭ la kolor'o'j de ŝat'at'a team'o. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Japan'o'j'n obsed'as pur'ec'o

Modern'a viv'o

JAPANI'O

Japan'o'j'n obsed'as pur'ec'o

Japan'o'j'n obsed'as la noci'o pri pur'ec'o. Ili ban'iĝ'as ne nur por si'n pur'ig'i sed ankaŭ por si'n plezur'ig'i. Mult'a'j japan'o'j ĉiu'tag'e ban'iĝ'as, long'e si'n merg'ant'e kaj si'n dorlot'ant'e en varm'o kaj ĝu'ant'e sen'ŝarĝ'iĝ'o'n en ban'kuv'o.

Tio'n ebl'ig'as abund'a kaj mal'mult'e'kost'a akv'o. Jam en 1428 kore'a diplomat'o menci'is en si'a raport'o pri la viv'o de la japan'a popol'o la mult'a'j'n komun'a'j'n ban'ej'o'j'n. Por mult'a'j japan'o'j est'as grand'a ĝoj'o vizit'i dum la feri'o'j varm'a'j'n font'o'j'n, da kiu'j en'land'e nombr'iĝ'as pli ol 3500, dank'e al la vulkan'o'j.

Ankaŭ en la guberni'o Nagano trov'iĝ'as special'a varm'a font'o por sovaĝ'a'j simi'o'j, kiu'j ven'as el apud'a'j mont'o'j kaj ĝu'as re'freŝ'ig'a'n ban'iĝ'o'n.

Haŭt'o

Ban'iĝ'o progres'ig'as la san'o'n per varm'ig'o, pli'bon'ig'ant'e la sang'o-cirkul'ad'o'n kaj for'lav'ant'e infekt'a'j'n ĝerm'o'j'n. Sed kurac'ist'o'j avert'as, ke tro da ban'iĝ'o kaj lav'ad'o for'pren'as la neces'a'n gras'o'n, kiu protekt'as la haŭt'o'n.

Pli grav'e, trans'ir'o el varm'a ĉambr'o al mal'varm'a mal'vest'ej'o kaj de'nov'e al varm'a ban'ej'o kaj ban'kuv'o kaŭz'as rapid'a'n ŝanĝ'o'n de la sang'o'prem'o (varm'o'ŝok'o). Tio pov'as okaz'ig'i kor'infarkt'o'n aŭ cerb'a'n apopleksi'o'n.

Tiel ĉiu'jar'e en Japani'o mort'as mult'a'j pro la varm'o'ŝok'o'j. Laŭ esplor'ad'o de medicin'a institut'o, en 2011 pli ol 17 000 mort'is en ban'ej'o'j – pli-mal'pli kvar'obl'e pli ol la 4611, kiu'j mort'is pro trafik'akcident'o'j.

Post'aĵ'o

Unu el la modern'a'j invent'aĵ'o'j de Japani'o est'as neces'ej'a kuv'et'o kun lav'il'o. La huf'um-form'a sid'plat'o est'as antaŭ'e varm'ig'it'a, kaj post el'flu'o per buton'o-prem'o aper'as ajut'o, kiu el'ŝpruc'ig'as varm'a'n akv'o'n por lav'i la post'aĵ'o'n de la uz'ant'o. Paper'o'n oni uz'as nur por for'ig'i la rest'ant'a'n akv'o'n.

Japan'o'j trov'as tia'n kuv'et'o'n tre komfort'a kaj san'ig'a. Nun pli ol 80 % de la japan'a'j hejm'o'j instal'is tio'n. Ankaŭ staci'dom'o'j, hospital'o'j kaj ali'a'j publik'a'j konstru'aĵ'o'j komenc'is instal'i kuv'et'o'j'n, mult'foj'e pur'ig'at'a'j'n de serv'ist'o'j. Neces'ej'o'j en Japani'o pli kaj pli far'iĝ'is komfort'a'j kaj pur'a'j.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o


Japan'a neces'ej'o: preciz'e reg'at'a por garanti'i pur'ec'o'n.

Fakt'o'j kaj faktur'o'j

OPINI'O

Fakt'o'j kaj faktur'o'j

German'a'j leĝ'o'j disting'as noci'o'j'n, kiel ekzempl'e fuĝ'o, azil'o, migr'ad'o, labor'serĉ'o aŭ ali'land'a sub'ten'o'pet'o. Sed oni oft'e sen'disting'e uz'as la vort'o'n „azil'pet'ant'o” por ĉia en'migr'ant'o.

En Germani'o ekzist'as konstituci'a rajt'o pri azil'o por politik'e, religi'e, seks'e aŭ simil'e persekut'at'a'j person'o'j. Tiu'j hom'o'j oft'e ne plu pov'as ating'i sekur'a'n teren'o'n, ĉar ili (ekzempl'e krist'an'o'j, kurd'o'j) risk'as est'i mort'ig'it'a'j de la tiel nom'at'a Islam'a Ŝtat'o aŭ Bok'o Haram . Por tia'j hom'o'j valid'as la german'a azil'rajt'o, se tiu'n land'o'n ili ating'as.

Sed last'a'temp'e okaz'is bus'a'j karavan'o'j nord'e'n el balkan'a'j land'o'j, kie viv'kondiĉ'o'j ebl'e por kelk'a'j person'grup'o'j ne est'as agrabl'a'j, sed dum jar'cent'o'j kutim'a'j. Laŭ la german'a azil'a leĝ'o ili ne rajt'as rest'i. Tamen tie ili plen'ŝtop'as la akcept'ej'o'j'n. Kost'as mult'e, dum la prav'ig'o de la mal'ebl'o de rest'ad'o, ili'n viv'ten'i kaj post'e re'transport'i bus'e, trajn'e, eĉ flug'e. Kelk'a'j plur'foj'e prov'as.

Aktual'e prov'as ating'i Eŭrop'o'n plur'a'j ali'a'j hom'grup'o'j. Est'as admir'ind'a'j person'o'j, kiu'j ver'e pro persekut'ad'o tra'mov'is si'n tra dezert'o'j kaj ankoraŭ pov'is pag'i mar'bord'e alt'a'j'n sum'o'j'n al krim'ul'o'j por ŝip'aĉ'a transport'ad'o nord'e'n trans Mediterane'o. Sed tiu'j est'as nun mal'mult'a'j.

Ven'as tag'e plur'a'j mil'o'j da hom'o'j el region'o'j de la orient'a Mediterane'o, kiu'j ne plu vol'as vid'i ŝanc'o'n bon'fart'e viv'i en la propr'a hejm'land'o, ĉu pro ia prem'o, ĉu pro ekonomi'a diferenc'o dis'de la eŭrop'a'j cirkonstanc'o'j. Kaj, kiel okaz'is antaŭ'ne'long'e, mult'a'j tra Turki'o kaj Greki'o ating'is Hungari'o'n, kie ili – kvankam ĝi est'as sekur'a ŝtat'o eŭrop'a – ne vol'is rest'i.

Ili postul'is transport'ad'o'n al Germani'o, la glor'a land'o de la pretend'at'a'j rajt'o'j. Kaj Germani'o send'is bus'o'j'n kaj trajn'o'j'n, ĉar oni tie nun fleg'as „bon'ven'ig'a'n akcept'o-kultur'o'n”, kvankam oni eĉ ne kapabl'as registr'i kaj dis'divid'i la ven'ant'a'j'n amas'o'j'n.

Part'o de la nun'a german'a generaci'o kred'as, ke ĝi dev'as tiel kompens'i la kulp'o'j'n de la pra'pra'av'o'j (ĉu brit'o'j, franc'o'j, hispan'o'j, rus'o'j aŭ uson'an'o'j sam'e konsider'as si'a'n histori'o'n?). Jes, ili bon'intenc'e ag'u en la nun'a situaci'o. Sed ali'a'j hom'o'j, sam'e bon'kor'a'j, bon'vol'a'j, ne'ksenofobi'a'j, inter'naci'em'a'j, pli sobr'e interpret'as la fakt'o'j'n kaj la faktur'o'j'n.

Tiu'j ne est'as nur mon'a'j kaj rilat'as ne nur al Germani'o. Ili rilat'as al la kultur'o. Se en tiu ĉi jar'o est'as pli ol milion'o (sekv'os antaŭ'vid'ebl'e famili'an'o'j), kiom oni pov'as supoz'i dum kelk'a'j pli'a'j jar'o'j? Ĉu tiam rest'os sufiĉ'e da lok'o'j por la ver'a'j merit'ont'o'j de azil'o?

Ind'as al Eŭrop'o gard'i si'a'n azil'a'n kultur'o'n. Sed ind'as al la region'o'j de Eŭrop'o gard'i ankaŭ si'a'n propr'a'n kultur'o'n, de la plej nord'a'j insul'o'j ĝis Mediterane'o, ĝis Galegi'o kaj Galici'o kaj Balt'a Mar'o.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
La land'o'n defend'u!

Politik'o

INDONEZI'O

La land'o'n defend'u!

La reg'ist'ar'o de Respublik'o Indonezi'o anonc'is program'o'n por defend'i la land'o'n. Jun'ul'o'j kaj tiu'j mal'pli ol 50 jar'o'j'n aĝ'a'j est'os trejn'it'a'j por far'iĝ'i „plen'a indonezi'an'o”. Sub'ten'as la plan'o'n ĝeneral'e pli aĝ'a'j hom'o'j, dum jun'ul'o'j ne tiom entuziasm'iĝ'as.

La aprob'ant'o'j de la program'o taks'as ĝi'n taŭg'a por nun'temp'a'j indonezi'an'o'j. Ili opini'as, ke la tut'mond'iĝ'o iom for'ig'as la sent'o'n pri naci'ec'o. Ili dir'as, ke la jun'ul'ar'o far'iĝ'is tro eŭrop'ec'a kaj ne plu am'as si'a'n patr'uj'o'n. Nenio'n ĝi sci'as pri la land'a kultur'o, pri ĝi'a'j leĝ'o'j kaj princip'o'j.

Milit'o'j

Krom'e la mal'jun'ul'o'j kred'as, ke pro la mult'a'j milit'o'j en la mond'o nepr'as, ke indonezi'an'o'j si'n prepar'u por defend'i la land'o'n. Tiel ili vol'as „indonezi'ig'i” la jun'ul'o'j'n, por ke post'e tiu'j daŭr'e reg'u la land'o'n sen'problem'e kaj saĝ'e.

Kontraŭ'as la plan'o'n la jun'ul'o'j. Ili taks'as la program'o'n sen'util'a kaj ne vol'as sub'met'iĝ'i al milit'ist'a trejn'ad'o. Neces'as grand'a buĝet'o por real'ig'i la program'o'n. Ili prefer'as, ke la mon'o est'u direkt'at'a al sub'evolu'int'a'j part'o'j de la land'o aŭ al akv'o- aŭ elektr'o-proviz'o.

Generaci'o'j

La jun'ul'o'j kontraŭ'as la asert'o'n, ke ili ne plu am'as si'a'n patr'uj'o'n. Ĉiu am'as kaj pret'as defend'i si'a'n land'o'n, ili dir'as, sed ebl'e ne laŭ la manier'o de antaŭ'a'j generaci'o'j.

Malgraŭ kritik'o'j, malgraŭ la kost'o la reg'ist'ar'o decid'is tamen okaz'ig'i la program'o'n. Sed ĝi ankoraŭ ne est'as lanĉ'it'a. Mult'a'j jun'ul'o'j simpl'e ne pret'as part'o'pren'i. Kaj rest'as la demand'o: ĉu post la program'o la jun'ul'ar'o ver'e pli am'os si'a'n land'o'n?

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o


La naci'a emblem'o de Indonezi'o: Garuda Pancasila. Garudo est'as la best'o, per kiu la hindu'a di'o Viŝnu vetur'as. Ĝi est'as grand'a bird'o kaj signif'as fort'ec'o'n. La vort'o'j signif'as: „Plur'as/mal'sam'as, sed unu'iĝ'as”: tem'as pri la plur'ec'o de la indonezi'a popol'o. Fot'o: GUNAWAN KARTAPRANATA

Bel'a'j vort'o'j, mal'bel'a'j memor'o'j

El mi'a vid'punkt'o

Bel'a'j vort'o'j, mal'bel'a'j memor'o'j

Histori'ist'o'j memor'os la jar'o'n 2015 pro ĝi'a'j ne'digest'ebl'a'j sandviĉ'a'j kvalit'o'j. Komenc'e kaj fin'e, sub'e kaj supr'e, murd'a'j atenc'o'j en la franc'a ĉef'urb'o, Pariz'o: en la mez'o, inter la du, fuĝ'int'o'j, rifuĝ'int'o'j, trans'mar'e'n vojaĝ'ant'a'j, por al'front'i al ne'cert'a, foj'foj'e mal'amik'a, akcept'o en pli kaj pli nervoz'a Eŭrop'o.

La januar'a atak'o kontraŭ la satir'a franc'a magazin'o Charlie Hebdo pere'ig'is 11 hom'o'j'n kaj vund'is pli'a'j'n 11. Mort'is ali'a'j pro ali'a'j atak'o'j dum la sekv'a'j tag'o'j.

Pli mort'ig'a'j est'as paralel'a'j atak'o'j mez'e de novembr'o ĉe divers'a'j lok'o'j en Pariz'o: koncert'ej'o, sport'ej'o, kaf'ej'o'j kaj restoraci'o'j. Mort'is minimum'e 129 hom'o'j, vund'iĝ'is, kelk'a'j grav'e, cent'o'j da ali'a'j, kiu'j kun'e soci'um'is dum relativ'e mild'a vendred'a vesper'o.

La respond'ec'o'n pro la plej sang'a atenc'o en okcident'a Eŭrop'o ek'de la fin'o de la du'a mond'o'milit'o agnosk'is Islam'a Ŝtat'o.

Kio'n far'i? Ornam'i publik'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n per la tri'kolor'a franc'a flag'o montr'as solidar'ec'o'n kun popol'o sufer'ant'a, sed ne nur franc'o'j sang'as. Sang'as ĉiu'j, kiu'j kred'as je raci'a'j, human'ism'a'j norm'o'j kaj kiu'j vol'as pli just'a'n, pli egal'a'n mond'o'n.

Nepr'as, ke okcident'a'j pov'o'j re'ekzamen'u si'a'n politik'o'n, si'a'n milit'ism'o'n, en land'o'j de la mez'a orient'o. Ĝis kiu grad'o kulp'as okcident'a'j prezid'ant'o'j kaj ĉef'ministr'o'j pro la nun'a ĥaos'a situaci'o, en kiu la hieraŭ'a mal'amik'o est'as la hodiaŭ'a amik'o (kaj ricev'ant'o de la „ben'o'j” de flor'ant'a arm'il'o-industri'o)?

Ceter'e est'u not'it'e, ke nukle'a'j arm'il'o'j, mult'e'kost'a'j, apenaŭ prav'ig'ebl'a'j en la nun'a ekonomi'a ŝpar-reĝim'o, ne protekt'as kontraŭ teror'ist'o'j, nek en Eŭrop'o, nek en mez'a Orient'o.

Nepr'as ankaŭ, ke la islam'an'o'j laŭt'e denunc'u tiu'j'n, kiu'j fi'ag'as en la nom'o de ili'a religi'o, ili'a profet'o. Ne ebl'as pretend'i, ke la teror'ist'o'j ne est'as islam'an'o'j, do rest'as iel ne'tuŝ'ebl'a'j. Ili ja est'as islam'an'o'j, kiel ajn tord'it'a ili'a interpret'ad'o de t. n. nobl'a'j aŭ sankt'a'j tekst'o'j (kiu'j permes'as, kred'ebl'e, ajn'a'n interpret'ad'o'n).

Se la islam'a komun'um'o vol'as si'n distanc'ig'i dis'de frenez'ul'o'j kaj murd'ist'o'j, ĝi'a'j estr'o'j dir'u. Ripet'e kaj publik'e. En raport'o'j pri la pariz'a'j atenc'o'j, mi ĝis nun ne trov'is kondamn'o'j'n el la buŝ'o'j de imam'o'j kaj ali'a'j ĉef'islam'an'o'j. Dum'e ordinar'ul'o'j, la hom’ sur la strat'o, em'as dir'i: „Nu ... tiu'j islam'an'o'j. Ĉiu'j sam'a'j ... ĉiu'j frenez'a'j ...”

Inter'temp'e mi demand'as mi'n, ĉu est'as ali'a land'o ol Franci'o, kiu tiom dign'e, tiom elegant'e, re'ag'us al tia kriz'o. En la lern'ej'o, en la universitat'o, mi stud'is la franc'a'n, sed mi'a'j stud'o'j nun'temp'e apenaŭ help'as, kiam mi est'as en Franci'o, aŭ spekt'as televid'e franc'lingv'a'n seri'o'n ( ekz. la polic'a'n dram'o'n Engrenages , esperant'e „Spiral'o'j”).

Almenaŭ laŭ mi'a orel'o mal'ferm'iĝ'is grand'a abism'o inter mi'a universitat'a franc'a kaj la rapid'e el'paf'at'a, ĵargon'e pez'a franc'a, kiu'n mi feri'e aŭ film'e aŭd'as. Tamen, kiam la franc'a prezid'ant'o, François Hollande, televid'e al'parol'as la franc'a'n popol'o'n, formal'e, mal'rapid'e, pri la atenc'o'j, mi kompren'as. Ĉiu'n vort'o'n, ĉiu'n nuanc'o'n.

Tem'as pri la stil'o, la manier'o orator'i. Se vi kompren'as almenaŭ la lern'ej'a'n franc'a'n, trov'u film'er'o'n pri la re'ag'o de Hollande ĉe Youtube kaj prov'u traduk'i en vi'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n kaj kapt'i la sam'a'n gravit'as 1. Eg'e mal'facil'e, eĉ en Esperant'o, ĉar oni ne traduk'as simpl'e vort'o'j'n, sed ton'o'n kaj, fon'e, kultur'o'n, tradici'o'n, kultur'o'n.

Dign'e re'ag'i al katastrof'o, kies efik'o'j sent'ebl'is kaj ankoraŭ sent'ebl'as tra la mond'o, ne re'viv'ig'os murd'it'o'j'n, ne re'ven'ig'os am'it'a'j'n ge'frat'o'j'n kaj ge'fil'o'j'n. Tamen ĝi help'os al la franc'a popol'o kun'kompren'i, kun'konsol'iĝ'i, kun'kurac'iĝ'i.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O
1. gravit'as (latin'a): pez'o, serioz'ec'o, dign'o.
Spic'a nov'jar'o

ARMENI'O

Spic'a nov'jar'o

La antikv'a'j armen'o'j hav'is tri nov'jar'a'j'n fest'o'j'n. Ĝis la 25 a jar'cent'o antaŭ la nun'a era'o la nov'a jar'o komenc'iĝ'is la 21an de mart'o, printemp'e, kiam vek'iĝ'as la natur'o.

La du'a'n nov'a'n jar'o'n, aŭ Navasard (nav, nov'a; sard, jar'o), oni fest'is en la somer'o. Laŭ legend'o, Hajk Aĥeĥnavor venk'is la mal'amik'o'n Bel kaj don'is liber'ec'o'n al si'a popol'o. Tio okaz'is la 11an de aŭgust'o en la jar'o 2492 antaŭ la nun'a era'o. Ĉi tiu fest'o indik'is la komenc'iĝ'o'n de la armen'a nov'a jar'o.

Tiu'n fest'o'n ĉe'est'is la ge'car'o'j kun la armen'a arme'o kaj part'o'pren'is hom'o'j el la tut'a land'o. Cel'at'e est'is ne nur ĝoj'ig'i sed ankaŭ unu'ec'ig'i la popol'o'n. Oni fest'is dum kelk'a'j tag'o'j, konsum'ant'e dolĉ'a'j'n trink'aĵ'o'j'n kaj mal'fort'a'j'n vin'o'j'n.

Tritik'o

Mal'mult'o'n oni manĝ'is, sed sur'tabl'e nepr'e star'is plad'o'j el rond'a tritik'o, kiu kresk'is nur en Armeni'o. El tiu tritik'o oni bak'is pan'o'n, kiu'n dum tiu'j ĉi tag'o'j oni rajt'is nek prunt'e don'i nek pren'i. Trov'ebl'is ankaŭ plad'o'j kun spic'o el la flor'et'o ngatcaĥik , kiu kresk'is sur dekliv'o'j de la mont'o Ararat.

Ek'de la 18 a jar'cent'o la nov'a jar'o ek'as la 1an de januar'o. Interes'e, ke sur'tabl'a'j plad'o'j komenc'iĝ'as per no: ngatcaĥik (absint'o), nur (granat'o), nuŝ (migdal'o) kaj ali'a'j.

Lid'a ELBAKYAN
korespond'ant'o de MONAT'O en Armeni'o


Sur'tabl'a'j plad'o'j komenc'iĝ'u per no: jen narinĝ (oranĝ'o'j) kaj nuŝ (migdal'o'j). Fot'o: ARAKSJA ELBAKJAN

Mank'is nur tri ...

Mank'is nur tri ...

Sen'iluzi'iĝ'is la alban'o'j pro la rifuz'o akcept'i Kosov'o'n kiel membr'o'n de Unesk'o. Ne ebl'is en la ĝeneral'a kun'ven'o de Unesk'o ar'ig'i sufiĉ'e da voĉ'o'j favor'a'j al Kosov'o.

Sub'ten'is la membr'ec'o'n de Kosov'o 93 ŝtat'o'j, sed mank'is ankoraŭ tri, por ke la balkan'a land'o kaj ĝi'a'j du milion'o'j da loĝ'ant'o'j per du-tri'on'a pli'mult'o est'u al'ig'it'a.

Si'n de'ten'is

Kontraŭ'is la propon'o'n 59 land'o'j, sed si'n de'ten'is mult'a'j ali'a'j, inkluziv'e de ŝtat'o'j, kiu'j jam agnosk'as Kosov'o'n, ekzempl'e Japani'o, Sud-Korei'o kaj Pol'land'o.

Apart'e koler'ig'is la alban'o'j'n la fort'a opozici'o de Serbi'o, sub'ten'at'a de Rusi'o, kaj la fakt'o, ke mult'a'j si'n'de'ten'int'o'j, kiel Palestin'o kaj Liban'o, aparten'as al Organiz'aĵ'o de Islam'a Kun'labor'o, en kiu membr'as Albani'o jam de 20 jar'o'j.

Bardhyl SELIMI
Atenc'o'j en Pariz'o: kun'kulp'as la politik'ist'o'j

OPINI'O

Atenc'o'j en Pariz'o: kun'kulp'as la politik'ist'o'j

Post la atenc'o'j en la franc'a ĉef'urb'o Pariz'o la 13an de novembr'o 2015, kiam teror'ist'o'j de la tiel nom'at'a Islam'a Ŝtat'o ( IS) mort'ig'is 130 hom'o'j'n kaj vund'is cent'o'j'n da ali'a'j, neces'as ne nur montr'i kompat'o'n, sed pri'pens'i kaŭz'o'j'n kaj sekv'o'j'n.

Ĉu tiu'j atenc'o'j, kun grav'ec'o neniam spert'it'a en Franci'o, rezult'as de re'ag'o de Islam'a Ŝtat'o al franc'a agres'o? Ĉu do tem'as pri venĝ'o? Jam dum kelk'a'j monat'o'j franc'a'j ĉas'aviad'il'o'j, kadr'e de koalici'o estr'at'a de Uson'o, atak'as IS -pozici'o'j'n en Siri'o kaj Irak'o.

Observ'ant'o'j, oft'e si'n nom'ant'e special'ist'o'j, rimark'ig'as, ke Franci'o de'nov'e hav'as arme'o'n, kiu'n ĝi em'as send'i ekster'land'e'n, ekzempl'e al la Centr'a Afrik'a Respublik'o aŭ al Mali'o (kie kelk'a'j'n tag'o'j'n post la pariz'a'j atenc'o'j teror'ist'o'j mort'ig'is 21 hom'o'j'n en hotel'o en la ĉef'urb'o Bamak'o). Nun al Siri'o. Ili memor'ig'as, ke Siri'o, kun Liban'o, est'is inter la du mond'o'milit'o'j franc'a protektorat'o. Tial, ver'ŝajn'e, Briti'o ĝis nun hezit'as tro inter'ven'i.

La eks'a prezid'ant'o, Nicolas Sarkozy, sam'e send'is ĉas'aviad'il'o'j'n al Libi'o por help'i sen'potenc'ig'i la diktator'o'n Ĥadafi. La rezult'o nun klar'e vid'ebl'as: ĥaos'o.

Ebl'as argument'i, ke franc'a'j prezid'ant'o'j milit'em'as ekster'land'e por kaŝ'i si'a'j'n fiask'o'j'n en'land'e. Ili al'front'as al mal'facil'e solv'ebl'a'j soci'a'j problem'o'j, ekzempl'e al ŝrump'ant'a ekonomi'o, al sen'labor'ec'o. Sukces'o, aŭ almenaŭ pri'a impres'o, foj'foj'e pli facil'e trov'ebl'as ekster la propr'a'j land'lim'o'j.

Tamen prezent'as si'n ali'a'j kaŭz'o'j. Sen'dub'e IS klopod'as est'ig'i intern'a'n milit'o'n en land'o'j kiel Franci'o, kie hom'o'j de mal'sam'a'j religi'o'j kaj kred'o'j pac'e kun'viv'as, ĝeneral'e sukces'e. Est'us grand'a ating'o por IS, se ĝi prosper'us dis'ig'i franc'a'j'n islam'an'o'j'n dis'de ali'a'j civit'an'o'j, kiu'j ili'n em'us kulp'ig'i pri teror'ism'o.

Feliĉ'e la pli'mult'o de la franc'o'j ne en'fal'os ĉi tiu'n kapt'il'o'n – krom man'plen'o da faŝist'o'j.

Ali'flank'e oni vid'as, ke preskaŭ ĉiu'j atak'int'o'j est'is jun'ul'o'j nask'iĝ'int'a'j kaj eduk'it'a'j en Franci'o – ankaŭ ĉe la januar'a'j atenc'o'j kontraŭ la gazet'o Charlie Hebdo kaj la super'bazar'o Hypercacher . Preskaŭ ĉiu'j est'is kon'at'a'j de la polic'o pro delikt'o'j kiel ŝtel'ad'o aŭ mis'uz'o de narkot'aĵ'o'j. Mult'a'j'n jun'ul'o'j'n la franc'a ŝtat'o perfid'is, en la senc'o, ke apart'e tiu'j, kies radik'o'j kuŝ'as ekster Eŭrop'o, sent'as si'n eksklud'at'a'j de la franc'a soci'o.

Tamen tiu ĉi situaci'o est'as long'e kon'at'a. Tem'as ĉef'e pri soci'a problem'o, malgraŭ religi'a'j aŭ histori'a'j aspekt'o'j, kiel spur'o'j de koloni'ad'o. Ankaŭ la solv'o'j est'as kon'at'a'j. Neces'as fru'e fiks'i buĝet'o'j'n por pli'a ekonomi'a integr'ad'o kaj pli bon'a eduk'ad'o por mal'ferm'i al jun'a'j hom'o'j taŭg'a'j'n labor-posten'o'j'n.

Jam en kelk'a'j kvartal'o'j la proporci'o de sen'labor'ul'o'j ating'is pli ol 50 %. Sed en land'o super'ŝut'it'a de ŝuld'o'j, kun lim'ig'it'a buĝet'o kaj gvat'at'a de Brusel'o, dub'ind'as, ĉu ebl'os real'ig'i tia'j'n plan'o'j'n. Sed jen la sol'a manier'o kre'i long'daŭr'a'n solv'o'n kaj kontraŭ'batal'i la ekstrem'ism'o'n de IS.

Inter'temp'e kresk'as la tim'o de ordinar'a'j civit'an'o'j pri la al'ven'o de migr'int'o'j, pro milit'o'j aŭ religi'a persekut'ad'o, el Siri'o, Irak'o, Afgani'o kaj ali'a'j land'o'j.

Mi dub'as, ĉu franc'a'j politik'ist'o'j vol'as aŭ eĉ kapabl'as est'ig'i la bezon'at'a'j'n rimed'o'j'n, soci'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n, por solv'i la problem'o'n. Ili pens'as pri ven'ont'a'j elekt'o'j kaj ne dezir'as el'spez'i mon'o'n por help'i ge'jun'ul'o'j'n, ĉar tio signif'us alt'ig'i impost'o'j'n kaj sam'temp'e mal'popular'ec'o'n.

Pli facil'e est'as fleg'i pro'pek'a'n kapr'o'n kaj for'turn'i la atent'o'n de la propr'a'j mis'o'j al tiu'j de teror'ist'o'j. Ĝust'e tiel puŝ'as ekstrem'dekstr'a'j parti'o'j, kiel Naci'a Front'o gvid'at'a de Marin'e Le Pen. Cert'e okaz'os pli'a'j atenc'o'j. La franc'o'j si'n prepar'u por milit'o.

Pierre GROLLEMUND
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o
Kot'a'j lavang'o'j: metafor'a'j kaj real'a'j

BRAZIL'O

Kot'a'j lavang'o'j: metafor'a'j kaj real'a'j

Vad'as Brazil'o tra politik'a skandal'o, ekonomi'a kriz'o kaj ekologi'a katastrof'o. Sub tia'j mal'facil'aĵ'o'j ferm'iĝ'as la unu'a jar'o de la du'a mandat'o de la prezid'ant'in'o Dilma Rousseff [ diŭma ruséf ].

Post tri si'n'sekv'a'j kaj sukces'a'j prezid'a'j mandat'o'j la koalici'o reg'at'a de la Labor'ist'a Parti'o ek'lik'is jam en 2014. Tiam, okaz'e de la last'a ĝeneral'a balot'ad'o por deput'it'o'j, senat'an'o'j kaj la respublik'estr'o, tiu politik'a inter'lig'o ne plu ar'ig'is favor'a'n nombr'o'n da seĝ'o'j en la ĉambr'o de deput'it'o'j aŭ en la senat'o.

Ribel'o

Kvazaŭ tio ne sufiĉ'us por mal'help'i la respublik'estr'ar'o'n decid'i ekzempl'e pri la buĝet'o por la ven'ont'a jar'o, kelk'a'j an'o'j de la parti'o de la vic'prezid'ant'o Michel Tem'er ribel'is. Ili'a ĉef'o est'as Eduard'o Cunha [ kunja ], elekt'it'a estr'o de la ĉambr'o de deput'it'o'j kun apog'o de la plej konservativ'a part'o de la opozici'ul'ar'o.

Proces'o

Paralel'e kun la politik'a kriz'o daŭr'as juĝ'afer'o'j cel'ant'a'j pun'i kontraŭ'leĝ'a'n uz'o'n de mon'o por parti'o'j kaj politik'ist'o'j. Inter ili el'star'as proces'o kontraŭ eks'a'j direktor'o'j kaj ali'a'j alt'rang'ul'o'j de Pet'robr'as [ petrobràs ], la plej grand'a brazil'a entrepren'o sub ŝtat'a reg'ad'o.

Arest'o

Kulmin'is la afer'o, kiam est'is fulm'e arest'it'a la reprezent'ant'o de la reg'ant'a parti'o ĉe la senat'o, fru'maten'e la 25an de novembr'o, laŭ ordon'o de la super'a kort'um'o, fakt'o neniam antaŭ'e registr'it'a en la histori'o de Brazil'o.

Katastrof'o

Al tiu lavang'o da mal'facil'aĵ'o'j, inkluziv'e de recesi'o kaj publik'a deficit'o, drast'e kontrast'ant'a al 12 jar'o'j da prosper'a'j ating'o'j, menci'ind'as, ke okaz'is la 5an de novembr'o la plej grand'a ekologi'a katastrof'o en Brazil'o.

Romp'iĝ'is bar'aĵ'o konstru'it'a por re'ten'i la rest'ant'a'n kot'o'n el fer'min'ej'o'j. La romp'iĝ'o est'ig'is lavang'o'n en'hav'ant'a'n 50 milion'o'j'n da kub'a'j metr'o'j da kot'o. Detru'it'a est'is unu el la distrikt'o'j de la municip'o Marian'a, en la sub'ŝtat'o Min'as- Ĝerajso, kaj venen'it'a'j kun grav'a'j damaĝ'o'j pli ol 700 kilo'metr'o'j de la river'o Doce [ dosi ] (dolĉ'a).

Fin'e la kot'lavang'o ating'is la mar'bord'o'n de la najbar'a sub'ŝtat'o Espirito - Santo. Tamen subit'e kolaps'is la akv'o-sistem'o, de kiu de'pend'is la loĝ'ant'ar'o, kaj pere'is viv'a'j est'aĵ'o'j de la river'a ekologi'a sistem'o. Tiel esting'iĝ'is la tradici'a'j fiŝ'kapt'ad'o, bred'ad'o kaj agrikultur'o.

Skandal'o

Respond'ec'as pri la tragedi'o la entrepren'o Samarco [ samarko ], kies kapital'o divid'iĝ'as inter la brit'a-aŭstrali'a BHP Billiton [ bíliton ] kaj la brazil'a Val'e do Rio Doce. Ĉi-last'a kompani'o est'as eks'a ŝtat'a firma'o, skandal'e privat'ig'it'a en 1997, pro iniciat'o de la tiam'a prezid'ant'o Fernand'o Henrique Cardoso [ enriki kardozu ], la last'a antaŭ la era'o de la Labor'ist'a Parti'o.

Laŭ fak'ul'o'j est'os bezon'at'a cent'o da jar'o'j por re'viv'ig'i la natur'a'n medi'o'n en tiu basen'o de la sud-orient'a region'o de la land'o. Inter'temp'e brazil'an'o'j dev'os tra'viv'i tri pli'a'j'n jar'o'j'n de la mandat'o de la nun'a prezid'ant'o.

Jozef'o LEJĈ
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
<mark>Scilly</mark> -insul'ar'o: Et'a paradiz'o

Turism'o

BRITI'O

La insul'ar'o Scilly : Et'a paradiz'o

En Irland'o ŝajn'e mal'mult'a'j hom'o'j sci'as, ke tre proksim'e al ili'a land'o situ'as et'a insul'ar'o kun preskaŭ mediterane'a'j pejzaĝ'o kaj flaŭr'o. Por tio'n spert'i oni ne bezon'as flug'i al for'a sud'a feri'ej'o. Ĉi-printemp'e ni est'is invit'it'a'j vizit'i parenc'o'j'n en okcident'a Angli'o kaj decid'is profit'i la okaz'o'n por ekskurs'i al la Insul'o'j Scilly (angl'e Isles of Scilly [ ajlz ov sil'i] kornval'e Syllan , esperant'e ver'ŝajn'e Silioj ), kiu'j situ'as 45 km for de la kornval'a du'on'insul'o.

Kornval'o mem est'as la plej sud-okcident'a region'o de la brit'a ĉef'ter'o. Ĝi est'as mal'grand'a duk'land'o, kies oficial'a reg'ant'o kaj posed'ant'o est'as la princ'o Karl'o ( Charles), plej aĝ'a fil'o de la aktual'a reĝ'in'o de la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o. Kvankam administraci'e la insul'ar'o est'as part'o de Kornval'o, ĝi hav'as lok'a'n konsil'ant'ar'o'n kaj iom da aŭtonomi'o.

Al'vetur'o

Por ating'i la insul'o'j'n ni flug'is de Exeter [ ékseta ] en la angl'a graf'land'o Dev'o'n. La vojaĝ'o daŭr'is preskaŭ unu hor'o'n. Tamen de Kornval'o al Saint Marys [ sejnt mejriz ], la plej grand'a insul'o, la flug'o est'as mult'e pli mal'long'a. Tiu'j, kiu'j ne ŝat'as vojaĝ'o'n en aviad'il'o, pov'as vetur'i sur'mar'e ek'de la kornval'a du'on'insul'o per la bel'a ŝip'o Scillonian .

La arkipelag'o konsist'as el 5 loĝ'at'a'j insul'o'j, 5 ne'loĝ'at'a'j kaj 45 rok'a'j insul'et'o'j. La plej grand'a ( Saint Marys, kornval'e Ennor , kio signif'as „ĉef'ter'o”) hav'as 1666 loĝ'ant'o'j'n kaj are'o'n de 6,29 km 2.


Sur la du'e plej grand'a insul'o Tresco [ tresko ], kiu est'as privat'a, sed mal'ferm'it'a al la publik'o, est'as unu el la plej bel'a'j ĝarden'o'j de Briti'o, hav'ant'a ekzotik'a'j'n arb'o'j'n kaj plant'o'j'n el mult'a'j land'o'j, inkluziv'e speci'o'j'n el Aŭstrali'o, Sud'a Afrik'o kaj Amerik'o. Ĉiu insul'o de la arkipelag'o est'as ĉarm'a kaj flor'plen'a.

Saint Marys simil'as bel'e ord'ig'it'a'n mikro'soci'o'n kun du urb'et'o'j nom'e Hugh Town [ hju taŭn ] kaj la pitoresk'a Old Town [old taŭn ]. En Hugh Town est'as grand'a haven'o, histori'a fortik'aĵ'o, butik'o'j kaj kooperativ'a super'bazar'o, apotek'o, hotel'o'j kaj gast'ej'o'j. Ali'lok'e sur la insul'o est'as hospital'o, flug'haven'o, ĉarm'a'j ĝarden'o'j, natur'promen'ej'o, bavar'a kaf'ej'o, interes'a'j arkeolog'a'j rest'aĵ'o'j, du lern'ej'o'j – unu tre grand'a, por la infan'o'j de la tut'a insul'ar'o – preĝ'ej'o'j anglikan'a, katolik'a kaj metod'ist'a, pur'a'j plaĝ'o'j kaj esplanad'o'j, kaj ali'a'j al'log'aĵ'o'j.

Saint Marys hav'as fajr'o'brigad'o'n kaj du polic'an'o'j'n, kiu'j sub'ten'as la pac'o'n en la insul'ar'o. Est'as mal'mult'e da agrikultur'o sur la lim'ig'it'a kultiv'ebl'a teren'o. La fundament'o'n de la insul'a ekonomi'o est'ig'as precip'e turism'o kaj kultiv'ad'o de narcis'o'j, eksport'at'a'j al la ĉef'ter'o.


De la haven'o de Saint Marys ekskurs'boat'o'j vetur'ig'as turist'o'j'n al la ali'a'j insul'o'j. Do ĉiu'tag'e oni pov'as vizit'i ili'n aŭ ĉirkaŭ'vetur'i la insul'et'o'j'n por observ'i mar'bird'o'j'n, fok'o'j'n kaj ali'a'n mar'a'n faŭn'o'n. Kiam la veter'o est'as mal'pli bon'ven'ig'a, oni pov'as pas'ig'i iom da temp'o en la fortik'aĵ'o, la urb'a muze'o aŭ en unu el la komfort'a'j trink'ej'o'j, kiu'j propon'as bon'gust'a'n manĝ'aĵ'o'n kaj kornval'a'n tradici'a'n cidr'o'n, bier'o'n aŭ vin'o'n. Ni'a gast'ej'o en Saint Marys est'is tre bon'a, kaj ni'a'j gast'ig'ant'o'j ver'e simpati'a'j.

Re'vigl'ig'o de la kornval'a

Sed nun valor'as skrib'i io'n pri la kornval'a lingv'o. Tradici'e oni dir'as, ke tiu lingv'o, kiu aparten'as al la tiel nom'at'a P -kelt'a grup'o de la kelt'a famili'o de lingv'o'j, mal'aper'is pro la mort'o de la vir'in'o, Dolly Pentreath, supoz'ebl'e la last'a de'nask'a parol'ant'o de la kornval'a. Tamen est'as evident'e, ke kon'o kaj interes'iĝ'o pri la kornval'a daŭr'is dum la 19 a jar'cent'o, kaj en la 20 a okaz'is rimark'ind'a re'nask'iĝ'o de la lingv'o. Du el la plej aktiv'a'j gvid'ant'o'j de tiu re'nask'iĝ'o est'is Henry Jenner [henr'i ĝen'a] (1848-1934), fak'ul'o pri la kelt'a'j lingv'o'j, kaj Robert Mort'o'n Nance [ nans ] (1873-1959), mar'a arkeolog'o.

Nun en la tut'a Kornval'o okaz'as event'o'j en kaj pri la lingv'o. En preskaŭ ĉiu'j urb'o'j en la duk'land'o trov'iĝ'as lern'ej'a'j klas'o'j, kie oni instru'as ĝi'n. Kaj lern'ant'o'j kaj parol'ant'o'j montr'as grand'a'n entuziasm'o'n malgraŭ la fakt'o, ke la kornval'a ne est'as facil'a lingv'o pro si'a komplik'a sistem'o de konsonant'a ŝanĝ'iĝ'o. Ek'de la re'vigl'ig'o de la lingv'o sufiĉ'e mult'a'j libr'o'j est'is el'don'it'a'j en tiu lingv'o, kaj daŭr'e aper'ad'as pli da titol'o'j. La nombr'o de parol'ant'o'j konstant'e kresk'as, kaj ekzist'as mal'grand'a grup'o da de'nask'a'j parol'ant'o'j.

La kornval'a lingv'o est'as simil'a al la kimr'a kaj eĉ pli al la breton'a, kiu fakt'e de'ven'as de la lingv'o de brit'o'j (kelt'o'j), kiu'j el'migr'is dum la fru'a mez'epok'o al la franc'a teritori'o, nun nom'at'a Bretoni'o. La kornval'a ne de'ven'as rekt'e de la antikv'a gaŭl'a lingv'o. En la jar'o 2002, laŭ la du'a part'o de la Eŭrop'a Ĉart'o pri Region'a'j kaj Minoritat'a'j Lingv'o'j, la kornval'a est'is agnosk'it'a, kaj en 2009 Unesk'o rang'alt'ig'is si'a'n klasifik'o'n pri ĝi de la kategori'o „mort'int'a” al „en'danĝer'ig'it'a”.

Sur la Insul'ar'o Scilly ni trov'is indik'o'n pri la influ'o de la lingv'o en la nom'o'j de plur'a'j dom'o'j en Saint Marys kaj la kornval'a'j nom'o'j de la unu'op'a'j insul'o'j. Tamen ni aŭd'is nur la angl'a'n (kaj foj'foj'e la pol'a'n!).

Kiel post'skrib'o mi menci'u, ke antaŭ long'e (pli ol 50 jar'o'j!) ni kon'at'iĝ'is kun ĝarden'ist'o, kiu est'is unu el la tiam ne tre mult'a'j parol'ant'o'j de la kornval'a en la vilaĝ'o Perranporth. Li ĝentil'e invit'is ni'n al si'a hejm'o, kie li'a patr'in'o regal'is ni'n per te'o kaj tradici'a kornval'a safran'kuk'o.

Pli'e, antaŭ ne tiom long'e ni trov'iĝ'is en Kornval'o, kaj vizit'ant'e la bibliotek'o'n en Newquay [ njuki ] (kornval'e Tewynn Pleustri ), la kornval'a ĉef'urb'o, mi surpriz'iĝ'is pri la fakt'o, ke tuŝ'ekran'o apud la en'ir'ej'o est'is kaj en la angl'a kaj en la kornval'a lingv'o'j.

La Insul'ar'o Scilly kaj la kornval'a ĉef'ter'o est'as ver'e al'log'a cel'o por feri'ant'o'j.

Garbhan MAC AIODH
korespond'ant'o de „Monat'o” en Irland'o
La mirakl'o de la parol'o

Rakont'o'j

La mirakl'o de la parol'o

Mi dir'is al panj'o, ke mi ir'as serĉ'i mi'a'n ŝanc'o'n en la viv'o. Nenio'n ŝi respond'is. Ŝi nur kap'jes'is. Ŝi sci'is, ke mi for'ir'os por ĉiam kaj ŝi rest'os sol'a. Ŝi cert'is, ke tiel dev'as okaz'i. Iam antaŭ tre long'e, antaŭ mi'a nask'iĝ'o, ŝi sam'e dir'is al si'a patr'in'o, ke ŝi for'ir'as. Kaj ŝi'a patr'in'o, mi'a av'in'o, nenio'n dir'is, ne halt'ig'is ŝi'n. Ebl'e ankaŭ la av'in'o nur kap'jes'is.

Mi sci'is, ke loĝ'i en grand'a urb'o ne est'as facil'e, sed mi dezir'is konvink'i mi'n mem, ke mi est'as fort'a, ke mi pov'as naĝ'i en la ond'o'j de la viv'o kaj mi ne dron'os. Mi ek'ir'is de la fund'o, kaj mi dev'is el'naĝ'i, ating'i bord'o'n. Mi ne hav'is ali'a'n ebl'ec'o'n. Aŭ mi rest'u en la vilaĝ'o ĉe panj'o, aŭ for'ir'u.

La grand'a urb'o est'as terur'a, sed mi dir'is al mi mem: mi ne ek'tim'u. Mi est'u kuraĝ'a. Mi est'is dek'ok'jar'a. Kiam oni est'as dek'ok'jar'a, oni opini'as, ke ĉiu'j pret'as help'i oni'n. Mi posed'is nenio'n, nur mi'a'n kor'o'n. Mi ne hav'is diplom'o'n kaj mon'o'n. Mi est'is sol'a. Mi lukt'os, neniu help'u mi'n. Mi vid'os, ĉu mi venk'os.

En ĵurnal'o, pli preciz'e sur pec'o de dis'ŝir'it'a ĵurnal'o, mi tra'leg'is, ke en iu privat'a hospital'o oni serĉ'as sanitar'ist'in'o'n. Iom mal'facil'e mi trov'is la hospital'o'n. Mi vetur'is per tram'o, per aŭtobus'o, post'e de'nov'e per ali'a aŭtobus'o, kaj fi'n-fin'e mi trov'is la hospital'o'n. Ĝi est'is preskaŭ ĉe la urb'o'rand'o, proksim'e al arb'ar'o. Mi en'ir'is ĝi'n, kaj vir'o-pord'ist'o halt'ig'is mi'n. Mi montr'is la pec'et'o'n el la ĵurnal'o, kaj mi dir'is al li, kial mi ven'is. La pord'ist'o ek'rigard'is mi'n de la kap'o ĝis la pied'o'j. Li ne est'is jun'a, li'a vizaĝ'o est'is kvazaŭ ĉiz'it'a el ŝton'o. Li'a'j nigr'a'j okul'o'j rigard'is mi'n suspekt'em'e. Tut'a'n minut'o'n li silent'e observ'is mi'n kaj post'e telefon'is al iu. Post dek minut'o'j ven'is dik'a vir'in'o kun blank'a mantel'o.

– Ven'u – dir'is ŝi al mi, kaj ni ir'is al ĉambr'o sur la du'a etaĝ'o.

Ŝi komenc'is demand'i mi'n, kiel mi nom'iĝ'as, de kie mi est'as, kial mi dezir'as labor'i en hospital'o. Ŝi avert'is mi'n, ke la labor'o en hospital'o est'as tre mal'facil'a. Mi zorg'os pri mal'san'ul'o'j, iu'j el ili tre mal'san'a'j, ali'a'j kapric'a'j, nervoz'a'j, sincer'e dir'it'e – frenez'a'j. La labor'o est'as mal'agrabl'a, mal'pur'a, kaj la salajr'o mizer'a. Mi respond'is al ŝi'a'j demand'o'j mal'long'e. Kiam ŝi demand'is mi'n, ĉu mi est'as edz'in'iĝ'int'a kaj ĉu mi hav'as infan'o'j'n, mi dir'is nur:

– Ne.

– Bon'e – ŝi al'rigard'is mi'n. – Vi komenc'os labor'i ĉi tie. Vi'a plej grand'a avantaĝ'o est'as, ke vi jun'as. Ĝis nun ven'is nur pensi'ul'in'o'j. Grav'as, ke vi jun'as kaj bel'as. Ĉi tie, en la hospital'o, dev'as labor'i bel'a'j jun'ul'in'o'j kiel vi, kiu'j rid'et'u kaj don'u esper'o'n al la mal'san'ul'o'j. La jun'ec'o est'as esper'o, ke la mond'o est'as ĝoj'o sen dolor'o kaj turment'o.

Mi komenc'is labor'i. Oni don'is sam'e al mi blank'a'n mantel'o'n kaj et'a'n blank'a'n ĉapel'o'n. De la kap'o ĝis la pied'o'j mi est'is blank'a. Kiam mi rigard'is mi'n en la spegul'o, mi ne pov'is ek'kon'i mi'n. Nur mi'a'j okul'o'j bril'is kiel du nigr'a'j buton'o'j, kaj mi'a'j brov'o'j simil'is al kom'o'j.

La labor'o ne est'is facil'a, sed mi est'is diligent'a, ĉar iam panj'o oft'e dir'is, ke ne est'as hont'ind'a labor'o kaj mi'a pan'o est'os dolĉ'a, se mi mem per'labor'os ĝi'n. De maten'o ĝis vesper'o mi est'is inter mal'san'ul'o'j, kaj mi prov'is esper'ig'i ili'n, kiel dir'is al mi la fleg'ist'in'o. Mi rid'et'is al ili, kaj de mi'a rid'et'o ili'a'j vaks'a'j vizaĝ'o'j ek'bril'et'is, kaj ili'a'j sek'a'j lip'o'j flustr'is „dank'o'n”. Mi ĉiam est'is tie, kie oni bezon'is mi'n, kaj mi jam trankvil'e naĝ'is en la mar'o de la viv'o, en kiu'n mi salt'is, kiam mi ek'ir'is de mi'a nask'a vilaĝ'o. Mi jam dezir'is est'i fleg'ist'in'o.

Foj'e la ĉef'kurac'ist'o al'parol'is mi'n. Jam antaŭ'e li vid'is mi'n, sed ĝis nun neniam al'parol'is mi'n.

– Kio est'as vi'a nom'o? – demand'is li.

Mi lev'is la kap'o'n kaj respond'is:

– Jan'a.

Li est'is nur tri'dek'jar'a kaj jam ĉef'kurac'ist'o. Laŭ ĉiu'j en la hospital'o li spert'is solv'i eĉ la plej mal'facil'a'j'n problem'o'j'n. Li est'is alt'a, svelt'a kun mal'hel'a krisp'a har'ar'o kaj okul'o'j, kiu'j simil'is al grand'a'j vin'ber'o'j. Li'a naz'o est'is iom agl'a, kaj pro tio li hav'is sever'a'n mien'o'n.

– Vi'a voĉ'o est'as bel'a – dir'is li, sed kvazaŭ al si mem.

Mi ne kompren'is, kial li menci'as mi'a'n voĉ'o'n. Mi'a voĉ'o hav'is nenio'n komun'a'n kun mi'a labor'o en la hospital'o. Mi lav'is, pur'ig'is, puŝ'is invalid'vetur'il'o'j'n, kaj mi preskaŭ ne parol'is, ne konversaci'is. Kial li interes'iĝ'is pri mi'a voĉ'o?

Li demand'is mi'n:

– Ĉu vi pov'as leg'i?

Tio konstern'is mi'n. Ĝis nun neniu en la hospital'o demand'is, ĉu mi pov'as leg'i. Mi al'rigard'is li'n por konstat'i, ĉu li parol'as serioz'e. Ebl'e li ŝerc'is, sed en tiu ĉi tag'o mi ne hav'is bon'humor'o'n por ŝerc'o'j. Li tamen tiel rigard'is mi'n, kvazaŭ li dezir'is al'rigard'i mi'a'n anim'o'n. Mi respond'is, ke mi pov'as leg'i, ke mi ne est'as analfabet'a, ke mi fin'is gimnazi'o'n kaj li ne pens'u, ke mi est'as iu, kiu nenio'n lern'is.

– Bon'e – dir'is li. – La jun'ul'o, kiu kuŝ'as en la ĉambr'o numer'o kvin sur la du'a etaĝ'o est'as sen'konsci'a. Mi hav'as ide'o'n. Vi ĉiu'n tag'o'n dev'as est'i ĉe li kaj leg'i al li voĉ'e.

– Kio'n mi leg'u? – ne kompren'is mi.

– Libr'o'n.

– Kia'n libr'o'n?

– Roman'o'n aŭ novel'ar'o'n – dir'is li iom abrupt'e. – Mi dezir'as vid'i, ĉu la leg'ad'o help'os li'n re'konsci'iĝ'i.

Mi jam opini'is, ke la doktor'o est'as tut'e frenez'a aŭ ĵus komenc'is frenez'iĝ'i. Ĉu ebl'as tio? Mi leg'os, kaj la mal'san'ul'o re'konsci'iĝ'os? Kio'n opini'as la ĉef'kurac'ist'o? Ja, la kurac'il'o'j ne help'as li'n, kaj ĉu la leg'ad'o help'os? La hospital'o ne est'as lern'ej'o. Mi pret'is ek'rid'aĉ'i, sed la doktor'o al'rigard'is mi'n sever'e.

– Ĉio est'as klar'a, ĉu ne? Morgaŭ maten'e vi komenc'os leg'i!

– Jes, sinjor'o doktor'o.

– Kaj ne leg'u rapid'e. Vi leg'u mal'rapid'e kaj klar'e.

– Jes, sinjor'o doktor'o. Mi leg'os mal'rapid'e kaj klar'e.

Vesper'e, kiam mi re'ven'is hejm'e'n, mi komenc'is cerb'um'i, kia'n libr'o'n mi leg'u. En la ĉambr'o, kiu'n mi lu'is, mi ne hav'is libr'o'j'n. Mi ne al'port'is el la vilaĝ'o libr'o'j'n. De kiam mi est'is en la urb'o, mi ne aĉet'is libr'o'n. Mi opini'is, ke mi bezon'os nek roman'o'j'n, nek novel'ar'o'j'n. Kial neces'is al mi libr'o'j, ĉu ili pov'is help'i mi'n? Subit'e mi memor'is, ke en la unu'a semajn'o, kiam mi al'ven'is en la urb'o'n kaj mi kon'is neniu'n, mi est'is en la urb'a bazar'o. Mi sid'is tie, sur benk'o; ĉe mi est'is mi'a'j du grand'a'j sak'o'j. La hom'o'j preter'pas'is sen al'rigard'i mi'n. Ebl'e ili opini'is, ke mi sid'is por almoz'pet'i. Mi'a kap'o est'is klin'it'a, mi est'is lac'a pro la vag'ad'o tra la urb'o. Subit'e iu halt'is ĉe mi. Est'is jun'ul'o, iom pli aĝ'a ol mi, ebl'e student'o, vest'it'a en el'frot'it'a nigr'a jak'o kun long'a ŝal'o kaj nigr'a ĉapel'o. Li'a'j okul'o'j est'is verd'a'j kiel sirop'o el ment'o. Man'e li ten'is libr'o'n kaj don'is ĝi'n al mi.

– Pren'u – li dir'is. – Mi tra'leg'is ĝi'n, kaj ĝi plaĉ'is al mi.

Li ŝov'is la libr'o'n en mi'a'j'n man'o'j'n, kaj li for'ir'is. Mi rigard'is li'a'n dors'o'n, medit'ant'e, ke la frenez'ul'o'j iĝ'as pli kaj pli. Post'e mi al'rigard'is la kovr'il'paĝ'o'n. La titol'o de la libr'o est'is –Mar'a Stel'o– de Juli'a'n Modest. Mi intenc'is ĵet'i la libr'o'n en la plej proksim'a'n rub'uj'o'n, sed mi ne sci'as, kial, mi met'is ĝi'n en unu el la sak'o'j. De tiam la libr'o kuŝ'is en la sak'o. Mi forges'is ĝi'n tie. Nun mi el'pren'is ĝi'n.

Ven'ont'maten'e mi en'ir'is la ĉambr'o'n numer'o kvin, kie kuŝ'is la jun'ul'o. La ĉambr'o est'is hel'a kun unu lit'o. La jun'ul'o aspekt'is tri'dek'jar'a. Li'a vizaĝ'o blank'is kiel kret'o, kaj li'a'j okul'o'j est'is ferm'it'a'j. Se oni ne sci'us, ke li est'as sen'konsci'a, oni opini'us, ke li dorm'as profund'e. Ĉe la lit'o est'is seĝ'o. Mi sid'iĝ'is kaj komenc'is leg'i. Mi tra'leg'is la unu'a'n novel'o'n en la libr'o. Tem'is pri knab'o, sen ge'patr'o'j, en lern'ej'a pension'o. Mi leg'is sen dezir'o, kred'ant'e, ke est'os nenia rezult'o de mi'a voĉ'leg'ad'o. Tamen mi dev'is leg'i. La ĉef'kurac'ist'o pov'us ven'i kaj kontrol'i, ĉu mi plen'um'as mi'a'n task'o'n. Mi leg'is mal'rapid'e, kiel dir'is la doktor'o, kaj iom post iom la leg'ad'o iĝ'is por mi interes'a. Mi imag'is la knab'o'n en la lern'ej'a pension'o. Famili'o el Norvegi'o adopt'is li'n. Ebl'e en la mond'o ver'e okaz'as mirakl'o'j. La knab'o est'is cigan'o. La norveg'a famili'o adopt'is li'n, zorg'is pri li, li plen'kresk'is kaj iĝ'is inĝenier'o. Ver'ŝajn'e kun mi pov'os okaz'i io simil'a. Mi dezir'as est'is fleg'ist'in'o kaj labor'i en tiu ĉi hospital'o. Post'e ebl'e mi edz'in'iĝ'os al iu jun'a kurac'ist'o, ni hav'os infan'o'j'n, kaj ni est'os bon'a famili'o. Mi ne dezir'is mult'e de la viv'o – nur hav'i labor'o'n, famili'o'n kaj infan'o'j'n.

Mi leg'is dum hor'o, kaj de temp'o al temp'o mi al'rigard'is la jun'ul'o'n. Li kuŝ'is sen'mov'a sur la lit'o, kaj sur li'a vizaĝ'o, glat'a kiel porcelan'o, eĉ ne unu muskol'o ek'trem'is. Mi opini'is kun bedaŭr'o, ke li neniam vek'iĝ'os kaj neniam re'konsci'iĝ'os. Van'a'j est'as la klopod'o'j kaj la eksperiment'o per la leg'ad'o de la ĉef'kurac'ist'o.

La sekv'a'n tag'o'n mi de'nov'e en'ir'is la ĉambr'o'n, kaj mi de'nov'e komenc'is leg'i. Mi leg'is, sed mi'a'j dub'o'j rest'is. Ĉu la leg'ad'o hav'as senc'o'n? Ĉu li aŭd'as mi'a'n voĉ'o'n, aŭ ebl'e li'a konsci'o percept'as tio'n, kio'n mi leg'as, ebl'e li kompren'as la histori'o'j'n, pri'skrib'it'a'j'n en la novel'o'j. Ver'ŝajn'e mi'a voĉ'o emoci'as li'n, kaj li dezir'us vid'i mi'n. Li dezir'us mal'ferm'i la okul'o'j'n kaj vid'i mi'a'n vizaĝ'o'n, mi'a'j'n okul'o'j'n. Kio est'as la sen'konsci'a stat'o? Kia sekret'o, mister'o ĝi est'as? Kiel la sen'konsci'o traf'as la hom'o'j'n, kaj kiel post long'a temp'o ili re'konsci'iĝ'as?

Kelk'a'j'n semajn'o'j'n mi leg'is, kaj la rakont'o'j el la libr'o al'log'is mi'n. De temp'o al temp'o mi al'rigard'is la jun'ul'o'n, kaj mi parol'is al li. Mi demand'is, kiel li fart'as, ĉu la rakont'o'j plaĉ'as al li kaj ĉu li kiel mi imag'as la hero'o'j'n, pri kiu'j tem'as en la rakont'o'j?

Iu'n tag'o'n, post unu'hor'a leg'ad'o, subit'e ŝajn'is al mi, ke la jun'ul'o iom mov'iĝ'is. Mi al'rigard'is li'n konstern'it'e. Mi sid'is sen'mov'a sur la seĝ'o kaj strab'is al li'a vizaĝ'o. Ŝajn'is al mi, ke li mov'iĝ'is, aŭ ebl'e mi eg'e dezir'is, ke li ek'mov'iĝ'u. Mi de'nov'e ek'leg'is, sed mi rimark'is, ke li ver'e mov'iĝ'as. Mi rigard'is li'n. Tre mal'rapid'e li mal'ferm'is la okul'o'j'n kaj al'rigard'is la plafon'o'n, post'e turn'is la kap'o'n al mi. Mi sid'is kiel pajl'o'ŝtop'it'a, kaj mi ne kuraĝ'is eĉ spir'i. Antaŭ mi'a rigard'o la jun'ul'o kvazaŭ re'viv'iĝ'is.

– Kie mi est'as? – demand'is li flustr'e.

– En hospital'o – respond'is mi.

– Ĉu en hospital'o? Kial? Kial mi est'as ĉi tie?

– Bon'vol'u ne parol'i – dir'is mi kaj tuj sonor'ig'is por al'vok'i la deĵor'ant'a'n fleg'ist'in'o'n.

Post minut'o ŝi en'ir'is la ĉambr'o'n.

– La mal'san'ul'o re'konsci'iĝ'is! – preskaŭ ek'kri'is mi.

La fleg'ist'in'o ne kred'is mi'a'j'n vort'o'j'n. Ŝi al'rigard'is la jun'ul'o'n.

– Jes – dir'is ŝi kaj tuj vok'is la ĉef'kurac'ist'o'n.

Li ven'is, kaj li'a'j unu'a'j vort'o'j est'is:

– Ne'kred'ebl'e! Mi'a eksperiment'o per la leg'ad'o sukces'is!

Mi feliĉ'is. Mi ankoraŭ ne kred'is, ke mi'a leg'ad'o viv'ig'is la jun'ul'o'n, aŭ ebl'e ne la leg'ad'o. Tamen io profund'e en mi cert'ig'is mi'n, ke la leg'ad'o far'is mirakl'o'n, ke la parol'o est'as mirakl'o.

Juli'a'n MODEST
Kred'o'j blind'a'j je fakt'o'j dub'ind'a'j

Ese'o'j

SCIENC'O

Kred'o'j blind'a'j je fakt'o'j dub'ind'a'j

Ĉu Jesu'o Krist'o ver'e ekzist'is? Kiu li est'is en la real'ec'o? Kiam ek'skrib'is la hom'ar'o? Ĉu William Shakespeare mem verk'is si'a'j'n teatr'aĵ'o'j'n? Ĉu la murd'int'o de la franc'a reĝ'o Henrik'o la 4 a ag'is sol'a? En kiu fak'o la 20 a jar'cent'o ind'as la nom'o'n „grand'a jar'cent'o”? Ĉu la kvin plej grand'a'j (laŭ la angul'a grand'ec'o) planed'o'j de la sun'sistem'o (Merkur'o, Venus'o, Mars'o, Jupiter'o, Saturn'o) est'is ĉiam vid'ebl'a'j en la ĉiel'o? Jen kelk'a'j tikl'a'j demand'o'j, kiu'j ŝajn'as kontraŭ'bat'i la tradici'e akcept'it'a'j'n opini'o'j'n.

Mult'a'j histori'a'j tem'o'j est'as kon'at'a'j al ni dank'e al lern'ej'a instru'ad'o aŭ per'e de la tiel nom'at'a'j am'as-komunik'il'o'j. Foj'foj'e est'as tamen mal'facil'e disting'i mit'o'j'n de tio, kio'n ĝis nun klar'ig'is la histori'a'j aŭ la scienc'a'j esplor'o'j. Esperant'ist'o'j mem oft'e front'as person'o'j'n, kiu'j kred'as, ke ili'a inter'naci'a lingv'o est'as art'e'far'it'aĵ'o, neniam, nenie kaj de neniu parol'at'a kaj al'don'e sen'a je propr'a kultur'o. Kaj tiu'j person'o'j firm'e opini'as, ke ili'a'j kred'o'j spegul'as la real'o'n.

La ver'o est'as, ke la pli'mult'o de la hom'o'j est'as tre mal'oft'e inform'it'a pri scienc'a'j esplor'o'j koncern'e tem'o'j'n jam de'long'e konsider'at'a'j'n firm'ig'it'a'j. Kial ne prov'i re'konsider'i ili'n kun objektiv'ec'o, kompar'ant'e la fakt'o'j'n, sur kiu'j si'n apog'as dis'a'j opini'o'j? Ja la fakt'o'j, ne la kred'o'j, konduk'u oni'n al ia opini'o.

Al'proksim'iĝ'o

Ĉu ni ver'e sci'as, kiu do est'is, en la histori'o, Jesu'o Krist'o; ĉu ni ŝuld'as la invent'o'n de la skrib'ad'o al la sumer'an'o'j, 3500 jar'o'j'n antaŭ la komun'a era'o; ĉu ekzist'as raci'a'j argument'o'j por pled'i por la ekzist'o de iu perd'it'a kontinent'o, kies nom'o est'is Atlantid'o; ĉu la planed'o Venus'o est'is ĉiam vid'ebl'a? Pri tia'j tem'o'j (kaj ali'a'j) oni rajt'as pens'i kaj serĉ'i real'ec'a'j'n element'o'j'n por star'ig'i al si propr'a'n opini'o'n, sen'de'pend'e de la influ'o de la tradici'o, de scienc'a'j dogm'o'j kaj simil'a'j afer'o'j.

Ĝust'e ĉi tia'n al'proksim'iĝ'o'n montr'as ali'flank'e André Cherpillod en si'a libr'o Mensog'o'j kaj sekret'o'j de la histori'o. Kiel ateist'o, Cherpillod ne tim'as pri'konsider'i religi'a'j'n tem'o'j'n, sed li klopod'as, sen antaŭ'juĝ'o'j, konsider'i nur histori'a'j'n element'o'j'n. Unu'a ekzempl'o est'as la serĉ'ad'o de fakt'o'j cert'a'j pri la person'o de Jesu'o Krist'o, mort'ig'it'a de la romi'an'o'j.

Mort'o'tuk'o

Ali'a ekzempl'o, part'e lig'it'a al la antaŭ'a, rilat'as al la mort'o'tuk'o konserv'at'a en Torin'o, pri kiu la rom'katolik'a tradici'o asert'as, ke ĝi spegul'as la vizaĝ'o'n de la mort'int'a Krist'o: Cherpillod al'ven'is al la konklud'o (surpriz'a, ebl'e ankaŭ por li mem), ke nenio mal'help'as tia'n ebl'o'n. Fakt'e, la kon'at'a dat'ad'o de tiu tuk'o per karbon'o 14 est'is plen'um'it'a sub ver'e dub'ind'a'j kondiĉ'o'j: la esplor'o, kiu dat'is la mort'o'tuk'o'n, okaz'is ceter'e en la mez'epok'o. Tamen, spit'e al la mank'o de fin'a pruv'o, mult'a'j fakt'o'j scienc'a'j (ekzempl'e la natur'o de la tuk'o) kaj histori'a'j montr'as, ke tiu objekt'o ja pov'as est'i la mort'o'tuk'o de vir'o kruc'um'it'a en la 1 a jar'cent'o de la komun'a era'o, ebl'e Jesu'o Krist'o mem.

Kelk'a'j tre mal'bon'e kon'at'a'j tem'o'j est'as konciz'e pri'skrib'it'a'j en la menci'it'a libr'o, kiel la el'trov'o de pra'histori'a'j skrib'aĵ'o'j en okcident'a Eŭrop'o sur ost'o'j aŭ ŝton'o'j dat'iĝ'ant'a'j de la paleolitik'o. Sed la tradici'o asert'as, ke la skrib'ad'o (pli preciz'e, oni alud'as al la kojn'o'form'a skrib'aĵ'o) unu'e aper'is en la sumer'a period'o, 3,5 jar'mil'o'j'n antaŭ la komun'a era'o!

Kleopatr'a

„Et'a'j kaŭz'o'j kaj grand'a'j konsekvenc'o'j”. Jes, se la naz'o de Kleopatr'a ne est'us tiom long'a (kaj bel'a!), la histori'o ebl'e est'us ali'a. Kaj oni pov'us si'n demand'i: „Kio okaz'us, se ...”, sen tamen hav'i la ebl'o'n al'ven'i al cert'a respond'o. Iel ajn, libr'o'j tia'j, kiel ĉi-last'a de André Cherpillod, konduk'as ni'n re'konsider'i kon'at'a'j'n tem'o'j'n kaj kuraĝ'ig'as ni'n pens'i aŭtonom'e. Kiel kutim'e ĉe tia'j verk'o'j, la leg'ad'o est'as agrabl'a kaj vek'as re'ag'o'j'n en la leg'ant'o, ĉu konvink'it'a pri la teori'o'j de la aŭtor'o, ĉu ne. Sed ĝust'e tiu est'as la cel'o: kompren'ig'i, ke eĉ pri laŭ'ŝajn'e cert'a'j afer'o'j oft'e ne ekzist'as cert'ec'o kaj ke, sekv'e, ĉiu rajt'as dub'i pri ĉio.

Pierre GROLLEMUND
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o

André Cherpilllod : Mensog'o'j kaj sekret'o'j de la histori'o. El'don'is la aŭtor'o. 173 paĝ'o'j. Glu'bind'it'a. ISBN 978-2-36620-028-7.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Poŝ'telefon'a help'il'o por blind'ul'o'j

Scienc'o

TEKNOLOGI'O

Poŝ'telefon'a help'il'o por blind'ul'o'j

En la last'a'j monat'o'j de 2015 est'is oficial'e lanĉ'it'a Aipoly , interes'a program'o por poŝ'telefon'o'j, sen'dub'e ĝoj'ig'ont'a la tut'mond'a'n blind'ul'a'n komun'um'o'n. Tem'as ne pri krom'a amuz'a kaj temp'o'perd'ig'a vide'o'lud'o, sed pri spec'o de art'e'far'it'a okul'o kapabl'a re'kon'i, pri'labor'i kaj eĉ parol'e pri'skrib'i vid'aĵ'o'j'n fot'it'a'j'n per si'a telefon-kamera'o.

La invent'o est'as al'skrib'end'a al Albert'o Rizzoli, ital'a civit'an'o apenaŭ 22-jar'a kaj fil'o de la el'don'ist'o Angel'o Rizzoli, for'pas'int'a en 2013. Kun li kun'labor'is ankaŭ Marita Cheng, jun'ul'in'o el Aŭstrali'o jam premi'it'a en 2012 en si'a land'o kiel plej promes'plen'a scienc'ist'in'o. Antaŭ la oficial'a ek'aper'o de la program'o, ĝi est'is laŭ'dev'e test'it'a ĉe ok'dek'o da blind'ul'o'j; la koment'o'j de ĉi-last'a'j – pri la ebl'o hav'i fin'fin'e je propr'a dispon'o instrument'o'n util'a'n por tuj'a ek'kon'o de la ĉirkaŭ'ant'a mond'o – est'is tre flat'a'j, kio konvink'is la team'o'n, ke la temp'o'j est'as jam matur'a'j por dis'vast'ig'i kaj komerc'ig'i la program'o'n, kvankam io ankoraŭ pli'bon'ig'ebl'as.

Datum'baz'o

La funkci'ad'o de Aipoly est'as simpl'a: oni fot'as io'n kaj, post maksimum'e 20-sekund'a atend'o, al'ven'as detal'a kaj zorg'a pri'skrib'o de la fot'o. Kiu'manier'e tio ebl'as? Unu'e la poŝ'telefon'o send'as per'e de Inter'ret'o la fot'o'n al ret'a servil'o, kiu kompar'as la ricev'it'a'n bild'o'n kun milion'o'j da bild'o'j ĉiu'spec'a'j, registr'it'a'j kaj kolekt'it'a'j en apart'a datum'baz'o kaj koncern'ant'a'j pli ol 300 000 mal'sam'a'j'n objekt'o'j'n kaj situaci'o'j'n.

Detal'o'j

La unu'a'j rezult'o'j ŝajn'as est'i tre'eg'e pli bon'a'j ol tiu'j ĝis nun ating'it'a'j de simil'a'j ekzist'ant'a'j program'o'j, mult'nombr'a'j kaj foj'foj'e sen'pag'a'j, sed ne bon'e funkci'ant'a'j. La nov'ig'ec'o konsist'as ne en la koncept'ad'o mem de tia program'o, sed en la preciz'ec'o de la pri'skrib'o'j, kelk'foj'e kun ne'kred'ebl'a'j detal'o'j. „Vi nun vid'as vir'o'n rid'et'ant'a'n, kiu sur'met'is griz'a'n but'o'n-ĉemiz'o'n kaj en'man'e ten'as glas'o'n da frukt'o'suk'o”: jen ekzempl'a pri'skrib'o.

Financ'ad'o

Rizzoli, nun'temp'e dung'it'a ĉe Gugl'o, ricev'is financ'ad'o'n de 30 000 eŭr'o'j por evolu'ig'i si'a'n ide'o'n en'e de tiel nom'at'a Singularity University . Tem'as pri institut'o sub'ten'at'a kaj sponsor'at'a de Gugl'o mem, kiu elekt'as entrepren'ist'o'j'n el la tut'a mond'o kun la ambici'a cel'o help'i ili'n plen'um'i projekt'o'j'n, kiu'j pov'os pli'bon'ig'i la viv'kvalit'o'n de miliard'o da hom'o'j en'e de jar'dek'o.

Konus'o

La ide'o kre'i tiu'n program'o'n nask'iĝ'is post la konstat'o, ke robot'o'j kaj komput'il'o'j, kvankam tre evolu'int'a'j, mal'facil'e sci'pov'as vid'i kaj „leg'i” hom-manier'e la real'a'n mond'o'n. Mank'as fakt'e al ili la fleks'ebl'ec'o neces'a por elekt'i, kio'n puŝ'fal'ig'i sur'strat'e (kompren'ebl'e kiam tio est'as ne'evit'ebl'a), ĉu infan'o'n aŭ oranĝ'a'n konus'o'n. Aipoly mal'e inteligent'e analiz'as, re'kon'as kaj pri'skrib'as iu'n ajn bild'o'n, kiu'n oni sub'met'as al ĝi: kie oni si'n trov'as, kiu'j kolor'o'j vid'ebl'as, kiu'n ag'o'n oni far'as (ekzempl'e ĉu iu kur'as aŭ sid'as, rid'et'as aŭ plor'as).

Super'bazar'o

En'e de mal'grand'a temp'o'daŭr'o, blind'ul'o'j pov'as sci'i, kiu'j'n kaj kia'j'n vest'o'j'n sur'met'is ili'a'j ge'fil'o'j, sam'kiel re'kon'i eventual'a'j'n strat'a'j'n indik'o'j'n, lokaliz'i mal'proksim'a'j'n objekt'o'j'n aŭ, pli simpl'e, ek'sci'i, je la kiom'a hor'o la ven'ont'a aŭtobus'o pas'os aŭ kiu est'as la prez'o de er'o vend'at'a en super'bazar'o. Ĉio ĉi, not'ind'e, sen nepr'a help'o de akompan'ant'o kun karn'o kaj ost'o'j.

Bild'arkiv'o

La program'o, jam efik'a – kiel dir'it'e – el plur'a'j vid'punkt'o'j, kompren'ebl'e ankoraŭ hav'as kelk'e da pli'bon'ig'ot'a'j aspekt'o'j. Grup'o da program'ist'o'j nun labor'as je la pli'riĉ'ig'o de la bild'arkiv'o. Pen'valor'as tio'n far'i, ĉar en la mond'o viv'as 285 milion'o'j da blind'a'j person'o'j kaj, ĝis 2020, oni kalkul'as, ke tri'on'o el ili est'os ek'uz'int'a inteligent'a'n poŝ'telefon'o'n. En'e de mal'mult'a'j jar'o'j, ĝi do pov'us ver'e ŝanĝ'i la viv'o'n de blind'ul'o'j, en'ir'ant'e ili'a'n ĉiu'tag'ec'o'n kiel alt'valor'a help'il'o, sed ebl'e ankaŭ tiu'n de vid'ant'a'j person'o'j, ekzempl'e se oni lern'as fremd'a'n lingv'o'n kaj dezir'as ĝi'n praktik'i en original'a manier'o.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Scienc'ist'o kritik'it'a pro bunt'a bird'o mort'ig'it'a

OPINI'O

Scienc'ist'o kritik'at'a pro bunt'a bird'o mort'ig'it'a

En oktobr'o 2015 la inter'naci'a gazet'ar'o aper'ig'is en scienc'a'j rubrik'o'j diskut'ig'a'n nov'aĵ'o'n: post mult'jar'a serĉ'ad'o, la scienc'ist'o Chris Filardi fin'fin'e trov'is mal'oft'eg'a'n spec'o'n de alcion'o (scienc'e: Actenoides bougainvillei excelsus ) kaj post'e mort'ig'is ĝi'n, laŭ'dir'e je util'o de la scienc'o.

Jam de du jar'dek'o'j la fak'ul'o est'is serĉ'ant'a tia'n blu-lip'har'hav'a'n bird'o'n, simil'a'n – dir'us mult'a'j ge'knab'o'j – al amuz'a kaj al'log'a pup'o. Oni sukces'is ĝi'n mal'kovr'i en'e de arb'ar'o situ'ant'a sur insul'o de la Pacifik'a Ocean'o, en la oceani'a mond'part'o. Tem'as pri sub'spec'o fakt'e viv'ant'a nur en Guadalcanal, en la insul'ar'o de Salomon'o'j.

Binokl'o

Oni taks'as, ke est'as rest'int'a'j mal'pli ol mil ĉi tia'j bird'o'j. Maskl'o de tiu spec'o est'is observ'it'a pas'int'ec'e tre mal'oft'e, kaj neniu ĝis nun est'is el'tir'int'a ties fot'o'n. Oni sukces'is kapt'i nur du in'a'j'n blu-lip'har'hav'a'j'n alcion'o'j'n, preciz'e en la 1920 aj kaj 1950 aj jar'o'j.

Fin'e de septembr'o 2015, Chris Filardi, direktor'o de la Pacifik'a program'o ĉe la Centr'o por la konserv'ad'o kaj la bio'divers'ec'o (part'o de la Uson'a muze'o pri natur'a histori'o en Novjork'o), aŭd'is kaj re'kon'is la tip'a'n „ kokoko - kieŭ ”-an log'o'n de maskl'a alcion'o, dum li si'n trov'is en arb'ar'o. Kio'n li do far'is? Li hast'is flank'e las'i si'a'n binokl'o'n kaj fot'i ĝi'n, sed post ties kapt'iĝ'o li ne plu liber'ig'is la simpati'a'n bird'et'o'n.

Best'o'protekt'em'ul'o'j

En unu'a faz'o, en si'a ret'a tag'libr'o, la fak'ul'o ne klar'ig'is, ke li mort'ig'is la best'o'n. La elekt'o de Filardi kaj de li'a'j koleg'o'j dis'ig'is la scienc'ist'a'n komun'um'o'n. Marc Bekoff, etologo kaj biolog'o, emerit'a profesor'o ĉe la universitat'o de Kolorad'o, bedaŭr'is, ke la mort'ig'o de best'o'j je scienc'a util'o est'as praktik'o tre komun'a, al kiu tamen oni dev'us baldaŭ met'i fin'o'n. La nov'aĵ'o ceter'e koler'ig'is mult'a'j'n best'o'protekt'em'ul'o'j'n kaj uz'ant'o'j'n de Inter'ret'o.

Iu'j kritik'is la ver'e ne'neces'a'n mort'ig'o'n de tiel mal'oft'a bird'o. Dank'e al Filardi, laŭ kelk'a'j scienc'ist'o'j, oni tamen pov'os pri'skrib'i kaj analiz'i detal'e la anatomi'o'n de la koncern'a bird'o, ĝis nun ne'kon'at'a: kio est'as bon'a afer'o. „Spit'e al tio, ke la ek'vid'o'j kaj la inform'o'j pri tia alcion'o est'as tut'e ne ĉiu'tag'a'j, la bird'o mem ne est'as rar'a. Ĝi ne risk'as tuj'a'n mal'aper'o'n”, prav'ig'is si'n Filardi. Laŭ taks'ad'o de ekologi'ist'o'j, ekzist'as inter 250 kaj 1000 bird'o'j tia'j: ne'mult'o, sed ankaŭ ne'mal'mult'o. La fakt'o, ke oni kapt'is kaj „buĉ'is” unu el ili hav'os grand'a'j'n avantaĝ'o'j'n por la ceter'a'j, laŭ iu'j scienc'ist'o'j. Oni pov'os fakt'e plen'um'i ties zorg'a'n analiz'o'n kaj pri'stud'i la hom'a'n kolizi'o'n kun tiu spec'o, por ebl'ig'i ĝi'a'n tra'viv'ad'o'n. Ali'vort'e: oni mort'ig'as unu kun la cel'o sav'i mil.

Planed'o

Intervju'at'e de MONAT'O, ge'jun'ul'o'j el plur'a'j land'o'j loĝ'ant'a'j en Kipr'o konfirm'as, ke ĉi tia'j prav'ig'o'j far'e de Filardi ne tut'e (aŭ tut'e ne) kontent'ig'as. „Est'as mult'a'j ali'a'j manier'o'j por pri'stud'i nov'a'n aŭ mal'oft'a'n spec'o'n. Mort'ig'i best'o'n dev'us est'i la last'a ebl'o, kiam mank'as ajn'a alternativ'o. Tio, kio'n la scienc'ist'o far'is, ne est'as apart'e profesi'a. Li dev'us konsci'i pri tio ĉi, ĉar tem'as pri element'a sci'o”, asert'is Matija, jun'ul'o serb'de'ven'a loĝ'ant'a en Limasolo. „Mi ne akcept'as la kruel'ec'o'n kontraŭ best'o'j. Ĝi est'as sen'kial'a. Best'o'j tut'e rajt'as viv'i sur tiu ĉi planed'o, sam'kiel ni hom'o'j. Mult'a'j hom'o'j argument'as, ke ni simil'e mort'ig'as best'o'j'n ĉiu'tag'e por ili'n manĝ'i. Sed tem'as pri du mal'sam'a'j afer'o'j, pri du mal'sam'a'j mort'ig'o'j. Manĝ'i est'as fakt'e natur'a bezon'o, dum tortur'i best'o'j'n ne. Ni ne sci'as, ĉu kaj kiom best'o'j toler'as dolor'o'n”, deklar'is Olja, el Ukraini'o.

Liber'ec'o

„Mi rigard'as li'a'n deklar'o'n, laŭ kiu li mort'ig'is la bird'o'n pro la bon'o de la hom'ar'o, tre mal'trankvil'ig'a. Est'as mult'e da hom'o'j sen'kor'a'j, kiu'j mort'ig'as sen kompren'i la grav'ec'o'n de tiu ag'o. Best'o'j vol'as kaj rajt'as si'a'n liber'ec'o'n. Mi opini'as, ke la fak'ul'o'j hav'is neniu'n kial'o'n por ag'i tiu'manier'e”, dir'is Mari'a, du'on'e kimr'a kaj du'on'e grek'kipr'a jun'ul'in'o.

„Mi est'as kontraŭ scienc'a test'ad'o ĉe best'o'j, ĉar ili tre sufer'as dum tiu ag'ad'o. Nepr'as pens'i, ke best'o'j mem hav'as anim'o'n, kiel hom'o'j, kaj ke cert'e ne plaĉ'us al ni est'i en la sam'a situaci'o”, opini'as Andria, 19-jar'aĝ'ul'in'o. „Plur'a'j scienc'ist'o'j – kiel la ne'forges'it'a Konrad Lorenz – pri'stud'is la kondut'o'n de best'o'j sen mort'ig'i ili'n kaj eĉ sen met'i ili'n en kaĝ'o'n. Sufiĉ'as ali'flank'e ring'o'j sur ili'a'j pied'o'j por kon'i ili'a'j'n kutim'o'j'n kaj ili'a'n ten'iĝ'o'n en la ĉirkaŭ'ant'a medi'o. La kial'o'j don'it'a'j de tiu scienc'ist'o est'as mi'a'opini'e bagatel'a'j. Li'a sci'vol'em'o simpl'e help'os tiu'n spec'o'n mal'aper'i pli rapid'e”, deklar'is sam'nom'a jun'ul'in'o el la mediterane'a insul'o.

Sent'o'kapabl'o

„Mi'a'flank'e, mi kred'as, ke la kial'o'j, kiu'j puŝ'is Chris Finardi mort'ig'i la alcion'o'n, ne est'is grav'a'j. Mi opini'as, ke plej mult'a'j hom'o'j ne hav'as sent'o'kapabl'o'n: oni neglekt'as la fakt'o'n, ke best'o'j mem hav'as kor'o'n. Ne est'is dev'ig'e mort'ig'i tiu'n bel'a'n bird'o'n”, al'don'is Vassilia, ankaŭ el la kipr'a respublik'o.

„Mi est'as konvink'it'a, ke la anatomi'o kaj la kondut'o de iu bird'o ne lud'as grav'a'n rol'o'n en la mond'o. Est'as mult'a'j eg'e pli serioz'a'j problem'o'j en la mond'o: pas'ig'i tiom da jar'o'j serĉ'ant'e mal'oft'a'n bird'o'n por post'e ĝi'n mort'ig'i (!) est'as ne'logik'e. Ceter'e, bird'o'j mem rajt'as viv'i: ĉi-okaz'e ja la scienc'ist'o'j kondut'is kiel best'o'j!”, kred'as Francesca, du'on'ruman'a knab'in'o.

Kre'it'aĵ'o'j

„En la nun'temp'a mond'o, plur'a'j opini'as, ke best'o'j est'as mal'pli dign'a'j ol hom'o'j. La scienc'ist'o'j ne kompren'as la per'fort'o'n, kiu'n ili provok'as al best'o'j. Ĉi-last'a'j ne mult'o'n dezir'as: sufiĉ'as montr'i al ili am'o'n, ili postul'as nenio'n ali'a'n”, deklar'is Mari'a, kipr'an'in'o rus'de'ven'a. „Ĝen'as mi'n tio, ke kelk'a'j hom'o'j ne respekt'as la natur'o'n. Ĉi tiu ter'o est'as kre'it'a por ĉia'j viv'ant'a'j kre'it'aĵ'o'j, ne nur por hom'o'j”, verdikt'as fin'e Karl'o, liban'de'ven'a knab'o.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Varm'izol'ad'o

Varm'izol'ad'o

Al la artikol'o Ŝpar'i energi'o'n - ne mon'o'n de Walter Klag (MONAT'O 2015/10, p. 14) mi vol'as al'don'i, ke varm'izol'ad'o de famili'a'j dom'o'j est'as tre popular'a ankaŭ en Slovaki'o. Laŭ fak'ul'o'j ĝi pov'as ŝpar'i ĝis du'on'o de la hejt'energi'o.

Posed'ant'o'j de famili'a'j dom'o'j en Slovaki'o pov'as akir'i ne're'ven'ig'ebl'a'n ŝtat'a'n subvenci'o'n de ĝis 6500 eŭr'o'j por la varm'izol'ad'o. Fundament'a kondiĉ'o est'as, ke la famili'a dom'o est'as maksimum'e dek jar'o'j'n aĝ'a. Krom'e unu'etaĝ'a loĝ'ej'o ne rajt'as hav'i pli ol 150 kvadrat'metr'o'j'n kaj du'etaĝ'a ne pli ol 250.

En 2016 Slovaki'o don'os subvenci'o'j'n de proksim'um'e 30 milion'o'j'n da eŭr'o'j por la varm'izol'ad'o de famili'a'j dom'o'j. La cel'o'j est'as klar'a'j: ŝpar'ig'i mon'o'n al la loĝ'ant'ar'o kaj dis'volv'o de mal'grand'a'j kaj mez'a'j entrepren'o'j.

Juli'us HAUSER
Slovaki'o
Formik'e labor'em'a, ŝaf'e obe'em'a

Modern'a viv'o

INSTRU'AD'O

Formik'e labor'em'a, ŝaf'e obe'em'a

La japan'a ministeri'o pri instru'ad'o aviz'is ĉiu'j'n 81 ŝtat'a'j'n universitat'o'j'n, ke ili konsider'u abolici'i, mal'grand'ig'i aŭ ŝanĝ'i fakultat'o'j'n pri human'ism'a'j aŭ soci'a'j scienc'o'j.

La ministeri'o kaj la reg'ist'ar'a parti'o rigard'as tia'j'n fak'o'j'n ne'produkt'a'j aŭ ne'util'a'j por la nun'temp'a soci'o. Ĝi opini'as, ke Japani'o urĝ'e bezon'as hom'o'j'n kun sci'o'j pri komput'ad'o, teknologi'o'j aŭ natur'a'j scienc'o'j, por ke la land'o efik'e konkur'u en era'o de rapid'a tut'mond'iĝ'o.

Akademi'o'j

Universitat'o'j kaj scienc'a'j akademi'o'j kritik'e re'ag'is. Eĉ gvid'ant'o'j de financ'a'j kaj industri'a'j entrepren'o'j, embaras'it'e pro krud'a aviz'o tia, anonc'is, ke la reg'ist'ar'a star'punkt'o ne spegul'as la nun'a'n kaj fakt'a'n bezon'o'n de Japani'o.

Est'as tamen evident'e, ke la reĝim'o de la ĉef'ministr'o, Abe Shinzo, lok'as universitat'a'n reform'o'n en si'a'n politik'o'n por kresk'ig'i la ekonomi'o'n. Li distribu'os ŝtat'a'j'n mon'sum'o'j'n laŭ la kontribu'o'j al tiu politik'o de ĉiu universitat'o.

Disciplin'o

Ali'flank'e la ministeri'o pri instru'ad'o intenc'as eksport'i la japan'stil'a'n lern'ej'a'n sistem'o'n al ekster'land'o. Tie, laŭ la ministeri'o, oni alt'e taks'as japan'a'j'n disciplin'o'n kaj ating'it'a'j'n stud'nivel'o'j'n.

Japan'stil'a instru'ad'o inkluziv'as pur'ig'ad'o'n de lern'ej'o'j far'e de lern'ant'o'j, tag'manĝ'o'n en la lern'ej'o, unu'ig'it'a'j'n ŝtat'a'j'n stud'program'o'j'n, kaj ŝtat'e reg'at'a'j'n lern'o'libr'o'j'n.

Tia sistem'o interes'os ŝtat'gvid'ant'o'j'n, kiu'j dezir'as, ke ili'a popol'o est'u formik'e labor'em'a kaj ŝaf'e obe'em'a.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o

Situaci'o sen'precedenc'a

BALKANI'O

Situaci'o sen'precedenc'a

Dum plur'a'j semajn'o'j fin'e de 2015 la politik'a opozici'o en Kosov'o blok'is sesi'o'j'n de la parlament'o. Tem'as pri du kial'o'j: mal'aprob'o de leĝ'o'j pri la demarkaci'a lim'lini'o kun Montenegr'o kaj pri la fond'iĝ'o de asoci'o de serb'a'j municip'o'j.

La du'parti'a parlament'a pli'mult'o, form'it'a de 81 el la 120 seĝ'o'j, propon'is al la tri'parti'a opozici'o part'o'pren'ad'o'n en komision'o kun inter'naci'a'j spert'ul'o'j por solv'i la problem'o'n pri la demarkaci'a lini'o kun Montenegr'o. La leĝ'o propon'at'a sen'ig'os Kosov'o'n de konsider'ind'a teritori'o.

Nul'ig'o

La ali'a leĝ'o, pri la serb'a'j municip'o'j, est'is jam send'it'a al la konstituci'a juĝ'ej'o por valid'ig'o. Sed la opozici'o insist'is pri la nul'ig'o de ambaŭ leĝ'o'j. Tiu'rilat'e ĝi organiz'is protest'o'j'n en kaj ekster la parlament'o, uz'ant'e eĉ per'fort'o'n.

Pro tio, koincid'e kun la Tag'o de Sen'de'pend'ec'o de Albani'o, la 28 a de novembr'o, la parlament'a estr'ar'o dev'is eksklud'i opozici'a'j'n deput'it'o'j'n. Kelk'a'j membr'o'j est'is arest'it'a'j kaj polic'ist'o'j mal'permes'is al opozici'an'o'j en'ir'i la parlament'ej'o'n. Jen, laŭ fak'ul'o'j, situaci'o sen'precedenc'a.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Tabu'o fal'as, vir'in'a <mark>pedofilio</mark> real'as

KRIM'OLOGI'O

Tabu'o fal'as, vir'in'a pedofilio real'as

Oni em'as mal'volont'e parol'i pri vir'in'a pedofilio, ebl'e ĉar efektiv'e ĝi'a ekzist'o ne est'as kon'at'a aŭ, pli ver'ŝajn'e, ĉar hom'o'j pro mult'a'j kial'o'j konsider'as mal'oportun'e mal'sekret'ig'i aŭ dis'vast'ig'i ĉi tia'n situaci'o'n. Pedofilio de'flank'e de vir'in'a'j individu'o'j est'as tamen fenomen'o tiom real'a kiom mal'trankvil'ig'a, bedaŭr'ind'e kapabl'a dis'fal'ig'i la emoci'a'j'n kaj raci'a'j'n cert'ec'o'j'n, al kiu'j ĉiu el ni est'as ankr'it'a kaj al'kroĉ'it'a.

Inter'ret'o

Materi'ig'i la ide'o'n pri vir'in'o'j seks'e log'at'a'j de infan'o'j fakt'e sku'eg'as ĉiu'n stereotip'o'n, kiu'n hom'o'j hav'as koncern'e in'genr'a'j'n ul'o'j'n. Ĉi tiu konstat'o konstern'e el'radik'ig'as mult'a'j'n koncept'o'j'n ĉe'est'ant'a'j'n en la komun'a imag'ar'o. En soci'o, kies gazet'ar'o rakont'as pli kaj pli da histori'o'j pri vir'in'a'j viktim'o'j de per'fort'o, ŝajn'as ne'imag'ebl'e (se ne blasfem'e) parol'i pri erotik'a'j impuls'o'j rilat'a'j al infan'o'j de'flank'e de vir'in'o'j mem. Tio aper'as des pli fi'a kaj aĉ'a, se seks'a mis'uz'o est'as plen'um'at'a de patr'in'o kontraŭ la propr'a fil'et'o mem. Est'as mal'facil'e por hom'o'j kred'i, ke mal'antaŭ la konsol'a – klasik'a – bild'o de vir'in'o natur'e inklin'a al la pri'zorg'ad'o kaj al la am'ad'o de jun'a'j kre'it'aĵ'o'j pov'as mal'e kaŝ'iĝ'i diabl'a konspir'ant'o aŭ eĉ cifer'ec'a pedofilo, kiu vag'ad'as tra la inter'ret'o serĉ'ant'e aŭd'o'vid'a'n material'o'n por prov'i kontent'ig'i ne'konfes'ebl'a'j'n seks'a'j'n fantazi'o'j'n.

Mens'o

Tia mond'o, nom'e la mond'o de vir'in'a pedofilio, ĝis antaŭ'ne'long'e konsci'e obskur'at'a de iu'spec'a „kolektiv'a ne'ad'o”, ja ekzist'as nek pli nek mal'pli ol ĝi'a maskl'a versi'o. Est'as fakt'o, pri kiu ni dev'as ek'konsci'i: ĉiu ajn individu'a kondut'o dev'as est'i interpret'at'a kiel esprim'o de person'ec'o matur'iĝ'int'a en'kadr'e de specif'a rilat'a kaj inter'ag'a kun'tekst'o; kaj en tiu kun'tekst'o la plej grav'a element'o ja ne est'as la genr'a diferenc'o inter vir'o'j kaj vir'in'o'j, sed la nur'a kompleks'ec'o de la hom'a mens'o.

Feri'um'ad'o

La fenomen'o de seks'a mis'uz'ad'o de infan'o'j de'flank'e de vir'in'o'j ek'aper'is proksim'um'e en la mal'fru'a'j 1970 aj kaj fru'a'j 1980 aj jar'o'j, kiam vir'in'o'j plej'part'e uson'a'j kaj kanad'a'j – kutim'e tem'is pri riĉ'a'j in'o'j eks'edz'in'iĝ'int'a'j aŭ vidv'in'o'j – komenc'is vetur'ad'i al ekzot'a'j paradiz'o'j. La cel'o? Serĉ'i la tiel nom'at'a'j'n Beach Boys , tio est'as lok'a'j'n infan'o'j'n kaj adolesk'ant'o'j'n, kiu'j pov'us kontent'ig'i ili'a'j'n seks'a'j'n dezir'o'j'n. Vir'in'o, sam'e kiel vir'o, do pov'as organiz'i period'o'n de feri'um'ad'o en tropik'a'j lok'o'j por serĉ'i tio'n, kio ŝi ne spert'as en la ĉiu'tag'a viv'o: pasi'o'n, seks'um'o'n, kelk'foj'e eĉ sentiment'o'n. Kiom ajn ne'kred'ebl'a tio aper'os al kelk'e da leg'ant'o'j, oni fid'ind'e taks'as, ke ĉiu'n jar'o'n pli ol 80 000 vir'in'o'j dediĉ'as si'n al seks'a turism'o. La vir'in'a fenomen'o tamen ŝajn'as est'i ne tut'e kompar'ebl'a kun la vir'a, ĉar in'o'j laŭ'regul'e nek molest'as nek seks'oper'fort'as.

Kliŝ'o

Ne simpl'as skiz'i unu'op'a'n profil'o'n de pedofilinoj. Tia'n mal'facil'ec'o'n prav'ig'as precip'e la stereotip'a manier'o, en kiu la seks'a mis'uz'ant'o est'as kutim'e pri'skrib'at'a kaj imag'at'a de la soci'o: maskl'o, ne'jun'a, mal'plaĉ'a el fizionomi'a vid'punkt'o kaj karakteriz'it'a de iom da psik'oz'a'j ec'o'j. Tiu regul'o ne est'as ĉiam valid'a. La mez'um'a pedofilo fakt'e hav'as tut'normal'a'n aspekt'o'n, est'as unu'a'vid'e ĝentil'a kaj afabl'a, ne hav'as specif'a'n aĝ'o'n. Des pli grav'e: ne nepr'e tem'as pri vir'o. Sen'kredit'ig'int'e la kliŝ'o'n, ke ekzist'as iu genr'a influ'o kadr'e de la seks'a mis'uz'ad'o, oni pov'as pli facil'e ident'ig'i la kun'tekst'o'j'n, en'e de kiu'j matur'iĝ'as tiu de'voj'iĝ'ant'a kondut'o.

Gener'il'o'j

Pedofilino pov'as materi'ig'i si'a'j'n pervers'a'j'n seks'a'j'n dezir'o'j'n en la hejm'o (do en si'a famili'a medi'o) aŭ ekster ĉi-last'a; ŝi foj'e rol'as kiel komplic'o de krim'o'j, foj'e kiel „nur'a” rekrut'ig'ist'o; ŝi efektiv'ig'as si'a'j'n kondut'o'j'n rekt'e, kun si'a'j ge'fil'o'j, aŭ ne'rekt'e, do kun ali'ul'a'j infan'o'j. La manifest'ad'o de ĉi tia'j inklin'o'j vari'as: simpl'a esprim'ad'o de kor'inklin'o kaj tener'ec'o pov'as kelk'foj'e trans'form'iĝ'i en konkret'a'j'n form'o'j'n de persekut'o kaj per'fort'o (kiu'j inkluziv'as masturb'ad'o'n, frot'ad'o'n de gener'il'o'j kaj penetr'ad'o'n, sen kaj kun la help'o de objekt'o'j). La elekt'o de la aĝ'o de la viktim'o ŝajn'as strikt'e hav'i lig'it'ec'o'n kun la person'ec'o de la mis'uz'ant'o. La pedofilina manier'o ag'ad'i mal'sam'as laŭ'e de la kun'tekst'o, en kiu la mis'uz'o okaz'as. Kiam ĉi-last'a real'iĝ'as en'e de la famili'o, la vir'in'o – rol'ant'e ekzempl'e kiel patr'in'o, av'in'o, onkl'in'o – adopt'as de'log'a'j'n strategi'o'j'n, kiu'j antaŭ'vid'as kondut'o'n pri'zorg'a'n, protekt'a'n kaj am'a'n. In'a'j pedofiloj en la hejm'o pov'as ag'i sen'ĝen'e dum mult'a'j jar'o'j, ĉar ili bezon'as nek gajn'i iu'manier'e la fid'o'n de la infan'o nek ĝi'n silent'ig'i.

Parol'ad'o

La vir'in'o, pel'at'a de fort'a dezir'o pri seks'a kontent'ig'o, far'iĝ'as tiu'manier'e pli kaj pli potenc'a, dum la infan'o si'a'flank'e vid'as, ke ĝi'a bezon'o pri zorg'o kaj am'o iel real'iĝ'as. Rilat'e al la pedofilio okaz'ant'a ekster la famili'a rond'o, pen'valor'as atent'ig'i, ke ĝi baz'iĝ'as sur de'log'a'j kaj ĉirkaŭ'flat'a'j kondut'o'j, simil'a'j al tiu'j tip'a'j por am-rilat'o'j inter plen'kresk'ul'o'j. La parol'ad'o est'as la arm'il'o, sur kiu la vir'in'a pedofilo star'ig'as si'a'n taktik'o'n, tiel ke est'as plej oft'e neces'a nenia per'fort'o por pel'i la infan'o'n al seks'a'j ag'o'j. Ŝi gajn'as ties fid'o'n simpl'e promes'ant'e al ĝi dolĉ'ec'o'n kaj protekt'o'n.

Diferenc'o

Tio, kio est'ig'as la precip'a'n diferenc'o'n inter la nun'a vir'in'a pedofilio kaj la pas'int'ec'a, est'as la nun'temp'a implic'it'a bezon'o – de la vir'in'o – manifest'i si'a'j'n ag'o'j'n, kvazaŭ postul'ant'e egal'ec'o'n kun la maskl'a'j antagonist'o'j. Hodiaŭ dis'fal'as, sekv'e, la dogm'o pri ĉia'kost'e san'a patr'in'ec'o, kaj sam'temp'e mal'aktual'iĝ'as la princip'o, laŭ kiu ĉiu in'o nepr'e hav'ig'as aŭ hav'ig'u protekt'o'n al id'o de la sam'a speci'o. Ja ne plu ebl'as ne'i la ekzist'o'n de mask'o, kiu'n kelk'a'j vir'in'o'j en ni'a soci'o elekt'as sur'hav'i sur si'a vizaĝ'o, profan'ont'e sen'kulp'ul'a'j'n viv'o'j'n, kiu'j'n ili est'us vok'at'a'j gard'i kaj defend'i.

Cristina CASELLA
krim'olog'o kaj korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Intervju'o kun griz'a optimist'o

UKRAINI'O

Intervju'o kun „griz'a optimist'o”

La ukrain'a rus'parol'ant'a verk'ist'o Andre'j Kurkov preleg'is ĉe la Institut'o pri Politik'a'j Scienc'o'j en Aix -en-Provenc'e (Franci'o) la 4an de decembr'o 2015.

Kurkov nask'iĝ'is en 1961 kaj plen'kresk'is en epok'o, kiam flor'is humur'aĵ'o'j ĉirkaŭ Breĵnev, la ĝeneral'a sekretari'o de la Komun'ist'a Parti'o de Soveti'o, aŭ Ĥruŝĉov. Li'a pli aĝ'a frat'o est'is disident'o. Kurkov sci'pov'as sep lingv'o'j'n kaj li'a'j libr'o'j est'as traduk'it'a'j en 37 lingv'o'j'n. Tia inter'naci'a kultur'o klar'ig'as ver'ŝajn'e li'a'n mal'ferm'a'n kaj humur'a'n vid'punkt'o'n pri la nun'a situaci'o en Ukraini'o.

Li'n intervju'is la MONAT'O-korespond'ant'o en Franci'o Renée Triolle.

 

MONAT'O: Kiel vi taks'as „ majdanon ”?

Kurkov : Nu, majdano, do la protest'o'j ĉe la ĉef'plac'o en Kiev'o. La unu'a majdano est'is influ'it'a de intelekt'ul'o'j, bon'e organiz'it'a'j, la du'a est'as pli vari'a. Tamen la viv'o plu daŭr'is. Star'is barikad'o'j sed ĉe la plac'o bon'e funkci'is la 30 butik'o'j kaj restoraci'o'j. La komerc'a centr'o ferm'iĝ'is nur du tag'o'j'n. Mi loĝ'as tut'e proksim'e kaj tri foj'o'j'n tag'e vizit'is la event'ej'o'n. Mi'a amik'o sen'problem'e konduk'is si'a'j'n infan'o'j'n al la apud'a lern'ej'o je 30 metr'o'j de la barikad'o'j.

MONAT'O: Kiel stat'as la rus'a lingv'o en la post- majdana Ukraini'o?

Kurkov : Inter la 43 milion'o'j da ukrain'o'j (jam sen Krime'o), nur sep milion'o'j est'as etn'e rus'a'j. En Kiev'o 70 % parol'as rus'e, sam'e en Lvov'o, Uĵgorod, en Odesso eĉ 80 %. La rus'a lingv'o neniam est'is mal'permes'it'a, dum la ukrain'a'n mal'permes'is du car'o'j. Eĉ se la ukrain'a lingv'o est'as oficial'a, 90 % de la libr'o'j kaj 80 % de la gazet'o'j est'as en la rus'a. Tiu diskut'o koncern'as nur intelekt'ul'o'j'n kaj politik'ist'o'j'n. La popol'o uz'as ambaŭ kaj ne mal'oft'as, ke klient'o parol'as rus'e kaj vend'ist'o ukrain'e. Ne est'as problem'o'j.

MONAT'O: Kia est'ont'ec'o por la ukrain'a lingv'o?

Kurkov : Nenio est'is far'it'a dum la last'a'j 25 jar'o'j, de kiam Ukraini'o sen'de'pend'iĝ'is. La popol'o sent'as frustr'iĝ'o'n kaj el'rev'iĝ'o'n pro la van'a'j parol'o'j de la politik'ist'o'j. La ĉef'a punkt'o rest'as: kiel per'labor'i mon'o'n.

MONAT'O: Kiel vi vid'as la est'ont'ec'o'n de Ukraini'o?

Kurkov : Se Putin mal'aper'os, ne ek'est'os ŝanĝ'o. Li far'is ĉio'n, por ke ne ebl'u plu re'ven'i al normal'a'j rilat'o'j inter Rusi'o kaj Okcident'o kaj Ukraini'o. Li vol'as aneks'i Donbason kaj re'kre'i orient'e la sam'a'n situaci'o'n kiel en Transdnestrio (kie est'as instal'it'a la 14 a rus'a arme'o), kun la diferenc'o, ke Moldavi'o est'as agrikultur'a kaj Donbaso industri'a. En Donbaso, la uzin'o'j kaj min'ej'o'j nun detru'it'a'j est'is dum 25 jar'o'j subvenci'at'a'j de Ukraini'o. Akcept'o de siri'an'o'j en Eŭrop'o est'as pli bon'a ol la akcept'o de rifuĝ'int'o'j el Ukraini'o. La hom'o'j fuĝ'is sed nun re'ven'as, tim'ant'e naci'ig'o'n de la dom'o aŭ aŭt'o. Ne plu est'as leĝ'o'j. Ĉio okaz'as arbitr'e kaj ekzist'as nun inter 40 000 kaj 50 000 krim'ul'o'j. Komenc'e la hom'o'j fuĝ'is al Rusi'o, nun ili prefer'as rest'i sur'lok'e. La solv'o est'os mal'rapid'a. La konflikt'o konkret'iĝ'is ĉe etn'ism'o, dum la region'o ĉiam est'is tre miks'it'a. Rest'as pasiv'a kolektiv'a soveti'a pens'manier'o: ĉio dev'as est'i organiz'it'a.

MONAT'O: Kio pri Eŭrop'a Uni'o?

Kurkov : Janukoviĉ, la prezid'ant'o ĝis februar'o 2014, opini'is, ke ebl'as ĉio'n aĉet'i. En septembr'o 2013 li decid'is sub'skrib'i inter'konsent'o'n kun Eŭrop'a Uni'o, dum fakt'e li est'is kontraŭ Eŭrop'o. Ne ven'is ia ajn re'ag'o de'flank'e de Eŭrop'a Uni'o sed ja ĉantaĝ'o de'flank'e de Putin. Janukoviĉ ricev'is 38 miliard'o'j'n da eŭr'o'j, propagand'is dum monat'o'j kiel iĝ'i eŭrop'an'o, kaj tuj ŝanĝ'is si'a'n opini'o'n. La propagand'o kontraŭ Eŭrop'a Uni'o est'is stult'a: „Vi hav'os 50 % da sam'seks'em'ul'o'j” kaj simil'a'j t. n. argument'o'j. Kaj ne forges'u, ke ekzist'is pli ol 200 registr'it'a'j politik'a'j parti'o'j tamen sen ver'a'j ideologi'o'j. Ukraini'o est'as la sol'a land'o, kie funkci'is anarki'ist'a respublik'o.

MONAT'O: Kiel vi tra'viv'is la aneks'ad'o'n de Krime'o?

Kurkov : Strang'as hodiaŭ aneks'i teritori'o'n per arm'il'o'j. Neniam est'is ia politik'o por integr'i la „fremd'a'j'n” region'o'j'n, Krime'o aŭ Donbaso, kiu'j'n mi vizit'is kristnask'o'n 2014. Ĉie rus'a'j flag'o'j kun slogan'o'j, hom'o'j kvazaŭ drog'um'it'a'j.

MONAT'O: Ĉu laŭ vi ukrain'o'j est'as psik'e koloni'it'a'j de rus'o'j?

Kurkov : Ne koloni'it'a'j, sed rus'ig'it'a'j. Oni konstat'is en 1991, ke komplet'e mank'as ukrain'a'j vort'o'j en kelk'a'j fak'o'j, ekz. en medicin'o. Rus'parol'ant'o'j konsider'is la ukrain'parol'ant'o'j'n naci'ist'o'j, dum ili simpl'e parol'is si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n. Gogol kaj Bulgakov est'as ukrain'a'j rus'a'j verk'ist'o'j, kaj ne forges'u ankaŭ, ke Ukraini'o don'is al Sovet'uni'o tri ĝeneral'a'j'n sekretari'o'j'n: Ĥruŝĉov, Breĵnev kaj Ĉernenko.

MONAT'O: Ĉu la ĝeneral'a ekonomi'a nivel'o est'as pli aŭ mal'pli alt'a ol en Rusi'o?

Kurkov : La land'o ne mal'bon'e fart'as. Est'as mal'pli da sen'labor'ul'o'j ol en Hispani'o aŭ Greki'o. La hom'o'j kultiv'as sufiĉ'e por nutr'i si'n kaj ne de'pend'as de la ŝtat'o.

MONAT'O: Ĉu la nun'a situaci'o pov'as rest'i je la stat'o de latent'a milit'o?

Kurkov : Jam est'as mafi'a milit'o en la strat'o'j. Mi est'as optimist'o, sed mi est'is „nigr'a optimist'o”, tio est'as iu, kiu sci'as, ke ĉio iam fin'iĝ'os sed ne cert'as, ke li plu'viv'os ĝis tiu moment'o. Post'e mi iĝ'is „griz'a optimist'o”: tio est'as, mi sci'as, ke ĉio iam fin'iĝ'os kaj mi esper'as plu'viv'i ĝis tiam.

MONAT'O: Ĉu vi permes'as, ke mi aper'ig'u tio'n en Esperant'o-gazet'o?

Kurkov : Jes, bon'vol'u.

Renée TRIOLLE
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o


Intervju'it'o kaj intervju'int'o: Andre'j Kurkov kun Renée Triolle (kaj ekzempler'o de MONAT'O). Fot'o: RENÉE TRIOLLE

Mediterane'o plu polu'at'a

Mediterane'o plu polu'at'a

La 4an de decembr'o okaz'is kun'ven'o por plu'diskut'i, ĉu pli'long'ig'i la rajt'o'n ekspluat'i alumini'o'n apud Marsejl'o kaj plu polu'i Mediterane'o'n (MONAT'O 2015/11, p. 23). La estr'o de la entrepren'o Alcan , la uzin'estr'o kaj dek'o da advokat'o'j est'is akcept'it'a'j dum unu hor'o kaj du'on'o, kaj oni en'las'is la defend'ant'o'j'n de la medi'o nur dek minut'o'j'n: profesor'o'n Henr'i Augier, fak'ul'o'n pri mar'a medi'o, kaj Gérard Carrodano, reprezent'ant'o'n de la profesi'a'j fiŝ'kapt'ist'o'j. Sekv'e la rezult'o de la „voĉ'don'ad'o”, ĉu pli'long'ig'i aŭ ne la rajt'o'n ekspluat'i (= polu'i), est'is jen'a: por 7, kontraŭ 2, si'n'de'ten'e 3. La ministr'in'o pri ekologi'o lud'as du'obl'a'n rol'o'n, ĉar ŝi pov'us ordon'i al la region'a prefekt'o (reprezent'ant'o de la ŝtat'o) ĉes'ig'i la permes'o'n fin'e de decembr'o. La defend'ant'o'j de la medi'o ne rezign'os, ĉar est'os la unu'a ekzempl'o, kiam polu'ant'o ricev'as ben'o'n polu'i naci'a'n natur'a'n rezerv'ej'o'n.

Renée TRIOLLE
Franci'o
Pri'atent'u la kaŭz'o'j'n, ne la efik'o'j'n

El mi'a vid'punkt'o

Pri'atent'u la kaŭz'o'j'n, ne la efik'o'j'n

En 2015 ver'ŝajn'e la plej pri'parol'at'a urb'o en la mond'o est'is Pariz'o. Vol'e ne'vol'e domin'is la franc'a ĉef'urb'o amas'komunik'il'o'j'n: pro mal'bon'a'j kial'o'j, do atenc'o en januar'o kontraŭ la revu'o Charlie Hebdo kaj en novembr'o masakr'o'j ĉe koncert'ej'o, sport'ej'o kaj restoraci'o'j, pro kiu'j pere'is 130 hom'o'j; kaj pro bon'a'j kial'o'j, do la ŝajn'a sukces'o en decembr'o de la mond'a'j inter'trakt'ad'o'j en Pariz'o pri klimat'o'ŝanĝ'o.

Aplaŭd'end'as la pariz'a inter'konsent'o de 195 ŝtat'o'j por prov'i lim'ig'i la pli'alt'ig'o'n de mond'a'j temperatur'o'j ĝis maksimum'o de 1,5 o C. Tiel, lim'ig'ant'e toks'a'j'n emisi'o'j'n, ĉef'e tiu'j'n de fosili'a'j brul'aĵ'o'j, kia'j est'as naft'o kaj karb'o, oni esper'as brid'i, se ne halt'ig'i, la noc'a'j'n efik'o'j'n de tut'mond'a varm'ig'o.

La franc'a prezid'ant'o François Hollande bon'ven'ig'is la decid'o'n, dir'ant'e, ke tem'as pri „grand'a salt'o antaŭ'e'n por la hom'ar'o”. En Vaŝington'o Barack Obama nom'is ĝi'n „la plej bon'a ŝanc'o por sav'i ĉi tiu'n unu'sol'a'n planed'o'n, kiu'n ni hav'as”.

Tamen nepr'as glut'i la eŭfori'o'n de prezid'ant'o'j kaj ali'a'j politik'ist'o'j en Pariz'o cum gran'o sal'is, do kun iom da sal'o, kaj analiz'i la promes'it'a'j'n ag'o'j'n, kaj fakt'e la ag'o'j'n mem, mal'antaŭ la nobl'a'j vort'o'j.

Unu'e, la inter'konsent'o valid'os plej'part'e nur ek'de 2020. Do rest'as ankoraŭ kvar jar'o'j, ĝis la plej polu'a'j industri'o'j serioz'e ek'ag'u por si'n pur'ig'i.

Du'e, malgraŭ asert'o'j, ke la inter'konsent'o laŭ'leĝ'e dev'ig'as, la sol'a rimed'o por kontrol'i, ĉu reg'ist'ar'o'j plen'um'as la kondiĉ'o'j'n de la pariz'a inter'konsent'o, ŝajn'as est'i kvin'jar'a'j inventar'ad'o'j de cel'o'j ating'it'a'j (aŭ ne'ating'it'a'j).

Tri'e, kaj grav'e, la inter'konsent'o ne pri'trakt'as kern'a'n demand'o'n. Lim'ig'i brul'ad'o'n de fosili'a'j brul'aĵ'o'j est'as unu afer'o, sed la problem'o ali'lok'e kuŝ'as – efektiv'e en la ter'o mem. Tie nepr'e rest'u la karb'o, naft'o kaj natur'a'j gas'o'j. Dum oni plu el'ter'ig'as fosili'a'j'n brul'aĵ'o'j'n, dum reg'ist'ar'o'j plu subvenci'as la koncern'a'j'n industri'o'j'n, dum oni pri'atent'as nur la efik'o'j'n, ne la kaŭz'o'j'n de tut'ter'a varm'ig'o, ne ebl'os ver'e parol'i pri sukces'o.

Kvar'e, dum en Pariz'o la politik'ist'o'j bel'e kun'kant'is pri 1,5 o C, pri nul-emisi'o'j kaj pri komun'a konsci'o pri varm'ig'a'j danĝer'o'j, for de la franc'a ĉef'urb'o aŭd'iĝ'is ali'a'j, mal'pli harmoni'a'j melodi'o'j.

En Briti'o, ekzempl'e, dum la ĉef'ministr'o David Cameron [ kamron ] kvazaŭ zamenhof'e ĵur'is labor'i kaj ĵur'is batal'i por real'ig'i la promes'o'j'n de Pariz'o, li'a reg'ist'ar'o propon'is alt'ig'i je 15 % la al'don'valor'a'n impost'o'n rilat'e al sun'panel'o'j kaj al vent'o- kaj ond'o-turbin'o'j.

Sam'temp'e la reg'ist'ar'o intenc'as mal'alt'ig'i je 87 % la subvenci'o'j'n, kiu'j'n ricev'as posed'ant'o'j de sun'panel'o'j pro mem'produkt'it'a elektr'o. Tio klar'e mal'instig'os al tia invest'ad'o. Kon'at'e est'as, ke la reg'ist'ar'o mal'favor'as la tiel nom'at'a'j'n re'nov'ig'ebl'a'j'n industri'o'j'n. Ek'de maj'o pas'int'jar'e, kiam est'is elekt'it'a la nun'a reg'ist'ar'o, perd'iĝ'is en la branĉ'o 6500 labor'posten'o'j, laŭ inform'o'j de la medi'o- kaj ekologi'o-grup'o Edie.net.

Se mal'favor'at'a'j est'as re'nov'ig'ebl'a'j industri'o'j, mal'e la mult'e kritik'at'a hidraŭlik'a min'ad'o. Tiel, sub grand'a prem'o, akv'o est'as pump'at'a inter sub'ter'a'j'n rok'o'j'n por ili'n frakas'i kaj liber'ig'i gas'o'j'n.

La reg'ist'ar'o ne hezit'as dis'don'i esplor-licenc'o'j'n, eĉ en naci'a'j park'o'j, al industri'o, jam mal'permes'it'a en Franci'o, Bulgari'o, Germani'o, Skot'land'o kaj kelk'ŝtat'e en Uson'o, kiu risk'as venen'i trink'akv'o'n per toks'aĵ'o'j el'ig'at'a'j dum rok-frakas'ad'o.

Kvazaŭ ne sufiĉ'us ĉio ĉi, la brit'a reg'ist'ar'o ankoraŭ cerb'um'as, ĉu pli'grand'ig'i la ĉef'a'n london'a'n flug'haven'o'n, nul'ig'is plan'o'n por help'i al ŝofor'o'j aĉet'i elektr'a'j'n aŭtomobil'o'j'n kaj anonc'is, ke ĝi privat'ig'os tiel nom'at'a'n „verd'a'n bank'o'n”, establ'it'a'n por sub'ten'i ekologi'a'n evolu'o'n.

Mi dank'as pro la pariz'a'j promes'o'j je inter'naci'a nivel'o, sed rest'as ne konvink'it'a pri la plen'um'ad'o je naci'a nivel'o. Vort'o'j, kiel oni proverb'as, sak'o'n ne plen'ig'as. Kaj nur tiam, kiam ni'a'j sak'o'j ne plu plen'os je karb'o (aŭ, analog'e, barel'o'j je naft'o, uj'o'j je hidraŭlik'e min'it'a'j gas'o'j), mi sci'os, ke la inter'konsent'o de Pariz'o est'as pli ol nur'a varm(ig) a aer'o.

Paul GUBBINS
Sekret'a'j esplor'o'j pri atom'arm'il'o'j

UNU'IĜ'INT'A'J NACI'O'J

Sekret'a'j esplor'o'j pri atom'arm'il'o'j

Ĉiam kontest'is Iran'o, ke ĝi streb'as produkt'i nukle'a'j'n arm'il'o'j'n. Tamen laŭ la Inter'naci'a Atom-Energi'a Agent'ej'o ( IAEA) Iran'o labor'is pri sekret'a esplor'program'o por evolu'ig'i propr'a'j'n atom'arm'il'o'j'n. Tiel raport'is IAEA en Vien'o.

La agent'ej'o sub'strek'is, ke tiu'j ĉi klopod'o'j okaz'is ĉef'e ĝis 2003. Ek'de 2009 ne est'as plu'a'j indic'o'j pri koncern'a'j iran'a'j aktiv'aĵ'o'j. La nukle'a'j esplor'o'j de Teheran'o ne progres'is post scienc'a'j stud'o'j pri real'ig'ebl'o kaj pri akir'o de teknik'a'j sci'o'j. Iran'o ne met'is flank'e'n nukle'a'n material'o'n por milit'a'j cel'o'j.

Pac'a'j cel'o'j

La raport'o'n de IAEA rifuz'is Iran'o. La vic'ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Abbas Araghchi, dir'is: „Ni'a'j nukle'a'j esplor'o'j est'is laŭ'norm'a'j kaj sekv'is nur pac'a'j'n cel'o'j'n”.

Suspekt'at'a milit'a dimensi'o de iran'a nukle'a program'o ombr'is dum pli ol 13 jar'o'j la rilat'o'j'n inter la inter'naci'a komun'um'o kaj Iran'o. Nur en juli'o pas'int'jar'e la kvin membr'o'j de la sekur'ec'a konsili'o de UN kaj Germani'o inter'konsent'is kun Iran'o por solv'i la t. n. atom'konflikt'o'n. Iran'o dev'ont'ig'is si'n drast'e lim'ig'i si'a'n atom-program'o'n.

La reg'ist'ar'o en Teheran'o promes'is redukt'i je du tri'on'o'j kaj dum 10 jar'o'j la nombr'o'n de centrifug'il'o'j por riĉ'ig'i urani'o'n kaj el'ig'i el la land'o si'a'n tut'a'n stok'o'n de riĉ'ig'it'a urani'o. Krom'e al inspekt'ist'o'j ĝi cert'ig'is al'ir'o'n al ĉiu'j suspekt'ebl'a'j instal'aĵ'o'j, ankaŭ al milit'baz'o'j.

Pun'rimed'o'j

Inter'ŝanĝ'e oni laŭ'paŝ'e ek'de 2016 for'ig'os sankci'o'j'n. Se Iran'o ag'os kontraŭ si'a'j dev'o'j, oni de'nov'e ek'valid'ig'os la pun'rimed'o'j'n. En oktobr'o pas'int'jar'e ek'real'iĝ'is la ag'ad'plan'o fiks'it'a en juli'o.

Laŭ fak'ul'o'j la IAEA -raport'o post'las'is pli da demand'o'j ol respond'o'j. Oni taks'is ĝi'n ne'kontent'ig'a. Ĝi en'hav'as mal'mult'a'j'n inform'o'j'n, kiu'j'n oni ne sci'is dum la last'a'j kvar jar'o'j.

Krom'e Iran'o mal'mult'e klopod'as por komunik'i nov'a'j'n inform'o'j'n. La islam'a respublik'o ne mal'kaŝ'is la tut'a'n dimensi'o'n de si'a aktiv'ad'o kaj ne dispon'ig'is detal'a'j'n sci'ig'o'j'n pri la uz'at'a'j objekt'o'j kaj pri la scienc'ist'o'j far'int'a'j la eksperiment'o'j'n.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Hom'o'j de <mark>Abe</mark>

Politik'o

JAPANI'O

Hom'o'j de Abe

En septembr'o 2015 Abe Ŝinzo, la japan'a ĉef'ministr'o, est'is re'elekt'it'a kiel la prezid'ant'o de la Liberal-Demokrati'a Parti'o ( LDP). Neniu ali'a kandidat'iĝ'is por la posten'o kaj do ne okaz'is balot'o.

Fakt'e s -in'o Nod'a Seiko kuraĝ'e prov'is kandidat'iĝ'i, sed ne pov'is ar'ig'i al si sufiĉ'e da parlament'a'j sub'ten'ant'o'j por la kandidat'iĝ'o, ĉar la flank'o de Abe sen'kaŝ'e mal'instig'is ŝi'a'j'n apog'ont'o'j'n.

Hodiaŭ en LDP neniu aŭdac'as defi'i la potenc'o'n de Abe, kiu administr'as la mon'o'n kaj posten'o'j'n de la parti'o kaj de la reg'ist'ar'o. Kontraŭ'ul'o eĉ ne pov'os far'iĝ'i oficial'a LDP -kandidat'o en la ven'ont'a'j elekt'o'j de deput'it'o'j aŭ senat'an'o'j.

Nom'um'is

Tuj post si'a en'ofic'iĝ'o antaŭ tri jar'o'j, Abe nom'um'is konfidenc'ul'o'j'n direktor'o de la Japan'a Bank'o, la centr'a bank'o, kaj prezid'ant'o de la Japan'a El'send'a Korporaci'o, la du'on'ŝtat'a radi'o-televid'o. Rezult'e oni konstat'as, ke la tradici'a neŭtral'ec'o de tiu'j ĉi organiz'aĵ'o'j est'as minac'at'a, ĉar ili far'iĝ'is il'o'j de reg'ist'ar'a'j ekonomi'a politik'o kaj propagand'o.

Lojal'a'j sub'ul'o'j de Abe en LDP kaj la reg'ist'ar'o ne toler'as kritik'o'j'n kontraŭ la ĉef'ministr'o kaj persist'e protest'as kaj eĉ minac'as kritik'ant'o'j'n. Membr'o'j de LDP iam propon'is, ke ili „financ'e pun'u” amas'komunik'il'o'j'n, kiu'j kritik'as la Abe -reg'ist'ar'o'n. Ili vol'is pet'i, ke industri'a'j kompani'o'j lim'ig'u la nombr'o'n de reklam'o'j en la koncern'a'j publik'aĵ'o'j.

Raport'is

Ili'a'j atak'o'j cel'is ankaŭ ekster'land'a'j'n ĵurnal'o'j'n. Kiam korespond'ant'o en Toki'o de la german'a ĵurnal'o Frankfurter Allgemeine Zeitung raport'is pri la revizi'ism'a histori'a vid'punkt'o de Abe, la ofic'ej'o'n de la ĵurnal'o en Frankfurt vizit'is membr'o de la tie'a japan'a konsul'ej'o kaj protest'is.

Krom'e, en 2014, japan'a konsul'o protest'is kontraŭ la uson'a el'don'ej'o MacGraw - Hill Education pro ĝi'a lern'o'libr'a interpret'ad'o de la japan'a histori'o.

Kaj jen ali'a afer'o. Ver'ŝajn'e la ekster'land'a politik'ist'o, kun kiu Abe plej'e intim'as, est'as prezid'ant'o Putin en Rusi'o. Dum la last'a'j tri jar'o'j ili renkont'iĝ'is pli ol dek foj'o'j'n. En 2015 ili inter'ŝanĝ'is bon'dezir'o'j'n okaz'e de si'a'j nask'iĝ-dat're'ven'o'j.

Protest'is

Kiam Rusi'o aneks'is Krime'o'n en 2014, Japani'o kun'e kun Uson'o kaj eŭrop'a'j land'o'j protest'is. Tamen la japan'a ministeri'o pri ekster'land'a'j afer'o'j protest'is ne ĉe prezid'ant'o Putin sed ĉe la prezid'ant'o de la rus'a parlament'o.

Kaj Putin kaj Abe dispon'as en'land'e pri absolut'a potenc'o. Nun ili dezir'as sub'skrib'i pac'trakt'at'o'n por oficial'e fin'i la du'a'n mond'o'milit'o'n inter la du regn'o'j. En 1956 Japani'o kaj Soveti'o re'establ'is diplomati'a'j'n rilat'o'j'n, kaj komun'e deklar'is, ke, kiam la du regn'o'j konklud'os pac'trakt'at'o'n, Soveti'o re'don'os al Japani'o la insul'o'j'n, kiu'j'n Soveti'o okup'is en aŭgust'o kaj septembr'o 1945.

Postul'as

Ek'de tiam Japani'o postul'as re'don'o'n de kvar insul'o'j, dum Soveti'o (kaj post'e Rusi'o) insist'as, ke ĝi re'don'os nur du insul'o'j'n.

Abe kaj Putin intenc'as pozitiv'e negoc'i pri la insul'o'j kaj la pac'trakt'at'o. Tamen en ambaŭ land'o'j la pli'mult'o de ili'a'j apog'ant'o'j est'as naci'ist'o'j, kiu'j neniam ced'os teritori'o'j'n.

Krom'e prezid'ant'o Obama de Uson'o prem'as Japani'o'n ne invit'i Putin al Japani'o por negoc'i. Ne plaĉ'as al Uson'o, ke Abe invit'as Putin, kontraŭ kiu Uson'o, Eŭrop'a Uni'o kaj Japani'o aplik'as ekonomi'a'j'n sankci'o'j'n pro la krime'a kaj ukrain'a problem'o'j.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Reg'i per mensog'o'j

OPINI'O

Reg'i per mensog'o'j

Pas'int'jar'e en novembr'o okaz'is en Franci'o atenc'o'j. Amas'komunik'il'o'j, politik'ist'o'j, mult'e kvak'as pri la event'o, sed mut'as aŭ mensog'as pri la atenc'o'j far'it'a'j kaj far'at'a'j de franc'a'j teror'ist'o'j, la „kuraĝ'eg'a'j” milit'ist'o'j defend'ant'a'j ... nu, kio'n?

Evident'e, ili defend'as la interes'o'n de kelk'a'j privilegi'ul'o'j, ĉef'e tiu'j'n de la arm'il'fabrik'ant'o'j, sed ne de la popol'o. Arme'o uz'as aviad'il'o'j'n, eĉ tele'stir'at'a'j'n maŝin'o'j'n por bomb'i. Milit'ist'o'j mort'ig'as nur por gajn'i si'a'n monat'salajr'o'n.

Laŭ mi la islam'a'j teror'ist'o'j mult'eg'e pli sincer'as, kiam ili si'n mort'ig'as en atenc'o, esprim'ant'e indign'o'n kontraŭ difin'it'a situaci'o kaj esper'o'n pri paradiz'o.

Oni fingr'o'montr'as al la teror'ist'o'j, sed ĉu ili est'as la ver'a'j monstr'o'j? Bon'e rigard'ant'e, mi vid'as, ke fanatik'a'j teror'ist'o'j ne tiel nask'iĝ'is. Ili viv'as en mal'amik'a'j cirkonstanc'o'j, ĝis ili renkont'as gvid'ant'o'n, kiu klar'ig'as, ke Di'o mal'kontent'as pri hom'o'j de'flank'iĝ'ant'a'j de la „bon'a voj'o” kaj, se ili mort'ig'as tiu'j'n de'flank'iĝ'int'o'j'n, ili gajn'os la paradiz'o'n, en kiu atend'as ili'n virg'ul'in'o'j.

Hom'o'j hav'ant'a'j mal'firm'a'n mens'o'n kred'as tia'n predik'ist'o'n. Ili kamikaz'e ag'as, ne sci'ant'e, ke la deviz'o de la „bon'a apostol'o” kaŝ'e tiel'as: „Far'u, kio'n mi dir'as, sed ne, kio'n mi far'as.”

Ĉiu ĉef'stab'an'o tiel ag'as, do nom'e de patriot'ism'o, religi'o aŭ ali'a „nobl'a kaŭz'o”, send'ant'e hom'o'j'n al mort'o aŭ krim'o, sed ne risk'ant'e si'a'n haŭt'o'n. Tiu sekret'e fleg'as si'a'n potenc'o'n kaj ne hezit'as mensog'i.

Ĉu islam'a instru'ist'o klar'ig'as, ke en la Koran'o leg'ebl'as, ke „ Allah ” est'as la unu'sol'a juĝ'ist'o? Iu ajn, eĉ profet'o, kiu al'pren'as al si ties rol'o'n kaj juĝ'as ali'ul'o'n, ir'os en gehen'o'n. Teror'ist'o'j, obe'ant'e si'a'n predik'ist'o'n, juĝ'as si'a'j'n mort'ig'ot'o'j'n pek'ant'o'j.

Juĝ'int'e, ili do ne pov'as ir'i en paradiz'o'n. Kaj kred'i mensog'o'n de bon'a apostol'o ne indik'as krim'em'o'n, sed la lim'o'j'n de ne fortik'a mens'o.

Ni'a'j regn'estr'o'j, politik'ist'o'j, ebl'e sub'met'it'a'j al ne'vid'ebl'a'j potenc'ul'o'j, ne pri'e parol'as, tim'ant'e, ke la popol'o, mal'ferm'ant'e la okul'o'j'n, ek'vid'os la mensog'o'j'n. Pli'e, la atenc'o'j cert'e ne al'tir'os al la valor'o'j proklam'at'a'j de la teror'ist'o'j, sed fleg'as tim'eg'o'n, kiu ne help'os mal'ferm'i okul'o'j'n.

Tio ebl'ig'as al la potenc'ul'ar'o reg'i per mensog'o. Do ĝi pov'as dank'i ĉiu'j'n teror'ist'o'j'n, kiu'j uz'as arm'il'o'j'n, ĉu patriot'a'j'n, krist'an'a'j'n, islam'a'j'n, jud'a'j'n, ĉu ali'a'j'n en milit'a aŭ ne milit'a kun'tekst'o. Eĉ se tiu noci'o lev'as cunam'o'n en la teler'o de kutim'a pens'ad'o, ĝi ŝajn'as al mi cerb'um'end'a.

Michel MARK'O
Franci'o
Plor'ind'e konstern'a

Leter'o'j

Plor'ind'e konstern'a

La katalog'o de pretekst'o'j de Franz -Georg Rössler (MONAT'O 2016/01, p. 14) por blind'iĝ'i kaj surd'iĝ'i, kiam hom'o'j est'as persekut'it'a'j de milit'o, est'as plor'ind'e konstern'a. Li'a long'a fi'argument'ar'o mal'bon'e kaŝ'as ras'ism'a'n fon'o'n, kaj mi do opini'as ne'util'e respond'i kaj lim'ig'as mi'n al kelk'a'j fakt'o'j.

La land'o'j Siri'o, Irak'o, Afgani'o neniam est'is el'migr'a'j land'o'j, antaŭ ol milit'o'j tie ek'flagr'is (kaj est'us mult'o por dir'i pri la kial'o'j de tiu'j milit'o'j). La islam'a'j el'migr'int'o'j, kiu'j serĉ'is labor'o'n en Eŭrop'o, ven'is el Magreb'o kaj Turki'o.

Siri'an'o'j, irak'an'o'j, afgan'o'j fuĝ'as pro milit'o kaj ĝi'a'j ne'pri'skrib'ebl'a'j terur'aĵ'o'j. Ili ĉiu'j est'us feliĉ'eg'a'j tuj re'ir'i en si'a'n land'o'n, se morgaŭ iel pov'us tie est'iĝ'i pac'o.

La plej'part'o'n de la fuĝ'ant'o'j akcept'as la najbar'a'j islam'a'j land'o'j: Liban'o, kies loĝ'ant'ar'o est'as mal'pli ol 5 milion'o'j, akcept'as 1,5 milion'o'j'n, eĉ se ni ne kalkul'as la palestin'a'j'n; Jordani'o akcept'is preskaŭ unu milion'o'n por ok milion'o'j da loĝ'ant'o'j; Turki'o 1,7 milion'o'j'n; Irak'o, malgraŭ si'a propr'a katastrof'a stat'o, 400 mil'o'j'n. La Alt'a Komisi'it'o pri Rifuĝ'int'o'j de UN en tiu'j land'o'j bezon'as grand'a'n financ'a'n help'o'n, pet'eg'as ĝi'n de okcident'a'j land'o'j kaj ricev'as nur o'net'o'n da ĝi. Iu'j eŭrop'a'j land'o'j ne nur mal'akcept'as rifuĝ'int'o'j'n ĉe si, sed zorg'e kudr'as si'a'j'n poŝ'o'j'n por ne el'ir'ig'i mon'o'n por ili, kiam ili est'as for.

Al'don'e, mi tamen ne pov'as de'ten'i mi'n rimark'ig'i, ke post 700 jar'o'j (ĉirkaŭ 35 generaci'o'j!) en Andaluzi'o la invad'int'o'j ne plu est'is arab'o'j, sed hispan'o'j. Se ne, la hungar'o'j re'ir'u al si'a'j azi'a'j step'o'j, kaj la franc'o'j mi ne sci'as kie'n.

Thierry TAILHADES
Franci'o
Jesu'o fuĝ'is, sed re'ir'is

Jesu'o fuĝ'is, sed re'ir'is

Kar'a'j MONAT’an'o'j, bon'vol'u skand'i kun mi: „Jesu'o fuĝ'as Egipt'uj'o'n”: - x - x - x - x - Model'a titol'o. Se mi est'us redaktor'o de MONAT'O, mi invent'us ĝi'n, se stult'a aŭtor'o ne traf'is tiu'n intenc'e iom antikv'a'n kaj plen'e poezi'a'n ton'o'n. Sed nun leg'ebl'as „en Egipti'o'n”, kvazaŭ mi verk'is vojaĝ'raport'o'n. Kaj al'don'is la redaktor'o „kiel ankaŭ ali'a'j nun fuĝ'as”. Ne. Tiu al'don'aĵ'o plen'e ŝanĝ'as la intenc'o'n de la kontribu'o. Jesu'o fuĝ'is kaj re'ir'is en la patr'uj'o'n. Li ali'a'land'e ne hav'is rajt'o'j'n (postul'ebl'a'j'n per'e de bon'e salajr'it'a'j advokat'o'j) kaj ne pretend'is io'n ali'a'n ol por'temp'a'n protekt'o'n. Kaj li ne intenc'is jud'ig'i Egipt'uj'o'n! Li simpl'e re'ven'is kun la ge'patr'o'j post cert'a temp'o, antaŭ ol iu prov'is integr'i li'n en la egipt'a'n kultur'o'n!

Kaj eĉ pli domaĝ'e, MONAT'O ne al'don'is ni'a'n ilustr'aĵ'o'n. Pen'e kun'e kun mi'a bild'a kun'labor'ant'in'o mi serĉ'is kaj trov'is la punkt'punkt'e traf'a'n ilustr'aĵ'o'n. Kiom da viv'o'temp'o oni rajt'as ofer'i al ne'real'ig'it'a'j por'monat'a'j projekt'o'j?

Franz -Georg Rössler
Germani'o
La atent'a leg'ant'o cert'e konstat'is (MONAT'O 2015/12, p. 26), ke la koncern'a artikol'o okup'as preciz'e unu paĝ'o'n. Al'don'i fot'o'n do signif'us tranĉ'i la artikol'o'n. Ia'foj'e oni dev'as elekt'i inter du mal'bon'o'j.
German'a'j defend'o'preĝ'ej'o'j en Rumani'o

Turism'o

KULTUR'A HERED'AĴ'O

German'a'j defend'o'preĝ'ej'o'j en Rumani'o

Jam pli ol ok'cent jar'o'j'n german'a'j setl'int'o'j precip'e el mozel'a'j kaj rejn'a'j land'o'j loĝ'as en Transilvani'o (Rumani'o), sub la reg'ad'o de hungar'a'j reĝ'o'j, de la Habsburg'a Imperi'o, de la komun'ism'o de Ceaușescu [ ĉaŭŝesku ]. Ili kultiv'is kamp'ar'an'e la region'o'n kaj okup'iĝ'is pri min'ekspluat'ad'o kaj komerc'ad'o. Krom'e ili gard'is la karpat'a'j'n pas'ej'o'j'n kontraŭ orient'a'j rab'ist'o'j. Por la protekt'ad'o de la land'o german'o'j kre'is kaj pri'zorg'is arb'ar-arbust'a'n lim'o'stri'o'n, mal'facil'e tra'ir'ebl'a'n far'e de invad'a'j rajd'o'batal'ant'o'j.

Por la protekt'o de la propr'a'j vilaĝ'o'j ili konstru'is „defend'o'preĝ'ej'o'j'n”, kiu'j est'is ver'a'j kastel'o'j, reg'at'a'j ne de nobel'o'j, sed de la loĝ'ant'ar'o mem. Tie ili pov'is kaŝ'i si'n kun famili'an'o'j, best'o'j kaj transport'ebl'a posed'aĵ'o en okaz'o'j de por'temp'a'j minac'o'j. Tamen oft'e ili ne pov'is evit'i la for'konduk'o'n de hom'amas'o'j en la turk'a'n sklav'ec'o'n.

Malgraŭ foj'foj'e kruel'eg'a'j event'o'j kaj la perd'o de iam'a'j privilegi'o'j, tiu'j tiel nom'at'a'j „Sep'kastel'a'j saks'o'j” (german'e Siebenbürger Sachsen ) konserv'is ĝis la du'a mond'milit'o aŭtent'a'n german'a'n luter'an'a'n kultur'o'n kun daŭr'a'j kontakt'o'j al la du mil kilo'metr'o'j'n for'a patr'o'land'o. Tio okaz'is apud la hungar'a minoritat'o kaj pli'mult'iĝ'ant'a ruman'a etn'o.

Tamen program'o de la okcident-german'a reg'ist'ar'o (1970–1990) cel'is per konsider'ind'a mon'sum'o „re'hejm'ig'i” tiu'j'n hom'o'j'n. Sekv'e de tio la rest'ant'o'j grav'e perd'is fort'o'n sam'kiel kultur'a'n, ekonomi'a'n kaj politik'a'n influ'o'n. Sufiĉ'as menci'i, ke mult'a'j antaŭ'e tut'e german'kultur'a'j vilaĝ'o'j trans'ir'is en ali'a'j'n man'o'j'n kaj, se mild'e dir'i, post'e ne spert'is sam'a'n fleg'ad'o'n kiel en la pas'int'ec'o.

Tio koncern'as ankaŭ la defend'o'preĝ'ej'o'j'n. El iam ĉirkaŭ 300 rest'as nun maksimum'e 150. Inter ili oni prezent'as turism'e kaj muze'e ankoraŭ ses. Ili aparten'as al la Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o. Tamen grand'a kvant'o de ili perd'is si'a'j'n instal'aĵ'o'j'n, valor'aĵ'o'j'n kaj soci'a'n signif'o'n. La nov'a'j posed'ant'o'j aŭ ne aprez'as, ne kompren'as la german'a'n post'las'aĵ'o'n, aŭ la ŝtat'o, ĝeneral'e ekonomi'e en mizer'a stat'o, ne pov'as kaj em'as financ'e sub'ten'i la viv'ten'ad'o'n de la evangeli'a kultur'a hered'aĵ'o (kiu ja religi'e ne est'as la ortodoks'a-krist'an'a de ruman'o'j).

Ankoraŭ funkci'as rest'aĵ'o'j de la iam flor'ant'a'j german'de'ven'a'j komun'um'o'j en la region'o, sed mal'fort'e kaj redukt'it'e. Kelk'a'j mal'jun'iĝ'int'a'j nostalgi'ul'o'j kaj nov'riĉ'a'j nep'o'j, re'ven'ant'a'j feri'o'cel'e por re'nov'ig'i famili'a'n posed'aĵ'o'n, ne pov'as kompens'i la perd'o'n. Tial dis'fal'as iam bon'ord'a'j bien'o'j kaj detru'iĝ'as la pli'mult'o de la defend'o'preĝ'ej'o'j. Apenaŭ est'as iu, kiu pov'us ili'n efektiv'e protekt'i.

En la histori'o kultur'o'j daŭr'e ŝanĝ'iĝ'is kaj pere'is. Tiu de la Sep'kastel'a'j saks'o'j ankoraŭ rudiment'e ekzist'as kaj nepr'e merit'as konserv'ad'o'n kaj vizit'ad'o'n.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o


Defend'o'preĝ'ej'o en Tartlau. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL


Loĝ'o'ĉambr'o'j en la defend'o'mur'o. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Stud'as fak'ul'o'j mov'o'j'n okul'a'j'n

MEMOR'O

Stud'as fak'ul'o'j mov'o'j'n okul'a'j'n

Kiam ili dev'as re'trov'i antaŭ'e en'memor'ig'it'a'j'n inform'o'j'n en la meandr'o'j de la memor'o, la hom'a'j okul'o'j funkci'as kiel du zorg'a'j cel'um'ist'o'j. Ni'a cerb'o registr'as ĉiu'j'n don'it'aĵ'o'j'n, ord'ig'ant'e ili'n de mal'dekstr'e al dekstr'e, kaj, kiam ni bezon'as trov'i io'n gravur'it'a'n en ni'a memor'o, ni mov'as la okul'o'j'n en la sam'a direkt'o por skan'i ni'a'n mens'a'n spac'o'n. Jen la rezult'o de esplor'o el'don'it'a en la revu'o Cognition , plen'um'it'a de la ital'a universitat'o de Milan'o- Bicocca kun'labor'e kun la svis'a universitat'o de Zurik'o.

La esplor'ist'o'j – sci'ig'as la universitat'o'j per pri'a komunik'aĵ'o – analiz'is per'e de special'a'j okul'vitr'o'j la spontane'a'j'n mov'o'j'n de la okul'o'j, kiam oni en'memor'ig'as kaj kiam oni re'memor'as inform'o'j'n, kiu'j koncern'as la tiel nom'at'a'n mal'long'daŭr'a'n memor'o'n. La esplor'o konfirm'as la fakt'o'n, ke ni'a cerb'o pli facil'e memor'as inform'o'j'n, se ĝi est'as stapl'int'a ili'n de mal'dekstr'e al dekstr'e. Unu'a'foj'e ĉi tiu hipotez'o est'as konfirm'it'a dank'e al la analiz'ad'o de la spontane'a'j okul'a'j mov'o'j, kiu'j akompan'as la serĉ'ad'o'n kaj la post'a'n re'akir'ad'o'n de en'memor'ig'it'a'j inform'o'j.

Sekvenc'o

La fak'ul'o'j pet'is dek part'o'pren'ant'o'j'n en'memor'ig'i sekvenc'o'n de kvin numer'o'j, kiu'j aper'is unu post la ali'a centr'e de iu ekran'o, kaj, en post'a moment'o, montr'is al ili ali'a'j'n numer'o'j'n (de 1 ĝis 10) pet'ant'e, ke ili indik'u parol'e, ĉu la ĵus aper'int'a'j numer'o'j aparten'as aŭ ne aparten'as al la sekvenc'o iom pli mal'fru'e stapl'it'a. En la fin'a stadi'o de la test'ad'o la part'o'pren'ant'o'j dev'is ripet'i ĉiu'j'n nombr'o'j'n voĉ'e, laŭ la ord'o de la stapl'ad'o.

Strategi'o

Ekspluat'ant'e la metod'o'n EyeSeeCam – tem'as pri trans'ruĝ'a sistem'o, kiu kapt'as la pozici'o'n de la okul'o'j –, la esplor'ist'o'j registr'is kiel ebl'e plej preciz'e la spontane'a'j'n okul'mov'o'j'n por stud'i la strategi'o'n, kiu'n oni adopt'is por efektiv'ig'i la task'o'n. Analiz'ant'e ĉe la part'o'pren'ant'o'j la mov'o'j'n de la okul'o'j, oni vid'is, ke ili util'ig'as difin'it'a'n kaj simil'a'n vid'a'n strategi'o'n por esplor'i la respektiv'a'n memor'o'n. Pli preciz'e, la okul'o'j mov'is si'n de mal'dekstr'e dekstr'e'n, kio sugest'as ne nur tio'n, ke ord'a'j sekvenc'o'j est'as spac'e organiz'at'a'j en'e de ni'a memor'o, sed ankaŭ tio'n, ke ni mov'as ni'a'j'n okul'o'j'n por esplor'i la spac'o'n uz'it'a'n por en'memor'ig'i inform'o'j'n.

Bret'ar'o

Ĉi tiu'j rezult'o'j – vol'is klar'ig'i Luis'a Girelli kaj Luca Rinald'i, la aŭtor'o'j de la esplor'o – montr'as, ke ni'a cerb'o uz'as kaj vid'a'j'n kaj spac'a'j'n strategi'o'j'n por kod'i kaj reprezent'i al si mem ajn'a'n inform'o'n ricev'it'a'n. Ŝajn'as, ke la okul'o'j est'as util'ig'at'a'j kiel aktiv'a instrument'o por serĉ'i en la memor'o inform'o'n ĵus lern'it'a'n kaj stapl'it'a'n sur „bret'ar'o'n” spac'e aranĝ'it'a'n.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Panoram'o pri la manks'a kaj kornval'a literatur'o'j

Lingv'o

KELT'A'J LINGV'O'J

Panoram'o pri la manks'a kaj kornval'a literatur'o'j

Dum ekskurs'o al la urb'o Galivo (gael'e Gaillimh ), situ'ant'a en okcident'a Irland'o, mi vizit'is Charlie Byrne Bookshop , unu el la plej interes'a'j lok'a'j libr'o'vend'ej'o'j. Tie mi trov'is du unik'aĵ'o'j'n: 242-paĝ'a'n libr'o'n pri Esperant'o, skrib'it'a'n en la irland-gael'a, kaj ali'a'n libr'o'n german'lingv'a'n kun la titol'o Keltische Sprachinseln („Kelt'a'j lingv'o'insul'o'j”). Ĉi-last'a, el'don'it'a de Frieling und Partner (berlin'a el'don'ej'o), est'ig'as antologi'o'n de skrib'aĵ'o'j far'e de modern'a'j kelt'a'j aŭtor'o'j, kaj en'hav'as traduk'o'j'n en la german'a'n. La aŭtor'o/kompil'int'o est'as Sabin'e Heinz.

Por ĉiu'j, kiu'j ŝat'as literatur'o'n, tiu antologi'o ja est'as aĉet'ind'a; la unu'a libr'o menci'it'a, iom mal'pli. Sabin'e Heinz inkluziv'ig'as en si'a verk'o kaj poezi'o'n kaj proz'o'n en kvar kelt'a'j idiom'o'j, tio est'as la breton'a, la irland-gael'a, la skot-gael'a kaj la kimr'a. Mi leg'is ĝi'n kun plezur'o, sed bedaŭr'is la mank'o'n de menci'o pri mal'pli kon'at'a'j kelt'a'j lingv'o'j kiel la kornval'a kaj la manks-insul'a.

Mi supoz'as, ke ne mult'a'j hom'o'j sci'as (eĉ en la brit'a'j insul'o'j aŭ en Irland'o), ke ekzist'as modern'a literatur'o en tiu'j en'danĝer'ig'it'a'j (kaj, ĝis antaŭ ne'long'e, supoz'e mort'int'a'j) idiom'o'j. Tamen, en la last'a'j jar'o'j, entuziasm'ul'o'j prov'is vek'i interes'o'n pri si'a lingv'a hered'aĵ'o, kaj cert'a'grad'e sukces'is re'viv'ig'i ĝi'n. Ĉi-sub'e mi do prov'os ŝtop'i la mank'lok'o'n, prezent'ant'e la titol'o'j'n de kelk'a'j specimen'o'j de la kornval'a kaj manks'a literatur'o'j.

Predik'aĵ'o'j

Koncern'e la kornval'a'n lingv'o'n, ekzist'as kelk'e da rest'aĵ'o'j el ĝi'a mez'epok'a literatur'o. La plej fru'a (tem'as pri long'a poem'o titol'it'a Pascon ag'a'n Arluth , „La Pasion'o de ni'a Sinjor'o”) dat'iĝ'as plej ver'ŝajn'e de la 14 a jar'cent'o. Ali'a'j antikv'a'j verk'o'j konsist'as el religi'a'j dram'o'j, predik'aĵ'o'j, poem'o'j kaj dialog'o'j. Plur'a'j proz'aĵ'o'j est'is verk'it'a'j dum la post'a'j jar'cent'o'j, ĝis la 18 a, kiam la nombr'o de la de'nask'a'j parol'ant'o'j komenc'is mal'kresk'i. Tamen, en la last'a'j jar'o'j de la 19 a jar'cent'o, aper'is de'nov'e verk'o'j, ĉi-foj'e skrib'it'a'j de ne-de'nask'ul'o'j. Inter la plej fru'a'j skrib'aĵ'o'j de tiu period'o est'as menci'ebl'a la tiel nom'at'a Cranken Rim'o verk'it'a de John Davey [ ĝon dejvi ], unu el la last'a'j person'o'j kun ankoraŭ iom da tradici'a kon'o pri la lingv'o. La koncern'a poem'o est'is el'don'it'a en 1892 kaj est'as ebl'e la last'a specimen'o de iu tradici'a literatur'o en la kornval'a.

Legend'o

Komenc'e de la 20 a jar'cent'o, iom da nov'a viv'o spert'is la verk'ad'o en la kornval'a, konsist'ant'a precip'e el poezi'o. Ne est'as sen'precedenc'e, ke iu antikv'a aŭ apenaŭ parol'at'a lingv'o est'as iam re'star'ig'it'a, sed ŝajn'e est'as mal'pli oft'a la fakt'o, ke oni re'komenc'is verk'i en lingv'o jam rigard'at'a kiel for'mort'int'a. Kon'at'a'j kornval'a'j aŭtor'o'j de tiu epok'o est'as inter'ali'e Edward Chirgwin [ edŭad ĉegŭin ] kaj Arthur Saxon Dennett Smith [ afa saks'a'n denet smif ], kies epope'o Trist'a'n hag Isolt , re'verk'aĵ'o de la legend'o Tristan'o kaj Izold'a, est'as plej grav'a ekzempl'o de la re'viv'ig'it'a kornval'a literatur'o. Ali'a signif'o'plen'a tekst'o est'as la teatr'aĵ'o Beunans Alysaryn , „La viv'o de Alisarino ”, aper'int'a en 1941 kaj verk'it'a de Peggy Pollard [peg'i polad ] sur'baz'e de iu tradici'a religi'a teatr'aĵ'o el la 16 a jar'cent'o. La aŭtor'o John Hobson Matthews [ ĝon hobson mafjuz ] verk'is poezi'o'n, ekzempl'e la poem'o'n Can Wlascar Agam Mamvro („Patriot'a kant'o de ni'a patr'o'land'o”). Du person'o'j tre influ'hav'a'j en'kadr'e de la mov'ad'o por restaŭr'i la kornval'a'n est'is Henry Jenner [henr'i ĝen'a] kaj Robert Mort'o'n Nance [ robat mot'a'n nans ]. Ĉi-last'a kre'is kolekt'o'n de vers'aĵ'o'j, ekzempl'e Nyns yu Marow Myghtern Arthur („Reĝ'o Artur'o ne mort'is”), pri la legend'a sen'mort'ec'o de tiu kelt'a hero'o.

Roman'o'j

Kiam la nombr'o de leg'ant'o'j en iu lingv'o mal'grand'as, est'as mal'facil'e aper'ig'i roman'o'j'n; tamen, en la okaz'o de la kornval'a, kelk'a'j ja est'is el'don'it'a'j. La plej fru'a est'is An Guru'n Wosek a Geltya („La sang'a kron'o de la kelt'a'j land'o'j”), aper'int'a en 1984 kaj verk'it'a de Melville Bennetto [ melvil beneto ]. Post'e Michael Palmer [ majkal pama ] publik'ig'is Jory (1989) kaj Dyroans (1998). Plur'a'j roman'o'j en la kornval'a aper'is en 2009, kun'e kun libr'o'j por infan'o'j. Trov'iĝ'as en Inter'ret'o list'o'j de libr'o'j en – kaj pri – la kornval'a.

Traduk'o'j

Inter la nun'temp'a'j poet'o'j verk'ant'a'j en la kornval'a menci'ind'as la nom'o'j Tim Saunders [tim sondaz ] kaj Nicholas Williams [ níkolas ŭíliamz ]. Plur'a'j hom'o'j traduk'is al'don'e fremd'lingv'a'j'n verk'o'j'n en la kornval'a'n. Ekzempl'e, Jowann Richards [ ĝeŭan riĉadz ] kre'is la kornval'a'n versi'o'n de La robai'o'j de Omar Ĥajam (1990).

Bibli'o

Ĉar la kornval'a est'is la sol'a kelt'a lingv'o, kiu ne posed'is versi'o'n de la Bibli'o, oni komenc'is en la jar'o 2000 traduk'i ĝi'n. La unu'a komplet'a traduk'o de la Nov'a Testament'o (Testament Noweth ag'a'n Arluth ha Savyour Jes'u Cryst ) en la unu'iĝ'int'a'n kornval'a'n lingv'o'n est'is el'don'it'a en 2002; kaj ali'a versi'o, en la tiel nom'at'a komun'a kornval'a, aper'is en 2004. Nun'temp'e, grup'o de traduk'ant'o'j pret'ig'as versi'o'n de la tut'a Bibli'o.

Liter'um'ad'o

Se trans'ir'i nun al la manks'a lingv'o, la plej fru'a dat'ebl'a tekst'o (konserv'at'a en manuskript'o de la 18 a jar'cent'o) est'as poezi'a histori'o de Manks-insul'o, ek'de la en'konduk'o de krist'an'ism'o. La plej mal'fru'a taks'at'a period'o de ties aper'o est'as la 16 a jar'cent'o. Krist'an'ism'o mult'e influ'is la manks'a'n literatur'o'n, do religi'a'j skrib'aĵ'o'j est'is oft'a'j, dum sekular'a'j est'is eg'e pli sporad'a'j. En la 17 a kaj 18 a jar'cent'o'j oni traduk'is la anglikan'a'n Libr'o'n de Komun'a Preĝ'o kaj la Bibli'o'n. La unu'a Bibli'o en la manks'a est'is pres'it'a inter la jar'o'j 1777 kaj 1819. Bedaŭr'ind'e (por la tekst'o), la tiam'a'j traduk'ist'o'j adopt'is tut'e mal'konven'a'n liter'um'ad'o'n, baz'it'a'n sur la mal'konsekvenc'a'j kaj ne'logik'a'j konvenci'o'j uz'it'a'j por skrib'i la angl'a'n lingv'o'n, anstataŭ imit'i la ortografi'o'n de la irland'a aŭ de la parenc'a skot-gael'a. (La manks'a est'as kelt'a lingv'o plej simil'a al la skot-gael'a.) Rilat'e al kelt'a ortografi'o, la manks'a prunt'o'pren'is de la kimr'a nur la liter'o'n y , uz'at'a'n en neniu ali'a gael'a lingv'o, por indik'i la neŭtral'a'n vokal'o'n ( ŝvaon). Tiu efektiv'a fuŝ'aĵ'o ig'as la skrib'it'a'n manks'a'n tut'e ne'klar'a al parol'ant'o'j de la ali'a'j variant'o'j de la gael'a: la angl'um'a liter'um'ad'o far'iĝ'is fakt'e la norm'o por la manks'a skrib'ad'o. Do irland'a'j kaj skot'a'j gael'o'j ja kapabl'as iom kompren'i la parol'at'a'n manks'a'n, sed – sen apart'a stud'ad'o – ili ne sci'pov'as ĝi'n leg'i.

Kateĥism'o

Tradici'a'j religi'a'j kant'o'j, nom'at'a'j karval , evolu'is ver'ŝajn'e en la period'o antaŭ la Reformaci'o. Ĝis la 18 a jar'cent'o la aŭtor'o'j de la „ karvaloj ” kutim'e est'is membr'o'j de la klerik'ar'o, sed dum la 19 a jar'cent'o oni al'don'is nov'a'j'n tekst'o'j'n al la popular'a'j melodi'o'j, por uz'ad'o en preĝ'ej'o'j. La unu'a pres'it'a verk'o en la manks'a, nom'e Coyrle Sodjeh , traduk'aĵ'o el la angl'a de preĝ'libr'a kateĥism'o, aper'is en 1707. La vikari'o Thomas Christian [tom'as krístian ] far'is mal'long'ig'it'a'n manks'a'n versi'o'n ( Pargys Caillit ) de la verk'o Paradiz'o perd'it'a de la poet'o John Milton [ ĝon milton]. La manks'a traduk'o est'is el'don'it'a en 1796.

Fiŝ'kapt'ist'o

Edward Faragher [ edŭad fáraĥa ], manks'e kon'at'a kiel Neddy Beg Hom Ruy , viv'int'a inter 1831 kaj 1908, est'as rigard'at'a kiel la last'a grav'a indiĝen'a verk'ist'o en la manks'a lingv'o. Ek'de la aĝ'o de 26 jar'o'j li verk'is poem'o'j'n pri religi'a'j tem'o'j, el kiu'j kelk'a'j aper'is en la ĵurnal'o'j Mon'a’ s Herald kaj Cork Eagle . Li verk'is ankaŭ rakont'o'j'n, kiu'j re'spegul'as li'a'n viv'o'n kiel fiŝ'kapt'ist'o. En 1901 publik'iĝ'is li'a traduk'o, titol'it'a Skeealyn Aesop , de kelk'a'j fabl'o'j de Ezop'o.

Ŝaf'o'j

Post la last'a'temp'a re'vigl'ig'o de interes'o pri la manks'a lingv'o, est'as rimark'ind'a la aper'o de nov'a literatur'o original'a kaj traduk'it'a, inkluziv'e de Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn : tem'as pri la manks'a versi'o de la infan'libr'o „Alic'o en Mir'land'o”. La traduk'o est'is pri'zorg'it'a de Bri'a'n Stowell [ brajan steŭel ], unu el la plej grav'a'j korife'o'j de la re'viv'ig'a mov'ad'o. En mart'o 2006 aper'is la unu'a plen'a roman'o en la manks'a, nom'e Dunveryssyn yn Tooder - Folley („La vampir'a'j murd'o'j”), sam'e verk'it'a de Bri'a'n Stowell. La unu'a film'o en la manks'a est'as mal'e Ny Kiree fo Niaghtey („La ŝaf'o'j sub la neĝ'o”): unu'a'foj'e prezent'it'a en 1983, ĝi est'is en'skrib'it'a en 1984 por la 5 a kelt'a film'a kaj televid'a festival'o en Kardif'o (Kimri'o).

Konklud'o

Kompren'ebl'e, kiel de minoritat'a lingv'o parol'at'a de tre mal'grand'a nombr'o da hom'o'j, la literatur'o en la manks'a ne abund'as; tamen la fakt'o, ke ankoraŭ est'as hom'o'j, kiu'j dezir'as parol'i ĝi'n, verk'i en ĝi kaj publik'ig'i libr'o'j'n en ĝi, montr'as, ke daŭr'as vigl'a interes'o pri la lingv'o. Tio valid'as kaj por la kornval'a kaj por la manks'a.

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
Interes'ul'o'j, kiu'j reg'as la angl'a'n, pov'as leg'i el'tir'aĵ'o'j'n el la manks'a literatur'o en du'lingv'a (manks'a/angl'a) antologi'o Manannans Cloak (Franc'is Boutle Publishers, London'o: ISBN 9781903427491).

Pri la kornval'a ekzist'as la jen'a verk'o en Esperant'o: Konciz'a histori'o pri la kornval'a lingv'o kaj ĝi'a literatur'o de Geoffrey H. Sutton.
La hund'id'o kaj la ŝtel'ist'o'j

Novel'o'j

La hund'id'o kaj la ŝtel'ist'o'j

Unu tag'o'n, antaŭ long'e, kiam mi unu'e mal'ferm'is mi'a'n best'kurac'ist'a'n entrepren'o'n, mi en'ir'is mi'a'n ekzamen'o'ĉambr'o'n kaj trov'is mal'kutim'a'n afer'o'n. En la seĝ'o antaŭ mi'a ekzamen'o'tabl'o, mal'jun'a nigr'a vir'o sid'is, kiu hav'is, laŭ'ŝajn'e, part'o'n de aŭt'o'motor'o sur si'a'j genu'o'j. Li dir'is al mi, „Doktor'o! Vi dev'as help'i al mi. Mi pens'as, ke mi'a hund'id'o baldaŭ mort'os!”, kaj li lev'is la aŭt'o'part'o'n kaj met'is ĝi'n sur mi'a'n ekzamen'o'tabl'o'n. Klonk! Mi sekv'e pov'is vid'i, ke la aŭt'o'part'o est'is transmisi'il'a teg'aĵ'o. Mi pov'is ankaŭ vid'i et'a'n kap'o'n en'e, kaj et'a'n korp'o'n mal'antaŭ'e.

„Ŝi'a kap'o est'as kapt'it'a en tiu teg'aĵ'o. Mi ne pov'as el'tir'i ŝi'n. Mi prov'is tut'tag'e, Doktor'o, kaj nun ŝi'a kap'o ŝvel'as, kaj mi tim'as, ke ŝi baldaŭ ne pov'os spir'i!”

Mi turn'is la teg'aĵ'o'n al la lum'o, kaj mi pov'is konstat'i, ke la vizaĝ'o de tiu hund'id'o est'as ja ŝvel'int'a. Fakt'e, ŝi'a'j okul'o'j est'is tre ruĝ'a'j, kaj ŝi'a spir'ad'o est'is jam pen'a pro la ŝvel'int'a kol'o en la tru'o de la teg'aĵ'o. Mi rimark'is ankaŭ, ke la hund'id'o ŝajn'e ne zorg'as. Ŝi prov'is nur lek'i mi'a'n vizaĝ'o'n, kaj ŝi'a vost'o sving'eg'is, kvankam ŝi ne pov'is lev'i si'a'n kap'o'n de sur la tabl'o. Ŝi prov'is boj'i, sed pro la prem'o sur ŝi'a kol'o, nur et'a pep'o el'ir'is el ŝi'a buŝ'o. Tio tut'e ne mal'kuraĝ'ig'is ŝi'n, kaj, kiam mi met'is mi'a'n man'o'n en la teg'aĵ'o'n por palp'i ŝi'a'n kol'o'n kaj la grand'ec'o'n de la tru'o, mult'a'j pep'o'j rezult'is. Ŝi est'is la plej gaj'a mort'ant'a hund'id'o, kiu'n mi iam vid'is.

Tamen mi opini'is, ke, se mi ne pov'os liber'ig'i ŝi'n tre baldaŭ, ŝi mal'rapid'e strangol'iĝ'os.

Mi rimark'is, ke mi'a man'o, post mi'a ekzamen'o, est'is tre ŝlim'a kaj nigr'a. La hund'id'o-posed'ant'o vid'is mi'a'n man'o'n kaj dir'is: „Kiam mi trov'is ŝi'n, mi prov'is el'tir'i ŝi'n, sed ne pov'is. Do mi verŝ'is naft'o'n sur ŝi'n kaj prov'is de'nov'e. Sed ŝi'a kap'o est'is jam tro ŝvel'int'a, kaj mi ankoraŭ ne pov'is el'tir'i ŝi'n.”

Nu, mi tuj for'ĵet'is mi'a'n propr'a'n plan'o'n por verŝ'i lubrik'aĵ'o'n sur ŝi'n. Mi ne pov'is imag'i, kiel ŝi pov'us est'i pli ŝlim'a, ol ŝi jam est'is. Mi pens'is, ke ebl'e mi pov'us tranĉ'i la teg'aĵ'o'n de sur ŝi'a kol'o, sed ekzamen'o de la teg'aĵ'o cert'ig'is, ke tio ne ebl'as pro la dik'ec'o de la metal'o. Mi hav'is metal'seg'il'o'n, kaj mi prov'is seg'i ĝi'n, sed post kvin minut'o'j mi eĉ ne skrap'vund'is ĝi'n. Mi konstat'is, ke tio postul'us hor'o'j'n, kaj mi hav'is nur minut'o'j'n.

Mi el'parol'is mi'a'j'n pens'o'j'n: „Se mi nur hav'us elektr'a'n metal'seg'il'o'n!”

Trankvil'a, ĝentil'a voĉ'o, kun hispan'a akĉent'o, el mi'a atend'o'ĉambr'o demand'is: „Ĉu tiu hund'id'o mort'os?”

Mi turn'is mi'n al la voĉ'o, kaj rimark'is tre hard'aspekt'a'n, haŭt'pentr'it'a'n jun'ul'o'n en mi'a atend'o'ĉambr'o. Li port'is „rot'o-kap'tuk'o'n” kaj hav'is sen'emoci'a'n vizaĝ'o'n. Fakt'e, li ŝajn'is iom danĝer'a, kaj mi mal'trankvil'iĝ'is, kiam pli fru'e li en'ir'is tiu'maten'e.

„Se mi ne pov'os el'tir'i ŝi'n aŭ for'hak'i tiu'n teg'aĵ'o'n de sur ŝi tre baldaŭ, jes”, mi dir'is al li.

Li rigard'is la plank'o'n moment'e, kaj post'e li dir'is: „Mi pens'as, ke mi kon'as iu'n, kiu pov'as help'i. Las'u mi'n telefon'vok'i.”

En tiu temp'o mal'hav'ebl'is poŝ'telefon'o'j, do li uz'is ni'a'n telefon'o'n sur la skrib'o'tabl'o. Li prem'is kelk'a'j'n numer'o'j'n, kaj atend'is moment'o'n. Laŭ'ŝajn'e, li sukces'e konekt'iĝ'is, kaj parol'is tre rapid'e hispan'e. Mi pov'is aŭd'i rid'o'n de la ali'a ul'o, sed la jun'ul'o est'is tre emfaz'a, kaj post kelk'a'j ali'a'j rapid'eg'a'j hispan'a'j vort'o'j, li fin'is.

„Ili help'os al vi. Mi konduk'os vi'n al la adres'o. Las'u mi'n parol'i, kaj ne dir'u io'n, ĉu bon'e? Kaj, Doktor'o, est'us bon'e, se post'e vi ne plu memor'os la adres'o'n, ĉu?”

Do, mi, mi'a klient'o, kaj la jun'ul'o, nom'it'a Alejandro, port'is la teg'aĵ'o'n kun la hund'id'o al mi'a ŝarĝ'aŭt'o. Mi kaj la hund'id'o sid'is en la karg'uj'o, dum Alejandro stir'is, kaj la posed'ant'o sid'is apud Alejandro.

Ni vetur'is tra la strat'o'j al tre mal'riĉ'a part'o de la urb'o Mobil'e. Mi est'is tre nervoz'a, ĉar ĉiu'j, kiu'j rimark'is ni'n, mal'amik'e mien'is pro ni'a ĉe'est'o. Fin'fin'e ni halt'is antaŭ mez'grand'a konstru'aĵ'o kun grand'a rul'pord'o. Mi konstat'is, ke Alejandro ver'ŝajn'e konduk'is ni'n al aŭt'o'ŝtel'ist'o'j, kaj ĉi tiu konstru'aĵ'o est'is lok'o, kie ili dis'hak'as aŭt'o'j'n en pec'o'j'n por vend'i la part'o'j'n. Angl'a'lingv'e, tio nom'iĝ'as chop shop . Cert'e ili hav'as la il'o'j'n por liber'ig'i la hund'id'o'n, kaj mi'a'j esper'o'j lev'iĝ'is iom'et'e. Alejandro en'ir'is la konstru'aĵ'o'n tra normal'a pord'o apud la grand'a pord'o.

Post kelk'a'j moment'o'j la grand'a pord'o lev'iĝ'is kun mult'e da bat'ad'o'j kaj bru'o'j. Mi ne pov'is vid'i en'e'n, ĉar la sun'o bril'eg'is ekster'e, kaj est'is tre mal'lum'e en'e. Mal'rapid'e, kelk'a'j jun'ul'o'j el'ir'is. Ili ĉiu'j port'is sam'a'j'n rot'o'kap'tuk'o'j'n kiel Alejandro kaj hav'is mult'e da haŭt'pentr'aĵ'o'j. Ili ĉiu'j ŝajn'is tre danĝer'a'j kaj cert'e ne kontent'a'j pro la ĉe'est'o de mi kaj mi'a klient'o.

Jun'ul'o al'proksim'iĝ'is kaj indik'is per kap'klin'o al la teg'aĵ'o sur mi'a'j genu'o'j. Mi memor'is, kio'n Alejandro instru'is al mi, kaj mi dir'is nenio'n. Mi mal'rapid'e turn'is la teg'aĵ'o'n por pli bon'e montr'i la et'a'n kap'o'n de la hund'id'o en'e. La jun'ul'o etend'is si'a'n man'o'n, kaj la hund'id'o prov'is lek'i li'a'j'n fingr'o'j'n kaj mal'fort'e pep'is. La vost'o de la hund'id'o mal'fort'e sving'is unu-du'foj'e. Mi tim'iĝ'is pro la mal'fort'o de la respond'o, kaj mi sci'is, ke ni ne hav'as mult'e pli da temp'o.

Mi fiks'e rigard'is tiu'n jun'ul'o'n kaj trankvil'e dir'is: „Ŝi mort'os baldaŭ. Bon'vol'u, ĉu vi pov'as help'i?”

Li kap'jes'is, kaj li'a hard'aspekt'a vizaĝ'o subit'e romp'iĝ'is pro grand'eg'a rid'et'o. Li turn'is si'n kaj kri'is: „Ni sav'os la hund'id'o'n!”

Tuj, ĉiu'j ali'a'j jun'ul'o'j komenc'is rid'i kaj rid'et'i. Mult'e da rapid'a hispan'a lingv'o flu'is ĉirkaŭ mi, kaj du jun'ul'o'j pren'is la teg'aĵ'o'n kun la hund'id'o en la aŭtomobil'ej'o'n.

La unu'a jun'ul'o turn'is si'n al mi kaj la posed'ant'o kaj dir'is, tre ĝentil'e: „Ĉu vi vol'as en'ir'i? Est'as tre varm'e hodiaŭ. Ven'u kaj sid'iĝ'u en klimat'iz'it'a ĉambr'o. Mi hav'as kokakola'o'n aŭ te'o'n, se vi soif'as.”

Ni en'ir'is, kaj pov'is vid'i, tra fenestr'o, Alejandron kaj tri ali'a'j'n jun'ul'o'j'n kun grand'eg'a, elektr'a seg'il'o. Ili met'is ban'tuk'o'n ĉirkaŭ la kap'o'n kaj korp'o'n de la hund'id'o, kaj subit'e la aer'o est'is plen'plen'a je fajr'er'o'j kaj kriĉ'ant'a bru'o, kiam ili komenc'is seg'i. Unu el la jun'ul'o'j kuŝ'is sur'plank'e kaj kares'is kaj parol'is kun la hund'id'o, por ke ŝi ne est'u tro tim'ig'it'a.

Alejandro est'is laŭ'ŝajn'e mastr'o de tiu seg'il'o, kaj post nur kelk'a'j moment'o'j ili turn'is la teg'aĵ'o'n kaj la hund'id'o'n al la kontraŭ'a flank'o, kaj komenc'is seg'i de'nov'e.

Subit'e la bru'o halt'is, kaj la silent'o est'is tre bon'ven'a post tiu grand'eg'a kriĉ'ad'o. Ŝajn'is, ke Alejandro tre lert'e reg'is si'a'n tranĉ'o'n. Li halt'is, tuj antaŭ ol tut'e tra'penetr'i la teg'aĵ'o'n. Nun li pren'is metal'ĉiz'il'o'n en unu man'o'n kaj grand'a'n martel'o'n en la ali'a'n. Mi dev'is konstat'i, ke li aspekt'is kiel kirurg'o en operaci'ej'o. Tre zorg'e, li met'is la ĉiz'il'o'n en la tranĉ'aĵ'o'n kaj frap'et'is unu, du foj'o'j'n per la martel'o. Li ripet'is tio'n laŭ la tranĉ'aĵ'o kaj post'e iom'et'e pli en'profund'ig'is la ĉiz'il'o'n.

Kun laŭt'a krak'ad'o kaj Klonk!, la du'on'o'j de la teg'aĵ'o fal'is sur'plank'e'n, kaj ĉiu'j el tiu'j jun'ul'o'j hura'is. Alejandro turn'is la kap'o'n al ni kaj man'sving'is kun grand'eg'a rid'et'o sur la vizaĝ'o. Ne zorg'ant'e pri la naft'o, kiu mal'pur'ig'is li'a'j'n ĉemiz'o'n kaj brak'o'j'n, li lul'is la hund'id'o'n, kaj port'is ŝi'n al ni.

„Ĉu ŝi est'os en ord'o, Doktor'o?”

La ĉambr'o est'is tut'e silent'a, dum tiu'j du'on'sovaĝ'a'j jun'ul'o'j atend'is mi'a'n respond'o'n. Mi rimark'is, ke la okul'o'j de la hund'id'o jam est'as mal'pli ruĝ'a'j, kvankam ŝi'a tut'a kap'o est'is grav'e ŝvel'int'a. Sed ŝi tuj prov'is lek'i mi'a'n vizaĝ'o'n, kaj prov'is gaj'e boj'i. Ŝi ankoraŭ pov'is nur pep'i, sed est'is tiom ĉarm'e, ke ĉiu'j el tiu'j mal'mol'a'j jun'ul'o'j rid'is kaj hura'is de'nov'e.

Ni'a gast'ig'ant'o subit'e aper'is, port'ant'e botel'o'n da tekil'o, bovl'o'n da lime'o'pec'o'j, kaj sal'uj'o'n. Ni ĉiu'j celebr'is ni'a'n venk'o'n per kelk'a'j „paf'o'j” de tekil'o, lime'o'pec'o kaj sal'o. Ni ĉiu'j bon'e fest'is. Post'e, ni'a gast'ig'ant'o pet'is, ke mi don'u al li la numer'o'j'n de ĉiu'j el mi'a'j aŭt'o'j. Li dir'is, ke mi neniam dev'os zorg'i pri mi'a'j aŭt'o'j post hodiaŭ. (Fakt'e, mi neniam zorg'is, ĉar mi'a'j aŭt'o'j est'is tiom mal'nov'a'j kaj kaduk'a'j, ke, se ŝtel'ist'o'j prov'us ŝtel'i unu el ili, ili ver'ŝajn'e las'us al mi kelk'a'j'n dolar'o'j'n sur seĝ'o pro kompat'o. Ia'manier'e, neniu el mi'a'j aŭt'o'j iam ŝtel'iĝ'is ek'de tiam.)

Do, du'on'ebri'e, mi vetur'is re'e'n al mi'a kurac'ej'o kun la hund'id'o kaj la posed'ant'o. En'ir'ant'e la antaŭ'a'n pord'o'n, mi vid'is la seren'iĝ'int'a'n vizaĝ'o'n de mi'a akcept'ist'in'o.

„Mi tre ĝoj'as re'vid'i vi'n. Mi preskaŭ vok'is polic'ist'o'j'n. Kio okaz'is?”, ŝi demand'is.

Mi rakont'is ĉio'n, ebl'e iom'et'e ebri'a'voĉ'e, kaj ŝi rid'is mult'e.

„Mi supoz'is, ke mi dev'os nul'ig'i la ceter'o'n de vi'a tag'o, ĉu ne?”

Mi konsent'is, kaj, sent'ant'e la komenc'o'n de grand'eg'a kap'dolor'o, mi rid'et'eg'is kaj dir'is: „Mi cert'as, ke mi hav'as la plej bon'a'n labor'o'n en la tut'a mond'o!”

John BENTLEY
Sensaci'a fosili'o

PALEONTOLOGI'O

Sensaci'a fosili'o

Televid'a el'send'o hazard'e atent'ig'is la verk'ant'o'n pri grav'a trov'it'aĵ'o. Antaŭ ne'long'e anonim'a kolekt'ant'o prezent'is tre interes'a'n primat-fosili'o'n trov'it'a'n en 1983 en la german'a min'ej'o Messel. Ĉi-last'a kuŝ'as apud la urb'o Darmstadt kaj est'as konsider'at'a mond'a hered'aĵ'o, kaj tie est'is trov'it'a'j mult'a'j fam'a'j fosili'o'j, rilat'a'j al tiel nom'at'a pra'ĉeval'et'o ( Propalaeotherium Parvulum ) kaj al ali'a'j rimark'ind'a'j best-kruc'iĝ'o'j (ekzempl'e inter sorik'o kaj lutr'o). Demand'it'e tiu'rilat'e, la paleontolog'o Jens Franzen [franc'e'n] deklar'is: „Mi'a'opini'e ĉi tiu fosili'o est'as la ok'a mond'mirakl'o. Tem'as pri mal'kovr'o eklips'ont'a ĉiu'n ali'a'n.”

Id'a

La fosili'o, al kiu Franzen tiel entuziasm'e alud'as, est'as tiu de „ adapedo ” 58 centi'metr'o'j'n long'a (proksim'um'e kiel marmot'o); la aĵ'o aĝ'as 47 milion'o'j'n da jar'o'j, do la best'et'o viv'is en'e de eocen'o. Inter'naci'e kon'at'a'j esplor'ist'o'j tut'sekret'e ekzamen'is per plej modern'a'j teknik'o'j la fosili'o'n, inkluziv'e dent'o'j'n kaj la en'hav'o'n de la stomak'o (laŭ'ŝajn'e est'ig'at'a'n de frukt'o'j kaj foli'o'j). La jun'a femal'a primat'o est'is si'a'temp'e bon'a grimp'ist'in'o, viv'ant'a sur arb'o'j. Oni nom'is ĝi'n Id'a, sed ĝi'a scienc'a nom'o est'as Darwinius Masillae – por solen'i la du'cent'jar'a'n jubile'o'n de la nask'iĝ'o de Charles Darwin. Unu'a'vid'e ĝi simil'as al du'on'simi'a'j lemur'o'j nun'temp'e viv'ant'a'j en Madagaskar'o, sed mank'as kelk'a'j tip'a'j karakteriz'aĵ'o'j, kiel grat-ung'o ĉe la et'fingr'o kaj komb'il'a dent'ar'o en mandibl'o. Simil'e al hom'o, la adapedo montr'as kontraŭ'met'ebl'a'n poleks'o'n kaj ung'o'j'n anstataŭ krif'o'j'n; en la mal'antaŭ'a'j pied'o'j oni al'don'e trov'is element'o'j'n, kiu'j pens'ig'as pri ver'ŝajn'a trans'ir'o al star'a pozici'o kaj rekt'a'korp'a ir'ad'o.

Lag'o

Konstat'ebl'as fraktur'o, pro kiu la best'o (kiu en la epok'o de la mort'o hav'is 9 monat'o'j'n) ver'ŝajn'e ne plu kapabl'is grimp'ad'i bon'e. Ebl'e trink'ant'e akv'o'n ĉe lag'o, ĝi en'spir'is venen'a'j'n vulkan-gas'o'j'n kaj, perd'int'e la konsci'o'n, fal'is en'akv'e'n kaj dron'is; tie ĝi est'is fosili'iĝ'ont'a dum jar'milion'o'j. Scienc'ist'o'j mal'kovr'is klar'a'j'n sign'o'j'n kaj karakteriz'aĵ'o'j'n, kiu'j, kiel ni jam rimark'is, est'as signif'o'plen'a'j rilat'e al la evolu'o de hom'o'j. La vizaĝ'o, krom'e, ne hav'as tip'a'n lemur-muzel'o'n kun long'a'j makzel'o'j. La tranĉ'o'dent'o'j (inciziv'o'j) est'as pli vertikal'a'j ol ĉe lemur'o'j. La antaŭ'a'j molar'o'j (premolar'o'j) jam hav'is redukt'it'a'n grand'ec'o'n.

Sediment'o'j

Id'a – kies trov'o est'is difin'it'a tiom grav'a, kiom est'us por arkeolog'o la mal'kovr'o de la arke'o de No'a – sen'dub'e ebl'ig'as nov'a'n kompren'o'n pri la evolu'o de tiel nom'at'a'j antrop'oid'o'j. Tio est'as la grup'o, kiu inkluziv'as primat'o'j'n kaj hom'o'j'n. La fosili'o est'as plat'ig'it'a pro la alt'a prem'o de sediment'o'j, tamen preskaŭ (95-el'cent'e) komplet'a.

Jomo IPFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Mam'a kancer'o, kresk'as la esper'o

AŬSTRI'O

Mam'a kancer'o, kresk'as la esper'o

Ne volont'e oni parol'as pri tabu'a'j tem'o'j, kia rest'as mam'a kancer'o. Tamen, ju pli fru'e oni konstat'as tumor'o'n, des pli grand'a est'as la ŝanc'o pri komplet'a re'san'iĝ'o.

En Eŭrop'o ĉiu ok'a vir'in'o mal'san'iĝ'as pro tiu'spec'a kancer'o. Antaŭ cent jar'o'j tio est'is mort'o'kondamn'o. Hodiaŭ la afer'o'j ŝanĝ'iĝ'is: fakt'e, 80 el'cent'o'j de la tumor'o'j est'as neni'ig'ebl'a'j, se oni sufiĉ'e fru'e komenc'as la neces'a'n terapi'o'n.

Atest'ant'o

La natur'histori'a muze'o en Vien'o, por atent'ig'i pli vast'a'n publik'o'n pri la afer'o, sub'ten'as inform'a'n kampanj'o'n de la konzern'o Nov'art'is rilat'e al mam'a kancer'o. Kiel reklam'a atest'ant'o (se tiel dir'i) est'is elekt'it'a la tiel nom'at'a Venus'o de Willendorf [ vílendorf ], statu'o trov'it'a de arkeolog'o'j en Sub'a Aŭstri'o antaŭ ĉirkaŭ jar'cent'o, en la jar'o 1908. La 11 centi'metr'o'j'n alt'a figur'o, el kalk'ŝton'o, hav'as grand'a'j'n mam'o'j'n kaj aĝ'as 29 500 jar'o'j'n.

Libr'o

Vir'in'o, kies nom'o est'as Christine Fischer [kristin'e fiŝ'a], tra'viv'is ver'a'n tortur'o'n: kancer'o'n, amput'ad'o'n de ambaŭ mam'o'j, for'ig'o'n de la limf'o'nod'o'j, kemi'a'n terapi'o'n, dolor'ig'a'n mam-re'konstru'ad'o'n. La negativ'a'j'n pens'o'j'n ŝi tamen trans'form'is en iu'n pozitiv'a'n akcept'ad'o'n de la fakt'o'j. Ŝi do verk'is libr'o'n kun la cel'o kuraĝ'ig'i la mal'san'ul'in'o'j'n kaj montr'i al ili, ke oni ja pov'as venk'i tia'n mal'san'o'n per la propr'a fort'o.

Imun'sistem'o

La daŭr'a kaj intens'a esplor'ad'o don'as nun'temp'e nov'a'n esper'o'n al la mal'san'ul'in'o'j. Kancer'o'n diagnoz'it'a'n jam en fru'a faz'o ebl'as tut'e re'san'ig'i. Progres'int'a'n tumor'o'n oni plej oft'e ne pov'as neni'ig'i: en tiu okaz'o oni klopod'as mild'ig'i ies sufer'o'n kaj pli'long'ig'i ĝi'a'n viv'o'n. Last'a'temp'e oni intenc'as aktiv'ig'i la imun'sistem'o'n, kio oft'e sukces'as.


Kiel reklam'a atest'ant'o (se tiel dir'i) de la kampanj'o est'is elekt'it'a statu'o trov'it'a de arkeolog'o'j en sub'a Aŭstri'o en 1908. La figur'o hav'as grand'a'j'n mam'o'j'n kaj aĝ'as 29 500 jar'o'j'n. Fot'o: WALTER KLAG)

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Elektro'pont'o'j garanti'as energi'a'n liber'ec'o'n

Ekonomi'o

ENERGI'O

Elektro'pont'o'j garanti'as energi'a'n liber'ec'o'n

En la Regn'estr'a Palac'o de Vilnius la 14an de decembr'o 2015 okaz'is solen'a ceremoni'o por bon'ven'ig'i la lig'o'n de la balt'land'a elektro'kurent'a ret'o kun tiu'j de Pol'land'o kaj Svedi'o.

„La konstru'o de la lig'il'o'j signif'as, ke ni fort'ig'as la stabil'ec'o'n kaj solidar'ec'o'n kaj for'ig'as de'pend'ec'o'n”, dir'is la prezid'ant'o de Litovi'o, Dali'a Grybauskaitė. Laŭ ŝi, la sukces'a projekt'o de region'a partner'ad'o kontribu'os al la dis'vast'iĝ'o de la skandinavi'a kultur'o en Balti'o kaj don'os la ebl'o'n por litov'a'j produkt'ant'o'j konkur'i en Eŭrop'o.

La 500-mega'vat'a elekt'rol'ig'il'o LitPol Link kun Pol'land'o est'as la unu'a lini'o, kiu kun'lig'as la teĥnologi'e mal'sam'a'j'n kurent'a'j'n ret'o'j'n de Litovi'o kaj okcident'a Eŭrop'o. La projekt'o kost'is 370 milion'o'j'n da eŭr'o'j kaj est'is subvenci'at'a de Eŭrop'a Uni'o kaj de la elektro'ret'a'j kompani'o'j de Pol'land'o kaj Litovi'o.

NordBalt kost'is 550 milion'o'j'n da eŭr'o'j, est'as 453 kilo'metr'o'j'n long'a kaj est'as la unu'a kurent'a lig'o kun Skandinavi'o. Ĝi lig'as ĉiu'j'n land'o'j'n ĉirkaŭ Balt'a Mar'o al komun'a sub'struktur'o dank'e al la kabl'o, kiu tra la mar'fund'o lig'as du ambaŭ'bord'e situ'ant'a'j'n trans'form'il'a'j'n sub'staci'o'j'n en Klaipeda (Litovi'o) kaj Nybro (Svedi'o).

Nun sekv'os la sinkron'ig'o de la balt'land'a'j sistem'o'j kun tiu'j de la kontinent'a Eŭrop'o. Kiel solv'i tio'n – ĉu tra Pol'land'o ĉu tra Skandinavi'o – est'as la esplor'task'o por spert'ul'o'j. Oni esper'as, ke la sinkron'ig'o est'os efektiv'ig'it'a ĝis la jar'o 2025. Dum la solen'a inaŭgur'o la eston'a ĉef'ministr'o Taavi Roivas rimark'ig'is, ke Estoni'o est'as jam kun'lig'it'a kun nord-eŭrop'a'j land'o'j kaj hav'as elektro'kurent'a'n lig'o'n kun Finn'land'o. El tio rezult'is kresk'o de la energi'a sekur'ec'o kaj drast'a mal'kresk'o de la kost'o'j de elektr'o. Li esper'is, ke sam'e okaz'os en Litovi'o kaj Latvi'o.

La litov'a ĉef'ministr'o Algirdas Butkevičius sub'strek'is, ke kurent'a'j lig'il'o'j est'as jam du'a paŝ'o al energi'a sen'de'pend'ec'o. La unu'a est'is la terminal'o de likv'ig'it'a natur'a gas'o ( LNG) en Klaipeda, kiu ne nur ebl'ig'as sen'de'pend'a'n liver'o'n de gas'o, sed ankaŭ garanti'as rezerv'a'n elektro'produkt'ad'o'n. La nun'a paŝ'o signif'as, ke Litovi'o pov'os por si'a'j bezon'o'j akir'i kurent'o'n ne nur el Rusi'o sed ankaŭ el okcident'a Eŭrop'o. La projekt'o garanti'as fid'ind'a'n alternativ'o'n.

LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o


Dum la ceremoni'o de la simbol'a inaŭgur'o de elektro'kurent'a'j lig'o'j kun ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j.

Sen'harmoni'a timbal'bat'o

Sen'harmoni'a timbal'bat'o

La jar'o 2016 en Germani'o komenc'iĝ'is per „timbal'bat'o”. Ties son'o kun sufiĉ'a prokrast'o ating'is la publik'o'n, sed tiam tuj vek'is resonanc'o'n kun jam percept'ebl'a'j konsekvenc'o'j ankoraŭ ne plen'e taks'ebl'a'j.

Inter'temp'e naci'e kaj inter'naci'e dis'kon'iĝ'is, kio'n la koncern'a'j instanc'o'j de la federaci'a land'o Nord'rejn-Vestfali'o nur dek tag'o'j'n post'e oficial'ig'is: en la silvestr'a nokt'o ĉirkaŭ la fer'voj'a staci'o de Kolonj'o amas'iĝ'is proksim'um'e mil jun'ul'o'j, kiu'j sub la okul'o'j de la sen'pov'a polic'o ĉas'ad'is sol'a'j'n vir'in'o'j'n, grup'e ĉirkaŭ'ant'e ili'n.

La ag'o'j gam'as de insult'o'j kaj molest'o'j tra krim'o'j kiel divers'manier'a'j pri'rab'ad'o'j ĝis seks'a'j atenc'o'j kulmin'ant'a'j en – efektiv'e mal'mult'a'j – seks'per'fort'o'j. Laŭ inform'o'j de la viktim'o'j kaj polic'a'j esplor'o'j la agres'ant'o'j aspekt'is nord-afrik'e kaj arab'e.

Sekv'is ĝis la mez'o de januar'o pli ol 500 krim'denunc'o'j ĉe la polic'o (du'on'o pro seks'a'j atak'o'j). Tri'dek'o da supoz'at'a'j mis'far'int'o'j iel ident'iĝ'is, el kiu'j du'on'o est'as kon'at'a'j azil'pet'ant'o'j.

Tiu ek'sci'o sku'is la german'a'n soci'o'n, kiu dum la last'jar'a amas'a en'migr'ad'o gard'is almenaŭ ĝeneral'e – ĉu pro kompat'o kun la ven'ant'o'j, ĉu pro indiferent'ec'o, ĉu pro mank'ant'a prognoz'o'kapabl'o – trankvil'a'n kondut'o'n. Ja okaz'is kelk'a'j atenc'o'j kontraŭ plan'it'a'j loĝ'ej'o'j, sed tuj vizit'is ŝtat'a'j kaj eklezi'a'j moŝt'o'j la lok'o'j'n, kaj form'iĝ'is simpati'ant'a'j manifestaci'o'j.

Post kiam la german'a kancelier'o, Angel'a Merkel, en kompat'em'a sol'ul'a ek'paŝ'o trans'pren'is el hungar'a sen'el'ir'ej'o kelk'a'j'n mil'o'j'n da hom'o'j, oni laŭd'is ŝi'n. Eĉ kiam ŝi predik'is, ke ĉiu est'as bon'ven'a, kiu vol'as viv'i en Germani'o, kaj ke ebl'as venk'i la problem'o'j'n, nur mal'mult'a'j kompren'is, ke tiu el'dir'o ne plu direkt'as si'n ekskluziv'e al la rajt'ig'at'a'j azil'pet'ant'o'j. Ĝi ignor'is la Schengen -regul'o'j'n de Eŭrop'a Uni'o kaj la kapabl'o'n de ord'a akcept'o en la land'o.

Antaŭ Kolonj'o la unu'a, du'a, tri'a generaci'o post Hitler vol'is montr'i al la mond'o „bon'a'n Germani'o'n”, ne konsider'ant'e la konsekvenc'o'j'n – sam'e kiel la antaŭ'ul'o'j en la mal'a direkt'o. Nun reg'is, kiel kelk'a'j observ'ant'o'j esprim'is, „diktatur'o de la bon'vol'em'ul'o'j”.

Prudent'a'j hom'o'j ne plu kuraĝ'is publik'e el'dir'i si'a'j'n observ'o'j'n, konstat'o'j'n, konklud'o'j'n, avert'o'j'n, sen renkont'i ofend'o'j'n, sen est'i akuz'at'a'j kiel bier'tabl'ul'o, post'rest'int'o, nazi'ist'o, ras'ist'o. La gazet'ar'o kaj la radi'o'staci'o'j neglekt'is neŭtral'a'n raport'ad'o'n kaj favor'is por'migr'ad'a'j'n koment'o'j'n, daŭr'e insult'ant'e tiu'j'n, kiu'j ali'e opini'is.

Politik'ist'o'j prov'is moder'ig'i la diskurs'o'n per ne'pruv'ebl'a'j asert'o'j kaj mon'a'j sub'ten'o'j, sed ne vol'is aŭskult'i opon'ant'o'j'n. Eĉ la eklezi'a'j moŝt'o'j ignor'is la kresk'ant'a'n konfront'iĝ'o'n kun islam'o nun proksim'a'n, kiu evident'e en la arab'a'j land'o'j sukces'e elimin'is preskaŭ ĉiu'j'n krist'an'a'j'n rest'o'j'n.

En tiu klimat'o pov'is dis'volv'iĝ'i la kolonj'a'j event'o'j. La polic'o ne kuraĝ'is aŭ kapabl'is kontraŭ'ag'i pro la politik'ist'a gvid'lini'o, dum gazet'o'j kaj televid'o long'e hezit'is komunik'i la fakt'o'j'n rilat'e la atak'int'o'j'n.

Post la romp'o de unu el la last'a'j tabu'o'j en la okcident'a soci'o, nom'e la atenc'o al vir'in'o'j en publik'a spac'o, eĉ amas'e kaj organiz'it'e, kaj far'e de hom'o'j, kiu'j dum'far'e pretend'is est'i „invit'it'a'j gast'o'j”, ankaŭ mult'a'j bon'vol'a'j german'o'j ek'vek'iĝ'is.

Antaŭ'e la pli'mult'o ne vol'is aŭ ne pov'is kompren'i, ke per la sen'ĉes'a al'ven'o de hom'o'j (unu milion'o en unu jar'o) el precip'e arab'a'j land'o'j kaj nord'a Afrik'o konsider'ind'e ŝanĝ'iĝ'os tradici'a'j german'a'j mor'o'j kaj soci'a'j kaj religi'a'j struktur'o'j. Ne ebl'os tuj „integr'i” (sorĉ'a vort'o, kiu solv'us laŭ'dir'e ĉiu'j'n problem'o'j'n) la nov'e al'ven'int'o'j'n, eĉ se tiu'j fakt'e vol'us.

Not'ind'as krom'e, ke la jar'a kost'o de ĉ. 20 000 eŭr'o'j por ĉiu nov'ul'o mult'e super'as la en'spez'o'n de ordinar'a pensi'ul'o post pli ol 40-jar'a soci'util'a labor'ad'o.

Se mez'a german'o ne kapabl'is je sobr'a pri'pens'ad'o de la en'migr'a situaci'o, la kolonj'a'j (kaj ali'lok'e sam'a'j) event'o'j kvazaŭ korp'e frap'is li'n. Est'iĝ'is publik'a'j re'ag'o'j, kiu'j ne sen'disting'e kondamn'as ĉiu'n azil'serĉ'ant'o'n. Emoci'o'j vast'e ŝanĝ'iĝ'as kaj ek'mal'trankvil'ig'as ankaŭ la politik'ist'o'j'n, eĉ se nur pro la propr'a perspektiv'o.

Merkel perd'is sub'ten'o'n. Nun ŝi pled'as por pli sever'a'j pun'o'j por tiu'j, kiu'j „mis'uz'as ni'a'n gast'am'o'n”. Sed en land'o, kie krim'ul'o'j (kiel unu el la last'a'temp'a'j pariz'a'j teror'ist'o'j) pov'is viv'i kiel azil'pet'ant'o sub sep (!) fals'a'j ident'ec'o'j, kie tia'j hom'o'j ĝu'as (sen'pag'e) leĝ'a'n protekt'o'n, kiel ne ord'em'a'j burĝ'o'j, kie oni long'e ne kon'as ident'ec'o'j'n, kie oni ne kapabl'as re'send'i mis'far'int'o'j'n, tiu'j aviz'o'j ŝajn'as van'a'j.

Kaj Eŭrop'o, kiu pen'e prov'as inter'kompren'iĝ'i, cert'e ne kapabl'as kun'kresk'i sub la prem'o de en'migr'ant'o'j el ali'a'j kultur'o'j kaj en'tut'e ne vol'as sub la postul'o'j de ĉiam pli propr'a'kulp'e sen'help'a Germani'o.

Post Kolonj'o la hom'o'j perd'is fid'o'n rilat'e politik'ist'o'j'n, kiu'j evident'e ne pov'as garanti'i sekur'ec'o'n. Tiu ĝeneral'a sent'o efik'os ankaŭ sur la fortun'o'j'n de la nun'a'j politik'a'j parti'o'j. Ĉu Kolonj'o ver'e signif'as Zeitenwende (renvers'iĝ'o de la reg'ant'a'j struktur'o'j), kiel balot'batal'ant'a'j politik'ist'o'j nun prognoz'as, baldaŭ evident'iĝ'os.

Franz -Georg RÖSSLER
Germani'o
Put'o'j-disput'o'j

AŬSTRI'O

Put'o'j-disput'o'j

En la 1920 aj jar'o'j mi'a av'in'o dev'is port'i pli ol 200 metr'o'j'n de mal'proksim'a put'o al si'a bien'o trink'akv'o'n por si'a famili'o kaj la dom'best'o'j. Post'e ŝi hav'is ide'o'n: bor'i ĉe la dom'o kaj, surpriz'e, est'iĝ'is artez'a put'o, el kiu daŭr'e flu'is, kaj ĝis hodiaŭ flu'as, pur'eg'a akv'o el profund'o de 100 metr'o'j.

Sed, se la akv'o ne konstant'e flu'as, baldaŭ la tru'o ŝtop'iĝ'as, kaj nepr'as de'nov'e bor'i. Tial la akv'o daŭr'e flu'u. Sekv'e perd'iĝ'as en orient'a Stiri'o, en sud-orient'a Aŭstri'o, ĉiu'hor'e pli ol 1000 m 3 da valor'a akv'o.

Re'nov'ig'i

Nun'temp'e en Stiri'o ekzist'as en ankoraŭ 2500 artez'a'j put'o'j. La federaci'a land'o Stiri'o vol'as nun ŝanĝ'i la situaci'o'n: Aŭ put'o'n re'nov'ig'i, aŭ ĝi'n ferm'i, kio'n financ'e sub'ten'as la land'o.

Tamen mult'a'j put'o-posed'ant'o'j rifuz'as. Ili fond'is put'o-defend'a'n asoci'o'n kaj star'ig'is protest'ŝild'o'j'n: „Ne beton'e ferm'u mi'a'n artez'a'n put'o'n!”

La nom'o de tia'spec'a'j put'o'j de'ven'as de la nord-franc'a region'o Artez'o, franc'lingv'e Artois [ artŭá ].

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Artez'a put'o en orient'a Stiri'o (sud-orient'a Aŭstri'o).


Hund'o gard'as la ŝild'o'n „Ne tiel. Mi vol'as konserv'i mi'a'n put'o'n. Halt'u!”


La princip'o de artez'a put'o.

Vilaĝ'o laŭ'dir'e sen'de'pend'a

OKCITANI'O

Vilaĝ'o laŭ'dir'e sen'de'pend'a

Gost [gust] (franc'lingv'e Goust ) est'as pitoresk'a vilaĝ'et'o situ'ant'a en la okcitan'a Pirene'o je preskaŭ 2000-metr'a alt'ec'o. Ĝi aparten'as al la municip'o Laruns, urb'et'o en Val'o Aussau [ aŭsaŭ ] (franc'lingv'e Ossau ), en la region'o Akvitani'o. Ĝi situ'as tre proksim'e al la varm'akv'a ban'urb'o Aigas Caudas [ ajgos kaŭdos ] (franc'lingv'e Eaux - Chaudes ), turism'a lok'o jam komenc'e de la 20 a jar'cent'o.

Tamen la plej interes'a afer'o pri Gost est'as tio, ke ĝi est'as ŝajn'e sen'de'pend'a ŝtat'o apenaŭ kon'at'a nek agnosk'at'a. Pro si'a izol'ec'o, Gost est'as reg'at'a de konsil'ant'ar'o tut'e flank'e de ĉiu ekster'a leĝ'ar'o.

Laŭ'ŝajn'e Gost neniam est'is aneks'it'a de Franci'o aŭ de Hispani'o, ĉe la sud'a lim'o de la vilaĝ'o. Pro la ne-aneks'o plur'a'j lok'an'o'j konsider'as, ke Gost daŭr'e rest'as et'a sen'de'pend'a ŝtat'et'o.

Ministr'o

Pri Gost parol'is Joachim Laine, iam'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j de Franci'o. „ Gost est'as respublik'o”, li dir'is, kaj la reg'ist'ar'o en Pariz'o nenio'n far'is por ŝanĝ'i ĉi tiu'n situaci'o'n.

Do la feliĉ'a'j an'o'j de Gost daŭr'e reg'as si'n mem, neniel ĝen'at'e de Franci'o. En 1913 uson'a libr'o, A Handy Book of Curious Information (Util'a libr'et'o pri fakt'o'j kurioz'a'j), de William Shepard Walsh, asert'is, ke Gost est'as ŝtat'o sen'de'pend'a eĉ pli antikv'a ol San-Marin'o.

Sed flank'e de ĝi'a sen'de'pend'ec'o, real'a aŭ ne, Gost est'as lok'o sufiĉ'e surpriz'a. Not'ind'as, ekzempl'e, la long'viv'ec'o de ĝi'a'j loĝ'ant'o'j. Oni'dir'e, unu Gost -an'o viv'is 123 jar'o'j'n. Ebl'e help'is la liber'ec'a aer'o de tiu ĉi pirene'a vilaĝ'et'o.

Ferriòl MACIP
korespond'ant'o de MONAT'O en Kataluni'o kaj Okcitani'o
Neniam leg'u la aer'o'n!

OPINI'O

Neniam leg'u la „aer'o'n”!

Iam pol'a esperant'ist'o dir'is al mi: „Se trov'iĝ'as du pol'o'j, trov'iĝ'as tri politik'a'j opini'o'j.” Do, rilat'e Japani'o'n, mi dir'is: „Se trov'iĝ'as tri politik'a'j opini'o'j, trov'iĝ'as cent japan'o'j.”

Tiu ĉi akord'em'a si'n'ten'o de japan'o'j baz'iĝ'as sur apart'a karakter'o de la soci'o. Ĝi montr'iĝ'as ne nur en la form'ad'o de politik'a'j aŭ publik'a'j opini'o'j sed ankaŭ en la ĉiu'tag'a viv'o de la ge'jun'ul'o'j.

Tre popular'a nun'temp'a japan'a vort'o, KY [ke'i ŭai ], nom'e kuuki ga yomenai , laŭ'liter'e „ne kapabl'as leg'i la aer'o'n”, est'as mal'laŭd'a kaj riproĉ'a taks'ad'o pri koleg'o aŭ kun'ul'o. En la japan'a lingv'o kuuki hav'as du signif'o'j'n: unu'e gas'o, konsist'ant'a el nitrogen'o kaj oksigen'o, kaj du'e lok'a aŭ soci'a etos'o, aŭ atmosfer'o, kiu reg'as la tie'a'j'n hom'a'j'n rilat'o'j'n kaj montr'as la direkt'o'n de la soci'o aŭ la grup'o.

Tial vi dev'as anticip'e „leg'i la aer'o'n” de la grup'o aŭ la soci'o, al kiu vi aparten'as, kaj opini'i kaj ag'i laŭ la reg'ant'a „aer'o”. Se ne, vi est'us taks'at'a kiel KY, kaj risk'as est'i ignor'at'a, izol'at'a aŭ eĉ turment'at'a.

Jam en 1977 Yamamoto Ŝitihei, kritik'ist'o, publik'ig'is libr'o'n Stud'o de aer'o, en kiu li klar'ig'is, ke en Japani'o mult'a'j politik'a'j kaj soci'a'j okaz'int'aĵ'o'j est'is determin'it'a'j laŭ la tiam'a'j „aer'o'j”.

Ekzempl'e, la Pacifik'a'n Milit'o'n en 1941 decid'is komenc'i nek la imperi'estr'o, nek la ĉef'ministr'o, nek milit'ist'o'j, sed la tiam'a „aer'o”, kiu en'glut'is la tut'a'n soci'o'n. Neniu pov'is rezist'i tiu'n „aer'o'n” eĉ per scienc'baz'it'a kaj detal'e prepar'it'a kontraŭ'o.

Rezult'e, ĉiu'j est'as for'flu'ig'at'a'j en la tajd'o de kolektiv'a histeri'o kre'it'a de tiu „aer'o”. Kompren'ebl'e kontribu'is al la form'ad'o kaj dis'vast'ig'o de la milit'em'a „aer'o” mult'a'j politik'ist'o'j, milit'ist'o'j kaj precip'e amas'komunik'il'o'j, sed est'as mal'facil'e trov'i unu'sol'a'n iniciat'int'o'n.

La Pacifik'a Milit'o est'as la plej grav'a ekzempl'o, sed ankaŭ hodiaŭ oni pov'as trov'i mult'a'j'n grand'a'j'n kaj mal'grand'a'j'n simil'a'j'n cirkonstanc'o'j'n. Ebl'as menci'i la decid'o'n de la Toki'a Elektr'o-kompani'o malgraŭ scienc'a'j avert'o'j ne konstru'i defend'mur'o'j'n kontraŭ cunam'o'j ĉe la fuk'u'ŝim'a atom'central'o, kaj long'daŭr'a'n tromp'ad'o'n pri la financ'a situaci'o de Toshiba.

Krom'e not'ind'as, ke inter la lern'ant'o'j de mez'a'j kaj alt'a'j lern'ej'o'j grav'as la KY -fenomen'o. En grup'o'j lig'at'a'j per poŝ'telefon'o'j ĉiu membr'o hav'as al'trud'it'a'n rol'o'n aŭ karakter'o'n. Se grup'an'o ne kondut'as laŭ la koncern'a rol'o, tiu pov'as est'i taks'at'a kiel KY, kaj ignor'at'a aŭ for'pel'at'a de la grup'o. Tio konduk'as foj'foj'e al rezign'o pri la lern'ej'o aŭ eĉ al si'n'mort'ig'o.

En la guberni'o Fuk'u'ŝim'o la rifuĝ'int'o'j de la cunam'o, kiu'j ankoraŭ loĝ'as en por'temp'a'j loĝ'ej'o'j, sent'as prem'o'n eĉ inter kun'ul'a'j rifuĝ'int'o'j, ke ili ne menci'u la danĝer'o'n de radioaktiv'ec'o.

En soci'o-psikologi'o la fenomen'o de kun'ul'a aŭ grup'a prem'o est'as inter'naci'e kon'at'a. Okaz'o'j en lern'ej'o'j kaj arme'o'j est'as raport'it'a'j kaj stud'it'a'j en mult'a'j land'o'j. Do ne tem'as pri apart'e japan'a afer'o. La aŭtor'o, laik'o pri soci'o-psikologi'o, ne sci'as, kiom special'e aŭ propr'e japan'a est'as ĉi tiu KY -fenomen'o aŭ „aer'o”.

Ĉiu'okaz'e vid'ebl'as, ke en soci'o aŭ grup'o reg'at'a de prem'a „aer'o” mal'facil'e nask'iĝ'as unik'a, el'star'a ide'o kaj invent'o. Tial Nakamura Ŝuĵi, kiu ricev'is Nobel-premi'o'n pri fizik'o pro la invent'o de lum-el'ig'ant'a diod'o (LED), kiu el'send'as blu'a'n lum'o'n, al'vok'as al japan'o'j: „Neniam leg'u la ‚aer'o'n’!”

ISIKAWA Takasi
Japani'o
Nur vir'in'a rajt'o

Leter'o'j

Nur vir'in'a rajt'o

Pri la artikol'o Vir'in'o abort'ig'as, nombr'o'j pens'ig'as de Paulo Sérgio Viana (MONAT'O 2015/12, p. 19) mi vol'us rimark'ig'i, ke la loĝ'ant'ar'o de Slovaki'o hav'as liberal'a'n opini'o'n pri la demand'o de abort'ig'o'j. Laŭ la slovak'a ĵurnal'o Pravda , kiu komenc'e de januar'o 2016 publik'ig'is la rezult'o'j'n de enket'o pri Soci'o por plan'it'a ge'patr'ec'o, 64 % de la slovak'a loĝ'ant'ar'o pens'as, ke nur la vir'in'o hav'as rajt'o'n sen'de'pend'e kaj individu'e decid'i pri abort'ig'o. Laŭ la enket'o, ekzist'as nur tri grav'a'j kial'o'j por abort'ig'o, aŭ art'e'far'it'a inter'romp'o de la graved'ec'o: (1) la san'stat'o, resp. en'danĝer'ig'o de la viv'o de la patr'in'o (konsent'as 85 % de la loĝ'ant'ar'o), (2) grav'eg'a difekt'o de la id'o (79 %) kaj (3) seks'a per'fort'o de la vir'in'o (79 %). Est'as rimark'ind'e, ke la nombr'o de abort'ig'o'j en Slovaki'o daŭr'e mal'alt'iĝ'as. En 1990 la ministr'ej'o pri san'o registr'is 47 900 abort'ig'o'j'n, en 2014 nur 15 625.

Juli'us HAUSER
SLOVAKI'O
# <mark>NiNeTimas</mark>... sed profit'os

Politik'o

INDONEZI'O

# NiNeTimas... sed profit'os

Mort'is almenaŭ ses hom'o'j, kiam mez'e de januar'o eksplod'is ses bomb'o'j en la indonezi'a ĉef'urb'o, Ĝakart'o. Tuj post'e paf'is polic'an'o'j kontraŭ la teror'ist'o'j de la t. n. Islam'a Ŝtat'o kulp'a'j pri la atenc'o.

Tre baldaŭ popular'iĝ'is krad'skatol'a etiked'o: „# PreĝuPorĜakarto ”. Al mult'a'j mal'plaĉ'is la vort'um'ad'o pro la sugest'o, ke indonezi'an'o'j mal'fort'as kaj bezon'as preĝ'o'j'n. Anstataŭ'e aper'is en Inter'ret'o la pli akcept'ebl'a „# NiNeTimas ”.

Tiel oni vol'as montr'i, ke la indonezi'an'o'j ne tim'as teror'o'n kaj ne akcept'as teror'ist'o'j'n. Tio'n indik'as la fakt'o, ke post la eksplod'o'j kaj dum la paf'ad'o hom'o'j ne for'kur'is sed ven'is por vid'i, kiel kontraŭ'batal'as la teror'ist'o'j'n la polic'o.

Profit'o'j

Kaj do, ju pli da hom'o'j, des pli da profit'o'j. Tiel pens'is vend'ist'o'j, kiu'j si'a'j'n var'o'j'n ek'ofert'is ĉirkaŭ la scen'o de la eksplod'o'j. Komerc'ist'o'j propon'is manĝ'aĵ'o'j'n kaj trink'aĵ'o'j'n ne nur al la sci'vol'a publik'o sed ankaŭ al polic'an'o'j. Ŝajn'as, ke hejm'e'n'ir'i sen mon'o prezent'as pli grand'a'n teror'o'n ol la eksplod'o'j.

Dis'fam'iĝ'is la nov'aĵ'o'j pri la sen'tim'a'j vend'ist'o'j – ankaŭ pri la bel'aspekt'o de du polic'an'o'j, kiu'j aper'is en televid'a'j kanal'o'j. Subit'e ret'em'ul'o'j pli diskut'is la vend'ist'o'j'n kaj la polic'an'o'j'n ol la teror'ist'o'j'n.

Aktor'o

Kiam kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e est'is komunik'it'a la mort'o de la brit'a Harry Potter -aktor'o Al'a'n Rickman, la publik'o turn'is si'a'n atent'o'n al li. Pli'a indik'o, ke ver'as la furor'aĵ'o „# NiNeTimas ”.

Nun la land'o funebr'as, apart'e ĉar la teror'ist'o'j – almenaŭ teori'e – kun'hav'is la islam'o'n kun la pli'mult'o de la indonezi'an'o'j. Tamen la popol'a re'ag'o montr'as, ke oni neniam akcept'os teror'ism'o'n.

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o
Protest'o'j en plej polu'it'a urb'o

Scienc'o

RESPUBLIK'O MAKEDONI'O

Protest'o'j en plej polu'it'a urb'o

Dum la last'a'j monat'o'j de la pas'int'a jar'o 2015, la loĝ'ant'o'j de Tet'ov'o (alban'e Tet'ov'a), Gostivar kaj ali'a'j ej'o'j en la Respublik'o Makedoni'o ne ĉes'is protest'i pro la alarm'a polu'ad'o – far'e de la metalurgi'a kombinat'o Jugohrom , situ'ant'a ĉe la en'ir'ej'o de Tet'ov'o – de la tut'a region'o nom'at'a Kamp'o de Pollogo. Tem'as pri are'o kompakt'e loĝ'at'a de alb'a'n-etn'ul'o'j.

Trafik'o

Kvankam la reg'ist'ar'o asert'as, ke la ĉef'a kaŭz'o de la polu'ad'o est'as la aŭtomobil'a trafik'o kombin'e kun la util'ig'o de lign'o kaj karb'o por hejt'ad'o kaj kuir'ad'o, la koncern'a kombinat'o laŭ la fak'ul'o'j ja kontribu'as je 99 % al la tie'a polu'ad'o. La plej freŝ'a'j don'it'aĵ'o'j pri'atest'as la ĉe'est'o'n en la aer'o de PM 10 (tio est'as mal'util'a'j toks'a'j partikl'o'j) je nivel'o'j 17-obl'e pli alt'a'j ol tiu'j permes'at'a'j: ĉi tio ig'as la urb'o'n Tet'ov'o, laŭ pri'a inform'o de la inter'naci'a institut'o NUMBEO, la plej polu'it'a loĝ'lok'o en la tut'a mond'o.

Slogan'o'j

La alb'a'n-etn'a ministr'o pri medi'o de la iam'a jugoslavi'a respublik'o, nom'e Bajram Yzeiri, si'n deklar'as ne'kapabl'a kontraŭ'star'i la reg'ist'ar'o'n, kiu ne akcept'is li'a'n rekomend'o'n ferm'i la kombinat'o'n ĝis oni efik'e inter'ven'os por pli'bon'ig'i ĝi'a'n teknologi'o'n. Tiel pli'fort'iĝ'is la protest'o'j far'e de la civit'an'o'j. „Ni vol'as pur'a'n aer'o'n!”, „Halt'ig'u ĉi tiu'n ekologi'a'n krim'o'n!” est'is kelk'a'j el la plej popular'a'j slogan'o'j. Komenc'e de la nov'a jar'o 2016, la estr'ar'o de la grand'a entrepren'o decid'is inter'romp'i la funkci'ad'o'n de la instal'aĵ'o dum cert'a period'o ĝis ĝi ne plu polu'os la aer'o'n de la menci'it'a region'o.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o kaj Balkani'o
Neces'as ŝpar'i en neces'ej'o'j

Neces'as ŝpar'i en neces'ej'o'j

En MONAT'O (2016/01, p. 11) ni mal'kovr'is la em'o'n de japan'o'j al pur'ec'o. La geni'ec'o de la japan'a'j neces'ej'o'j hav'as divers'a'j'n aspekt'o'j'n kaj origin'o'j'n. Unu'e dank'e al tia'j tre el'labor'it'a'j il'o'j mal'jun'a'j person'o'j pov'as pli long'e viv'i hejm'e sol'a'j kaj pli mal'fru'e trans'lok'iĝ'i al mal'jun'ul'ej'o'j. Ebl'e en la okcident'a'j soci'o'j, kie okaz'as la sam'a mal'jun'iĝ'o de la popol'an'o'j, ven'os la sam'a bezon'o.


La geni'ec'o de la japan'a'j neces'ej'o'j aper'as en la form'o de la akv'uj'o. Post uz'o de la neces'ej'o tiu akv'uj'o mal'plen'iĝ'as, kaj post'e re'plen'iĝ'as de'nov'e. Ĉar la kovr'il'o de la akv'uj'o est'as kuv'o'form'a kaj la akv'o'kran'o iom pli alt'e konstru'it'a, la uz'ant'o pov'as lav'i si'a'j'n man'o'j'n per la al'ven'ant'a akv'o, kiu post'e pur'ig'os la neces'ej'a'n kuv'o'n okaz'e de la ven'ont'a uz'o. Tia'j akv'uj'o'j japan'stil'a'j dev'us nepr'e aper'i en la tut'a mond'o. Oni pov'us per ili ŝpar'i enorm'e mult'e da akv'o.

Mireille GROS'JE'A'N
SVIS'LAND'O
Ĉef'urb'o'j ĉampion'a'j

SPORT'O

Ĉef'urb'o'j ĉampion'a'j

Kun'e kun 19 ali'a'j eŭrop'a'j urb'o'j la orient-slovak'a metropol'o Košice [ koŝice ] (ĉirkaŭ 400 km for de la ĉef'urb'o Bratislav'o) far'iĝ'is la eŭrop'a sport'a ĉef'urb'o 2016. Ĉi tiu'n titol'o'n pov'as akir'i eŭrop'a'j urb'o'j kun inter 25 000 kaj 499 999 loĝ'ant'o'j, kaj kiu'j kapabl'as en'plekt'i vast'a'n publik'o'n, de infan'o'j ĝis pensi'ul'o'j, en divers'a'j'n sport'o'j'n.

Krom Košice, la ali'a'j sport'a'j ĉef'urb'o'j jen'as: Chalon -sur- Saône (Franci'o), Crema, La Spezia, Lupatoto, Molfetta, Pis'a, Ravenna, San Giovanni, Saronno kaj Scafati (Itali'o), Gijón, Las Roz'as, Melilla (Hispani'o), Krško (Sloveni'o), Liepaja (Litovi'o), Rus'e (Bulgari'o), Setúbal (Portugali'o), Stok'e-on-Trent (Briti'o) kaj Tilburg (Nederland'o).

Košice prezent'as plur'a'j'n aktiv'aĵ'o'j'n, inkluziv'e de la 93 a inter'naci'a pac-maraton'o (du'on'maraton'o, mini'maraton'o kaj konkurs'o'j por handikap'ul'o'j), mond'a ĉampion'konkurs'o en sport'a'j danc'o'j por plen'kresk'ul'o'j, mond'a konkurs'o en ret'pilk'o kaj akv'o'pilk'o, eŭrop'a konkurs'o en korb'pilk'lud'o, kaj divers'a'j karitat'a'j konkurs'o'j.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Plen'as la boat'o

Modern'a viv'o

RIFUĜ'ANT'O'J

Plen'as la boat'o

En Aŭstri'o 90 000 rifuĝ'ant'o'j pet'is azil'o'n dum 2015. Ili ven'as precip'e el Siri'o, Afgani'o kaj ali'a'j land'o'j en Proksim'a Orient'o kaj Nord-Afrik'o. Komenc'e de 2016 6000 viv'is ankoraŭ en ej'o'j provizor'a'j.

Tamen ekster'e de dom'o'j aŭ de hejt'at'a'j tend'o'j ne ebl'as en Aŭstri'o tra'viv'i dum la vintr'o, ĉar la temperatur'o'j fal'as foj'foj'e sub -10 o C.

En januar'o okaz'is konferenc'o, en kiu oni diskut'is, ke la „boat'o plen'as”. Ali'vort'e: Aŭstri'o ne ĉiu'jar'e pov'as pri'zorg'i 100 000 nov'a'j'n rifuĝ'ant'o'j'n. Ne plu ekzist'as liber'a'j loĝ'ej'o'j kaj nov'a'j'n oni ne pov'as tuj konstru'i.

La reg'ist'ar'o kaj la estr'o'j de la federaci'a'j land'o'j deklar'is, ke la nombr'o de en'migr'ant'o'j nepr'e drast'e fal'u. Tamen daŭr'e valid'as la rajt'o pet'i azil'o'n – sen'de'pend'e de la nombr'o de pet'ant'o'j.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Rifuĝ'ant'o'j, inter kiu'j est'as mult'a'j islam'an'o'j, provizor'e loĝ'as en la ĉef'a staci'dom'o de Vien'o. Oni zorg'as tie pri la ebl'o dorm'i, manĝ'i kaj preĝ'i (sur apart'a ŝild'o la hor'o'j de di'serv'o'j est'as anonc'it'a'j). Ali'a afiŝ'o avert'as ne aĉet'i var'o'j'n ĉu de privat'ul'o'j, ĉu de ali'a'j rifuĝ'ant'o'j, ĉu eĉ de help'ant'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

Sign'o'j cign'a'j

BRITI'O

Sign'o'j cign'a'j

Raport'it'e est'is en brit'a gazet'o, ke oni atend'u long'a'n, sever'a'n vintr'o'n. La inform'o'j baz'iĝ'as sur fru'a – je 25 tag'o'j – al'ven'o de cign'o el Rusi'o, fakt'e la mal'grand'a cign'o ( Cygnus bewickii ) el Siberi'o.

La mal'grand'a cign'o, re'kon'ebl'a pro flav'kolor'a bek'o'baz'o kaj bel'a „kant'ad'o”, de'ven'as de la nord'a orient'o. Kiam la veter'o mal'varm'iĝ'as, ĝi for'migr'as por tra'vintr'i en Eŭrop'o, ekzempl'e en la natur-rezerv'ej'o Slimbridge [ slimbriĝ ] en sud-okcident'a Angli'o, kie oni rimark'is la fru'al'ven'int'o'n.

Laŭ rus'a dir'aĵ'o, mal'grand'a cign'o al'port'as neĝ'o'n sur si'a bek'o. Tamen efektiv'e oni sufer'is dum decembr'o en Briti'o mal'pli pro neĝ'o ol pro inund'o'j.

Ring'o

En 2012 inund'o'j la unu'a'n foj'o'n post 900 jar'o'j nul'ig'is cign'o-ceremoni'o'n ĉe la river'o Tamiz'o. La tiel nom'at'a cign'o-lev'o (angl'e: swan upping ) ebl'ig'as al oficial'ul'o'j kapt'i indiĝen'a'j'n mut'a'j'n cign'o'j'n ( Cygnus olor ), met'i ring'o'n ĉirkaŭ la krur'o'n, kaj tiel ili'n nombr'i kaj sam'temp'e protekt'i kaj pri'zorg'i.

Tradici'e ne'mark'it'a mut'a cign'o aparten'as al la monarĥ'o. En la 12 a jar'cent'o la kron'o mal'permes'is, ke oni mort'ig'u cign'o'j'n por cert'ig'i, ke rest'os sufiĉ'a'j por est'i manĝ'at'a'j ĉe la reĝ'a tabl'o.

Ankoraŭ rest'as krim'o mort'ig'i cign'o'n en Briti'o, kaj la reĝ'in'o daŭr'e rajt'as al'propr'ig'i ne'mark'it'a'j'n mut'a'j'n cign'o'j'n en difin'it'a'j part'o'j de la river'o Tamiz'o.

Jens SPILLNER
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o
Sankci'o'j mal'sankci'ig'it'a'j

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Sankci'o'j mal'sankci'ig'it'a'j

For'ig'it'a'j est'as sankci'o'j de la okcident'a'j land'o'j kontraŭ Iran'o lig'e al la atom-program'o de Teheran'o. Tio'n anonc'is en januar'o en Vien'o Feder'ic'a Mogherini, alt'a reprezent'ant'o pri ekster'a politik'o de Eŭrop'a Uni'o, parol'int'e kun Mohammad Ĝavad Zarif, ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j de Iran'o.

Antaŭ'e la Inter'naci'a Atom-Energi'a Agent'ej'o ( IAEA) decid'is, ke Iran'o plen'um'is la inter'konsent'o'n far'it'a'n pas'int'jar'e kun ses land'o'j por lim'ig'i la nukle'a'n program'o'n. Tio ebl'ig'is for'ig'i la sankci'o'j'n: „Iran'o plen'um'is ĉiu'j'n neces'a'j'n postul'o'j'n, por ke ven'u la tag'o de real'ig'o de la inter'konsent'o”, tekst'as la IAEA -komunik'aĵ'o.

Viv'nivel'o

La ekonomi'a'j sankci'o'j, grand'part'e en'konduk'it'a'j dum la last'a'j kvin jar'o'j kontraŭ la bank'a, ŝtal'produkt'a kaj ali'a'j sektor'o'j de la iran'a ekonomi'o, de'ŝir'is la land'o'n kun 80-milion'a loĝ'ant'ar'o de la mond'a financ'a sistem'o. Tio kaŭz'is redukt'o'n de ĝi'a ekster'a komerc'o kaj fal'o'n de la viv'nivel'o de la loĝ'ant'ar'o.

For'ig'i la sankci'o'j'n signif'as el'ir'o'n de Iran'o el inter'naci'a izol'ad'o. Oni liber'ig'is la mult'miliard'a'j'n aktiv'o'j'n de Iran'o en fremd'land'a'j bank'o'j. Krom'e mal'ferm'iĝ'as ebl'o'j por eksport'i iran'a'n naft'o'n kaj por re'nov'ig'i industri'o'n kaj ekonomi'o'n.

Aviad'il'o'j

La lok'a merkat'o mal'ferm'iĝ'os al produkt'aĵ'o'j de ekster'land'a'j firma'o'j. La ministr'o pri transport'o jam inform'is, ke Teheran'o plan'as aĉet'i 114 pasaĝer'a'j'n aviad'il'o'j'n de la eŭrop'a konzern'o Airbus por anstataŭ'ig'i mal'nov'a'j'n maŝin'o'j'n.

Nun Iran'o pov'as pli'grand'ig'i liver'o'j'n de naft'o je 500 000 barel'o'j tag'e. Jen unu el la kaŭz'o'j de la fal'o de naft'o-prez'o'j sur la tro'sat'ig'it'a mond'a merkat'o. Barel'o da naft'o ating'is unu'a'foj'e post 12 jar'o'j la nivel'o'n de mal'pli ol 30 uson'a'j dolar'o'j.

Delegaci'o

La uson'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j John Kerry rimark'ig'is, ke la diplomati'a'j fort'o'streĉ'o'j, laŭ la formul'o EU 3 + 3 (Briti'o, Franci'o, Germani'o + Uson'o, Rusi'o kaj Ĉini'o), daŭr'is du jar'o'j'n kaj du'on'o'n. Kerry dank'is al Aŭstri'o kaj Svis'land'o, kiu'j kontribu'is al la inter'konsent'o, kaj not'is la grav'a'n rol'o'n de la iran'a delegaci'o en la long'a procez'o.

La okcident'a'j land'o'j suspekt'is, ke la atom'program'o de Iran'o est'as ŝirm'il'o por est'ig'i atom-arm'il'o'j'n. Teheran'o ne'is la akuz'o'j'n, dir'ant'e, ke ĝi uz'as atom-energi'o'n por pac'a'j cel'o'j.

En juli'o 2015 Iran'o kaj la ses land'o'j ating'is inter'konsent'o'n pri la iran'a nukle'a program'o. Laŭ ĝi Iran'o dev'as al'las'i inspekt'ist'o'j'n de IAEA al si'a'j nukle'a'j instal'aĵ'o'j, kaj la okcident'a'j land'o'j dev'ont'ig'is si'n laŭ'paŝ'e for'ig'i la sankci'o'j'n kontraŭ Iran'o. Tio real'iĝ'is du'on'jar'o'n post'e en Vien'o.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Mohammad Ĝavad Zarif, ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j de Iran'o. Fot'o: AUßENMINISTERIUM, WIEN


John Kerry rimark'ig'is la grav'a'n rol'o'n de la iran'a delegaci'o en la long'a procez'o. Fot'o: AUßENMINISTERIUM, WIEN

Bojkot'at'a'j boj'ant'o'j

DORLOT'BEST'O'J

Bojkot'at'a'j boj'ant'o'j

Laŭ'dir'e hund'o est'as fidel'a, kaj ĝi'a kondut'o kompren'ebl'a; dum kat'o est'as sen'de'pend'a, kaj ĝi'a kondut'o mister'a. Argument'o'j tia'j pri hund'o'j kaj kat'o'j est'as sen'konklud'a'j.

Pli konklud'a'j est'as statistik'o'j pri dorlot'best'o'j. En Japani'o pli mult'as hund'o- ol kat'o-posed'ant'o'j. Sed ŝajn'as, ke baldaŭ nombr'e super'os la kat'o'j. Laŭ asoci'o pri manĝ'aĵ'o por dorlot'best'o'j est'is ten'at'a'j en 2014 10 350 000 da hund'o'j kontraŭ 9 960 000 da kat'o'j. Dum la last'a'j kvin jar'o'j mal'kresk'is hund'o-nombr'o'j je 12,5 %, dum kresk'is je 3,5 % la kat'o-nombr'o'j.

Mal'jun'iĝ'o

La kial'o de la hund'o-mal'kresk'o rilat'as al la aĝ'iĝ'o de la japan'a soci'o. Pensi'ul'o'j trov'as, ke ili ne plu pov'as promen'ig'i si'a'n hund'o'n en'park'e aŭ sur'strat'e, dum kat'o'j ne bezon'as promen'ig'ad'o'n.

Part'e pro tio, kaj pro la ŝanĝ'o de hom'a'j gust'o'j, kat'o'j far'iĝ'is pli popular'a'j. Ili eĉ aper'as pli oft'e ol hund'o'j en la televid'o.

Trans'lok'iĝ'o

Tiu'j, kiu'j pro si'a aĝ'o aŭ trans'lok'iĝ'o ne pov'as pri'zorg'i kaj nutr'i si'a'n dorlot'best'o'n, port'as ĝi'n al la publik'a'j higien'a'j ofic'ej'o'j. Ankaŭ nov'nask'it'a'j hund'id'o'j kaj kat'id'o'j, kiu'j'n neniu'j akcept'as kiel famili'an'o'j'n, est'as tie'n port'at'a'j.

La ofic'ej'o'j „trakt'as” ili'n per gas'o aŭ injekt'o'j. En 2013 en la tut'a land'o 128 000 hund'o'j aŭ kat'o'j est'is tiel „trakt'it'a'j”.

Sed, dank'e al best'o-protekt'a'j organiz'aĵ'o'j kaj la higien'a'j ofic'ej'o'j, kiu'j streb'as trov'i nov'a'j'n mastr'o'j'n, la nombr'o de viktim'a'j dorlot'best'o'j mal'grand'iĝ'is.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o

Solv'o sen'precedenc'a

KROATI'O

Solv'o sen'precedenc'a

Strang'a politik'a procedur'o, ĝis nun ne'spert'it'a en Kroati'o, okaz'is inter la ŝtat'a'j balot'o'j en la 8 a de novembr'o 2015 kaj la star'ig'o de nov'a reg'ist'ar'o en la 22 a de januar'o 2016.

Dum la balot'o'j elekt'iĝ'is krom la du plej fort'a'j parti'o'j (la dekstr'a HDZ, kun 59 parlament'a'j lok'o'j, kaj la mal'dekstr'a SDP, kun 56 lok'o'j) ses ali'a'j parti'o'j. Inter tiu'j la nov'e fond'it'a grup'o MOST (Pont'o) gajn'is surpriz'e 19 lok'o'j'n en la 151-seĝ'a parlament'o.

Ne ebl'is kun'met'i la neces'a'n pli'mult'o'n por kre'i reg'ist'ar'o'n sen MOST. Ali'a'j parti'o'j dekstr'a'j kaj mal'dekstr'a'j ne ebl'ig'is pli'mult'o'n por iu ajn flank'o.

La MOST-estr'o

La ĉef'o de MOST, Božo Petrov, gajn'is simpati'o'n, ĉar li est'as ekster'ordinar'a orator'o kaj la ĝis'nun'a urb'estr'o en et'a urb'et'o, Metković. Tie li sukces'is ord'ig'i la urb'a'j'n financ'o'j'n kaj inter'ali'e mal'grand'ig'is la salajr'o'j'n de la administr'ant'ar'o, inkluziv'e de si mem. Li inter'trakt'ad'is kaj kun HDZ kaj kun SDP, insist'ant'e, ke la reg'ist'ar'a prezid'ant'o est'u fak'ul'o kaj ne politik'ist'o, ĉar MOST promes'is tio'n al la balot'ant'o'j.

Tiu'n postul'o'n neniu vol'is akcept'i kaj la inter'trakt'o'j daŭr'is kaj daŭr'is. Fin'e, post du monat'o'j, Petrov subit'e anonc'is, ke li koalici'os kun la dekstr'a HDZ. Ambaŭ inter'konsent'is, ke la nov'a reg'ist'ar'a prezid'ant'o est'u Tihomir Orešković, financ'a direktor'o de la grand'a farmaci'a kompani'o Teva.

Orešković nask'iĝ'is en Kroati'o, sed kiel ses'jar'ul'o ĝi'n for'las'is. Li stud'is en Kanad'o kaj parol'as tre rid'ind'a'n, fuŝ'a'n kroat'a'n lingv'o'n.

Sukces'is

Post tri'semajn'a'j trakt'ad'o'j inter MOST kaj HDZ ili sukces'is propon'i membr'o'j'n por ĉiu'j ministr'a'j posten'o'j kaj fin'e, la 22an de januar'o, la parlament'o akcept'is la plan'o'j'n.

La ministr'ar'o konsist'as el tut'e ne'kon'at'a'j person'o'j, ĝis nun ne'aktiv'a'j en politik'o. Ne antaŭ'vid'ebl'as kiel funkci'os la reg'ist'ar'o kaj ĉu ĝi kapabl'os solv'i la sen'nombr'a'j'n problem'o'j'n de la ŝtat'o. Antaŭ ĉio Kroati'o enorm'e ŝuld'as, kaj ĝi'a produkt'ad'o neniel kontent'ig'as.

Se Kroati'o hav'us pli ol 5 %-an maln'et'a'n jar'a'n kresk'o'n, ĝi kapabl'us re'pag'i nur la interez'o'j'n por la kredit'o'j pren'it'a'j. Tamen ĝi'a nun'a jar'a maln'et'a produkt'o kresk'as inter 1 kaj 2 %. Ĝust'e en 2016 la land'o dev'as re'pag'i escept'e grand'a'j'n sum'o'j'n (en'tut'e pli ol 16 miliard'o'j'n da eŭr'o'j – ekvivalent'o de po 4000 eŭr'o'j por ĉiu loĝ'ant'o).

Indik'as

Ke MOST mal'kaŝ'is, ke ĝi trakt'is kun Orešković, ke li iĝ'u ĉef'ministr'o jam kvar monat'o'j'n antaŭ la balot'o'j, indik'as, ke Orešković est'as jam de long'e plan'at'a por tiu funkci'o.

Kaj ke li la tut'a'n viv'o'n labor'is por grand'a'j mult'naci'a'j farmaci'a'j kompani'o'j, indik'as, ke li est'as iu, kiu batal'os por la interes'o'j de la grand'a kapital'o – kio neniel promes'as bon'o'n por Kroati'o.

Antaŭ'a reg'ist'ar'a prezid'ant'in'o, Jadranka Kosor, dir'is, ke HDZ efektiv'e el'pens'is MOST, por ke nov'a jun'a parti'o ŝajn'ig'u tri'a'n ebl'o'n por popol'o, kiu jam mal'esper'is pri la sam'a'j politik'ist'o'j en la du grand'a'j parti'o'j.

Ebl'as konklud'i, ke la fort'o'j de la dekstr'o tre bon'e el'manipul'is la popol'o'n en la interes'o'j de la mond'a bank-nov'kapital'ism'o kaj ke ili cel'as laŭ'ebl'e sklav'ig'i Kroati'o'n, kiu apenaŭ kapabl'as rezist'i.

Zlatko TIŠLJAR
korespond'ant'o de MONAT'O en Kroati'o
Ĉu tro protekt'em'a'j?

El mi'a vid'punkt'o

Ĉu tro protekt'em'a'j?

Unu el la plej rimark'ind'a'j last'a'temp'a'j fenomen'o'j ĉe brit'a'j universitat'o'j – est'us interes'e sci'i, ĉu ankaŭ ĉe sam'spec'a'j ali'land'a'j instituci'o'j: mi suspekt'as, ke jes – est'as la kresk'ant'a nombr'o de student'o'j super'norm'e sub'ten'at'a'j dum si'a'j stud'o'j.

Sub'ten'ad'o al'pren'as divers'a'j'n form'o'j'n. Student'o, kiu evident'ig'as disleksi'o'n (kaj frap'as la nombr'o de universitat'a'j student'o'j, kies disleksi'o ne est'is rimark'it'a pli fru'e, ekzempl'e dum la lern'ej'a'j jar'o'j), est'as laŭ si'a'j apart'a'j bezon'o'j relativ'e glat'e pri'zorg'at'a.

Tamen student'o, kiu ne kapabl'as mem skrib'i dum'preleg'a'j'n not'o'j'n, bezon'as asist'ant'o'n – sekretari'o'n – por help'i en la klas'ĉambr'o. Ali'a bezon'as pli da temp'o por komplet'ig'i ne nur ese'o'n sed ankaŭ ekzamen'o'n. En si mem nenia problem'o ... sed nun'temp'e ne tem'as pri unu'sol'a student'o, kun apart'a'j postul'o'j, sed pri ar'o.

Jen iu, kiu nepr'e far'u la ekzamen'o'n en apart'a, sen'hom'a ĉambr'o, ĉar la ĉe'est'o de ali'a'j student'o'j perturb'as; jen ali'a, kiu tro nervoz'iĝ'as por mem sur'paper'ig'i aŭ en'komput'il'ig'i si'a'j'n opini'o'j'n kaj bezon'as help-skrib'ant'o'n, al kiu dikt'i la ekzamen'o-respond'o'j'n; jen tri'a, por kiu oni far'is apart'a'j'n aranĝ'o'j'n, kaj kiu last'minut'e panik'iĝ'as, ne prezent'as si'n ĉe la ekzamen'ej'o, kaj do neces'as ne nur ĉio'n re'far'i, sed ankaŭ prepar'i freŝ'a'n ekzamen'o'n.

La situaci'o ver'ŝajn'e vari'as de universitat'o al universitat'o. La plej super'a'j instituci'o'j, kiu'j al'tir'as alt'e kvalifik'it'a'j'n abiturient'o'j'n, do la krem'o'n de la intelekt'a krem'o, est'as ebl'e mal'pli oft'e el'met'at'a'j al la divers'a'j neŭr'oz'o'j, kiu'j laŭ'ŝajn'e pli kaj pli aflikt'as nun'temp'a'j'n student'o'j'n ĉe ali'a'j, mal'pli prestiĝ'a'j, pli ia'senc'e tri'a'grad'a'j aŭ kvar'a'grad'a'j (alt)lern'ej'o'j.

En instituci'o'j tia'j la nombr'o de student'o'j iel apart'e apog'end'a'j daŭr'e kresk'as. Kalkul'it'e est'as, ke pli ol 15 % de la stud'ant'ar'o rajt'as ricev'i krom'a'n help'o'n. Post du-tri jar'o'j tem'os laŭ'prognoz'e pri 20 %. Ĉu tro fantazi'e imag'i epok'o'n, kiam la pli'mult'o de la student'o'j est'os tiel help'at'a ... kiam lern'ant'o'j'n krom'apog'i far'iĝ'os la norm'o? Tiam la escept'ul'o'j far'iĝ'os tiu'j, kiu'j pli-mal'pli mem'star'e, sen apart'a sub'ten'ad'o, stud'as.

Komenc'as nun plend'i universitat'a'j instru'ist'o'j, dev'ig'at'a'j dediĉ'i ĉiam pli da hor'o'j al kresk'ant'a'j nombr'o'j de „klient'o'j” apog'end'a'j. Ne tro laŭt'e, ne publik'e, nur murmur'e kaj inter si ili esprim'as si'a'n mal'kontent'o'n, ĉar en era'o de t. n. politik'a korekt'ec'o neniu kuraĝ'as risk'i akuz'o'n pri diskriminaci'o, kritik'o, eĉ mal'am'o, kontraŭ apart'e pri'trakt'at'a'j student'o'j.

Tamen pri diskriminaci'o, kritik'o, mal'am'o ne tem'as. Kre'iĝ'as la impres'o, ke mult'a'j student'o'j – oft'e, ironi'e, la plej inteligent'a'j; cert'e la plej ruz'a'j – ekspluat'as la regul'o'j'n por el'vring'i avantaĝ'o'j'n el profesor'o'j, kiu'j nenio'n pov'as kontraŭ'dir'i.

Ĉiu kon'as student'o'n, kiu, plend'ant'e pro streĉ'o, formal'e ricev'as apog'a'n program'o'n (kiu'n li mem ne pag'as), kaj post'e, sur'baz'e de bon'eg'a diplom'o (sur kiu ne aper'os ajn'a menci'o pri apog'it'a'j stud'o'j), gajn'as stres'plen'a'n posten'o'n en profesi'o aŭ industri'o, en kiu, en la t. n. real'a (do ne-universitat'a) mond'o, neniu tiel ten'os la man'o'n.

Ne mank'as kial'o'j por est'i tiel apog'at'a. Unu'e, ekzist'as nun prem'o'j – apart'e financ'a'j, karier'a'j, por ne parol'i pri tradici'a'j soci'a'j, inter'person'a'j – kiu'j ne tiom perturb'is antaŭ'a'j'n generaci'o'j'n, al kiu'j est'is preskaŭ garanti'at'a post'diplom'a, sekur'a kaj bon'e salajr'at'a posten'o.

Du'e, almenaŭ en brit'a'j universitat'o'j, trov'iĝ'as mult'a'j, kiu'j en pas'int'a'j jar'o'j ne est'us far'iĝ'int'a'j student'o'j. Tiam ekzist'is labor'lok'o'j aŭ ali'spec'a trejn'ad'o en relativ'e flor'ant'a ekonomi'o. Nun, tamen, mult'a'j „stud'as” ne pro apart'a interes'o pri la elekt'it'a fak'o sed pro mank'o de ali'a'j labor'merkat'a'j ebl'o'j. Tiu'j ge'jun'ul'o'j, ne ver'e intelekt'ul'o'j, lukt'as kun si'a'j stud'o'j, kio si'a'vic'e est'ig'as prem'o'j'n.

Cert'e ekzist'as honest'a'j student'o'j, ne mal'inteligent'a'j, kiu'j merit'as sub'ten'ad'o'n. Al tiu'j neniu profesor'o domaĝ'os si'a'j'n temp'o'n kaj pen'o'n. Sed disting'i inter honest'ul'o'j kaj kresk'ant'a nombr'o de mal'honest'ul'o'j pli kaj pli mal'facil'as – kaj, efektiv'e, oni ne rajt'as tiel disting'i.

Fin'fin'e, atent'ig'as la profesor'o'j, tiom apog'i kaj protekt'i ne help'as al tiu'j, kiu'j, ekster la universitat'a ŝirm'ej'o, dev'os iam al'front'i kaj venk'i si'a'j'n neŭr'oz'o'j'n – real'a'j'n aŭ ne'real'a'j'n.


Paul GUBBINS
Kiel fest'as slovak'o'j: krist'an'e, pagan'e

Modern'a viv'o

PASK'O

Kiel fest'as slovak'o'j: krist'an'e, pagan'e

Pask'o est'as la plej signif'a krist'an'a fest'o de la jar'o. Ni'a'j antaŭ'ul'o'j viv'is proksim'e lig'it'a'j al la natur'o, kaj do pask'a'j kutim'o'j de la slovak'a popol'o rilat'as ĉef'e al la sezon'cikl'o. Ili konsist'as el krist'an'a'j kaj pagan'a'j kutim'o'j kaj oft'e hav'as region'a'n karakter'o'n konserv'at'a'n ĝis nun.

Pask'o est'as fest'at'a en la unu'a dimanĉ'o post la unu'a plen'lun'o post la printemp'a ekvinoks'o. Antaŭ pask'o est'as 40-tag'a fast'o, kiu komenc'iĝ'as per cindr'o'merkred'o.

La antaŭ'last'a dimanĉ'o de la fast'o (du semajn'o'j'n antaŭ pask'o) est'as kon'at'a kiel la dimanĉ'o de mort'o. Jun'a'j knab'in'o'j port'as vintr'o'n en form'o de pajl'a maneken'in'o al vilaĝ'a river'et'o, ĝi'n sen'vest'ig'as, ek'brul'ig'as kaj ĵet'as en la akv'o'n. Tiel oni adiaŭ'as la vintr'o'n.

Semajn'o

La last'a dimanĉ'o de la fast'o (unu semajn'o'n antaŭ pask'o) nom'iĝ'as flor'dimanĉ'o. Oni port'as en preĝ'ej'o'n burĝon'int'a'j'n salik'a'j'n verg'o'j'n, kiu'j'n la pastr'o'j sankt'ig'as per preĝ'o'j kaj akv'o. Hejm'e oni met'as ili'n antaŭ bild'o'j, por ke ili ŝirm'u la dom'o'n kontraŭ fulm'o'tondr'o'j.

Per flor'dimanĉ'o komenc'iĝ'as la grand'a, aŭ la sankt'a, semajn'o, en kiu ĉiu tag'o hav'as si'a'n propr'a'n nom'o'n. Blu'a lund'o ŝuld'as si'a'n nom'o'n al la kolor'o de la blu'a fest'a tuk'o, kiu pas'int'ec'e est'is uz'at'a por kovr'i altar'o'j'n. Flav'a mard'o esprim'as la sopir'o'n de hom'o'j pri la sun'o, kiu post la vintr'o est'as tre dezir'at'a. Mal'bel'a merkred'o alud'as al Judas'o, kiu perfid'is Krist'o'n per kis'o.

Dum verd'a ĵaŭd'o la antaŭ'ul'o'j laŭ'kutim'e lav'is si'n en mont'a'j kaj vilaĝ'a'j river'et'o'j, kred'ant'e, ke post'e ili est'os freŝ'a'j kaj ke ili'a'j har'o'j pli rapid'e kresk'os. Ili manĝ'as precip'e verd'a'n nutr'aĵ'o'n (spinac'o'n kaj brasik'o'n), por ke ili est'u tut'jar'e san'a'j.

La nokt'o inter verd'a ĵaŭd'o kaj grand'a vendred'o est'as laŭ superstiĉ'o'j lig'at'a al magi'a'j fort'o'j, ĉar tiam kun'ven'as sorĉ'ist'in'o'j. Vesper'e oni ŝmir'as stal-pord'eg'o'j'n per ajl'o aŭ aks'o'ŝmir'aĵ'o.

Dum la grand'a vendred'o la mastr'o'j brul'mark'as ŝaf'o'j'n, kred'ant'e, ke la best'o'j tiam mal'pli sent'as la dolor'o'n. Sam'tag'e oni ne fos'as en la ter'o, tremp'it'a per la sang'o de Krist'o. Edz'in'iĝ'em'a'j knab'in'o'j ĵet'as en river'et'o'j'n abi'a'j'n branĉ'et'o'j'n: se la akv'o port'as ili'n laŭ'flu'e, ili edz'in'iĝ'u en si'a vilaĝ'o; se ali'direkt'e, ali'lok'e.

Blank'a sabat'o est'as taks'at'a feliĉ'a por plant'i kaj sem'i. Hejm'e oni bak'as fest'a'j'n manĝ'o'j'n: pork'aĵ'o'n kaj ŝink'o'n. La gras'o'n oni konserv'as por san'ig'i vund'o'j'n de hom'o'j kaj best'o'j.

Pask'a dimanĉ'o

Dum la pask'a dimanĉ'o la ge'knab'o'j, trans'ir'ant'e la preĝ'ej'a'n sojl'o'n, trans'ĵet'as mon'er'o'j'n por hav'i feliĉ'o'n. Post la mes'o, kiam la pastr'o ben'as la pask'a'j'n manĝ'o'j'n en korb'o'j (ŝink'o'n, kolbas'o'j'n, lard'o'n, kuk'et'o'j'n, pan'o'n, ov'o'j'n ktp), la infan'o'j rapid'as hejm'e'n, por ke la rikolt'o est'u riĉ'a, fekund'a kaj rapid'a. Post long'a temp'o oni de'nov'e rajt'as manĝ'i viand'o'n. La ĉef'a manĝ'o en slovak'a'j region'o'j est'as el kok'id'ar'o. Ĉiu manĝ'u abund'e, por est'i sat'a dum la tut'a jar'o.

Dum la pask'a lund'o knab'o'j ir'as de dom'o al dom'o, sur'verŝ'as akv'o'n sur knab'in'o'j'n kaj vip'as ili'n per pask'a verg'o. Rekompenc'e ili ricev'as de knab'in'o'j dekoraci'it'a'j'n pask'a'j'n ov'o'j'n, kuk'o'j'n kaj divers'a'j'n kolor'a'j'n ruband'o'j'n por lig'i sur la verg'o.

Nun'temp'e la kutim'a'j ov'o'j ne plu est'as kok'a'j, sed ĉokolad'a'j. La plen'kresk'a'j knab'o'j ricev'as ankaŭ mon'o'n kaj glas'et'o(j) n da hejm'e produkt'it'a alkohol'aĵ'o. Per la kolekt'it'a mon'o ili aranĝ'as danc'ad'o'n por la tut'a vilaĝ'o.

La sekv'ant'a'n tag'o'n, mard'o'n, jam de la maten'o knab'in'o'j rajt'as sur'verŝ'i knab'in'o'j'n. Ĉi tiu pask'a kutim'o est'as respekt'at'a precip'e en orient'a Slovaki'o.

La printemp'a'j fest'o'j daŭr'as 50 tag'o'j'n kaj fin'iĝ'as dum la tag'o de Georg'o, kiam la ter'o si'n mal'ferm'as. Oni dir'is, ke ĝis Georg'o nenio kresk'as, eĉ se oni tio'n per la tenajl'o tir'us el la ter'o, sed post la tag'o de Georg'o ĉio el'ter'iĝ'as, eĉ se oni tio'n per la martel'o teren'bat'us.


Pask'a pri'verŝ'ad'o de knab'in'o'j en la slovak'a vilaĝ'o Trenčianska Teplá [ trencxianska tepla ] (150 km nord'e de Bratislav'o). Fot'o: TOMÁŠ SOMR

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o

Gael'a'j naci'a'j kostum'o'j

Turism'o

SKOT'LAND'O

Gael'a'j naci'a'j kostum'o'j

Long'e antaŭ'e, kiam turist'o'j unu'e vizit'is Eŭrop'o'n aŭ vojaĝ'is ali'lok'e'n en la mond'o, unu el la plej al'log'a'j tiam'a'j vid'aĵ'o'j est'is bel'a'j, bunt'a'j naci'a'j kostum'o'j, kiu'j'n divers'a'j popol'o'j ĉiu'tag'e port'is, aŭ en kiu'j regul'e oni aper'is okaz'e de fest'o aŭ – kiel en krist'an'a'j land'o'j – dimanĉ'e. Iu'j el tiu'j tradici'a'j kostum'o'j ankoraŭ est'as uz'at'a'j, sed mult'e pli mal'oft'e, kaj en kelk'a'j lok'o'j ili tut'e mal'aper'is. En la pas'int'a jar'o ni feri'is en Skot'land'o kaj observ'is, ke ne'mal'mult'e da hom'o'j est'is vest'it'a'j per la tradici'a gael'a kostum'o – nun rigard'at'a kiel la naci'a vir'a vest'aĵ'o de skot'o'j. La histori'o de tiu vest'aĵ'o est'as plen'a de peripeti'o'j.

La gael'o'j est'is la loĝ'ant'o'j de la mont'ar'a'j region'o'j kaj okcident'a'j insul'o'j de Skot'land'o, sed iom post iom ili dis'vast'iĝ'is tra la tut'a land'o. Ili konsist'is el grand'a nombr'o da milit'em'a'j klan'o'j, parol'ant'a'j la gael'a'n (kelt'a'n) lingv'o'n. Ili port'is unik'a'n kostum'o'n, en kiu la plej grav'a part'o est'is la tiel nom'at'a „grand'a kilt'o” (gael'lingv'e: féileadh mór ), nom'e pez'a lan'a kovr'il'o preskaŭ kvin metr'o'j'n kaj du'on'o'n long'a kaj iom pli ol unu metr'o'n kaj du'on'o'n larĝ'a.

Tag'e tiu lan'aĵ'o kovr'is la ŝultr'o'j'n kaj la tali'o'n, sekur'ig'it'a'n per led'a zon'o, kaj nokt'e ĝi serv'is kiel dorm'o'kovr'il'o. Ĉar tiu long'a drap'aĵ'o ne est'is praktik'a en batal'o, ekzist'is ali'a vest'aĵ'o, kiu nom'iĝ'is „mal'grand'a kilt'o” (gael'e: féileadh beag ). Tiu last'a est'as la origin'o de modern'a civil'a kilt'o kaj de milit'a kilt'o, port'at'a de la skot'a'j arme'a'j regiment'o'j. Neniu nun uz'as la grand'a'n kilt'o'n. Hodiaŭ por kilt'o oni bezon'as de 6 ĝis 8 jard'o'j (5,48 - 7,31 m) da ŝtof'o. La tut'a kilt'o, krom la antaŭ'a part'o (nom'at'a la antaŭ'tuk'o), est'as plis'it'a. La mal'supr'a orl'o de la kilt'o dev'as nur tanĝ'i la grund'o'n, kiam la port'ant'o genu'as sur unu krur'o.

Part'o'j de la gael'a vest'aĵ'o

La tut'a kostum'o konsist'as el la sekv'a'j pec'o'j: ĉemiz'o (gael'e: lèine ); „mal'grand'a kilt'o” el tartan'o (lan'ŝtof'o kun divers'kolor'a'j stri'o'j ort'angul'e kruc'iĝ'ant'a'j, gael'e breacan ); „ sporran ” (gael'e: spor'a'n), mon'uj'o el led'o aŭ best'o'pelt'o, kiu sam'temp'e re'ten'as la ĝust'a'n form'o'n de la kilt'o kaj kovr'as la ingven'o'n; long'a'j lan'a'j ŝtrump'o'j kun krur'zon'o'j, ornam'it'a'j per ruband'o'j; fort'a'j tru'ig'it'a'j ŝu'o'j (aŭ danc'ŝu'o'j, por fest'o'j) kun kruc'iĝ'ant'a'j laĉ'o'j. Fiks'it'a je la supr'o de unu el la ŝtrump'o'j oni port'as mal'long'a'n ponard'o'n kun nigr'a ten'il'o (gael'e: sgian dubh ).

Laŭ'prefer'e oni pov'as al'don'i tradici'a'n ĉap'o'n kun kvast'o kaj/aŭ ruband'o'j kaj mez'long'a'n jak'o'n, far'it'a'n el man'teks'it'a ŝtof'o (angl'e: tweed ), kiu de'ven'as de insul'o'j Lewis kaj Harris (gael'e: Leòdhas kaj Na Hearadh).

Kvankam la klan'sistem'o ne plu ekzist'as kiel soci'a organiz'aĵ'o, skot'o'j sci'as, al kiu klan'o ili aparten'as (se ili est'as klan'an'o'j). Kaj ĉiu klan'o hav'as si'a'n propr'a'n tartan'desegn'o'n, kiu'n nur an'o'j de tiu klan'o rajt'as uz'i. Vir'in'o'j ne rajt'as vest'i si'n per vir'a kilt'o, sed pov'as uz'i long'a'n jup'o'n laŭ la tartan'o de la famili'o kaj long'a'n skarp'o'n de la sam'a tartan'o, fiks'it'a'n je unu ŝultr'o per grand'a tradici'a kelt'a broĉ'o (gael'e: dealg gualainn ). Foj'foj'e jun'a'j skot'a'j danc'ist'in'o'j port'as kilt'o'n, sed neniam konven'as, ke ili uz'u led'a'n mon'uj'o'n. Kaj ili neniam port'as ponard'o'n.

La vest'aĵ'o de skot'a'j soldat'o'j est'as simil'a al la civil'a kostum'o, sed kun milit'uniform'a super'vest'o anstataŭ jak'o el tvid'o, ĉap'o, bot'o'j kaj gamaŝ'o'j. Tradici'e ne est'as permes'it'e, ke la soldat'o'j uz'u sub'pantalon'o'j'n eĉ vintr'e. Tiu'n spart'a'n 1 uniform'o'n port'is an'o'j de skot'a'j regiment'o'j en ĉiu milit'o, inkluziv'e de la unu'a mond'milit'o. Eĉ pli spart'a est'is kutim'o dum batal'o, ke kuraĝ'a kilt'e vest'it'a ne'arm'it'a sak'ŝalm'ist'o (gael'e: pìobaire ) antaŭ'e'n'ir'u kaj konduk'u si'a'j'n kamarad'o'j'n por instig'i kaj kuraĝ'ig'i ili'n. Ne'surpriz'e, la sak'ŝalm'ist'o oft'e est'is la unu'a soldat'o, mort'ig'it'a dum atak'o.

Detru'o de la gael'a kultur'o

La tut'a gael'a soci'o est'is detru'it'a post la jakob'ist'a ribel'o kaj batal'o de Culloden (gael'e: Cùil - lodair), en kiu la princ'o Charles Edward Stuart, pretend'ant'o pri reĝ'ec'o de Angli'o kaj Skot'land'o, kaj li'a arme'o el nord-skot'a'j gael'a'j klan'an'o'j, est'is venk'it'a'j de arme'o, konsist'ant'a el angl'o'j kaj mal'alt'land'a'j skot'o'j. Dum la post'a'j jar'o'j (1747-1782) la tut'a gael'a kultur'o – uz'ad'o de la tartan'a kilt'o, re'kon'o de la gael'a lingv'o, la klan'sistem'o ktp – est'is anatem'it'a kaj mal'permes'it'a sub mort'o'pun'o. Iom strang'a escept'o est'is ĉe la skot'a'j soldat'o'j en la oficial'a reĝ'a arme'o, kiu'j rajt'is plu port'i la kilt'o'n kiel part'o'n de si'a uniform'o. Okaz'is kruel'a, sed ne tre efik'a persekut'ad'o de la alt'land'a'j skot'o'j kaj de la gael'a viv'manier'o. La rest'ant'a kelt'a kultur'o est'is grav'e vund'it'a, sed iom'grad'e ĝi daŭr'as ĝis hodiaŭ.

Tamen dum la reg'ad'o de reĝ'in'o Viktori'a la prestiĝ'o de kilt'o kaj gael'a kostum'o alt'iĝ'is pro la fakt'o, ke Viktori'a vizit'is nord'a'n Skot'land'o'n kaj est'is tiom rav'it'a de la tie'a pejzaĝ'o, ke ŝi aĉet'is grand'a'n kamp'ar'a'n bien'o'n, kie ŝi'a german'a edz'o princ'o Albert konstru'ig'is luks'a'n palac'o'n en pseŭdo'skot'a stil'o. La tut'a reĝ'a famili'o adopt'is iom romantik'ig'it'a'n form'o'n de la alt'land'a skot'a kostum'o, kaj – laŭ menci'o en la el'don'it'a tag'libr'o de la reĝ'in'o (Paĝ'o'j el mi'a alt'land'a ĵurnal'o) – Albert eĉ prov'is (mal'sukces'e) lern'i la gael'a'n lingv'o'n. Ek'de tiam la „mal'grand'a kilt'o” iĝ'is mod'a inter la skot'a nobel'ar'o, sed neniam plu est'is ĉiu'tag'a vest'aĵ'o de la kamp'ar'a gael'a popol'o.

Last'a'temp'e, dum la mal'sukces'a kampanj'o por skot'a sen'de'pend'ec'o, est'is vid'ebl'a'j sur la strat'o'j mult'a'j entuziasm'a'j „jes'ul'o'j”, port'ant'a'j la kilt'o'n kaj sving'ant'a'j la skot'a'n flag'o'n. Inter ili ni vid'is almenaŭ unu vest'it'a'n kiel antikv'a klan'milit'ist'o.

Post'skrib'o

Dum la period'o post 1745, kiam la uz'o de kilt'o est'is mal'permes'it'a, la gael'a poet'o Iain Mac Fhearchair (angl'e: John MacCodrum) (1693-1779) verk'is satir'o'n kun la titol'o „Kant'o pri la gael'a vest'ar'o”. Jen traduk'o de vers'o'j el tiu poem'o:

Mi est'as trist'a, turment'it'a, langvor'a, lac'a,

katen'it'a'j est'as mi'a'j membr'o'j, mi ne pov'as paŝ'i;

mal'ben'o'n al la reĝ’, kiu ni'a'n tartan'o'n mal'permes'is;

est'u ties tag'o'j mal'long'ig'it'a'j, tiu, kiu pli'long'ig'is ni'a'j'n ŝtrump'o'j'n;

kvankam nun ŝtrump'o long'as kaj krur'ring'o larĝ'as,

mi ŝat'is la kurt'eg'a'n, kies tut'a long'o

est'is mal'pli ol span’ de kalkan'o ĝis krur'zon'o.

Ne est'as pli bon'a vest’ somer'a ol tartan'o;

leĝer'a ĝi est'as kaj agrabl'a, kiam neĝ'as;

kovr'il’ ĝi est'is iam de l ’hero'o'j vigl'a'j,

kiu'j plend'as, ek'de kiam ĝi al ili mank'as;

la vest'ar’, kiu ŝirm'is ĉiu'n gael'o'n brav'a'n.

Ho reĝ’, vi malic'e mal'permes'is ĝi'n.

Esper'ebl'e la popol'o'j de la mond'o ne for'las'os, sub influ'o de la tut'mond'ism'o, si'a'j'n bel'a'j'n bunt'a'j'n naci'a'j'n kutim'o'j'n, si'a'j'n lingv'o'j'n kaj dialekt'o'j'n, kiu'j kultur'e tiom riĉ'ig'as la viv'o'n kaj profit'don'e instig'as la turism'o'n.

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
1. Spart'a: sever'a kaj rigor'a kiel la milit'em'a'j civit'an'o'j de Spart'o, antikv'a urb'o de Heleni'o.


Grand'a kilt'o. Fot'o: GARBHAN MACAOIDH


Mal'grand'a kilt'o. Fot'o: GARBHAN MACAOIDH


Edz'iĝ'kostum'o. Fot'o: GARBHAN MACAOIDH


Jun'a sak'ŝalm'ist'o. Fot'o: GARBHAN MACAOIDH

Hom'o (urin'ant'a) en'mar'e!

Scienc'o

EKO'SISTEM'O

Hom'o urin'ant'a en'mar'e!

Mult'a'j tio'n far'as, mal'mult'a'j – pro hont'em'o – tio'n agnosk'as: lev'u la man'o'n tiu, kiu neniam en si'a viv'o urin'is en'mar'e! Dum la ban'iĝ'o kaj ĉef'e en plaĝ'o'j, kie mank'as tualet'ej'o'j, ne mal'oft'e okaz'as, ke oni sent'as la bezon'o'n mal'plen'ig'i la vezik'o'n. La bon'ton'o cert'e ne rekomend'us urin'i dum la naĝ'ad'o, sed, koncern'e al la medi'o, est'as nenia kontraŭ'indik'o. Asert'is last'a'temp'e ĉi tio'n prestiĝ'a font'o, la tiel nom'at'a American Chemical Society , kiu supoz'ig'as, ke el hom'a urin'ad'o pov'as eĉ iu'manier'e profit'i la mar'a eko'sistem'o.

Simil'ec'o

La unu'a kial'o, pro kiu oni ne kaŭz'as damaĝ'o'n, est'as la simil'a natur'o de mar'akv'o kaj urin'o. Tiu ĉi last'a, fakt'e, konsist'as plej'part'e (proksim'um'e 95 %) el akv'o kaj krom'e en'hav'as natri'o'n kaj klorid'o'n. Ankaŭ la mar'akv'o, si'a'flank'e, konsist'as el akv'o (96,5 %) kaj en'ten'as natri'o'n kaj klorid'o'n, kvankam en pli alt'a koncentr'iĝ'o. Ambaŭ en'hav'as kali'o'n. Do, fin'fin'e, urin'o ne tro mal'sam'as ol la mar'akv'o.

Ure'o

Ali'a konsider'ind'a element'o, ĉe'est'a en urin'o sed (normal'e) ne en la mar'a akv'o, est'as ure'o, la hom'a ĉef'a for'ĵet-produkt'o. Ĝi'a kvant'o, tamen, est'as ne'pri'skrib'ebl'e mal'alt'a kaj tial neglekt'ebl'a kompar'e kun la akv'o de mar'o'j kaj ocean'o'j. Al'don'e, la ure'o, kiu'n oni liber'ig'as en'mar'e, en'hav'as mult'e da nitrogen'o, kiu kombin'iĝ'as kun la akv'o por produkt'i amoni'o'n. La amoni'o, si'a'vic'e, nutr'as mar'a'j'n plant'o'j'n, do ĝi est'as tre util'a. Oni fin'e ne forges'u, ke ĉiu'j best'o'j, kiu'j viv'as en la ocean'o, urin'as en ĝi, sen iu katastrof'o por la eko'sistem'o. Balen'o, ekzempl'e, pov'as produkt'i eĉ 970 litr'o'j'n (!) tag'e. Tut'e ali'a'j, sum'e, est'as la danĝer'o'j por la mar'a medi'o. Fak'ul'o'j tamen avert'as: „Oni prefer'e ne urin'u en golf'et'o'j kaj precip'e en naĝ'ej'o'j”.

Hormon'o'j

Pen'valor'as memor'ig'i, ke hom'o'j for'ig'as per urin'o ankaŭ minimum'a'j'n kvant'o'j'n de ali'a'j element'o'j: ekzempl'e, produkt'o'j, kiu'j hav'as lig'o'n kun la mal'kompon'iĝ'o de medikament'o'j. Ekzist'as stud'o'j, kiu'j atest'as la in-iĝ'o'n de kelk'a'j fiŝ'o'j sekv'e de la en'akv'a ĉe'est'o de hormon'o'j por la lim'ig'o de nask'iĝ'o'j. Krom'e, est'as observ'it'a'j okaz'o'j de ŝanĝ'o'j en la kondut'o de fiŝ'o'j, kiu'j sen'vol'e el'met'is si'n al mal'alt'a'j kvant'o'j de kontraŭ'anksi'a'j medikament'o'j. Pro tiu'j kial'o'j, est'as pli bon'e kaj prudent'e evit'i urin'ad'o'n en mal'grand'a'j mar-sekci'o'j, kie la akv'o ne hav'as la ebl'o'n cirkul'i kaj la urin'o ne pov'as facil'e dis'perd'iĝ'i.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Re'trov'o de forges'it'a'j literatur'aĵ'o'j

Ese'o'j

LITERATUR'O

Re'trov'o de forges'it'a'j literatur'aĵ'o'j

OSSIAN

En la jar'o 1790 la skot'a poet'o James Macpherson [ ĝejmz makferson ], gael'e: Seumas Mac a phearsain, publik'ig'is en la angl'a lingv'o la unu'a'n part'o'n de si'a long'a epope'a poem'ar'o Ossian , kiu laŭ li'a pretend'o est'is traduk'o de original'a'j vers'aĵ'o'j el la gael'a'j tradici'o'j el Skot'land'o, kaj el Irland'o, de'ven'hejm'o de la skot'gael'o'j kaj de ili'a lingv'o. Fakt'e, en ambaŭ land'o'j, la buŝ'a kaj skrib'a literatur'o'j de la popol'o inkluziv'as legend'o'j'n, poem'o'j'n, kant'o'j'n, proverb'o'j'n kaj ali'a'j'n alud'o'j'n al la rol'ant'o'j kaj hero'o'j de la kelt'a'j saga'o'j, el kiu'j mult'a'j est'as menci'it'a'j en Ossian .

Aŭtent'a kompil'aĵ'o

Macpherson pretend'is, ke la poem'ar'o est'is verk'it'a de la poet'o Ossian (skot'gael'e: Oisean, irland'gael'e: Oisín), fil'o de la hero'o Fionn mac Cumhaill, oft'a protagonist'o kaj en la irland'a kaj en la skot'a mit'ologi'o'j. Macpherson prezent'is si'a'n verk'o'n kiel aŭtent'a'n kompil'aĵ'o'n de tia'j tradici'o'j, iom kompar'ebl'a'n kun la klasik'a'j epope'o'j de ali'a'j naci'o'j. Preskaŭ ek'de la tag'o de la unu'a el'don'o de la verk'o, la publik'o akcept'is ĝi'n kun aklam'o kaj febr'a entuziasm'o. Ne'long'e post'e ŝajn'is, ke la tut'a Eŭrop'o – se ne la tut'a mond'o – fervor'is pri Ossian . Fin'fin'e oni asert'is, ke la gael'a etn'o posed'as si'a'n propr'a'n Iliad'o'n, Odise'ad'o'n, si'a'n Luziad'o'n ...

Iom post iom aper'is versi'o'j de la verk'o en ĉiu'j literatur'a'j lingv'o'j de Eŭrop'o. Ĝi est'is eg'e influ'hav'a en la evolu'o de la romantik'a mov'ad'o, kaj en la re'vigl'ig'o de la gael'a lingv'o. Pentr'ist'o'j far'is bild'o'j'n inspir'it'a'j'n de la rol'ul'o'j kaj okaz'aĵ'o'j pri'skrib'it'a'j en Ossian . Kompon'ist'o'j verk'is muzik'aĵ'o'j'n laŭ tem'o'j sugest'it'a'j de la epope'o. Tiom grand'a est'is la estim'o de la publik'o al Macpherson, ke kiam li mort'is, li est'is en'ter'ig'it'a en PoetsCorner (angul'o de la poet'o'j), inter la eminent'a'j poet'o'j en la abat'ej'o Westminster en London'o, honor'o al'juĝ'it'a nur al la plej el'star'a'j literatur'a'j eminent'ul'o'j de Briti'o.

Fraŭd'o kaj tromp'o

Sed ve! Oni baldaŭ komenc'is akuz'i Macpherson pri fraŭd'o kaj tromp'o. Nenie trov'iĝ'is aŭtent'a gael'a original'o de la epope'o. La verk'ist'o respond'is per aper'ig'o de pretend'it'a gael'a tekst'o. Li asert'is, ke li unu'e verk'is ĝi'n en la skot'gael'a, sed dev'is publik'ig'i ĝi'n en angl'a traduk'o pro tio, ke la el'don'ist'o opini'is, ke neniu vol'us leg'i ĝi'n, se ĝi est'us pres'it'a en la gael'a. Tiam – kaj eĉ ĝis la mez'a'j jar'dek'o'j de la 20 a jar'cent'o – la gael'a, lingv'o de la aŭtor'o'j de la antikv'eg'a'j manuskript'o'j de Irland'o, de kie de'ven'is la form'o de la gael'a parol'at'a en Skot'land'o, est'is mal'estim'at'a, kaj rigard'at'a kiel barbar'a, nur buŝ'a idiom'o de ne'eduk'it'a'j kamp'ar'an'o'j. Tio'n asert'is, en si'a temp'o, la leksikograf'o de la angl'a, doktor'o Samuel Johnson, unu el la plej feroc'a'j kritik'int'o'j de Ossian (kiu, parentez'e, sci'is nenio'n pri la gael'a lingv'o).


Nun, io pri la tekst'o mem: Ossian konsist'as el tri sekci'o'j, kun la sekv'a'j titol'o'j: Fingal , gael'e: Fionnghal, hav'ant'a 3 Duain (kant'o'j'n); Temora , gael'a: Taighmora (8 Duain ); kaj Conloch kaj Cuhona , gael'e: Conlaochus Cuthonna (nur unu Kant'o). La poem'ar'o ne konsist'as el si'n'sekv'a rakont'o, kvankam la sam'a'j mit'ologi'a'j rol'ant'o'j re'aper'as en la tekst'o, kaj la verk'o proviz'as la leg'ant'o'n per nenio pri la histori'o, religi'o aŭ popol'a'j kutim'o'j de la gael'o'j.

La ĉef'a'j korife'o'j est'as Ossian ( Oisean) mem (kiu rakont'as la histori'o'j'n, kiam li est'as mal'jun'a kaj blind'a), li'a patr'o Fingal, liber'e baz'it'a sur la irland'a hero'o Fionn mac Cumhaill, li'a fil'o Oscar, kaj la am'ant'in'o'j de Oscar, Malvin'a kaj Fiona (ambaŭ nom'o'j invent'it'a'j de Macpherson). La rakont'o'j konsist'as el „sen'fin'a'j batal'o'j, kaj mal'ĝoj'a'j am'o'j”, sen kun'tekst'o aŭ klar'ig'o pri la kaŭz'o'j de la konflikt'o'j. Do la tekst'o ne pov'as pretend'i est'i eĉ part'e histori'a aŭ real'ism'a.

Ankoraŭ est'is iom da disput'o pri la aŭtent'ec'o de la poem'ar'o. En la jar'o 1952 la poet'o Ruaraidh Mac Thòmais, profesor'o pri kelt'a'j lingv'o'j ĉe la Universitat'o de Glasgov'o kaj de'nask'a gael'parol'ant'o, konstat'is, ke „ Macpherson kolekt'is skot'gael'a'j'n balad'o'j'n, kaj dung'is skrib'ist'o'j'n por registr'i ĉiu'n tradici'a'n material'o'n, kiu est'is buŝ'e konserv'it'a, sam'temp'e ord'ig'ant'e ĉi-rilat'a'j'n manuskript'o'j'n, sed li adapt'is tia'j'n tradici'o'j'n kun'e kun la original'a'j rol'ant'o'j kaj ide'o'j, en'konduk'ant'e mult'a'j'n ide'o'j'n si'a'j'n”.

Ebl'e oni pov'as kompar'i tiu'n proced'o'n kun la kompil'ad'o de la verk'o Kalevala far'e de Eli'as Lönnrot, el buŝ'a kareli'a kaj finn'a folklor'o'j kaj mit'ologi'o'j, rigard'at'a kiel la naci'a epope'o de Finn'land'o.

Pli'e, je la fin'o de la 18 a jar'cent'o oni mal'kovr'is manuskript'o'n (kon'at'a'n kiel la manuskript'o de Glenmasan), kiu en'hav'as versi'o'n de irland'gael'a rakont'o iom simil'a'n al unu el la poem'o'j de Macpherson.

Kuraĝ'ig'a konstat'o

Iam, kiam mi feri'is sur et'a gael'a insul'o en Skot'land'o, mi trov'is en la insul'a bibliotek'o luks'e bind'it'a'n volum'o'n de Ossian (gael'e: Oisian) en la gael'a lingv'o. Ĉar ĝi kuŝ'is, evident'e neglekt'it'a kaj polv'o'kovr'it'a sur ŝrank'o, est'is ver'ŝajn'e, ke neniu est'is leg'int'a ĝi'n. Ek'de tiam mi dezir'is posed'i ekzempler'o'n de tiu pretend'it'a original'o. Tamen, sam'e kiel mult'e da interes'a'j libr'o'j el'don'it'a'j en la pas'int'ec'o, ĝi ne est'is facil'e trov'ebl'a.

Antaŭ ne'long'e mi far'is kuraĝ'ig'a'n konstat'o'n. Per la ret'o mi ek'sci'is, ke ekzist'as pli ol unu entrepren'o aŭ societ'o, kiu el'don'as re'produkt'aĵ'o'j'n de valor'a'j, sed nun el'ĉerp'it'a'j kaj forges'it'a'j, original'a'j literatur'aĵ'o'j, ekzempl'e Miréio en la original'a provenc'a, kaj – je mi'a grand'a surpriz'o – Ossian en la gael'a. La last'a est'is laŭ'aspekt'e fidel'a re'pres'aĵ'o de la gael'a tekst'o far'it'a de Macpherson.

Flu'a kaj poezi'ec'a

Do mi sukces'is aĉet'i ekzempler'o'n de la re'produkt'it'a verk'o. Ek'de la moment'o, kiam mi komenc'is leg'i la gael'a'n tekst'o'n, est'is evident'e al mi, ke tem'as pri valor'eg'a literatur'aĵ'o. Mi kun'leg'is la akompan'ant'a'n angl'a'n, kiu – en si'a angl'a vest'o de la 18 a jar'cent'o, aspekt'is kaj son'is bombast'a kaj, laŭ modern'a gust'o, tro ornam'a kaj mal'natur'a. Macpherson ne prov'is rim'i la angl'a'n vers'aĵ'o'n. Kontrast'e, la gael'a tekst'o est'is flu'a kaj poezi'ec'a. La gael'a'j vers'o'j est'is jen en samson'a rim'a form'o (fin'aĵ'a kaj intern'a), jen asonanc'a (en kiu nur la vokal'o'j rim'iĝ'as), ĉiu'j tre komun'a'j kaj karakteriz'a'j vers'konvenci'o'j en la bard'a gael'a prozodi'o. Element'o'j de tiu bard'a teknik'o tut'e mank'as en la angl'a tekst'o. Kvankam mi ne est'as spert'a juĝ'ant'o de epope'a lingv'aĵ'o, mi est'is konvink'it'a, ke la gael'a tekst'o de Macpherson est'as ne'kompar'ebl'e super'a al li'a angl'a tekst'o.

Tiel prezent'as si'n la demand'o: Kiel supoz'at'a traduk'o far'e de lert'a du'lingv'a aŭtor'o pov'as est'i lingv'aĵ'e, poezi'e, kaj bel'son'e admir'ind'a, dum la pretend'at'a unu'a tekst'o, far'it'a de la sam'a verk'ist'o, ŝajn'as pez'a, ankiloz'a kaj sen'kolor'a kompar'e kun la ali'a.

La plej grand'a poet'o

Por est'i just'a, oni dev'as agnosk'i, ke verk'o rigard'it'a de kelk'a'j el la plej kler'a'j hom'o'j en Eŭrop'o kiel grav'a literatur'aĵ'o (nom'e, la tekst'o de Ossian en angl'a form'o) merit'as respekt'o'n. Napoleon'o kaj Diderot tre admir'is la verk'o'n. Thomas Jefferson, la tri'a prezid'ant'o de Uson'o, opini'is, ke Ossian est'as „la plej grand'a poet'o, kiu iam ekzist'is”. Li eĉ asert'is, ke li intenc'as lern'i la gael'a'n por pov'i leg'i la original'o'n. La fam'a skot'a roman'ist'o Walter Scott est'is influ'it'a de la poem'ar'o, ankaŭ la german'o'j Johann Wolfgang von Goethe kaj Johann Gottfried Herder. Furor'is la oper'o Ossian, ou les Bardes de Le Sueur, kiam ĝi est'is prezent'it'a ĉe la Pariz'a Oper'ej'o en 1804. Ali'a'j kompon'ist'o'j, kiu'j ricev'is inspir'o'n de la verk'o, est'is Franz Schubert kaj Felix Mendelssohn.

Oni apenaŭ pov'as ne'i, ke Macpherson, ĉu tromp'ist'o, ĉu honest'ul'o, est'is kapabl'a poet'o. En la kompil'aĵ'o Cambridge History of English Literatur'e (Kembriĝ'a histori'o de angl'a literatur'o) la kontribu'int'o W. P. Ker rimark'ig'as, ke „La tut'a ruz'o de Macpherson, kiel filolog'a tromp'ant'o, nenio'n signif'us sen li'a literatur'a lert'ec'o”.

Est'us domaĝ'e, se admir'o de la verk'ar'o de Macpherson de'voj'ig'us iu'n ajn de serioz'a stud'o de la ver'a literatur'a trezor'o en la gael'a lingv'o.*

Mi est'as preskaŭ konvink'it'a, ke: aŭ Macpherson verk'is la poem'ar'o'n unu'e en la skot'gael'a, kaj post'e far'is si'a'n mal'super'a'n traduk'o'n en la angl'a'n, aŭ, ke li mens'e kompil'is la gael'a'n tekst'o'n, sam'temp'e skrib'ant'e ĝi'n en la angl'a (ver'ŝajn'e nur psikolog'o pov'as dir'i, ĉu tio ebl'as). Tamen, por mi la gael'a tekst'o – kaj nur la gael'a tekst'o, kvankam ĝi est'as sen'dub'e fikci'a invent'aĵ'o – merit'as est'i rigard'at'a kiel grav'a part'o de la skot'a kaj mond'a literatur'o, kondiĉ'e, ke oni ne supoz'u aŭ pretend'u, ke tem'as pri aŭtent'a antikv'a gael'a manuskript'o.

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
* Kiu dezir'as leg'i aŭtent'a'j'n tekst'o'j'n en la gael'a lingv'o (foj'foj'e kun traduk'o en la angl'a), pov'os akir'i ili'n de Comann Litreachas Gàidhlig na h -Alb'a / Scottish Gaelic Texts Society (Societ'o por skot'gael'a'j tekst'o'j), kaj la ekvivalent'o en Irland'o The Irish Texts Society .
Macpherson, James kaj Clerk, Archibald, The Poems of Ossian : in the Original Gaelic with a Literal Trans'lati'o'n int'o English and a Dissertation on the Authenticity of the Poems (la poem'o'j de Ossian en la original'a gael'a, kun laŭ'vort'a traduk'o en la angl'a'n, kaj disert'aĵ'o pri la aŭtent'ec'o de la poem'o'j). El'don'ej'o: UL'A'N Press. Re'produkt'aĵ'o de ekzempler'o (1899), en la Bibliotek'o de la Alt'lern'ej'o Harvard. Unu'e pres'it'a de William Blackwood and Sons, Edinburg'o kaj London'o, 1852. 584 paĝ'o'j.
En Lim'o kun'labor'o sen'lim'a

En Lim'o kun'labor'o sen'lim'a

Energi'o, trafik'a infra'struktur'o, aŭt'o- kaj maŝin-industri'o, ankaŭ kultur'a, scienc'a kaj eduk'a kun'labor'o, trov'iĝ'is inter la ĉef'tem'o'j dum kun'sid'o de la ekster'land'a'j ministr'o'j de Slovaki'o kaj Peru'o.

La slovak'a vic'ĉef'ministr'o kaj ministr'o pri ekster'land'a'j kaj eŭrop'a'j afer'o'j, Miroslav Lajčák [ lajĉak ], sub'skrib'is kun si'a peru'a paralel'ul'in'o, An'a Mari'a Sánchez de Ríos, inter'konsent'o'n por revizi'i la baz'o'n de traktat'o inter la du land'o'j, kiu ebl'ig'os pli'a'n kun'labor'o'n.

Alianc'o

Dum la inter'trakt'o'j, okaz'int'a'j fin'e de oktobr'o en la peru'a ĉef'urb'o Lim'o, Lajčák pet'is observ'ant'o-status'o'n por Slovaki'o en la region'a „Pacifik'a Alianc'o” konsist'ant'a el Ĉili'o, Kolombi'o, Meksik'o kaj Peru'o.

Lajčák dir'is, ke la alianc'o, reprezent'ant'a pli ol tri'on'o'n de la loĝ'ant'ar'o de Latin-Amerik'o, kre'as bon'a'j'n kondiĉ'o'j'n por ambaŭ'flank'a kun'labor'o.

Dum la vizit'o li mal'ferm'is fili'o'n de la slovak'a softvar'firma'o ESET en Lim'o, kiu jam hav'as si'a'n region'a'n centr'o'n por Latin-Amerik'o en la argentin'a ĉef'urb'o Bon'aer'o.

Juli'us HAUSER
Ŝtal'ul'o kontraŭ fer'drat'a bar'il'o

Libr'o'j

Ŝtal'ul'o kontraŭ fer'drat'a bar'il'o

Unu'a'vid'e iu'j leg'ant'o'j hezit'as ĉe la libr'a titol'o Di'o ne hav'as eklezi'o'n. Pri kio tem'as? Ĉu teologi'a trakt'aĵ'o? Teori'e oni dev'as ne juĝ'i libr'o'n laŭ ĝi'a titol'o, sed fakt'e la titol'o ia'foj'e, kiel la vest'o de hom'o'j, far'as grav'a'n impres'o'n sur ne'kon'ant'o'j. Feliĉ'e, la nom'o de la furor'aŭtor'o Trevor Steele al'log'as mult'a'j'n leg'em'ul'o'j'n, ĉu ateist'a'j'n ĉu religi'kred'ant'a'j'n.

Kio'n do la libr'o trakt'as? Jen la skiz'o: La protagonist'o Bruce Golding est'as mond'e kon'at'a fot'o'ĵurnal'ist'o pri milit'o'j kaj katastrof'o'j. Li oft'e ĝu'as si'a'n reputaci'o'n de „ŝtal'ul'o” kaj en la fizik'o kaj en la spirit'o. Tamen sur tiu insul'o Hakilule en la Respublik'o de la Fitzroy -Insul'o'j, kiu est'is ĵus detru'it'a de cunam'o, li spert'as spirit'a'n kaj fizik'a'n kolaps'o'n. Tie okaz'as ĵurnal'ism'o'tent'a'j batal'o'j inter anim'ist'o'j kaj katolik'o'j, turism'ekspluat'o kaj medi'protekt'o, loĝ'ant'ar'o kaj reg'ist'ar'o, am'o kaj mal'am'o, sav'o kaj masakr'o ... Kiel ag'i en tiu'j konflikt'o'j? Kio'n far'is la ĵurnal'ist'o? Leg'u la roman'o'n kaj post'e juĝ'u!


Kiel leg'int'o kaj recenz'ant'o, mi pov'as dir'i, ke la libr'o iom tuŝ'as religi'o'j'n, sed ne special'e el'volv'as religi'o'n. Steele mem rimark'ig'is, ke la roman'o est'as preskaŭ tut'e fikci'a, sed ĝi en'hav'as iom el la viv'o aŭ pens'o'j de la aŭtor'o. Li esper'as, ke la en'hav'o prezent'iĝ'as en manier'o, kiu nek predik'as nek ted'as.

Ĉi-foj'e la aŭtor'o ne lud'as la rol'o'n „mi” en la aventur'o kiel en si'a'j ali'a'j roman'o'j, ekzempl'e Kvazaŭ ĉio de'pend'us de mi, Paradiz'o ŝtel'it'a, Konvink'a kamufl'aĵ'o (aŭtobiografi'a) ktp. Tamen li'a'j spur'o'j aŭ ombr'o'j de la viv'o kaj pens'o'j facil'e flar'ebl'as ĉe la rol'ul'o'j.

Pro la karier'o la ĉef'rol'ul'o Bruce Golding ĉiam em'as vag'i tra la tut'a mond'o, neniam hav'as sufiĉ'e da temp'o por fleg'i intim'a'j'n rilat'o'j'n kun la edz'in'o kaj la fil'o, kio rezult'ig'is divorc'o'n. Kaj la du'a ĉef'rol'ul'o Patrick ODwyer for'las'is si'a'n fru'a'n kred'o'n, sed plen'um'as la dev'o'n de pastr'o pac'am'a kaj bon'kor'a sur la izol'it'a insul'et'o. Muld'it'a kombin'e per la du figur'o'j, ĉi tiu vag'em'ul'o kun kor'o vek'iĝ'a kaj karitat'a hav'as ĝust'e la person'ec'o'n de Steele en la real'a viv'o; almenaŭ li est'is tia dum la jar'o'j jun'a'j kaj mez'aĝ'a'j, kiam mi ek'kon'is li'n dank'e al Konvink'a kamufl'aĵ'o.

Per'e de viv'a'j dialog'o'j kaj vigl'a pri'skrib'ad'o de psik'o'j Steele inkrust'is si'a'j'n pens'o'j'n kaj koment'o'j'n en la tekst'o'n. Jen du tip'a'j pec'o'j cit'ind'a'j:

Nun la episkop'o est'is ver'e konfuz'it'a. „Sed ... la nov'aĵ'bulten'o'j don'is tut'e ali'a'n ide'o'n ... insurekci'o ... tumult'o ... agit'ad'o de Patrick...”

„Mi ne dub'as kio'n vi dir'as. Est'as ĵurnal'ist'o'j, kies funkci'o est'as mensog'i kaj tord'i kaj mis'inform'i laŭ la dezir'o'j de si'a'j reg'ist'ar'o'j kaj la posed'ant'o'j de gazet'ar'a'j imperi'o'j. Tio daŭr'e okaz'as. Ne nur la uson'an'o'j pek'as tiu'rilat'e, kvankam ili est'as la majstr'o'j.”

...[aline'o'j for'ig'it'a'j de la recenz'ant'o]

Ambaŭ silent'is dum'moment'e, ĝis Bruce dir'is: „Rest'as nur unu demand'o: kiam ni flug'os al Ĝukanluko? Mi vol'as ir'i baldaŭ, ĉar mi nun suspekt'as, aŭd'int'e vi'a'n versi'o'n de la event'o'j, ke prezident'o Ostala pov'us ordon'i, ke ankaŭ mi mort'u pro akcident'a paf'o. Li ja vol'as far'iĝ'i milion'ul'o kun sekret'a bank'o'kont'o en Svis'land'o.”

„Vi'a'j vort'o'j mal'trankvil'ig'as mi'n, sed mi sci'as, ke est'as mult'a'j korupt'it'a'j politik'ist'o'j en tiu ĉi mond'o'part'o, kaj en la ceter'a mond'o, kompren'ebl'e.” La episkop'o vol'is ŝanĝ'i la tem'o'n. Subit'e li dir'is: „Mi mal'sat'as. Ĉu ebl'as manĝ'i en la presbiter'ej'o?”

Kaj tiam okaz'is io absolut'e hont'ind'a. Li, la fam'a objektiv'a ĵurnal'ist'o kaj ŝtal'ul'o, ek'plor'is. Li plor'is pro la besti'a'j far'o'j de hom'o'j kaj la kruel'ec'o de tiu rid'aĉ'ant'a Di'o, kiu de'supr'e mok'as per kruel'aĵ'o'j kaj katastrof'o'j. Li vol'is eskap'i for de ĉi tiu fi'a mond'o kaj ĝi'a eĉ pli fi'a Kre'int'o. Li mal'am'is tiu'n Di'aĉ'o'n, kiu ne ekzist'as, sed kaŭz'as tia'n mizer'o'n sur la ter'o. Kia'n senc'o'n hav'as plu'viv'i ĉi tie? Sed kie'n eskap'i? Bruce Golding plor'singult'is kaj ŝvit'is kaj trem'is.

En la du supr'a'j cit'aĵ'o'j evident'e leg'ebl'as pens'er'o'j de Bruce Golding pri Di'o, ĵurnal'ism'o, besti'a'j hom'o'j, politik'ist'o'j kaj reg'ist'ar'o'j. Sen'dub'e, Steele hav'as simil'a'j'n koment'o'j'n pri tiu'j ag'o'j de tiu'j hom'o'j kaj ne'hom'o'j. Ankaŭ mi.

Kutim'e Steele ŝat'as rakont'i aventur'o'j'n laŭ histori'a material'o aŭ si'a'j propr'a'j spert'o'j; li'a'j antaŭ'a'j verk'o'j plej'part'e vid'iĝ'as kiel dokument'a'j film'o'j. Sed tiu ĉi roman'o ŝajn'as pli beletr'a. En ĝi foj-re'foj'e est'as retro'vid'o inter'met'it'a, rakont'ad'o tra'plekt'it'a per koment'o'j, alud'o antaŭ'montr'ant'a post'a'j'n dis'volv'iĝ'o'j'n, ŝanĝ'o de la unu'a kaj la tri'a person'o, asoci'o de unu scen'o al ali'a, ripet'o de simil'a spektakl'o ... Teknik'o'j de verk'ad'o riĉ'as, tamen la intrig'o evolu'as kvazaŭ river'o flu'us sen'halt'e tra kurb'iĝ'o'j kaj mal'eben'aĵ'o'j, jen kviet'a jen ond'o'plen'a. Ŝarĝ'ant'e la tut'a'n rakont'o'n per spac'o, temp'o, medi'o, figur'o'j kaj event'o'j, Steele lert'e manipul'is tia'j'n lig'il'o'j'n inter la antaŭ'a part'o kaj la post'a, kia'j est'as ĉen'o el ŝlos'il'a'j vort'o'j, vid'o, aŭd'o, gest'o'j, akĉent'o'j, intonaci'o'j, ter'form'o'j, aparat'o'j de komunik'o, trafik'o kaj fotograf'o ...

Tem'ant'e pri katastrof'o, la tekst'o ordinar'e est'as pez'a kaj serioz'a. Tiu ĉi roman'o neniel cel'as amuz'o'n aŭ distr'o'n. Sed tamen al ĝi ne tut'e mank'as spic'a'j okaz'o'j. Bruce Golding, kiel fot'ist'o-ĵurnal'ist'o pri milit'o'j kaj katastrof'o'j, rest'as ordinar'a hom'o kun instinkt'o am'i kaj amor'em'i. Hom'ec'o'n reflekt'as la konfes'o, ke li, for de la edz'in'o, far'is kelk'a'j'n prov'o'j'n trov'i por'temp'a'n konsol'o'n kun divers'lok'a'j vir'in'o'j. Tio ne est'as tabu'o por vag'ant'o'j. Eks'edz'iĝ'int'e li est'as al'log'at'a de la jun'a bel'ul'in'o Perpetu'a, kaj kompren'ebl'e ankaŭ li al'log'as ŝi'n. Malgraŭ la horor'a situaci'o sur la insul'et'o, ili en'am'iĝ'as kaj ... La afer'o ir'as raci'e kaj paŝ'o'n post paŝ'o, invit'ant'e daŭr'a'n leg'ad'o'n.

La lingv'aĵ'o de Steele est'as klasik'e regul'a sed ne banal'a. Sen neolog'ism'o'j kaj cerb'um'ig'a'j fraz'o'j. La perfekt'a aventur'rakont'o stern'iĝ'as en skrib'a kaj parol'a lingv'o'j glat'a'j. Per bunt'a'j vort'a'j nutr'aĵ'o'j li proviz'as komenc'ant'o'j'n, progres'ant'o'j'n kaj matur'a'j'n verk'ist'o'j'n.

Unu'spir'e mi tra'leg'is tiu'n ĉi roman'o'n en la ePub -versi'o. Do al la supr'a'j cit'aĵ'o'j mi ne mark'is la paĝ'o'j'n, kiu'j cert'e diferenc'as de tiu'j en la paper'a versi'o. Leg'em'ul'o ne nepr'e est'as redaktor'o nek prov'leg'ant'o kapabl'a.

Inter'temp'e mi ŝancel'iĝ'is ĉe la jen'a esprim'o: sinhal'o'j kaj tamiloj. Vort'o'j ne- PIVaj? Ebl'e mi mem ili'n mis'kompren'is. Ne grav'e. Ili ne bar'is la plezur'o'n, ke mi ŝarg'as mi'n per bit'a'j verk'o'j de Trevor Steele.

MAO Zifu

Trevor Steele : Di'o ne hav'as eklezi'o'n. Eld. Flandr'a Esperant'o-Lig'o, Antverpen'o, 2015. Tradici'a versi'o: 168 paĝ'o'j. ISBN 978-9077066-54-6. Ankaŭ aĉet'ebl'a en la dosier'form'o'j ePub, PDF kaj Mobipocket.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Ne plu par'a'j

Notic'o'j

Ne plu par'a'j

Semafor'o'j, montr'ant'a'j – jen verd'e, jen ruĝ'e – hom'a'n par'o'n kaj kor'o'n, aper'is en la aŭstr'a'j urb'o'j Vien'o kaj Linz por indik'i al pied'ir'ant'o'j, ĉu trans'ir'i la strat'o'n aŭ ne. La par'et'o'j indik'is jen ge'vir'o'j'n, jen du vir'o'j'n aŭ du vir'in'o'j'n. Pri'e jam raport'is MONAT'O (2015/11, p. 6).

Sed en Linz oni vid'as nun de'nov'e unu'op'a'j'n figur'o'j'n. Urb'a konsil'ist'o, Mark'us Hein [ hajn ] de la Liber'ec'a Parti'o, ordon'is la ŝanĝ'o'n. Li dir'is, ke semafor'o'j serv'u la trafik'o'n kaj ne per'u ia'n mal'dekstr'a'n ideologi'o'n aŭ mesaĝ'o'n.

La social'demokrat'a urb'estr'o en Linz, Klaus Luger, bedaŭr'is tiu'n „mis'taks'o'n” kaj postul'is la re'munt'ad'o'n de la par'et'o'j.

„Sam'seks'em'o est'as part'o de modern'a urb'o kiel Linz kaj tia'j simbol'o'j esprim'as egal'trakt'ad'o'n,” opini'is la urb'estr'o.

Walter KLAG


De'nov'e sol'a'j semafor'a'j figur'o'j en la aŭstr'a urb'o Linz. Fot'o: WALTER KLAG

 

Geografi'a profil'ad'o, prioritat'a nun'a neces'o

KRIM'OLOGI'O

Geografi'a profil'ad'o, prioritat'a nun'a neces'o

Ni komenc'e difin'u ĝi'n: la tiel nom'at'a geografi'a profil'ad'o (angl'e: geographical profiling ) est'as esplor'a metod'ar'o, kiu cel'as zorg'e lokaliz'i la operac'a'n baz'o'n, kie aktiv'as la plen'um'ant'o de seri'a'j krim'o'j. Tiu ĉi teknik'o est'is real'ig'it'a por efik'e kontraŭ'batal'i kaj laŭ'ebl'e mal'help'i krim'o'j'n: kompren'ebl'e tem'as, nun'temp'e, pri prioritat'a bezon'o de ajn'a modern'a soci'o. Kutim'e, geografi'a profil'ad'o est'as util'a okaz'e de murd'o'j, seks'per'fort'o'j, brul'ig'o'j kaj bomb'a'j atenc'o'j: ĝi'a grav'ec'o est'as tamen ne neglekt'end'a ĉe la pri'stud'ad'o de unu'op'a'j krim'a'j okaz'aĵ'o'j, kiu'j sam'temp'e implik'as plur'a'j'n krim'lok'o'j'n, aŭ kiu'j montr'as not'ind'a'j'n geografi'a'j'n ec'o'j'n.

Kvartal'o'j

Stud'o'j, kiu'j est'is efektiv'ig'it'a'j en la fru'a 20 a jar'cent'o en'kadr'e de la uson'a tiel nom'at'a Chicago School , montr'is fort'a'n inter'rilat'o'n inter ĉirkaŭ'ant'a medi'o kaj krim'a kondut'o. La lok'o, kie krim'a ag'o konkret'iĝ'as, est'as fakt'e neniam hazard'a. Ekzist'as ver'a'j krim'ul'a'j are'o'j, kie ag'ad'as apart'e mizer'a'j individu'o'j kaj kutim'a'j leĝ'romp'ant'o'j, kio ja pli'alt'ig'as la oft'ec'o'n de devi'a'j si'n'ten'o'j kaj kondut'o'j. La map'ad'o de la risk'o, kadr'e de kiu oni ident'ig'as urb'a'j'n kvartal'o'j'n pli sekur'a'j'n apud ali'a'j pli vund'ebl'a'j je delikt'o'j (kiel ekzempl'e ŝtel'o'j, seks'per'fort'o'j ktp.), est'as unu el la plej interes'a'j karakteriz'o'j de la modern'a krim'ologi'o.

Butik'um'ad'o

Dum la fru'a'j stadi'o'j de enket'ad'o, oni em'as atribu'i mal'mult'a'n grav'ec'o'n al lok'a'j kaj temp'a'j parametr'o'j. Tamen ident'ig'o de preciz'a'j spac'a'j ec'o'j kaj inter'rilat'o'j pov'as montr'iĝ'i tre util'a afer'o, kiam oni dezir'as skiz'i la profil'o'n de fripon'o. La stud'ad'o de krim'ul'a'j mov'o'j ebl'ig'as kre'i tio'n, kio'n la fak'ul'o'j Brantingham kaj Brantingham difin'is kiel „krim'a'n geometri'o'n”: tem'as pri map'ad'o de la krim'ul'a mov'iĝ'o rilat'e al li'a'j hejm'o, labor'ej'o, sam'kiel al are'o'j dediĉ'it'a'j al butik'um'ad'o kaj/aŭ al amuz'iĝ'o.

Unu el la cel'o'j de tia map'ad'o est'as ankaŭ la antaŭ'vid'ad'o de eventual'a'j cel'o'j. Krom'e est'as menci'end'a la teori'o de rutin'a ag'ad'o (angl'e: routine activity approach ), far'e de la esplor'ist'o'j Cohen kaj Felson. Tiu teori'o asert'as, ke ĉiu'tag'a'j aktiv'aĵ'o'j plen'um'at'a'j de fripon'o pov'as influ'i iu'manier'e la efektiv'ig'o'n de krim'o.

Radius'o

David Canter en 2003 argument'is, ke la geografi'a profil'ad'o oficial'e nask'iĝ'is en 1980, kiam enket'ist'o en Briti'o sukces'is lokaliz'i la ej'o'j'n, kie la tiel nom'at'a dis'ŝir'ant'o de Jork'ŝir'o (angl'e: Yorkshire Ripper ) real'ig'is si'a'j'n krim'o'j'n. Mez'e de la 1990 aj jar'o'j ek'aper'is pli kaj pli kompleks'a'j model'o'j por antaŭ'dir'i la ekzakt'a'n spac'a'n radius'o'n, en'e de kiu fripon'o pov'as plen'um'i krim'o'n.

Specif'e, plen'valor'as sub'strek'i la jen'o'n: plej oft'e krim'o okaz'as relativ'e proksim'e al la hejm'o de fripon'o; ne'plen'aĝ'ul'o'j mov'iĝ'as en'e de are'o pli mal'larĝ'a ol tiu, en kiu ag'ad'as plen'kresk'ul'o'j; la distanc'o de krim'lok'o el la operac-baz'o de fripon'o est'as rekt'e proporci'a al la spert'o akir'it'a de tiu last'a kaj vari'as laŭ la tip'o de krim'a okaz'aĵ'o.

Algoritm'o

Kim Rossmo, kanad'a krim'olog'o, ampleks'ig'is la labor'o'n de la du fak'ul'o'j Brantingham, deklar'ant'e, ke la geografi'a profil'ad'o konsist'as el variabl'o'j kaj objektiv'a'j (kvant'a'j) mezur'o'j kaj subjektiv'a'j (interpret'ad'o kaj re'konstru'ad'o de la mens'a map'o de fripon'o). Unu el la ĉef'a'j teknik'o'j uz'at'a'j en la geografi'a profil'ad'o postul'as, ke oni ĝi'n prezent'u per'e de la algoritm'o CGT ( criminal geographic targeting , geografi'a krim'profil'ad'o). Tem'as esenc'e pri komput'il'a program'o, kiu'n oni util'ig'as en'kadr'e de esplor'o'j pri seri'a'j krim'o'j.

La cel'o? Lokaliz'i preciz'a'manier'e la sid'ej'o'n, ali'vort'e la baz'o'n, de fripon'o per'e de la koordinat'o'j de ili'a'j krim'o'j. Tiu model'o, plen'um'it'a sur'baz'e de la esplor'o'j de la scienc'ist'o Rossmo, est'is post'e patent'it'a kaj en'korp'ig'it'a en la komput'il'a program'o Rigel. Ĉi tiu program'o ekspluat'as la plej evolu'int'a'j'n teknologi'o'j'n rilat'e al krim'a analiz'ad'o, kre'ant'e tri'dimensi'a'n map'o'n de la risk'a surfac'o. La alt'ec'o de ĉiu punkt'o en la map'o est'ig'as la probabl'o'n, ke la operac'a baz'o de krim'ul'o situ'as ĝust'e en tiu are'o. Ĉiu valor'o hav'as mal'sam'a'n kolor'o'n, kio ebl'ig'as tuj'a'n leg'ad'o'n kaj kompren'o'n de la rezult'o'j.

Atest'ant'o'j

La efektiv'ig'o de geografi'a profil'ad'o supoz'ig'as tut'a'n seri'o'n da prepar'a'j paŝ'o'j, nom'e: psikologi'a'n profil'ad'o'n de krim'ul'o, analiz'ad'o'n de la krim-medicin'a'j inform'o'j, pri'taks'ad'o'n de la deklar'o'j de atest'ant'o'j; zorg'a'n esplor'ad'o'n de la krim'lok'o, laŭ'ebl'e help'e de fotografi'a'j dokument'o'j; statistik'a'n pri'taks'ad'o'n de la krim'a oft'ec'o en apart'a are'o; analiz'ad'o'n de soci-demografi'a'j datum'o'j en tiu are'o; inspekt'ad'o'n en ali'a'j lok'o'j, kie krim'o'j okaz'is, kaj kompar'ad'o'n; esplor'ad'o'n el topologi'a vid'punkt'o de la koncern'a are'o; fin'a'n raport'o'n ktp.

Cristina CASELLA
korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Ĉe la rand'o de genetik'a revoluci'o

BIOLOGI'O

Ĉe la rand'o de genetik'a revoluci'o

Jam de kelk'a temp'o, scienc'a'j revu'o'j frenez'iĝ'as pri la teknik'o CRISPR / Cas 9, dum antaŭ'ne'long'e la revu'o Scienc'e al'juĝ'is prestiĝ'a'n kvalifik'o'n („scienc'a el'star'aĵ'o”) al ĝi'a mal'kovr'o. Kio ĝi est'as? Tem'as pri molekul'a il'o, kiu kapabl'as redakt'i, se tiel dir'i, la gen'ar'o'n kaj modif'i ĝi'n laŭ'plaĉ'e.

Resum'e, unu element'o de tiu molekul'a il'o kapabl'as re'kon'i specif'a'n sekvenc'o'n de DNA (deoksi'rib'o'nukle'at'a acid'o) kaj gvid'i iu'n du'a'n element'o'n (kies nom'o est'as Cas 9), tiel ke ĝi tranĉ'os la du faden'o'j'n de la du'obl'a DNA - a helik'o ĝust'e en antaŭ'e elekt'it'a lok'o. Tiu'manier'e oni pov'os el'ig'i mutaci'o'j'n aŭ en'ig'i tri'a'n element'o'n, ekzempl'e iu'n korekt'it'a'n sekvenc'o'n de DNA. Post'e, dank'e al la natur'a procez'o de la ĉel'a ripar'sistem'o, mem'vol'e al'glu'iĝ'as de'nov'e la tranĉ'it'a'j pec'o'j. Tiu ĉi teknik'o est'as ne'kompar'ebl'e pli preciz'a ol iu ajn antaŭ'a teknik'o pri genetik'a manipul'ad'o.

Mus'o'j

Jam ekzist'as fid'ind'a'j pruv'o'j pri la ebl'o efektiv'ig'i genetik'a'n terapi'o'n per'e de tiu metod'o. La last'a rilat'as al la sukces'a el'ig'o – en mus'o'j – de la mutaci'o de la gen'o pri distofino (kaŭz'ant'a la tiel nom'at'a'n miopati'o'n de Duŝeno). Ĉin'a team'o krom'e anonc'is, en 2015, ke ĝi sukces'e modif'is eĉ hom'a'n embri'o'n. Dank'e al CRISPR / Cas 9, oni praktik'e modif'is la gen'o'n, kiu provok'as la tiel nom'at'a'n β - talasemion. Tem'as pri grav'a – genetik'e trans'don'ebl'a – sang'a mal'san'o, kiu eg'e tim'ig'as kaj pri kiu zorg'a'j kontrol'o'j okaz'as ĉef'e en la jen'a'j land'o'j: Kanad'o, Kipr'o, Iran'o kaj Barejn'o. (En la insul'o Kipr'o, se hom'o'j vol'as hav'i la ebl'o'n ge'edz'iĝ'i en la lok'a ortodoks'a eklezi'o, ili dev'as antaŭ'e sub'met'i si'n al apart'a sang'a ekzamen'o.) Tamen, pro etik'a'j kial'o'j, plur'a'j scienc'a'j revu'o'j mal'akcept'is aper'ig'i ili'a'n artikol'o'n.

Kancer'ologi'o

En la biologi'a kaj medicin'a esplor'fak'o'j, ĉiu'j team'o'j vol'as lern'i reg'i la teknik'o'n por kre'i nov'a'j'n ekzempl'o'j'n de genetik'e modif'it'a'j best'o'j. Fakt'e, tiu ĉi teknik'o ŝajn'as pov'i facil'ig'i kaj rapid'ig'i tia'j'n ebl'o'j'n. Ankaŭ en kancer'ologi'o siluet'iĝ'as interes'a'j perspektiv'o'j. Antaŭ la ek'aper'o de tiu ĉi teknik'o, nur tre special'iĝ'int'a'j team'o'j kapabl'is okup'iĝ'i pri ti'aĵ'o'j. Nun, mal'e, tiu'spec'a gen'a pri'trakt'ad'o kaj manipul'ad'o ebl'os, rekord'a'temp'e, al ĉiu ajn biolog'o.

Re'viv'ig'o

La aplik'o'j de la teknologi'o CRISPR / Cas 9 est'as sen'fin'a'j ne nur en medicin'o, sed ankaŭ en agrikultur'o kaj ali'a'j fak'o'j. Kelk'a'j eĉ opini'as, ke ebl'os la kre'ad'o de nov'a'j speci'o'j aŭ la re'viv'ig'o de jam mal'aper'int'a'j. En'tut'e, la hom'ar'o ŝajn'as trov'i si'n ĉe la rand'o de genetik'a revoluci'o.

Anthony LUCAS
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o
Grand'a okcident'a hipokrit'ec'o

Leter'o'j

Grand'a okcident'a hipokrit'ec'o

En la januar'a numer'o Paul Gubbins bedaŭr'as, ke ne est'as kondamn'o'j far'e de islam'a'j estr'o'j kontraŭ islam'ist'a teror'o. Mi'a'j inform'o'j ne est'as absolut'e fid'ind'a'j, sed mi hav'as la impres'o'n, ke ja regul'e kaj oft'e okaz'as tia'j kondamn'o'j, sed en okcident'o oni tut'simpl'e ne raport'as ili'n, supoz'ebl'e pro tio, ke tia inform'o sub'fos'us la dezir'o'n diabl'ig'i ĉiu'j'n islam'an'o'j'n. Not'u, ke islam'an'o'j est'as la eg'e plej oft'a'j viktim'o'j de islam'ist'a murd'ad'o, ne la ali'a'j.

Est'as grand'a okcident'a hipokrit'ec'o pri teror'o. Kiel kompar'i la mort'o'n de kelk'cent pariz'an'o'j kun la mort'o de kelk'cent mil irak'an'o'j pro la krim'a uson'a invad'o, aŭ kun la nun'temp'a teror'o de la murd'a'j uson'a'j sen'pilot'a'j aviad'il'o'j? Sci'u, ke en la last'a'j 15 jar'o'j en Uson'o est'is proksim'um'e 120 000 murd'o'j per paf'il'o'j, el kiu'j 43 far'e de islam'ist'a'j paf'ist'o'j. Mult'a'j el la amas'murd'o'j en Uson'o ŝuld'iĝ'as al krist'an'a'j teror'ist'o'j. Por ke vi ne pens'u, ke mi parti'ec'as pri la afer'o, mi menci'u, ke mi mem est'as ateist'o.

Bruce SHERWOOD
Uson'o
Inspir'a vizit'o

Inspir'a vizit'o

Vizit'is Kub'o'n en januar'o unu el la plej renom'a'j atlet'o'j de la mond'o. La ruman'in'o Nadia Comăneci far'iĝ'is dum la olimpi'a'j lud'o'j en 1976 la unu'a, kiu ricev'is „perfekt'a'n” dek-poent'a'n rezult'o'n en gimnastik'o. Krom'e ŝi gajn'is en'tut'e kvin or'a'j'n medal'o'j'n.

En Havan'o, ĉe la naci'a lern'ej'o pri gimnastik'o, Comăneci renkont'is atlet'o'j'n, kiu'j tie trejn'iĝ'as. Ŝi parol'is kun i. a. Manrique Larduet, kiu gajn'is la arĝent'a'n medal'o'n pas'int'jar'e ĉe la mond'a ĉampion'ad'o pri gimnastik'o en Skot'land'o.

Stel'ul'o

Dir'is la ruman'in'o: „Hav'i gimnastik'ist'o'n kiel Larduet pruv'as, ke ne grav'as la lok'o, kie iu nask'iĝ'as, por iĝ'i stel'ul'o.”. Ŝi al'don'is, ke la sukces'o de Larduet inspir'as mult'a'j'n infan'o'j'n.

La vizit'o de Comăneci koincid'is kun la du'a „Grand'a Premi'o de Havan'o” pri ĵud'o. Ŝi'n invit'is la prezid'ant'o de la inter'naci'a federaci'o pri ĵud'o Mari'us Vizer, mem ruman'de'ven'a.

 

Ju'a'n Carlos MONTERO MEDIN'A
Kiam unu far'iĝ'as du

INFAN'O'J

Kiam unu far'iĝ'as du

Last'a'temp'e en Ĉini'o amas'komunik'il'o'j don'is grand'a'n atent'o'n al graved'iĝ'o. Ek'de la komenc'o de 2016 la ĉin'a reg'ist'ar'o ŝanĝ'is si'a'n unu-infan'a'n politik'o'n, tiel ke nun ge'edz'o'j rajt'as hav'i du id'o'j'n.

Ĉini'o est'as la land'o kun la plej grand'a loĝ'ant'ar'o en la mond'o. En Ĉini'o oni dir'as, ke tiu'j, kiu'j hav'as mult'e da infan'o'j, est'as pli feliĉ'a'j. Tio kuraĝ'ig'is la ĉin'a'j'n vir'in'o'j'n mult'e nask'i. Post la fond'iĝ'o de la Ĉin'a Popol'a Respublik'o en 1949 la nombr'o de ĉin'o'j tiel rapid'e grand'iĝ'is, ke post nur ĉirkaŭ 20 jar'o'j la loĝ'ant'ar'o pli ol du'obl'iĝ'is.

Tial la reg'ist'ar'o mal'trankvil'iĝ'is kaj en 1980 el'labor'is politik'o'n, laŭ kiu ge'edz'a par'o rajt'is hav'i nur unu infan'o'n. Rezult'e la pli'mult'o de la ĉin'a'j famili'o'j konsist'as el nur tri membr'o'j.

Ekonomi'o

La unu-infan'a politik'o al'port'is al Ĉini'o ne nur favor'a'n kondiĉ'o'n por rapid'e evolu'ig'i si'a'n ekonomi'o'n, sed ankaŭ problem'o'j'n. Par'o'j, kies sol'infan'o ial mort'is, post kiam la patr'in'o perd'is pro la aĝ'o nask'o'kapabl'o'n, apart'e sufer'is. En Ĉini'o infan'o'j kutim'e zorg'as pri si'a'j mal'jun'a'j ge'patr'o'j.

La nov'a nask'o-politik'o nun konfuz'as mult'a'j'n vir'in'o'j'n. Mi'a najbar'in'o, 33-jar'aĝ'a instru'ist'in'o, hav'as sol'fil'in'o'n, kiu stud'as en mez'lern'ej'o. Nun ŝi'a'j bo'ge'patr'o'j oft'e vizit'as ŝi'n, pet'ant'e, ke ŝi nask'u du'a'n infan'o'n. La dilem'o mal'trankvil'ig'as mi'a'n najbar'in'o'n kaj ŝi'a'n edz'o'n.

Ĉin'o'j ne kompren'as, kial eŭrop'an'o'j aŭ uson'an'o'j ne vol'as hav'i mult'a'j'n infan'o'j'n. Reciprok'e tiu'j ne kompren'as, kial ĉin'o'j ŝat'as mult'e da infan'o'j. Infan'o'j est'as la est'ont'ec'o de la hom'ar'o ... sed por hav'i infan'o'n neces'as temp'o, energi'o kaj mon'o.

XU Jinming
korespond'ant'o de MONAT'O en Ĉini'o
Student'o'j bezon'at'a'j

UNIVERSITAT'O'J

Student'o'j bezon'at'a'j

En januar'o, la kub'a ministeri'o pri super'a instru'ad'o ek'aplik'is reform'o'j'n, cel'ant'e al'log'ig'i la universitat'a'j'n stud'program'o'j'n, precip'e pedagogi'o'n. Dum pedagogi'o kaj agronomi'o aparten'as al la mal'plej popular'a'j program'o'j, ĝeneral'e en ĉiu'j fak'o'j kub'a'j universitat'o'j ne sukces'as al'log'i bezon'at'a'j'n student'o-nombr'o'j'n.

Kvankam en Kub'o eĉ universitat'a stud'ad'o est'as sen'pag'a, for'rest'as student'o'j. Surpriz'e, ĉar jam de jar'dek'o'j labor'posten'o est'as garanti'at'a al tiu, kiu sukces'e fin'as si'a'j'n universitat'a'j'n stud'o'j'n. Por jun'ul'o'j, kiu'j bon'e komplet'ig'is si'a'n dev'ig'a'n milit'serv'o'n, ekzist'as program'o, kiu help'as ili'n prepar'iĝ'i por en'ir'i universitat'o'n.

Turism'o

Tamen ŝanĝ'iĝ'as la situaci'o. La mal'facil'a'j jar'o'j post 1989 sku'is la kub'a'n soci'o'n. Afer'o'j, kiu'j antaŭ'e ŝajn'is est'i etern'a'j kaj firm'a'j kiel rok'o'j, sen'spur'e dis'solv'iĝ'is. Turism'o far'iĝ'is unu el la mal'mult'a'j afer'o'j, kiu'j sukces'is flor'i, kaj mult'a'j hom'o'j for'las'is instru'ad'o'n aŭ inĝenier'ad'o'n, serĉ'ant'e iom pli da aĉet'pov'o.

Post'e ven'is pli'a'j ŝanĝ'o'j. Oni prov'is dis'volv'i la cuentapropismo , kub'a esprim'o kiu signif'as la est'iĝ'o'n de sen'de'pend'a'j labor'ist'o'j kaj et'a'j, privat'a'j negoc'o'j. Tia'j firma'o'j oft'e pag'as pli alt'a'j'n salajr'o'j'n ol ŝtat'a'j entrepren'o'j, do pli da hom'o'j turn'as si'n al ili. Labor'ist'o en privat'a negoc'et'o pov'as per'labor'i pli da mon'o ol inĝenier'o aŭ kurac'ist'o.

Krom'e, jun'ul'o'j oft'e prefer'as gajn'i mon'o'n post mez'nivel'a, ne universitat'nivel'a instru'ad'o. Ili ek'labor'as en paladares , do et'a'j, privat'a'j restoraci'o'j, anstataŭ profesi'e karier'um'i. Ili vol'as ne nur sen'de'pend'iĝ'i kaj „viv'i si'a'n propr'a'n viv'o'n”, sed met'i mon'o'n en si'a'j'n poŝ'o'j'n. Ankaŭ el'migr'ad'o elŝuĉas labor'fort'o'j'n.

Teknik'ist'o

Do, por varb'i student'o'j'n, la instanc'o'j kre'os nov'a'n instru-nivel'o'n (super'a'n ne'universitat'a'n instru'ad'o'n), kun daŭr'o du- aŭ tri-jar'a, sam'e kiel en ali'a'j mond'o'part'o'j. Oni pli'facil'ig'os la al'ir'o'n al pedagogi'a'j fak'o'j. En'ir'ekzamen'o'j ne est'os dev'ig'a'j por tiu'j, kiu'j posed'as diplom'o'n de mez'nivel'a teknik'ist'o, kondiĉ'e ke est'u stud'lok'o.

Kandidat'o'j por ĉiu'sabat'a'j kurs'o'j ne est'os dev'ig'at'a'j tra'pas'i en'ir'ekzamen'o'n. Mal'aper'os la insist'o, ke tia'j kurs'an'o'j est'u oficial'e registr'it'a'j kiel labor'ant'a'j. Ankaŭ aranĝ'o'j por tiel nom'at'a'j distanc'a'j stud'program'o'j far'iĝ'os pli fleks'ebl'a'j. Por part'o'pren'ant'o'j ne plu ekzist'os aĝ'o'lim'o.

Nov'a montr'as si'n la postul'o reg'i la angl'a'n je nivel'o de „sen'de'pend'a uz'ant'o” por akir'i diplom'o'n. Ĉiu universitat'o pret'ig'os divers'nivel'a'j'n kurs'o'j'n de la lingv'o, liber'e elekt'ebl'a'j'n de lern'ant'o'j laŭ ili'a bezon'o.

Albert'o García FUM'ER'O
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Domaĝ'e

Domaĝ'e

Mi est'as incit'it'a de la intervju'o de Andre'j Kurkov (MONAT'O 2016/2, p. 9-10). Li cert'e rajt'as hav'i si'a'n propr'a'n opini'o'n, sed mi esper'as, ke ĝi ne kongru'as kun la opini'o de la redakci'o. Sed tamen est'as domaĝ'e, ke la intervju'o est'as indik'it'a kiel unu el la ĉef'a'j tem'o'j – kaj per la titol'o kaj per la fot'aĵ'o sur la kovr'il'o.

Sergey KUZNETSOV
Rusi'o
Kompren'ebl'e. Bon'vol'u vid'i, kio trov'iĝ'as en ĉiu'j numer'o'j en la kolofon'o: „La en'hav'o de la artikol'o'j ne nepr'e kongru'as kun la opini'o de l’el'don'ej'o”.
Kontraŭ'konstituci'a <mark>Merkel</mark>

Kontraŭ'konstituci'a Merkel

La artikol'o Sen'harmoni'a timbal'bat'o (MONAT'O, 2016/03, p.12) bon'e pri'skrib'is la nun'temp'a'n situaci'o'n en Germani'o. La kancelier'o Merkel far'is grav'a'j'n politik'a'j'n mis'paŝ'o'j'n. Ŝi dir'is, ke nek Germani'o, nek Eŭrop'a Uni'o pov'as gard'i si'a'j'n lim'o'j'n, sed inter'trakt'is kun la turk'a diktator'o Erdogan, por ke li ĝust'e tio'n far'u.

La pli'mult'o de la german'o'j fakt'e bon'ven'ig'us fuĝ'int'o'j'n el Siri'o kaj Irak'o, sed tiu'j konsist'ig'as nur ĉirkaŭ 30 % de la migr'ant'o'j ven'ant'a'j al Germani'o. Menci'ind'as, ke inter la kanajl'ar'o atak'ant'a vir'in'o'j'n dum la silvestr'a nokt'o preskaŭ ne est'is siri'an'o'j aŭ irak'an'o'j. Tem'is plej'part'e pri krim'ul'o'j el nord'a Afrik'o, kiu'j en Turki'o al'iĝ'is al la migr'ant'ul'a karavan'o.

Surpriz'is mi'n, ke en la german'a demokrati'o unu sol'a hom'o ( Merkel) decid'as pri afer'o'j, kiu'j grav'e influ'as la sort'o'n de la tut'a naci'o. Plur'a'j jur'ist'o'j opini'as, ke Merkel ag'as kontraŭ'konstituci'e.

Jiri PROSKOVEC
Germani'o
Pri gvid'ant'o'j kaj gard'ant'o'j

IRAN'O

Pri gvid'ant'o'j kaj gard'ant'o'j

Fin'e de februar'o 2016 (laŭ la iran'a kalendar'o 1394) en Iran'o okaz'is du sam'tag'a'j elekt'o'j. Tem'is pri balot'ad'o por la 10 a parlament'o kaj la 5 a t. n. ekspertiz'ist'a konsili'o.

Laŭ la iran'a konstituci'o la ekspertiz'ist'o'j respond'ec'as pri la „ĉef'gvid'ant'o”, kiu ten'as la plej alt'a'n posten'o'n en Iran'o. Se tiu mort'as aŭ eks'iĝ'as, la konsili'o elekt'as kaj prezent'as nov'a'n ĉef'gvid'ant'o'n.

En 1989, post la for'pas'o de la imam'o Ĥomejni (la fond'int'o kaj la unu'a ĉef'gvid'ant'o de la Islam'a Respublik'o de Iran'o), ekspertiz'ist'o'j tuj kun'sid'is kaj elekt'is nov'a'n ĉef'gvid'ant'o'n, la ajatol'o Ĥamenei. La konsili'o konsist'as el 88 membr'o'j kun ok'jar'a mandat'o.

Kun'ven'ej'o

Kelk'a'j'n jar'o'j'n post la iran'a revoluci'o kaj la fond'iĝ'o de la respublik'o la parlament'o nom'iĝ'is la islam'a konsult'a kun'ven'ej'o (pers'lingv'e: maĝles ). La nun'a parlament'o konsist'as el 290 membr'o'j.

Ĉiu iran'an'o rajt'as kandidat'iĝ'i. Por registr'i kandidat'o-nom'o'n t. n. konsili'o de gard'ant'o'j esplor'as, ĉu la kandidat'o posed'as sufiĉ'a'j'n kvalit'o'j'n por far'iĝ'i parlament'an'o. La gard'ant'o'j prezent'as list'o'n de akcept'it'a'j kandidat'o'j al la ministeri'o pri en'land'a'j afer'o'j, kiu si'a'vic'e inform'as la kandidat'o'j'n kaj sam'temp'e la amas'komunik'il'o'j'n.

Kampanj'o'j

Du semajn'o'j'n antaŭ la balot'o-tag'o la kandidat'o'j komenc'as si'a'j'n kampanj'o'j'n per preleg'o'j kaj broŝur'o'j. Dum tiu ĉi period'o ŝanĝ'iĝ'as la aspekt'o de la land'o. Okaz'as kun'ven'o'j, kaj mur'o'j plen'plen'as de fot'o'j kaj afiŝ'o'j.

En Iran'o vendred'o est'as feri'a semajn'fin'a tag'o, en kiu ĉiu'foj'e okaz'as elekt'o'j. Laŭ'leĝ'e la balot'ad'o daŭr'as almenaŭ 10 hor'o'j'n, sed oft'e neces'as don'i pli da temp'o. Iran'an'o'j entuziasm'e kaj serioz'e kaj en grand'a'j nombr'o'j part'o'pren'as en la balot'ad'o.

Ek'de 1979 (la jar'o de la revoluci'o en Iran'o) okaz'is pli ol 30 balot'o'j. La iran'a'j reg'ist'ar'o'j rigard'as la elekt'o'j'n kiel indik'o'n de demokrati'a kaj popular'a voĉ'don'a sistem'o. Pro tio okaz'as minimum'e unu elekt'o ĉiu'jar'e.

Al'i Ashar KOUSARI
korespond'ant'o de MONAT'O en Iran'o

Am'o anstataŭ paf'paf!

Politik'o

AZIL'PET'ANT'O'J

Am'o anstataŭ paf'paf!

En Germani'o kresk'as nov'a politik'a mov'ad'o kaj parti'o: Alternativ'o por Germani'o (german'e: Alternativ'e für Deutschland , mal'long'e AfD). Ĝi est'as ŝajn'e neŭtral'a kaj bon'ven'a al mult'a'j civit'an'o'j. Fakt'e tiu mov'ad'o est'as ksenofobi'a, dekstr'a, part'e ras'ism'a kaj pret'a al per'fort'a'j rimed'o'j.

Nun'temp'e amas'o da rifuĝ'ant'o'j streb'as ating'i mez'a'n Eŭrop'o'n. La AfD -prezid'ant'in'o, Frauke Petry, antaŭ'ne'long'e postul'is, ke oni paf'u kontraŭ rifuĝ'ant'o'j, krom infan'o'j, penetr'ant'a'j land'lim'o'j'n. Du AfD -magistrat'an'o'j en la sud-german'a urb'o Augsburg invit'is Petry al solen'a akcept'o en la urb'o'dom'o.

Tamen nek la magistrat'o nek la urb'estr'o sol'a vol'is bon'ven'ig'i politik'ist'in'o'n fort'e kritik'at'a'n pro si'a'j el'dir'o'j kaj mal'pac'em'a kampanj'o kontraŭ rifuĝ'ant'o'j kaj azil'pet'ant'o'j.

Pac-premi'o

Nepr'as memor'i, ke Aŭgsburg'o ne hazard'e nom'iĝ'as „pac'urb'o”, memor'e al la religi'a pac'o de 1555. Ĉiu'n tri'a'n jar'o'n la urb'o don'as pac-premi'o'n, kiu'n ricev'is ekzempl'e la german'a prezid'int'o Richard von Weizsäcker (1994) kaj Miĥail Gorbaĉov (2005).

Do la 12an de februar'o la aŭgsburg'a Unu'iĝ'o por Hom'a Dign'o (german'e: Bündnis für Menschenwürde ) invit'is al kun'ven'o por'pac'a. Kolekt'iĝ'is pli ol tri mil civit'an'o'j sur la urb'o'dom'a plac'o por pac'e sed laŭt'e protest'i.

En la nokt'a ĉiel'o ŝveb'is balon'o'j kun la deviz'o „Am'o anstataŭ paf'paf!” („german'e”: Amor'e statt pengpeng!). Membr'o'j de teatr'a ensembl'o kant'is kun ĉe'est'ant'o'j la bethovenan himn'o'n al la ĝoj'o kaj rok'kant'o'n el la muzikal'o „ Hair ”. „Let the sunshine in” („La sun'lum'o'n en'las'u”).

Jomo IPFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o


Pli ol tri mil manifestaci'ant'o'j protest'is kontraŭ la vizit'o de „mal'pac'em'a” politik'ist'in'o al la „pac'urb'o” Augsburg. Fot'o: JOMO IPFELKOFER

Plor'ind'e konstern'a

„Plor'ind'e konstern'a”

Thierry Tailhades esprim'is si'a'n opini'o'n pri mi'a analiz'o „katalog'o de pretekst'o'j” (MONAT'O 2016/02, p. 6). Li kontraŭ're'ag'as ne per rekt'a'j argument'o'j, sed per propr'a katalog'o. Krom'e li bon'vol'u klar'ig'i, kial li vid'as ĉe mi „ras'ism'a'n fon'o'n”. Mi ne sci'as, kio est'as hom'a ras'o, sed bon'e kon'as mal'bon'far'a'j'n sam'land'ul'o'j'n de ĉia de'ven'o. Kaj ĉu mi, esperant'ist'o de tri'dek jar'o'j, laŭ li'a asert'o est'as ras'ist'o? Ne, nek ras'ist'o, nek nazi'ist'o. Sed mi kon'as la pas'int'ec'o'n kaj prefer'us ne dedukt'i el ties event'o'j la est'ont'ec'o'n.

Rössler Franz -Georg
Germani'o
Patriark'o kaj pap'o

Patriark'o kaj pap'o

Preskaŭ 1000 jar'o'j'n post la romp'iĝ'o de okcident'a kaj orient'a krist'an'ism'o, rom'katolik'a pap'o kaj rus'ortodoks'a patriark'o renkont'iĝ'is. La pap'o Francisk'o pas'ig'is du hor'o'j'n kun la patriark'o Kiril'o ĉe la flug'haven'o de Havan'o, Kub'o.

Ili sub'skrib'is komun'a'n deklar'o'n pri pac'o kaj kun'labor'o. Ambaŭ vol'as protekt'i la krist'an'o'j'n minac'at'a'j'n pro event'o'j en Siri'o kaj ali'a'j part'o'j de la mond'o.

 

Ju'a'n Carlos MONTERO MEDIN'A/ ppg
La cerb'o frost'iĝ'as, la hom'o (ebl'e) etern'iĝ'as

La cerb'o frost'iĝ'as, la hom'o (ebl'e) etern'iĝ'as

La rev'o, ke oni pov'u ek'dorm'i hodiaŭ por re'vek'iĝ'i post jar'dek'o'j, jar'cent'o'j, jar'mil'o'j, est'is abund'e kaj el'vok'iv'e raport'it'a en film'o'j kaj scienc'fikci'a'j roman'o'j. Sed ŝajn'as, ke pri ĉi tiu „scen'ej'o” plur'a'j esplor'ist'o'j labor'as ankaŭ en la real'a mond'o; ekzempl'e tiu'j dung'it'a'j en la 21 st Century Foundation , kiu'j unu'a'foj'e sukces'is re'viv'ig'i best'a'n cerb'o'n. Oni elekt'is tiu'n de kunikl'o: ties cerb'a'j ĉel'o'j, antaŭ'e port'it'a'j de la fak'ul'a team'o al sub'nul'a'j temperatur'o'j, ja montr'is nenia'n damaĝ'o'n post si'a mal'frost'iĝ'o.

Jen unu'a rezult'o de esplor'a projekt'o, kiu postul'os temp'o'n kaj pacienc'o'n por est'i komplet'ig'it'a; tamen ĉi tiu nov'aĵ'o est'as sufiĉ'a por vek'i entuziasm'o'n tra la mond'o koncern'e la ebl'o'n sukces'e frost'ig'i la hom'a'n cerb'o'n en baldaŭ'a est'ont'ec'o. La futur'ist'a teknik'o, evolu'ig'it'a de Gregory Fahy kaj Robert McIntyre kaj pri'skrib'it'a en la revu'o Journal of Cryobiology , pov'as mal'help'i la risk'o'n pri de'hidrat'iĝ'o, tiel ke ĝi dren'as la sang'o'n kaj tuj anstataŭ'ig'as ĝi'n per substanc'o, kiu protekt'as la hist'o'j'n kontraŭ la ne'dezir'at'a kre'iĝ'o de glaci'a'j kristal'o'j.

Molekul'o

Frost'ig'i hom'a'n cerb'o'n aŭ, pli ĝeneral'e, konserv'i tut'a'n kompleks'a'n organ'o'n (kaj ne nur ties unu'op'a'j'n ĉel'o'j'n) por re'funkci'ig'i ĝi'n je post'a moment'o est'as aspir'o ĝis nun ne'real'ig'ebl'a pro tut'a seri'o de teknik'a'j obstakl'o'j. Unu el ili est'as la damaĝ'o cert'e kaŭz'ot'a de la mal'varm'o. La ĉel'o'j fakt'e en'hav'as grand'a'j'n kvant'o'j'n da akv'o, kiu je mal'alt'a'j temperatur'o'j form'as glaci'a'j'n kristal'o'j'n, kiu'j facil'e damaĝ'as la ĉel'a'j'n mur'o'j'n. Por mal'help'i la est'iĝ'o'n de glaci'o, la esplor'ist'o'j sukces'is anstataŭ'ig'i part'o'n de la akv'o per molekul'o (kies nom'o est'as Glutaraldehyde ), kiu prevent'as la danĝer'o'j'n de frost'iĝ'o, mal'help'ant'e sen'hidrat'iĝ'o'n. La cerb'o est'is post'e mal'varm'ig'it'a ĝis -135 grad'o'j celsi'a'j kaj, kiam oni mal'frost'ig'is ĝi'n, neniu sign'o de damaĝ'o est'is konstat'ebl'a.

Premi'o

La efektiv'ig'it'a teknik'o est'as ankoraŭ ne'kapabl'a efik'e re'aktiv'ig'i frost'ig'it'a'n organ'o'n kaj bezon'os ne'mal'mult'e da pli'bon'ig'o'j, ne'last'e ĉar la molekul'o hodiaŭ uz'at'a est'as toks'a. Tem'as ĉiu'okaz'e pri not'ind'a paŝ'o antaŭ'e'n: tial la scienc'ist'o'j ricev'is premi'o'n (konsist'ant'a'n el 26 milion'o'j da dolar'o'j) de'flank'e de Brain Preservation Foundation . Valor'as sci'ig'i, ke, kvankam ekzist'as nun'temp'e neniu metod'o por plen'um'i sukces'a'n hom'a'n frost'ig'o'n, oni kalkul'as, ke pli ol 100 hom'o'j el plur'a'j land'o'j jam pet'is de privat'a'j entrepren'o'j, kiel Alcor , la konserv'ad'o'n de si'a cerb'o (post'mort'e, kompren'ebl'e!). Ili'a last'a dezir'o, ver'ŝajn'e, est'is ĉi tiu: kun la esper'o, ke iam ebl'os al'port'i hom'o'n (aŭ almenaŭ ties cerb'o'n kaj ties pens'ad'o'n) re'e'n al la viv'o.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o”
Laŭd'o'j de kornval'an'o

Laŭd'o'j de kornval'an'o

Kiel kornval'an'o laŭ nask'iĝ'o (kvankam bedaŭr'ind'e ne parol'ant'o de la kornval'a lingv'o), mi plezur'e leg'is la inform'plen'a'n artikol'o'n de Garbhan MacAiodh pri la Insul'ar'o Scilly (MONAT'O 2016/02, p. 14-16). Tiu'j ĉarm'a'j insul'o'j est'as inter mi'a'j plej ŝat'at'a'j lok'o'j en la mond'o! Mi tamen surpriz'iĝ'is leg'i en la artikol'o, ke Newquay ( Tewynn Pleustri) est'as la ĉef'urb'o de Kornval'o. Tiu'n honor'o'n hav'as la urb'o Truro, la sid'ej'o de la provinc'a reg'ist'ar'o kaj de la diocez'a katedral'o. Tamen, Newquay ja posed'as la provinc'a'n flug'haven'o'n!

Kiel regul'a leg'ant'o de MONAT'O mi kapt'as la okaz'o'n dank'i al vi, sinjor'o redaktor'o, kaj vi'a'j kun'labor'ant'o'j pro ver'e el'star'e redakt'it'a revu'o – ĉiam interes'a, bunt'a, vari'a kaj lingv'e model'a.

Humphrey Tonkin
Uson'o
Jam venk'is Donald Trump - en <mark>EU</mark>

El mi'a vid'punkt'o

Jam venk'is Donald Trump - en EU

Dub'ind'as, ĉu la iam'a uson'a ministr'o pri ekster'a'j rilat'o'j Henry Kissinger fakt'e demand'is: „Al kiu mi telefon'u, se mi vol'as parol'i kun Eŭrop'o?”. Pov'as est'i, ke la vort'o'j atribu'it'a'j al Kissinger en'ir'u la mit'ar'o'n, kiu iom post iom konstru'iĝ'is ĉirkaŭ Eŭrop'a Uni'o. La sam'a mit'ar'o, parentez'e, kiu dum jar'dek'o'j nutr'as brit'o'j'n kaj ili'n kred'ig'as, ke fi'a EU vol'as sen'kurb'ig'i banan'o'j'n, el'strat'ig'i du'etaĝ'a'j'n aŭtobus'o'j'n, aŭ dev'ig'i uz'o'n nur de latin'a'j nom'o'j en tradici'a'j fiŝ-kaj-ter'pom'fingr'a'j vend'ej'o'j.

Tamen ĉu aŭ ne mit'o, la demand'o ankoraŭ aktual'as. Kiu, en kriz'iĝ'ant'a kaj ŝajn'e dis'fal'ant'a EU, pov'as parol'i por Eŭrop'o kaj, pli grav'e, kre'i koher'o'n en pli kaj pli sen'koher'a t. n. uni'o? Sen'koher'a, evident'e, pro la rifuĝ'ant'o-kriz'o, kaj pro la naci'a'j, land'a'j re'ag'o'j, kiu'j divers'manier'e plen'ig'is la vaku'o'n, kie star'u inter'naci'a, EU -re'ag'o.

Eĉ la plej fervor'a EU -entuziasm'ul'o em'as ek'plor'i pro mank'o de komun'a politik'o por solv'i la rifuĝ'ant'o-kriz'o'n. Gigant'a task'o, klar'e: nepr'as intern'a politik'o por pri'trakt'i almenaŭ part'e ekster'a'n problem'o'n. Tamen, kiam mil'o'j kaj mil'o'j da t. n. ekster'ul'o'j al'bord'iĝ'as al Greki'o, ili far'iĝ'as vol'e ne'vol'e intern'ul'o'j. Kaj la prem'o de tiom da hom'o'j montr'as la faŭlt'o'j'n en la politik'a ter'krust'o de Eŭrop'o.

Laŭ Frontex, la lim'gard'a agent'ej'o de EU, al'ven'is al Greki'o dum la du unu'a'j monat'o'j de 2016 30-obl'e pli da hom'o'j ol en la sam'a'j monat'o'j de 2015. Fin'e de februar'o sen'pacienc'iĝ'is 8500 hom'o'j ĉe la ferm'it'a land'lim'o inter Greki'o kaj Makedoni'o. Tio est'ig'is akr'a'n koment'o'n de hom'rajt'a protekt'a organiz'aĵ'o Hum'a'n Rights Watch , kiu kondamn'is Eŭrop'a'n Uni'o'n pro ĝi'a „plen'a fiask'o kolektiv'e kaj kompat'e re'ag'i al la rifuĝ'ant'o-flu'o'j”.

Ne mank'as region'a'j iniciativ'o'j por trov'i solv'o'j'n. Kiel raport'it'e en tiu ĉi numer'o de MONAT'O, Aŭstri'o kun'labor'as kun balkan'a'j land'o'j por el'labor'i komun'a'n politik'o'n. Tamen ne part'o'pren'is la inter'trakt'ad'o'j'n Greki'o, rigard'at'a kiel part'o de la problem'o, ne la solv'o. Kaj la iniciativ'o, ĉar region'a, rest'as nepr'e lim'ig'it'a.

Inter'temp'e, dum Aten'o pet'as de EU 480 milion'o'j'n da eŭr'o'j por help'i rifuĝ'ant'o'j'n, kaj la german'a kancelier'o Angel'a Merkel tord'ad'as la man'o'j'n kaj dir'as, ke EU pri'trakt'u „firm'e” la situaci'o'n, unu'op'a'j land'o'j re'ag'as per unu'op'a'j rimed'o'j.

Tiu'j inkluziv'as, kontraŭ'e al la spirit'o de la Ŝengen -traktat'o, do EU sen intern'a'j bar'il'o'j, pli'a'n polic'ad'o'n ĉe ŝtat'a'j land'lim'o'j (eĉ inter Belgi'o kaj Franci'o pro for'ig'o de la kalez'a rifuĝ'ant'ej'o, la t. n. Ĝangal'o) kaj, pli mal'trankvil'ig'e, kilo'metr'o'j'n da land'lim'a pik'drat'ar'o. Aper'as ĉe la lim'o'j soldat'o'j, kiu'j jam uz'as larm'gas'o'n: kiom long'e, ĝis rifuĝ'ant'o est'os mort'paf'it'a?

Donald Trump, probabl'a uson'a prezid'ant'o-kandidat'o, ĝoj'us. Dis'trumpet'is Trump, ke li vol'as mur'o'n laŭ'long'e de la meksik'a lim'o por evit'i, ke latin-amerik'an'o'j en'ir'u Uson'o'n. Jam plen'um'as eŭrop'uni'a'j ŝtat'o'j la vizi'o'n de Trump, sam'temp'e mok'ant'e la aspir'o'j'n de la fond'int'o'j de EU, kiu sen'help'e, sen'konsil'e, flank'e star'as, anonc'int'e nenio'n pli ambici'a'n ol pint'o-kun'sid'o'n.

Ĉio'n ĉi spekt'as brit'o'j, kiu'j la 23an de juni'o part'o'pren'os referendum'o'n por decid'i, ĉu el'ir'i el EU. Ĉ. 30 % de la popol'o vol'as rest'i, ĉ. 30 % ne: la rezult'o de'pend'os de ankoraŭ ŝancel'iĝ'ant'a 40 %. La impres'o, ke EU ne pov'as „defend'i” si'a'j'n lim'o'j'n, ne help'as konvink'i ne'decid'int'o'j'n pri la valor'o de la uni'o.

Jar'dek'o'j da progres'o en EU, rilat'e al hom'a'j rajt'o'j, minimum'a'j salajr'o'j, labor-kondiĉ'o'j, est'as forges'it'a'j. Ĉio pivot'as ĉirkaŭ mem'reg'ad'o kaj la kapabl'o decid'i, kiu en'ir'os, kaj ne en'ir'os, Briti'o'n. Sub'tekst'e: ksenofobi'o.

Imag'ebl'as, ke, se Briti'o sukces'e el'ir'os, ali'a'j membr'o'j sam'e ek'aktiv'os por for'ĵet'i aŭ mal'pez'ig'i la brusel'a'n „jug'o'n”. Jen risk'o, kiu'n EU vol'as evit'i. Egal'as, ĉu aŭ ne geografi'e periferi'a kaj konstant'e kverel'em'a membr'o decid'as adiaŭ'i, sed, se sekv'as eks'iĝ'o-lavang'o, la EU -projekt'o est'os minac'at'a.

EU en'ir'is long'a'n, mal'lum'a'n tunel'o'n. Ankoraŭ ne vid'ebl'as la sopir'at'a fin'tunel'a lum'o, ĉar neniu pret'as ten'i la lamp'o'n ... aŭ eĉ respond'i al hipotez'a telefon'vok'o de Kissinger.

Paul GUBBINS
Sav'i orgen'o'j'n

Turism'o

RUMANI'O

Sav'i orgen'o'j'n

La orgen'o est'as la plej grand'a muzik'il'o. La kompon'ist'o Mozart esprim'is si'a'n respekt'o'n pri ĝi jen'e: „La orgen'o est'as la reĝ'o de la instrument'o'j.” Sed hom'a'j reĝ'o'j sam'e kiel abel'a'j reĝ'in'o'j ne pov'as viv'i per si mem. Ili bezon'as daŭr'a'n pri'zorg'ad'o'n, fleg'ad'o'n, protekt'ad'o'n ktp. Kaj ankaŭ la orgen'o – kiel kompar'ebl'e komplik'a sistem'o – postul'as por kontent'ig'a funkci'ad'o konstant'a'n observ'ad'o'n, ripar'ad'o'n, agord'ad'o'n.

Transilvani'o

En Transilvani'o, hodiaŭ part'o de Rumani'o, en la urb'o'j kaj vilaĝ'o'j de german'de'ven'a'j „Sep'burg'a'j saks'o'j” oni regul'e uz'is orgen'o'j'n por ind'e akompan'i la ceremoni'o'n en luter'an'a'j di'serv'o'j. Tio pov'is sekur'e okaz'i nur sub la habsburg'a hegemoni'o kaj post la re'puŝ'o de la osmana agres'o. La eklezi'a'j komun'um'o'j laŭ la cirkonstanc'o'j fleg'is la instrument'o'j'n. Riĉ'a'j burĝ'o'j donac'is nov'a'j'n instrument'o'j'n. Tiu'j bon'e el'ten'is ĝis la du'dek'a jar'cent'o.

Tamen du mond'milit'o'j kaj la komun'ism'a'j jar'dek'o'j mal'ebl'ig'is la neces'a'n pri'zorg'ad'o'n. La instrument'o'j tre el'uz'iĝ'is kaj ne pov'is plu funkci'i. Last'a'n bat'o'n al'port'is la trans'lok'iĝ'o de grand'a part'o de la etn'o al Germani'o. Post'e mank'is la hom'o'j, kies streb'o ĉiam est'is ten'i la instrument'o'j'n en bon'a stat'o.

Ortodoks'a

La nun'a Rumani'o bezon'as mon'rimed'o'j'n prefer'e por konstru'i strat'o'j'n, instal'i gas- kaj elektr'o-konduk'il'o'j'n, lev'i la viv'nivel'o'n. Krom'e la nun'a ŝtat'doktrin'o est'as ĝeneral'e ortodoks'a, kaj la ortodoks'a rit'o ne bezon'as orgen'o'n. Sekv'e la plej mult'a'j orgen'o'j, se ili ankoraŭ ekzist'as, trov'iĝ'as en mizer'a stat'o kaj ne funkci'as.

Instru'centr'o

Post kiam eĉ ne unu en'land'a orgen'ripar'ist'o pov'is ofert'i serv'o'j'n, la svis'a fond'aĵ'o SSOR antaŭ pli ol dek jar'o'j komenc'is sav'i la tie'a'j'n orgen'o'j'n. En la vilaĝ'o Honigberg (ruman'e Hărman) ĝi instal'is instru'centr'o'n, en kiu oni kapabl'ig'as jun'ul'o'j'n por lign'aĵ'ist'o'j, kaj la plej talent'a'j'n por orgen'konstru'ist'o'j. La stud'ad'o, konsist'ant'a el praktik'a'j kaj teori'a'j faz'o'j laŭ la svis'a manier'o, est'as ŝtat'e agnosk'it'a kaj rezult'ig'is ĝis nun ĉirkaŭ 20 ekzamen'it'o'j'n. Tiu'j hom'o'j post antaŭ'vid'ebl'a ĉes'ig'o de la svis'a sub'ten'o mem'star'e pov'os okup'iĝ'i pri la orgen'o'j de la land'o.

Sub la energi'a kaj lert'a gvid'ad'o de la svis'a orgen'konstru'a majstr'in'o Barbar'a Dutli dum si'a ekzist'ad'o la instru'centr'o pov'is re'funkci'ig'i ĉirkaŭ 40 instrument'o'j'n, kiu'j de'nov'e plen'valor'e deĵor'as en di'serv'o'j kaj koncert'o'j. La bel'a aspekt'o en re'nov'ig'it'a'j defend'o'preĝ'ej'o'j kaj la edif'a efik'o de la muzik'o pov'as iom konsol'i konsider'e pri la ne'funkci'ant'a'j orgen'o'j.

La favor'a impres'o esper'ebl'e kre'os pli vast'a'n kompren'o'n pri la pen'valor'o konserv'i la orgen'a'n hered'aĵ'o'n de la region'o kaj instig'os, ke oni konstant'e fleg'u la instrument'o'j'n.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o


Ripar'it'a orgen'o in Honigberg. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL


Orgen'ripar'ad'o in Honigberg. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Histori'o, kiu far'iĝ'as part'o de la histori'o

Libr'o'j

Histori'o, kiu far'iĝ'as part'o de la histori'o

Oni atribu'as al Konfuce'o la jen'a'n saĝ'a'n fraz'o'n: „Se vi vol'as sci'i la est'ont'ec'o'n, stud'u la pas'int'ec'o'n”. Pri tio mi pens'is dum la tut'a leg'ad'o de Histori'o de la Esperant'a Literatur'o, larĝ'spir'a verk'eg'o de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer. La pli-ol-700-paĝ'a, grand'format'a, tol'e bind'it'a, fortik'a volum'o destin'iĝ'as al honor'a lok'o sur la bret'ar'o de ĉiu esperant'ist'o, kiu konsider'as la lingv'o'n kiel ver'e serioz'a'n kultur'fenomen'o'n. Kaj se skeptik'ul'o ĝi'n tra'leg'os sen blind'a antaŭ'juĝ'o, tiam li, cert'e, ricev'os sku'o'n je si'a'j dub'o'j pri la signif'o de Esperant'o en ĝi'a du'a jar'cent'o. Ver'e konvink'a verk'o!

Tra la libr'o menci'iĝ'as mil'o'j da aŭtor'o'j, kiu'j pli aŭ mal'pli grav'e kontribu'is al la esperant'a literatur'o, inter la jar'o'j 1887 kaj 2012 (kun alud'o'j ĝis 2015) – kaj tio sufiĉ'us por montr'i, ke Esperant'o ne est'as simpl'e lud'o de vizi'ul'o'j. Proz'o, poezi'o, teatr'o, ese'o, revu'o'j, divers'a'j skol'o'j – vast'a est'as la analiz'ad'o. Oni plej oft'e emfaz'as la original'a'n literatur'o'n, krom se traduk'o'j est'as ver'e el'star'a'j. Sed ne tem'as simpl'e pri long'a list'eg'o. Ĉiu aŭtor'o ricev'as koment'o'n, kaj la koment'o'j est'as nepr'e sagac'a'j kaj kler'a'j. Neniu ricev'as ne'merit'it'a'n laŭd'o'n, neniu ricev'as mal'just'a'n kritik'o'n. Por la leg'ant'o la avantaĝ'o est'as, ke se iu verk'o est'as sub'strek'it'a kiel grav'a, tiam li pov'as fid'i, ke tia ĝi cert'e ja est'as. Oni evident'e verk'is ne por plaĉ'i al aŭtor'o'j, sed por rigor'e analiz'i la verk'o'j'n. Kurioz'e, ke tra la libr'o oft'e oni leg'as la epitet'o'n morn'a.

Sed ne nur pri fak'a'j serioz'aĵ'o'j tem'as la libr'o. Mal'e, ĝi kapt'as la literatur'a'j'n konsider'o'j'n por registr'i histori'a'j'n fakt'o'j'n, kiu'j montr'as la viv'ant'ec'o'n mem de la komun'um'o. Esperant'o viv'as por la hom'o'j, kiu'j ĝi'n uz'as en si'a ĉiu'tag'a viv'o. Mi cit'as kelk'a'j'n kurioz'aĵ'o'j'n de la histori'o, pri kiu'j mult'a'j el ni ne sci'as:

– ĉu vi sci'as, ke oni iam propon'is Esperant'ist'a'n fajf'signal'o'n? ( p. 57);

– ĉu vi sci'as, ke la aŭtor'in'o de la unu'a Esperant'a roman'o, verk'it'a de vir'in'o, est'is brit'a, kaj aktiv'a en Aŭstrali'o? ( p. 83);

– ĉu vi sci'as, ke Aleksandr'o Zamenhof, la plej jun'a frat'o de Ludovik'o, rev'is kaj prov'is star'ig'i jud'a'j'n koloni'o'j'n en Brazil'o? ( p. 27);

– ĉu vi sci'as, ke la fam'a Raymond Schwartz est'is unu'e german'a civit'an'o, post'e franc'a, kaj batal'is por Germani'o en la unu'a mond'milit'o, kaj por Franci'o en la du'a? ( p.163);

– ĉu vi sci'as, ke Lant'i, kiu iniciat'is la SAT-mov'ad'o'n, si'n mort'ig'is? ( p.179);

– ĉu vi sci'as, ke la revu'o Nun'temp'a Bulgari'o iam hav'is 10 000 abon'ant'o'j'n? ( p. 195);

– ĉu vi sci'as, ke Shatner, la protagonist'o de la esperant'a pionir'a film'o Incubus , est'is la sam'a kiel de la original'a seri'o Star Trek ? ( p. 369).

Tia redakt'ad'o de libr'o pri histori'o far'as ĝi'n agrabl'a kaj eĉ amuz'a. For'est'as pedant'ec'o, ĉe'est'as konstant'a montr'ad'o, ke literatur'o ekzist'as kiel part'o de la viv'o mem de normal'a'j hom'o'j.

Apart'e mi mir'as pri la kompetent'a kaj mal'facil'a elekt'o de la menci'ind'a'j aŭtor'o'j. Grav'ul'o'j, kiu'j mark'is la esperant'a'n kultur'o'n, ricev'is foj'foj'e divers'a'j'n paĝ'o'j'n; et'ul'o'j, kiu'j produkt'is apenaŭ mal'grand'a'n kontribu'o'n, ricev'is kelk'a'j'n lini'o'j'n. La esplor'ad'o est'is cert'e tre labor'ig'a, kaj la kribr'ad'o dilem'a. Kiam las'i iu'n flank'e? Jen pens'ig'a flank'o de tia verk'o pri histori'o. Ĉar, cert'e, for'est'as el la libr'o de Minnaja kaj Silfer mult'a'j aŭtor'o'j, kiu'j est'is relativ'e grav'a'j en si'a lok'a mov'ad'o – kaj tio pov'us aspekt'i mal'just'e, rilat'e tiu'j'n modest'a'j'n batal'ant'o'j'n.

Mi pov'us parol'i pri almenaŭ du brazil'a'j aŭtor'o'j, kiu'j fort'e influ'is la tiu'land'a'n mov'ad'o'n per si'a'j verk'o'j, kaj tamen ne aper'as en la indeks'o de nom'o'j de la recenz'at'a verk'o: Port'o Carreiro Net'o kaj Ismael Gomes Braga. (Est'as ver'o, ke ili si'n dediĉ'is precip'e al traduk'ad'o, sed sam'e far'is la menci'it'a'j Kab'e kaj Grabowski.) Supoz'ebl'e, el ali'a'j land'o'j ali'a'j merit'o'plen'a'j aŭtor'o'j rest'is for.

Oni pov'as facil'e kompren'i, ke la Histori'o de la Esperant'a Literatur'o ne pov'us est'i plen'plen'e komplet'a. Iom el ĝi oni dev'is for'tranĉ'i, ĉar ĝi ne koncept'iĝ'is kiel enciklopedi'o. Cert'e, la aŭtor'o'j eĉ ne pretend'is tio'n por evit'i tro pez'a'n, lac'ig'a'n libr'o'n. Kaj mi juĝ'as, ke la aŭtor'o'j tio'n far'is tut'e ekvilibr'e. La mank'o'j'n stud'em'ul'o'j dev'as tra'serĉ'i ali'lok'e, kaj ĉi tio de'nov'e montr'as, kiel riĉ'a est'as la esperant'a kultur'o: mal'facil'e est'us el'ĉerp'i la material'o'n.

Pri la tekst'o mem ne neces'as laŭd'o: Minnaja kaj Silfer est'as kon'at'a'j „modern'a'j klasik'ul'o'j”. Ili'a tekst'o flu'as serioz'e kaj sam'temp'e mal'pez'e kaj viv'ec'e tra 54 ĉapitr'o'j pli-mal'pli sam'long'a'j. La pres'o est'as klar'a, kun mult'a'j sen'kolor'a'j ilustr'aĵ'o'j, preskaŭ ĉiu'paĝ'e. Por facil'ig'i la konsult'ad'o'n, al'don'iĝ'is referenc'o'j, glos'o'j, bibliografi'o, antologi'o kaj indeks'o'j de bild'o'j, verk'o'j, revu'o'j, tem'o'j kaj person'o'j. La kovr'il'o ŝajn'as al mi tre bel'a.

Unu'fraz'e: la aŭtor'o'j produkt'is impon'a'n verk'o'n pri la histori'o de la esperant'a literatur'o, kaj ili'a verk'o de nun far'iĝ'as part'o mem de la histori'o. Ne ebl'us al la esperant'ist'ar'o sufiĉ'e dank'i ili'n pro tia majest'a labor'o.

Paŭl'o Sergio VIANA

Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer : Histori'o de la Esperant'a Literatur'o. Eld. LF - koop, La Chaux -de- Fonds, 2015. 748 paĝ'o'j. Bind'it'a. ISBN 3-906595-21-8.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Kie oni sur'voj'e mal'jun'iĝ'as

Modern'a viv'o

SOCI'O

Kie oni sur'voj'e mal'jun'iĝ'as

Oni bezon'as transport'il'o'j'n por vetur'i de unu lok'o al ali'a. En la nun'a mond'o, vetur'ad'o est'u rapid'a kaj tuj'a, por ke oni rapid'e plen'um'u si'a'j'n task'o'j'n. Tamen en Indonezi'o reg'as ali'a situaci'o.

Indonezi'o, evolu'ant'a land'o, hav'as ja problem'o'j'n. La plej rimark'ebl'a est'as trafik'o. En mult'a'j urb'o'j, trafik'o pov'as est'i tre, tre dens'a, apart'e dum labor'hor'o'j. Ebl'e en pli evolu'int'a'j land'o'j ankaŭ problem'as dens'a trafik'o, sed tut'cert'e tie pli bon'as amas'transport'il'o'j.

Propr'a voj'o

En la indonezi'a ĉef'urb'o Ĝakart'o kaj ĝi'a ĉirkaŭ'aĵ'o ekzist'as metro'o kaj urb'a'j bus'o'j kun propr'a voj'o por evit'i dens'a'n trafik'o'n. Tamen en ali'a'j urb'o'j ne tiel'as. Ekzempl'e en Bandung cirkul'as bus'o'j sen apart'a'j voj'o'j. Ili oft'e kapt'iĝ'as en dens'a urb'a trafik'o.

Ekzist'as ankaŭ t. n. angkot , t. e. aŭtomobil'o'j port'ant'a'j 10-15 pasaĝer'o'j'n. Ili ne est'as tut'e komfort'a'j, sed ili mal'mult'e'kost'as. Lu'ebl'as ankaŭ ojek [ oĝek ], t. e. motor'cikl'o'j, kiu'j pov'as est'i uz'at'a'j por vetur'ig'i unu person'o'n tie'n, kie'n angkot ne ir'as.

Tia'j transport'il'o'j ne est'as reg'ist'ar'e reg'at'a'j. Mult'e vari'as la kvalit'o, eĉ en'e de unu urb'o, de la vetur'il'o'j de la divers'a'j privat'a'j entrepren'o'j.

Privat'a'j vetur'il'o'j

Pro la mal'komfort'o de publik'a'j transport'il'o'j, mult'a'j hom'o'j ili'n ne ŝat'as. Ili prefer'as vetur'i per privat'a'j vetur'il'o'j. Tamen aĉet'i aŭtomobil'o'n tro mult'e'kost'as: nur riĉ'ul'o'j, en grand'a'j urb'o'j, ili'n posed'as. Kaj do ordinar'a'j hom'o'j em'as aĉet'i motor'cikl'o'j'n, kiu'j abund'as en Indonezi'o.

Eĉ motor'cikl'o'j foj'e ne pov'as tra'penetr'i la dens'a'n en'urb'a'n trafik'o'n, ekzempl'e en Ĝakart'o. Oni ŝerc'as, ke pro la ne'mov'iĝ'ant'a trafik'o ĝakart'an'o'j sur'voj'e mal'jun'iĝ'as.

Long'a'j boat'o'j

En ali'a'j part'o'j de la land'o ne ekzist'as tia'j problem'o'j. En la insul'o Borne'o oni ankoraŭ uz'as long'a'j'n boat'o'j'n kiel ĉiu'tag'a'j'n transport'il'o'j'n. Sam'e en la insul'o'j Sumatr'o kaj Papu'o, ĉar tie flu'as mult'a'j river'o'j. Kelk'lok'e eĉ ne trov'ebl'as strat'o'j.

La reg'ist'ar'o nun pens'as kiel pli'bon'ig'i publik'a'n transport'o'n. En Ĝakart'o oni turn'as si'n de'nov'e al metro'o, en Bandung eĉ al kabl'o'tram'o. Konstru'at'a'j est'as nov'a'j ŝose'o'j kaj voj'o'j. Tiel la popol'o esper'as pri pli'bon'ig'o'j en la land'a transport-sistem'o.

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o
Val-or'a!

AŬSTRI'O

Val-or'a!

La aŭstr'a ŝtat'o posed'as 280 tun'o'j'n da pur'a or'o, kiu'j valor'as 9,5 miliard'o'j'n da eŭr'o'j. La plej'part'o de tiu trezor'o trov'iĝ'as ekster'land'e: 6 tun'o'j en Svisi'o kaj 224 tun'o'j en Briti'o. La rest'o, 50 tun'o'j, kuŝ'as en en'land'a'j trezor'uj'o'j.

Aŭstri'o aĉet'is or'o'n ĉef'e en la ekonomi'e prosper'a faz'o dum la 1980 aj jar'o'j. Per tiu or'o oni pov'is stabil'ig'i la kurz'o'n de la tiam'a aŭstr'a deviz'o, la ŝiling'o. Tial la or'o trov'iĝ'u tie, kie oni pov'as ĝi'n tuj vend'i, do en Briti'o.

Ingot'o'j

Hodiaŭ, en la era'o de la eŭr'o, tio ne plu neces'as. Oni decid'is do re'import'i 140 tun'o'j'n de tiu flav'a metal'o el Briti'o al Aŭstri'o. Post kontrol'o ekster'land'a kaj en'land'a, por cert'ig'i, ĉu la ingot'o'j konsist'as ver'e el or'o, migr'is pas'int'a'n novembr'o'n 15 tun'o'j al Aŭstri'o. Ĝis 2020 en la aŭstr'a'j trezor'uj'o'j kuŝ'os 140 tun'o'j.

La mas'o de unu ingot'o, kiu konsist'as minimum'e el 99,5 % da or'o, est'as 12,5 kg. Ĝi long'as 25 cm, larĝ'as 7 cm kaj alt'as 4 cm.

 

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Unu el la plej popular'a'j or-mon'er'o'j est'as „ Philharmoniker ”. La 100-eŭr'a mon'er'o konsist'as preciz'e el unu unc'o da pur'a or'o (31,103 gram'o'j). En januar'o 2016 ĝi kost'is 1050 eŭr'o'j'n. Impost'o'j ne pag'end'as. Font'o: Münze Österreich .


Okaz'e de la jubile'o „200 jar'o'j de la Aŭstr'a Naci'a Bank'o” la poŝt'o el'don'is special'a'n poŝt'mark'o'n la 18an de januar'o 2016. La el'don'kvant'o est'as 170 000 kaj la nominal'a valor'o 1 eŭr'o.

 

Kvazaŭ ĉiu tag'o est'us dimanĉ'o

Ese'o

EMERIT'IĜ'O

Kvazaŭ ĉiu tag'o est'us dimanĉ'o

La pas'int'a'n semajn'o'n mi emerit'iĝ'is. Kvar'dek tri jar'o'j'n mi mem'dediĉ'e labor'is por mi'a kompani'o. Per mi'a labor'o mi iom kontribu'is al la soci'o. Fakt'e pro labor'o mi ne pov'is zorg'i pri mi'a famili'o. Sed per mi'a labor'o kaj en'spez'o mi sub'ten'is mi'a'n famili'o'n: mi'a'n edz'in'o'n kaj du ge'fil'o'j'n. Nun komenc'iĝ'os nov'a viv'o kiel pensi'ul'o, kvazaŭ ĉiu tag'o est'us dimanĉ'o.

Kvankam la pensi'o ne est'os grand'a, se ni modest'e el'spez'os, ni pov'os viv'ten'i ni'n. Kelk'foj'e mi pov'os ĝu'i en'land'a'j'n vojaĝ'o'j'n kun mi'a edz'in'o. Unu'sol'a mal'trankvil'o est'as pri mi'a'j fil'o kaj fil'in'o, kiu'j labor'as sed ne pov'as trov'i partner'o'j'n, do ili daŭr'e loĝ'as ĉi tie, kiel du'o'n-parazit'o'j.

Mi vizit'as lok'a'n klub'o'n de mal'jun'ul'o'j. Mi vol'as kon'at'iĝ'i kaj amik'iĝ'i kun mi'a'j najbar'a'j kun'ul'o'j. Krom'e, se ebl'us, mi vol'us kontribu'i per volont'ul'a labor'o al la komun'um'a'j afer'o'j. Mi mi'n prezent'as: „Mi est'is estr'o de la ABC -fak'o de la XYZ -kompani'o. Mi iniciat'is kaj el'labor'is grand'a'n projekt'o'n de 4547 ...” Neniu aŭskult'as. La vir'o'j interes'iĝ'as nur pri ŝak'lud'o kaj pri basbal'o. La vir'in'o'j dron'as en babil'aĉ'ad'o pri bagatel'a'j afer'o'j.

Mi spekt'as televid'o'n. Surpriz'e al mi ankaŭ en kler'ig'a'j'n, inform'a'j'n program'o'j'n invad'as komik'ist'o'j, kiu'j mal'dens'ig'as la en'hav'o'n per ŝerc'o'j kaj sen'senc'aĵ'o'j. Dirlididi! Ŝajn'e hodiaŭ eĉ serioz'a'j program'o'j, ekzempl'e pri histori'o, politik'o aŭ geografi'o, ne pov'as est'iĝ'i sen ŝerc'o'j kaj kviz'o'j.

Oni prav'e nom'as la televid'o'n „idiot'kest'o”. Mi'a edz'in'o entuziasm'e rigard'as kore'a'j'n sap'oper'o'j'n. En la inter'naci'a'j nov'aĵ'er'o'j mi rimark'as, ke ĉiu'j tiel nom'at'a'j gvid'ant'o'j, la prezid'ant'o'j kaj la ĉef'ministr'o'j, aper'ant'a'j sur la ekran'o est'as stult'ul'o'j. Ili baldaŭ konduk'os la mond'o'n en abism'o'n.

Jam de'long'e grinc'as kaj dolor'as mi'a'j genu'o'j. Tial mi vizit'as ortopedi'a'n fak'o'n ĉe la urb'a hospital'o. La ej'o plen'as de mal'jun'ul'o'j, el kiu'j mult'a'j ĉe'est'as ŝajn'e nur por babil'i kaj si'n distr'i. Mi atend'as pli ol unu hor'o'n, sed la konsult'o de la kurac'ist'o daŭr'as nur tri minut'o'j'n. Dank'e al social'a sekur'ec'o, ni mal'jun'ul'o'j dev'as pag'i nur 10 % de la tut'a kost'o de kurac'ad'o kaj medikament'o'j. Tio tre favor'as mal'jun'ul'o'j'n je la kost'o de jun'ul'o'j, kiu'j pag'as 30 %.

En la vagon'ar'o al kaj de la urb'o, ĉiu'j en'rigard'as en tiel nom'at'a'j'n saĝ'telefon'o'j'n. Neniu leg'as ĵurnal'o'n aŭ libr'o'n. Oni'dir'e last'a'temp'a'j jun'ul'o'j ne spekt'as televid'o'n, kiu'n anstataŭ'as la saĝ'telefon'o, ali'a idiot'kest'o. En la staci'dom'o pro mi'a'j genu'o'j mi dev'as uz'i la rul'ŝtup'ar'o'n, kiu'n mi mal'oft'e uz'is. Kial ge'jun'ul'o'j uz'as rul'ŝtup'ar'o'n? San'a'j kaj vigl'a'j ge'jun'ul'o'j uz'u ŝtup'ar'o'j'n.

Hejm'e'n'ir'ant'e, mi vizit'as super'bazar'o'n, kaj aĉet'as kelk'a'j'n aĵ'o'j'n. Ĉe la kas'o mal'jun'a vir'in'o antaŭ mi mal'rapid'e serĉ'as mon'er'o'j'n en si'a mon'uj'o, kio mi'n eg'e irit'as. Kiam ŝi hazard'e turn'as si'n, mi furioz'e mien'as al ŝi.

Hodiaŭ mi'a edz'in'o for'ir'os pro du'tag'a vojaĝ'o al varm'a font'o kun si'a'j amik'in'o'j. Ŝajn'e ŝi ne ŝat'as vojaĝ'i kun mi.

En la lok'a ĵurnal'o oni raport'as, ke plan'o konstru'i infan'vart'ej'o'n est'as nul'ig'it'a, ĉar la loĝ'ant'o'j ĉirkaŭ la plan'it'a lok'o kontraŭ'is. Laŭ ili la bru'o kaj kri'o de infan'o'j ĝen'os, do ne el'ten'ebl'os. Ho, kia'j mal'toler'em'a'j hom'o'j! Infan'o'j est'as trezor'o'j de la land'o. Ĉu tiu'j loĝ'ant'o'j forges'is si'a'n infan'a'n temp'o'n? Se ne ekzist'as infan'vart'ej'o'j, ge'jun'ul'o'j ne est'os help'at'a'j sub'ten'i si'a'n famili'o'n. Ne mir'ind'e, ke la loĝ'ant'ar'o de ni'a land'o mal'grand'iĝ'as.

Mi'a edz'in'o subit'e deklar'as, ke ŝi eks'edz'in'iĝ'u. Ho, ve! La propon'o est'as por mi tondr'o en seren'a ĉiel'o, sed ŝajn'e jam de'long'e ŝi ĉio'n detal'e prepar'as. La leĝ'o rajt'ig'as ŝi'n postul'i du'on'o'n de mi'a pensi'o, ŝi inform'as. Kio'n far'i?

P. S. La supr'a vir'o est'as karikatur'a, kun'met'it'a figur'o de mult'a'j japan'a'j mal'jun'ul'o'j, kiu'j trov'as si'a'n lok'o'n nek en la hejm'o nek en la komun'um'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Ŝpar'pork'o'j kaj ŝiling'o'j

AŬSTRI'O

Ŝpar'pork'o'j kaj ŝiling'o'j

Ŝpar'pork'o est'as et'a, intern'e mal'plen'a figur'o kun fend'o supr'e por en'ĵet'i mon'er'o'j'n. La material'o est'as tre divers'a: Plast'o plej oft'e, sed ankaŭ ceramik'o, vitr'o, gum'o, eĉ kokos'a nuks'o, lign'o, paper'o kaj divers'a'j metal'o'j.

En Aŭstri'o oni ankoraŭ trov'as en ŝpar'pork'o'j ŝiling'o'j'n kaj groŝ'o'j'n, kiu'j'n oni uz'is ĝis la 30 a de juni'o 2002. Ek'de la 1 a de januar'o 2002 valid'as eŭr'o kaj cend'o. Pli ol 98 % de la ŝiling'a'j mon'bilet'o'j la aŭstr'o'j ŝanĝ'is kontraŭ eŭr'a'j mon'bilet'o'j.

El'uz'it'a matrac'o

Tamen nur 44 % de la ŝiling'a'j mon'er'o'j re'ven'is al la Aŭstr'a Naci'a Bank'o. Ili'n re'ten'is kolekt'ant'o'j aŭ pri ili oni simpl'e forges'is. Foj'foj'e oni mal'kovr'as mal'nov'a'j'n mon'er'o'j'n kaj mon'bilet'o'j'n sub el'uz'it'a matrac'o, en ŝu-skatol'o, en sekret'a fak'o de dis'fal'em'a ŝrank'o aŭ inter la foli'o'j de eks'mod'a libr'o.

Pro tio la naci'a bank'o ĉiu'jar'e star'ig'as bus'o'n en divers'a'j lok'o'j. En la bus'o oni pov'as ankoraŭ ŝanĝ'i ŝiling'o'j'n kontraŭ eŭr'o'j.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Kolekt'ant'o de ŝpar'pork'o'j est'as la litov'in'o Gražina Opulskienė, kiu montr'as si'a'n plej grand'a'n ŝpar'pork'o'n. Fot'o: WALTER KLAG


Ĝis 2002 en Aŭstri'o valid'is ŝiling'o'j kaj groŝ'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

La sund'a kaj ĝi'a'j skrib'sistem'o'j

Lingv'o

INDONEZI'O

La sund'a kaj ĝi'a'j skrib'sistem'o'j

La sund'a est'as etn'a lingv'o en Indonezi'o. Ĉirkaŭ 40 milion'o'j da hom'o'j parol'as ĝi'n en la provinc'o Bant'e'n kaj en okcident'a Jav'o. Ĝi est'as tamen tiel komplik'a, ke ĝi'a'j parol'ant'o'j mem em'as si'n esprim'i en la indonezi'a, kio'n ili rigard'as pli facil'a. La sund'a hav'as si'a'n propr'a'n skrib'sistem'o'n, sed preskaŭ neniu hom'o ĉiu'tag'e uz'as ĝi'n, spit'e al tio, ke intelekt'ul'o'j ĉiel pen'as daŭr'ig'i la uz'ad'o'n de tiu tradici'a skrib'a metod'o.

Adapt'o'j

Nun'temp'e la sund'a lingv'o plej'part'e util'ig'as kiel skrib'sistem'o'n la latin'a'n alfabet'o'n. Ĉi-last'a taŭg'as, ĉar ankaŭ la indonezi'a uz'as ĝi'n, tamen ĝi kun'tren'as iom da mal'avantaĝ'o'j. Kelk'e da son'o'j de la sund'a lingv'o fakt'e ne est'as preciz'e trans'skrib'ebl'a'j per'e de la latin'a alfabet'o, kia ĝi est'as uz'at'a por trans'liter'um'i la indonezi'a'n; pro tio est'as far'it'a'j kelk'a'j adapt'o'j. Ekzempl'e, por la tri mal'sam'a'j prononc'o'j de la vokal'o e oni hav'as & lt ; e >, & lt ; é > kaj & lt ; eu >. Tamen & lt ; é > ne ekzist'as en la indonezi'a lingv'o: tial kelk'foj'e la sundanoj ne pov'as disting'i ĝi'n, kaj tio kaŭz'as iam mis'kompren'o'j'n.

Koloni'ism'o

La sund'a posed'as si'a'n propr'a'n skrib'sistem'o'n, per kiu oni pov'as efik'e disting'i ĝi'a'j'n divers'a'j'n son'o'j'n, sekv'ant'e la fonologi'a'n aspekt'o'n de la lingv'o. La plej mal'nov'a sistem'o est'as la tiel nom'at'a pallava alfabet'o, per kiu oni si'n help'as ek'de la 5 a jar'cent'o p. K. Ĝi al'ven'is el Barat'o pro la influ'o de hindu'ism'o. La barat'a pallava alfabet'o evolu'is kaj far'iĝ'is aksara sund'a kun'a (esperant'ig'ebl'a kiel „mal'nov'a sund'a alfabet'o”), kaj oni util'ig'is ĝi'n de la 14 a ĝis la 18 a jar'cent'o. Post'e pro la influ'o de la najbar'a regn'o, kie reg'is la jav'a lingv'o, la sundanoj ek'uz'is la tie'a'n alfabet'o'n kiel skrib'sistem'o'n, ekspluat'ant'e la simil'ec'o'n ekzist'ant'a'n el fonologi'a vid'punkt'o inter la du idiom'o'j. Ĉi tiu'n jav'a'n skrib'metod'o'n oni ekspluat'is ĝis la 19 a jar'cent'o. Kiam la islam'ism'o ating'is la sund'a'n region'o'n, la lok'a loĝ'ant'ar'o ja komenc'is uz'i la arab'a'n alfabet'o'n por skrib'i la sund'a'n lingv'o'n, kaj tiu kutim'o daŭr'is de la 17 a jar'cent'o ĝis la 20 a jar'cent'o. Last'e pro la fort'a influ'o de la nederland'a koloni'ism'o la sundanoj fin'fin'e ek'uz'is (kaj plu uz'as) la latin'a'n alfabet'o'n.

Re'en'konduk'o

Relativ'e antaŭ ne'long'e, en la jar'o 1991, fak'ul'o'j pri sund'a'j lingv'o, literatur'o kaj kultur'o ek'pens'is pri iu etn'a skrib'sistem'o, kiu est'u element'o de ident'ec'o por ĉiu'j sundanoj. Ili vol'is, ke oni uz'u nek la jav'a'n, nek la arab'a'n, nek la pallavan skrib'sistem'o'j'n, ĉar ili est'is konsider'at'a'j fremd'a'j. La latin'a'n oni ne pov'is for'las'i, ĉar ĝi jam est'is tre dis'vast'iĝ'int'a. Fin'e ili decid'is re'kre'i kaj re'en'konduk'i la sund'a'n skrib'sistem'o'n, inspir'it'a'n el la antikv'a kaj util'ig'end'a'n kiel oficial'a skrib'sistem'o de la sund'a lingv'o. Tiu long'a histori'o kuŝ'ant'a mal'antaŭ la manier'o skrib'i la sund'a'n lingv'o'n ja montr'as, ke tem'as pri kompleks'a kaj ne'banal'a lingv'o. Tamen ĝi nek fam'as, nek vast'e uz'at'as, spit'e al la mult'a'j prov'o'j ĝi'n re'viv'ig'i.

Ident'ec'o

La sund'a skrib'sistem'o ne'rekt'e montr'as la sund'a'n ident'ec'o'n. Ĝi est'as tre'eg'e pli simpl'a, kvankam sam'temp'e mal'pli bel'a, ol la jav'a kaj bali'a sistem'o'j. Ĝi spegul'as kaj simbol'ig'as la simpl'ec'o'n de la sund'a'j popol'o'j. Oni pov'as el'tir'i ankaŭ la konklud'o'n, ke la sundanoj konsider'as pli grav'a la funkci'o'n ol la estetik'o'n.

Vokal-for'ig'il'o

Ceter'e, per la sund'a skrib'sistem'o oni pov'as skrib'i la sund'a'n lingv'o'n pli konciz'e ol per la latin'a alfabet'o. La sistem'o jen'as: ĉiu konsonant'o aper'as kiel silab'o aŭtomat'e en'hav'ant'a la vokal'o'n a : tem'as pri la lok'a'j son'o'j ka , ga , nga , ĉa , ĝa , nj'a, ta, da, na , pa , ba , ma , ja, ra , la, ŭa , sa , ha kaj pri la fremd'a'j son'o'j fa , va , qa , ksa , za , ŝa , ĥa . Se oni vol'as ŝanĝ'i la fin'a'n vokal'o'n aŭ tut'e for'ig'i ĝi'n, oni met'as apart'a'n simbol'o'n, ĉu antaŭ, ĉu post, ĉu sub, ĉu sur la koncern'a liter'o. Ceter'e, se en vort'o aper'as la son'o'j j, r l inter la konsonant'o kaj la vokal'o, kiel ekzempl'e en kja , tro kaj gli, oni pov'as ankaŭ tiu'okaz'e met'i special'a'n simbol'o'n por indik'i la nepr'a'n ĉe'est'o'n de mez'a son'o j, r l anstataŭ for'ig'i la vokal'o'n en'e de la unu'a grafem'o kaj skrib'i la du'a'n grafem'o'n post'e. Krom'e, se aper'as la son'o'j h , ng r fin'e de silab'o, ekzempl'e en vort'o'j kiel per, kang teh , oni re'foj'e al'don'as ia'n simbol'o'n por montr'i la ekzist'o'n de ĉi tiu'j son'o'j. Per tia sistem'o oni pov'as skrib'i „Bandung”, la nom'o'n de la ĉef'urb'o de okcident'a Jav'o, per nur kvar simbol'o'j ( ba , na , vokal-for'ig'il'o, dung) anstataŭ sep liter'o'j per'e de la latin'a alfabet'o.

Sekret'o'j

Mal'sam'e ol en la pas'int'ec'o, kiam la sund'a skrib'sistem'o est'is ĉiam uz'at'a por trans'skrib'i la sund'a'n lingv'o'n, nun oni turn'as si'n al ĉi tiu tradici'a skrib'metod'o mal'oft'e kaj nur por preciz'a'j cel'o'j. Kvankam ĉiu ajn lern'ej'o en okcident'a Jav'o est'as dev'ig'at'a instru'i ĝi'n al la student'o'j, ne ĉiu el ili ver'e lern'as kaj aplik'as ĝi'n. Foj'foj'e oni dezir'as ĝi'n uz'i kiel sekret'a'n skrib'sistem'o'n. Kelk'a'j amik'o'j, kiu'j lern'as ĝi'n kun'e, pov'as komunik'iĝ'i per la sund'a skrib'sistem'o por trans'skrib'i ĉu la indonezi'a'n, ĉu la sund'a'n lingv'o'j'n. Tiu'manier'e ili pov'as komunik'iĝ'i sekret'e. Pli oficial'a uz'o est'as tiu sur la strat'a'j nom'plat'o'j de kelk'a'j urb'o'j en okcident'a Jav'o kaj sur la nom'plat'o'j de kelk'a'j ŝtat'a'j instituci'o'j. Tamen en iu'j region'o'j la nom'plat'o'j de strat'o'j kaj instituci'o'j aper'as nur en la latin'a alfabet'o aŭ en jav'a/arab'a alfabet'o. Ceter'e, la pen'o re'viv'ig'i la sund'a'n skrib'sistem'o'n aper'as ankaŭ inter teknik'em'ul'o'j: fakt'e nun'temp'e ĝi pov'as est'i uz'at'a ĉe komput'il'o per'e de Unikod'o. Krom la menci'it'a'j cel'o'j, ŝajn'as, ke ne ekzist'as ali'a'j modern'a'j uz'o'j de la sund'a skrib'sistem'o.

Kultur'em'ul'o'j

Kultur'em'ul'o'j ĉiam dir'as tio'n, kiam ili propagand'as kresk'ant'a'n dis'vast'ig'o'n de la sund'a skrib'sistem'o. Ĉi-last'a est'as ident'ec'a emblem'o de la sundanoj : ĝi'a histori'o est'as tiel long'a, kiel tiu de la sundanoj. Tem'as pri ne'for'ig'ebl'a er'o de la sund'a kultur'o. Do, ili dir'as: „Ne forges'u vi'n mem, lern'u la sund'a'n alfabet'o'n kaj sav'u vi'a'n propr'a'n kultur'o'n!”

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o


Nom'plat'o de la strat'o L. L. R. E. Martadinata, Bandung, montr'ant'a kaj la latin'a'n kaj la sund'a'n alfabet'o'j'n. Fot'o: SYAUQI AHMAD ZULFAUZI STYA LACKSANA

Kred'o, fid'o, politik'o

OPINI'O

Kred'o, fid'o, politik'o

Se politik'ist'o'j en stabil'a land'o en'e de du'on'a jar'o plen'e renvers'as si'a'n opini'o'n, la burĝ'o'j ne mir'as, ili ja kutim'iĝ'is al tia kondut'o. Ekzempl'e en Germani'o la social'demokrat'a federaci'a prezid'ant'o Gauck trans'form'is si'a'n „Ni est'as mal'ferm'a bon'ven'ig'a kultur'o” al „La akcept'o'kapacit'o est'as lim'ig'it'a”.

Kaj el la „Ne ekzist'as en'migr'a lim'ig'o. Ni tio'n kapabl'as” de la krist'an'demokrat'a kancelier'o Merkel far'iĝ'is help'o'vok'o al Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO): „Gard'u la lim'o'n de Eŭrop'a Uni'o inter Grek'land'o kaj Turki'o”.

Kontrast'e, se la prezid'ant'o de la konferenc'o de la (katolik'a'j) episkop'o'j en Germani'o, Reinhard kardinal'o Marx, parol'as, la kred'ant'o'j rajt'as firm'e pov'i fid'i al li'a'j vort'o'j. Li ja dekret'as kvazaŭ ex kathedra , prezent'ant'e la oficial'a'n gvid'lini'o'n de si'a instituci'o baz'e de la sankt'a'j skrib'o'j.

Tamen li konfuz'is last'a'temp'e la kred'ant'o'j'n de si'a eklezi'o, parol'ant'e per du lang'o'j. Pas'int'jar'e li laŭt'e pled'is por la sen'disting'a mal'ferm'o de la tut'a Eŭrop'o ne nur por aŭtent'a'j persekut'at'a'j azil'rajt'a'j person'o'j, sed ankaŭ por ekonomi'a'j migr'ant'o'j. „Barier'o'j kaj redukt'o'j en la azil'rajt'o ne est'as la solv'o”.

Aktual'e furor'as li'a el'dir'o: „Ni bezon'as redukt'ad'o'n de la fuĝ'ant'o'nombr'o'j”. Kaj li eksplic'it'e insist'is: „Ni kiel eklezi'o dir'as”. En la nun'a eklezi'a „jar'o de la mizerikord'o”, Marx apart'e akr'e spic'is si'a'n opini'o'n per la konstat'o: „Ne tem'as nur pri mizerikord'o, sed ankaŭ pri la raci'o”.

Ebl'e la subit'a em'o al raci'o de'ven'as de tio, ke la eklezi'o en Germani'o mon'e ne viv'as el la bon'vol'o de sen'hav'a'j krist'an'a'j pensi'ul'in'o'j kun aŭ sen vual'o, sed el la impost'o'j de – ekzempl'e – tiu'j bavar'a'j bier'far'ist'o'j, kiu'j'n oni volont'e mis'fam'ig'as, kun'e kun ili'a'j klient'o'j, kiel dekstr'em'a'j'n ne'serioz'a'j'n „bier'tabl'a'j'n politik'ist'o'j'n”.

Nu, kio'n do kred'u la kred'ant'o'j de tia eklezi'o? La aktual'a'j'n el'dir'o'j'n aŭ tiu'j'n de antaŭ/post du'on'a jar'o? Aŭ la antikv'a'j'n de la moŝt'o'j de la sankt'a'j skrib'o'j? Eĉ antaŭ la plej obe'em'a'j an'o'j de la katolik'a eklezi'o en Germani'o ne plu lev'iĝ'as la demand'o, ĉu iu kardinal'o Marx aspekt'as kred'ind'a, sed ĉu la kred'o en'tut'e hav'as kred'ind'a'n baz'o'n.

Ĉu iu hom'o est'as fid'ind'a, kiam li est'as tia, kaj sub kia'j cirkonstanc'o'j? La ĝis'nun'a kred'em'ul'ar'o mal'facil'e kapabl'as plu fid'ad'i al iu, eĉ se tiu daŭr'e asert'as, ke li est'as en plen'a komun'ec'o kun la sankt'a spirit'o.

Franz -Georg RÖSSLER
Germani'o

Mi ek'am'is vi'n je la unu'a vid'o - antaŭ 40 jar'o'j.

HOM'A'J RILAT'O'J

Mi ek'am'is vi'n je la unu'a vid'o - antaŭ 40 jar'o'j

Last'a'temp'e la bo'frat'in'o de mi'a du'on'frat'o mal'laŭt'e tamen serioz'e dir'is al mi, ke jam de la unu'a vid'o ŝi mi'n ek'am'is. Fakt'e tio'n ankaŭ mi konsci'as.

Laŭ ni'a lok'a kutim'o, antaŭ ol akcept'i nov'edz'in'o'n en ŝi'a'n nov'a'n hejm'o'n, infan'o aŭ knab'o de la famili'o de la nov'edz'o vizit'as la dom'o'n de la nov'edz'in'o. Do, antaŭ ĉ. 40 jar'o'j, mi vizit'is per boat'o la hejm'o'n de la edz'in'o de mi'a du'on'frat'o. Mi est'is 15-jar'aĝ'a.

Ating'int'e la hejm'o'n de la nov'edz'in'o, mi trov'is tie knab'in'o'n tre ĉarm'a'n. Ŝi'a'j okul'o'j est'as tiel bel'a'j, ke ili kvazaŭ parol'is al mi'a kor'o. Post'e mi sci'iĝ'is, ke ŝi est'as la jun'a frat'in'o de la nov'edz'in'o. Tamen katastrof'e: pro mi'a mal'kuraĝ'o mi ne pov'is esprim'i mi'a'n am'o'n.

Ekster mi'a esper'o ankaŭ ŝi am'as mi'n, ĉar ŝi vizit'is la famili'o'n de mi'a du'on'frat'o de temp'o al temp'o ĝust'e por vid'i mi'n. Kompren'ebl'e ankaŭ por mi est'as grand'a plezur'o ŝi'n vid'i. Tamen est'as strang'e, ke ek'de ni'a kon'at'iĝ'o ni inter'ŝanĝ'is eĉ ne unu vort'o'n, kvankam pas'is ĉ. 40 jar'o'j. Ni nur salut'is unu la ali'a'n per rid'et'o.

Inter'temp'e ni star'ig'is ni'a'j'n propr'a'j'n famili'o'j'n. Kvankam mi ne bon'e sci'as, ĉu ŝi am'as si'a'n edz'o'n, tamen mi bon'e sci'as, ke mi prefer'as ŝi'n ol mi'a'n edz'in'o'n, malgraŭ tio, ke mi'a edz'in'o bon'e zorg'as pri mi'a viv'o. Tamen por mi la unu'a am'o est'as la plej trezor'a kaj ne'forges'ebl'a.

Last'a'j'n jar'o'j'n mi pov'is renkont'iĝ'i kun ŝi almenaŭ unu'foj'e ĉiu'jar'e, dank'e al la ĉin'a tradici'a printemp'a fest'o. Tiam mi'a du'on'frat'o invit'as si'a'j'n parenc'o'j'n vizit'i li'a'n famili'o'n por kun'e vesper'manĝ'i. Ĉi-jar'o'n, kiam komenc'iĝ'is ni'a vesper'manĝ'o, mi ankoraŭ ne pov'is trov'i ŝi'n inter la parenc'o'j, kvankam mi atent'e bala'is la tut'a'n hejm'o'n de mi'a du'on'frat'o per mi'a'j okul'o'j. Tio mal'trankvil'ig'is mi'n.

Mi el'ir'is el la hejm'o por fum'i. Ĝust'e tiam ŝi kun si'a edz'o motor'cikl'e al'ven'is. Ŝi'a edz'o komenc'is trink'i vin'o'n laŭ la varm'a pet'o de la ge'mastr'o'j, dum ŝi sen'voĉ'e el'ir'is kaj star'is apud mi, fum'ant'a mez'aĝ'ul'o. Nur ni du'op'e rest'is en mal'lum'o kaj kiel antaŭ'e reg'is silent'o inter ni.

Sed post kelk'a temp'o okaz'is io tut'e surpriz'a. Ŝi ek'parol'is: „Mi ek'am'is vi'n je la unu'a vid'o antaŭ 40 jar'o'j”. Kaj mi kun ne'esprim'ebl'e mal'ĝoj'a sent'o respond'is al ŝi, ke ankaŭ mi ŝi'n am'as. Jes, ni ambaŭ am'as unu la ali'a'n, tamen la am'o est'is ne'publik'ig'ebl'a kaj ni nur profund'e sekret'ig'is ĝi'n en ni'a'j'n kor'o'j'n.

En ni'a mond'o trov'iĝ'as divers'spec'a'j am'o'j. Ge'patr'o'j am'as si'a'j'n infan'o'j'n, kaj infan'o'j am'as si'a'j'n ge'patr'o'j'n; ankaŭ amik'o'j reciprok'e am'as unu la ali'a'n. Tamen la am'o inter ge'jun'ul'o'j est'as la plej fort'a el ĉiu'j am'o'j.

XU Jinming
korespond'ant'o de MONAT'O en Ĉini'o
Bild'o'j pri am'o kaj art'o

Bild'o'j pri am'o kaj art'o

Kiel art'ist'o, Poul Dyrholm prezent'as pli ol 70 bild'o'j'n kun tekst'o'j en ĉi tiu verk'o. Ĉu li cel'as kult'ant'o'j'n de am'o kaj art'o?

Je la unu'a observ'o, la bild'o'j est'as divid'ebl'a'j en natur'ec'a'n grup'o'n (ĉirkaŭ 15 bild'o'j), struktur-grup'o'n (12 bild'o'j) kaj la ĉef'part'o'n (46 pers'o'n-inspir'it'a'j bild'o'j). Kia inspir'o? Poul Dyrholm ne kaŝ'as, ke li'a inspir-font'o li'n pli-mal'pli sav'is tra mal'facil'a'j sufer-tra'viv'aĵ'o'j: la spirit'o'scienc'o, don'it'a tra Mart'in'us (1890-1981). Tial la aŭtor'o kred'as aŭ fid'as pri ne'vid'ebl'a help'ant'a instanc'o kaj struktur'o en la mond'o'tut'o. Do ĉi tiu verk'o est'as ankaŭ por tiu'j, kiu'j serĉ'as ia'n tia'n help'o'n aŭ kompren'o'n.

Do kio'n la aŭtor'o pov'as don'i al ni per si'a'j tekst'o kaj bild'o'j? La tekst'o pri'trakt'as kaj facil'a'j'n kaj mal'facil'a'j'n tem'o'j'n en la viv'o, de sufer'eg'o al ĉio'am'o. La kurt'a tekst'o al la unu'op'a bild'o est'as klar'ig'a, sed oft'e ne don'as spac'o'n por est'i kontent'ig'a. La fak'noci'o'j kaj oft'e iom pez'a lingv'aĵ'o (tem'as grand'part'e pri traduk'o el dan'lingv'a original'o) ne facil'ig'as la kompren'o'n. La aŭtor'o emfaz'as antaŭ'parol'e, ke la tekst'o est'as nur komenc'a atent'ig'o al ni.

La bild'ar'o est'as plen'a de inform'o'j. Poul Dyrholm detal'e klar'ig'as, kiel li ating'is tia'n inform'en'hav'o'n en la bild'o'j. Li sub'strek'as la grav'ec'o'n de la sci'ar'o en la verk'o de Mart'in'us por pli profund'e pov'i analiz'i kaj kompren'i la ĉio'am'o'n kaj la art'o'n. Por ating'i pli am'plen'a'n kaj art'riĉ'a'n viv'o'n, la aŭtor'o uz'as il'o'j'n kiel analiz'o, kompren'o, preĝ'o kaj pardon'o, paralel'e kun la dezir'o kaj praktik'ad'o de aktual'a human'a cel'o. Krom divers'a'j inspir- kaj labor-metod'o'j, li uz'as la menci'it'a'j'n il'o'j'n en si'a kre'ad'o de bild'o'j aŭ simbol'o'j.

Mi pri'parol'u du bild'o'j'n. Jen bild'o numer'o 13, „Cikl'o'j”, el la struktur'bild'ar'o. La unu'paĝ'a tekst'o ne sufiĉ'as por kompren'i ĉio'n pri la cikl'o-princip'o. Sed ĝi don'as kelk'a'j'n ide'o'j'n pri la tem'o. Ekzempl'o'j: la diurn'o'cikl'o, la jar'cikl'o, la ter'viv'cikl'o; kaj est'as mult'e pli grand'a'j cikl'o'j, ampleks'ant'a'j miliard'o'j'n da jar'o'j. La bild'o est'as pli interes'a! Ĝi est'as iom mister'e kontraŭ la em'o vid'i mult'a'j'n cirkl'o'j'n. Sed kun observ'o, medit'o kaj pri'pens'o (plus stud'o de ali'a'j bild'o'j, ekzempl'e, pri mov'o, bild'o 16, aŭ pri evolu'voj'o'j, bild'o 44) oni ating'us ek'kompren'o'n, mi pens'as.


Bild'o numer'o 21, „Am'o kaj Art'o”. Pers'o'n-inspir'it'a simbol'o, kun 17-paĝ'a inform'ar'o. En la tekst'o, nur part'e tuŝ'it'a ĉi tie, la aŭtor'o pli'vast'ig'as la signif'o'n de „art'o”, ampleks'ant'a inter ali'e „kre'o'kapabl'o'n”. Kiel kre'ant'o'j, ni, hom'o'j, part'o'pren'as en la evolu'o de ni mem, kiel art'aĵ'o. Kun la temp'o ni fin'e ating'os la kosm'a'n konsci'o'n, pov'ant'e spert'i konsci'komun'ec'o'n kun la Mond'o- Tutulo. Tiu fin'a hom'o est'as tre bel'a ĉio'n'am'ant'a rezult'o, kiel sekv'o de la evolu'o tra ia best'o'regn'o. Est'as inform'o'j pri best-art'o, kompar'e kun hom-art'o kaj mult'e pli. La bild'o, supr'aĵ'e vid'at'e, est'as kiel bel'a flor'o. Est'as neniu klar'ig'o pri ĝi. En kun'lig'o kun la ali'a'j bild'o'j oni cert'e trov'us mult'a'j'n mem'el'pens'it'a'j'n inform'o'j'n en la bel'aĵ'o.


Fin'a opini'o. Poul Dyrholm prezent'as en'ir'voj'o'j'n al la Mond'o'tut'o ... Li ne pretend'as don'i komplet'a'n klar'ig'o'n pri ĉio. Per li'a tekst'o, per pli art'ec'a al'ir'o, kaj per la poezi'o medit'a, kaj ĉef'e per la bild'ar'o kun ĝi'a sistem'a kaj bel'art'a flank'o'j, oni, kiel stud'ant'o de tiu libr'o, pov'as akir'i kelk'a'j'n ek'kompren'o'j'n pri mult'a'j afer'o'j, se oni hav'as sincer'a'n interes'o'n pri la profund'a'j tem'o'j en la viv'o.

Willow PEO HANS'E'N

Poul Dyrholm : Am'o kaj Art'o. Eld. Scientia Intuitiva, Rudkøbing, 2015. Dosier'form'o: PDF. ISBN 978-87-93235-09-0. Akir'ebl'a ĉe FEL.

La hom'a viv'o en la 22 <mark>a</mark> jar'cent'o

Scienc'o

PROGRES'O

La hom'a viv'o en la 22 a jar'cent'o

Team'o de scienc'ist'o'j, arkitekt'o'j kaj urb'o'plan'ist'o'j klopod'is respond'i la traf'a'n demand'o'n, kiu'manier'e la person'o'j viv'os sur la ter'o post jar'cent'o. Far'it'a komisi'e de la kompani'o Samsung , la raport'o SmartThings menci'as la tip'o'j'n de produkt'o'j, kiu'j'n ebl'os uz'ad'i (ekzempl'e mebl'o'j'n kaj manĝ'aĵ'o'j'n real'ig'it'a'j'n per tri'dimensi'a'j print'il'o'j); la teknologi'o'j'n, kiu'j facil'ig'os la viv'o'n de mal'jun'a'j hom'o'j (ekzist'os hejm'o'j ekip'it'a'j per ĉiu ajn medicin'a aparat'o); la manier'o'n, kiel oni labor'os (est'os uz'at'a'j hologram'o'j por labor'i de mal'proksim'e, kio mal'alt'ig'os la konsum'o'n de energi'o kaj sam'temp'e la polu'ad'o'n). Oni fin'e prov'is antaŭ'vid'i, kio'n la ul'o'j far'os en si'a liber'a temp'o – kun la ebl'o ekskurs'i al la kosm'a spac'o – kaj, kompren'ebl'e, en kia'j dom'o'j ili loĝ'os.

Komun'um'o'j

Pro la ne'halt'ig'ebl'a kresk'o de la mond'a loĝ'ant'ar'o kaj la efik'o'j de klimat'a ŝanĝ'iĝ'o la fak'ul'o'j el'tir'as la konklud'o'n, ke grund'o, kie oni pov'os liber'e konstru'i io'n, ja far'iĝ'os tre mal'oft'a afer'o. La solv'o'j? Hom'a'j komun'um'o'j sub'akv'a'j aŭ flos'ant'a'j sur'mar'e. Kio tamen pri pli tradici'em'a'j person'o'j, kiu'j ankaŭ est'ont'ec'e vol'os rest'i sur la ter'o? La progres'o en la evolu'ig'o de nov'a'j material'o'j (inkluziv'e de karbon'a'j nan'o'tub'o'j, kiu'j est'as potencial'e 169 foj'o'j'n pli fort'a'j ol beton'o, kaj de tiel nom'at'a'j diamant'a'j nan'o'faden'o'j. Tiu'j pov'us anstataŭ'i ŝtal-kabl'o'j'n, montr'ant'e rezist'o'n cent'obl'e pli grand'a'n kaj sam'temp'e est'ant'e ses'obl'e pli mal'pez'a'j ol ili) ig'os ĉiel'skrap'ant'o'j'n – tre'eg'e pli alt'a'j'n ol la nun'temp'a'j – plej taŭg'a lok'o por viv'i.

Ter'skrap'ant'o'j

La fak'ul'o'j supoz'as, ke ekzist'os ankaŭ „ter'skrap'ant'o'j” (ĉiel'skrap'ant'o'j fos'it'a'j sub'grund'e), kiu'j ebl'ig'os al hom'o'j viv'i ĉe mult'nivel'a'j sub'ter'a'j instal'aĵ'o'j. „La avantaĝ'o'j fos'i tur'dom'eg'o'j'n sub'grund'e anstataŭ konstru'i ili'n sur'grund'e inkluziv'as la ebl'o'n izol'i si'n de la atmosfer'a'j element'o'j kaj uz'i la natur'a'j'n izol'ad'a'j'n ec'o'j'n de la grund'o por protekt'i si'n kontraŭ varm'o kaj mal'varm'o kaj tiu'manier'e redukt'i la energi'konsum'o'n”, la raport'o komunik'as.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o”
Pli da pri'zorg'at'o'j, mal'pli da mon'o

MAL'JUN'UL'EJ'O'J

Pli da pri'zorg'at'o'j, mal'pli da mon'o

En februar'o 2016 Imai Hajato, 23-jar'a vir'o, est'is arest'it'a pro suspekt'o pri mort'ig'o de tri hom'o'j en mal'jun'ul'ej'o en la urb'o Kaŭasaki de la guberni'o Kanagaŭa, Japani'o. Vir'o 87-jar'a kaj vir'in'o'j 86-jar'a kaj 89-jar'a est'is trov'it'a'j fin'e de 2014 mort'int'a'j, fal'int'a'j el la teras'o de si'a ĉambr'o. Ili est'is tro mal'jun'a'j por mem trans'ir'i la bar'il'o'n kaj ĵet'i si'n. Do oni supoz'is, ke iu pri'zorg'ist'o fal'ig'is ili'n ter'e'n. Laŭ la esplor'o de la polic'o Imai konfes'is, ke li mal'kontent'as pri si'a labor'o.

Divers'kvalit'a'j

Japani'o est'as plen'a de mal'jun'ul'o'j. Laŭ reg'ist'ar'a statistik'o la nombr'o de mal'jun'ul'o'j pli-ol-65-jar'a'j ating'is ĉirkaŭ 25 % de la tut'a loĝ'ant'ar'o de 127 milion'o'j. Mult'a'j famili'o'j ne pov'as hejm'e pri'zorg'i mal'jun'ul'o'j'n, kiu'j do loĝ'as en divers'kvalit'a'j mal'jun'ul'ej'o'j. Riĉ'ul'o'j pov'as loĝ'i en bon'a'j, sed mal'riĉ'ul'o'j en tre mizer'a'j.

La salajr'o'j en mal'jun'ul'ej'o'j est'as mal'alt'a'j, kaj la labor'o sever'a. Kelk'a'j'n foj'o'j'n monat'e pri'zorg'ist'o'j dev'as tra'nokt'e labor'i, zorg'ant'e pri demenc'a'j kaj kuŝ'ant'a'j hom'o'j, kaj ŝanĝ'ant'e vind'aĵ'o'j'n. Pro tiu'j mal'bon'a'j labor'kondiĉ'o'j mank'as labor'ist'o'j, kaj tio pli'mal'bon'ig'as la kondiĉ'o'j'n.

En tia situaci'o pri'zorg'ist'o'j hav'as streĉ'o'n kaj foj'foj'e okaz'as mal'bon'a'j trakt'ad'o'j al mal'jun'ul'o'j. Laŭ statistik'o en 2014 okaz'is 300 per'fort'o'j al mal'jun'ul'o'j far'e de pri'zorg'ist'o'j, kaj pint'e okaz'is la mort'ig'o de la tri mal'jun'ul'o'j.

Mal'trankvil'a'j

Mult'a'j hom'o'j est'as mal'trankvil'a'j, demand'ant'e si'n, ĉu ili pov'os trov'i bon'a'n mal'jun'ul'ej'o'n kaj feliĉ'e fin'i la viv'o'n, kaj tim'ant'e, ke ili'a pensi'o ne est'os sufiĉ'a por ricev'i bon'a'n pri'zorg'o'n. La reg'ist'ar'o dir'as, ke ĝi garanti'as feliĉ'a'n mal'jun'a'n viv'o'n, sed en la real'o ĝi tranĉ'is la mal'jun'ul'ar'a'n buĝet'o'n.

En 2015 bankrot'is 76 mal'jun'ul'ej'o'j kun deficit'o de pli ol 10 milion'o'j da en'o'j (100 000 eŭr'o'j). La pas'int'a'n jar'o'n la buĝet'o por dung'i pri'zorg'ist'o'j'n est'is tranĉ'it'a, do la financ'a situaci'o de mal'jun'ul'ej'o'j iĝ'is pli sever'a. La japan'a soci'o far'iĝ'as mal'facil'a lok'o por mal'jun'a'j hom'o'j.

HOR'I Jasuo
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Kun'e al komun'a solv'o - sen Greki'o

Politik'o

RIFUĜ'ANT'O'J

Kun'e al komun'a solv'o - sen Greki'o

Eksklud'it'a de inter'naci'a konferenc'o en Aŭstri'o por diskut'i la eŭrop'a'n rifuĝ'ant'o-kriz'o'n est'is Greki'o. Aten'o, laŭ Vien'o, est'as part'o de la problem'o, ne de la solv'o.

Por mild'ig'i tiu'n impres'o'n la konferenc'o deklar'is, ke „esenc'as” kun'labor'i kun Greki'o. Tamen Greki'o re'vok'is si'a'n ambasador'in'o'n el Vien'o kaj kulp'ig'is Aŭstri'o'n pri „mal'amik'ec'o”. Observ'ant'o'j opini'is, ke la grek'a reg'ist'ar'o vol'us hav'i per tio pli bon'a'n pozici'o'n dum est'ont'a'j inter'trakt'o'j kadr'e de EU.

La konferenc'o en Vien'o fin'e de februar'o cel'is regul'ig'i la al'flu'o'n al Eŭrop'o de rifuĝ'ant'o'j el Siri'o kaj Irak'o kaj kun'labor'ig'i la land'o'j'n, tra kiu'j pas'as la en'migr'int'o'j.

Ministr'o'j

Laŭ invit'o de Aŭstri'o ven'is ministr'o'j el Albani'o, Bosni'o kaj Hercegovin'o, Bulgari'o, Kosov'o, Kroati'o, Montenegr'o, Serbi'o kaj Sloveni'o. Per la konferenc'o, „Kun'e mastr'um'i migr'ad'o'n” (angl'e: „ Managing Migration Together ”), Aŭstri'o streb'is prem'i Eŭrop'a'n Uni'o'n por komun'e solv'i la rifuĝ'ant'o-problem'o'n.

Sebastian Kurz, ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j de Aŭstri'o, dir'is, ke pli'bon'ig'it'a kun'labor'o de la balkan'a'j land'o'j kun Aŭstri'o dev'as grav'e redukt'i la rifuĝ'ant'o-nombr'o'j'n. Laŭ aŭstr'a iniciat'o Makedoni'o dev'us akir'i ŝlos'il'a'n pozici'o'n. Ties sud'a lim'o al Greki'o dev'us est'i pli'fort'ig'it'a, por ke oni reg'u kaj mal'pli'ig'u la nombr'o'n de rifuĝ'ant'o'j.

Iniciat'o

Tio postul'as grav'a'n person'a'n kaj konstru'a'n pli'fort'ig'o'n de la lim'gard'ad'o, ĉar Makedoni'o sol'a ne pov'us sukces'e plen'um'i la task'o'n. La konferenc'an'o'j promes'is ĝi'n sub'ten'i. Est'is pri'pens'at'a ankaŭ la uz'o de soldat'o'j por gard'i la lim'o'n. Oni inter'konsent'is, ke Makedoni'o regul'ig'u plu'a'n al'flu'o'n de rifuĝ'ant'o'j al Eŭrop'o.

La ministr'o'j el'labor'is 15-punkt'a'n plan'o'n, el kiu grav'as plu'a vetur'o laŭ la balkan'a koridor'o nur por siri'an'o'j kaj irak'an'o'j, kiu'j bezon'as protekt'o'n; komun'a'j norm'o'j ĉe registr'ad'o kaj ebl'a'j for'send'o'j; azil'rajt'o ne signif'as rajt'o'n elekt'i azil-land'o'n; mal'akcept'o de rifuĝ'ant'o'j kun fals'a'j pasport'o'j; kaj reciprok'a sub'ten'o de land'lim'o'j (Aŭstri'o pli'mult'ig'is la nombr'o'n de si'a'j polic'ist'o'j en Makedoni'o al 20).

Oni intenc'as pli'intens'ig'i ankaŭ la batal'o'n kontraŭ la mafi'o de pas'ig'ist'o'j. Aŭstri'o far'iĝ'os centr'o por kontraŭ'batal'i la fi'pas'ig'ist'o'j'n. Esplor'juĝ'ist'o'j el Aŭstri'o kaj balkan'a'j land'o'j rest'os en konstant'a kontakt'o kun Interpol- kaj Eŭropol -polic'o'j.

Kritik'o

Post la konferenc'o la aŭstr'a ministr'in'o pri intern'a'j afer'o'j, Johanna Mikl - Leitner, dir'is, ke la unu'iĝ'o de Aŭstri'o kaj la balkan'a'j land'o'j ne est'as nur aŭstr'a afer'o. Ŝi re'ag'is kontraŭ kritik'o el Brusel'o kaj el german'a'j amas'komunik'il'o'j, kiu'j nom'is la aŭstr'a'n ofensiv'o'n „pakt'o” kontraŭ la politik'o de la german'a kancelier'in'o Angel'a Merkel.

En februar'o Aŭstri'o decid'is akcept'i tag'e 80 azil'pet'o'j'n kaj tra'las'i 3 200 rifuĝ'ant'o'j'n al Germani'o. Sam'monat'e Makedoni'o ferm'is la lim'o'n kontraŭ afgan'o'j, tiel ke nur siri'an'o'j kaj irak'an'o'j kun valid'a'j pasport'o'j trans'ir'as la grek'a'n-makedon'a'n lim'o'n.

Mult'a'j rifuĝ'ant'o'j est'is for'send'it'a'j al lim'o'j de balkan'a'j land'o'j, ĉar ili est'is taks'at'a'j ekonomi'a'j migr'ant'o'j. Komenc'e de mart'o en Greki'o rest'is pli ol 20 000 rifuĝ'ant'o'j, kiu'j ne pov'as trans'ir'i la grek'a'n-makedon'a'n lim'o'n.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Sebastian Kurz kaj Johanna Mikl - Leitner (de mal'dekstr'e dekstr'e'n). Fot'o: BMI / ALEXANDER TUMA


Gvid'ant'o'j de la konferenc'o „Kun'e Mastr'um'i Migr'ad'o'n”. Fot'o: BMI / ALEXANDER TUMA


La konferenc'ej'o. Fot'o: BMI / ALEXANDER TUMA


Kun'sid'as konferenc'an'o'j. Fot'o: BMI / ALEXANDER TUMA


Johanna Mikl - Leitner kaj Sebastian Kurz antaŭ kamera'o'j. Fot'o: BMI / ALEXANDER TUMA

Nov'a parlament'o, mal'nov'a'j problem'o'j

SLOVAKI'O

Nov'a parlament'o, mal'nov'a'j problem'o'j

En'ir'is la slovak'a'n parlament'o'n tri nov'a'j parti'o'j post la tut'land'a'j elekt'o'j komenc'e de mart'o. La ekstrem'a Popol'a Parti'o Ni'a Slovaki'o gajn'is 8,0 % de la voĉ'o'j, Ni Est'as Famili'o 6,6 % kaj Ret'o 5,6 %.

Tamen, kiel atend'it'e, la balot'o'n gajn'is la social-demokrat'a parti'o SMER - SD de Robert Fic'o. La parti'o ricev'is 28,3 % de la voĉ'o'j kaj tiel akir'is 49 mandat'o'j'n en la 150-membr'a slovak'a parlament'o.

La plej bon'a'n rezult'o'n post SMER - SD akir'is Liber'ec'o kaj Solidar'ec'o ( SaS), kiu'n direkt'as Richard Sulík, kun 12,1 % kaj tiel 21 mandat'o'j. Tiel ĝi far'iĝ'is la ĉef'a dekstr'a'flank'a parti'o en la slovak'a politik'o.

Rikolt'is

La tri'a'n lok'o'n okup'is Simpl'a'j Hom'o'j kaj Sen'de'pend'a'j Person'o'j ( OĽaNO -NOV'A), estr'at'a de Igor Matovič. La parti'o rikolt'is 11,0 % kaj 19 mandat'o'j'n. En'tut'e est'as reprezent'at'a'j ok parti'o'j en la parlament'o.

Kaj konservativ'a'j kaj komun'ist'a'j parti'o'j mal'sukces'is trans'ir'i la kvin'el'cent'a'n minimum'o'n por en'ir'i la parlament'o'n. Part'o'pren'is la balot'o'n 59,82 % de la voĉ'don'rajt'ig'it'o'j.

Rifuz'is

Si'a'n sukces'o'n fest'is estr'ar'an'o'j de SaS kaj OĽaNO -NOV'A, kant'ant'e kaj danc'ant'e. Tamen la dekstr'a'j parti'o'j rifuz'is kun'labor'i kun SMER - SD kaj Fic'o.

Tiu vol'as trakt'i kun ali'a'j parti'o'j kaj kre'i stabil'a'n reg'ist'ar'o'n, kiu'n atend'as mult'e da labor'o. Ĝi al'front'os mal'facil'e solv'ebl'a'j'n soci'a'j'n problem'o'j'n, ekzempl'e ŝrump'ant'a'n ekonomi'o'n kaj sen'labor'ec'o'n.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Scienc'o, ne tim'o!

INDONEZI'O

Scienc'o, ne tim'o!

La 9an de mart'o okaz'is plen'a sun'eklips'o vid'ebl'a de Pacifik'a Ocean'o. En Indonezi'o kelk'lok'e ebl'is vid'i tut'a'n eklips'o'n: en ali'a'j pacifik'a'j land'o'j oni vid'is nur part'a'n eklips'o'n.

Fak'ul'o'j esper'is, ke ne ripet'iĝ'os la stult'aĵ'o'j de antaŭ'a eklips'o. Tiam, en 1983, mult'a'j hom'o'j kred'is, ke plen'a eklips'o est'as plag'o, kaj ke la sun'o pov'as oni'n blind'ig'i. Neniu rajt'is for'las'i si'a'n hejm'o'n kaj kelk'a'j hom'o'j eĉ kovr'is fenestr'o'j'n kaj ferm'is pord'o'j'n. Kulp'is mank'o de sufiĉ'a eduk'ad'o ĉe ĉef'e kamp'ar'a aŭ fiŝ'kapt'ist'a popol'o.

Ĉi-foj'e, tamen, la reg'ist'ar'o kapt'is la okaz'o'n por eduk'i la popol'o'n pri la eklips'o. Oni konsider'is ĝi'n natur'a fenomen'o, ne plag'o, kaj dis'send'is inform'o'j'n, kia'manier'e ĝi'n sekur'e observ'i. „Propagand'u scienc'o'n, ne tim'o'n,” deklar'is la reg'ist'ar'o.

La eklips'o grav'is ne nur por astronom'o'j sed ankaŭ por la poŝt'a serv'o, kiu el'don'is special'a'j'n poŝt'mark'o'j'n. Tiu'j, iom strang'e, montr'is drak'o'n manĝ'ant'a'n la sun'o'n. Sed la bild'o spegul'as la tradici'a'n indonezi'a'n kred'o'n pri eklips'o'j, nom'e ke drak'o manĝ'is la sun'o'n.

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o
Ekster'ter'a futbal'o

Literatur'o

NOVEL'O

Ekster'ter'a futbal'o

Dimanĉ'o. 5 a vesper'e. Camp No'u. Final'o de la Pokal'o de la Reĝ'o. Barcelon'a – Real Madrid.

Kiam la arbitraci'ant'o est'as ek'fajf'ont'a, aper'as kosm'o'ŝip'o, kiu kovr'as la tut'a'n stadion'o'n. Aŭd'iĝ'as voĉ'o dir'ant'a: „Bon'a'n vesper'o'n, ge'sinjor'o'j. Kiel vi pov'as imag'i, ni est'as ekster'ter'an'o'j. Ni hav'as kelk'a'j'n inform'o'j'n por trans'don'i al vi kaj mult'o'n por far'i ... por montr'i ni'a'n bon'a'n vol'o'n, ni decid'is prezent'i ni'n ĉi tie kaj lud'i kun vi futbal'matĉ'o'n, ĉu kontraŭ selekt'it'ar'o de ambaŭ team'o'j, ĉu iom kontraŭ ĉiu el ili. Se vi konsent'as, ni send'os et'a'n ŝip'o'n kun ni'a'j reprezent'ant'o'j.”

La publik'o est'as kvazaŭ hipnot'ig'it'a, la hom'o'j ne sci'as, ĉu tim'i aŭ entuziasm'iĝ'i.

Post tri minut'o'j, aŭd'iĝ'as tra la laŭt'parol'il'o'j de la stadion'o la voĉ'o de la prezid'ant'o de la lok'a klub'o: „Kar'a'j amik'o'j el la spac'o, pro la ekster'ordinar'a'j cirkonstanc'o'j de vi'a vizit'o, ni decid'is ŝanĝ'i ni'a'n program'o'n kaj akcept'i vi'a'n propon'o'n. Se al vi ŝajn'as oportun'e, vi lud'os unu period'o'n kontraŭ ĉiu team'o.”

„Kun grand'a plezur'o. Vi saĝ'e decid'is”, respond'as la ekster'ter'an'o'j. „Sci'u, ke ĉi renkont'iĝ'o est'as sam'temp'e dis'send'at'a per mond'a ĉen'o al ĉiu'j ekran'o'j ekzist'ant'a'j sur vi'a planed'o, ĉu televid'a'j, komput'il'a'j aŭ de plur'funkci'a'j telefon'o'j, kun sam'temp'a traduk'o agord'at'a specif'e por ĉiu spekt'ant'o. Kaj, cert'e, kiam ni re'ven'os, film'o'j pri la event'o aper'os en la ĉef'a'j nov'aĵ'raport'o'j de ni'a mond'o.”

La unu'a kontakt'o est'as far'it'a, kaj la ĉe'est'ant'o'j sent'as si'n atest'ant'o'j de histori'a moment'o.

Kun la nur'a son'o de la fot'il'o'j kiel fon'o, al'ter'iĝ'as flug'ant'a teler'o grand'a kiel la centr'a cirkl'o de la lud'ej'o, kaj mal'supr'e'n'ir'as el ĝi dek unu mal'grand'a'j est'aĵ'o'j, arĝent'kolor'a'j, kun form'o de hom'a tors'o. Ili ŝajn'as levitaci'i proksim'e al la grund'o. Unu el ili parol'as:

„Pro tio, ke ni'a'j teknologi'o kaj kapabl'o'j est'as mult'e pli dis'volv'it'a'j ol vi'a'j, se vi akcept'as, ni lud'os kun nur la gol'ul'o, kiu ankaŭ plen'um'os la ali'a'j'n rol'o'j'n.”

„Jes, jes ... laŭ vi'a plaĉ'o ...” kuraĝ'e asert'as la prezid'ant'o de la klub'o, subit'e trans'form'it'a en pro'parol'ant'o'n de la reprezent'ant'o'j de la hom'ar'o.

Not'o de la kronik'ist'o: Por ne pri'skrib'i ĉiu'j'n detal'o'j'n de ĉi unik'a epope'o – kio far'us el ĉi mal'long'a rakont'o libr'o'n, kies grand'ec'o'n mi ne risk'as imag'i – ni ir'os rekt'e al la moment'o, kiam la matĉ'o komenc'iĝ'is.

Mess'i, Neymar kaj Suárez decid'e avanc'as en la direkt'o'n de la gol'ej'o, kie trov'iĝ'as la ekster'ter'a lud'ist'o. Al'pren'int'e hom'a'n form'o'n, li apog'as si'n kontraŭ la mal'dekstr'a stang'o, rigard'ant'e si'a'j'n ung'o'j'n.

Al'ven'int'e al la mal'grand'a are'o, Neymar fint'as kaj kik'as la pilk'o'n al Mess'i, kiu ĝi'n tuj frap'as kun fort'o sufiĉ'a por romp'i la ret'o'n de la ali'mond'a vizit'ant'o.

Surpriz'ant'e ĉiu'j'n, la ekster'ter'an'o lum'rapid'e etend'as si'a'n elast'a'n brak'o'n kaj halt'ig'as la pilk'o'n ĉe la lini'o.

„Bon'e, knab'o'j ... nun est'as mi'a vic'o ... bon'vol'u, for'ir'i el la are'o ...” oni aŭd'as li'n dir'i, antaŭ la surpriz'it'a rigard'o de la lud'ant'o'j kaj de la ĉe'est'ant'a publik'o, kiu ne sci'as ĉu aplaŭd'i aŭ si'n prepar'i por tio, kio ŝajn'as baldaŭ'a mal'venk'o de la spec'o.

Li lok'as la pilk'o'n sur la plank'o kaj frap'as sen kur'i. La sfer'aĵ'o ir'as trans la lud'kamp'o'n, kaj kiam ĝi preskaŭ fal'as en la man'o'j'n de la gol'ul'o de Barcelon'o, ĝi devi'as kaj nest'as ĉe la fon'o de la gol'ej'o blu-skarlat'a.

Dum la kamera'o'j – reĝisor'at'a'j jam de fort'o'j ali'mond'a'j – montr'as la ripet'o'n de la lud'mov'o, la plej fam'a'j atak'ant'o'j de la planed'o si'n demand'as, ĉu ili dev'as for'las'i la matĉ'o'n aŭ prov'i nov'a'n strategi'o'n.

Per la mal'mult'o el la dign'o al ili rest'ant'a, ili decid'as de'nov'e klopod'i, far'ant'e hom'a'n barier'o'n front'e de la ven'ont'a frap'ant'o, kun la esper'o tromp'i la gol'ul'o'n ekster'ter'a'n.

Tuj post kiam ili komenc'as avanc'i, la rapid'a rival'o inter'romp'as pas'kik'o'n, kaj subit'e la pilk'o aper'as en la ret'o de Barcelon'o.

En tiu moment'o la ali'mond'an'o kresk'as ĝis alt'ec'o de proksim'um'e 25 metr'o'j kaj dir'as:

„Nu, mi supoz'as, ke tiu ekzempl'o sufiĉ'as ... vi jam dev'as kompren'i, ke vi ne hav'as eĉ plej et'a'n ŝanc'o'n gajn'i ... eĉ se vi lud'us kun la du team'o'j kun'e, mi enu'us, gajn'ant'e ĉiam ... mi kred'as, ke al'ven'is la temp'o por parol'i pri parol'end'aĵ'o'j ...” oni aŭd'as li'n dir'i, klar'e, sen bezon'o de amplif'il'o'j.

Jam ne aŭskult'ebl'as eĉ la son'o'j de la fot'il'o'j. La silent'o est'as tut'mond'a.

„Plur'a'j evolu'int'a'j civilizaci'o'j de la galaksi'o est'as surpriz'it'a'j, vid'ant'e, ke vi – dis'volv'int'e tiom mal'mult'e vi'a'j'n scienc'o'n kaj teknologi'o'n – iom post iom far'iĝ'as kosm'a minac'o. Ni est'is send'it'a'j de Inter'planed'a Komision'o por help'i vi'n ord'ig'i la afer'o'j'n. Ni'a unu'a ag'o, tuj post kiam ni en'ir'is vi'a'n atmosfer'o'n, est'is ripar'i la ozon'tavol'o'n kaj trans'form'i ĉiu'j'n gas'o'j'n de forc'ej'a efik'o en plej pur'a'n oksigen'o'n ...” dir'is la ekster'ter'an'o, montr'ant'e, ke li ankaŭ kon'as subtil'a'j'n rimed'o'j'n de parol'art'o, ĉar kiam li far'is paŭz'o'n post si'a last'a vort'o, la silent'o tuj plen'iĝ'is per la son'o de aplaŭd'o'j kaj ĝoj'kri'o'j.

„La afer'o est'as, ke se ni las'as vi'n daŭr'ig'i en la nun'a direkt'o, vi detru'os la ter'o'n ... kaj kun la ter'o la sun'sistem'o'n, la galaksi'o'n, ktp... kaj tio'n ni ne permes'os ... bon'ŝanc'e, ni kalkul'as je tre dis'volv'int'a teknologi'o'n, kiu ebl'ig'as al ni, ekzempl'e, pur'ig'i vi'a'j'n river'o'j'n kaj ocean'o'j'n en 24 hor'o'j. Ni tio'n far'os ... Ni trans'form'os ĉiu'j'n vi'a'j'n rub'ej'o'j'n en fekund'a'n grund'o'n, kaj ni las'os por vi maŝin'o'j'n kaj produkt'o'j'n, por ke vi mem pov'u tio'n far'i en la est'ont'ec'o ... (la hom'amas'o aplaŭd'as star'e) ... Bon'vol'u ... atend'i, ĉar ĉi tio nur nun ver'e komenc'iĝ'as ... La fosili'a'j karbur'aĵ'o'j ne plu est'os uz'at'a'j ... eĉ se vi jam preskaŭ ne hav'as plu, ek'de hodiaŭ, ni trans'form'os ĉiu'j'n vi'a'j'n artefakt'o'j'n, tiel ke ili pov'u funkci'i per energi'o'j sen'pag'a'j kaj re'nov'ig'ebl'a'j ... Mon'o, ek'de hodiaŭ, ne plu est'os bezon'at'a ... ĉiu'j hav'os ĉio'n dezir'at'a'n sen est'i dev'ig'at'a'j labor'i por tio ... (la hom'o'j brak'um'as unu'j la ali'a'j'n, la par'o'j kis'as si'n ... plur'a'j asert'as, ‚Mi dir'is al vi ke io bon'a okaz'os’). Ĉiu'j konstru'aĵ'o'j est'os re'konstru'it'a'j ... por tio ni bezon'os proksim'um'e unu semajn'o'n ... ni esper'as, ke vi pacienc'e el'ten'os ... post tiu semajn'o ĉiu'j hav'os dom'o'n kun plej modern'a teknologi'o ... nun, mi ŝat'us dir'i, ke tio okaz'os sen'de'pend'e de vi'a merit'o ... sed la ver'o est'as, ke ne est'as tiel ... do, mi profit'as la okaz'o'n por anonc'i part'o'n de la plan'o, kiu ne est'as tre facil'e digest'ebl'a ... (de'nov'e, la silent'o est'as total'a). Ni vid'is, ke vi hav'as proksim'um'e 7000 milion'o'j da loĝ'ant'o'j ... kaj, analiz'int'e ĉies aŭr'o'j'n, ni konstat'is, ke ĉirkaŭ 4000 milion'o'j hav'as si'a'j'n kolor'o'j'n ek'de mal'hel'a griz'o ĝis nigr'o ... tio, bedaŭr'ind'e, est'as ne'akcept'ebl'a en la nov'a ord'o ... mi dev'as dir'i, ke tiu'j hom'o'j est'os elimin'it'a'j ... sen dolor'o, kompren'ebl'e ...”

Not'o de la kronik'ist'o: Eĉ se ni ĉiu'j konsider'as ni'n mem esenc'e bon'a'j, front'e al test'o tiel tuj'a kaj konkret'a kiel la ĉi tie propon'at'a, ni pov'as subit'e memor'i pri moment'o'j, en kiu'j ni ne ag'is tiel bon'e, kiel ni pov'int'us, kaj – mal'pov'ant'e vid'i aŭr'o'n – ne sci'ant'e, ĉu la pez'o de la ekster'ter'a Justic'o fal'os sur ni'n ... per tio mi vol'as dir'i, ke la ĝoj'o, kiu reg'is en la stadion'o, rapid'e trans'form'iĝ'is en panik'o'n, kaj mult'a'j vol'is for'kur'i. Kelk'a'j pet'is help'o'n de milit'ist'o'j, ali'a'j preĝ'is.

„Kalm'o'n, mi pet'as”, daŭr'ig'is la ali'mond'an'o. „Tiu part'o de la projekt'o ne diskut'ebl'as kaj real'iĝ'os baldaŭ, do ni rekomend'as, ke vi rest'u trankvil'a'j, sen'de'pend'e de vi'a eventual'a destin'o ... se vi komenc'as kri'i kiel frenez'ul'o'j, mi ne pov'as parol'i kaj vi mi'n dev'ig'as paraliz'i vi'n ... bon'vol'u, ne est'u infan'ec'a'j ... mi preskaŭ fin'is ... la last'a part'o de ni'a pli ampleks'a plan'o pro tio, ke la plej'mult'o el ni re'ven'os al ni'a planed'o, post kiam la ord'o est'os re'star'ig'it'a, konsist'as el du strategi'o'j: la unu'a est'as las'i ĉi tie grup'o'n de volont'ul'o'j, kiu'j reg'os la mond'o'n dum sep jar'o'j ĝis la nov'a'j trans'gen'a'j hom'o'j est'os pret'a'j por trans'pren'i la respond'ec'o'n. La du'a – kaj la pli inteligent'a'j tut'cert'e jam intuici'as, pri kio tem'as – est'as fekund'ig'i du'on'milion'o'n da in'o'j, kiu'j nask'os nov'a'n ras'o'n de mutaci'int'o'j kun ekster'ordinar'a'j kapabl'o'j kaj kiu'j hav'os en si'a DNA la instinkt'o'n de mem'konserv'ad'o nepr'a por gvid'i ĉi planed'o'n kiel ebl'e plej bon'e en la est'ont'ec'o”, li fin'parol'is.

„Vi ne tuŝ'u mi'a'n fil'in'o'n!” kri'is patr'o, pret'a defend'i la honor'o'n de si'a fil'in'o ĝis la last'a'j konsekvenc'o'j.

Paĉjo, silent'u”, kri'is li'a fil'in'o, ebl'e entuziasm'iĝ'int'a pro la ebl'o est'i fekund'ig'it'a de ekster'ter'an'o, ebl'e por kompren'ig'i al li, ke ne est'as el'ir'o.

„La ŝanĝ'iĝ'o komenc'iĝ'as nun”, asert'is la ali'mond'an'o, antaŭ ol li mal'aper'is.

Alejandro COSSAVELLA
Mi'a mal'grand'a kontribu'o kontraŭ teror'ism'o

El mi'a vid'punkt'o

Mi'a mal'grand'a kontribu'o kontraŭ teror'ism'o

Uson'o hav'as si'a'n nine eleven , si'a'n dek-unu'a'n de septembr'o, Pariz'o si'a'n dek-tri'a'n de novembr'o kaj nun Brusel'o si'a'n du'dek-du'a'n de mart'o, dat'o'j'n en kiu'j ĉio ŝanĝ'iĝ'is. En la tag'o'j antaŭ tiu fatal'a maten'o ĉiu'j pli-mal'pli hav'is la sam'a'n amar'a'n ide'o'n: La demand'o ne est'as „ĉu teror'atenc'o'j iam okaz'os en Belgi'o?”, sed „kiam ili okaz'os?”.

Ĉio ŝanĝ'iĝ'is, ne nur en la viv'o de la viktim'o'j kaj de ili'a'j famili'o kaj amik'ar'o, sed en la ĉiu'tag'a viv'o de la tut'a loĝ'ant'ar'o. Jam monat'o'j'n antaŭ'e polic'an'o'j kaj milit'ist'o'j patrol'is en Antverpen'o, en Brusel'o, en Lieĝ'o kaj en ĉiu'j iom grand'a'j urb'o'j de Belgi'o kun la mitral'o'j paf'pret'a'j. Ili ricev'is rid'et'o'j'n kaj man'prem'o'j'n, eĉ flor'o'j'n aŭ donac'et'o'j'n foj'foj'e, de hom'o'j, kiu'j profund'e intern'e pens'is: „Vi ja protekt'os ni'n, ĉu ne?”. Nun la polic'ist'o'j kaj milit'ist'o'j daŭr'e patrol'as, sed kun hont'em'a vizaĝ'o rigard'as la civit'an'o'j'n: ne, kar'ul'o'j, ni ne pov'is kaj sen'dub'e neniam pov'os tut'e protekt'i vi'n.

Ĉu do nun reg'as panik'o en la strat'o'j? Tut'e ne. La hom'o'j butik'um'as prepar'e al la varm'a'j somer'a'j tag'o'j, ili sid'as sur la teras'o'j kaj trink'as si'a'n bier'o'n. Demand'it'e, ĉu li ne tim'as nun sid'i en publik'a lok'o, 72-jar'a antverpen'an'o respond'is: „Tut'e ne. Ĝust'e tio'n la teror'ist'o'j esper'as, ĉu ne? Ili dezir'as mal'stabil'ig'i ni'a'n soci'o'n. Ili pov'as mort'ig'i kelk'a'j'n inter ni, sed ili neniam pov'os mort'ig'i ni'a'n spirit'o'n, ni'a'j'n ideal'o'j'n pri liber'ec'o de esprim'ad'o, ni'a'n respekt'o'n por la vir'in'o'j.”

Simil'e re'ag'is la muzik'ist'o Bent van Looy : „Ne, mi ne nul'ig'os mi'a'j'n koncert'o'j'n. Nun muzik'o est'as pli grav'a ol iam ajn. Preciz'e nun ni dev'as send'i bel'aĵ'o'j'n en la mond'o'n.”

La ĉef'ministr'o de Belgi'o, Charles Michel [ ŝarl miŝél ], tuj post la atak'o'j hav'is simil'a'n mesaĝ'o'n por la teror'ist'o'j kaj li al'parol'is ili'n televid'e: „Ni defend'os ni'a'n liber'ec'o'n kaj protekt'os ĝi'n. Vi est'as kovard'a mal'amik'o, sed ni rest'os kuraĝ'a'j kaj kun'a'j.”

Sam'e kiel post la atak'o'j en Pariz'o, mult'a'j re'ag'is per humur'o. Aper'is desegn'aĵ'o'j en kiu'j la naci'a simbol'o de Belgi'o, la frit'o, aper'as kiel supr'e'n'montr'ant'a mez'a fingr'o kaj ali'a'j en kiu'j la simbol'o de Brusel'o, la pis'ul'et'o, pis'as sur la kalaŝnikov'o'j'n de la teror'ist'o'j. Mult'e da varm'o do por kontraŭ'batal'i la frid'a'n atmosfer'o'n de la teror'o.

Tamen est'us ne'just'e pri'skrib'i nur la varm'o'n, kiu ek'reg'is inter la loĝ'ant'o'j tuj post la atak'o'j. Inter la varm'o'plen'a'j hom'o'j kaj inter la kant'ant'o'j de „Imag'u!” de John Lennon si'n kaŝ'as plur'a'j cent'o'j da ali'a'j, kiu'j est'is en Siri'o kaj tie lern'is kiel batal'i kontraŭ la okcident'a'j valor'o'j. Ili est'as inter ni. Ili sukces'is for'las'i Siri'o'n kaj ne'vid'it'e re'ven'i al Belgi'o por tie prepar'i si'a'j'n atak'o'j'n. Tiu'j cent'o'j ne est'as rifuĝ'int'o'j, kiel prov'is ŝajn'ig'i kelk'a'j orient-eŭrop'a'j amas'komunik'il'o'j, kaj pri ili'a est'ad'o en Brusel'o ne kulp'as Angel'a Merkel. Almenaŭ tiu'j, kiu'j eksplod'ig'is si'n en Brusel'o kaj en la apud'a Zaventem, est'is brusel'an'o'j, hom'o'j kun la belg'a ŝtat'an'ec'o.

Kaj jen ebl'e unu el la kial'o'j de la tim'o, kiu reg'as kun'e kun la varm'a'j sent'o'j de solidar'ec'o. Ibrahim el- Bakraoui, kiu eksplod'ig'is si'n en la flug'haven'o de Zaventem, nask'iĝ'is en Brusel'o, hav'is belg'a'n pasport'o'n. Post kiam li „fin'stud'is” en la tiel nom'at'a Islam'a Ŝtat'o, ĉe la turk'a lim'o en Gaziantep, li est'is arest'it'a kaj aviad'il'e send'it'a al Nederland'o. De tie li sen'problem'e plu'vojaĝ'is al Brusel'o montr'ant'e si'a'n belg'a'n ident'ec'kart'o'n. Kiom da Ibrahimoj est'as inter ni?

Ĉu do la situaci'o est'as sen'esper'a? Ĉu neniam ni plu est'os sekur'a'j en okcident'a Eŭrop'o? Ne, ni ne perd'u esper'o'n. Ĉio en la histori'o hav'as komenc'o'n kaj fin'o'n. Tiu'j kelk'a'j cent'o'j, kiu'j est'as inter ni kaj dezir'as mal'stabil'ig'i ni'a'n soci'o'n, fin'fin'e kompren'os, ke ili'a batal'o est'as van'a, ke ili pov'os iom vund'et'i la soci'o'n, sed ke la vund'o'j san'iĝ'os. „Venk'os ni en glor'o” kant'is iam la uson'a mov'ad'o por civit'an'a'j rajt'o'j de ĉiu'j ras'o'j. La kant'o est'as pli aktual'a ol iam ajn. Venk'os krist'an'o'j, islam'an'o'j, ne'kred'ant'o'j kaj ĉiu'j de bon'a vol'o super la et'mens'a teror'o.

Hodiaŭ maten'e, ir'ant'e hejm'e'n tra la pluv'o, mi renkont'is vual'it'a'n islam'a'n vir'in'o'n. Mi rid'et'is al ŝi, kaj ŝi reciprok'is la rid'et'o'n de sub si'a vual'o. Tio est'is mi'a kaj ŝi'a mal'grand'a kontribu'o kontraŭ teror'ism'o. Ni ĉiu'j kontribu'u sam'e.

Paŭl PEERAERTS
korespond'ant'o de MONAT'O en Belgi'o


La simbol'o de Brusel'o, la pis'ul'et'o, pis'as sur la kalaŝnikov'o'j'n de la teror'ist'o'j. Belgi'o re'ag'as per la arm'il'o de la humur'o kontraŭ la teror'o.

Kiel kaj kial papag'o'j parol'as?

Lingv'o

PAROL'AD'O

Kiel kaj kial papag'o'j parol'as?

Est'as fakt'o: ne nur hom'o'j ĉi-mond'e parol'as. Ankaŭ kelk'a'j bird'o'j, kaj precip'e papag'o'j, sukces'as prononc'i vort'o'j'n kaj per'parol'e inter'ag'ad'i kelk'foj'e kun hom'o. Kial ili parol'as? Kiu'manier'e ili kapabl'as imit'i son'o'j'n kaj eĉ hom'a'j'n vort'o'j'n? Tio'n oft'e demand'as infan'o'j en si'a klopod'o kompren'i la mond'o'n. Sed sci'vol'i pri la kial'o, pro kiu papag'o'j hav'as si'a'n lingv'aĵ'o'n, est'as perfekt'e laŭ'rajt'e, sen'de'pend'e de oni'a aĝ'o!

Fakt'e est'as strang'e, aŭ almenaŭ ne'kutim'e, ke natur'o dot'is tiu'j'n bird'o'j'n per tiu apart'a kapabl'o. Kelk'a'j klar'ig'o'j est'as tamen nepr'a'j: neniu papag'o ver'e parol'as. Ja est'as mal'sam'o inter la simpl'a (kvankam not'ind'a) el'parol'o de unu'op'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j, oft'e ali'flank'e adekvat'a'j al la kun'tekst'o, kaj iu ver'a inter'ag'o per'e de parol'ad'o, kia est'as tiu, kiu okaz'as inter hom'o'j. Pli korekt'e tio, kio'n iu'j spec'o'j de tropik'a'j bird'o'j ja far'as surpriz'e bon'e, est'as re'produkt'i grand'a'n nombr'o'n da son'o'j, kiu'j'n ili aŭd'as; oft'e tem'as pri son'o'j natur'a'j, sed sub cert'a'j kondiĉ'o'j ver'as, ke ili sukces'as eĥ'i ankaŭ hom'a'j'n vort'o'j'n.

Imit'aĵ'o'j

Oni dev'as sen'kredit'ig'i kliŝ'o'n kaj ĉi tie memor'ig'i, ke tiu kapabl'o imit'i son'o'j'n kaj vort'o'j'n est'as karakteriz'aĵ'o de preskaŭ ĉiu'j spec'o'j de papag'o'j, sen'de'pend'e de ili'a'j dimensi'o'j. Kvankam mult'a'j opini'as, ke nur la plej grand'a'j papag'o'j, kia'j tiel nom'at'a'j Amazon'a aestiva , Psittacus erithacus Ar'a chloropterus , pov'as parol'i, ja ebl'as simpl'e mal'kovr'i, ke eĉ Nymphicus hollandicus , ekzempl'e, pov'as ripet'i kelk'a'j'n vort'o'j'n aŭ kant'i la muzik'a'j'n melodi'o'j'n, kiu'j'n iu person'o instru'as al ili. En natur'o, ĝeneral'e, la kapabl'o prononc'i vort'o'j'n ja est'as komun'a tra la ord'o de papag'ed'o'j: ĝi est'as plej oft'e prerogativ'o de maskl'o'j, kiu'j util'ig'as ĝi'n por konker'i, per'e de si'a'j impres'a'j imit'aĵ'o'j, in'o'j'n. Tio pov'as okaz'i ekzempl'e en la okaz'o de la grand'a nigr'a palm-kakatu'o, la tiel nom'at'a Calyptorhynchus latirostris .

Ĉen'seg'il'o

En natur'o, est'as kon'at'a ceter'e ali'a bird'o tre trejn'it'a por imit'i son'o'j'n el la ĉirkaŭ'ant'a medi'o, ĉu el la hom'a mond'o, ĉu el natur'o: ni alud'as al la bird'o Menur'a albert'i. Est'as tre interes'e ĉe'est'i la voĉ'a'n plen'um'o'n de tiu aŭstrali'a bird'o, kapabl'a imit'i preciz'e kaj detal'e la pep'o'n de ali'a bird'o aŭ eĉ son'o'j'n/bru'o'j'n de hom'a'j instrument'o'j, kiel ĉen'seg'il'o uz'at'a en arb'ar'o'j por fal'ig'i arb'o'j'n. Kaj ne est'as privilegi'o de nur papag'o'j sci'pov'i imit'i, dum kapt'it'ec'o, la hom'a'n voĉ'o'n. Eĉ bird'o'j aparten'ant'a'j al ali'a'j ord'o'j sukces'as ripet'i vort'o'j'n. Ni pens'u pri eŭrop'a'j korv'o'j kaj, en pli ekzotik'a'j lok'o'j, pri Grac'ul'a religi'a.

Sagac'ec'o

Tamen tio, kio ŝajn'as ig'i papag'o'j'n special'a'j kompar'e kun la ceter'a'j bird'o'j, est'as la fakt'o ke, dank'e al rimark'ind'a inteligent'ec'o, ili pov'as oft'e eĉ rilat'ig'i son'o'j'n al apart'a'j situaci'o'j. La apart'a anatomi'o de la spir'a sistem'o, la ekster'ordinar'a kapabl'o artikulaci'i la lingv'o'n kaj iu mal'oft'a sagac'ec'o don'as al papag'o'j la kapabl'o'n produkt'i son'o'j'n, kiu'j est'as tre proksim'a'j al hom'a parol'ad'o, ankaŭ en kun'tekst'o'j, en kiu'j tiu'j vort'o'j ŝajn'as hav'i cert'a'n signif'o'n.

Kun'est'ad'o

Laŭ fak'ul'o'j, tio, kio indukt'as papag'o'j'n imit'i la hom'a'n voĉ'o'n, est'as iu psikologi'a mekanism'o. La komun'a trajt'o de ĉiu'j „parol'ant'a'j” bird'o'j est'as perd'i, dum kapt'it'ec'o, la propr'a'n natur'a'n tim'o'n pri hom'o, pra'e konsider'at'a pred'ist'o. Oni dev'as pri'atent'i la soci'a'n tendenc'o'n de tiu bird'o. Ŝajn'as, fakt'e, ke tio, kio pel'as papag'o'n parol'i, est'as iu serĉ'o de zorg'o kaj kun'est'ad'o: tem'as pri la sam'a'j impuls'o'j, kiu'j puŝ'as ili'n komunik'i kun la membr'o'j de la propr'a spec'o.

Trejn'ad'o

Tiu'j best'o'j oft'e establ'as solid'a'n komunik'a'n inter'rilat'o'n kun hom'o, kaj la fakt'o ripet'i ties vort'o'j'n dev'as est'i konsider'at'a kiel serĉ'o pri kontent'ig'o de ili'a en'a bezon'o komunik'i. La observ'ad'o de tiu'j tropik'a'j bird'o'j gvid'is al la konklud'o, ke la papag'o'j parol'as, nur kiam ili bon'fart'as kaj ĝu'as bon'a'n mens'a'n san'o'n. Tial, la trejn'ad'o de papag'o'j si'n baz'as, grand'part'e, sur konfid'a kaj amik'a rilat'o inter trejn'ist'o kaj best'o.

Kaĝ'o

Dom'papag'o, en'e de si'a mal'grand'a kaĝ'o, viv'as tut'e izol'it'e de si'a'j sam'spec'ul'o'j; ĝi neniel pov'as komunik'i kun ali'a'j bird'o'j, tiel ke ĉiu'j evolu'int'a'j kondut'o'j cel'ant'a'j al komunik'ad'o iom post iom mal'kutim'iĝ'as. Kvankam ili konserv'as la kapabl'o'n el'send'i vok'aliz'o'j'n 1 tip'a'j'n de la propr'a spec'o, dom'papag'o'j neniam ricev'as respond'o'n. Ricev'ant'e neniu'n respond'o'n, ili'a komunik'a kondut'o rest'as ne'fin'it'a, ĉar ĝi konsist'as el demand'o, kiu est'as neniam sekv'at'a de respond'o. Nu, se est'as almenaŭ ĉiu'tag'a rilat'o kun hom'o'j, ili turn'as si'a'n komunik'a'n bezon'o'n al la membr'o'j de la spec'o, kun kiu ili hav'as pli da rilat'o'j, do al si'a propriet'ul'o aŭ trejn'ist'o. Per'e de si'a disting'a voĉ'a aparat'o ili prov'as eĥ'i hom'a'j'n son'o'j'n, kiu'j pov'as kontent'ig'i ili'a'n de'nask'a'n neces'o'n komunik'i.

Vort'proviz'o

Kiam ili est'as al'ven'int'a'j al tiu stadi'o, oft'e oni spert'as grand'a'n kaj rapid'a'n pli'grand'iĝ'o'n de ili'a vort'proviz'o en'e de ekster'ordinar'e mal'long'a temp'o. Simpl'a lert'aĵ'o por instru'i papag'o'n parol'i do est'as kontent'ig'i ĝi'a'n bezon'o'n komunik'i, uz'ant'e kelk'a'j'n vort'o'j'n el'parol'at'a'j'n mal'rapid'e kaj klar'e. Ĝeneral'e est'as util'e elekt'i vort'o'j'n plen'a'j'n de vokal'o'j, ĉar la best'o sukces'as ripet'i tiu'j'n kun pli da facil'ec'o. Ag'ant'e tiel kun ni'a'j papag'o'j, ni ne nur pov'os instig'i ili'n lern'i kelk'e da vort'o'j, sed ankaŭ ni kontent'ig'os ili'a'n bezon'o'n montr'i soci'a'n kondut'o'n, natur'e komun'a'n al ĉiu'j papag'o'j, don'ant'e el'ir'ej'o'n al ili'a „en'kaĝ'ig'it'a” komunik'a em'o.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Lingv'o”
1. vok'aliz'i: ekzerc'i si'n pri kant'ad'o laŭ vokal'o'j aŭ per la la la.
Spirit'ism'a nov'a epok'o

Disk'o'j

Spirit'ism'a nov'a epok'o

Karakteriz'ant'e iom (tro) simpl'e ĉi tiu'n album'o'n, sintez'o'n inter hind'a (barat'a) stil'o kaj tip'e okcident'mond'a aranĝ'ad'o, mi nom'us ĝi'n „Nov'a Epok'o” (angl'e New Ag'e), la muzik'ĝenr'o kon'at'a pro si'a „spirit'ism'a” muzik'stil'o. Fort'e port'as la muzik'o'n la gitar'lud'ad'o de Jim Pet'it, sed ankaŭ la elektron'ik'a sintez'il'o (bedaŭr'ind'e foj'foj'e tro fort'a laŭ mi'a gust'o).


Ŝat'ant'o'j de tiu muzik'stil'o cert'e am'os la album'o'n, sed sci'u, ke tem'as pri plej'part'e instrument'a album'o kaj tre mal'mult'e da (esperant'lingv'a) kant'ad'o. Kurioz'e tamen, kelk'foj'e aper'as part'o'j, kiu'j fort'e memor'ig'is mi'n pri la progrok -stil'o, specif'e la brit'a rok'band'o Pink Floyd (por mi la plej agrabl'a part'o de la disk'o, mi konfes'as).

Sonĝ'o'j

Sur la disk'o'kovr'il'o la du'a „kant'o” est'as list'ig'it'a kiel long'a, unu'sol'a muzik'aĵ'o (de pli ol 30 minut'o'j), sed fakt'e ĝi est'as 19-part'a sekvenc'o, sub la titol'o „sonĝ'o'j pri koncert'ant'a nask'iĝ'o”. Tiu titol'o don'as jam impres'o'n de tut'plen'a spirit'ism'a vojaĝ'o, dum la muzik'o flu'as inter stil'o'j divers'a'j, jen trankvil'a'j kaj gaj'a'j, jen fort'a'j kaj „pez'a'j”, eĉ trist'a'j. Tio don'as al mi'a'j „okcident'a'j” orel'o'j pli agrabl'a'n miks'aĵ'o'n ol don'us unu'stil'a 32-minut'a „medit'ad'o”, sed mi imag'as, ke tiu romp'ad'o de rapid'ec'o ĝen'us hom'o'j'n, kiu'j ŝat'as specif'e tiu'n medit'a'n aspekt'o'n de barat'a muzik'o.

Bon'a koncert'ant'o

Krom ebl'a'j pri'pens'aĵ'o'j de la muzik'ĝenr'o mem, kiu'n cert'e ne ĉiu ŝat'os, la ĝeneral'a son'o kaj produkt'ad'o de la album'o est'as sufiĉ'e riĉ'a'j kaj profesi'e far'it'a'j, kaj mi cert'as, ke Jim Pet'it est'as tre bon'a koncert'ant'o, kiu'n mi esper'as iam aŭskult'i „viv'a”.

Kevin DE LAET

Jim Pet'it: Karm'a. KD. 2014. 40 minut'o'j.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Hav'ind'a kurioz'aĵ'o

Hav'ind'a kurioz'aĵ'o

La DVD Eŭrop'a himn'o komenc'iĝ'as per la montr'ad'o de kelk'a'j fot'o'j el la flandr'a ban'urb'o Ostend'o, tuj sekv'at'a de la prezent'o de la eŭrop'a himn'o „Od'o al la ĝoj'o” en Esperant'o-traduk'o. La du'a part'o de la disk'o konsist'as el fot'o'j el ĉiu'j land'o'j de EU kun aŭd'ig'o de (part'o'j de) ili'a'j oficial'a'j himn'o'j. Oni pov'as imag'i si'n en Min'i-Eŭrop'o! Teknik'e perfekt'a kaj hav'ind'a kurioz'aĵ'o!

pp

Ostend'a Korus'o: Eŭrop'a Himn'o. DVD. Eld. 2015.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Renkont'iĝ'o kun rimark'ind'a hom'o

Ese'o'j

MOZAMBIK'O

Renkont'iĝ'o kun rimark'ind'a hom'o

Antaŭ ne'long'e mi spekt'is televid'a'n program'o'n pri la afrik'a land'o Mozambik'o, antaŭ'a koloni'o de Portugali'o, sed nun sen'de'pend'a land'o. Dum la el'send'o oni menci'is universitat'o'n en Maput'o, kie oni esplor'as nov'a'n proced'o'n por diagnoz'i tuberkul'oz'o'n.

La koncern'a institut'o nom'iĝ'as la Universitat'o Eduard'o Mondlane. Kiam mi aŭd'is la nom'o'n, mi est'is mens'e re'send'it'a al epok'o, kiam mi est'is jun'a vir'o loĝ'ant'a en Port'o, Portugali'o. Iam mi est'is en Lisbon'o, vizit'ant'e amik'o'j'n. Inter tiu'j trov'iĝ'is iu, kiu'n ĝis tiam mi ne kon'is.

Tem'is pri simpati'a afrik'an'o, iom pli mal'jun'a ol mi, kiu en tiu temp'o stud'is en la Universitat'o de Lisbon'o. Li est'is Eduard'o Chivambo Mondlane. Ĉar ni ambaŭ trov'iĝ'is sol'a'j en la portugal'a ĉef'urb'o, li afabl'e invit'is mi'n al si'a student'a ĉambr'o, kie mi pas'ig'is interes'a'n kaj agrabl'a'n vesper'o'n kun li. Neniu ali'a ĉe'est'is.

Kvankam li politik'e tre aktiv'is en si'a land'o, politik'o ne aparten'is al la tem'ar'o de ni'a konversaci'o. Ni kun'e parol'is pri lingv'o'j, muzik'o, poezi'o kaj ĝeneral'e pri kultur'o, ĉar Eduard'o est'is ekster'ordinar'e kler'a hom'o. Mi konstat'is, ke li est'as mult'lingv'a, parol'ant'e perfekt'e la portugal'a'n (en kiu ni babil'is), la congan (si'a'n de'nask'a'n lingv'o'n) kaj la afrikans'a'n.

Ĉi-last'a est'is ekster'ordinar'a konstat'o, ĉar, en tiu temp'o de naci'ism'a reg'ad'o en Sud-Afrik'o, la indiĝen'a'j afrik'an'o'j rigard'is la afrikans'a'n lingv'o'n kiel il'o'n de la tiel nom'at'a Apartheid (apart'ism'o aŭ segregaci'o de la ras'o'j). Krom'e Eduard'o parol'is la zulu'a'n kaj ver'ŝajn'e la angl'a'n, kvankam tio'n li ne menci'is.

Dum mi'a vizit'o, li lud'is flut'o'n: li est'is evident'e muzik'em'a kaj muzik'am'a. Ali'a surpriz'o por mi okaz'is, kiam li recit'is ĉarm'a'n poem'o'n en la portugal'a, kiu'n li verk'is por si'a am'ant'in'o. Eĉ hodiaŭ, post tiom da jar'o'j, mi ne forges'as la unu'a'n vers'o'n: Ainda me lembro... („Mi ankoraŭ memor'as ...”).

Post tiu renkont'iĝ'o, mi konstat'is iom pli pri la viv'o (kaj bedaŭr'ind'e la mort'o) de Eduard'o. Post si'a baz'a instru'iĝ'o, li stud'is en lern'ej'o de svis'a'j presbiterian'a'j misi'ist'o'j en Transvaal, Sud-Afrik'o. Dum iom da temp'o li labor'is kiel instru'ist'o en la komun'um'o Waterval, pas'ig'is unu jar'o'n ĉe la lern'ej'o Hofmeyer pri social'a serv'o, antaŭ ol registr'i si'n kiel student'o'n ĉe la Universitat'o de Witwatersrand en Johanesburgo.

Post la est'iĝ'o de la apart'ism'a reĝim'o li est'is el'pel'it'a, en 1949, el Sud-Afrik'o. En 1950 Eduard'o en'ir'is la Universitat'o'n de Lisbon'o, kiam mi kun li kon'at'iĝ'is, kaj post'e stud'is en Uson'o. Tie li edz'iĝ'is al uson'an'in'o kaj far'iĝ'is funkci'ul'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.

Konsil'ist'o de la reg'ant'o de Portugali'o, António Oliveira Salazar, propon'is al li posten'o'n kiel an'o de la portugal'a administr'ant'ar'o de Mozambik'o, sed Eduard'o ne tre interes'iĝ'is. Anstataŭ'e li al'iĝ'is al la mov'ad'o por la sen'de'pend'ig'o de Mozambik'o, baz'it'a en Tanzani'o, al kiu mank'is kompetent'a gvid'ant'o.

En 1962 li est'is elekt'it'a prezid'ant'o de la nov'e fond'it'a Frente de Liberação de Moçambique (Front'o por la liber'ig'o de Mozambik'o, aŭ FRELIMO). Li trans'lok'iĝ'is al Dar - es - Salaam, la sid'ej'o de la mov'ad'o.

En 1964, kun apog'o de divers'a'j land'o'j, FRELIMO komenc'is geril'a'n milit'o'n cel'ant'a'n sen'de'pend'iĝ'o'n dis'de Portugali'o. Eduard'o dezir'is ne nur sen'de'pend'ec'o'n, sed ankaŭ social'ism'a'n soci'o'n. Tiu si'n'ten'o est'is adopt'it'a de la parti'o, kaj la lukt'o daŭr'is, kun help'o de kamp'ar'an'o'j.

En 1969 mi leg'is, ke Eduard'o Mondlane mort'is pro pak'aĵ'o-bomb'o send'it'a al la sid'ej'o de FRELIMO en Dar - es - Salaam. Eks'a an'o de la sekur'ec'a serv'o de Portugali'o dir'is, ke respond'ec'as agent'o de la sam'a serv'o.

Fin'fin'e Mozambik'o sen'de'pend'iĝ'is en juni'o 1975, ne pro la geril'a milit'o, sed pro la sen'sang'o'verŝ'a ŝtat'renvers'o en Portugali'o, la tiel nom'at'a diant'a revoluci'o. Diant'o'j'n met'is manifestaci'ant'o'j en la paf'il'tub'o'j'n de la soldat'o'j.

Oni pov'as nur bedaŭr'i, ke tiu feliĉ'a rezult'o kost'is sang'a'n milit'o'n en la afrik'a'j koloni'o'j de Portugali'o kaj la mort'o'n de la patriot'o, Eduard'o Mondlane. Kvankam mi ĝeneral'e kontraŭ'star'as per'arm'il'a'n konflikt'o'n, mi fier'as, ke mi kon'is li'n. Pac'o al li'a'j cindr'o'j!

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o


Eduard'o Mondlane : kler'ul'o, social'ist'o, patriot'o.

Akcept'em'a Albani'o

Notic'o'j

Akcept'em'a Albani'o

Akcept'is Albani'o laŭ pet'o de la uson'a ŝtat-sekretari'o, John Kerry, pli'a'j'n an'o'j'n de la iran'a opozici'o en ekzil'o, t. n. mujahedinojn.

Jam loĝ'as en kvartal'o de la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o kelk'cent'o'j da mujahedinoj al'ven'int'a'j la pas'int'a'n jar'o'n. Probabl'e ili sent'as si'n komfort'a'j almenaŭ de religi'a vid'punkt'o, ĉar tie jam loĝ'as islam'an'o'j. Cert'e ili pli sekur'as ol en loĝ'ej'o'j apud Bagdad'o, kie ili'n atak'as teror'ist'o'j.

Albani'o akcept'is ankaŭ ujgur'o'j'n, origin'e el nord-okcident'a Ĉini'o, liber'ig'it'a'j'n last'a'temp'e el la uson'a prizon'o Guantanamo. Protest'is la ĉin'a reg'ist'ar'o. Ver'ŝajn'e ven'os al Albani'o ankaŭ siri'an'o'j.

Pri la en'albani'ig'o de la divers'a'j grup'o'j konsent'as la politik'a opozici'o, konsist'ant'a el demokrat'o'j kaj dekstr'ul'o'j, kiu oft'e kontraŭ'as la social'ist'a'n reg'ist'ar'o'n.

Bardhyl SELIMI
<mark>Abenomiko</mark>, post tri jar'o'j

Ekonomi'o

JAPANI'O

Abenomiko, post tri jar'o'j

Pas'is tri jar'o'j ek'de la komenc'o de tiel nom'at'a abenomiko , aŭdac'a ekonomi'a politik'o de la japan'a ĉef'ministr'o Abe Ŝinzo. Karakteriz'o'j de la politik'o est'as (1) abund'eg'a mon'flu'o en la merkat'o, (2) grand'a'j publik'a'j el'spez'o'j kaj (3) mal'regul'ig'ad'o por stimul'i privat'a'j'n invest'o'j'n (MONAT'O 2014/01, p. 11). Nun Abe fier'e deklar'is, ke abenomiko sukces'is kaj al'port'is grand'a'j'n frukt'o'j'n, nom'e sen'precedenc'e grand'a'j'n entrepren'a'j'n profit'o'j'n kaj pli'mult'iĝ'o'n de labor'ant'o'j je 1,1 milion'o'j.

En april'o 2013 la japan'a centr'a bank'o, sub la nov'a prezid'ant'o Kuroda nom'um'it'a de Abe, kun la cel'o ating'i 2 procent'o'j'n da inflaci'o, komenc'is aĉet'i amas'o'n da ŝtat'a'j obligaci'o'j por for'ig'i la long'daŭr'a'n deflaci'o'n. Pro tio abund'e flu'is mon'o en la merkat'o'n. Ĉar pro la mal'alt'iĝ'ant'a rent'o la kurz'o de en'o mal'alt'iĝ'is, la eksport'ant'a'j firma'o'j mult'e gajn'is. La tro'a mon'o flu'is en la bors'merkat'o'n. Al'don'e la reg'ist'ar'o decid'is invest'i la mon'o'n de la Fondus'o de Registr'a Pensi'a Invest'ad'o en la akci'bors'o'n, tia'manier'e politik'e pli'alt'ig'ant'e la akci'prez'o'j'n.


La grafik'aĵ'o montr'as la situaci'o'n en la fin'o de 2015. Grand'a'j eksport'ant'a'j firma'o'j prosper'is kaj akci'ul'o'j gajn'is, sed mez'a'j kaj mal'grand'a'j entrepren'o'j kaj labor'ist'o'j ne est'is favor'at'a'j. La nivel'o de sen'labor'ec'o est'is je 3,3 %, sed efektiv'e dum la tri jar'o'j ne'regul'a'j (por'temp'a'j aŭ hor'labor'ant'a'j) labor'ist'o'j kun mal'alt'a'j salajr'o'j kaj ne'sekur'a'j pozici'o'j mult'iĝ'is je 1 720 000, dum regul'a'j labor'ist'o'j mal'mult'iĝ'is je 230 000.

Kaj la entrepren'o'j kaj la labor'ist'o'j (= konsum'ant'o'j) mal'cert'as pri la est'ont'ec'o de la soci'o kaj de la ekonomi'o kaj ne em'as invest'i en instal'aĵ'o'j'n aŭ en ne'neces'aĵ'o'j'n. Tial la en'land'a konsum'ad'o, kiu okup'as pli ol 60 % de la maln'et'a en'land'a produkt'o ( MEP) tut'e ne grand'iĝ'as kaj la kresk'o de MEP est'is nur 1 %.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Ĉini'o plej grand'a industri'land'a ekonomi'o

INDUSTRI'O

Ĉini'o plej grand'a industri'land'a ekonomi'o

En februar'o la Inter'naci'a Jar'libr'o de Industri'a Statistik'o 2016 de la Organiz'aĵ'o de UN pri Industri'a Dis'volv'ad'o ( UNIDO) est'is prezent'it'a en Vien'o.

Ĉini'o far'iĝ'is, malgraŭ si'a mal'grand'iĝ'ant'a produkt'ad'o, la plej grand'a industri'land'a ekonomi'o en la mond'o, super'ant'e Uson'o'n. Japani'o, Germani'o kaj Korei'o okup'as respektiv'e la tri'a'n, kvar'a'n kaj kvin'a'n lok'o'n inter la ĉef'a'j industri'land'o'j. Barat'o mov'iĝ'is al la ses'a lok'o, las'ant'e al Itali'o kaj Franci'o la sep'a'n kaj ok'a'n lok'o'j'n en la list'o de la gvid'a'j mond'a'j industri'land'a'j ekonomi'o'j. Indonezi'o okup'as la dek'a'n lok'o'n kaj far'iĝ'is nov'a an'o de la grup'o de la unu'a'j dek industri'land'o'j en la mond'o.

Dum 2015 la mond'a industri'a produkt'ad'o kresk'is je 2,8 %, sed la evolu'ant'a'j kaj nov'aper'ant'a'j industri'land'a'j ekonomi'o'j registr'is mal'pli'iĝ'o'n de la kresk'o. Ek'de la financ'a kriz'o de la jar'o'j 2008-2009, kiu hav'is fort'e negativ'a'n influ'o'n al la industri'a kresk'o en la industri'land'o'j, la nov'aper'ant'a'j industri'land'o'j hav'is relativ'e alt'a'j'n kresk'o'ritm'o'j'n de industri'a produkt'ad'o.

Mal'pli rapid'a kresk'o dum 2015

Tamen dum la last'a'j jar'o'j tiu kresk'o mal'rapid'iĝ'is pro la mal'pli'iĝ'o de la prez'o'j de baz'a'j var'o'j kaj la mal'favor'a'j kondiĉ'o'j de ekster'a financ'ad'o. La kresk'o'ritm'o de la al'don'valor'o de industri'a produkt'ad'o en la evolu'ant'a'j kaj nov'aper'ant'a'j industri'land'o'j mal'alt'iĝ'is al 4,5 % dum 2015 kompar'e kun 5,4 % dum 2014. Kontrast'e, la industri'land'o'j pli'bon'ig'is si'a'j'n kresk'o-ritm'o'j'n dank'e al mal'pli'kost'iĝ'o de brul'aĵ'o'j kaj pli'bon'iĝ'int'a'j fisk'a'j kondiĉ'o'j. Dum 2015 la al'don'valor'o de industri'a produkt'ad'o en la industri'land'a'j ekonomi'o'j kresk'is je 1,5 %.

La jar'libr'o ne nur prezent'as la jar'a'j'n indic'o'j'n pri la kresk'ad'o kaj struktur'o de industri'a produkt'ad'o en la mond'o, sed ankaŭ emfaz'as la pli'iĝ'ant'a'n mal'egal'ec'o'n inter land'o'j. La diferenc'o inter la al'don'valor'o de industri'a produkt'ad'o je person'o en la industri'land'o'j kaj la mal'plej evolu'int'a'j land'o'j konstant'e pli'grand'iĝ'is dum la last'a'j 25 jar'o'j. Aktual'e la al'don'valor'o de industri'a produkt'ad'o je person'o en la industri'land'o'j est'as 5350 uson'a'j dolar'o'j, kompar'e kun 89 uson'a'j dolar'o'j en la mal'plej evolu'int'a'j land'o'j. La Jar'libr'o prezent'as detal'a'j'n land'specif'a'j'n, negoc'struktur'a'j'n statistik'o'j'n, kiu'j est'as rekt'e lig'it'a'j al la indic'o'j de la cel'o'j por daŭr'i'pov'a evolu'ig'o de UN, precip'e pri la cel'o 9, kiu koncern'as industri'ig'o'n.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Kovr'il'o de la jar'libr'o. Part'o de la statistik'o'j konsult'ebl'as ankaŭ ret'e ĉe http ://stat. unido. org /.

Bon'ven'ig'a skatol'o

Bon'ven'ig'a skatol'o

Ĉiu'jar'e en Finn'land'o aper'as unik'aĵ'o, kiu interes'as nov'a'j'n ge'patr'o'j'n kaj adopt'int'o'j'n. Jam de pli ol du'on'jar'cent'o la ŝtat'o donac'as beb'o'pri'zorg'a'n pak'aĵ'o'n. Ĝi valor'as 149 eŭr'o'j'n sed praktik'e du'obl'e aŭ tri'obl'e pli.

Oni nom'as la donac'o'n patr'in'ec'o-pak'aĵ'o, kaj ĝi evit'ig'as mult'e da cerb'um'ad'o kaj butik'um'ad'o. Ĝi en'hav'as 54 util'aĵ'o'j'n, kiel beb'o'vest'aĵ'o'j'n, lit'aĵ'o'j'n, zorg'il'o'j'n por nask'int'o kaj nask'it'o, kaj ankaŭ kondom'o'j'n. La karton'a skatol'o mem, grand'a 70 x 43 x 27 cm, est'as uz'ebl'a kiel beb'o'lit'o.

Kolor'o'j

Ĉiu'j ge'beb'o'j ricev'as la sam'a'n pak'aĵ'o'n. Do en ĝi nenio est'as roz'kolor'a, vir'in'ec'a aŭ vir'ec'a. Ĉiu'jar'e la kolor'o'j kaj ŝanĝ'o'j en la beb'o'mod'o est'as pri'diskut'at'a en Inter'ret'o, blog'o'j kaj gazet'ar'o.

Kvankam ekster'land'an'o'j vol'as import'i la pak'aĵ'o'n, ĝi ne est'as aĉet'ebl'a. Rigid'a finn'a burokrat'ism'o mal'help'as eksport'ad'o'n, ĉar la pak'aĵ'o est'as subvenci'at'a de la ŝtat'o. Vir'o'j el'pens'is patr'ec'o-pak'aĵ'o'n, kiu komplet'ig'as la patr'in'ec'o-pak'aĵ'o'n.

SALIK'O
Fantazi'o, ĉu pun'at'a?

PORNOGRAFI'O

Fantazi'o, ĉu pun'at'a?

Unu'jar'a'n en'karcer'a'n rest'ad'o'n, suspend'it'a'n dum tri jar'o'j, kaj mon'pun'o'n de tri milion'o'j da en'o'j (preskaŭ 24 000 eŭr'o'j) ricev'is japan'a art'ist'o, kiu kre'is per komput'il'o bild'o'j'n pri jun'a, nud'a knab'in'o.

Laŭ la distrikt'a tribunal'o de Toki'o la akuz'it'o lez'is la kontraŭ'pornografi'a'n leĝ'ar'o'n, vend'ant'e 34 virtual'e real'ec'a'j'n bild'o'j'n. La kre'int'o argument'is, ke la bild'o'j ne reprezent'as real'a'n hom'o'n, kaj do tem'as pri art'o kaj ne pri krim'o.

Pivot'is la debat'o ĉirkaŭ la punkt'o, ĉu valid'as la leĝ'ar'o en la kaz'o de ne'ekzist'ant'a person'o. Krom'e la tribunal'o pri'trakt'is tri ali'a'j'n demand'o'j'n: Kiu'j est'as la viktim'o'j? Ĉu ver'e la bild'ig'it'a'j knab'in'o'j est'as ne'plen'aĝ'a'j? Ĉu la bild'o'j est'as amor'vek'a'j?

Fantazi'a'j

Okaz'is en Svedi'o en 2010 simil'a kaz'o, kiam kort'um'o decid'is, ke la bild'o'j, kvankam liber'e el'pens'it'a'j kaj fantazi'a'j, simil'as al real'a'j ne'plen'aĝ'ul'in'o'j kaj do est'u konsider'at'a'j pornografi'a'j.

Ambaŭ kaz'o'j est'as decid'it'a'j sur'baz'e de la du last'a'j demand'o'j kaj ne de tiu pri la viktim'o'j. La nun'a'j pornografi'a'j leĝ'o'j ekzist'as por protekt'i ver'a'j'n infan'o'j'n. Ŝajn'as, ke la leĝ'ar'o de'ir'as de si'a unu'a cel'o kaj nun est'as aplik'at'a por protekt'i fantazi'a'j'n viktim'o'j'n.

La japan'o'j si'n demand'as, kial do ekzist'as la kontraŭ'pornografi'a leĝ'ar'o. Inter'temp'e la japan'a ministeri'o pri san'o, labor'o kaj bon'fart'o inform'is, ke en 2014 okaz'is 66 701 mis'trakt'o'j kontraŭ infan'o'j.

SEŜIMO Masaja / pg
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o

Kial ili for'ĵet'as si'a'n viv'o'n?

Kial ili for'ĵet'as si'a'n viv'o'n?

Plaĉ'is al mi vi'a vid'punkt'o en la last'a MONAT'O (2016/05, p. 5). Simpl'a gest'o, kiel rid'et'o, pov'as mult'o'n signif'i. Kompren'ebl'e vi ne tuŝ'is la tem'o'n, kiu'n oni evit'as en ni'a'j „okcident'a'j” amas'komunik'il'o'j: Kial tiu'j (grand'part'e) jun'a'j hom'o'j for'ĵet'as si'a'n propr'a'n viv'o'n kaj murd'as amas'o'n da ne'kon'at'o'j? Ĉar ili est'as barbar'o'j? Ĉar ili'a religi'o dikt'as tio'n al ili? La asert'o, ke ili est'as mal'kuraĝ'ul'o'j, est'as evident'e absurd'a; ili probabl'e hav'as tut'e iluzi'a'n ide'o'n pri la viv'o post la mort'o, sed mal'kuraĝ'a'j ... ne.

La profund'a kaŭz'o de tia'j fi'ag'o'j est'as bedaŭr'ind'e la fi'ag'o'j de ni'a'j „okcident'a'j” land'o'j, kaj kompren'ebl'e Uson'o est'as la ĉef'a kulp'ant'o dum la last'a'j 70 jar'o'j. Se iu ali'a potenc'o ven'us en ni'a'j'n land'o'j'n kaj ag'us tiel, ni cert'e hav'us ni'a'j'n propr'a'j'n „martir'o'j'n”, kiu'j eksplod'ig'us si'n kaj dek'o'j'n da „mal'amik'o'j” ...

Trevor STEELE
Aŭstrali'o
Kontraŭ la ver'a islam'a kred'o

Kontraŭ la ver'a islam'a kred'o

Mi bedaŭr'as pro la atak'o'j en kaj ĉirkaŭ Brusel'o. De'nov'e teror'ist'o'j sovaĝ'e mort'ig'is iu'j'n sen'pek'ul'o'j'n. Kvankam ŝajn'e ili est'as islam'an'o'j, fakt'e ili ne kred'as al Islam'o. Islam'o ne rekomend'as al si'a'j sekv'ant'o'j kaj kred'ant'o'j murd'i sen'pek'ul'o'j'n. En la sankt'a libr'o de la islam'an'o'j trov'iĝ'as la jen'a vers'o: „Se iu mort'ig'os hom'o'n, est'u kvazaŭ li est'us mort'ig'int'a la tut'a'n hom'ar'o'n. Kaj se iu sav'os la viv'o'n de ali'a, tiam est'u kvazaŭ li est'us sav'int'a la viv'o'n de la tut'a hom'ar'o” (ĉapitr'o 5, vers'o 33, laŭ la traduk'o de Ital'o Chiusi). Do la teror'ist'o'j ne nur ne kred'as kor'e al Islam'o, sed, mal'e, ili kontraŭ'as la ver'a'j'n islam'a'j'n kred'o'j'n.

Al'i Asghar KOUSARI
Iran'o
Urs'o-ekskurs'o

Urs'o-ekskurs'o

 

Grav'a'j'n problem'o'j'n kaŭz'as sovaĝ'a'j urs'o'j en la Tatra Naci'a Park'o en Slovaki'o. La urs'o'j detru'as rub'uj'o'j'n kaj ĝarden'o'j'n, serĉ'ant'e manĝ'aĵ'o'n en urb'a'j kaj vilaĝ'a'j kvartal'o'j.

La urb'estr'o de Vysoké Tatry (Alt'a'j Tatroj), mont'ar'a region'o en Karpat'o'j, eĉ deklar'is kriz'o'stat'o'n pro la grand'a nombr'o de urs'o'j. Zoolog'o'j kred'as, ke viv'as en Slovaki'o proksim'um'e 1250 urs'o'j en la mal'grand'a spac'o de la naci'a park'o.

Juli'us HAUSER
Prezid'ant'o inter mort'int'o'j

LITOVI'O

Prezid'ant'o inter „mort'int'o'j”

Inter la mort'int'o'j subit'e aper'is la prezid'ant'o de Litovi'o, Dali'a Grybauskaitė. Kvankam efektiv'e ne, tamen portret'o de la litov'in'o aper'is en inter'naci'a funebr'a kaj tomb'ej'a ekspozici'o en la ital'a urb'o Bologna.

Litov'o'j, kiu'j vizit'is la ekspozici'o'n „ TaneXpo ”, konstern'iĝ'is, kiam ili ek'vid'is ĉe la stand'o de la ital'a entrepren'o „ MaxiCard ” el Padov'a funebr'a'n fot'o'n de la litov'a prezid'ant'o. Leg'ebl'is, ke ŝi mort'is antaŭ kvar jar'o'j.

Mal'ĝust'a'j

Ver'e la nom'o de la mort'int'o ne est'is Dali'a Grybauskaitė, sed Dali'a Vogel. Akompan'is la mal'ĝust'a'n nom'o'n mal'ĝust'a'j dat'o'j.

Atent'ig'it'e pri la fuŝ'o, la entrepren'estr'o, Ivo Schiavon, pardon'pet'is. Li dir'is, ke li ĝeneral'e uz'as fot'o'j'n de si'a'j famili'an'o'j. Tamen li'a 18-jar'aĝ'a fil'in'o prefer'is mort'int'o'n pli bel'a'n kaj trov'is en Inter'ret'o fot'o'n de la litov'a prezid'ant'o.

 

LAST


La tekst'o kun la fot'o de la „mort'int'a” prezid'ant'o jen'as: „Mi'a'opini'e, ĉio est'as kvazaŭ la printemp'o, kiu post vintr'a mal'varm'o eksplod'as, ek'flor'as kaj ek'odor'as.” Kun afabl'a permes'o de londoniete. lt.

Amuz'a album'o

Amuz'a album'o

La franc'a kant'ist'o Ĵak le Puil far'is album'o'n de facil'e kompren'ebl'a'j (tamen bon'e el'pens'it'a'j) humur'a'j popol'kant'o'j. La kantar'o est'as part'e mem verk'it'a, kaj part'e traduk'o de ekzist'ant'a'j „tradici'aĵ'o'j”, kiu'j'n mult'a'j aŭskult'ant'o'j ver'ŝajn'e re'kon'os, ĝeneral'e el la franc'lingv'a sfer'o. Ĵak ankaŭ kant'as kun tip'e franc'a akĉent'o, kiu ĉi tie bon'e help'as la etos'o'n: oft'e miks'aĵ'o'n de ĉirkaŭ'fajr'a kun'kant'ad'o, franc'a „ chanson ” kaj ĝoj'a koncert'o kaj danc'ad'o en mal'grand'a salon'o.


Do jen album'o ne ver'e por aŭskult'i, sed por kun'kant'i. Mi ne vol'as dir'i, ke la kvalit'o de la muzik'o est'as mal'bon'a – fakt'e la muzik'ant'o'j reg'as la instrument'o'j'n sufiĉ'e bon'e, kaj la tut'o est'as bon'e produkt'it'a son'kvalit'e. Tamen la ĉef'a cel'o de la album'o cert'e ne est'as prezent'i original'a'n muzik'o'n, ne „nov'ig'um'i”, sed instig'i al hom'o'j kun'kant'i. Mi konfes'as, ke mi ankoraŭ ne aŭd'is/vid'is Ĵak Le Puil „viv'e”, do pov'as parol'i nur pri ĉi tiu disk'o, sed mi ne dub'as, ke li sukces'us viv'ten'i la etos'o'n de la publik'o, cert'e kun la help'o de la muzik'ant'o'j, kiu'j kontribu'is al ĉi tiu album'o (inter ali'e la ŝajn'e ĉie'a JoMo). Ĉiu'okaz'e, amuz'a album'o.

Kevin DE LAET

Ĵak Le Puil : Sen eliz'i’. El la franc'a traduk'is la aŭtor'o. Eld. Vinil'kosm'o, 2014. 14 kant'o'j.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Kronik'o pri super'real'a tag'o

Modern'a viv'o

KIPR'O

Kronik'o pri super'real'a tag'o

Mal'oft'e okaz'as, ke al et'a insul'o oni dediĉ'as la kovr'il'o'j'n de (bild)gazet'o'j, (tel'e)ĵurnal'o'j, (inform)bulten'o'j. Tamen la 30an de mart'o 2016 Kipr'o ricev'is dum tut'a tag'o tiu'n privilegi'o'n. Ĉies okul'o'j kaj orel'o'j est'is direkt'at'a'j al la ne tiom kon'at'a flug'haven'o de Larnako, la tri'a urb'o – laŭ grand'ec'o – de la Kipr'a Respublik'o.

Fru'maten'e egipt'a aviad'il'o, sur'voj'e teori'e inter Aleksandri'o kaj Kair'o, pet'as urĝ'a'n al'ter'iĝ'o'n pro laŭ'dir'a mank'o de benzin'o. Sed oni ek'sci'as post kelk'a'j minut'o'j, ke tem'is pri el'kurs'ig'o de la aviad'il'o kaj do pri pirat'ad'o. Pro la proksim'ec'o al Siri'o oni tuj pens'as pri teror'ism'o: efektiv'e la event'o okaz'as nur kelk'a'j'n tag'o'j'n post la atenc'o'j en Brusel'o.

Amas'komunik'il'o'j tuj sci'ig'as, ke en la aviad'il'o sid'as ĉ. 80 ... 100 ... 50 pasaĝer'o'j, nun ostaĝ'o'j. La nombr'o oscil'as, sed neniu ver'e interes'iĝ'as. Respond'ec'as, laŭ la raport'o'j, islam'a'j teror'ist'o'j pret'a'j eksplod'ig'i si'n por gajn'i si'a'n (laŭ'kred'e mult-virg'ul'in'a'n) paradiz'o'n.

Tank'o'j

Sed ĵurnal'ist'o'j hav'as nun pli interes'a'n kaj surpriz'a'n nov'aĵ'o'n. Nur unu'sol'a „teror'ist'o” kapt'is la aviad'il'o'n. La sen'nom'ul'o pet'as (kiel, est'us interes'e sci'i), ke la kipr'a'j polic'an'o'j kaj tank'o'j, tuj al'ven'int'a'j ĉirkaŭ la al'ter'ig'it'a'n aviad'il'o'n, mal'proksim'iĝ'u, se ili ne vol'as est'i ĵet'eg'it'a'j kilo'metr'o'j'n for, pro la eksplod'eg'o, kiu'n la vir'o pov'os iam ajn okaz'ig'i.

Sed la „teror'ist'o” ŝajn'as iom tim'o'plen'a. Li ĵet'as man'skrib'it'a'n leter'o'n el la aviad'il'o. Li nun hav'as fin'fin'e nom'o'n kaj profesi'o'n: li est'as profesor'o pri la veterinar'a fak'o ĉe la universitat'o de Aleksandri'o sur'voj'e al konferenc'o en Uson'o. Sekv'as plur'a'j nov'aĵ'er'o'j, tre rapid'a'j kaj konfuz'a'j.

Post dek'o da minut'o'j la antaŭ'a'j „ver'o'j” pri la profesor'o montr'iĝ'as mal'ver'a'j. La profesor'o est'as ja en la aviad'il'o, sed kiel ostaĝ'o, kaj fakt'e liber'ig'it'a de si'a kapt'int'o, kun'e kun preskaŭ ĉiu'j ali'a'j kun'vetur'int'o'j – komenc'e vir'in'o'j, infan'o'j, egipt'o'j; post'e, iom post iom, la ceter'a'j: irland'an'o'j, ne'mank'i'pov'a ital'o („Itali'o kaj Egipti'o est'as amik'a'j land'o'j!”, li dir'as), siri'an'o, belg'o, kelk'a'j brit'o'j.

Rome'o

Tim'o'j pri mal'feliĉ'a fin'o komenc'as mal'alt'iĝ'i tiam, kiam la leter'o antaŭ'e lanĉ'it'a de la aer'pirat'o est'as fin'fin'e traduk'it'a. En si'a skrib'aĵ'o, li romantik'e alud'as al ne'halt'ig'ebl'a am'o al kipr'a vir'in'o (Marin'a, el la vilaĝ'o Oroklini). Li vol'as renkont'i ŝi'n, iĝ'i ŝi'a Rome'o, ali'okaz'e la aviad'il'o eksplod'os.

Jam kon'at'e est'as (pro fot'o'j far'it'a'j en'e de la aviad'il'o), ke la vir'o port'as ĉirkaŭ'ventr'e eksplod'aĵ'o-zon'o'n. Tamen la egipt'a'j aŭtoritat'o'j montr'as televid'e (kaj inter'ret'e) trankvil'ig'a'n film'o'n pri tra'serĉ'ad'o de la hom'o, antaŭ ol ek'vetur'i al Kair'o. Nenio danĝer'a est'as dum'e trov'it'a, nek sur'korp'e, nek en'valiz'e.

Inter'temp'e Marin'a est'as ven'ig'it'a por inter'parol'i kun si'a supoz'at'a sekret'a admir'ant'o. Tamen la ĉirkaŭ-60-jar'ul'in'o ne est'as ia ajn ador'at'o sed eks'a edz'in'o. Mal'nov'a, dolor'ig'a histori'o, ŝi dir'as: ili'a am'rilat'o komenc'iĝ'is antaŭ 35 jar'o'j, sed baldaŭ fin'iĝ'is post mult'e da kverel'ad'o, kvar infan'o'j kaj abund'eg'a bat'ad'o.

Ident'ec'o

Nun la traduk'ant'o anonc'as, ke en si'a leter'o la vir'o ne pet'as re'vid'i si'a'n edz'in'o'n. Li simpl'e vol'as, ke iu, kiu'n li bon'e kon'as, ven'u por pruv'i li'a'n ident'ec'o'n.

Post kelk'a'j hor'o'j ĉiu'j est'as liber'ig'it'a'j – ankaŭ la brit'o'j, kiu'j last'e el'ir'is. Ili raport'as, ke la etos'o en la aviad'il'o est'is mal'streĉ'a. Stevard'in'o eĉ fot'is unu el la brit'o'j kun la „teror'ist'o”. La ĵurnal'ist'o'j demand'as, ĉu tem'as pri ruz'o por hav'ig'i fot'o'n de la ul'o kun la eksplod'aĵ'o'j. La respond'o est'as ne'a: oni simpl'e ne sci'is, kiel pas'ig'i la temp'o'n en la aviad'il'o.

Ĉio ŝajn'as super'real'a dum tiu ĉi printemp'a kipr'a tag'o, apart'e kiam la „teror'ist'o”, nun sol'a kun la pilot'o, pet'as brul'aĵ'o'n por plu'flug'i al Turki'o. La instanc'o'j rifuz'as. La aer'pirat'o kapitulac'as kaj, lev'int'e la man'o'j'n, el'ir'as el la aviad'il'o, pet'ant'e ricev'i de Kipr'o politik'a'n azil'o'n. Li est'as arest'it'a.

Prezid'ant'o

Sekv'as gratul'o'j de la kipr'a prezid'ant'o, Nikos Anastasiades, kiu sub'strek'as, ke ne pri teror'ism'o tem'as sed pri la person'a ag'o de unu'sol'a person'o. La mond'o rigard'as kaj aŭskult'as li'n, kiu parol'as serioz'e sed ial ek'rid'et'as, ŝajn'e pret'a sci'ig'i si'a'n teori'o'n por mal'proksim'ig'i la pri'pens'o'j'n pri teror'ism'o: „Vi sci'as, ĉiam est'as vir'in'o mal'antaŭ ĉi tia'j ag'o'j!”

La kipr'a ekonomi'o baz'iĝ'as sur turism'o kaj la somer'o al'proksim'iĝ'as. Neniu vizit'ont'o printemp'e pens'u, sugest'as la prezid'ant'o, ke Kipr'o est'as mal'sekur'a land'o, kie turist'o'j risk'as est'i viktim'o'j de teror'ism'a'j ag'o'j. Tio est'us katastrof'o por lok'a'j hotel'o'j kaj manĝ'ej'o'j, kiu'j kompren'ebl'e atend'as la varm'a'n sezon'o'n por en'poŝ'ig'i io'n post tiom da financ'a'j mal'facil'aĵ'o'j, kia'j'n Kipr'o spert'is en la last'a'j jar'o'j.

La tag'o fin'iĝ'as. Kipr'o tiel re'far'iĝ'as la ĉiam'a et'a land'o, kie nenio okaz'as kaj kies ĵurnal'o'j dediĉ'as spac'o'n nur al kazern'a'j kverel'o'j inter jun'a'j soldat'o'j pri la farĉ'o de la sandviĉ'o'j, kio ja okaz'is en 2015.

Frid'uj'et'o

La ĉiam'a et'a land'o, kie reg'as debat'o, ĉu oni rajt'as ir'i strand'e'n kun port'ebl'a frid'uj'et'o, laŭ'dir'e part'o de la ĉiu'tag'a viv'o de ge'kipr'an'o'j. Strand'a'j kaf'ej'o'j, kiu'j tiu'manier'e perd'as klient'o'j'n, fin'fin'e ĉes'u plend'i kaj respekt'u la histori'o'n, la tradici'o'n kaj la kultur'o'n de la land'o. Tia'j nov'aĵ'o'j plen'ig'u la paĝ'o'j'n de kipr'a'j gazet'o'j, ne teror'ism'o aŭ pirat'ad'o, kiu'j neniam okaz'as en ĉi tiu strang'e trankvil'eg'a mez-orient'a land'o.

Neniu tuŝ'u Kipr'o'n: oni plu konsider'u ĝi'n gast'ig'em'a kaj vizit'ind'a insul'o, en kiu la plej grand'a risk'o est'as en'am'iĝ'i al bel'a vir'in'o – tia'n, ebl'e, kia frenez'ig'is la egipt'a'n aer'pirat'o'n.

Aŭ ĉu? Ŝajn'as, ke en la el'aviad'il'ig'it'a leter'o la skrib'ant'o pet'is liber'ig'o'n de kapt'it'o'j, ĉef'e kapt'it'in'o'j, en Egipti'o. La cel'o, do, ŝajn'e ne tuŝ'as renkont'iĝ'o'n kun eks'a edz'in'o aŭ eĉ lok'a bel'ul'in'o. Tamen, kiel kutim'e en tiu ĉi mond'o, ŝajn'e kulp'as re'foj'e kaj ne'evit'ebl'e ... vir'in'o.

Roberto PIGR'O
korespond'ant'o de MONAT'O en Kipr'o
Ombr'o de diskriminaci'o sub lamp'o de sukces'o

Politik'o

BARAT'O

Ombr'o de diskriminaci'o sub lamp'o de sukces'o

Jen iom pli long'a kaj detal'a versi'o de la sam'titol'a artikol'o, kiu aper'is en la magazin'o.

Mort'ig'is si'n en januar'o student'o de la universitat'o de Hajderabado en la sud-barat'a guberni'o Telangana ; en mart'o agres'is la universitat'a estr'ar'o kontraŭ si'a'j student'o'j. La si'n'mort'ig'int'o, Rohith Vemula, est'is dal'it'o, do aparten'is al kast'o, kiu'n alt'kast'a'j hindu'o'j trakt'is kiel ne'tuŝ'ebl'a'n, ĝis la konstituci'o formal'e abolici'is tiu'n diskriminaci'o'n.

Por kompren'i la dal'it'o'j'n, tamen, nepr'as io'n sci'i pri B. R. Ambedkar (1891-1956). Detal'o'j trov'ebl'as ĉe Vikipedio, sed Ambedkar est'is la ĉef'a arkitekt'o de la konstituci'o de Barat'o kaj mem aparten'is al unu el la dal'it'a'j kast'o'j.

Malgraŭ formal'a abolici'o de diskriminaci'o, tamen, kiel oni sci'as el la spert'o'j de la nigr'ul'o'j en Uson'o, la soci'a real'o mal'oft'e tuj ŝanĝ'iĝ'as.

Marĝen'iĝ'o

La hodiaŭ'a'j dal'it'o'j, do la eks'a'j ne'tuŝ'ebl'ul'o'j, mult'a'j el ili kapt'it'a'j en la kamp'ar'an'a mal'riĉ'ec'o, lukt'as kontraŭ la kultur'a'j rest'aĵ'o'j de la de'long'a marĝen'ig'o. La konstituci'o instal'is aranĝ'o'n de pozitiv'a diskriminaci'o por renvers'i la mal'just'o'n.

Laŭ tiu'j aranĝ'o'j, Barat'o rezerv'as fiks'it'a'n proporci'o'n da labor'posten'o'j kaj eduk'ej'a'j en'ir'bilet'o'j por kandidat'o'j el dal'it'a'j kast'o'j, aŭ indiĝen'a'j popol'o'j, aŭ ali'a marĝen'a kategori'o. La alt'kast'a'j hindu'o'j reg'as la instituci'o'j'n kaj rezist'as la klopod'o'n de la dal'it'o'j kaj ali'a'j marĝen'ul'o'j el'ven'i el la soci'kultur'a handikap'it'ec'o.

La ĉef'rol'ul'o, Rohith Vemula (1989-2016), est'is intelekt'e el'star'a dal'it'o. Li ne uz'is si'a'n kast'a'n bilet'o'n por en'ir'i la universitat'o'n de Hajderabado, alt'rang'e magistr'iĝ'i pri zoologi'o, gajn'i ŝtat'a'n esplor'stipendi'o'n kaj en'ir'i sam'lok'e esplor'program'o'n pri la soci'ologi'o de scienc'o kaj teknologi'o.

Mal'dekstr'ul'o'j

En tiu universitat'o, sur la teren'o de la kultur'a-politik'a aktiv'ad'o, li komenc'e prov'is kamarad'i kun ali'a'j mal'dekstr'ul'o'j, sed konstat'is, ke la mal'dekstr'a'n student'ar'o'n reg'as alt'kast'an'o'j. Rohith tial al'iĝ'is al AS'A, dal'it'a organiz'aĵ'o inspir'it'a de d - ro Ambedkar. Sub li'a gvid'ad'o, tiu asoci'o vigl'e funkci'is, kio aspekt'is minac'a al la dekstr'a student'a organiz'aĵ'o, sponsor'at'a de la nun'a reg'ist'ar'o.

Komenc'e de aŭgust'o AS'A aranĝ'is la prezent'ad'o'n de dokument'a film'o. Tiu analiz'as la sang'a'n konflikt'o'n de 2013 inter hindu'o'j kaj islam'an'o'j en Muzaffarnagar kaj trov'as kulp'a'j ĉiu'j'n politik'a'j'n parti'o'j'n, precip'e la parti'o'n BJP nun reg'ant'a'n. La BJP -lig'it'a student'a organiz'aĵ'o ABVP per'fort'e dis'romp'is la prezent'ad'o'n de tiu film'o. AS'A protest'is pri ĝi'a atak'o.

La prezid'ant'o de ABVP, Susheel Kumar, afiŝ'is en Facebook, nom'ant'e la AS'A-an'o'j'n gangster'o'j. Mult'a'j AS'A-an'o'j, inkluziv'e de Rohith Vemula, ir'is al li'a ĉambr'o kaj, en la ĉe'est'o de sekur'ec'o-stab'an'o'j, pet'is de li skrib'a'n pardon'pet'o'n.

Re'pri'pens'o

Susheel Kumar post'e plend'is, ke la AS'A-an'o'j bat'is li'n. La administraci'o la 3an de septembr'o 2015, suspend'is Rohith kaj tri ali'a'j'n dal'it'a'j'n student'o'j'n, tamen post re'pri'pens'o – ĉar la akuz'o montr'iĝ'is ne'pruv'ebl'a – la 11an de septembr'o re'tir'is la suspend'o'n.

Nov'a rektor'o proksim'a al BJP, Apparao Podile, ek'ofic'int'e la 22an de septembr'o, 2015, ricev'ad'is leter'o'j'n el deput'it'o'j kaj ministr'o'j de BJP insist'ant'a'j'n, ke li tamen pun'u la dal'it'a'j'n student'o'j'n.

Li'a administraci'o la 16an de decembr'o 2015 decid'is pun'i Rohith kaj kvar ali'a'j'n dal'it'o'j'n laŭ kurioz'a metod'o: ili rajt'u plu stud'i, bibliotek'um'i, seminari'i, tamen ne rajt'u loĝ'i/manĝ'i en la student'a'j loĝ'ej'o'j/manĝ'ej'o'j. Ĉi tiu metod'o uz'is la il'ar'o'n de modern'a instituci'o por konstern'e paŭs'i iu'j'n trajt'o'j'n de la klasik'a hindu'a ostracism'o kontraŭ la dal'it'o'j.

Tend'o'j

Tiu'j student'o'j, tra'nokt'ant'e en tend'o'j sur universitat'a'j gazon'o'j, protest'ad'is kontraŭ tiu ĉi decid'o. Dum plur'a'j monat'o'j, la universitat'o blok'is ili'a'n stipendi'o'n. Dal'it'o'j, kies famili'o'j ne hav'as fort'a'n financ'a'n baz'o'n, mal'facil'e el'ten'as tia'n sieĝ'o'n.

En decembr'o Rohith skrib'is leter'o'n al la rektor'o, propon'ant'e, ke temp'e de la akcept'o de dal'it'a'j student'o'j en la universitat'o'n la rektor'o bon'vol'u donac'i al ili venen'o'n. La rektor'o ne respond'is.

Antaŭ si'a si'n'mort'ig'o en la 17 a de januar'o 2016, Rohith verk'is leter'o'n emfaz'ant'a'n, ke li'a'n stipendi'o'n por la ĵus'a'j sep monat'o'j oni bon'vol'u pag'i al li'a patr'in'o. Ebl'e por facil'ig'i la akcept'o'n de tiu financ'a pet'o, li pet'is, ke neniu ĝen'u li'a'j'n „amik'o'j'n aŭ mal'amik'o'j'n”

Poet'o

Li'a spert'o kiel poet'o kaj verk'ist'o aper'as en la format'o de li'a antaŭ'mort'a leter'o. Tie Rohith dir'as, ke li ambici'is est'i scienc-popular'ig'a aŭtor'o kiel Carl Sag'a'n, sed ke li fin'fin'e est'os kon'at'a nur kiel la verk'int'o de tiu ĉi not'o pri si'n'mort'ig'o. Li vol'is verk'i pri la stel'o'j, kaj nun esper'as spirit'e ĝis'vetur'i la stel'o'j'n – spirit'e, ĉar kiel ateist'o li lucid'e al'front'as si'a'n fin'o'n kun plen'a kompren'o, ke en neniu form'o li mem persist'os preter tiu sojl'o.

Tiu ĉi si'n'mort'ig'o de intelekt'e relief'a dal'it'o, kiu ankaŭ est'is poet'o, post tut'a seri'o da simil'a'j si'n'mort'ig'o'j en tiu kaj ali'a'j universitat'o'j, romp'is dig'o'n. Okaz'is tut'land'a'j protest'o'j. Oficial'a enket'o provizor'e kulp'ig'is la universitat'a'n administraci'o'n. Komenc'iĝ'is formal'a'j proced'o'j por pri'stud'i la kondut'o'n de la rektor'o Apparao, kiu pren'is long'a'n for'permes'o'n.

Slogan'o'j

Dum'e la dekstr'a'j fort'o'j turn'is la atent'o'n al ali'a'j eduk'ej'o'j. Ili komenc'is en la ĉef'urb'o Delhi'o, kie en februar'o la polic'o arest'is la mal'dekstr'a'n student'o'n Kanhaiya Kumar. Tiu estr'as la student'a'n unu'iĝ'o'n de la universitat'o Ĝavaharlal Nehru kaj est'is respond'ec'ig'it'a pri tio, ke dum kultur'a-politik'a program'o iu'j student'o'j kri'is slogan'o'j'n „kontraŭ'naci'a'j'n”.

Tie kaj en la alt'lern'ej'o Ferguson en Pun'e, la dekstr'a'j student'a'j organiz'aĵ'o'j rol'is kvazaŭ send'it'o'j de la reg'ist'ar'o. En la universitat'o de Alahabad la dekstr'a rektor'o minac'is la mal'dekstr'a'n gvid'ant'in'o'n de la student'a unu'iĝ'o pri suspend'o kaj eventual'a el'pel'o el la universitat'o.

La polus'iĝ'int'a student'a komun'um'o en la universitat'o de Hajderabado, malgraŭ ĉi tiu mal'bon'iĝ'int'a etos'o en la tut'a land'o, tamen jam komenc'is iom re'san'iĝ'i de la propr'a'j vund'o'j, kiam abrupt'e la 22an de mart'o la re'instal'iĝ'o de la rektor'o Apparao de'nov'e frakas'is la pac'o'n.

Apog'em'o

De la fakt'o, ke la proces'o kontraŭ li sub la Leĝ'o de Prevent'ad'o de Atenc'o'j kontraŭ List'ig'it'a'j Kast'o'j ne progres'as (pro la mal'volont'o de la reg'ist'ar'o de la guberni'o Telangana arest'i li'n kaj lanĉ'i jur'a'j'n paŝ'o'j'n sur'baz'e de la akuz'o), Apparao konklud'is, ke li pov'as kalkul'i pri silent'a apog'em'o ĉe la guberni'a reg'ist'ar'o.

Tial Apparao en'vok'is polic'an'o'j'n kaj arest'ig'is du instru'ist'o'j'n kaj 25 student'o'j'n, plej'part'e dal'it'a'j'n. Li'a administraci'o koluzi'e kun simpati'ant'o'j inter la teknik'a'j kaj mastr'um'a'j stab'an'o'j sen'ig'is dum du tag'o'j ĉiu'j'n student'o'j'n (ne nur la laŭ ili kulp'a'j'n) je manĝ'aĵ'o'j, akv'o, Inter'ret'o, al'ir'o al la mon'maŝin'o'j, kaj la rajt'o kuir'i sur la gazon'o'j por solv'i la kriz'o'n.

Student'o'n tie kuir'ant'a'n la polic'an'o'j brutal'e bat'is. La administraci'o krom'e ferm'is la pord'eg'o'j'n de la universitat'o por mal'help'i, ke ekster'ul'o'j en'ven'u por liver'i manĝ'aĵ'o'n aŭ akv'o'n al la sieĝ'at'a'j student'o'j. Ĉi tiu'n sen'precedenc'a'n agres'o'n kondamn'is hom'rajt'a'j organiz'aĵ'o'j. La arest'it'o'j est'as kontraŭ'kaŭci'e liber'ig'it'a'j.

Agres'o

Tamen la administraci'o, apog'at'e de la federaci'a reg'ist'ar'o, nek pri'pent'as nek bedaŭr'as si'a'n agres'o'n, sed daŭr'ig'as la sieĝ'a'n stat'o'n ĉe la pord'eg'o'j. Oni konstat'as mal'streĉ'iĝ'o'n nur ĉe la intern'a'j liver'o'j: la student'loĝ'ej'a'j kaf'ej'o'j de'nov'e funkci'as, sam'e kiel Inter'ret'o.

La ĉef'e alt'kast'a funkci'ul'ar'o de la universitat'o'j en la nun'temp'a Barat'o jam de jar'dek'o'j mal'favor'e re'ag'as al la pli'grand'iĝ'int'a'j vic'o'j de la dal'it'o'j kaj ali'a'j eks'viktim'a'j popol'tavol'o'j inter la student'o'j. La feroc'iĝ'int'a agres'em'o est'as nov'a simptom'o, lig'it'a al la ekstrem'a karakter'o de la nun'a reg'ist'ar'o en Delhi'o.

La rezist'mov'ad'o'n kontraŭ ĉi tiu agres'o gvid'as en la universitat'o Ĝavaharlal Nehru la tradici'e mal'dekstr'a'j organiz'aĵ'o'j. En la universitat'o de Hajderabado tem'as pri tiu dal'it'a asoci'o, al kiu Rohith Vemula turn'is si'n post sen'rev'iĝ'o pri la mal'dekstr'o.

Rakont'o

La prem'o de la dekstr'o kre'as nov'a'n ĥemi'o'n inter la divers'a'j rezist'ant'ar'o'j, kun sekv'o'j ankoraŭ ne prognoz'ebl'a'j. La inter'naci'e papag'at'a rakont'o de industri'a progres'eg'o en Barat'o don'as tia'n prestiĝ'o'n al ĝi'a reg'ist'ar'o, ke la mond'a'j amas'komunik'il'o'j elekt'as ne atent'i la ombr'o'n sub tiu lamp'o, alianc'a kun la sub'prem'em'a'j reg'ant'o'j de ali'a'j land'o'j.

Eĉ kiam Rit'a Izsák - Ndiaye, la special'a raport'ist'o pri mal'pli'mult'o'j al la Hom'rajt'a Konsili'o de UN, menci'as en si'a raport'o en 2016 la persist'a'n diskriminaci'ad'o'n kontraŭ dal'it'o'j en Barat'o, la mond'a'j amas'komunik'il'o'j bedaŭr'ind'e ne met'as sub la lupe'o'n ĉi tiu'n form'o'n de diskriminaci'o, kiu sabot'as la funkci'ad'o'n de demokrati'a'j soci'o'j.

Probal DASGUPTA
korespond'ant'o de MONAT'O en Barat'o


Ĵurnal'ist'o kaj aktiv'ul'o por hom'a'j rajt'o'j, Teesta Setalvad (star'ant'a mal'dekstr'e), kun student'o'j kaj parlament'an'o'j ĉe la pord'o'j de la universitat'o de Hajderabado. Fot'o: OJAS SHETTY

Mort'is et'a lingv'o, mort'is eg'a kultur'o

KANAD'O

Mort'is et'a lingv'o, mort'is eg'a kultur'o

En februar'o 2016 mort'is 89-jar'a vir'o, kies nom'o est'is Alb'a'n Michael. Kiu li est'is? Tem'as pri la last'a parol'ant'o de nuchatlaht , lingv'o de la kanad'a insul'o Nootka [ nutka ]. Kiel kaj kial la tie'a'j hom'o'j perd'is la kapabl'o'n parol'i la idiom'o'n de si'a propr'a loĝ'lok'o?

Mar'kol'o

La insul'o Nootka kaj la sam'nom'a mar'kol'o situ'as ĉe la nord-okcident'a bord'o de Vankuver-insul'o en la tiel nom'at'a Brit'a Kolumbi'o. Inter 1774 kaj 1778 al'ven'is esplor'ist'o'j el Hispani'o kaj Angli'o: grand'vel'a'j'n galion'o'j'n ili util'ig'is kiel vetur'il'o'j'n. Por la indiĝen'a'j loĝ'ant'o'j tio est'is kvazaŭ oni spert'us la al'ven'o'n de ekster'ter'an'o'j el kosm'o'ŝip'o'j.

Eŭrop'a mond'o

La eŭrop'an'o'j ja ating'is la nord'a'n Pacifik'o'n sam'kiel ali'mond'an'o'j, kaj ili al'port'is variol'o'n, kiu laŭ kalkul'o'j mort'ig'is 75 el'cent'o'j'n de la indiĝen'o'j. Ili intenc'e vol'is pli'grand'ig'i si'a'j'n imperi'o'j'n kaj eksport'i si'a'n urb'ec'a'n mond'o'n: milit'o'j'n, filozofi'a'j'n kaj religi'a'j'n debat'o'j'n, ide'o'j'n, kiel tiu'j de Je'a'n- Jacques Rousseau, Volter'o, Erasm'o, John Locke, Neŭton'o kaj Galilej'o. Ili ven'is de mond'o, kie jam reg'is am'as-komunik'ad'o, dank'e al ili'a'j skrib'it'a'j lingv'o'j, kiu'j, dum pli ol tri'cent jar'o'j, jam est'is ekspluat'int'a'j la invent'o'n de la gutenberg'a pres'il'o. Sur'paper'a'j simbol'o'j ŝajn'is don'i pli'a'n signif'o'n al ili'a sur'ter'a viv'o, far'it'a de agronomi'o kaj beletr'a civilizaci'o.

Indiĝen'a mond'o

La popol'o de Nootka viv'is kaj percept'is sen iu'j ajn skrib'it'a'j simbol'o'j la sur'ter'a'n viv'o'n. Ili'a ĉas'ist'a viv'manier'o profund'e fremd'is por la eŭrop'an'o'j. Tamen, ĉas'ant'e kaj kolekt'ant'e, la lok'a'j loĝ'ant'o'j iu'manier'e leg'ad'is per ne'skrib'it'a lingv'o. Ĉiu'lok'e, ĉirkaŭ si, oni iel leg'ad'is la sent'ebl'a'n mond'o'n, kiu parol'ad'is psik'e, praktik'e, ter-simbol'e en rok'o'j, vent'o'j, mont'o'j, arb'o'j, sezon'o'j, blek'o'j de alk'o'j, urs'o'j, pum'o'j kaj agl'o'j. Tradici'a'j buŝ'a'j rakont'o'j instru'ad'is la hom'o'j'n pri la mond'o. La indiĝen'o'j vag'ad'is laŭ'sezon'e inter vilaĝ'o'j por fiŝ'kapt'i aŭ ĉas'i.

Kultur'o

Kultur'e ili reg'ad'is si'n per hered'a'j dinasti'o'j kaj klan'o'j, tiel kre'ant'e ĉiom ind'a'n kultur'o'n, kies ingredienc'o'j est'is muzik'o, danc'o, kant'o'j, grand'a'j kanu'o'j, tip'a'j vest'aĵ'o'j, iu arkitektur'o baz'it'a sur lign'a'j dom'o'j kaj gravur'it'a'j pra'av'a'j totem'o'j. Ili'a viv'si'n'ten'o antaŭ la natur'a'j kre'it'aĵ'o'j, rigard'at'a'j kiel egal'a'j partner'o'j en la komun'a viv'medi'o, el'vok'is antaŭ'temp'e la modern'a'j'n koncept'o'j'n de ĝis'ost'a'j ekolog'o'j. Ĉiu'n viv'o'n, ĉies viv'o'n oni sent'is kiel sankt'a'n kaj valor'a'n en si mem, en'kadr'e de inter'plekt'it'a inter'de'pend'ec'o.

Kultur'a genocid'o

Plej'part'e la eŭrop'an'o'j sent'is si'n kultur'e super'a'j. Ili'a agrikultur'a, scienc'a, fiks-hejm'a, urb'ec'a civilizaci'o ne est'is akord'ig'ebl'a kun tiu de ĉas'ist'a, vag'em'a soci'o, kies viv'manier'o est'is do ne'kompren'ebl'a. Pri la pens'manier'o de hom'o'j, kiu'j komun'e kolekt'as kaj ĉas'as, la eŭrop'an'o'j tiam ne plu hav'is memor'o'j'n. Taks'ant'e la indiĝen'o'j'n kiel ne'kultur'it'a'j'n sovaĝ'ul'o'j'n, oni ĉiu'manier'e mal'permes'is al la indiĝen'o'j, kiu'j post'viv'is la epidemi'o'n de variol'o, plu'a'n praktik'ad'o'n de la propr'a kultur'o. For'ig'o de la de'nask'a lingv'o est'is la unu'a inter la doktrin'o'j de kultur'a genocid'o. Anstataŭ'ig'o de la indiĝen'a „sankt'a natur'ism'o” per krist'an'ism'o est'is la du'a.

Rakont'o'j

Post la mort'o de si'a patr'o Alb'a'n Michael pov'is parol'i nur al si mem. La kultur'a'j interpret'o'j pri la natur'a medi'o, la histori'a'j rakont'o'j de la pas'int'ec'o nun est'as perd'it'a'j. Li'a'n voĉ'o'n oni registr'is, kaj li'a'n lingv'o'n oni instru'as. Sed bedaŭr'ind'e hom'o'j plej'part'e lern'as nur kelk'a'j'n salut'o'j'n kaj ceremoni'aĵ'o'j'n.

Wallace GeorgeD'U TEMPL'E
korespond'ant'o de MONAT'O en Kanad'o
Tro da opini'o'j

Leter'o'j

Tro da opini'o'j

Leg'ant'e MONAT'O n mi last'a'temp'e oft'e konstat'is, ke est'as en ĝi'a'j artikol'o'j tro da opini'o kaj mal'tro da inform'o. Ne interes'as mi'n ek'sci'i de iu, ke li opini'as la si'a'land'a'n reg'ist'ar'o'n idiot'a, sed mi vol'as hav'i fid'ind'a'j'n inform'o'j'n pri la koncern'a land'o, ĝi'a'j situaci'o kaj problem'o'j.

Wolfram Rohloff
Germani'o
Oni'dir'o'j kaj grav'a'j erar'o'j

Oni'dir'o'j kaj grav'a'j erar'o'j

Kiam mi ek'leg'is la titol'o'n German'a'j defend'preĝ'ej'o'j en Rumani'o (MONAT'O 2016/03, p. 22), mi ĝoj'is, ĉar mi stud'is en Rumani'o ( Hermannstadt / Sibiu) teologi'o'n kaj oft'e vizit'as tiu'n bel'eg'a'n land'o'n. Leg'int'e tamen mi ne plu ĝoj'is. Sam'e kiel Franz -Georg Rössler mi bedaŭr'as la grand'a'n mal'kresk'o'n de la german'a minoritat'o post 1989. Tamen la minoritat'o ankaŭ hodiaŭ viv'as kaj eĉ hav'as german'lingv'a'j'n infan'ĝarden'o'j'n, lern'ej'o'j'n kaj paroĥ'o'j'n en mult'a'j urb'et'o'j kaj urb'o'j en Transilvani'o.

Ĉagren'is mi'n, ke la artikol'o re'don'as oni'dir'o'j'n kaj grav'a'j'n erar'o'j'n, ekzempl'e „Inter ili (la iam 300 nun maksimum'e 150 defend'o'preĝ'ej'o'j) oni prezent'as turism'e kaj muze'e ankoraŭ ses.” Tio ne ver'as. Vi pov'as vizit'i preskaŭ ĉiu'n defend'o'preĝ'ej'o'n. En mult'a'j est'as ankaŭ mal'grand'a ekspozici'o. Ekzist'as eĉ voj'o'j por migr'ant'o'j kun voj'sign'o'j, map'o'j, insign'o'j kaj ali'a'j turism'a'j help'il'o'j.

Wolfram Rohloff
Germani'o
Pardon'o'n, panj'o. Jam ne el'ten'ebl'as.

JAPANI'O

„Pardon'o'n, panj'o. Jam ne el'ten'ebl'as.”

Ek'de 1954, kiam en Japani'o est'is registr'it'a'j 3081 murd'o'j, konstant'e fal'is tiu ĉi nombr'o, kiu en 2013 ating'is mal'pli ol 1000. La nov'aĵ'o bon'ven'as, sed la mal'mult'iĝ'o pri'lum'as ali'flank'e grav'a'n problem'o'n en la nun'temp'a Japani'o.

Pli ol du'on'o de la nun'a'j murd'o'j – 53,5 % en 2013 – okaz'as inter famili'an'o'j. La absolut'a nombr'o de en'famili'a'j murd'o'j ne tiom kresk'is, sed kontrast'e al la fal'o de ali'spec'a'j mort'ig'o'j la proporci'o okul'frap'as.

En'famili'a'j mort'ig'o'j oft'as en mit'o'j, sankt'a'j skrib'aĵ'o'j, histori'a'j rakont'o'j kaj literatur'o'j: fil'o'j kaj patr'o'j, patr'in'o'j kaj infan'o'j, pli aĝ'a'j frat'o'j kaj mal'pli aĝ'a'j frat'o'j, edz'o'j kaj edz'in'o'j ktp. Psikolog'o'j klar'ig'as, ke famili'an'o'j ĝeneral'e situ'as fizik'e kaj psik'e proksim'e unu al la ali'a, kaj tial mult'o'n dezir'as de la ali'a'j an'o'j.

Ekstrem'a

Se tiu ĉi dezir'ad'o ne est'as plen'um'at'a, re'ag'o foj'foj'e far'iĝ'as ekstrem'a. Ĉi tiu fenomen'o est'as universal'a. Ebl'e tamen ĉiu naci'o aŭ soci'o hav'as si'a'j'n propr'a'j'n spec'o'j'n de krim'o'j kaj mort'ig'o'j.

En Japani'o est'is long'e kon'at'a'j murd'o'j de infan'et'o'j far'e de patr'in'o'j. Bastard'a'j infan'o'j en mult'a'j okaz'o'j ne pov'is ricev'i financ'a'n aŭ vart'a'n help'o'n de la patr'o'j: tial si'a'n infan'et'o'n mort'ig'is la patr'in'o.

Demenc'a'j

Nov'a fenomen'o koncern'as ge'mal'jun'ul'o'j'n. Famili'an'o'j trov'as si'n ne plu kapabl'a'j pri'zorg'i mal'san'e kaduk'iĝ'ant'a'j'n, foj'foj'e demenc'a'j'n, mal'jun'a'j'n parenc'o'j'n. Ekzempl'e, 74-jar'aĝ'a vir'o mort'ig'is si'a'n 92-jar'aĝ'a'n patr'in'o'n, kiu'n li sol'a pri'zorg'is. Li mesaĝ'is: „Pardon'o'n, panj'o. Jam ne el'ten'ebl'as.”

Fak'ul'o'j pri famili'a'j problem'o'j kaj soci'a bon'fart'o opini'as, ke la reg'ist'ar'o, municip'o'j, ali'a'j instituci'o'j kaj volont'ul'a'j grup'o'j inter'ven'u. Tiu'j financ'e kaj ali'manier'e help'u tiu'j'n, kiu'j nur mal'facil'e pri'zorg'as parenc'o'j'n, ĉu jun'a'j'n, ĉu mal'jun'a'j'n.

Dekstr'a'j

Mal'favor'e re'ag'is la reg'ist'ar'o, part'e pro la kost'o por konstru'i vart'ej'o'j'n, part'e pro ideologi'o pri la valor'o de la famili'o. La ĉef'ministr'o, Abe Ŝinzo, li'a Liberal-Demokrati'a Parti'o kaj dekstr'a'j kaj religi'a'j grup'o'j, kiu'j li'n sub'ten'as, opini'as, ke ŝanĝ'i la konstituci'o'n solv'os la problem'o'n.

En'famili'a'j murd'o'j, ili argument'as, font'as el la konstituci'o, kiu neglekt'as famili'o'j'n kaj sub'strek'as individu'o'j'n kaj ili'a'j'n rajt'o'j'n. Ili propon'as al'don'i artikol'o'n: „Famili'an'o'j dev'as help'i unu la ali'a'n.”

En 2010 Abe dir'is, ke „infan'vart'ad'o far'e de la soci'o” baz'iĝ'as sur la ideologi'o de „liber'ig'o de individu'o'j el famili'o'j”, kio'n real'e praktik'is Pol Pot en Kamboĝ'o. Rezult'e nask'iĝ'as mizer'a soci'o.

Dev'ig'at'a'j

La japan'a juĝ'ist'ar'o ŝajn'e sub'ten'as tradici'a'j'n famili'a'j'n valor'o'j'n. Kort'um'o decid'is last'a'temp'e, ke la civil'a jur'o, kiu postul'as sam'a'n famili'a'n nom'o'n de ge'edz'o'j, ne atenc'as baz'a'n hom'rajt'o'n. Tio ne kontent'ig'is edz'in'o'j'n dev'ig'at'a'j'n rezign'i pri si'a'j famili'a'j nom'o'j. La kort'um'o opini'is, ke ge'edz'o'j kun mal'sam'a'j nom'o'j mal'fort'ig'as la tradici'a'n famili'a'n lig'o'n.

En ali'a kaz'o fer'voj'a kompani'o vol'is, ke la famili'o de demenc'ul'o, kiu vag'is sur la trak'o'j'n kaj est'is sur'vetur'it'a de trajn'o, pag'u kompens'o'n pro la damaĝ'o'j kaŭz'it'a'j al la kompani'o. La kort'um'o ne akcept'is la respond'ec'o'n de la famili'an'o'j, tamen klar'ig'is, ke sub ali'a'j cirkonstanc'o'j pov'us est'i, ke oni ja kompens'u la kompani'o'n.

La verdikt'o mal'trankvil'ig'is tiu'j'n, kiu'j hejm'e vart'as famili'an'o'j'n. Ŝajn'as, ke ju pli zorg'e ili vart'as, des pli ili respond'ec'as.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Flug'e en la rekord'o'j'n

SPORT'O

Flug'e en la rekord'o'j'n

Sen'dub'e la ĉef'a sport'o en Sloveni'o est'as ski'ad'o. La land'o est'as du-tri'on'e alp'a-mont'ar'a kaj preskaŭ ĉiu'j san'a'j ge'jun'ul'o'j sci'as ski'i.

Dum dek'o da jar'o'j sloven'a'j ski'ist'o'j hav'is bon'a'j'n rezult'o'j'n en klasik'a'j spec'o'j de la Mond'a Pokal'o de Alp'a Ski'ad'o (slalom'o, grand'slalom'o ktp). La pint'o'n ating'is la ski'ist'in'o Tin'a Maze. En 2014 ŝi iĝ'is mond'a ĉampion'o sum'e en ĉiu'j fak'o'j de la Mond'a Pokal'o de Alp'a Ski'ad'o, kun rekord'a nombr'o de poent'o'j neniam antaŭ'e ating'it'a.

Salt'o'j

Ĉi-jar'e si'n prezent'is nov'a nom'o en ali'a ski'vet'kur'o – ski'a'j flug'o'j, fak'o de pli ol 200-metr'a'j salt'o'j. Fin'e de la sezon'o, en mart'o, Peter Prevc iĝ'is mond'a ĉampion'o, kaj, kiel Tin'a Maze, ating'is absolut'a'n rekord'o'n kun en'tut'e 2303 poent'o'j, pli ol iu ajn antaŭ li.

La 23-jar'aĝ'ul'o, kiu nask'iĝ'is kaj viv'as en vilaĝ'o en nord'a Sloveni'o, akr'ig'is ali'a'j'n rekord'o'j'n. Li flug'is 250 metr'o'j'n kaj venk'is en si'a unu'nur'a sezon'o 15 foj'o'j'n. Li ating'is la unu'a'n lok'o'n ankaŭ en la t. n. nov'jar'a Turne'o de Kvar Ski'flug'ej'o'j, kiu okaz'as en Germani'o kaj Aŭstri'o. Supoz'ebl'e nun atend'as li'n riĉ'a karier'o.

Prevc de'ven'as de famili'o kun du frat'o'j kaj du frat'in'o'j. Ankaŭ ambaŭ frat'o'j ski'flug'as. La 17-jar'aĝ'a Dom'e'n jam aparten'as al la mond'a elit'o, ĉar ĉi-sezon'e li rang'iĝ'is 14 a en la mond'o.

Zlatko TIŠLJAR
korespond'ant'o de MONAT'O en Kroati'o
Manĝ'ebl'a plag'o

EKOLOGI'O

Manĝ'ebl'a plag'o

De'pend'e de la veter'o ebl'as observ'i mult'e da fiŝ'kapt'ist'o'j sur la bord'o'j de la river'o Tamiz'o en sud'a Angli'o. Plej'part'e tem'as pri hobi'a'j fiŝ'kapt'ist'o'j. Abund'as ĉ. 125 fiŝ'o'speci'o'j en akv'o'j deklar'it'a'j en 1957 biologi'e mort'a'j.

Re'ven'is al Tamiz'o ekzempl'e trut'o'j kaj salm'o'j, kaj antaŭ kelk'a'j jar'o'j est'is en'konduk'it'a'j i. a. perk'o'j kaj kankr'o'j. Tamen malgraŭ tio, ke la river'o nun pli pur'as ol antaŭ 200 jar'o'j, ne for'est'as problem'o'j.

Kultiv'ad'o

En la 1970 aj est'is en'akv'ig'it'a pro komerc'a'j kial'o'j nov'a kankr'o-speci'o, la amerik'a signal'a kankr'o ( Pacifastacus leniusculus ). Oni atend'is, ke ĝi'a kultiv'ad'o est'os komerc'e sukces'a.

Tamen ne ven'is profit'o'j – mal'e, mal'san'o. La nov'ul'o al'port'is t. n. kankr'a'n pest'o'n, kiu ne efik'is sur ĝi'n mem sed sur la indiĝen'a'n blank-ung'a'n kankr'o'n ( Austropotamobius pallipes ). Krom'e pro si'a'j tunel'et'o'j ĝi sub'fos'as river'o- kaj kanal'o-bord'o'j'n. En 2011 la brit'a akv'o'voj'o-instanc'o ( British Waterways ) lanĉ'is 250 000-pund'a'n projekt'o'n por ek'ripar'i bord'o'j'n.

Kaf'ej'o

Por prov'i solv'i la problem'o'n entrepren'ist'o, Bob Ring, decid'is kapt'ad'i la signal'a'j'n kankr'o'j'n kaj ili'n vend'i al restoraci'o'j. Kankr'o- Bob, kiel li nom'is si'n, kre'is ankaŭ mov'ebl'a'n kaf'ej'o'n, en kiu li atent'as pri la ekologi'a problem'o, sam'temp'e ofert'ant'e bon'gust'a'j'n kankr'o-plad'o'j'n.

Tamen mult'a'j kankr'o'j est'as en'port'it'a'j el Ĉini'o. Ankoraŭ ne est'as for'ig'it'a la minac'o de la signal-kankr'o, kiu ŝajn'e, malgraŭ la klopod'o'j de Kankr'o- Bob kaj ali'a'j, pli kaj pli dis'vast'iĝ'as.

Jens SPILLNER
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o
Cement'o - kaj mal'konsent'o

INDONEZI'O

Cement'o - kaj mal'konsent'o

Protest'is en april'o naŭ vir'in'o'j el la urb'o Kendeng, centr'a Jav'o, Indonezi'o, antaŭ la prezid'ant'a palac'o en la ĉef'urb'o, Ĝakart'o, pro konstru'ad'o de cement-fabrik'o en ili'a urb'o.

Ili dir'is, ke la fabrik'o en'danĝer'ig'os la ĉirkaŭ'aĵ'o'n kaj la medi'o'n, kaj ke kultiv'ist'o'j perd'os si'a'n labor'o'n. Tamen ili protest'is laŭ ne'kutim'a manier'o: ili met'is si'a'j'n pied'o'j'n en cement'o'n kiel simbol'o, ke kultiv'ist'o'j est'os mal'liber'ig'it'a'j pro la fabrik'o.

Ĉirkaŭ la karst'a region'o Kendeng viv'as kred'ant'o'j de la samin -filozofi'o. Ĝi est'as tradici'a kred'o kontraŭ'kapital'ism'a. Adept'o'j rajt'as nur kultiv'i kaj ili viv'as tradici'e, uz'ant'e la natur'a'j'n krud'material'o'j'n por si'n viv'ten'i. Kvankam la kred'o ne est'as oficial'e agnosk'it'a, la indonezi'a leĝ'o permes'as la rajt'o'n ajn'manier'e kred'i.

Kultur'a'j hered'aĵ'o'j

En la region'o est'as bel'a natur'a pejzaĝ'o, freŝ'a grund'akv'o, kaj kultur'a'j hered'aĵ'o'j. Do la loĝ'ant'ar'o konsent'as, ke oni dev'as protekt'i la region'o'n, ne nur pro la tradici'a viv'ten'ad'o de la popol'o sed ankaŭ pro la medi'o kaj kultur'o.

Tamen la komerc'ist'o'j hav'as ali'a'n vid'punkt'o'n. La riĉ'a natur'a krud'material'o en la region'o est'as ekspluat'ind'a kaj cement-fabrik'o la plej bon'a opci'o. Unu'e oni mal'akcept'is la propon'o'n pro medi'a'j kial'o'j, sed fin'fin'e la lok'a reg'ist'ar'o ĝi'n permes'is. Oni suspekt'as, ke la firma'o sub'aĉet'is la politik'ist'o'j'n. Fakt'e raport'o de la indonezi'a medi'o-forum'o WALHI montr'is, ke la Kendeng -region'o mal'taŭg'as por konstru'i fabrik'o'n.

Mon'o perd'iĝ'as

Por ŝanĝ'i la popol'a'n vid'punkt'o'n, la firma'o promes'is prosper'a'n viv'o'n pro la konstru'ad'o de la fabrik'o. Tamen la samin -an'o'j, kiu'j viv'as simpl'e, ne bezon'as pli'a'n prosper'o'n. Por ili sufiĉ'as la natur'o kaj mon'o'n ili ne bezon'as. Ili'a princip'o tekst'as: „Mon'o perd'iĝ'os, sed la natur'o neniam perd'iĝ'os”.

Krom'e ili ne vol'as far'iĝ'i labor'ist'o'j en la fabrik'o, ĉar tio kontraŭ'as ili'a'n kred'o'n. Ili opini'as ankaŭ, ke la fabrik'o kaŭz'as problem'o'j'n al „la patr'in'o”, antropomorf'ism'o por la natur'o kaj la di'in'o de la kred'ant'o'j.

Malgraŭ ĉio, la fabrik'o nun est'as konstru'at'a. Kaj do, ĉar la prezid'ant'o, Joko Widodo [ ĝoko ŭidodo ], pli bon'e kon'at'a kiel Jokowi [ ĝokoŭi ], promes'is en si'a elekt'o-kampanj'o sub'ten'i la mal'riĉ'ul'o'j'n, se ili hav'as problem'o'n, la kultiv'ist'in'o'j protest'is antaŭ la prezid'ant'a palac'o.

Grand'a pen'o

Fakt'e la protest'o'j daŭr'as jam pli ol unu jar'o'n. La kultiv'ist'o'j marŝ'is 122 kilo'metr'o'j'n por montr'i la grand'a'n pen'o'n batal'i kontraŭ la fi'riĉ'ul'o'j. La kultiv'ist'in'o'j tend'um'is ĉe la en'ir'ej'o de la fabrik'o por mal'permes'i en- kaj el-ir'ad'o'n.

Ĝeneral'e la popol'o sub'ten'as la ag'ad'o'n de la vir'in'o'j. Tamen argument'as ali'a'j, ke la fabrik'o favor'e efik'os sur la ekonomi'o'n. La naci'a komision'o pri hom'a'j rajt'o'j bedaŭr'is la protest'o'n antaŭ la prezid'ant'a palac'o sed esper'is, ke la reg'ist'ar'o baldaŭ solv'os la problem'o'n.

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o


La protest'ant'a'j kultiv'ist'in'o'j en tradici'a jav'a vest'aĵ'o. Fot'o: KEL'AN'A R. KHATULISTIWA, DIVAR AKBAR


La vir'in'o'j met'as si'a'j'n pied'o'j'n en cement'o'n. Fot'o: KEL'AN'A R. KHATULISTIWA, DIVAR AKBAR


La kultiv'ist'in'o'j pro sekur'ec'o sur'hav'as bandaĝ'o'n sur la pied'o'j. Fot'o: KEL'AN'A R. KHATULISTIWA, DIVAR AKBAR

Neniu insul'o est'as insul'o

El mi'a vid'punkt'o

Neniu insul'o est'as insul'o

Laŭ'dir'e la du plej mult'e'kost'a'j aĵ'o'j, kiu'j'n okcident'ul'o aĉet'os dum si'a viv'o, est'as aŭt'o kaj dom'o. Tiu, kiu sid'as en si'a propr'a hejm'o, kun ekster'e si'a propr'a aŭt'o, atest'os, ke ambaŭ est'as akir'it'a'j nur post semajn'o'j, foj'foj'e monat'o'j, da zorg'a kaj diligent'a esplor'ad'o. Tiel la aĉet'ont'o posed'as laŭ'ebl'e klar'a'n ide'o'n pri la kost'o, la kvalit'o, la plus'o'j kaj la minus'o'j de la aŭt'o aŭ de la dom'o, kiu'n tiu intenc'as aĉet'i.

Tut'e mal'e tamen brit'o'j, kiu'j la 23an de juni'o pov'os part'o'pren'i en referendum'o por decid'i, ĉu ili vol'as rest'i membr'o'j de Eŭrop'a Uni'o. La rezult'o tiel grav'as en la politik'a viv'o de la land'o kiel la elekt'o en la person'a viv'o de nov'a aŭt'o aŭ dom'o. Ĝi decid'os pri la form'o de la nun'a politik'a hejm'o kaj, okaz'e de referendum'a „ne” al EU, la form'o'n de la rilat'o'j kun la najbar'a, EU -dom'o.

Sed – jen la kreten'aĵ'o – brit'o'j posed'as nenia'n ide'o'n pri la efik'o'j de ne'a decid'o. Neniu kun'sid'is kun Brusel'o por diskut'i, kio ebl'os, kio ne ebl'os, okaz'e de ne'a rezult'o. Ĉar, malgraŭ asert'o'j de la ne'em'ul'o'j, ke Briti'o liber'ig'it'a de la brusel'a jug'o pov'os pli efik'e kaj mal'pli kost'e ord'ig'i si'a'j'n afer'o'j'n, la teori'e sen'de'pend'a land'o dev'os ja inter'rilat'i kun la iam'a'j partner'o'j pri ven'ont'a kun'labor'o. La angl'a poet'o John Donne skrib'is: „Neniu hom'o est'as insul'o”. Ebl'as dir'i ankaŭ: „Neniu insul'o est'as insul'o”.

Do ĝis kiu grad'o eŭrop'an'o'j pret'os kun'labor'i, kun'komerc'i, ĉu favor'e, ĉu mal'favor'e, rest'as mister'o. Sam'e la promes'o'j de la ne'em'ul'o'j, ke Aŭstrali'o, Kanad'o, Uson'o kaj ali'a'j ne'eŭrop'uni'a'j ŝtat'o'j komerc'os kun Briti'o (sub'tekst'e: Briti'o flor'os sen Eŭrop'a Uni'o) ne baz'iĝ'as en real'o. Barack Obama, la uson'a prezid'ant'o, vizit'ant'e Briti'o'n, eĉ dir'is, ke ekster EU ĝi ne ricev'os favor'a'n trakt'ad'o'n de Vaŝington'o.

Do ĉio ĉi, la rilat'o'j de „liber'ig'it'a” Briti'o kun EU kaj la ceter'a mond'o, est'os decid'it'a'j post la referendum'o. Ali'vort'e, brit'o'j est'as pet'at'a'j trans'lok'iĝ'i al nov'a dom'o sen ajn'a noci'o, kiel ĝi aspekt'os. Neniu tiel nom'at'a voj'o-map'o, pri kiu oni parol'as oft'e kadr'e de inter'trakt'ad'o'j en Mez-Orient'o ... neniu'j antaŭ'esplor'o'j por skiz'i komun'a'n est'ont'ec'o'n. Neniu program'o, por ke oni sci'u, laŭ kiu'j kriteri'o'j oni komerc'os kun EU, kun'labor'os por kontraŭ'i teror'ism'o'n, batal'os por protekt'i la medi'o'n ktp. Simpl'e blind'a fid'o, ke ĉio ekster EU pli bon'os. Frenez'aĵ'o.

La referendum'o est'os decid'it'a ne sur'baz'e de tord'it'a'j statistik'o'j aŭ du'on'bak'it'a'j asert'o'j flank'e de jes- kaj ne-em'ul'o'j. Ĝi est'os decid'it'a sur'baz'e de emoci'o'j flam'ig'it'a'j plej'part'e de en'migr'ad'o. Brusel'o ne kapabl'as defend'i ni'a'j'n plaĝ'o'j'n kontraŭ „svarm'o'j” (tiel la ĉef'ministr'o, David Cameron) da en'migr'ont'o'j. Nur brit'o'j pov'os tio'n far'i. Do ni en'spez'u ni'a'n mon'o'n ne por sub'ten'i brusel'a'n burokrat'ar'o'n sed brit'a'j'n instituci'o'j'n, ekzempl'e la naci'a'n san'serv'o'n. Potenc'a'j argument'o'j, kiu'j re'son'as ĉe popol'o dum jar'dek'o'j nutr'at'a, eĉ venen'at'a, per kontraŭ'eŭrop'uni'a'j mit'o'j sur la paĝ'o'j de la bulvard'a gazet'ar'o.

Ali'a'j argument'o'j tamen ne aŭd'ebl'as. Argument'o'j kaj ironi'o. Dum la brit'o'j pret'as turn'i la dors'o'n al Brusel'o, kie ili pov'as part'o'pren'i en (ne perfekt'a'j) demokrati'a'j procedur'o'j, ili'a reg'ist'ar'o si'n ĵet'as ĉe la pied'o'j'n de unu'parti'a, apenaŭ (laŭ okcident'a'j kriteri'o'j) demokrati'a ŝtat'o: Ĉini'o. Alt'rapid'a'j trajn'o'j, nukle'a teĥnologi'o ... adiaŭ al Brusel'o, salut'o'n al Pekin'o.

Mal'facil'as prognoz'i la rezult'o'n de la referendum'o. Opini'o-sond'aĵ'o'j indik'as popol'o'n du'o'n-du'on'e divid'it'a'n, sed ne fid'end'as sond'aĵ'o'j, kiu'j dum la last'a'j tut'land'a'j elekt'o'j erar'is. Industri'ist'o'j, intelekt'ul'o'j, estr'o'j de politik'a'j parti'o'j plej'part'e vol'as rest'i ĉe EU. La popol'o, mal'e, ŝajn'e mal'entuziasm'iĝ'as. Kvar leter'o'j el kvin en mi'a lok'a gazet'o, ekzempl'e, indik'as em'o'n el'iĝ'i el EU.

Tiu'j, kiu'j vol'as, ke Briti'o rezign'u pri EU, argument'as, ke ne'a referendum'o-decid'o tiom ŝok'os la uni'o'n, ke, por evit'i ali'a'j'n eks'iĝ'o'j'n, ĝi nepr'e si'n reform'u. Ebl'e jes ... sed bedaŭr'ind'e Briti'o, en tiu okaz'o kondamn'it'a al status'o de flos'ant'a turism'ej'o en la Nord'a Mar'o, ne profit'os. Tro mal'fru'e ...


Paul GUBBINS
La tut'a mond'o est'as (ob)scen'ej'o ...

Libr'o'j

La tut'a mond'o est'as (ob)scen'ej'o ...

Kiam mi ricev'is ret'mesaĝ'o'n, ke MONAT'O serĉ'as recenz'ont'o'n por seri'o el tri bild'rakont'a'j album'o'j, mi volont'e kandidat'iĝ'is kaj kun eg'a sen'pacienc'o atend'is la libr'o'j'n. Ja en kelk'a'j ret'ej'o'j mi leg'is laŭd'o'j'n pri majstr'a'j plen'kolor'a'j bild'o'j, bon'eg'a lingv'aĵ'o, perfekt'a poli'grafi'a form'o ktp. Kaj mi sen'antaŭ'juĝ'e pret'is kun'bedaŭr'i, ke la bild'stri'o'j de Serĝ'o Sir’ est'as mal'pli kon'at'a'j en Esperant'uj'o ol ili merit'us ...

Evident'iĝ'is, ke est'is nenio mal'ver'a en tiu'j laŭd'o'j – la form'o de la album'o'j eĉ super'is mi'a'j'n esper'o'j'n. Bedaŭr'ind'e, ĉiu'j laŭd'ant'o'j iel forges'is menci'i la ver'o'n pri la en'hav'o. Nom'e, ke tem'as pri pornografi'o!


Pornografi'o est'as: Sen'kaŝ'a prezent'o de seks'a volupt'o, amor'a'j ag'o'j, per bild'o'j aŭ per tekst'o (laŭ Ret'a Vort'ar'o) aŭ Reprezent'ad'o de hom'a seks'um'ad'o kun la cel'o est'ig'i seks'a'j'n stimul'o'j'n (laŭ Vikipedio ).

Rimark'u, ke nun mi tut'e ne cel'as polemik'i, ĉu pornografi'o est'as io bon'a, util'a, valor'a, laŭ'leĝ'a ktp. Mi nur postul'as, ke oni vend'u pornografi'aĵ'o'j'n kun la ĝust'a var'ŝild'o!


Mi'a'opini'e pornografi'o pov'us interes'i ĉef'e tiu'j'n, kiu'j ne jam rajt'as aŭ ne plu kapabl'as amor'i, do ili bezon'as io'n anstataŭ'e. Se konsider'i la fakt'o'n, ke en la Esperant'o-mov'ad'o est'as ne'proporci'e mult'a'j jun'ul'o'j kaj mal'jun'ul'o'j, cert'e est'as sufiĉ'e da potencial'a'j klient'o'j por la pornografi'aĵ'o'j de Serĝ'o Sir’. Sed bon'vol'u ne erar'ig'i, ke tem'as pri erotik'o! Cert'e est'as mult'a'j manier'o'j difin'i la diferenc'o'n inter ambaŭ. Mi dir'us jen'e: Erotik'o kiel spic'aĵ'o vek'as seks'a'n apetit'o'n, pornografi'o kiel ĉef'a plad'o iom'et'e vom'ig'as.

Fin'e mi prov'u klar'ig'i kiel la Siroza literatur'o diferenc'as de la serioz'a literatur'o, nu, ekzempl'e kial Serĝ'o Sir’ ne est'as Ŝekspir’:


Ĉe Ŝekspir’ la tut'a mond'o est'as scen'ej'o, kaj ĉiu'j vir'o'j kaj vir'in'o'j simpl'a'j lud'ant'o'j, dum por Serĝ'o Sir’ la tut'a mond'o est'as obscen'ej'o, kaj ĉiu'j vir'o'j kaj vir'in'o'j simpl'a'j amor'ant'o'j. La art'o de Ŝekspir’ ekscit'as la cerb'o'n kaj kor'o'n, kaj la art'o de Serĝ'o Sir’ ekscit'as korp'o'part'o'j'n, kiu'j trov'iĝ'as en pli mal'supr'a'j etaĝ'o'j de la hom'o.

La verk'ar'o de Ŝekspir’ mal'ferm'as horizont'o'j'n, kaj la verk'ar'o de Serĝ'o Sir’ pov'as mal'kaŝ'i maksimum'e punkt'o'n, G -punkt'o'n aŭ ruĝ'a'n punkt'o'n kun la cifer'o'j 18 sur televid'a ekran'o.

Tial Ŝekspir’ est'as literatur'a reĝ'o, kaj Serĝ'o Sir’ – simpl'a porn'o-graf'o.

Marian'a EVLOGIEVA

Serĝ'o Sir’: BoRoKo - Bild'a'j Resum'o'j de Klasik'aĵ'o'j. Eld. SAT- EFK, Pariz'o, 2013. 60 paĝ'o'j..

Serĝ'o Sir’: Varm'a Mez'epok'o - Saga'o en unu prolog'o, tri akt'o'j kaj unu epilog'o. Eld. SAT- EFK, Pariz'o, 2014. 60 paĝ'o'j.

Serĝ'o Sir’: PerVers'e - Kun'bild'a'j vers'aĵ'o'j. Eld. SAT- EFK, Pariz'o, 2013. 60 paĝ'o'j.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Favor'a'j kondiĉ'o'j en centr'a kaj orient'a Eŭrop'o

Ekonomi'o

PROGNOZ'O

Favor'a'j kondiĉ'o'j en centr'a kaj orient'a Eŭrop'o

Se konsider'i la firm'a'n kresk'o'n en la eŭr'o'zon'o, la mal'alt'a'j'n naft'o'prez'o'j'n kaj la fal'ant'a'j'n interez'o'j'n dum la pas'int'a jar'o, la ekonomi'a situaci'o en centr'a kaj orient'a Eŭrop'o ( COE) ankaŭ dum 2016 favor'e evolu'os. La ekonomi'o'j de la EU -membr'o'land'o'j Bulgari'o, Pol'land'o, Rumani'o, Slovaki'o, Ĉeĥi'o kaj Hungari'o kresk'os je pli ol 3 %. Tio'n prognoz'as analiz'o, publik'ig'it'a en CEE Quarterly 1/2016, kvar'on'jar'a period'aĵ'o pri centr'a kaj orient'a Eŭrop'o de la bank'grup'o UniCredit .

La ekonomi'o'j de la land'o'j en tiu region'o konsider'ind'e kresk'os dum 2016 kaj 2017. Sam'temp'e ekzist'as – kun land'o'diferenc'o'j – iu'j risk'o'j kiel geopolitik'a'j streĉ'o'j kaj interez'o-pli'alt'ig'o'j far'e de la uson'a emisi'a bank'o ( Fed ). La jar'o 2015 est'is bon'a jar'o por la COE -land'o'j. La postul'ad'o en Eŭrop'o pli'alt'iĝ'is, la naft'o'prez'o'j fal'is kaj la bank'a likvid'ec'o tut'mond'e abund'is. Tamen nur en la COE -land'o'j oni plen'e sukces'is profit'i tiu'j'n kondiĉ'o'j'n. La kresk'o'kvot'o'j ating'is la plej alt'a'j'n valor'o'j'n ek'de la kriz'a jar'o 2008 kaj makro'ekonomi'a'j mal'ekvilibr'o'j ne ekzist'is.

Fort'a kresk'o stimul'as

Mal'grand'iĝ'ant'a'j risk'o'j pruv'as, ke la kapital'a'j merkat'o'j pri'atent'is tio'n kaj la region'o plu firm'ig'is si'a'n reputaci'o'n kiel „sekur'a haven'o” ĉe la invest'ant'o'j. Tamen prezent'iĝ'as diferenc'ig'it'a bild'o: la fort'a kresk'o en la eŭr'o'zon'o ver'e help'is Kroati'o'n kaj Serbi'o'n super'i la recesi'o'n, sed ili'a evolu'o rest'is sub'optimum'a pro struktur'a'j lim'ig'o'j kaj impost'a'j kaj buĝet'a'j reform'o'j. Ankaŭ Turki'o sen'iluzi'ig'is, ĉar la konjunktur'o kaj la financ'a'j merkat'o'j est'as brems'at'a'j pro politik'a pasiv'ec'o kaj al'don'e pro grand'iĝ'int'a politik'a ne'sekur'ec'o. Rusi'o kaj Ukraini'o trov'iĝ'as sen'ŝanĝ'e en profund'a recesi'o. La unu'a land'o est'as grav'e tuŝ'it'a pro la fal'o de naft'o'prez'o'j kaj la du'a dev'as super'venk'i la perd'o'n de produkt'o'kapacit'o'j en la orient'a part'o de la land'o.

Firm'a evolu'o

La UniCredit -analiz'ist'o'j kred'as, ke la kresk'o de la ekonomi'o'j en centr'a kaj orient'a Eŭrop'o rest'os firm'a kaj fin'e ampleks'os ĉiu'j'n land'o'j'n de la region'o. La konjunktur'o evolu'os dum 2016 pli bon'e ol dum 2017. La ekonomi'a evolu'o en la COE -land'o'j de Eŭrop'a Uni'o ĉi-jar'e est'os iom'et'e pli mal'fort'a ol pas'int'jar'e kaj preskaŭ ne ŝanĝ'iĝ'os, sed ĝi fort'iĝ'os en Turki'o kaj mal'grand'iĝ'os dum 2017. En Rusi'o komenc'iĝ'os mal'fort'a re'star'iĝ'o mez'e de 2016, kiu daŭr'os dum 2017. Sam'temp'e Ukraini'o dev'os kontent'iĝ'i pri kresk'o je 2 % dum ambaŭ sekv'a'j jar'o'j. En la COE -land'o'j de Eŭrop'a Uni'o vari'os la evolu'o'j de land'o al land'o. Dum la kresk'o en Bulgari'o kaj Pol'land'o iom stabil'iĝ'os, est'as atend'at'a mal'rapid'iĝ'o en Rumani'o, Ĉeĥi'o kaj Hungari'o.

Diferenc'e de publik'a'j invest'o'j ek'vigl'iĝ'os konsum'ad'o kaj privat'a'j invest'o'j. Ĉi-last'a'j'n dev'us sub'ten'i pli alt'a konfid'o, kresk'ant'a entrepren-profit'ebl'o kaj bank'financ'ad'o'j. La privat'a konsum'ad'o dev'us profit'i la pli bon'a'n situaci'o'n en la labor'merkat'o'j, pli fort'a'j'n pli'alt'iĝ'o'j'n de la en'spez'o'j kaj re'vigl'iĝ'o'n ĉe la kredit'o'j por konsum'ant'o'j.

La inflaci'o dum 2016 est'os lim'ig'it'a pro la mal'alt'a import'it'a inflaci'o el la eŭr'o'zon'o kaj la mal'alt'a'j naft'o'prez'o'j. Ambaŭ faktor'o'j kun'e dev'us kompens'i la prez'prem'o'n kaŭz'at'a'n pro grand'iĝ'ant'a labor'ig'o kaj pli alt'a'j salajr'o'j. Oni atend'as, ke la mon'politik'o de la tut'a region'o kun ne'ŝanĝ'it'a'j aŭ mal'alt'a'j interez'o'j rest'os mal'streĉ'it'a. Plu'a mal'streĉ'iĝ'o pov'us okaz'i en Hungari'o, Kroati'o kaj Serbi'o.

Malgraŭ tiu'j plaĉ'a'j perspektiv'o'j ekzist'as ankaŭ risk'o'j. La ĉef'a est'as ebl'a mal'pli bon'a evolu'o de Eŭrop'o. Konjunktur'a mal'rapid'iĝ'o koncern'us ĉef'e Rusi'o'n kaj Ukraini'o'n, dum la interez-pli'alt'ig'o'j de Fed obstakl'us unu'a'vic'e Turki'o'n, Kroati'o'n kaj Serbi'o'n. La geopolitik'a'j streĉ'o'j ŝarĝ'os ankaŭ dum 2016 ĉef'e la orient'a'n part'o'n de la COE -region'o, kio pov'us hav'i mal'favor'a'n efik'o'n al mult'a'j COE -land'o'j.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Prognoz'it'a ŝanĝ'o de la maln'et'a en'land'a produkt'o

Pedal'e normal'e!

Modern'a viv'o

BICIKL'AD'O

Pedal'e normal'e!

En la aŭstr'a ĉef'urb'o Vien'o bicikl'ad'o iĝ'as pli kaj pli popular'a. Tem'is unu'e pri ĉef'e hobi'a afer'o, tamen last'a'temp'e la bicikl'o far'iĝ'is jam oft'e vetur'il'o por ĉiu'tag'a uz'o.

En 1990 bicikl'a'j koridor'o'j sum'is en Vien'o 190  km, aktual'e jam 1298  km. Krom'e ekzist'as 39 000 lok'o'j por star'ig'i bicikl'o'j'n. La bicikl'a'n voj'o'n antaŭ la ŝtat'a oper'ej'o uz'is labor'tag'e en februar'o 2016 averaĝ'e 2300 bicikl'ant'o'j. Tio est'as drast'e pli ol pas'int'jar'e, sed la ĉef'a kial'o por la kresk'o est'is la varm'a, sen'neĝ'a kaj sen'pluv'a veter'o.

Apart'ig'it'a'j

Voj'montr'il'o'j sur la strat'o'j kaj special'a'j urb'a'j map'o'j gvid'as bicikl'ant'o'j'n, kiu'j nur mal'oft'e dev'as miks'i si'n en la danĝer'a'n aŭt'o'trafik'o'n. La bicikl'ej'o'j est'as preskaŭ ĉie apart'ig'it'a'j dis'de la por'aŭt'a'j, por'bus'a'j kaj por'tram'a'j koridor'o'j.

Ŝtel'i bicikl'o'n est'as preskaŭ la perfekt'a krim'o. Nur 5 % de la ŝtel'it'a'j bicikl'o'j re'ven'as al la posed'ant'o'j. La pred'o re'aper'as en pul'bazar'o aŭ est'as eksport'at'a en orient-eŭrop'a'j'n land'o'j'n. En Vien'o ekzist'as milion'o da bicikl'o'j, el kiu'j est'as ŝtel'it'a'j ĉiu'jar'e preskaŭ 10 000.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Bicikl'ant'o'j en la vien'a ring'strat'o antaŭ la ŝtat'a oper'ej'o.

Fak'a help'o

Notic'o'j

Fak'a help'o

Eks'a slovak'a ministr'o pri financ'o, Iv'a'n Mikloš [ mikloŝ ], 55-jar'aĝ'a, est'is nom'um'it'a ĉef'o de ekonomi'a konsil'ist'ar'o en Ukraini'o, laŭ anonc'o de la ukrain'a ĉef'ministr'o Volodymyr Hrojsman.

Mikloš last'e sukces'e serv'is kiel konsil'ist'o de la eks'a ukrain'a ministr'in'o pri financ'o Natal Jareskova. Kiel membr'o de la slovak'a reg'ist'ar'o li en'konduk'is en 2004 19%-an unu'ec'a'n impost'o'n.

Juli'us HAUSER
Rikolt'i optimism'o'n

TER'KULTIV'AD'O

Rikolt'i optimism'o'n

Ĉu detru'i la tropik'a'n pluv'arb'ar'o'n por kultiv'i soj'fab'o'j'n, kiu'j iĝ'as furaĝ'o por bov'o'j? Ne bon'a ide'o! Ĉu transport'i riz'o'n el Azi'o al Eŭrop'o? Ankaŭ ne. Pli bon'e produkt'i ambaŭ, kie oni ili'n bezon'as.

„Danub'a Soj'o” est'as inter'naci'a asoci'o kun si'a sid'ej'o en Vien'o, Aŭstri'o. Ĝi cel'as daŭr'i'pov'a'n produkt'ad'o'n de soj'fab'o'j sen gen-teknologi'o kaj laŭ ek'o-norm'o, por proviz'i region'o'j'n en mez'a Eŭrop'o per albumin'o. La part'um'ant'a'j kamp'ar'an'o'j uz'as nur are'o'j'n, kiu'j jam antaŭ 2008 est'is uz'at'a'j por kultiv'ad'o.

Mond'skal'e

Soj'fab'o'j est'as hodiaŭ mal'facil'e anstataŭ'ig'ebl'a'j. Mond'skal'e oni produkt'is 17 milion'o'j'n da tun'o'j en la jar'o 1960 kaj 319 milion'o'j'n en 2015. La land'o'j de Eŭrop'a Uni'o ( EU) bezon'as jar'e 40 milion'o'j'n da tun'o'j da soj'o (fab'o'j kaj ŝrot'o), sed EU -produkt'ad'o ating'is nur iom pli ol unu milion'o'n.

Ankaŭ Aŭstri'o eg'e de'pend'as de import'ad'o de soj'fab'o'j. Est'ont'ec'e oni vol'as produkt'i soj'fab'o'j'n sur unu milion'o da hektar'o'j en la danub'a region'o kaj tiel redukt'i import'aĵ'o'j'n.

Relativ'e

Pli nov'a est'as produkt'ad'o de riz'o en Aŭstri'o. Jam de jar'o'j kamp'ar'an'o'j en Burgenland'o (la plej orient'a federaci'a land'o de Aŭstri'o) eksperiment'as per divers'a'j riz'o-plant'o'j, kiu'j kresk'as sur relativ'e sek'a'j kamp'o'j kaj ne bezon'as daŭr'e star'i en akv'o.

Kelk'a'j prov'a'j rikolt'o'j optimism'ig'as la kamp'ar'an'o'j'n. Se sukces'os la eksperiment'o, Burgenland'o est'os en la mond'o la plej nord'a region'o, en kiu kresk'as riz'o.

Walter kaj Renat'e KLAG
korespond'ant'o'j de MONAT'O en Aŭstri'o


La eben'aĵ'o en orient'a Aŭstri'o, kie kresk'as soj- kaj riz-plant'o'j. Fot'o: IREN'E KLAG

Saga'o pri dis'flor'o kaj pere'o

Saga'o pri dis'flor'o kaj pere'o

Mikael'o Bronŝtejn aper'ig'is nov'a'n libr'o'n el la histori'o de Esperant'o-mov'ad'o en Rusi'o kaj Soveti'o. Pri tiu tem'o est'as jam verk'it'a'j de li la ese'ar'o Legend'o'j pri SEJM kaj roman'o'j Oni ne paf'as en Jamburg kaj Dek tag'o'j de kapitan'o Postnikov .

La nov'a roman'o rakont'as pri la period'o, kiam la mov'ad'o en la land'o evolu'is plej rapid'e, far'iĝ'is plej grand'nombr'a kaj aktiv'a dum tut'a si'a ekzist'o, kaj fin'e de kiu ĝi tragik'e pere'is – inter la jar'o'j 1918 kaj 1938. La roman'o est'as grand'eg'a, prezent'ant'e ankaŭ la vast'a'n panoram'o'n de la viv'o de la land'o en tiu tre'eg'e komplik'a temp'o, kaj ŝanĝ'o'j en la ĝeneral'a viv'o refrakt'iĝ'as en la viv'o de esperant'ist'o'j. La event'o'j okaz'as en Moskv'o, Petrograd'o-Leningrad'o, Pariz'o, Madrid'o, profund'a ukrain'a provinc'o, krime'a step'o, Palestin'o ... Ver'ŝajn'e, la aŭtor'o dev'ig'is si'n kelk'foj'e halt'i en cert'a'j pri'skrib'o'j, por ke la tekst'o ne ŝvel'u ekster akcept'ebl'a'j lim'o'j.

Stereo'skopi'a bild'o

La roman'o hav'as kvin ĉef'a'j'n tem'lini'o'j'n, kiu'j inter'plekt'iĝ'as, interfer'as, dis'iĝ'as kaj de'nov'e kun'iĝ'as, kre'ant'e stereo'skopi'a'n bild'o'n de la viv'o de la esperant'ist'o'j dum la tut'a konsider'at'a period'o. La ĉef'a'j protagonist'o'j-esperant'ist'o'j aparten'as al divers'a'j soci'a'j tavol'o'j kaj naci'ec'o'j: la simpl'a ukrain'a kamp'ar'an'o kaj la vilaĝ'a forĝ'ist'o Vasilj, petrograd'a labor'ist'o, de'ven'ant'a el jud'a urb'et'o, apud'a al Vasilj, Ŝlomo, la franc'a ofic'ist'in'o kaj ĵurnal'ist'in'o Franc'in'e, moskv'a instru'ist'in'o, de'ven'ant'a el Siberi'o, Ver'a, kaj soldat'o-fusil'ist'o el latv'a regiment'o, Tal'is.

Ili'a'j person'ec'a'j, profesi'a'j kaj famili'a'j evolu'o'j dum 20 jar'o'j est'as lig'it'a'j kun Esperant'o. Ili viv'as en tiu medi'o; la centr'a event'o de la roman'o, en kiu ja part'o'pren'as ĉiu'j kvin, est'as la SAT-kongres'o en Leningrad'o en 1926. La feliĉ'a kvin'op'o etern'iĝ'is sur kongres'temp'a komun'a fot'aĵ'o ... Krom tiu kvin'op'o de person'o'j fikci'a'j, en la roman'o rol'as person'o'j histori'a'j: fam'a'j esperant'ist'o'j kiel Nedoŝivin, Saĥarov, Postnikov (la hero'o de la pli fru'a fam'a roman'o de Bronŝtejn), Drezen, Lant'i, Demidjuk, Nekrasov, Miĥalski, Sneĵko kaj mult'a'j ali'a'j. Ni renkont'iĝ'as sur la roman'paĝ'o'j ankaŭ kun la grav'eg'a'j person'o'j de la land'o: Lenin, Trockij, Stalin kaj mult'a'j ali'a'j (kiu'j, laŭ la vol'o de la aŭtor'o, io'n dir'as pri Esperant'o). Tamen la rol'o'j de ĉiu'j real'a'j person'o'j (krom unu escept'o – Podkaminer) est'as epizod'a'j, kaj ili est'as bezon'at'a'j por emfaz'i la real'ec'o'n de la roman'o.

Kun'viv'i la epok'o'n

Kompren'ebl'e, la ĝeneral'e tragik'a final'o est'as antaŭ'vid'ebl'a: ja ni kon'as la histori'o'n kaj sci'as mult'o'n pri la Grand'a Teror'o kaj pri la sort'o de la esperant'ist'o'j en tiu temp'o. Sed unu afer'o est'as simpl'e sci'i pri la fakt'o'j, kaj la ali'a – kun'viv'i la epok'o'n kun la viv'e prezent'it'a'j hom'o'j, tra'sent'i la tiam'a'n tragedi'o'n. Jes, ni sci'as, ke ne ĉiu'j esperant'ist'o'j tiu'temp'e pere'is aŭ est'is persekut'it'a'j; iu'j bon'ŝanc'is – sed ankaŭ ĉe la „bon'ŝanc'ul'o'j” la epok'o las'is si'a'n morn'a'n sigel'o'n. Viv'a bild'o de tiu temp'o ne simpl'e en ni'a lingv'o, sed en esperant'ist'a, mov'ad'a percept'o – tio ĝis nun mank'is, kaj tio nun ekzist'as!

Profund'a esplor'labor'o

La roman'o est'as histori'a ne nur pro tio, ke ĝi rakont'as pri iu histori'a epok'o, sed ankaŭ pro tio, ke ĝi est'as baz'it'a sur grand'a profund'a esplor'labor'o de la aŭtor'o kaj est'as akompan'at'a de ar'o da dokument'o'j (inkluziv'e ilustr'aĵ'o'j'n), kiu'j en'plekt'iĝ'as en la tekst'o'n. Poezi'a'j cit'aĵ'o'j el la plej bril'a tiam'a tie'a poet'o Miĥalski (unu el li'a'j vers'o'j don'is la titol'o'n al la roman'o), artikol'o'j el esperant'ist'a'j gazet'o'j, cit'aĵ'o'j el rus'a'j ĵurnal'o'j kaj artikol'o'j de soveti'a'j grav'ul'o'j en'fram'ig'as la ĉapitr'o'j'n kaj konfirm'as tio'n, kio'n oni leg'as en la tekst'o fikci'a. Tial la libr'o'n ebl'as nom'i ver'a roman'o-esplor'o (tia jam est'is, ceter'e, Dek tag'o'j de kapitan'o Postnikov , do, la stil'o por la ĝenr'o est'as por la aŭtor'o kon'at'a). Fon'e de ĉiu prezent'at'a epizod'o sent'ebl'as baz'o – grav'a plus'o por histori'a beletr'aĵ'o.

Erar'et'o'j

En tiom grand'eg'a histori'a bild'o en'ŝtel'iĝ'is kelk'a'j erar'et'o'j kaj anakronism'o'j. Ekzempl'e, parol'ad'o de Lenin al Tal'is ( p. 46) stil'e aspekt'as kiel parodi'o al propagand'a'j film'o'j el la 1930 aj. Real'ec'e tio ne aspekt'as. Krom'e, tie est'as erar'o: la gazet'o Iskra ekzist'is en 1900-1906, kaj Lenin pri ĝi okup'iĝ'is ĝis 1903; en 1912 la gazet'o de la bolŝevist'o'j est'is Pravda , kiu'n ili ĵus akapar'is de la tiu'temp'e ekster'frakci'a social-demokrat'o Trockij. Sur p. 240 tem'as pri april'o de 1925 kaj la celebr'o de la nask'iĝ'tag'o de Lenin. Tamen, ek'de la mort'o de Lenin en 1924 ĝis 1955 oni celebr'is li'a'n memor'o'n en la mort'o'dat'o (21.01) kaj nur post'e – en la nask'iĝ'tag'o (22.04).

La tradici'o de la „lenin'a'j lecion'o'j” aper'is en komsomol'o nur en 1970, okaz'e de la 100-jar'iĝ'o post li'a nask'iĝ'o. La moskv'a Kolon'a Hal'o ( p. 295), kie okaz'as koncert'o'j kaj solen'aĵ'o'j, trov'iĝ'as ne en Kreml'o, sed en la Dom'o de Unu'iĝ'o'j (eks'a Nobel'a Kun'ven'ej'o). La solen'a akcept'o, kiu'n part'o'pren'is Franc'in'e, pli ver'ŝajn'e, pov'is okaz'i en la Hal'o de Sankt'a Georg'o de la Grand'a Kreml'a Palac'o. Nu, da tia'j mis'o'j est'as tre mal'mult'e, kaj ili'a ĉe'est'o nur emfaz'as la ĝeneral'a'n histori'a'n ver'ec'o'n de la verk'o.

Inter lup'o'j kri'u lup'e

Grand'a problem'o, pri kiu medit'as la aŭtor'o, est'as la rilat'o inter la mov'ad'a strategi'o, kiu'n elekt'is Drezen, kaj sort'o'j de la mov'ad'o en Soveti'o. Drezen far'iĝ'is mov'ad'a diktator'o jam en la 1920 aj ; la aŭtor'o, fakt'e, dir'as, ke Drezen est'is stalin'ist'o antaŭ ol stalin'ism'o, kiel tia, form'iĝ'is! Li rekt'e alud'as pri tio, pri'skrib'ant'e konversaci'o'n inter Saĥarov kaj Postnikov dum la Vien'a UK ( p. 183). Person'a diktator'ec'o kaj sen'kompat'o al ĉiu'j kontraŭ'ul'o'j, ne dezir'ant'a'j al li ced'i, – jen la strategi'o de Drezen en la Esperant'o-mov'ad'o. Se ĝi imit'is kaj eĉ devanc'is tio'n, kio ekzist'is en la soci'o ĝeneral'e, esprim'ebl'as ankaŭ pli simpl'e: inter lup'o'j kri'u lup'e.

Objektiv'e, tiu strategi'o don'is al la mov'ad'o bon'a'j'n frukt'o'j'n: kvant'o da kurs'o'j, lok'a'j grup'o'j; la membr'ar'o de SE'U kresk'is envi'ind'e por kiu ajn period'o – nun ni rev'i ne pov'as pri io simil'a. Ankaŭ cert'a'j sign'o'j de la de'supr'a agnosk'o ne mank'is. Ne mal'atent'ind'as la evolu'o de la kultur'a flank'o: oni kre'is bon'a'j'n original'aĵ'o'j'n, traduk'is, el'don'is revu'o'j'n kaj libr'o'j'n ... Kaj la mov'ad'o daŭr'e bon'e funkci'is, eĉ kiam la ekster'a prem'o ek'evident'ebl'is post la definitiv'a venk'o de la stalin'ism'o en 1929-1930, kio'n special'e montr'as Bronŝtejn en la pri'skrib'o de fikci'a'j, sed elokvent'e prezent'it'a'j renkont'iĝ'o'j de Peters kun Drezen ( p. 323-328) kaj de Stalin kun NKVD -estr'o'j ( p. 409-412).

En'kadr'e de tiu strategi'o Drezen komenc'e ŝir'is la rilat'o'j'n kun UEA, post'e, kiam ek'neces'is tio, kun SAT ... Ĉio stat'is bon'e – sed la aŭtor'o per la buŝ'o de Saĥarov ( p. 185) pri'skrib'as la danĝer'o'j'n de tiu strategi'o kaj de la vertikal'a struktur'o de la mov'ad'o: tiu struktur'o pov'as tre facil'e pere'i pro fal'o de si'a supr'o. Kun'e kun ĝi'a'j part'o'pren'ant'o'j.

La tragik'a sort'o de la mov'ad'o en 1937-1938 est'as cert'a sekv'o de la centr'ad'o de la mov'ad'o sub diktator'ec'a gvid'o de Drezen – pro tio ĝi'n ebl'is frakas'i tuj. Sed, de ali'a flank'o, tiu organiz'a manier'o, kiu konform'ism'e sekv'is la politik'a'j'n ŝanĝ'o'j'n de la total'ism'a ŝtat'o, permes'is al la mov'ad'o sukces'e tra'viv'i kaj la unu'a'n ond'o'n de amas'a'j reprezali'o'j en 1929-1931, kaj la du'a'n en 1934-1935, kaj nur la Grand'a Teror'o de 1937-1938 plen'e ĝi'n frakas'is. Ĉu tio est'is nepr'a destin'o? Mi ne cert'as – ja la teror'o (kiu mem est'is ver'e ne'evit'ebl'a) pov'is est'i iom mal'pli grand'a (sam'e kiel eĉ pli grand'a!), kaj de tio de'pend'is, ĉu ĝi tuŝ'os esperant'ist'o'j'n, ĉu ne. La spert'o de cert'a'j ali'a'j land'o'j, kiu'j tra'viv'is simil'a'j'n reĝim'o'j'n, montr'as, ke tia'spec'a konform'ism'o ja foj'foj'e help'is. Do, unu'nur'a'n respond'o'n, ĉu la mov'ad'a strategi'o de Drezen est'is plen'e erar'a, don'i apenaŭ ebl'as. Est'as pli ver'ŝajn'e, ke sen tiu konform'ism'o la mov'ad'o pov'is mal'aper'i eĉ pli fru'e ...

Ĉu lecion'o?

Do, ĉu oni pov'as ekstrakt'i el tiu period'o iu'n cert'a'n lecion'o'n, mi ne pov'as respond'i. Histori'o, kiel oni dir'as, instru'as nur pri tio, ke ĝi nenio'n kaj neniu'n instru'as. Por tio la libr'o – sam'e, kiel ĉiu honest'a histori'a libr'o, ĉu scienc'a, ĉu beletr'a – ne taŭg'as. Sed por kio ĝi ja taŭg'as – est'as re'nov'ig'o de re'memor'o'j pri bon'a'j hom'o'j, si'n'don'a'j al si'a fin'a ideal'o, kiu'j erar'is, sufer'is, pere'is ..., sed sen'dub'e merit'as ni'a'n dank'o'n pro tio, ke ili evolu'ig'is ni'a'j'n lingv'o'n, ide'ar'o'n (eĉ per si'a'j erar'o'j) kaj kultur'o'n kaj pag'is por tio minimum'e romp'it'a'j'n sort'o'j'n, kaj oft'e si'a'j'n viv'o'j'n. Dank'e al la grand'a labor'o de Bronŝtejn ni pli bon'e kaj pli viv'e ili'n imag'as – kaj pro tio kun pli fort'a konsci'o dev'as ni'n klin'i antaŭ ili'a memor'o.

Nikola'o GUDSKOV

Mikael'o Bronŝtejn : Mi stel'o'j'n jung'is al rev'ad'o. Eld. Impet'o, Moskv'o, 2016. 566 paĝ'o'j, broŝur'it'a. ISBN 978-5-7161-0286-6.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Funebr'o'j spac'e ŝpar'a'j ... kaj mult'e'kost'a'j

ĈINI'O

Funebr'o'j spac'e ŝpar'a'j ... kaj mult'e'kost'a'j

Kio'n vi prefer'as post la mort'o, ĉu las'i vi'n en'ter'ig'i en sen'anim'a skatol'o aŭ far'i vi'a'n cindr'o'n sterk'o por plant'o'j? Ĉini'o dezir'as, ke ĝi'a'j civit'an'o'j elekt'u la last'a'n.

Ĉin'o'j tradici'e kred'is, ke anim'o'j pov'as ripoz'i en pac'o, nur se ili'a korp'o est'as kovr'it'a per grund'o, kaj la kutim'o est'is rigard'at'a kiel respekt'eg'o al la mort'int'o'j. Ĉin'o'j atribu'is grand'a'n grav'ec'o'n al funebr'a ceremoni'o, ĉar ili opini'is, ke la mort'o est'as la komenc'o de ali'a viv'o.

Riĉ'ul'o'j dezir'is viv'i plu luks'a'n viv'o'n, kaj potenc'ul'o'j vol'is rest'i potenc'a'j en ali'a mond'o. En la antikv'a Ĉini'o ĉiu imperi'estr'o konstru'ig'is tomb'o'n por si je grand'eg'a kost'o. La plej grandioz'a est'as la maŭzole'o de Qin Shi Huang, la unu'a imperi'estr'o de la dinasti'o Qin.

Argil'a'j figur'o'j

Ĝi kovr'as are'o'n de 56,25 kvadrat'a'j kilo'metr'o'j. La argil'a'j figur'o'j de soldat'o'j kaj ĉeval'o'j, kolekt'o de tomb'a'j trezor'o'j, kopi'is la potenc'a'n arme'o'n de la imperi'estr'o, kiu konker'is kaj unu'ig'is ses regn'o'j'n.

Nun en ĉin'a'j urb'o'j kun lim'ig'it'a spac'o, mort'o far'iĝ'as mult'e'kost'a afer'o, ĉar la prez'o de ter'o por tomb'o'j rapid'e kresk'as kun tiu por dom'o'j. Laŭ oficial'a'j don'it'aĵ'o'j, la averaĝ'a kost'o de funebr'a serv'o en 2015 en Pekin'o est'is 70 000 juan'o'j (proksim'um'e 9500 eŭr'o'j), inkluziv'e de tomb'o. Tim'ant'e la kresk'ant'a'j'n kost'o'j'n, mult'a'j mal'jun'ul'o'j hast'as nun aĉet'i tomb'o'n por si mem.

Gravur'it'a'j pentr'aĵ'o'j

La amas'tomb'ej'o Baling en Xi ’an est'as unu el la plej grand'a'j tomb'ej'o'j en nord-okcident'a Ĉini'o. Tie kuŝ'as pli ol 20 000 tomb'o'j. Inter ili est'as cent luks'a'j tomb'o'j, ekzempl'e famili'a'j tomb'o'lok'o'j kaj pavilon-tomb'o'j. La ĉerk'o est'as en'ter'ig'it'a sub pavilon'o kun gravur'it'a'j kolor'a'j pentr'aĵ'o'j, flor'o'j kaj ideogram'o'j. Tomb'o'j por ties post'e'ul'o'j est'as rezerv'it'a'j ĉirkaŭ la pavilon'o.

Funkci'ul'o de la tomb'ej'o dir'is, ke la prez'o de pavilon'o vari'as laŭ la grand'ec'o kaj situ'o, kaj la plej luks'a kost'as 700 000 juan'o'j'n. La plej mult'e'kost'a est'as famili'a tomb'o'lok'o, kiu kost'as milion'o'n da juan'o'j kaj est'as akir'ebl'a per antaŭ'mend'o.

Hom'o'j kaj natur'o

La funebr'a serv'o en la tut'a land'o respond'as la al'vok'o'n de la reg'ist'ar'o por spac'e ŝpar'a'j kaj ekologi'e amik'a'j alternativ'o'j al kutim'a en'tomb'ig'o. La ministeri'o pri civil'a'j afer'o'j kaj ok ali'a'j ministeri'o'j publik'ig'is cirkuler'o'n pri tio en februar'o. La ĉin'a reg'ist'ar'o rekomend'as tiel nom'at'a'n ekologi'a'n sepult'o'n por cert'ig'i harmoni'o'n inter la hom'o'j kaj la natur'o.

La cindr'o'j de pli ol 13 700 mort'int'o'j en Pekin'o est'is dis'ŝut'it'a'j en la mar'o'n ek'de 1994, kiam tiu serv'o est'is anonc'it'a. Mar'a sepult'o popular'iĝ'as mez'e de la fort'a instig'o de la reg'ist'ar'o. La pekin'a centr'o de funebr'a serv'o dis'ŝut'is la cindr'o'j'n de pli ol 2000 mort'int'o'j en la mar'o'n en la last'a jar'o, du'obl'e pli ol en 2012.

Mult'a'j elekt'as la serv'o'n pro financ'a'j kial'o'j, tamen pli da pekin'an'o'j akcept'as ĝi'n pro konsci'o pri medi'protekt'o. La serv'o dispon'ebl'as sen'pag'e ek'de 2009. La centr'o organiz'as du tia'j'n ceremoni'o'j'n preskaŭ en ĉiu semajn'o de mart'o ĝis novembr'o.

Kristal'a'j pend'aĵ'o'j

En Ŝanhaj'o funebr'a entrepren'o komenc'is propon'i al klient'o'j la serv'o'n trans'form'i kremaci'it'a'j'n rest'aĵ'o'j'n de ili'a'j famili'an'o'j en kristal'a'j'n akcesor'aĵ'o'j'n, kiel ekzempl'e ring'o'j'n kaj pend'aĵ'o'j'n. La Municip'a Funebr'a Dom'o de Ŝanhaj'o propon'as la serv'o'n kiel solv'o'n al mank'o de ter'o por tomb'ej'o'j.

Ĝi anonc'is la serv'o'n en april'o antaŭ la fest'o Qingming, en kiu ĉin'o'j vizit'as la tomb'o'j'n de si'a'j parenc'o'j por ili'n re'memor'i. La funebr'a dom'o dir'is, ke ili uz'as alt-temperatur'a'n brul'ad'o'n por trans'form'i cindr'o'n en kompakt'a'n struktur'o'n, kiu est'as mal'mol'a sam'e kiel kristal'o kaj pov'as est'i kolor'ig'it'a.

Funebr'ul'o'j ĉe la Municip'a Funebr'a Dom'o pov'as akir'i juvel'o'n far'it'a'n el la cindr'o de ili'a famili'an'o kontraŭ 17 900 juan'o'j. La funebr'a dom'o dir'is, ke la prez'o fal'os, se tiu serv'o popular'iĝ'os.

Mal'jun'iĝ'ant'a soci'o

Mult'a'j provinc'o'j dir'is, ke tomb'ej'a spac'o el'ĉerp'iĝ'os en la ven'ont'a'j dek jar'o'j, se ili ne konstru'os nov'a'j'n tomb'ej'o'j'n, ĉar pli ol naŭ milion'o'j da hom'o'j mort'as ĉiu'jar'e en Ĉini'o. La cifer'o kresk'os plu en tiu mal'jun'iĝ'ant'a soci'o.

Sed la dis'vast'ig'o de spac'e ŝpar'a'j kaj ekologi'e amik'a'j alternativ'o'j al kutim'a en'tomb'ig'o mal'facil'e akcept'ebl'as precip'e en la kamp'ar'o kaj region'o'j loĝ'at'a'j de etn'a'j minoritat'o'j, kie en'ter'ig'o de kadavr'o'j rest'as permes'it'a.

La reg'ist'ar'o instig'as si'a'j'n civit'an'o'j'n en'ter'ig'i cindr'o'j'n sub arb'o'j aŭ flor'o'j aŭ dis'ŝut'i ili'n en la mar'o'n en region'o'j kun sever'a kremaci-politik'o. Ĝi rekomend'as profund'a'n en'ter'ig'o'n kaj mal'grand'a'j'n tomb'o'j'n en la ceter'a'j region'o'j. La reg'ist'ar'o subvenci'as la elekt'o'n de ekologi'a sepult'o.

LI'U Zijia
korespond'ant'o de MONAT'O en Ĉini'o
La idiom'o de insul'o Ĵerzej'o

Lingv'o

MINORITAT'A'J LINGV'O'J

La idiom'o de insul'o Ĵerzej'o

En oktobr'o 2015 mi feri'is kun mi'a famili'o sur la insul'o Ĵerzej'o, la plej grand'a el la Manik'a'j Insul'o'j de Briti'o. Mi hav'is du motiv'o'j'n por dezir'i vojaĝ'i tie'n: unu'e, ĉar mi est'is inform'it'a, ke tiu lok'o est'as bel'a; du'e, ĉar mi interes'iĝ'as pri minoritat'a'j lingv'o'j kaj dialekt'o'j.

Distrikt'a vokt'o

Ver'e ind'as vizit'i Ĵerzej'o'n. Ĝi est'as bel'a, mal'grand'a insul'o, distanc'a nur du'dek'o'n da kilo'metr'o'j de la franc'a mar'bord'o. Kvankam oficial'e konstitu'ant'e brit'a'n teritori'o'n, ĝi ĝu'as alt'a'n grad'o'n de aŭtonomi'o. Oficial'e, ĝi est'as konsider'at'a bailliage (franc'a vort'o, angl'a'lingv'e bailiwick ), kies signif'o est'as vokt'uj'o, nom'e teritori'o reg'at'a de bailli , distrikt'a vokt'o.

La insul'o hav'as si'a'j'n propr'a'j'n leĝ'o'j'n, mon'o'n, polic'o'n, poŝt'a'n serv'o'n kaj dis'send'ej'o'n: do oni ricev'as la impres'o'n, ke fakt'e tem'as pri et'a sen'de'pend'a ŝtat'o. Iom strang'e ĝi est'as nek part'o de Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o – kvankam ĝi re'kon'as la brit'a'n reĝ'in'o'n kiel si'a'n monark'o'n –, nek membr'o de Eŭrop'a Uni'o. En tiu senc'o ĝi'a status'o est'as simil'a al tiu de la manks'a insul'o. En ambaŭ teritori'o'j la leĝ'o'j de la brit'a parlament'o ne est'as aplik'ebl'a'j.

Viktor'o Hug'o

Geografi'e kaj geologi'e (sed ne el politik'a vid'punkt'o) Ĵerzej'o est'as part'o de Normandi'o, kaj tial dum la pli'mult'o de si'a histori'o la insul'an'o'j parol'is normand'a'n dialekt'o'n. En la jar'o 1852, la franc'a verk'ist'o Viktor'o Hug'o, kiu est'is ekzil'it'a pro politik'a'j kaŭz'o'j, trans'lok'iĝ'is ĝust'e al tiu ĉi insul'o inter Franci'o kaj Angli'o pro tio, ke, kiel li asert'is, „en Ĵerzej'o ĉiu'j parol'as la franc'a'n lingv'o'n”.

Milit'o

Bedaŭr'ind'e por tiu'j, kiu'j am'as la franc'a'n, ĉi tio ne plu ver'as. Dum la du'a mond'milit'o la Manik'a'j Insul'o'j est'is invad'it'a'j de la german'a arme'o. Je la komenc'o de la okup'ad'o la german'a'j soldat'o'j trakt'is la loĝ'ant'o'j'n relativ'e human'e, sed la nazi'ism'a'j aŭtoritat'ul'o'j for'port'is brit'o'j'n, kiu'j ne est'is de'nask'a'j insul'an'o'j, al koncentr'ej'o'j sur la eŭrop'a kontinent'o, kie kelk'a'j est'is mort'ig'it'a'j. Pli'e la nazi'o'j ven'ig'is milit'kapt'it'o'j'n el ali'a'j invad'it'a'j land'o'j kaj dev'ig'is ili'n labor'i kiel sklav'o'j: ili fos'is tunel'o'j'n en la mal'mol'a granit'o de la insul'o, tiel kre'ant'e sub'ter'a'n fortik'aĵ'o'n simil'a'n al abel'uj'o. Hodiaŭ la tunel'a milit'a mal'san'ul'ej'o tiam konstru'it'a de la menci'it'a'j mal'liber'ul'o'j est'as iom makabr'a turism'a al'log'aĵ'o. Eĉ pli mal'plaĉ'a rest'aĵ'o de la nazi'a okup'ad'o est'as monument'o kun nom'o'j, naci'ec'o'j kaj fot'o'j de la sklav'o'j/labor'ist'o'j, kiu'j mizer'e mort'is sur la insul'o.

German'a lingv'o

La german'o'j prov'is instig'i la et'ul'o'j'n al la lern'ad'o de la german'a lingv'o, sed ŝajn'e la infan'o'j ne interes'iĝ'is pri ĝi. Ali'flank'e, laŭ'raport'e, la insul'an'o'j intenc'e uz'is la ĵersejan kiel sekret'a'n lingv'o'n, kiu'n la german'o'j kaj ili'a'j interpret'ist'o'j ne pov'is kompren'i.

Kiam la Manik'a'j Insul'o'j est'is liber'ig'it'a'j je la fin'o de la milit'o (fakt'e tiu est'is, inter ĉiu'j land'o'j invad'it'a'j de la german'o'j, la last'a liber'ig'it'a teritori'o), ne nur la ekzil'it'a'j ĵersejanoj re'ven'is al si'a'j propr'a'j hejm'o'j, sed ankaŭ grand'a amas'o da ne'insul'an'o'j, serĉ'ant'a'j pli agrabl'a'n loĝ'lok'o'n ol la griz'a post'milit'a Briti'o, „invad'is” Ĵerzej'o'n. La al'ven'o de tiom da angl'e'parol'ant'a'j nov'a'j loĝ'ant'o'j el la Brit'a Insul'o grav'e en'danĝer'ig'is la super'viv'o'n de la lok'a, mal'fort'a ĵerseja idiom'o.

Deĵor'ant'a jun'ul'o

Pro tio, ke, kiel mi jam dir'is, unu el mi'a'j ĉef'a'j interes'o'j est'as la lingv'o'j kaj dialekt'o'j de minoritat'a'j popol'o'j, mi decid'is pri'esplor'i la nun'temp'a'n situaci'o'n de la ĵerseja. En Saint Helier, la ĉef'urb'o de la insul'o, mi ne aŭd'is eĉ unu franc'a'n vort'o'n, krom tiam, kiam grup'o de turist'o'j el Franci'o al'ven'is al ni'a hotel'o. La strat'nom'o'j en'e de la urb'o est'as indik'it'a'j en la angl'a kaj en la franc'a. Tra la tut'a insul'o preskaŭ ĉiu lok'nom'o est'as franc'a aŭ ĵerseja, sed ne angl'a.

Apud la urb'a muze'o mi trov'is la ofic'ej'o'n de la Societ'o de la ĵerseja lingv'o. Mi pet'is de la deĵor'ant'a jun'ul'o inform'o'j'n pri la lok'a lingv'o; kaj li turn'is mi'n al mal'jun'a sinjor'o. Al mi'a demand'o, ĉu la ĵerseja est'as ankoraŭ parol'at'a, li asert'is, ke jes, ĝi plu'e vigl'as. Li dir'is, ke en la insul'a'j baz'lern'ej'o'j la infan'o'j unu'e lern'as la ĵersejan kaj post'e, nur en la du'a'grad'a'j lern'ej'o'j, ili stud'as la franc'a'n lingv'o'n. Sur stand'o en'e de la societ'a ofic'ej'o trov'iĝ'as ilustr'it'a'j lern'o'libr'o'j pri la ĵerseja, kaj oni pov'is kompar'i ĝi'n kun la laŭ'norm'a franc'a.

Luks'a'j vila'o'j

Inter'ret'e mi post'e serĉ'is pli da inform'o'j pri la insul'a lingv'o, kaj oni pentr'is mal'pli bril'a'n imag'o'n ol la entuziasm'a sinjor'o en la ofic'ej'o. Laŭ la angl'a'lingv'a Vikipedio , rest'as nur 2800 de'nask'a'j parol'ant'o'j de la normand'a'j dialekt'o'j en la tut'a Manik'a Insul'ar'o. La ĵerseja est'as super'verŝ'it'a de la angl'a pro la al'ven'o de tiom da angl'e'parol'ant'o'j. En la post'milit'a period'o mult'a'j riĉ'a'j angl'o'j konstru'is luks'a'j'n vila'o'j'n sur la insul'o. Iom aŭdac'e, la tiam'a vokt'o (angl'e: bailiff , franc'e: bailli ) de Ĵerzej'o invit'is plur'a'j'n bank'o'j'n instal'i fili'o'j'n en Saint Helier, kaj ek'de tiam ili est'is uz'at'a'j de privat'a'j kaj komerc'a'j invest'ant'o'j por depon'i kaj kaŝ'i si'a'n mon'o'n en sekret'a'j kont'o'j. Tio ne ĉiam est'as kontraŭ'leĝ'a, sed ebl'ig'as, ke pensi'ul'o'j kaj ali'ul'o'j pag'u mal'pli da impost'o'j en Briti'o. Tiu iniciat'o ne est'as apart'e avantaĝ'a por la indiĝen'a'j insul'an'o'j, kaj ĝi tre „erozi'as” la tradici'a'j'n ĵersejajn kultur'o'n kaj soci'o'n.

Portugal'o'j

Kurioz'e, mult'e pli da loĝ'ant'o'j en Saint Helier parol'as la portugal'a'n ol la ĵersejan. Laŭ publik'ig'it'a statistik'o por la jar'o 2011, 8,2 el'cent'o'j de la loĝ'ant'o'j de Ĵerzej'o est'as portugal'o'j (precip'e de la insul'o Madejr'o), kiu'j ek'de la 1960 aj jar'o'j en'migr'is por labor'i en la fak'o'j de agrikultur'o kaj turism'o, sed nun lud'as divers'a'j'n rol'o'j'n en la soci'o kaj en kelk'a'j okaz'o'j est'as eĉ medicin'ist'o'j.

Verb'a'j aspekt'o'j

Kvankam la ĵerseja hodiaŭ si'n trov'as en tre en'danĝer'ig'it'a stat'o, organiz'aĵ'o nom'it'a Le Don Balleine , financ'at'a de la insul'a konsil'ant'ar'o, klopod'as re'vigl'ig'i ĝi'n. Laŭ la last'a insul'a popol'nombr'ad'o, la nombr'o de infan'o'j parol'ant'a'j la lingv'o'n iom kresk'is, dank'e al la en'konduk'o de program'o pri instru'ad'o de la ĵerseja en lern'ej'o'j.

La ĵerseja verb'o'sistem'o est'as iom'et'e pli komplik'a ol la normal'a franc'a. Ĝi fakt'e disting'as perfekt'a'n kaj imperfekt'a'n aspekt'o'j'n kaj al'don'e ebl'ig'as iterativan aspekt'o'n, ekzempl'e aver , „hav'i”, kaj è : raver , „hav'i re'foj'e”. Ne'surpriz'e, kelk'a'j influ'o'j el la angl'a lingv'o ja est'as konstat'ebl'a'j, precip'e ĉe la vort'trezor'o.

Nov'a arke'o

Ne facil'as est'i tre optimism'a'j pri la super'viv'o de tia'j minoritat'a'j lingv'o'j. Ŝajn'as, ke iu fort'a lingv'o'vor'a idiom'o – nun'temp'e la uson'angl'a – iom post iom en'ter'ig'os la mal'fort'a'j'n. Dek'o'j da etn'a'j lingv'o'j ĉiu'jar'e mal'aper'as, kaj la proced'o ne ĉes'as. Bedaŭr'ind'e est'as hom'o'j, kiu'j bon'ven'ig'as ĉi tia'n evolu'o'n. Kontrast'e, ie-tie oni leg'as, ke saĝ'ul'o – ĉu Rabindronath Tagor? – deklar'is, ke, se en la mond'o iam est'iĝ'os unu'nur'a kultur'o, est'os temp'o, por ke Di'o konstru'ig'u nov'a'n arke'o'n por sav'i la hom'ar'o'n de nov'a mond'a diluv'o.

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o


Est'as interes'e konstat'i la mal'sam'o'n inter ĵerzej'a'j vort'o'j kaj la respond'a'j en la laŭ'norm'a franc'a en ĉi tiu tabel'o akompan'it'a'j de traduk'o al Esperant'o.


Rub'uj'o en Ĵerzej'o. Fot'o: WIKIMEDIA


„Vi est'as bon'ven'a'j al Ĵerzej'o”: ĉi tio'n skrib'as bon'ven'ig'a lok'lingv'a anonc'o en la ĵerzej'a flug'haven'o. Fot'o: GARBHAN MACAOIDH

Streĉ'o ... kaj la simptom'o'j

INFAN'O'J

Streĉ'o ... kaj la simptom'o'j

Kresk'as alergi'o'j kaj ali'a'j fenomen'o'j mal'pli oft'e not'it'a'j en la pas'int'ec'o ĉe jun'a'j infan'o'j. Tiel konklud'as raport'o, kiu sur'baz'e de esplor'o'j en infan'ĝarden'o'j kaj divers'nivel'a'j lern'ej'o'j konstat'as ek'de la 1990 aj jar'o'j ŝanĝ'o'j'n en japan'a'j infan'o'j.

Tip'a'j simptom'o'j observ'it'a'j de la „Asoci'o pri korp'o kaj kor'o de infan'o'j” jen'as (inter kramp'o'j la el'cent'a kresk'o): alergi'o'j (75,0 %), oft'e dir'as „mi est'as lac'a” (71,2 %), ankoraŭ uz'as vind'aĵ'o'n (69,2 %), mal'bon'e prononc'as (63,5 %), oft'e stumbl'as aŭ montr'as sek'a'n haŭt'o'n (53,8 %).

La asoci'o klar'ig'as, ke tiu'j simptom'o'j ven'as de ne'normal'iĝ'o de la aŭtonom'a nerv'a sistem'o. En la nun'a soci'o mult'a'j infan'o'j sufer'as pro mal'bon'a'j viv'ritm'o kaj famili'a'j cirkonstanc'o'j kaj re'ag'as tiel, ke aper'as la simptom'o'j.

Mal'riĉ'ec'o

Kulp'as part'e mal'riĉ'ec'o. La Mond'a Bank'o disting'as inter absolut'a mal'riĉ'ec'o kaj relativ'a mal'riĉ'ec'o. La unu'a difin'as tiu'j'n, kiu'j viv'as per en'spez'o de mal'pli ol 1,5 dolar'o'j tag'e. La du'a difin'as tiu'j'n, kiu'j gajn'as mal'pli ol du'on'o'n de la mez'a en'spez'o de la land'a loĝ'ant'ar'o.

Japani'o est'as riĉ'a kiel ŝtat'o, sed japan'o'j est'as laŭ la kriteri'o'j de la Mond'a Bank'o relativ'e mal'riĉ'a'j. Krom'e kresk'as mal'riĉ'ec'o. En 1992 viv'is 700 000 mal'riĉ'ul'o'j en Japani'o, en 2012 1,46 milion'o'j. La plej mal'riĉ'a'j est'as jun'a'j kaj mal'jun'a'j famili'o'j.

Mult'a'j hom'o'j labor'as mal'stabil'e, tim'ant'e mal'dung'o'n. Pli'iĝ'as eks'edz'iĝ'o'j, kaj mult'a'j infan'o'j plen'kresk'as en unu'ge'patr'a famili'o. Infan'o'j sufer'as pro streĉ'o, kio kontribu'as al la mult'iĝ'o de simptom'o'j antaŭ'e ne tiom rimark'ebl'a'j.

Kotiz'o

En la progres'int'a Japani'o ge'patr'o'j dev'as mult'e pag'i por eduk'i infan'o'j'n. Ili dev'as pag'i kotiz'o'n por tag'manĝ'o'j en element'a'j kaj mez'grad'a'j lern'ej'o'j. Mult'iĝ'as famili'o'j, kiu'j ne pov'as pag'i tiu'n kotiz'o'n.

Por ge'fil'o'j en super'a'j mez'lern'ej'o'j ili dev'as pag'i lern'o'kotiz'o'n, kaj mult'e pli por si'a'j ge'fil'o'j en universitat'o'j. Ge'knab'o'j el mal'riĉ'a'j famili'o'j ne pov'as bon'e eduk'iĝ'i.

Anonc'it'e est'as, ke la japan'a reg'ist'ar'o el'spez'os ekvivalent'o'n de 400 milion'o'j da eŭr'o'j pro la ĉas'aviad'il'o Stealth . Sum'o tia help'us al mult'a'j infan'o'j el'ir'i el si'a mizer'o.

HOR'I Jasuo
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Kiam konferenc'o mal'konferenc'as

Scienc'o

KUB'O

Kiam konferenc'o „mal'konferenc'as”

De la 25 a ĝis la 27 a de april'o 2016 en la Universitat'a Kolegi'o San Jerónimo („Sankt'a Hieronim'o”) de Havan'o (Kub'o) okaz'is inform'ad'ik'a „mal'konferenc'o”, kies titol'o est'is Cubaconf 2016. La kurioz'a'n aranĝ'o'n sponsor'is la fond'aĵ'o Python („Piton'o”) kun'e kun la kub'a trink'aĵ'a entrepren'o Ciego Montero kaj la tiel nom'at'a Ofic'ej'o de la ĉef'urb'a histori'ist'o. Krom lok'a'j volont'ul'o'j el la ne'oficial'a – sed ver'e ag'em'a – GUTL („Grup'o de uz'ant'o'j de teknologi'o'j liber'a'j”), plur'a'j ekster'land'a'j entuziasm'ul'o'j help'is kun'ord'ig'i la tut'o'n.

Neolog'ism'o

La neolog'ism'o uz'at'a en ĉi tiu artikol'o (angl'e unconference ) alud'as al specif'a ec'o de tia'j renkont'iĝ'o'j por inform'ad'ik'ist'o'j: ili est'as tut'e ne'formal'a'j, est'as karakteriz'at'a'j de sufiĉ'e sen'struktur'a program'o (la pri'trakt'end'a'j'n tem'o'j'n oni elekt'as per publik'a, afiŝ'a voĉ'don'ad'o) kaj per oft'a'j koridor'a'j konversaci'o'j kaj kontakt'o'j inter fak'ul'o'j. En tiu ne'formal'a etos'o, anstataŭ per la kutim'a'j kongres'a'j nom'ŝild'o'j la part'o'pren'ant'o'j est'as ident'ig'ebl'a'j per simpl'a paper'ruband'o sur'brust'e al'glu'it'a: tie aper'as nur oni'a person'a nom'o.

Uson'o

La defi'o okaz'ig'i unu'a'foj'e ĉi tia'n aranĝ'o'n en Kub'o, kie kutim'e kongres'o'j hav'as rigor'e fiks'it'a'n program'o'n, sukces'is al'log'i kaj kun'ven'ig'i ĉirkaŭ 200 hom'o'j'n, inkluziv'e – spit'e al kelk'a'j kliŝ'o'j pri inform'ad'ik'o – plur'a'j'n vir'in'o'j'n, el 17 land'o'j, inter kiu'j Uson'o. La labor'lingv'o'j est'is kaj la hispan'a kaj la angl'a.

Albert'o GARCÍA FUM'ER'O
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o


Sukces'is en Kub'o tiel nom'at'a mal'konferenc'o pri inform'ad'ik'o. Fot'o: ALBERT'O GARCÍA FUM'ER'O

Pend'ant'a plafon'o, pend'ant'a tol'o

ARKITEKTUR'O

Pend'ant'a plafon'o, pend'ant'a tol'o

La urb'o'dom'o de Aŭgsburg'o est'as valor'aĵ'o: bel'a kaj unu'ec'a renesanc'a konstru'aĵ'o el la 17 a jar'cent'o, unu el la plej eminent'a'j profan'a'j konstru'aĵ'o'j nord'e de la Alp'o'j.

La „urb'a konstru'majstr'o” (german'e: Stadtbaumeister [ ŝtatbaŭmajstr ]) Eli'as Holl de'ven'is el famili'o de arkitekt'o'j. Dum la period'o 1600-1601 li vojaĝ'is al Veneci'o kaj tie perfekt'ig'is si'a'j'n kon'o'j'n kaj lert'o'n.

Not'ind'a ĉe la urb'o'dom'o est'as la „or'a salon'o” en la du'a etaĝ'o, grand'a hal'o sen kolon'o'j. La „truk'o” de Holl : li pend'ig'is la plafon'o'n per ĉen'o'j de la tegment'a trab'ar'o.

Donac'o'j

Dum la du'a mond'o'milit'o traf'is la konstru'aĵ'o'n bomb'o'j. La or'a salon'o est'is brul'e detru'it'a. En 1985, kiam Aŭgsburg'o fest'is si'a'n 2000-jar'a'n jubile'o'n, oni re'nov'ig'is la urb'o'dom'o'n kaj, per civit'an'a'j donac'o'j, komenc'is re'konstru'i la or'a'n salon'o'n.

Nun, 30 jar'o'j'n post'e, neces'as nov'a farb'o. Tiu'cel'e oni konstru'ig'is skafald'o'n. Tiu fuŝ'is la aspekt'o'n kaj la fot'o'j'n de turist'o'j. Sed ven'is surpriz'o.

Post pend'ig'o de ŝirm'a tol'o kun sur'pres'it'a fot'o en original'a grand'ec'o, la urb'o'dom'o aspekt'as preskaŭ kiel ĉiam, nur pli pur'a kaj blank'a. Oni preskaŭ ne vid'as la skafald'o'n kaj la unu'op'a'j'n tol'banderol'o'j'n.

Jomo IPFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o


Post pend'ig'o de ŝirm'a tol'o kun sur'pres'it'a fot'o en original'a grand'ec'o, la urb'o'dom'o aspekt'as preskaŭ kiel ĉiam. Fot'o: JOMO IPFELKOFER

Help'u! Ni est'as en frid'kamion'o!

Help'u! Ni est'as en frid'kamion'o!


Ne'kutim'a'n telefon'vok'o'n ricev'is la antverpen'a alarm'numer'o 101: „Help'u ni'n! Oni en'ŝlos'is ni'n en frid'kamion'o!” La demand'o'n, kie la kamion'o est'as, aŭ eĉ kiel ĝi aspekt'as, la rifuĝ'int'o'j ne pov'is respond'i. La telefon'ist'o hav'is, kiel post'e montr'iĝ'is, bril'a'n ide'o'n. Li pet'is, ke ĉiu'j trafik'panel'o'j de Flandri'o port'u la jen'a'n mesaĝ'o'n; „Frid'kamion'o'j halt'u, kaj kontrol'u vi'a'n karg'o'n”. Du'on'hor'o'n post'e la en'ŝlos'it'a'j rifuĝ'int'o'j pov'is est'i liber'ig'it'a'j kaj transport'it'a'j al ali'a, sed tamen pli varm'a, kapt'it'ej'o.

pp
Ital'a'j scienc'ist'in'o'j de'nov'e sur la ond'o'krest'o

CELIAKIO

Ital'a'j scienc'ist'in'o'j de'nov'e sur la ond'o'krest'o

En la last'a'j jar'o'j plur'a'j ital'a'j fak'ul'o'j sur'ir'as la scen'ej'o'n pro tio, ke ili ating'as en la tut'a mond'o ĉiam pli da rezult'o'j rimark'ind'a'j el scienc'a vid'punkt'o. Ja est'as not'ind'e, ke pli kaj pli oft'e tem'as pri vir'in'o'j. Post la spac'a'j far'o'j de Samantha Cristoforetti (MONAT'O, 2015/08-09, p. 15-17) en la printemp'o de 2016 mult'iĝ'is la artikol'o'j kaj la revu'a'j kovr'il'o'j dediĉ'it'a'j al du krom'a'j ital'de'ven'a'j esplor'ist'in'o'j: Virna Cerne [ virna ĉerne ] kaj Ombretta Polenghi [ombr'et'a polengi ]. Ili'a merit'o? Est'i sukces'int'a'j en si'a laboratori'o ekstrakt'i el maiz'o iu'j'n protein'o'j'n, per kiu'j oni kapabl'os don'i al sen'gluten'a'j past'aĵ'o'j, pan'o kaj ali'a'j bak'aĵ'o'j la sam'a'j'n krak'ec'o'n, arom'o'n kaj sapor'o'n, kiu'j'n hav'as la „original'a'j”, se tiel dir'i, nutr'aĵ'o'j.

Mal'dik'a intest'o

Tiu'j last'a'j, en si'a laŭ'norm'a gluten'hav'a versi'o, est'as – kiel ver'ŝajn'e kon'at'e – ne'taŭg'a'j por person'o'j traf'it'a'j de celiakio : tem'as pri pli-mal'pli grav'a form'o de ne'toler'o pri gluten'o, kiu'n oni'a mal'dik'a intest'o ja pov'as spert'i. Ali'vort'e (kaj sen'dub'e pli popular'ig'e) ekzist'as cereal'o'j, kiel horde'o, sekal'o, tritik'o kaj aven'o, kiu'j en'hav'as gluten'o'n (kaj sekv'e ankaŭ gliadinon, iu'n foj'foj'e ne'toler'at'a'n protein'o'n): pro tio, ili'n dev'as evit'i celiakaj hom'o'j.

Rigor'a diet'o

Tiu ĉi fakt'o nask'as plur'a'j'n problem'o'j'n en la ĉiu'tag'a viv'o, ĉar la menci'it'a'j cereal'o'j trov'iĝ'as en plej mult'a'j manĝ'aĵ'o'j, kiu'j est'as dis'vast'iĝ'int'a'j aŭ sur kiu'j ver'e si'n baz'as la hom'a nutr'ad'o en plur'a'j mond'a'j region'o'j. Nepr'as, ke la celiakuloj sekv'u rigor'a'n diet'o'n sen gluten'o. Ili do hav'ig'u al si, en apart'a'j vend'ej'o'j, specif'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n (ekzempl'e farun'o'n, pan'o'n, past'aĵ'o'j'n, biskvit'o'j'n) far'it'a'j'n el riz'o aŭ maiz'o (kiu'j ambaŭ sen'as je gluten'o). Nutr'aĵ'o'j far'it'a'j el ĉi-last'a'j fakt'e kun'tren'as nenia'n risk'o'n por la san'o, sed ties odor'o kaj gust'o est'is, almenaŭ ĝis antaŭ ne'long'e, nur part'e simil'a'j al tiu'j de la respond'a'j gluten'hav'a'j nutr'aĵ'o'j.

Frand'em'a'j celiakuloj

La nov'ig'o plen'um'it'a de la du ital'a'j esplor'ist'in'o'j, kiu cert'e iom post iom difuz'iĝ'os kaj kontent'ig'os mult'e da celiakuloj mond'skal'e (cert'e la plej frand'em'a'j), est'is inter la final'ist'o'j de Eŭrop'a Invent'ist'a Premi'o 2016 de Eŭrop'a Patent'ofic'ej'o ( EPO). Tiu'n ceter'e jam gajn'is pas'int'ec'e ali'a ital'a vir'in'o, nom'e la esplor'ist'in'o Catia Bastioli [ katja bastjoli ], dank'e al ŝi'a el'trov'o de bio'mal'kombin'ebl'a (tio est'as bio'degrad'iĝ'em'a) tip'o de plast'o.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o”
Bust'o kaj piramid'o

Bust'o kaj piramid'o

Inaŭgur'it'a en la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o est'as bust'o de la pap'o Francisk'o. Nur kelk'a'j'n metr'o'j'n for star'as piramid'o memor'e al la komun'ist'a diktator'o En'ver Hoxha. Li vol'is kre'i la „sol'a'n ateist'a'n ŝtat'o'n en'mond'e”. Murd'it'a'j est'as pastr'o'j kaj mula'o'j kaj detru'it'a'j preskaŭ ĉiu'j preĝ'ej'o'j kaj moske'o'j.

Bardhyl SELIMI


Sub la bust'o leg'iĝ'as vort'o'j de la pap'o: „La agl'in'o, simbol'o de vi'a land'o, ne forges'as la patri'o'n, sed grimp'as al la alt'o'j. Alt'e do flug'u!” Fot'o: BARDHYL SELIMI

Send'it'o special'a

Send'it'o special'a

Iam'a slovak'a ministr'o pri transport'o, konstru'ad'o kaj region'a evolu'ig'o est'as nom'um'it'a de Eŭrop'a Uni'o special'a send'it'o pri religi'a'j liber'ec'o'j.

Ján Figeľ, iam'a EU -komision'an'o de Slovaki'o (respond'ec'a pri instru'ad'o, eduk'ad'o kaj kultur'o inter 2004 kaj 2009), est'as ankaŭ eks'a prezid'ant'o de la slovak'a opozici'a parti'o KDH (Krist'an'demokrat'a mov'ad'o).

Figeľ, 56-jar'aĝ'a, komenc'is si'a'n politik'a'n karier'o'n en la tiam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o. Li'a nov'a posten'o est'as politik'e tikl'a, ĉxar li kontrol'os la plen'um'ad'o'n de liber'ec'o en religi'e problem'a'j teritori'o'j, kiel okcident'a Azi'o kaj mez'a Afrik'o.

Juli'us HAUSER
La sekret'a viv'o de lav'maŝin'o'j

El mi'a vid'punkt'o

La sekret'a viv'o de lav'maŝin'o'j

Proksim'iĝ'as, almenaŭ en la nord'a du'on'sfer'o, almenaŭ teori'e, la somer'o. Tag'o'j da varm'o, lum'o, esper'ebl'e ripoz'o; long'a'j vesper'o'j en ĝarden'o'j kun amik'o'j kaj trink'aĵ'o'j; ekskurs'o'j, feri'o'j, eĉ kongres'o'j. Sed foj'foj'e pend'as la temp'o kiel dorm'ant'a vespert'o ... sen'mov'a, ŝrump'int'a, iom minac'a. Koleg'o'j, najbar'o'j, famili'an'o'j fremd'land'e for'est'as. Si'a'n al'log'o'n perd'is la mem'biografi'o'j, la pri'histori'a'j volum'o'j, kiu'j'n vi promes'is al vi, tre nobl'e, dum'somer'e tra'leg'i. Kaj pluv'ad'as. Do distr'aĵ'o'j'n vi bezon'as.

Jen solv'o: esplor'task'o, sufiĉ'e serioz'a, kiu garanti'os, ke vi ne enu'os. Sam'temp'e vi sci'os, ke vi kontribu'os al ni'a'j ankoraŭ lim'ig'it'a'j kon'o'j, pri tio kiel funkci'as ni'a soci'o. Vi pov'os eĉ pri'raport'i vi'a'j'n trov'it'aĵ'o'j'n en ven'ont'a numer'o de MONAT'O aŭ eĉ, kiu sci'as, pli fund'e esplor'i kaj verk'i pri'a'n doktor'iĝ'a'n disertaci'o'n ĉe prestiĝ'a kaj dank'em'a universitat'o. Kun'lig'u vi'a'j'n esplor'o'j'n kun soci'o'lingv'ist'ik'o, kaj la esperant'a mond'o por ĉiam sid'os ador'ant'a ĉe vi'a'j pied'o'j. Ver'e, sen'lim'as la ebl'o'j.


Oho, pied'o'j. Al pied'o'j aŭ, pli preciz'e, al ŝtrump'et'o'j, rilat'as la esplor'ad'o. Kaj jes, mi konsci'as, ke mult'a'j el ni nun en'ir'as sezon'o'n sen'ŝtrump'et'a'n, kiam ni paŝ'as nud'pied'e sur ne tro varm'a sabl'o, aŭ sur herb'o, aŭ apud naĝ'ej'o. Do ebl'e la esplor'ad'o ne apart'e oportun'as. Tamen ... pacienc'o'n.

Aper'is gazet'ar'a raport'o last'a'temp'e pri perd'it'a'j ŝtrump'et'o'j – tiu'j, kiu'j par'e en'ir'as lav'maŝin'o'n, sol'a'j el'ir'as. La firma'o Samsung kalkul'is, ke ĉiu'monat'e (monat'e, diabl'e!) perd'iĝ'as en brit'a'j lav'maŝin'o'j 84 milion'o'j da ŝtrump'et'o'j. Imag'u: 84 milion'o'j! Samsung krom'e inform'is, ke mez'a brit'o dum si'a viv'o perd'os ŝtrump'et'o'j'n kun valor'o de en'tut'e 2528 pund'o'j – ekvivalent'o de 3301 eŭr'o'j. Ne'kred'ebl'e!

Por evit'i la problem'o'n bien'ist'o sur'merkat'ig'is ŝtrump'et'o'j'n far'it'a'j'n el mohajr'o. La bien'ist'o asert'as, ke ŝtrump'et'o'j tia'j ŝvit'o'n sorb'as kaj ke neces'as ili'n lav'i nur ĉiu'n du'on'monat'o'n. Mi ankoraŭ ne prov'is. Do provizor'e rest'as la problem'o.

Kaj problem'o ĝi est'as. Antaŭ nur unu semajn'o mi ofert'is – „ofer'is” est'us vort'o pli taŭg'a – ŝtrump'et'o'j'n al la lav'maŝin'o. Re'ven'is, sen'blag'e, unu par'o kaj kvar orf'o'j. Evident'is post'e, ke du ŝtrump'et'o'j am'ind'um'is en la maŝin'o kun pulover'o kaj prov'is si'n tie kaŝ'i. Sed du pli'a'j specimen'o'j al'iĝ'is al la tir'kest'a ŝtrump'et'o-orf'ej'o. Baldaŭ mi posed'os pli da orf'o'j ol par'o'j.

Do jen la demand'o. Kio okaz'as al la ŝtrump'et'o'j? Kie ili nun est'as? Ĉu nur brit'a'j lav'maŝin'o'j tiel konspir'as por dev'ig'i ni'n konstant'e aĉet'i nov'a'j'n pied'kovr'il'o'j'n? Ĉu sekret'a viv'o de lav'maŝin'o'j, kaj ĉu sam'e en ali'a'j land'o'j? Do ek, hom'o'j, ek ... kontrol'u vi'a'j'n ŝtrump'et'o'j'n, kontrol'u vi'a'n lav'maŝin'o'n ... kaj far'u not'o'j'n, por ke ni komenc'u kun'e pri'lum'i la mister'o'j'n de la mank'ant'a'j ŝtrump'et'o'j.

Jes, mi aŭd'as jam vi'a'j'n riproĉ'o'j'n. Kial la ul'o ne man'e lav'as si'a'j'n ŝtrump'et'o'j'n, kaj tiel help'as sav'i la planed'o'n? Nu, kulp'as MONAT'O: artikol'o'j por leg'i, kontrol'i, fin'aprob'i, eĉ verk'i. Aŭ kial li ne sekv'as la ekzempl'o'n de si'a fil'o, kiu aĉet'as nur nigr'a'j'n ŝtrump'et'o'j'n, kaj kiu do ne rimark'as, kiam unu, du, si'n for'permes'as? Sed ... ĉu nigr'a'j ŝtrump'et'o'j? Ne, ne, obl'e ne ... mi'a'j ŝtrump'et'o'j est'u pli bunt'a'j, spegul'ant'a'j mi'a'n karakter'o'n, kun si'a'j kat'o'j, ran'o'j, trajn'o'j, frap'fraz'o'j, verd'a'j stel'o'j. Ne. Pri ĉi last'a'j mi mensog'as.

Bunt'a'j kaj memor'ind'a'j. Mi instru'is iam Erasm'us-student'o'j'n el Franci'o. Ili demand'is mi'n, kio'n mi est'as far'int'a dum la ĵus'a semajn'fin'o. Mi klar'ig'is, ke mi feri'et'is kaj aĉet'is ruĝ'a'j'n ŝtrump'et'o'j'n kun en'teks'it'a'j blank'a'j ŝaf'o'j. Mi met'is mi'a'n pied'o'n sur tabl'o'n, por ke ĉiu vid'u.

Fin'e de la staĝ'o, mi demand'is, kio'n la student'o'j re'memor'os post si'a rest'ad'o en Briti'o. Lev'iĝ'is student'in'a man'o. „Vi'a'j'n ŝtrump'et'o'j'n, sinjor'o,” ŝi dir'is. „Vi'a'j'n ŝtrump'et'o'j'n.”

Mi dezir'as al vi agrabl'a'n somer'o'n aŭ, se sud'e de la ekvator'o, ne tro sovaĝ'a'n vintr'o'n – ĉu kun aŭ sen ŝtrump'et'o'j.


Paul GUBBINS
Politik'a solv'o ankoraŭ atend'at'a

Politik'o

DIPLOMATI'O

Politik'a solv'o ankoraŭ atend'at'a

Sav'i la ne'cert'a'n armistic'o'n en Siri'o kaj pli'bon'ig'i la tie'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n por tiu'j, kiu'j est'as sieĝ'at'a'j de ribel'ul'a'j aŭ reg'ist'ar'a'j trup'o'j, tio'n cel'is ministr'o'j el 17 land'o'j kun'sid'ant'a'j en Vien'o, Aŭstri'o.

La ministr'o'j, i. a. de Uson'o, Rusi'o, Germani'o kaj Aŭstri'o, aŭd'is, ke ek'de februar'o per'aviad'il'a help'o ating'is 800 000 hom'o'j'n, tamen mult'a'j ankoraŭ sufer'as.

La ĉef'tem'o de la inter'parol'o'j, kadr'e de la Inter'naci'a Siri'a Apog'o-grup'o, est'is kiel pli rigor'e observ'i la batal'halt'o'n. Rusi'o kaj Uson'o deklar'is si'n pret'a'j unu'ig'i si'a'j'n fort'o'j'n por kontrol'i breĉ'o'j'n en la batal'halt'o inter'konsent'it'a en februar'o.

Kritik'is

La uson'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, John Kerry, opini'is, ke tiu'j, kiu'j de'nov'e mal'observ'as la batal'halt'o'n, est'u eksklud'at'a'j de ĝi. Pri'e konsent'is la ministr'o'j. Krom'e Kerry sever'e kritik'is la reĝim'o'n de la siri'a prezid'ant'o Baŝar al- Assad.

Tiu reĝim'o, laŭ Kerry, ne observ'is la batal'halt'o'n kaj ne al'las'is help'ant'o'j'n al la sieĝ'at'a'j urb'o'j. Ĝi ne rajt'as atak'i civil'ul'o'j'n en urb'o'j kiel AleppoLatakia kaj ĝi ne montr'as „bon'a'n vol'o'n” pri politik'a solv'o.

Emfaz'is

Mal'konsent'is la rus'a ministr'o Sergej Lavrov. Li emfaz'is, ke ne tem'as pri Assad kaj li'a reĝim'o, sed pri la batal'o kontraŭ teror'ism'o. Li insist'is, ke Uson'o uz'u si'a'n influ'o'n por ĉes'ig'i la financ'ad'o'n de la islam'a ribel'ul'a grup'o Front'o Alnusro, kiu proksim'as al Alkaid'o.

Pro mal'konsent'o inter la du grand'potenc'o'j Rusi'o kaj Uson'o ne antaŭ'vid'ebl'as baldaŭ'a politik'a solv'o. La dat'o de la unu'a de aŭgust'o por instal'i trans'ir'a'n reg'ist'ar'o'n (kaj okaz'ig'i balot'o'j'n ĝis 18 monat'o'j'n post'e) far'iĝ'is „cel'o”, ne lim'dat'o, laŭ Kerry.

Last'a'temp'e est'is de'nov'e romp'it'a la batal'halt'o ĉirkaŭ la urb'o Aleppo. La per'fort'o pel'is la siri'a'n opozici'o'n for de la pac-trakt'ad'o'j en april'o en Ĝenev'o. Laŭ diplomati'a'j font'o'j, Staffan de Mistura, la special'a send'it'o de UN al la inter'trakt'o'j, esper'as pri baldaŭ'a nov'a etap'o de la inter'trakt'o'j en Ĝenev'o.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Ministr'a renkont'iĝ'o en Vien'o por aktiv'ig'i la stagn'ant'a'j'n inter'parol'o'j'n pri pac'o en la civil'a milit'o en Siri'o. Fot'o: BMEIA /HANS PUNZ


De mal'dekstr'e: la ekster'land'a'j ministr'o'j de Rusi'o, Sergej Lavrov, kaj Uson'o, John Kerry, kaj la special'a send'it'o de UN Staffan de Mistura. Fot'o: BMEIA /HANS PUNZ


De mal'dekstr'e: la UN-special'a send'it'o Staffan de Mistura kaj la aŭstr'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j Sebastian Kurz. Fot'o: BMEIA /DRAG'A'N TATIC

Famili'a saga'o

Libr'o'j

Famili'a saga'o

Parol'i pri Cent jar'o'j da sol'ec'o, la ĉef'a roman'o de Gabriel García Márquez, kolombi'an'o naturaliz'it'a meksik'an'o, ŝajn'us redundanc'e: la verk'o'j pri ĝi'a aŭtor'o, kaj okaz'e de li'a Nobel-premi'o pri literatur'o en 1982 kaj okaz'e de li'a mort'o en 2014, est'as sen'nombr'a'j. Literatur'a Foir'o omaĝ'is li'n per artikol'o de ĵurnal'ist'o, kiu est'is li'n kon'int'a person'e kaj kiu relief'ig'is la ĉef'a'n mem'difin'o'n de Márquez : „Mi'a unu'a kaj unik'a vok'iĝ'o est'as ĵurnal'ism'o”, li dir'is en intervju'o ĉe Radi'o Havan'o en 1976. 1

La Nobel-premi'o est'is al li atribu'it'a kun jen'a motiv'aĵ'o: „pro li'a'j roman'o'j kaj rakont'o'j, en kiu'j fantast'o kaj real'o est'as kombin'it'a'j en mond'o riĉ'e kun'met'it'a, kiu reflekt'as la viv'o'n kaj la konflikt'o'j'n de unu kontinent'o”. La parol'ad'o, per kiu li akcept'is la premi'o'n en Stokholm'o, hav'is la tem'o'n La sol'ec'o de Latin-Amerik'o, kaj en ĝi Márquez denunc'is la diktatur'o'j'n kaj kruel'aĵ'o'j'n, okaz'int'a'j'n en tiu'j land'o'j, pri kiu'j Eŭrop'o eĉ ne sci'is, aŭ ne vol'is sci'i. 2 „Tiu real'o ne est'as paper'a, sed viv'as kun ni kaj kondiĉ'as ĉiu'n moment'o'n de ni'a'j sen'nombr'a'j ĉiu'tag'a'j mort'o'j.”


Cent jar'o'j da sol'ec'o est'as konsider'at'a la plej grav'a verk'o en la hispan'lingv'a literatur'o post Don Quijote , dev'ig'e legat'a en la lern'ej'o'j, kaj cert'e la plej legat'a en la latin-amerik'a medi'o. La intrig'o tra'ark'as sep generaci'o'j'n de la famili'o Buendía en la fikci'a vilaĝ'o Macondo, vilaĝ'o kiu pov'as est'i ajn'a urb'et'o, inspir'it'a de Aracataca en Kolombi'o, la nask'iĝ'lok'o de Márquez.

Magi'a real'ism'o

La roman'o hav'as mult'a'j'n alud'o'j'n al la histori'o kaj popol'a kultur'o de Sud-Amerik'o kaj ĝi est'as konsider'at'a la ĉef'a verk'o de la tiel nom'at'a magi'a real'ism'o, al kiu est'as atribu'ebl'a'j ankaŭ plur'a'j novel'o'j de Borges, sed ankaŭ verk'o'j de la ital'o Din'o Buzzati : en La dezert'o de la tatar'o'j ( tr. Daniel'e Mistretta, eld. Edistudio, 1993) soldat'o'j atend'as mal'amik'o'n kiu neniam ven'as. Se transport'i tiu'n magi'a'n atmosfer'o'n al nun'a'j Esperant'o-verk'ist'o'j, oni pov'us trov'i simil'o'n en Libazar ’ kaj ter'o de la par'o Sen Rodi'n kaj Juli'a Sigmond.

En la magi'a real'ism'o oni pov'as trov'i plur'a'j'n element'o'j'n: en Márquez ni trov'as folklor'o'n kaj legend'o'j'n, sam'e kiel alud'o'j'n al diktator'ec'o, drast'e kondamn'at'a. Li mem est'is spert'int'a mal'facil'o'j'n kun la mank'o de liber'ec'o, kiam li est'is en Uson'o kiel ĵurnal'ist'o. La roman'o pri'skrib'as, tra „magi'a'j” antaŭ'vid'o'j, la ekonomi'a'n eksplod'o'n de Latin-Amerik'o en la komenc'o de la ses'dek'a'j jar'o'j de la du'dek'a jar'cent'o.

Est'as rakont'at'a la evolu'o de la modern'a Kolombi'o, kun la liberal'a reĝim'o tamen ankoraŭ al'kroĉ'it'a al koloni'a pens'manier'o, la hegemoni'o de la „banan'kompani'o”, la teknik'a progres'o de konsum'ism'o, kun al'ven'o de la fer'voj'o, de la kin'o, de la privat'a'j aŭtomobil'o'j. Ne tiom net'a est'as la disting'o inter mort'int'o'j kaj viv'ant'o'j, ĉi-last'a'j kapabl'as antaŭ'vid'i la est'ont'ec'o'n; la famili'a pra'patr'o fond'as vilaĝ'o'n sol'ec'a'n, kiu rezult'as post'rest'int'a kompar'e al la progres'o, sed je mal'long'a distanc'o ekzist'as ja vilaĝ'o kun'lig'it'a al la civiliz'o, do la famili'o trov'as kun'est'ad'o'n kaj am'o'n.

Preskaŭ komik'e, en la tragedi'o, la rakont'o komenc'iĝ'as per la (plur'a'j) civil'a'j milit'o'j:

Kolonel'o Aureliano Buendía organiz'is tri'dek du arm'it'a'j'n ribel'o'j'n, kaj la tri'dek du fiask'is. Li gener'is en dek sep divers'a'j vir'in'o'j dek sep fil'o'j'n, kaj, antaŭ ol la plej aĝ'a hav'us tri'dek kvin jar'o'j'n, oni eksterm'is ili'n, unu post la ali'a, en unu sol'a nokt'o. Li sav'iĝ'is el dek kvar atenc'o'j, el sep'dek tri embusk'o'j kaj el ekzekut-ploton'o. Super'viv'is la efik'o'n de doz'o de striknin'o en la kaf'o sufiĉ'a por mort'ig'i ĉeval'o'n. [...] Kvankam li ĉiam batal'is ĉe-kap'e de si'a'j soldat'o'j, li mem kaŭz'is al si si'a'n sol'a'n vund'o'n, post ol li sub'skrib'is la kapitulac'a'n akt'o'n de Neerlandia, kio met'is fin'o'n al preskaŭ du'dek jar'o'j da civil'a'j milit'o'j. Li paf'is al si en la brust'o'n, kaj la pistol'kugl'o el'ir'is tra la dors'o sen noc'i ajn'a'n esenc'a'n organ'o'n.

Defi'o por traduk'ant'o

Tia verk'o, tiom tremp'it'a de tip'e lok'a'j situaci'o'j, prezent'as defi'o'n por traduk'ant'o. Plaĉ'e flu'a est'as la versi'o de Fernand'o de Dieg'o (1919-2005) de 1992 (unu'a el'don'o ĉe Font'o), sen'ŝanĝ'e re'el'don'it'a en 2012 (sam'a el'don'ej'o) kaj nun (tri'a el'don'o 2015 ĉe Mondial). La vort-klar'ig'o'j en la fin'a list'o trakt'as vort'o'j'n, kiu'j ne est'is en la el'don'o de PIV de 1987, sed mult'a'j trov'iĝ'is en la Neolog'ism'a glos'ar'o de Henr'i Vatré. Inter'temp'e aper'is NPIV en 2002 kun du'a el'don'o en 2005, kaj est'as kurioz'e, ke el la vort'o'j uz'it'a'j de de Dieg'o antaŭ kvar'on'jar'cent'o ne trov'iĝ'ant'a'j en la glos'ar'o de Vatré nur tre'eg'e mal'mult'a'j est'is en'pren'it'a'j en NPIV, kio ten'as ĉi tiu'n traduk'o'n ankoraŭ inter la avan'gard'a'j.

De Dieg'o mem ne bezon'as prezent'o'n: li viv'is en Hispani'o, Venezuel'o kaj fin'e en Pol'land'o, kie li mort'is, mal'mult'o'n verk'is original'e, krom kelk'a'j kritik'a'j ese'o'j (not'ind'a li'a polemik'o kun Piĉ), sed li'a traduk'a kaj leksik'a labor'o est'as eminent'a: li'a vort'ar'o hispan'a-esperant'a ( eld. mga, 2003) est'as inter la grand'a'j el etn'o'lingv'o. Li traduk'is ankaŭ el la franc'a kaj el la angl'a, kaj mal'facil'as dir'i, kiu'j est'is li'a'j ĉef'a'j traduk'o'j, inter Don Quijote de Cervantes ( Fundación Esperant'o, 1977), Cigan'a romanc'ar'o de García Lorca (Beletr'a'j kajer'o'j de Stafet'o, 1971), La land'o de Alvargonzalez de Machado (1969), La old'ul'o kaj la mar'o de Hemingway kaj ... mult'a'j, mult'a'j ali'a'j. Por li'a ok'dek'jar'iĝ'o aper'is en 2003 ĉe Iltis Klar'o kaj elast'o, kolekt'o de ese'o'j de du'dek unu aŭtor'o'j; honor'a membr'o de UEA (2000).

Cent jar'o'j da sol'ec'o est'as la 27 a en la seri'o Orient'o-Okcident'o, kio konfirm'as, ke ni trov'iĝ'as antaŭ ĉef'verk'o de la mond'a literatur'o.

1. Lizeth León : Gabo mus'o'kap'o, Literatur'a Foir'o 269, juni'o 2014.
2. La tut'a parol'ad'o, el'hispan'ig'it'a de Andrés Mart'in, aper'is en la sam'a numer'o de Literatur'a Foir'o.
Carlo MINNAJA

Gabriel García Márquez : Cent jar'o'j da sol'ec'o. Tr. F. de Dieg'o. Eld. Mondial, Novjork'o, 2015 (3 a el'don'o). 414 paĝ'o'j. Broŝur'it'a.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Kartag'o detru'end'as: ĉu Esperant'o tial lern'end'as?

Lingv'o

PLAN'LINGV'O'J

Kartag'o detru'end'as: ĉu Esperant'o tial lern'end'as?

Kiam mi est'is lern'ej'an'o en la klas'o de Latin'o, oni oft'e asert'is, ke la kon'o de klasik'a'j lingv'o'j help'as la ĝeneral'a'n lern'ad'o'n de ni'a'j modern'a'j idiom'o'j. En preskaŭ ĉiu'j eŭrop'a'j lingv'o'j abund'as vort'trezor'o de de'ven'o latin'a kaj helen'a. La sci'o de la radik'o'j kaj de la afiks'o'j, kiu'j est'ig'as tia'j'n vort'o'j'n, ja ebl'ig'as la kompren'o'n de ili'a signif'o.

En Irland'o klasik'a'j lingv'o'j est'as apenaŭ instru'at'a'j nun'temp'e en lern'ej'o'j; kaj, efektiv'e, ili mal'aper'is el la stud-program'o'j. La kon'o de la latin'a lingv'o ne plu est'as dev'ig'a nun por student'o'j de medicin'o aŭ de teologi'o. Tio est'as bedaŭr'ind'a fakt'o. Tamen, mi iom dub'as pri la asert'o de kelk'a'j latin'ist'o'j, laŭ kiu'j la latin'a pov'as lud'i praktik'a'n rol'o'n en la hodiaŭ'a mond'o. Ĝi'a gramatik'o est'as tro kompleks'a kaj ĝi'a vort'proviz'o tro arkaik'a kaj post'rest'int'a.

Kontrast'e, Esperant'o konserv'as mult'a'j'n el la avantaĝ'o'j de la klasik'a'j lingv'o'j sen re'ten'i ili'a'j'n ne'bezon'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n. Oni tamen ne tro'ig'u pri ĝi'a supoz'at'a, pretend'at'a facil'ec'o. Iu'senc'e neniu lingv'o est'as ver'e facil'a. Ĉiu lingv'o dev'as est'i lern'at'a: oni ne hered'as ĝi'n de si'a'j propr'a'j antaŭ'ul'o'j.

Distribu'a rol'vort'et'o

En si'a ese'o Piĝin'o'j, kreol'a'j lingv'o'j kaj plan'lingv'o'j (1988), Bernard Golden skrib'as: „Ebl'as argument'i, ke Esperant'o, sam'e kiel piĝin'o, est'as simpl'a lingv'o; tamen la grand'a diferenc'o est'as, ke Esperant'o hav'as kelk'a'j'n gramatik'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n”. Simil'e, Werner Bormann asert'as, ke „est'as kelk'a'j er'o'j en la Esperant'o-gramatik'o, kiu'j est'as tre mal'facil'a'j”. Li menci'as la divers'a'j'n uz'o'j'n de la akuzativ'a kaz'o, la komplik'aĵ'o'j'n de la refleksiv'a'j pronom'o kaj adjektiv'o, la disting'o'n inter transitiv'a'j kaj ne'transitiv'a'j verb'o'j, la distribu'a'n rol'vort'et'o'n po, la adverb'a'n particip'o'n ktp.

Pli'e, en unu el si'a'j libr'o'j pri lingv'o'j, R. L. „ LarryTrask skrib'as, ke „Esperant'o hav'as amas'o'n da gramatik'o, kvankam esperant'ist'o'j ne konsci'as pri ĉi tiu fakt'o”.

Poezi'a epos'o

La pli'mult'o de la esperant'ist'o'j ne tro okup'as si'n pri gramatik'a'j komplik'aĵ'o'j kaj, grand'part'e, ignor'as ili'n. Por la mez'um'a parol'ant'o, la fundament'a'j dek ses regul'o'j el la Unu'a Libr'o sufiĉ'as. Ili pov'as sen'problem'e ignor'i la subtil'aĵ'o'j'n kaj har'fend'aĵ'o'j'n de gramatik'ist'o'j kaj pedant'o'j. Esperant'o est'as ja facil'a, se oni dezir'as per ĝi korespond'i, konversaci'i, salut'i („Kiel vi fart'as?”) kaj send'i simpl'a'j'n mesaĝ'o'j'n per ret'poŝt'o. Tiu'n simpl'a'n lingv'aĵ'o'n oni ja rajt'as elekt'i. Ceter'e, se oni vol'as est'i akademi'an'o, kompon'i poezi'a'n epos'o'n aŭ verk'i roman'o'n, tiu baz'a „bon'a lingv'o” tut'e ne plu est'as adekvat'a. Profund'a stud'ad'o de Esperant'o montr'as, ke ĝi est'as unik'e riĉ'a, esprim'pov'a kaj subtil'a. Ĉiu nuanc'o de la hom'a pens'o pov'as est'i esprim'at'a per ĝi.

Absolut'a ablativ'o

Nun'temp'e oni mult'e emfaz'as la propedeŭtik'a'n valor'o'n de Esperant'o. Tiu pretend'o est'as real'ec'a, ne nur kiel prepar'o por lern'i ali'a'j'n lingv'o'j'n, sed ankaŭ por lern'i logik'a'n pens'ad'o'n kaj evit'i mal'preciz'a'n kaj sen'senc'a'n parol'ad'o'n. Rilat'e al si'a util'ec'o por en'konduk'i student'o'j'n al la lern'ad'o de la plej popular'a'j eŭrop'a'j lingv'o'j, Esperant'o est'as eg'e valor'a por prezent'i, kompren'i, re'produkt'i kaj imit'i la plej komplik'a'j'n gramatik'aĵ'o'j'n de antikv'a'j kaj modern'a'j fleksi'a'j lingv'o'j: la latin'a, la pra'grek'a, la island'a kaj la slav'a'j.

La inter'naci'a lingv'o est'as eĉ bon'a prepar'o por la lern'ad'o de ne'eŭrop'a'j idiom'o'j (kaj hind'eŭrop'a'j kaj ne-hind'eŭrop'a'j). Per ĝi oni pov'as esprim'i la subtil'aĵ'o'j'n de alt'nivel'e fleksi'a'j lingv'o'j, ekzempl'e la supin'o'n de la latin'a kaj de la island'a, la latin'a'n absolut'a'n ablativ'o'n, la mez'a'n voĉ'o'n de la pra'grek'a kaj de la island'a. Pli'e tiu'j, kiu'j mal'facil'e kompren'as la verb'a'j'n aspekt'o'j'n de la slav'a'j idiom'o'j (tem'as pri grand'a problem'o por ne-slav'o'j), opini'as, ke ankaŭ tiu'okaz'e Esperant'o rimark'ind'e help'as.

Difin'a artikol'o

Kompren'ebl'e, ordinar'a'j esperant'ist'o'j ne bezon'as tia'j'n „esoter'a'j'n” gramatik'aĵ'o'j'n. Mal'e ili konstat'as, ke Esperant'o mult'e simpl'ig'as la gramatik'a'j'n komplik'aĵ'o'j'n, kiu'j'n oni renkont'as ĉe la pli'mult'o de la lingv'o'j. Ekzempl'e, la lern'ant'o de iu fremd'a lingv'o dev'as oft'e parker'ig'i ne nur la substantiv'o'j'n, sed sam'temp'e ili'a'n genr'o'n (vir'a, in'a, neŭtr'a; kaj al'don'e: anim'it'a, ne'anim'it'a), de'pend'e de la lingv'o. La franc'a, la hispan'a, la hindustan'a posed'as du genr'o'j'n; la german'a kaj la island'a tri; si'a'vic'e la ĉeĥ'a disting'as inter vir'ĝenr'a anim'it'a kaj vir'ĝenr'a ne'anim'it'a. Esperant'o hav'as nur unu genr'o'n, do bezon'as nur unu difin'a'n artikol'o'n (la), dum la german'a hav'as tri genr'o'j'n kaj tial neces'as uz'i tri mal'sam'a'j'n artikol'o'j'n (der, di'e, das ).

La lingv'o'j kun komplet'a'j konjugaci'o'j, kiel la franc'a, la ital'a kaj la hispan'a, postul'as mal'sam'a'n verb'a'n fin'aĵ'o'n por ĉiu person'o; mal'e, ĉi-rilat'e, Esperant'o antaŭ'vid'as nur unu verb'a'n form'o'n sen'de'pend'e de la subjekt'o. Simil'e, la verb'a'j temp'o'j (tens'o'j) en Esperant'o est'as simpl'a'j kaj hav'as nur unu form'o'n por ĉiu tens'o. Esperant'o ne hav'as ne'regul'a'j'n verb'o'j'n, escept'o'j'n aŭ ne'logik'a'j'n idiotism'o'j'n. Pli'e la prononc'o de ĉi tiu lingv'o ne prezent'as apart'a'j'n problem'o'j'n, krom por parol'ant'o'j de unu'op'a'j lingv'o'j, en kiu'j mank'as iu'j son'o'j.

Skrib'it'a Esperant'o est'as tut'e fonetik'a, mal'kiel ekzempl'e la angl'a aŭ la franc'a. Ali'a grand'a simpl'ig'o est'as la for'est'o de deklinaci'o de substantiv'o'j kaj adjektiv'o'j (krom la fin'aĵ'o - n de la akuzativ'a kaz'o, kiu kelk'foj'e konfuz'as).

Kaz'a sistem'o

Tamen, eĉ tiu last'a afer'o (la deklinaci'o de iu'j lingv'o'j) pov'as est'i formul'it'a kaj klar'ig'it'a en Esperant'o. Vid'u la Plen'a'n Analiz'a'n Gramatik'o'n (PAG). Sur la paĝ'o 77, ĝi ekzempl'e deklinaci'as la montr'a'j'n pronom'o'j'n jen'e (la unu'a pronom-form'o est'as konsider'end'a individu'ig'a, la du'a neŭtr'a, la tri'a plural'a):

Nominativ'o: tiu, tio, tiu'j;

Akuzativ'o: tiu'n, tio'n, tiu'j'n;

Genitiv'o: ties, ties, ties;

Prepozitiv'o: je tiu, je tio, je tiu'j.

Se oni dezir'us imit'i la model'o'n de fleksi'a lingv'o, oni pov'us deklinaci'i la Esperant'a'j'n substantiv'o'j'n jen'e:

Nominativ'o: LAND'O;

Vokativ'o: HO LAND'O!

Akuzativ'o: LAND'O'N;

Genitiv'o: LAND'A;

Prepozitiv'o: AL LAND'O, EL LAND'O;

Lokativ'o: LAND'E;

Akuzativ'o de direkt'o: LAND'E'N;

Instrumentivo : LAND'E.

Tio tamen est'as ne'neces'a komplik'aĵ'o kaj plaĉ'us nur al pedant'o'j aŭ al tiu'j, kiu'j vol'as klar'ig'i la kaz'a'n sistem'o'n de fleksi'a'j lingv'o'j kiel la latin'a, la rus'a, la island'a ktp.

Detru'end'a urb'o

Student'o'j de la latin'a lingv'o cerb'um'as klopod'ant'e kompren'i la mister'o'n de la tiel nom'at'a pasiv'a perifraz'o (angl'e passive periphrastic ). Oni pov'as rigard'i la form'o'j'n en -end- de Esperant'o (far'end'a est'as / far'end'as) kiel ekvivalent'a'j'n al iu'j mal'bon'e digest'ebl'a'j latin'lingv'a'j; ekzempl'e la dir'aĵ'o de Katon'o la Mal'jun'a Carthago delenda est pov'as est'i rekt'e kaj simpl'e esperant'ig'it'a kiel Kartag'o detru'end'a est'as / detru'end'as. Do, ankaŭ ĉi tie, Esperant'o help'as kompren'i la koncern'a'n gramatik'a'n komplik'aĵ'o'n.

Ĉirkaŭ'fraz'o

En la latin'a gramatik'o, la absolut'a ablativ'o (latin'e ablativ'us absolut'us) est'as particip'a fraz-element'o, kiu normal'e konsist'as el unu particip'o kaj unu substantiv'o, ambaŭ en la ablativ'o. Ĝi ne hav'as rekt'a'n ekvivalent'o'n en Esperant'o. Oni kutim'e dev'as traduk'i ĝi'n per sub'ordin'a fraz'o aŭ ĉirkaŭ'fraz'o. Tem'as pri konciz'a sub'propozici'o kun ablativ'a subjekt'o kaj kongru'ant'a particip'o kiel verb'o: ekzempl'e di'is iuvantibus , „help'ant'e la di'o'j, kun la help'o de la di'o'j, help'at'e de la di'o'j”.

Verb'a aspekt'o

Ne-slav'o'j, kiu'j prov'as lern'i slav'a'j'n lingv'o'j'n (la rus'a'n, la pol'a'n ktp.), mal'facil'e kompren'as kaj en'bat'as en si'a'n kap'o'n la tiel nom'at'a'j'n aspekt'o'j'n de la verb'o'j, form'o'j'n, kiu'j ne ekzist'as en la lingv'o'j de okcident'a Eŭrop'o. Kiam mi sen'rezult'e klopod'is iom'et'e stud'i la pol'a'n, mi ne kapabl'is kompren'i la slav'a'n verb'a'n aspekt'o'n, ĝis mi kompar'is ĝi'n kun Esperant'o. Mi ankoraŭ ne est'as el'majstr'int'a ĝi'n, sed almenaŭ mi kompren'as pli-mal'pli ĝi'a'n princip'o'n, help'e de la verb'a'j afiks'o'j de Esperant'o. En la paragraf'o 105 de PAG, est'as klar'ig'it'a'j la aspekt'o'j de la verb'o. En Esperant'o tiu'j verb'a'j form'o'j est'as esprim'at'a'j per afiks'o'j (prefiks'o'j kaj sufiks'o'j; ekzempl'e: komenc'a aspekt'o per ek--iĝ'i; moment'a aspekt'o per ek-; daŭr'a aspekt'o per -ad-; ripet'a aspekt'o per re-; kaj fin'a aspekt'o per tra-, fi'n-, sat- kaj tut-).

Mez'a voĉ'o

En kelk'a'j lingv'o'j (ekzempl'e la helen'a kaj la island'a) ekzist'as verb'a form'o, kiu nom'iĝ'as mez'a voĉ'o. En kelk'a'j okaz'o'j ĝi simil'as la pasiv'o'n; en ali'a'j ĝi plen'um'as ali'a'j'n funkci'o'j'n. En Esperant'o oni hav'as la sufiks'o'n -iĝ-, kiu trans'form'as verb'o'n en form'o'n kompar'ebl'a'n kun la mez'a voĉ'o.

Du'a futur'o

Kompren'ebl'e, per Esperant'o oni ne pov'as klar'ig'i ĉiu'j'n el la unik'a'j gramatik'aĵ'o'j de ĉiu'j ter'a'j lingv'o'j. Mi sci'as preskaŭ nenio'n pri la lingv'o'j de Azi'o, sed mi supoz'as, ke Esperant'o apenaŭ help'us ni'n eŭrop'an'o'j'n lern'i ekzot'a'j'n gramatik'aĵ'o'j'n, kia'j la „du'a futur'o” de la japan'a (kiu, fakt'e, ne ŝajn'as tem'i pri la est'ont'ec'o) kaj la (por ni) strang'a verb'a konstru'aĵ'o de la hindustan'a (hindi'a-urdu'a), kiu aspekt'as kiel pasiv'a, sed ja est'as aktiv'a.

Man'o blank'a

Tamen, ĝeneral'e, la lern'ad'o de Esperant'o est'as ver'e tre help'em'a ĉe la stud'ad'o de ali'a'j idiom'o'j. Ebl'e la sol'a mal'avantaĝ'o okaz'as tiam, kiam student'o vol'as parker'ig'i la genr'o'n de substantiv'o'j kaj est'as konfuz'at'a de la ĉe'est'o de la unu'nur'a artikol'o la de Esperant'o. La hispan'a esprim'o la man'o blanca est'as la man'o blank'a en Esperant'o, sed en Esperant'o oni dir'as la problem'o, dum en la hispan'a oni dir'as el problem'a (ĝi est'as vir'a substantiv'o). La vir'in'o ja est'as la mujer en la hispan'a, sed hombre (vir'o), aŭ iu ajn vir'genr'a substantiv'o, ne pov'us hav'i la artikol'o'n la, kiel mal'e okaz'as ĉiu'okaz'e en Esperant'o.

Resum'o

La propedeŭtik'a valor'o de Esperant'o konsist'as ne nur en tio, ke ĝi favor'as la lern'ad'o'n de sen'fleksi'a'j lingv'o'j (la sintez'a'j), ekzempl'e la angl'a, la afrikans'a, la norveg'a, sed ankaŭ tiu'n de kelk'a'j lingv'o'j kun eg'e pli kompleks'a gramatik'o.

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
Romantik'a histori'a roman'o el Hungari'o

Romantik'a histori'a roman'o el Hungari'o

Jen romantik'a, histori'a roman'o de 19 a -jar'cent'a hungar'a verk'ist'o. La stil'o sekv'as la norm'o'j'n en Eŭrop'o de tiu epok'o. Long'a'j, barok'e kompleks'a'j kaj hiper'ornam'it'a'j fraz'o'j, kun plur'paĝ'a'j tekst'pec'o'j, kiu'j pri'skrib'as nur pejzaĝ'o'j'n, ekster'a'j'n kaj intern'a'j'n, en kiu'j nenio fakt'e okaz'as.

Ne pov'ant'e plen'e juĝ'i la traduk'o'n, mi ne dub'as, ke ĝi'a fidel'ec'o al la original'o est'as majstr'a. Ĝi leg'iĝ'as flu'e kaj bon'e re'don'as la verk'o'stil'o'n de la epok'o. Leg'ant'o stumbl'os je svarm'o da ne'kon'at'a'j kaj mal'ĉiu'tag'a'j vort'o'j: dolman'o, denar'o'j, flaĝolet'o, kornus'o, urogal'o, janiĉar'o'j, buk'i, pucelo, fiol'o ... La traduk'int'o ne hezit'is uz'i vort'o'j'n, kiu'j'n iu'j konsider'us neolog'ism'o'j: sob'ir'int'e, avan'e, satisfakci'o ... La roman'o form'is la baz'o'n por hungar'a film'o, kiu bon'e sukces'is, almenaŭ en'land'e.

La aŭtor'o est'is baron'o, viv'int'a inter 1814 kaj 1875; krom est'i roman'verk'ist'o, li est'is ĵurnal'ist'o kaj politik'ist'o, plekt'it'a en la tumult'a'j'n event'o'j'n de la revoluci'o de 1848-49. Li komenc'is kaj fin'is si'a'n viv'o'n en Transilvani'o.

La ag'ad'o de la roman'o okaz'is en pli fru'a epok'o; tio'n oni ek'sci'as el la antaŭ'klar'ig'o, kiu'n verk'is la traduk'int'o por orient'i la leg'ant'o'j'n. La roman'a'j event'o'j situ'as lok'e en Transilvani'o kaj temp'e komenc'e de la 17 a jar'cent'o, kiam la pli'mult'o de la nun'temp'a Hungari'o trov'iĝ'is sub la turk'a reg'o; Transilvani'o sam'e, sed kun grad'o de sen'de'pend'ec'o, kondiĉ'e je tribut'pag'ad'o. Do, en'e de tiu liber'ec'o, vag'is kaj ag'is kavalir'o'j, reĝ'o'j kaj reĝ'et'o'j – kio proviz'as la fon'o'n por la roman'a intrig'o.

Vidv'in'o sever'a kaj kritik'em'a kun bel'a fil'in'o, kiu, tamen, trov'as mal'facil'e el'ĉiz'i la propr'a'n viv'o'voj'o'n. Event'o'j intens'iĝ'as, kiam al la kastel'o de la protagonist'o'j al'rajd'as jun'a brav'a kavalir'o ... Pli mi ne mal'kovr'os. Kiu aprez'as la ĝenr'o'n, tiu ŝat'os tiu'n ĉi verk'o'n.

Stefan MAC GILL

Zsigmond Kemíny : Vidv'in'o kaj ŝi'a fil'in'o. Traduk'is Jozef'o Horvath. El'don'is Hungar'a Esperant'o-Asoci'o, Budapest, 2014. 295 paĝ'o'j. ISBN 978-963-571-479-7.

La sekret'a viv'o de ombrel'o'j

Modern'a viv'o

JAPANI'O

La sekret'a viv'o de ombrel'o'j

Ni est'as hom'o'j forges'em'a'j. Ekzempl'e, ni oft'e mal'atent'e las'as ombrel'o'j'n en trajn'o'j kaj bus'o'j. La last'a'n jar'o'n en Toki'o ĉirkaŭ 430 000 ombrel'o'j est'is las'it'a'j kaj ten'at'a'j kiel perd'aĵ'o'j ĉe la Metropol'a Polic'o.

Oni'dir'e post unu'foj'a pluv'o 3000 ombrel'o'j est'is las'it'a'j. Tamen tre mal'mult'a'j hom'o'j ven'as por re'hav'i si'a'n ombrel'o'n. Nur 0,7 % de tiu'j ombrel'o'j re'ven'is al si'a'j posed'int'o'j.

Kio okaz'os al tiu'j perd'it'a'j kaj sen'mastr'a'j ombrel'o'j? Post tri monat'o'j da re'ten'ad'o ĉe la polic'o, ili est'as re'don'at'a'j al la trajn- aŭ bus-kompani'o'j, en kies vagon'o'j ili est'is trov'it'a'j. La kompani'o'j vend'as part'o'n de ili kaj la ceter'a'j'n ili for'ĵet'as kiel rub'aĵ'o'n.

Kontant'a mon'o

Mult'as ankaŭ kontant'a mon'o, plej'part'e en mon'uj'o'j, trov'it'a sur'strat'e aŭ en publik'a'j lok'o'j kaj al'port'it'a al toki'a'j polic'ej'o'j. En 2015 la sum'o al'port'it'a est'is ĉirkaŭ 3420 milion'o'j da en'o'j (30,2 milion'o'j da eŭr'o'j), dum la sum'o deklar'it'a de perd'int'o'j est'is ĉirkaŭ 8000 milion'o'j da en'o'j (71 milion'o'j da eŭr'o'j).

Resum'e, 40 % de la perd'it'a mon'o est'is al'port'it'a al la polic'o. Se la perd'int'o ne aper'as en tri monat'o'j post la trov'o, la mon'o'n ricev'os la trov'int'o. Kiam la trov'int'o ne ricev'as la mon'o'n aŭ ne re'ven'as, ĝi ir'as al la guberni'o Toki'o. Do, el la 30,2 milion'o'j da eŭr'o'j ĉ. 21,3 milion'o'j re'ven'is al la posed'int'o'j aŭ perd'int'o'j, kaj 4,9 milion'o'j ir'is al la trov'int'o'j. La rest'ant'a'j'n kvar milion'o'j'n ricev'is Toki'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Kapt'i la kosm'a'j'n sekret'o'j'n

Scienc'o

ASTRONOMI'O

Kapt'i la kosm'a'j'n sekret'o'j'n

Nederland'o plan'as esplor'i radi'a'j'n ond'o'j'n, kiu'j de'ven'as de la profund'aĵ'o'j de la univers'o, per'e de instrument'o integr'ot'a en ĉin'a satelit'o, kiu'n oni „park'um'os”, se tiel dir'i, en la kosm'a spac'o mal'antaŭ la lun'o.

Est'as ebl'e sci'at'e, ke la lun'o turn'as si'n ĉirkaŭ la propr'a rotaci'a aks'o en la sam'a temp'o'daŭr'o (27,3 tag'o'j), kiu'n ĝi bezon'as por plen'um'i unu rivolu'o'n ĉirkaŭ la ter'o. Ĝust'e pro tio la lun'o montr'as al ni ĉiam la sam'a'n flank'o'n. La ali'a'n (la mal'antaŭ'a'n) flank'o'n de la lun'o neniam ebl'as vid'i de la ter'o. Nek la ter'o est'as vid'ebl'a de tie. Tio klar'ig'as, pro kio ne ebl'as komunik'iĝ'i de la mal'antaŭ'a lu'n-flank'o per'e de radi'o'signal'o'j kun la ter'o: ili evident'e pov'as nek tra'ir'i nek trans'ir'i la lun'o'n. Jen ankaŭ la kial'o, pro kiu neniu kosm'a vetur'il'o ĝis nun iam al'lun'iĝ'is en tiu kaŝ'it'a part'o de la ter'a satelit'o.

Cifer'o 8

Ĉi tio'n – al'lun'ig'i unu'a'foj'e kosm'a'n vetur'il'o'n al la mal'antaŭ'a part'o – Ĉini'o intenc'as nun far'i per'e de misi'o nom'at'a Change -4. La cel'o? Esplor'i la tie'a'n teren'o'n kaj pli'bon'ig'i ni'a'n kon'o'n pri tiu ne'kon'at'a part'o de la lun'o. Sed kiel komunik'iĝ'i de la ter'o kun tiu vetur'il'o? Ĉin'a'j kosm'a'j esplor'ist'o'j lanĉ'os en la kosm'a'n spac'o'n komunik'a'n satelit'o'n kaj en'ig'os ĝi'n en orbit'o'n ĉirkaŭ apart'a punkt'o, kiu situ'as mal'antaŭ la lun'o kaj kuŝ'as sur la inter'lig'a lini'o inter la ter'o kaj la lun'o, je distanc'o de 65 000 kilo'metr'o'j de la lun'a surfac'o. Tiu punkt'o est'as kon'at'a kiel la du'a punkt'o de Lag'rang'e [ lagránĵ ] aŭ simpl'e L 2. La komunik'a satelit'o sekv'os, ĉirkaŭ tiu punkt'o, larĝ'a'n orbit'o'n (laŭ la form'o de la cifer'o 8), de kiu la ter'o kaj la lun'o est'os sam'temp'e vid'ebl'a'j. Tiu'manier'e ĝi inter'lig'os la signal'o'j'n inter la al'lun'iĝ'int'a vetur'il'o kaj la ter'o. La lanĉ'o de la komunik'a satelit'o okaz'os ver'ŝajn'e en 2018.

Kun'labor'o

La nederland'a projekt'o si'a'flank'e intenc'as esplor'i radi'a'j'n ond'o'j'n ven'ant'a'j'n de la kosm'a'j profund'aĵ'o'j per'e de scienc'a esplor-instrument'o, kiu vojaĝ'os sur la komunik'a satelit'o. La projekt'o est'as rezult'o de kun'labor'o inter la Radboud -Universitat'o de Nimeg'o, la nederland'a institut'o de radi'o-astronomi'o Astr'o'n kaj la entrepren'o Innovative Solutions in Spac'e (Nov'ig'a'j solv'o'j en la kosm'o), ankaŭ kon'at'a kiel ISIS (sen tamen lig'o'j kun inter'naci'a teror'ism'o) el Delft.

Inter'konsent'o

La esplor-instrument'o est'os konstru'it'a de Astr'o'n. La institut'o hav'as long'daŭr'a'n spert'o'n pri la konstru'ad'o kaj la ekspluat'ad'o de radi'o'teleskop'o'j, kiel ekzempl'e tiu de Westerbork [ vésterbork ] kaj tiel nom'at'a LOFAR ( Low - Frequency Array ), ambaŭ trov'iĝ'ant'a'j en Nederland'o. ISIS, kiu hav'as grand'a'n spert'o'n pri la konstru'ad'o de nov'ig'a'j satelit'sistem'o'j, pri'zorg'os la integr'ad'o'n de la koncern'a instrument'o en la ĉin'a satelit'o. Ĉiu'j koncern'a'j parti'o'j sub'skrib'is la 27an de juni'o 2016 en Pekin'o inter'konsent'o'n pri la projekt'o, baz'it'a'n sur pas'int'jar'a akord'iĝ'o pri kun'labor'o inter la Ĉin'a Naci'a Kosm'a Administraci'o ( CNSA) kaj la Nederland'a Kosm'a Ofic'ej'o ( NSO).

Pra'eksplod'o

La instrument'o, munt'ot'a sur la satelit'o kaj en'hav'ont'a anten'o'j'n kaj radi'o'ricev'il'o'n, esplor'os radi'a'j'n signal'o'j'n el tre mal'proksim'a'j stel'o'j, nigr'a'j tru'o'j kaj galaksi'o'j. La signal'o'j ven'os de tiel mal'proksim'e en la univers'o, ke ili montr'os plej fru'a'j'n kosm'a'j'n okaz'aĵ'o'j'n, kiu'j est'is tuj post la univers'a pra'eksplod'o. La cel'o est'as pli'ig'i la sci'o'j'n pri la form'ad'o kaj la evolu'ad'o de la unu'a'j struktur'o'j de la univers'o en ĝi'a komenc'a faz'o kaj trov'i respond'o'j'n al plur'a'j demand'o'j pri la for'a pas'int'ec'o de la kosm'o.

Mega'herc'o'j

Por ating'i tio'n oni bezon'as esplor'i radi'o'frekvenc'o'j'n sub 30 mega'herc'o'j. Ĉar tiu'j frekvenc'o'j ne est'as ricev'ebl'a'j sur'ter'e, kaŭz'e de la ŝild'o efektiv'ig'it'a de ni'a atmosfer'o, nepr'as esplor'i ili'n ekster ĉi-last'a. Ceter'e, la cel'it'a'j signal'o'j est'as tiel mal'fort'a'j, ke la radi'o'trafik'a'j signal'o'j el'send'at'a'j sur la ter'o sever'e perturb'us ili'n. Kiam la satelit'o est'os lanĉ'it'a en si'a'n orbit'o'n mal'antaŭ la lun'o, la lun'o funkci'os kiel bar'o kontraŭ la el'ter'a radi'o'trafik'o kaj kre'os radi'o-silent'o'n, kio ebl'ig'os ricev'i la cel'it'a'j'n radi'o'signal'o'j'n.

Sun'vent'o

La ceter'a'j cel'o'j de la projekt'o est'as la esplor'o de la sun'a aktiv'ec'o kaj de la sun'vent'o (tio est'as la emisi'o de elektr'o-ŝarg'it'a'j partikl'o'j el la sun'o), sam'e kiel la esplor'o de radi'o'puls'o'j el la planed'o'j Jupiter'o kaj Saturn'o, por pli bon'e mezur'i ili'a'j'n rotaci'period'o'j'n, kaj fin'e la kre'ad'o de la unu'a map'o de la ĉiel'o laŭ mal'alt'a'j radi'o'frekvenc'o'j. La ambici'a projekt'o est'ig'os la unu'a'n paŝ'o'n al la kre'ad'o de grand'a en'kosm'a radi'o'teleskop'o, kaj ĝi mal'ferm'os tut'e nov'a'n period'o'n por radi'o-astronomi'o.

Je'a'n- Jacques WINTRAECKEN
korespond'ant'o de MONAT'O en Nederland'o
<mark>Paul</mark> <mark>Gubbins</mark>

Leter'o'j

Paul Gubbins

Kar'a'j redakci'o kaj kun'labor'ant'o'j de MONAT'O,

Bon'vol'u akcept'i mi'a'n kun'sent'o'n pro la ne-atend'it'a for'pas'o de Paul Gubbins. Li post'las'as grand'a'n mal'plen'ec'o'n ĉe la redakci'o de MONAT'O kaj en Esperant'uj'o. Mi cert'e sent'os la for'est'o'n de li'a'j afer'koncern'a'j artikol'o'j.

Je'a'n- Jacques Wintraecken
Nederland'o
Dank'salut'o

Nekrolog'o

Dank'salut'o

La ĉi-jar'a'n somer'o'n mi cert'e memor'os pro la aĉ'a'j nov'aĵ'o'j, kiu'j, hazard'e ĉiam en la vesper'a'j hor'o'j, sen'kompat'e ating'is mi'a'n modern'ul'a'n – t. e. ĉiam en'ret'a'n – poŝ'o'n. Iu inter'romp'u, bon'vol'e, la anatem'o'n; kaj baldaŭ re'komenc'iĝ'u la pluv'o'j, rapid'e re'ven'u la mal'varm'o, ĉar ĝis nun la somer'o est'is terur'e krud'a.

Post la nov'aĵ'o pri supoz'it'a glaci'aĵ-kamion'o, kiu sem'is mort'o'n en sud'a Franci'o kaj puŝ'fal'ig'is sen'kulp'a'j'n hom'o'j'n kvazaŭ kegl'o'j'n, kaj tiu pri la puĉ-klopod'o en Turki'o (kun'tren'int'a si'a'vic'e la mort'o'n de cent'o'j da hom'o'j en nur unu nokt'o), ĉi-foj'e plej ne'atend'it'e jen „vibr'is” en mi'a poŝ'o (dum trankvil'a, vesper'a, ver'e rilaks'a promen'ad'o) ankaŭ la super'real'a nov'aĵ'o pri la for'pas'o de ni'a ĉef'redaktor'o – kaj mi'a, ni'a amik'o – Paul Gubbins : mal'long'a, mal'ambigu'a mesaĝ'o, kiu est'ig'is ver'a'n fulm'o'n en la sen'nub'a (kaj tiu'moment'e sen'lum'a) ital'a ĉiel'o super mi'a kap'o.

Mi'a'j 37 jar'o'j ig'as mi'n nek tro jun'a nek tro mal'jun'a. Mi bon'e memor'as la infan'a'j'n jar'o'j'n, kiam la vort'o mort'o est'is ver'a fremd'aĵ'o, kiu ĉiam rilat'is ies („ali'ies”) ge'av'o'j'n, ies ge'onkl'o'j'n, ies najbar'o'j'n; neniam (aŭ tre'eg'e mal'oft'e) ĝi tuŝ'is hom'o'j'n el mi'a rond'o, el mi'a viv'o. Post'e ven'is la vic'o de ies ge'patr'o'j aŭ ies kon'at'o'j. Eĉ tio ne tuŝ'is mi'n person'e, kaj pri'e mi ĝoj'is. Sed nun'temp'e mi amar'e konstat'as, ke ĉiam pli oft'e amik'o'j aŭ kon'at'o'j aŭ koleg'o'j mi'a'j est'as tiu'j, kiu'j adiaŭ'as la sur'ter'a'n viv'o'n: pas'as iom post iom la jar'o'j kaj bedaŭr'ind'e (for)pas'as, iu post iu, person'o'j signif'a'j por mi, al kiu'j mi est'as pro plur'a'j kial'o'j lig'it'a aŭ al kiu'j mi est'as el plur'a'j vid'punkt'o'j dank'em'a; person'o'j, kiu'j'n mi neniom vol'us perd'i, el kiu'j mi esper'is mult'o'n ankoraŭ pov'i lern'i; person'o'j, sum'e, kiu'j si'a'manier'e lud'is grav'a'n rol'o'n en mi'a viv'o.

Apart'a estim'o, grand'a reciprok'a respekt'o mi'n streĉ'is, mi'n lig'is al Paul Gubbins, ĉar, ekster iu ajn stereotip'o, li plur'foj'e (konkret'e!) help'is mi'n, sub'ten'is mi'n, daŭr'e regal'is mi'n per propon'o'j kaj atent'ig'o'j, konsil'o'j kaj rimark'o'j (ĉiam traf'a'j kaj rekt'a'j, sen tro da ne'neces'a'j afabl'aĵ'o'j) rilat'e al la verk'ad'o/redakt'ad'o de artikol'o'j, kaj ne nur. Li mult'o'n instru'is al mi, iam komenc'ant'a artikol'ant'o/kun'labor'ant'o, per envi'ind'a kompetent'o kaj hodiaŭ mal'oft'a pacienc'o. Kio'n li sci'is kaj sci'pov'is, tio'n Paul sen'profit'e kaj sincer'e trans'don'is ne nur al mi, sed cert'e al ĉiu el si'a'j jun'a'j student'o'j kaj mal'aplomb'a'j verk'em'ul'o'j. Paul est'is help'em'a, altruism'a, sen'artifik'a person'o.

La ven'ont'a'j aline'o'j ne tro laŭd'os la karier'tabel'o'n – ali'flank'e abund'e ĉe'est'a'n en Inter'ret'o – de Paul Gubbins, bril'a lingv'o'instru'ist'o, ŝat'at'a profesor'o, mord'ant'a ĵurnal'ist'o, akr'e'vid'a esperant'ist'o, kiu sen sufer'o (kaj sen iu antaŭ'a aŭgur'o!) komenc'e de aŭgust'o 2016 dum'dorm'e pere'is, konstern'ant'e tiu'j'n, kiu'j, en kaj ekster Esperant'uj'o, hav'is la ŝanc'o'n kaj la plezur'o'n kon'at'iĝ'i aŭ kun'labor'i kun li. Ĉi tie mi kompat'as kaj sub'strek'as la for'pas'o'n de zorg'em'a koleg'o, kiu, sen iam poz'i, sen iam arogant'i, ja far'iĝ'is – kvankam ni neniam person'e renkont'iĝ'is – mi'a sen'art'a inter'ret'a konsil'ist'o kaj, mi em'as al'don'i, plum'amik'o.

Oni ne sub'taks'u la grav'ec'o'n de tia'j „cifer'ec'a'j” amik'rilat'o'j: la ret'o est'as hodiaŭ potenc'a il'o, kiu jam ebl'ig'as est'i en frukt'o'don'a kontakt'o inter hom'o'j tre for'a'j unu de la ali'a kaj neniam fizik'e renkont'iĝ'int'a'j. Sed kio ŝanĝ'iĝ'as, se oni babil'as kun la propr'a'j amik'o'j en'e de ekran'o anstataŭ en'e de kaf'ej'o? La pov'o'n de Inter'ret'o ceter'e jam antaŭ long'e tre bon'e intuici'is Paul Gubbins, kiu long'eg'e antaŭ la al'ven'o de Inter'ret'o est'is la unu'a kun'labor'ant'o de MONAT'O, kiu hav'ig'is al la redakci'o de ni'a gazet'o cifer'ec'a'n manuskript'o'n. Paul est'is long'vid'a, sagac'a, pionir'a person'o.

Mi regul'e komunik'is kun Paul Gubbins ret'mesaĝ'e, konversaci'ant'e ne nur pri la teknik'a'j aspekt'o'j de verk'ad'o aŭ redakt'ad'o, sed pri divers'aĵ'o'j, kiu'j rilat'is al ni'a'j respektiv'a'j, tiel mal'sam'a'j, viv'o'j. Mi renkont'is Paul Gubbins nek ĉe Universal'a Kongres'o, nek ĉe ali'a esperant'ist'a okaz'aĵ'o, ĉar, kiel li person'e skrib'is al mi apenaŭ 11 tag'o'j'n antaŭ ol for'pas'i: „Se vi kongres'um'as en Nitr'a, mi dezir'as al vi agrabl'a'n semajn'o'n. De'nov'e mi mal'ĉe'est'as ... tro da solen'aĵ'o'j / popol'danc'ad'o / ambasador'a'j parol'ad'o'j, ks ”. Ŝajn'as (kaj mi kompren'as la si'n'ten'o'n de mi'a amik'o Paul, ĉar ni'a'j karakter'o'j tre simil'is), ke Paul vol'is pas'ig'i ĉi tiu'n somer'a'n period'o'n trankvil'e kaj diskret'e, laŭ li'a moder'a karakter'o. Kun kiu? Cert'e kun si'a famili'o, konsist'ant'a el li'a'j edz'in'o, Ann'e, du ge'fil'o'j kaj unu (tre'eg'e am'at'a) nep'o. Al'don'e, tamen, Paul tre am'is si'a'j'n hejm-best'o'j'n. „Fin'fin'e bril'et'as la sun'o ĉe ni kaj mi pov'is te'trink'i ĉi-vesper'o'n en la ĝarden'o, help'at'e de mi'a (tri)katar'o. Sen'dub'e ĉe vi mult'e pli agrabl'as la veter'o. Ĝu'u la sun'o'n kaj en'spir'u freŝ'a'n aer'o'n”, li skrib'is al mi en la printemp'o. Al Paul sufiĉ'is tiel mal'mult'o (io bon'gust'a por trink'i, iom da kompani'o, iom da mild'a veter'o) por est'i feliĉ'a! Paul est'is simpl'a, bon'kor'a, sent'em'a person'o.

Paul est'is krom'e ideal'ist'o, sed – se tiel dir'i, uz'ant'e oksimor'o'n – real'ism'a ideal'ist'o: li plu kred'is, ĝis si'a last'a tag'o, je iu unu'iĝ'int'a sen'lim'a Eŭrop'o (kiu'n li'a Briti'o last'a'temp'e decid'is for'las'i), kiel ĉiu'j pov'as leg'i ne'hazard'e en li'a iu'spec'a testament'o, li'a last'a kontribu'o, aper'int'a en la antaŭ'a numer'o (MONAT'O 2016/08-09, p. 5). Li ja kred'is kaj esper'is je la pac'o, ĉar li est'is ver'a hom'o de pac'o („Mi bedaŭr'as, ke mi'a'j sam'land'an'o'j uz'as vi'a'n insul'o'n Kipr'o'n kiel aviad'il'o-port'ant'o'n. Mi ne sub'ten'as brit'a'n milit'a'n inter'ven'o'n en Siri'o kaj ne kred'as, ke ni pov'as help'i ... tut'e mal'e. Ni mal'bon'ig'as jam mal'bon'a'n situaci'o'n kaj tiel kre'as mal'amik'o'j'n, ne amik'o'j'n”, li deklar'is pas'int'jar'e al mi per ret'a mesaĝ'o), kaj li est'is konvink'it'a, kiel ni ĉiu'j leg'ant'o'j de MONAT'O, ke Esperant'o est'as la plej taŭg'a lingv'a instrument'o, por ke la hom'ar'o pov'u „kun'vojaĝ'i” („Kun'vojaĝ'u!” ja est'is la titol'o de vast'e util'ig'at'a man'libr'o pri Esperant'o, ĝust'e de li verk'it'a) al horizont'o'j de frat'ec'o, sen'de'pend'e de oni'a'j etn'o, ras'o, religi'o.

Tamen Paul, kiu uz'is la lingv'o'n inter'naci'a'n por verk'i ne nur gramatik'a'j'n libr'o'j'n, sed precip'e proz'o'n kaj teatr'aĵ'o'j'n, neniam fal'is en iu'j'n teori'a'j'n fin'venk'ism'a'j'n kliŝ'o'j'n. Li neniam flirt'ig'is verd'stel'a'j'n flag'o'j'n, mi kred'as, aŭ naiv'e kant'is, ke „Esperant'o est'as la viv'o por ni, por ni”. Li est'is ul'o, kiu am'is labor'i („vort'o'j'n ŝpar'u, ag'o'j'n far'u” sen'dub'e est'is li'a deviz'o) kaj prefer'is si'n koncentr'i sur la praktik'a'n util'ec'o'n de komun'a neŭtral'a lingv'o, perfekt'a por inter'ŝanĝ'i opini'o'j'n kaj glat'ig'i eventual'a'j'n mal'konsent'o'j'n inter divers'a'j popol'o'j kaj kultur'o'j. Li mem hav'is si'a'j'n ide'o'j'n, kiu'j'n li ĝis'ost'e defend'is, sed li neniam trud'is ili'n al la ali'ul'o'j. Paul, eĉ kiel ĉef'redaktor'o, nenio'n decid'is iam aŭtoritat'em'e. Li voĉ'don'ig'is ĉiu'j'n propon'o'j'n, respekt'ant'e la sent'o'n kaj la vol'o'n de la pli'mult'o. Paul est'is humil'a, demokrat'a, respekt'em'a person'o.

En'tut'e, mi mult'eg'e lern'is de Paul Gubbins ; mi ne forges'os li'a'n ĵurnal'ism'a'n stil'o'n, tiel amuz'a'n, kaŭstik'a'n, mal'pez'a'n kaj oft'e mem'ironi'a'n, ke plej plezur'e ĉiam mi leg'is li'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n ĝis la last'a aline'o. Est'us cert'e agrabl'e por mi renkont'iĝ'i person'e kun li iu'lok'e; mi opini'is, ke iam tio okaz'os en iu ajn lok'o de la mond'o, sed mi erar'is. Tio ne grav'as. Paul foj'e konfes'is al mi, ke li ne est'as devot'a/pi'a person'o: tamen mi far'os spit'o'n al li kaj memor'os pri li'a nom'o en mi'a'j krist'an'a'j preĝ'o'j, ĉar li est'is indulg'em'a hom'o, bon'a kiel pan'o, kaj mi ne hav'as dub'o'j'n, ke trans la land'lim'o li trov'is agrabl'a'n surpriz'o'n.

Dank'salut'ant'e al Paul Gubbins por la last'a foj'o nom'e de la tut'a leg'ant'ar'o de MONAT'O, mi fort'e dezir'as iu'tag'e pov'i babil'i person'e kun li en lok'o fin'fin'e bel'a, pac'a, frat'ec'a kaj am'a, kia Paul imag'is ke, dank'e al pli kaj pli da kun'vojaĝ'ant'a'j Esperant'o-parol'ant'a'j hom'o'j de bon'a vol'o, ĉi tiu rond'a verd'o'blu'a pilk'o est'ont'ec'e far'iĝ'os.

Roberto PIGR'O



Stefan Maul, dekstr'e, la unu'a ĉ efredaktoro de Monat'o, kun li'a post'e'ul'o Paul Gubbins.

Kul'o'j kaj mal'san'ul'o'j

EPIDEMI'O

Kul'o'j kaj mal'san'ul'o'j

Brazil'a'j esplor'ist'o'j konstat'is la ĉe'est'o'n de la t. n. virus'o Zika (ankaŭ kon'at'a kiel ZIKV) en kul'o'j el la speci'o Culex quinquefasciatus , sed ili ankoraŭ analiz'as ĝi'a'n efektiv'a'n influ'o'n koncern'e al la trans'don'o de la mal'san'o. En la urb'o Recif'o (en la ŝtat'o Pernambuk'o), kiu est'as menci'ind'a kiel unu el la plej frap'it'a'j en Brazil'o de la danĝer'a virus'o, oni kolekt'is cent'o'j'n de tiu'j insekt'o'j kaj ja trov'is la virus'o'n en kelk'a'j el ili, laŭ pri'a not'o publik'ig'it'a de la Fond'aĵ'o de Oswaldo Cruz .

Alarm'o

La rezult'o de tiu ĉi esplor'o ĵet'is la scienc'a'n komun'um'o'n en alarm'o'n pro tio, ke du'a ruin'ig'a ond'o de la menci'it'a virus'o rimark'ind'e komplik'us, laŭ la fak'ul'o'j, la nun'a'n streĉ'ad'o'n el'radik'ig'i la epidemi'o'n de Zika .

Ju'a'n Carlos MONTERO MEDIN'A
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
La plej alt'a lum'tur'o de Nordi'o

Turism'o

FINN'LAND'O

La plej alt'a lum'tur'o de Nordi'o

La rif'a insul'et'o Bengtskär situ'as je 25 km sud-okcident'e de la urb'o Hanko. Ĝi est'as la plej sud'a punkt'o de Finn'land'o. Sur Bengtskär star'as la plej alt'a lum'tur'o de Nordi'o kun pint'o de 52 m super la mar'nivel'o. Somer'e ĝi est'as ating'ebl'a per regul'a motor'ŝip'o el Hanko. La al'bord'ig'o de'pend'as de vent'o'j. Sur la rif'o trov'iĝ'as ankaŭ sur'ter'ig'ej'o por helikopter'o'j.

En la lum'tur'o trov'iĝ'as muze'et'o'j pri ĝi'a histori'o, pri ĝi'a rol'o en la du'a mond'milit'o, pri la viv'o sur Bengtskär en la 1930 aj jar'o'j. Tie est'as krom'e tra'nokt'ej'o'j por vizit'ant'o'j kaj pli long'temp'a'j loĝ'ant'o'j. Oni pov'as re'freŝ'ig'i si'n en du kaf'ej'o'j, send'i bild'kart'o'j'n stamp'ot'a'j'n per special'a Bengtskär -stamp'il'o, kviet'iĝ'i en asket'ec'a kapel'o, grimp'i 252 ŝtup'o'j'n kaj eskal'et'o'n al la supr'o de la lum'tur'o. De tie vid'ebl'as – se ne est'as nebul'e – la mar'vast'aĵ'o. Ĉirkaŭ'e etend'iĝ'as la naci'a insul'park'o kun 43 000 insul'et'o'j. Tiu lok'o iam est'is nom'at'a la Tomb'ej'o de la Ŝip'o'j.

Pied'ir'ant'e sur Bengtskär oni trov'as neniu'n arb'o'n, neniu'n arbust'o'n. La granit'a'j rok'o'j kelk'lok'e aspekt'as kiel rond'a'j dors'o'j de kuŝ'ant'a'j balen'o'j, ali'lok'e kiel vertikal'a'j blok'eg'o'j. Inter ili est'as kav'et'o'j kaj fend'o'j, en kiu'j kresk'as herb'o, agropir'o, kareks'o, salikari'o. Sur glat'a'j rok'surfac'o'j oni vid'as gravur'it'a'j'n nom'o'j'n, dat'o'j'n, bild'o'j'n, spur'o'j'n de dum'milit'a'j eksplod'o'j.

Aŭtun'e kaj printemp'e ornitolog'o'j ven'as observ'i la migr'ad'o'n de cent'o'j da bird'o'speci'o'j. Dek'o'j, se ne cent'o'j, da somateri'o'j kaj hirund'o'j halt'as por nest'i. La bird'o'j rimark'is, ke hom'o'j tie neniel ĝen'as la kov'ad'o'n. Mal'e, ili'a oft'a ĉe'est'o mal'help'as mev'o'j'n, kiu'j sur sen'hom'a'j rif'o'j rab'as ov'o'j'n kaj id'o'j'n. Kelk'foj'e fok'o'j vizit'as la rok'o'j'n, pov'as ven'i ankaŭ grand'a ar'o da migr'ant'a'j apolon'o-papili'o'j. Talp'o'j, ran'o'j, erinac'o'j tra'vintr'as. La sam'o'n far'as ankaŭ insekt'o'j, sed ne kul'o'j.

Histori'o

La lum'tur'o est'is konstru'it'a en 1906 post ripet'a'j averi'o'j. La granit'o'n por konstru'i la ekster'a'j'n mur'o'j'n oni de'romp'is el la rif'o. Por la intern'a'j mur'o'j oni mend'is du'on'milion'o'n da brik'o'j. La lum'ig'il'o est'is mend'it'a en Pariz'o, la lum'o vid'iĝ'is ĝis 20 mar'a'j mejl'o'j kaj la trumpet'a avert'il'o dum'nebul'e aŭd'ebl'is ĝis 15 mar'a'j mejl'o'j. La lum'o funkci'is per petrol'o, kiu'n tri labor'ist'o'j daŭr'e supr'e'n'port'is laŭ 252-ŝtup'a spiral'a ŝtup'ar'o. Ek'de 1983 la lum'o'n proviz'as elektr'o, produkt'at'a de vent'o'gener'il'o sur la pint'o de la tur'o.

En la 1930 aj jar'o'j plur'a'j famili'o'j loĝ'is en Bengtskär : en'tut'e 32 hom'o'j, el kiu'j 21 infan'o'j. Trink'akv'o'n, manĝ'aĵ'o'j'n, brul'lign'o'n ili dev'is hav'ig'i de la ĉef'ter'o, sed vintr'a'j ŝtorm'eg'o'j kaj frost'o mal'ebl'ig'is la kontakt'o'j'n. Somer'e la rif'an'o'j prov'is kultiv'i legom'o'j'n kaj bred'i ŝaf'o'j'n, sed tio mal'sukces'is, pro mank'o de hum'o kaj herb'o. Por si'a'j infan'o'j ili fond'is lern'ej'et'o'n. Antaŭ la du'a mond'milit'o la ŝtat'o evaku'is la civil'ul'o'j'n. La lum'tur'o far'iĝ'is grav'a gvat'ej'o kaj defend'ej'o. Tial Soveti'o decid'is detru'i ĝi'n.

Dum'milit'a atak'o

En juli'o 1941 okaz'is en Bengtskär obstin'a batal'o kaj bomb'ad'o dum du tag'o'j. Sur la rif'a insul'et'o mort'is 32 finn'a'j soldat'o'j kaj cent'o da soveti'a'j, kiu'j'n oni ne nombr'is. Mult'a'j vund'iĝ'is, ar'o da soveti'a'j soldat'o'j milit'kapt'iĝ'is. La finn'a'j mort'int'o'j hav'as si'a'j'n nom'o'j'n gravur'it'a'j'n en memor'tabul'o en la kapel'o. Soveti'o, kiu post la mal'venk'o de Finn'land'o lu'is la ĉirkaŭ'aĵ'o'n sam'e kiel la ne'for'a'n du'on'insul'o'n Porkkala, star'ig'is al si'a'j mort'int'o'j en urb'o Hanko monument'o'n. Nun rus'a'j diplomat'o'j plu pri'zorg'as kaj ĉiu'jar'e vizit'as ĝi'n.

Aktual'e la lum'tur'o aparten'as al la esplor'centr'o de la Universitat'o de Turk'u. Vigl'a turism'o help'as ne nur la somateri'o'j'n, sed kontribu'as ankaŭ al la konserv'ad'o kaj scienc'a esplor'ad'o.

Raita PYHÄLÄ
korespond'ant'o de MONAT'O en Finn'land'o


Turist'o'j sur Bengtskär. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ


Salikari'o kaj kareks'o'j. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ


La maket'o „La pingl'o'j” montr'as la dens'a'n ne'star'o'n de somateri'o'j. Fot'o: RAITA PYHÄLÄ

Ter'trem'a'j task'o'j de la guberni'estr'o

Politik'o

JAPANI'O

Ter'trem'a'j task'o'j de la guberni'estr'o

La 31an de juli'o Koike Juriko est'is elekt'it'a estr'in'o de la guberni'o Toki'o. La elekt'o est'is iom ne'ordinar'a, ĉar la last'a'j tri guberni'estr'o'j antaŭ ŝi eks'iĝ'is ne plen'um'int'e si'a'n mandat'o'n. Du el ili eks'iĝ'is pro mon'a'j skandal'o'j. Tial dum la last'a'j kvin jar'o'j okaz'is tri elekt'o'j, kiu'j kost'is en'tut'e ĉirkaŭ 115 milion'o'j'n da eŭr'o'j.

Sen parti'a sub'ten'o

En la ĉi-foj'a elekt'o 21 person'o'j kandidat'iĝ'is. Koike, parlament'an'o de la reg'ist'ar'a parti'o LDP (Liberal-Demokrati'a Parti'o) deklar'is si'a'n kandidat'iĝ'o'n sen sub'ten'o de si'a parti'o. La parti'o kandidat'ig'is ali'a'n person'o'n, kaj don'is aviz'o'n, ke ĉiu parti'a membr'o, inkluziv'e de parenc'o'j, kiu help'is la elekt'kampanj'o'n de Koike, est'os el'pel'it'a de la parti'o. Malgraŭ tia'j mal'avantaĝ'o'j Koike plen'e venk'is.

Olimpi'a'j Lud'o'j

La guberni'o Toki'o est'as gigant'a metropol'o kun loĝ'ant'ar'o de 13,6 milion'o'j, pli ol 10 % de la tut'a japan'a popol'o. Ĝi'a financ'a grav'ec'o preskaŭ egal'as al tiu de Svedi'o. La unu'a grav'a task'o de la nov'a guberni'estr'o est'is vizit'i Riodeĵaneiron por ricev'i la flag'o'n de la Olimpi'a'j Lud'o'j por la ven'ont'a'j toki'a'j lud'o'j en 2020. Sekv'os la task'o mal'pli'grand'ig'i la kost'o'j'n de la lud'o'j, kiu'j'n oni unu'e kalkul'is je 6188 milion'o'j da eŭr'o'j, sed nun taks'as je 26 523 milion'o'j.

Ter'trem'o'j

Tamen la plej grav'a task'o de la guberni'estr'o de Toki'o est'as prepar'i si'n kontraŭ eventual'a gigant'a ter'trem'o sub Toki'o kaj la najbar'a'j are'o'j. En 2014 iu reg'ist'ar'a esplor'a institut'o antaŭ'vid'is, ke la probabl'ec'o de ter'trem'o'j kun grand'o 7 en 30 jar'o'j est'as ĉ. 70 %. Kaj en 2002 Munken'a Asekur'a Kompani'o, la mond'e plej grand'a asekur'ist'o, publik'ig'is la rang'o'n pri danĝer'ec'o de natur'a'j katastrof'o'j en la ĉef'a'j grand'a'j urb'o'j. Laŭ ĝi la are'o Toki'o-Jokoham'a okup'as la unu'a'n rang'o'n kun 710 poent'o'j, dum San-Francisk'o sekv'as kun 167 poent'o'j.

ISIKAWA Takasi


La plej grav'a task'o de Koike est'as prepar'i si'n kontraŭ eventual'a gigant'a ter'trem'o sub Toki'o. Fot'o: GUBERNI'O TOKI'O


70%- a probabl'o de ter'trem'o, jen fort'a defi'o por la toki'a guberni'a ofic'ej'o. Fot'o: ISIKAWA TAKASI

Ne plen'e ĝemel'o'j

Ne plen'e ĝemel'o'j

Paul Gubbins mort'int'a”, jen la plej ekscit'a inform'o inter la cent inter'ret'e trov'it'a'j post la re'ven'o de la 101 a UK en Nitr'a. La plej dolor'ig'a, ĉar kun tiu hom'o for'mort'is part'o de mi'a propr'a viv'o, almenaŭ en la sfer'o de mi'a ekzist'ad'o en Esperant'uj'o kaj apart'e kun la magazin'o MONAT'O.

Kvankam nur unu'foj'e fizik'e renkont'iĝ'int'a'j, ni cert'a'senc'e est'is ĝemel'o'j. Ni nask'iĝ'is sam'jar'e, esperant'ist'iĝ'is ambaŭ ĉirkaŭ 1985, ek'verk'is por MONAT'O preskaŭ sam'temp'e. Kiam mi verk'is mi'a'n artikol'o'n 25 jar'o'j kun MONAT'O , li frap'it'e replik'is: „Ho, jen mi'a propr'a histori'o!” Kaj ankaŭ li deĵor'is kiel instru'ist'o. Tio lig'as sub'konsci'e, kaj li reg'is perfekt'e la german'a'n lingv'o'n! Kun li mi pov'is komunik'iĝ'i en divers'a'j lingv'a'j, eĉ lingv'o'lud'a'j nivel'o'j. Kaj li est'is sam'e hom'o intern'e sen'de'pend'a, cerb'e liber'a.

Kaj tamen ni ne est'is perfekt'a'j ĝemel'o'j. En Florenc'o ( UK 2006) li'a fil'in'o reĝisor'is la Inter'naci'a'n Vesper'o'n, kun suflor'a apog'o de la patr'o. Mi tie gvid'is komisi'e la Inter'naci'a'n Korus'o'n, kiu sopir'is prezent'i la dum tag'o'j lern'it'a'j'n, plen'e al la florenc'a etos'o kongru'a'j'n kant'o'j'n. Tio tamen nur mizer'e pov'is okaz'i, ĉar la ge- Gubbinsoj permes'is al du meksik'an'o'j kun larĝ'a'j sombreroj okup'i la scen'ej'o'n dum du'on'a hor'o, sed por la 80-person'a korus'o rest'is nur 10 minut'o'j. Mi preskaŭ eksplod'is, sed universal'a'j kongres'o'j hav'as propr'a'j'n rit'o'j'n. Kiam mi komenc'e de la jar'o 2016, por pli'glat'ig'i ni'a'n rilat'o'n, alud'is tiu'n event'o'n, P. G. larĝ'anim'e ne koment'is.

Ali'a tikl'a punkt'o: Iam La Gazet'o pet'is mi'n recenz'i li'a'n lern'o'libr'o'n Kun'vojaĝ'u!. Ĉar mi'a lingv'o'koncept'o diferenc'is de li'a, mi pro mi'a tiam'a mal'fleks'em'o konsil'is: „Vojaĝ'u ne nepr'e nur kun tiu libr'o.” Ĉu P. G. ver'e ident'ig'is la recenz'int'o'n kun mi, mi ne sci'as.

Pli rekt'a'j kaj konflikt'a'j evolu'is la kontakt'o'j, kiam li far'iĝ'is la kap'o de MONAT'O. Foj'foj'e li dev'is re'ag'i al mi'a'j propon'o'j por pli'bon'ig'ad'o de la redakt'a sistem'o, kiu nun pli kontent'ig'e funkci'as. Kiel redaktor'o de la rubrik'o'j Politik'o kaj Modern'a viv'o, P. G. preskaŭ ne pov'is evit'i mi'n, kaj invers'e.



Post kiam mi las'is iom flank'e la art'o'kultur'a'j'n kontribu'o'j'n, li dev'is decid'i, ĉu mi'a'j politik'a'j-soci'ologi'a'j-religi'a'j artikol'o'j, ne atribu'ebl'a'j al nur unu fak'o, ver'e koncern'as li'n. Sed pli mult'flank'a'n redaktor'o'n mi ne pov'is trov'i. Li kompetent'is pri ĉio. Tial li far'iĝ'is viktim'o de la redaktor'a sistem'o de MONAT'O kaj dev'is trakt'i mi'a'j'n kontribu'o'j'n. Foj'foj'e li pov'is mi'a'j'n tekst'o'j'n plu'ŝov'i al Gerrit Berveling. Pri religi'o li ne vol'is est'i kompetent'a. Ankaŭ mi ne, sed neces'is kelk'foj'e skrib'i pri tio.

Jes, ne tut'kor'a'j ĝemel'o'j ni est'is. Li inklin'is mal'dekstr'e'n. Mi ne inklin'as ie'n, sed nur konstat'as, foj'foj'e tamen impet'e, kaj konklud'as. Sed fin'e P. G. est'is sincer'a, kaj eĉ en la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o oni pov'is rimark'i konstern'iĝ'o'n pri konstat'o'j, kiu'j ne kongru'is kun la propr'a'j prefer'at'a'j politik'a'j konvink'iĝ'o'j.

Ebl'e last'e li pli mild'a far'iĝ'is, pli konced'em'a al ali'a'j opini'o'j, probabl'e pli lac'a. Kiam mi demand'is li'n pri la kongres'o en Nitr'a, li re'skrib'is proksim'um'e: „Mi nepr'e bezon'as ripoz'o'n hejm'e. Kaj nun, kiel pensi'ul'o, mi dev'as pli prudent'e observ'i mi'a'j'n mon'rimed'o'j'n.”

Nun li ne plu dev'as atent'i si'a'n mon'o'n, nek si'a'n liber'temp'o'n. Li ne plu dev'as re'ag'i al mi'a'j instig'o'j kaj fi'instru'ist'a'j instru'o'j. Li nun ĝu'as si'a'n pac'o'n. Ni ja aspir'as sam'a'n pac'o'n, sed tamen prov'as, sam'e kiel li, ĝis'fin'e etend'ad'i ni'a'j'n fort'o'j'n, ni'a'j'n kapabl'o'j'n ĝis la ekstrem'o de ni'a viv'o, ne'last'e de la esperant'a, por ne dir'i MONAT'A.

RÖSSLER Franz -Georg
Germani'o
<mark>Mirèio</mark> : mir'ind'a verk'o en mir'ind'a lingv'o

Ese'o'j

LITERATUR'O

Mirèio : mir'ind'a verk'o en mir'ind'a lingv'o

Antaŭ kelk'a'j jar'o'j mi feri'is en la langvedok'a region'o de Franci'o, kaj tie mi hav'is la okaz'o'n ĉe'est'i interes'a'n preleg'o'n pri la okcitan'a lingv'o. Impon'is mi'n la bel'ec'o de tiu ne plu bon'e kon'at'a lingv'o. Est'is evident'e, ke la pli'mult'o de la aŭskult'ant'o'j est'as franc'o'j, kiu'j sci'as mal'mult'o'n, aŭ eĉ nenio'n, pri tiu lingv'o, kiu iam est'is dis'vast'ig'it'a tra grand'a part'o de Franci'o. Dum la mez'epok'o ĝi est'is la muzik'ec'a lingv'o de la fam'a'j trobador'o'j, kiu'j (laŭ PIV) „ricev'is disĉipl'o'j'n en Nord-Franci'o kaj en German'uj'o”. Ebl'e oni pov'us al'don'i Portugali'o'n al tiu list'o, ĉar kiam mi loĝ'is en tiu land'o, oni dir'is al mi, ke la stil'o de la fad'o'j (kant'o'j) de la student'o'j ĉe la universitat'o en Coimbra de'ven'as de la trobador'a tradici'o.

Frédéric Mistral

Ek'de mi'a rest'ad'o en Langvedok'o, mi fort'e dezir'is lern'i pli pri la okcitan'a. Mi jam sci'is, ke la plej fam'a poet'o de la provenc'a dialekt'o de la okcitan'a est'as Frédéric Mistral (1830-1914), aŭtor'o de la long'a poezi'a verk'o Mirèio . Kiam mi est'is student'o, mi leg'is pri tiu verk'o kaj pri Mistral, en la libr'o Lettres de mon Moulin (Leter'o'j el mi'a muel'ej'o) de Alphonse Daudet, sed mi sci'is mal'mult'o'n pri la viv'o kaj labor'o de Mistral mem. Post'e mi konstat'is, ke li est'is batal'ant'o por la sen'de'pend'ec'o de Provenc'o, kun'fond'int'o de la literatur'a kaj kultur'a asoci'o Félibrige , leksikograf'o kaj korife'o de la mov'ad'o por la restaŭr'o de la provenc'a lingv'o, kiu'n li pri'skrib'is kiel „la unu'a literatur'a lingv'o de la civiliz'it'a Eŭrop'o”.

Mistral est'is la kvar'a ricev'int'o de la Nobel'premi'o pri literatur'o (la du'a el Franci'o, post Sully Prudhomme). Sed Prudhomme verk'is en la franc'a; Mistral en la okcitan'a. La Nobel-komitat'o al'juĝ'is tiu'n honor'o'n al Mistral „re'kon'ant'e la freŝ'a'n original'ec'o'n kaj ver'a'n inspir'o'n de li'a poezi'a produkt'aĵ'o, kiu fidel'e re'spegul'as la natur'a'n pejzaĝ'o'n kaj indiĝen'a'n spirit'o'n de li'a popol'o, kaj pli'e, li'a'n signif'o'plen'a'n labor'o'n kiel provenc'a filolog'o.” Ceter'e li ricev'is la alt'a'n ŝtat'a'n honor'ig'o'n Légion dHonneur (Honor'a Legi'o).

Frustr'it'a am'o

La long'a poem'o Mirèio konsist'as el 12 kant'o'j kaj rakont'as pri la frustr'it'a am'o de Vincent kaj Mireille, du provenc'a'j ge'jun'ul'o'j de mal'sam'a'j soci'a'j rang'o'j. La nom'o Mireille est'as la franc'a form'o de la provenc'a meraviho , kiu signif'as mir'o'n. La poem'o rakont'as, ke la ge'patr'o'j de Mireille vol'as, ke ŝi edz'in'iĝ'u kun provenc'a bien'ul'o, sed ŝi en'am'iĝ'as al mal'riĉ'a korb'o'far'ist'o, kiu reciprok'as ŝi'a'n am'o'n. Ŝi rifuz'as tri riĉ'a'j'n svat'iĝ'ant'o'j'n, kaj kiam ŝi'a'j ge'patr'o'j ne permes'as, ke ŝi edz'in'iĝ'u kun Vincent, ŝi fuĝ'as al Saintes - Maries -de-la-Mer, por preĝ'i, ke la sankt'ul'o'j ŝanĝ'u la decid'o'n de la ge'patr'o'j. Sed, pro la fakt'o, ke ŝi forges'is kun'port'i ĉapel'o'n, ŝi mort'as pro sun'frap'o en la brak'o'j de Vincent.

Riĉ'a teks'aĵ'o

En'e de la fram'o de tiu simpl'a kamp'ar'a tragedi'o est'as en'plekt'it'a riĉ'a teks'aĵ'o konsist'ant'a el abund'a pri'skrib'o de la histori'o, legend'o'j, kutim'o'j, religi'o, flaŭr'o, faŭn'o, geografi'o, muzik'o, rim'aĵ'o'j, manĝ'aĵ'o'j, pejzaĝ'o, superstiĉ'o'j, fest'o'j, labor'o, meti'o'j kaj loĝ'ant'o'j de la provenc'a region'o. Do, ĝi est'as valor'eg'a kontribu'aĵ'o al la okcident'a kultur'o kaj al la naci'a kaj mond'a literatur'o. Pli'e, ĝi montr'as la bel'ec'o'n kaj riĉ'ec'o'n de la okcitan'a lingv'o.

Persekut'o'j

Bedaŭr'ind'e, dum la tut'a mond'a histori'o, la grand'a'j influ'hav'a'j popol'o'j kaj ŝtat'o'j ĝeneral'e mal'estim'as, ignor'as, pri'mok'as, mal'permes'as, kaj oft'e persekut'as parol'ant'o'j'n de indiĝen'a'j, minoritat'a'j kaj region'a'j lingv'o'j. Tio okaz'is en Briti'o al la kimr'o'j kaj gael'o'j; en Rusi'o al la region'a'j etn'o'j; en Nord-Amerik'o al la indiĝen'o'j; en Hispani'o (precip'e sub Franc'o) al la katalun'o'j, eŭsk'o'j kaj galeg'o'j; en Franci'o al la breton'o'j, okcitan'o'j; kaj en mult'eg'e da ali'a'j land'o'j kaj lok'o'j.

Valor'eg'a serv'o

Malgraŭ la honor'o'j kaj omaĝ'o, kiu'j'n Franci'o kaj la Nobel-komitat'o don'is al Mistral kaj al li'a'j kultur'a'j kontribu'o'j, ŝajn'as, ke li'a'j skrib'aĵ'o'j en la okcitan'a est'as legat'a'j de mal'mult'a'j. Mi dev'is mult'e klopod'i kaj long'e serĉ'i por trov'i ekzempler'o'n de Mirèio en la original'a provenc'a. Feliĉ'e mi fin'fin'e trov'is ĝi'n ĉe societ'o, kiu re'produkt'as faksimil'o'j'n de grav'a'j kaj ne plu el'don'at'a'j verk'o'j de mond'a literatur'o. Tiu'j societ'o'j kaj entrepren'o'j far'as valor'eg'a'n serv'o'n al la kultur'o kaj la eduk'ad'o. Esper'ebl'e mult'e pli da hom'o'j util'ig'os tia'n serv'o'n kaj re'trov'os tia'j'n literatur'a'j'n trezor'o'j'n.

Garbhan MAC AOIDH


Mirèio : preskaŭ forges'it'a literatur'aĵ'o.

Majstr'o

Majstr'o

Mi ne kon'is Paul Gubbins person'e, sed mi ĉiam taks'is li'n kiel majstr'o'n. Sen'dub'e grav'a perd'o por ni'a mov'ad'o. Profund'e mi bedaŭr'as kaj mi kondolenc'as la famili'an'o'j'n. Dank'o'n, Paul.

Alessandro DEMATHEIS
Itali'o
Tra'siberi'a fer'voj'o

Tra'siberi'a fer'voj'o

Tra'siberi'a fer'voj'o: kun'vojaĝ'ant'o(j) serĉ'at'a(j). Moskv'o – Ul'a'n- Ude aŭ invers'e kun plur'a'j inter'romp'o'j, ĉ. 2 semajn'o'j, ekz. komenc'e de maj'o 2017. Reinhard P., adr 2015 js @ seite 16.de

Kia naŭz'a norm'o?

El mi'a vid'punkt'o

Kia naŭz'a norm'o?

Fin'e de aŭgust'o jun'a vir'in'o el Belgi'o afiŝ'is en si'a Fejsbuk-paĝ'o fot'o'n pri si mem, en kiu ŝi gaj'e rid'et'as kaj ĵet'as la man'o'j'n ĉiel'e'n. Milion'o'j kaj milion'o'j da jun'ul'o'j kaj ne-plu-jun'ul'o'j afiŝ'as simil'a'j'n fot'o'j'n ĉiu'tag'e kaj rikolt'as jen ŝat'o'j'n, jen laŭd'a'j'n kaj afabl'a'j'n koment'o'j'n.

La situaci'o de Laura Defalle tamen est'as tut'e mal'simil'a al tiu'j plur'a'j milion'o'j da ali'a'j. Jen mal'grand'a rikolt'o el la koment'o'j sub ŝi'a fot'o:

„Raz'u vi'n, mal'bel'ul'in'o.”

„Vi est'as naŭz'a.”

„Vi vom'ig'is mi'n 146 foj'o'j'n.”

„Mal'bel'eg'a'j vi'a'j fot'o'j.”

„Kio nun? Oni viv'as en mond'o, kie oni sekv'u la norm'o'n! Vi kulp'as, se oni insult'as vi'n, hund'in'o.”

„Mi eks'ig'os vi'n, vi est'as tiel aĉ'a.”

„Kia'j putin'a'j fot'o'j kun vi'a'j femin'ism'a'j aĉ'aĵ'o'j!”

„Mal'pur'a lesb'an'in'o!”

„Se vi mort'ig'os vi'n, la polic'o eĉ ne interes'iĝ'os pri vi'a sort'o, hahaha!”

„Vi merit'as putr'i en la kel'o'j de Dutroux1.

Kio'n „naŭz'a'n” ŝi do far'is? Sur la fot'o est'as vid'ebl'a'j ŝi'a'j aksel'a'j har'o'j ... La pli'mult'o de ŝi'a'j sam'aĝ'ul'in'o'j raz'as sub'brak'a'j'n har'o'j'n, sed ŝi ne. Post la apenaŭ nombr'ebl'a'j atak'o'j de ŝi'a'j amik'o'j, aŭ de tiu'j, kiu'j'n ŝi kred'is est'i amik'o'j, ŝi mem koment'as jen'e:

„Kiel vi vid'as, la koment'o'j trans'ir'as ĉiu'j'n lim'o'j'n. Mi est'as knab'in'o, kiu decid'is far'i pri mi'a korp'o, kio'n mi vol'as. Preciz'e tiel, kiel knab'o pov'as. Kaj la sekv'o'j de mi'a decid'o est'as kolektiv'a publik'a humil'ig'o, turment'ad'o, insult'ad'o, minac'o'j.”

„Oni dir'as al mi oft'e, ke en Belgi'o oni ne plu bezon'as femin'ism'o'n, ke la vir'in'o'j hav'as sufiĉ'e da rajt'o'j. Ĉi tiu tut'a per'fort'o montr'as, ke ne. En Belgi'o, land'o kiu nom'as si'n liber'a kaj evolu'int'a, vir'in'o kiu dir'as ‚ne’ kontraŭ sen'har'ig'o, est'os pun'at'a ĉia'manier'e, ĝis ŝi obe'os la ‚norm'o'n’”.

Pli-mal'pli sam'temp'e aper'is en la belg'a gazet'ar'o raport'o'j, polemik'o'j, diskut'o'j, pri la demand'o, ĉu vir'o, aŭ la de vir'o'j reg'at'a soci'o, rajt'as postul'i de vir'in'o la port'ad'o'n de burkin'o sur'plaĝ'e. „Ne, ne, ne” hurl'is ĉiu'j. „Ni ja viv'as en liber'a ŝtat'o, kie vir'in'o rajt'as mem decid'i, kiu'j'n vest'aĵ'o'j'n ŝi port'as.”

Jes, ni viv'as en liber'a ŝtat'o. Sen'dub'e ne ven'os tri arm'it'a'j polic'an'o'j al la kompat'ind'a knab'in'o por for'raz'i ŝi'a'j'n aksel'a'j'n har'o'j'n. Ŝi ja est'as liber'a. Sam'e kiel ŝi nun est'as liber'a sufer'i dum jar'o'j pro tiu ĉi traŭmat'o aŭ for'rid'i ĝi'n kaj morgaŭ el'lit'iĝ'i kvazaŭ nenio okaz'is.

Laura, mi dezir'as al vi kuraĝ'o'n. Ĉerp'u fort'o'n el la amik'ec'o de tiu'j, kiu'j ne humil'ig'is kaj turment'is vi'n, sed kiu'j rest'is kun vi, apud vi, dum tiu ĉi ne'kred'ebl'a inkub'o.

Kaj la verk'int'o'j de ĉiu'j tiu'j aĉ'a'j koment'o'j, nu, ili vom'ig'is mi'n 146 foj'o'j'n.

Paŭl PEERAERTS
1. Dutroux est'as amas'murd'ist'o, kiu en'ŝlos'is si'a'j'n viktim'o'j'n en kel'o'n.


La Fejsbuk-paĝ'o, kiu spron'is cent'o'j'n da ofend'a'j koment'o'j.

Nigr'a turism'o, fenomen'o mal'kviet'ig'a

Scienc'o

KRIM'OLOGI'O

Nigr'a turism'o, fenomen'o mal'kviet'ig'a

En la last'a'j du jar'dek'o'j oni komenc'is observ'i ĉiam pli dis'vast'iĝ'ant'a'n fenomen'o'n, al kiu fak'ul'o'j alud'as per la esprim'o „nigr'a turism'o”. Ĉi tiu esprim'o, en'konduk'it'a en 1996 de du brit'a'j esplor'ist'o'j ( John Lennon kaj Malcolm Foley), indik'as amas'a'n „pilgrim'ad'o'n” al ej'o'j, kiu'j bedaŭr'ind'e fam'iĝ'is pro tio, ke ili gast'ig'is natur'a'j'n katastrof'o'j'n kaj – eĉ pli oft'e – plur'spec'a'j'n kruel'a'j'n krim'o'j'n.

„Neniu mov'iĝ'u”, iam kutim'is kri'i ŝtel'ist'o'j, dum ili en'ir'is bank'o'j'n (precip'e en'kadr'e de ag'o'plen'a'j uson'a'j film'o'j). Ni tamen viv'as en mond'o – tiu de la tri'a jar'mil'o –, kie hom'o'j kaj koncept'o'j, person'o'j kaj ide'o'j, ja daŭr'e kaj sen'ĉes'e mov'iĝ'as, ĉu pro nepr'o, ĉu pro ies liber'a elekt'o. Tiel obl'iĝ'as la okaz'o'j lok'ŝanĝ'i (ankaŭ kaj precip'e mal'mult'e'kost'e), kio si'a'flank'e nask'as nov'a'j'n kaj ne'atend'it'a'j'n hom'kondut'o'j'n.

Koncentr'ej'o'j

La kresk'ant'a al'log'o far'e de lok'o'j, kie reg'is mort'o kaj sufer'o, ŝajn'as ne tre normal'a precip'e al tiu'j, kiu kred'as, ke ni viv'as en real'o karakteriz'it'a de nivel'o de raci'ec'o pli kaj pli alt'a. La oft'ec'o de tia ir'ad'o al geografi'a'j cel'o'j, pri kiu'j nigr'a kronik'o skrib'is aŭ parol'is, est'as konsekvenc'o de tut'a seri'o da faktor'o'j, kiu'j'n ni klopod'os resum'i. Plej oft'e tem'as pri oni'a ne'halt'ig'ebl'a dezir'o vizit'i lok'o'j'n, kies pas'int'ec'o rilat'as amas'buĉ'ad'o'n kaj tortur'o'n (leg'ant'o'j pens'u ekzempl'e pri la al'log'o de koncentr'ej'o'j); du'e, pri la vol'o iu'manier'e part'o'pren'i re'memor'ad'o'n/ŝajn'ig'ad'o'n de rimark'ind'a'j (kutim'e sang'a'j) fakt'o'j; fin'e, pri la bezon'o ĉe'est'i en apart'a lok'o por kun'part'ig'i iu'n ĝeneral'ig'it'a'n emoci'a'n status'o'n.

Narcis'ism'o

Ident'ec'o en la pas'int'a jar'cent'o est'is solid'a struktur'o, sed nun'temp'e la situaci'o iom ŝanĝ'iĝ'is. Ŝajn'e la hom'a ident'ec'o oft'e est'as hodiaŭ supr'aĵ'a kaj ced'as sub la puŝ'o de konform'em'o, kiu ig'as hom'o'j'n kondut'i kiel ŝaf'o'j kaj sen'kritik'e imit'i ali'ul'a'n kondut'o'n. La franc'a filozof'o kaj soci'olog'o Tocqueville [ tokvíl ] ja est'is antaŭ'vid'int'a, en la 19 a jar'cent'o, la iam'a'n aper'o'n de am'as-narcis'ism'o: nu, li'a profet'aĵ'o ŝajn'as est'i fin'fin'e re'al'iĝ'int'a.

Provok'em'o

Laŭ psikiatr'o'j, ĉi tia mal'san'ec'a/obsed'a turism'o hav'as lig'it'ec'o'n kun oni'a mal'obe'o/provok'em'o, kio sukces'as ekster'ig'i la propr'a'n instinkt'o'n per'e de la dis'fal'ig'o de moral'a bar'o. Ankaŭ en'mem'iĝ'o lud'as grav'a'n rol'o'n: la hom'o'j, kiu'j plen'ig'as kaj foj'foj'e plen'ŝtop'as mis'fam'a'j'n ej'o'j'n, ja ne vol'as sur'met'i la vest'o'j'n de murd'ist'o'j aŭ per fantazi'o ili'n anstataŭ'ig'i, sed dezir'as en'sorb'iĝ'i en iu'n specif'a'n situaci'o'n.

Itali'o

Por don'i kelk'a'j'n ekzempl'o'j'n, kiu'j rilat'as Itali'o'n (land'o'n de la artikol'ant'in'o), oni pov'as menci'i la murd'o'n en Avetrana (vilaĝ'o en sud'a Itali'o) – okaz'int'a'n la 26an de aŭgust'o 2010 – kaj la inter'naci'e sen'dub'e pli dis'kon'ig'it'a'n sink'o'n de la ŝip'o Costa Concordia [kost'a konkordja ], kiu est'is registr'it'a la 13an de januar'o 2012.

Horor-dom'o

En la et'a vilaĝ'o Avetrana de la provinc'o Taranto, en la region'o Apuli'o, fakt'e al'ven'is mil'o'j da person'o'j post la mort'ig'o de la jun'eg'a Sarah Scazzi [sar'a skaci ] far'e de ŝi'a'j onkl'in'o kaj kuz'in'o (kvankam komenc'e ŝi'a onkl'o Michele [ mikele ] kulp'ig'is si'n, por ke li'a'j in'a'j famili'an'o'j evit'u prizon'o'n). Vari'as la aĝ'o, la de'ven'o kaj la soci'a tavol'o de la vizit'ant'o'j, tiom mult'a'j, ke la urb'estr'o de Avetrana est'is eĉ dev'ig'it'a – pro la grand'a kvant'o da vetur'il'o'j, kiu'j ja bar'is la trafik'o'n – mal'permes'i la al'ir'o'n per aŭtobus'o en la mal'grand'a'n komun'um'o'n. Long'a'j vic'o'j est'is antaŭ la vila'et'o, kie Sarah Scazzi est'is mort'ig'it'a, sen kalkul'i la aŭtomobil'a'j'n halt'o'j'n far'e de sci'vol'a'j person'o'j, kvazaŭ tem'us pri horor-dom'o en karusel'ej'o. Absurd'ec'o, kiel oni asert'as en Itali'o, est'as foj'foj'e sen'brid'a.

Mort'int'ej'o

Tre signif'a est'as la atest'o far'e de par'o el la urb'o Napol'o: ili vojaĝ'is al iu mar'lok'o en Apuli'o, sed decid'is devi'i por spert'i la emoci'o'n vizit'i la (ĝis antaŭ ne'long'e ne'kon'at'a'n) vilaĝ'o'n, kie Sarah Scazzi loĝ'is. Ili'a intenc'o, kiu tamen ne real'iĝ'is, est'is ricev'i aŭtograf'o'n far'e de onkl'o Michele, la sol'a nun'temp'e liber'a membr'o de si'a kruel'a famili'o: tiu'moment'e li tamen for'est'is. La par'o, plur'foj'e sen'rezult'e inter'telefon'int'a, si'n konsol'is do per vizit'o al la lok'a mort'int'ej'o, al la tomb'o de li'a mal'bon'sort'a ne'vin'o. Statistik'o'j montr'as la efektiv'a'n ekzist'o'n de nigr'a turism'o, kiu est'ig'as ne nur svag'a'n teori'o'n. En Avetrana, en la kvar monat'o'j post la bedaŭr'ind'a mort'ig'o de Sarah Scazzi, lok'a'j kaf'ej'o'j kaj restoraci'o'j vid'is la propr'a'j'n en'spez'o'j'n alt'iĝ'i je 80-120 el'cent'o'j.

Balet'ist'in'o

Simil'a „pranc'ad'o”, sed mal'pli okul'frap'a, okaz'is ankaŭ en Brembate, ali'a ital'a urb'et'o, ĉi-foj'e en la nord'o, kie en novembr'o 2010 oni trov'is la kadavr'o'n de la per'fort'it'a 13-jar'a balet'ist'in'o Yara Gambirasio [jar'a gambirazjo ]: tie la trink'ej'a'j en'kas'ig'o'j lev'iĝ'is je „nur” 55 %.

Vrak'o

Kiam komenc'e de 2012 okaz'is la dron'o de la ŝip'o Costa Concordia , la sam'a afer'o okaz'is ankaŭ en Toskani'o: tie mult'e da sci'vol'a'j ul'o'j aĉet'is bilet'o'j'n al la insul'o Giglio [ ĝiljo ], ne tiom popular'a ĝis tiam (kaj precip'e en vintr'o), por hav'i la ebl'o'n vid'i kaj fot'i la vrak'o'n de la ŝip'o, kie, pro la sen'respond'ec'o de la kapitan'o Francesco Schettino [franĉ'esk'o sket'in'o], pere'is 32 person'o'j el plur'a'j land'o'j. Nu, en la semajn'o post la tragedi'o, est'is en'tut'e vend'it'a'j 1080 bilet'o'j. Mal'e, la antaŭ'a'n semajn'o'n, est'is en'ŝip'iĝ'int'a'j nur 131 pasaĝer'o'j, je proksim'um'e 90 % mal'pli.

Parad'em'o

La dram'ec'o de la hom'a ekzist'o, karakteriz'at'a de ĉiu'tag'a'j barbar'a'j krim'o'j kaj ali'spec'a'j plag'o'j, est'as nun ekzorc'at'a per'e de sen'precedenc'a parad'em'o, kiu'n psikologi'o prov'as klar'ig'i, sed kiu ŝajn'as al mult'a'j indign'int'a'j person'o'j ĉiam pli ne'oportun'a kaj ne'akcept'ebl'a.

Cristina CASELLA
krim'olog'o kaj korespond'ant'o de MONAT'O en Itali'o
Distanc'o ne decid'as

KUN'LABOR'O

Distanc'o ne decid'as

Entrepren'ist'a medi'o, dis'volv'iĝ'o de inform'a'j teknologi'o'j, aŭt'o'industri'o, kultur'a, scienc'a kaj instru'a kun'labor'o trov'iĝ'is inter la ĉef'tem'o'j de kun'sid'o de la ministr'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j de Slovaki'o kaj Nov-Zeland'o.

La slovak'a ministr'o Miroslav Lajčák [ lajĉak ] diskut'is kun si'a nov-zeland'a sam'posten'ul'o, Murray McCully, ankaŭ la situaci'o'n en Proksim'a Orient'o, la sekur'ec'a'j'n afer'o'j'n kaj problem'o'j'n de en'migr'ad'o.

Dum la inter'trakt'o'j, okaz'int'a'j aŭgust'e en Bratislav'o, ambaŭ ministr'o'j konstat'is, ke la ĝis'nun'a'j reciprok'a'j ag'ad'o'j kre'as bon'a'j'n kondiĉ'o'j'n por kun'labor'o. Lajčák pet'is si'a'n sam'posten'ul'o'n alt'ig'i la kvot'o'n de jar'a'j labor'viz'o'j por slovak'a'j ge'jun'ul'o'j, por ke ili pov'u pli facil'e tra'pas'i mal'long'daŭr'a'j'n lingv'a'j'n kaj kultur'a'j'n kurs'o'j'n kaj mal'long'e labor'i en Nov-Zeland'o sen labor'permes'o.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
<mark>Bitcoin</mark> : tri jar'o'j'n post'e

Ekonomi'o

MON'O

Bitcoin : tri jar'o'j'n post'e

Antaŭ tri jar'o'j aper'is en MONAT'O (2013/05, p. 16) unu'a artikol'o pri la virtual'a mon'unu'o Bitcoin . Ĉu inter'temp'e ĝi evolu'is? Jes kaj ne. Bitcoin rest'as tro mal'stabil'a kaj tro mal'oft'e uz'at'a por taŭg'i kiel pag'il'o. Inform'o'j pri ĝi iĝ'is tiel kompleks'a'j, ke part'e nur special'ist'o'j kompren'as ili'n, kaj ven'as kritik'o de divers'a'j flank'o'j. Ali'flank'e aper'is nov'a'j, simil'a'j projekt'o'j kaj est'is kre'it'a komerc'ej'o baz'it'a sur Bitcoin .

Rest'as ne'klar'e, kiu'j est'as la kre'int'o'j kaj evolu'ig'ant'o'j de la projekt'o. Ĉu est'as Satoshi Nakamoto, aŭ ĉu est'as ali'a'j person'o'j, kiu'j kaŝ'as si'n mal'antaŭ tiu nom'o? De temp'o al temp'o Bitcoin est'as menci'it'a en la gazet'ar'o, sed ŝajn'as, ke ek'reg'as mal'interes'o. La kvant'o de transakci'o'j nur iom'et'e kresk'as. Sur plur'a'j Vikipedio -paĝ'o'j pri la tem'o est'as menci'o, ke la paĝ'o bezon'as polur'ad'o'n, sed ven'as nur et'a'j kontribu'o'j, ne tut'a re'verk'o de la paĝ'o. Serĉ'ad'o de inform'o'j ali'lok'e en Inter'ret'o liver'as inform'o'j'n tiel kompleks'a'j'n, ke ili ne help'as.

Stabil'ec'o

Komenc'e de la jar'o 2013 unu Bitcoin valor'is ĉirkaŭ 20 uson'a'j'n dolar'o'j'n. Dum la du'a part'o de 2013 ĝi grimp'is ĝis 100 uson'a'j dolar'o'j kaj je la jar'fin'o ĝi en iu moment'o super'is 1100 dolar'o'j'n. Dum la post'a'j jar'o'j la kurz'o fluktu'is inter 200 kaj 700. Tut'e ne ebl'as fiks'i prez'o'n aŭ plan'i invest'o'n uz'ant'e tiom kapric'a'n valut'o'n. Teori'e ebl'as kelk'lok'e pag'i per Bitcoin , sed praktik'e la real'a prez'o est'as en ali'a valut'o kaj la trans'kalkul'o al Bitcoin okaz'as je la moment'o de la vend'o.

Ĉu ĉef'e krim'ul'a mon'o?

Laŭ ĝi'a'j por'ul'o'j la ĉef'a avantaĝ'o de Bitcoin est'as ke ĝi est'as mem'regul'ant'a kaj ne kontrol'at'a aŭ stir'at'a de iu naci'a aŭ inter'naci'a instanc'o. En real'o tio ŝajn'as est'i mal'avantaĝ'o, kiu tim'ig'as honest'a'j'n uz'ant'o'j'n. La fakt'o, ke ne ebl'as sekv'i Bitcoin -pag'o'j'n en la sistem'o, ig'as ĝi'n al'log'a por krim'ul'o'j. Dum la pas'int'a jar'o plur'foj'e aper'is gazet'artikol'o'j pri krim'ul'o'j, kiu'j blok'is komput'il'o'j'n kaj promes'is liber'ig'i ili'n post pag'o de iu sum'o al Bitcoin -kont'o.

Cirkul'as ali'a'j rakont'o'j pri pur'ig'o de drog'mon'o tra Bitcoin -kont'o'j. Est'as ankaŭ oni'dir'o'j pri uz'ant'o'j, kiu'j spert'as teknik'a'j'n problem'o'j'n aŭ asert'as ke ili est'as tromp'it'a'j. Dum la somer'o „mal'aper'is” Bitcoin je valor'o de 58 milion'o'j da eŭr'o'j ĉe la Bitcoin -bank'o Bitfinex

Aper'is konkurenc'o

Origin'e Bitcoin est'is la sol'a cifer'ec'a valut'o baz'it'a sur kript'ologi'a procedur'o. Tut'e logik'e, „bit'mon'o” kaj „kript'o'mon'o” est'is kvazaŭ sinonim'o'j por Bitcoin . Inter'temp'e aper'is cent'o'j da simil'a'j projekt'o'j, inter kiu'j dek'o est'as grav'a'j (kun nom'o'j kiel Ethereum , Ripple , Litecoin kaj eĉ Mon'er'o). Kvankam Bitcoin rest'as la plej grav'a, ĝi est'as nur unu el plur'a'j. Ĉu iu el'star'os aŭ ĉu la publik'o tut'e perd'os la fid'o'n pri kript'o'valut'o'j? Ne'atend'it'a est'is la anonc'o en aŭgust'o de Utility Settlement Coin , projekt'o por nov'a bit'mon'o sub'ten'at'a de i. a. la german'a Deutsche Bank kaj la svis'a UBS .

Ekologi'a aspekt'o

Unu el la Bitcoin -princip'o'j est'as min'ad'o: sam'e kiel grand'a'j maŝin'o'j el'fos'as or'o'n el or'min'ej'o, komput'il'o'j kun'labor'ant'a'j en la Bitcoin -ret'o dispon'ig'as si'a'n kalkul'kapacit'o'n por la mastr'um'ad'o de la sistem'o kaj kompens'e ricev'as Bitcoin -unu'o'j'n. Komenc'e est'is uz'at'a la tro'a kapacit'o de jam funkci'ant'a'j komput'il'o'j kaj ili'a energi'o-konsum'o ne tro grav'is. Ĉar maksimum'e est'as „min'ebl'a'j” 21 milion'o'j da Bitcoin -unu'o'j kaj jam cirkul'as 15,8 milion'o'j, la min'ad'o de la rest'ant'a'j postul'as pli kaj pli da komput'il'a kapacit'o. Ne plu sufiĉ'as mal'grand'a kvant'o da komput'il'o'j, kiu'j dispon'ig'as part'o'n de si'a kapacit'o, sed nun ar'eg'o'j da komput'il'o'j plen'temp'e labor'as por mastr'um'i la sistem'o'n. Laŭ iu'j taks'o'j ili'a energi-konsum'o est'as inter 250 kaj 500 mega'vat'o'j, kio egal'as al la produkt'ad'o de mez'grand'a elektro'central'o. Laŭ ali'a kalkul'o unu Bitcoin -transakci'o postul'as pli da elektr'o ol la tag'a konsum'o de uson'a famili'o.

OpenBazaar

Komenc'e de la jar'o 2016 est'is lanĉ'it'a OpenBazaar (mal'ferm'a komerc'ej'o), ret'a komerc'ej'o kiel eBay kaj Am'az'o'n, sed tut'e sen'kost'a por la uz'ant'o'j. Ĝi'a'j princip'o'j unu'a'vid'e aspekt'as bon'eg'a'j kaj pov'us iĝ'i grand'eg'a sukces'o, sed ĝi'a origin'o est'as iom dub'a kaj la preskaŭ dev'ig'a uz'o de Bitcoin ebl'e est'os tro grand'a paŝ'o por person'o'j, kiu'j al'kutim'iĝ'is al la (relativ'a) simpl'ec'o de eBay kaj Am'az'o'n. Se OpenBazaar sukces'os, ĝi dev'os respekt'i ankaŭ dogan'a'j'n regul'o'j'n ktp kaj bezon'os administr'ad'o'n. Ĉu tio ebl'os sen'kost'e?

Roland ROTSAERT
korespond'ant'o de MONAT'O en Belgi'o
<mark>OpenBazaar</mark> : sen'pag'a ret'vend'ej'o por ĉiu'j

RET'VEND'EJ'O'J

OpenBazaar : sen'pag'a ret'vend'ej'o por ĉiu'j

Nun'temp'e abund'as ret'vend'ej'o'j divers'origin'a'j. La plej'part'o vend'as produkt'o'j'n de iu entrepren'o aŭ asoci'o, ekzempl'e la „Ret'butik'o” ( www.ret'butik'o.net) de Flandr'a Esperant'o-Lig'o. Ali'a'j komenc'is kiel ret'vend'ej'o por unu entrepren'o, sed evolu'is kaj nun ankaŭ per'as ret'vend'o'j'n por ali'a'j, ekzempl'e Am'az'o'n. Tri'a kategori'o de'komenc'e est'is kre'it'a kiel tut'mond'a vend'ej'o, kie ĉiu'j pov'as vend'i ĉia'j'n produkt'o'j'n al ĉiu'j; la plej grand'a est'as eBay . Antaŭ kelk'a'j monat'o'j al'don'iĝ'is nov'ul'o: OpenBazaar 1.

La plej grand'a'j, Am'az'o'n kaj eBay, ricev'as kritik'o'j'n, ĉar ili em'as mis'uz'i si'a'n preskaŭ monopol'a'n pozici'o'n, inter'ali'e faktur'ant'e tro alt'a'j'n makler'aĵ'o'j'n. Kontrast'e al tio, OpenBazaar promes'as tut'e sen'kost'a'n kaj sen'regul'a'n per'ad'o'n inter vend'ant'o'j kaj aĉet'ant'o'j.

Iom dub'a origin'o

La ide'o ek'est'is ĉe Bitcoin -entuziasm'ul'o'j kaj uz'ant'o'j de la tiel nom'at'a Darknet , part'o de Inter'ret'o mal'facil'e al'ir'ebl'a kaj foj'foj'e uz'at'a por dub'a'j transakci'o'j. La unu'a tia komerc'ej'o est'is Silk Road (Silk'a Voj'o, nom'o de antikv'a ret'o de karavan'a'j voj'o'j inter Ĉini'o kaj Eŭrop'o). Uson'a tribunal'o ferm'is ĝi'n en maj'o 2013, ĉar per'e de ĝi est'is komerc'it'a'j drog'o'j kaj okaz'is ali'a'j krim'a'j afer'o'j. Nov'a versi'o de Silk Road aper'is en novembr'o 2013, sed ĝi tuj spert'is teknik'a'j'n kaj sekur'ec-problem'o'j'n kaj sam'e est'is ferm'it'a.

En april'o 2014 est'is lanĉ'it'a DarkMarket (mal'lum'a vend'ej'o), ĝis'fund'a pli'bon'ig'o de SilkRoad . Ĝi est'is re'lanĉ'it'a la 4an de april'o 2016 kun nov'a nom'o, OpenBazaar , kaj funkci'as en la „normal'a” ret'o.

Princip'o'j

Ĉe OpenBazaar ne est'as registr'it'a'j en iu centr'a lok'o inform'o'j de vend'ant'o'j kaj aĉet'ant'o'j. Nur la koncern'at'a'j parti'o'j kon'as unu la ali'a'n. Por komerc'i neces'as instal'i program'o'n sur si'a komput'il'o. Vend'ant'o registr'as si'a'j'n produkt'o'j'n. Kiam aĉet'ant'o vid'as produkt'o'n, ekzempl'e komput'il'o'n, pri kiu li interes'iĝ'as, kaj inter'konsent'as kun la vend'ant'o pri la prez'o, kontrakt'o est'as kre'it'a kaj send'it'a al ambaŭ kaj al „moderator'o”. Est'as kre'it'a kont'o (kiu, de'pend'e de la inter'konsent'o, bezon'as du aŭ tri sub'skrib'o'j'n).

La aĉet'ant'o ĝir'as la inter'konsent'it'a'n sum'o'n al tiu kont'o; la vend'ant'o ricev'as inform'o'n pri la pag'o kaj for'send'as la komput'il'o'n. Post ricev'o de la komput'il'o la aĉet'ant'o don'as instrukci'o'n por plu'ĝir'i la mon'o'n al la vend'ant'o. La moderator'o (se li est'is indik'it'a kiel tri'a sub'skrib'ant'o) inter'ven'as kaj decid'as, se est'as iu problem'o.

Ebl'a'j problem'o'j

Ĉef'a obstakl'o ver'ŝajn'e est'as la dev'ig'a uz'o de Bitcoin por pag'i. La Bitcoin -komun'um'o est'as et'a, kaj nov'ul'o kiu, pro si'a uz'o de OpenBazaar , est'as dev'ig'at'a tuj lern'i la manipul'ad'o'n de Bitcoin , nepr'e hav'os problem'o'j'n. La funkci'ad'o de la moderator'o'j ne est'as bon'e difin'it'a. Kiu elekt'as kaj nom'um'as ili'n? Kiel ili est'as kontrol'at'a'j kaj rekompenc'at'a'j? Krom'e est'as ebl'a'j problem'o'j kun poŝt'o, dogan'o ... kiu'j'n vend'ant'o kaj aĉet'ant'o mem dev'os solv'i.

Praktik'e

Est'as en Esperant'uj'o kelk'a'j uz'ant'o'j de Bitcoin kaj OpenBazaar , sed neniu pret'is aŭ kapabl'is kun'hav'ig'i si'a'n spert'o'n. Mi do decid'is mem instal'i la program'o'n sur nov'a Windows -10-komput'il'o. La unu'a prov'o tuj fiask'is, ĉar la instal'program'o ne hav'is al'ir'o'n al iu komput'il'a dosier'o. Supoz'ant'e, ke kulp'is (aŭ vol'is protekt'i mi'n) kontraŭ'virus'a program'o, mi far'is du'a'n prov'o'n post instal'o de ali'a kontraŭ'virus'a program'o. Ĉi-foj'e la instal'ad'o sukces'is: mi pov'is indik'i mi'a'n loĝ'land'o'n, prefer'at'a'n lingv'o'n (en la list'o est'as ankaŭ Esperant'o) kaj valut'o'n ( Bitcoin , eŭr'o), kaj akcept'i la kondiĉ'o'j'n (mir'ind'e simpl'a'j'n). Post tio dev'is est'i kre'at'a'j person'a'j ŝlos'il'o'j, sed tio daŭr'is, daŭr'is ... Mi rezign'is pri komplet'a instal'o kaj inter'temp'e tut'e mal'instal'is la program'o'n.

1. www. openbazaar. org
Roland ROTSAERT
korespond'ant'o de MONAT'O en Belgi'o

Cirkul'as plur'a'j versi'o'j de la OpenBazaar -emblem'o. Ĝi simbol'as mal'ferm'it'a'n tend'o'n.

Pint'o'j arb'a'j - kaj poet'a'j

Leter'o'j

Pint'o'j arb'a'j - kaj poet'a'j

La interes'a artikol'o Voj'o tra arb'o'pint'o'j (MONAT'O 2016/08-09, p. 26-27), pri lign'a alt'promen'ej'o apud la litov'a urb'o Anykščiai, menci'as, ke la bel'ec'o'n „de la lok'a arb'ar'et'o” „pri'kant'is ne nur unu litov'a aŭtor'o”. Konven'us tamen al'don'i, ke ekzist'as bel'a, du'lingv'a, daŭr'e hav'ebl'a esperant'ig'o (2003), far'e de Petr'as Čeliauskas, el la plur'cent-vers'a poem'o La arb'ar'o de Anykščiai (1861) de Antanas Baranauskas (1835-1902), tiu'lok'a poet'o, inspir'it'a de Adam Mickiewicz.

István ERTL
Luksemburgi'o
Tim'ig'it'a'j per mensog'o'j

El mi'a vid'punkt'o

Tim'ig'it'a'j per mensog'o'j

En Irland'o est'is grav'a konstern'o pro la rezult'o de la brit'a referendum'o en juni'o 2016, laŭ kiu majoritat'o en Angli'o kaj Kimri'o (sed ne en Skot'land'o nek Nord-Irland'o) decid'is for'las'i Eŭrop'a'n Uni'o'n. Reg'is konstern'o ankaŭ inter tiu'j en Briti'o, kiu'j vol'as rest'i en la Uni'o, sed pro tut'e ali'a kial'o ol en Irland'o.

Briti'o est'as la plej grav'a komerc'a partner'o de Irland'o kaj la ĉef'a klient'o por irland'a'j eksport'aĵ'o'j. Sekv'e en la Irland'a Respublik'o oni tim'as, ke ĝi'a ekonomi'o sufer'os, se la plej najbar'a land'o, Briti'o, ne plu est'os membr'o de EU. En Nord-Irland'o la referendum'o vek'is tim'o'n pro la supoz'o, ke est'os re'star'ig'it'a'j dogan'a'j bar'il'o'j inter la du part'o'j de la Verd'a Insul'o. Kontrast'e, kelk'a'j irland'a'j respublik'ist'o'j iom tro optimism'e konjekt'is, ke, se la Nord'o, kiel teritori'o sub brit'a reg'ad'o, ne plu est'os inkluziv'it'a en Eŭrop'a Uni'o, dum la Respublik'o rest'os en ĝi, tio pov'us konduk'i al la unu'iĝ'o de la du part'o'j de Irland'o.

Por eĉ pli komplik'i la konfuz'o'n kaj mal'trankvil'o'n, por'brit'a'j unu'ist'o'j en la Nord'o, el kiu'j mult'a'j est'as de skot'a presbiterian'a de'ven'o, sent'as fort'a'n lig'o'n kun Skot'land'o. Tie la Skot'a Naci'a Parti'o ( SNP), la plej grand'a politik'a parti'o en Skot'land'o, kaj la tri'a plej grand'a en Briti'o, intenc'as daŭr'ig'i si'a'n kampanj'o'n por total'a sen'de'pend'ec'o en'e de Eŭrop'a Uni'o. Kompren'ebl'e, tio las'us la nord-irland'an'o'j'n de skot'a origin'o en skizofreni'a situaci'o. Ĉu ili konserv'os si'a'n brit'a'n ŝtat'an'ec'o'n, aŭ iĝ'os civit'an'o'j de Skot'land'o aŭ de Irland'o?

Ankaŭ trans la Irland'a Mar'o, en Skot'land'o, oni sever'e sufer'as pro referendum'a mal'digest'o. Dum mal'pli ol du jar'dek'o'j, la skot'o'j dev'is part'o'pren'i en tri referendum'o'j. La unu'a, en 1997, tem'is pri la re'star'ig'o de la parlament'o en Edinburg'o, kies jes'a rezult'o don'is aŭtonomi'o'n, sed ne sen'de'pend'ec'o'n, al Skot'land'o.

Du'e, en septembr'o 2014, okaz'is nov'a referendum'o por decid'i pri la komplet'a sen'de'pend'ig'o de Skot'land'o kaj eks'iĝ'o el la Unu'iĝ'int'a Regn'o de Briti'o. La rezult'o est'is mal'venk'o por la „jes'a” kamp'o (44,7 % voĉ'don'is por sen'de'pend'iĝ'o, 53,3 % kontraŭ). La apog'ant'o'j inkluziv'is ne nur an'o'j'n de SNP, sed ankaŭ social'ist'o'j'n, verd'ul'o'j'n, komun'ist'o'j'n kaj membr'o'j'n kaj kutim'a'j'n voĉ'don'ant'o'j'n de tut'brit'a'j parti'o'j en Skot'land'o. Laŭ ili la hom'o'j, kiu'j voĉ'don'is kontraŭ, est'is tim'ig'it'a'j per mensog'o'j, tromp'o'j kaj minac'o'j instig'it'a'j de la brit'a ĉef'ministr'o David Cameron.

Est'as fakt'o, ke Cameron persvad'is la skot'a'j'n pensi'ul'o'j'n, ke, en sen'de'pend'a Skot'land'o, ili'a'j pensi'o'j redukt'iĝ'us. Li prov'is kred'ig'i la skot'a'n publik'o'n, ke la prez'o'j en la super'vend'ej'o'j alt'iĝ'us. Krom'e li asert'is, ke la skot'a'j bank'o'j trans'lok'iĝ'us al London'o. Pli'e, li ricev'is apog'o'n de prezid'ant'o Obama kaj de la ĉef'ministr'o'j de Kanad'o, Aŭstrali'o kaj de ali'a'j membr'o-ŝtat'o'j de la Brit'a Regn'ar'o, kiu'j konsil'is al la skot'o'j ne sen'de'pend'iĝ'i. La konservativ'a reg'ist'ar'o de Briti'o avert'is, ke sen'de'pend'a Skot'land'o ne, aŭ apenaŭ, est'us akcept'it'a kiel membr'o de Eŭrop'a Uni'o.

La tri'a referendum'o, en kiu ankaŭ Skot'land'o est'is implik'it'a, est'is la tiel nom'at'a Brexit -referendum de juni'o 2016, en kiu la loĝ'ant'o'j de la tut'a Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o dev'is decid'i, ĉu ili vol'as for'las'i Eŭrop'a'n Uni'o'n. Kiel jam menci'it'e, majoritat'o en Angli'o kaj Kimri'o voĉ'don'is por for'las'o, dum en Skot'land'o kaj Nord-Irland'o la pli'mult'o voĉ'don'is kontraŭ ĝi.

Ĝis nun ne okaz'is la katastrof'a'j konsekvenc'o'j por Briti'o, EU, kaj la mond'a ekonomi'o, kiu'j'n kelk'a'j fak'ul'o'j prognoz'is post la brit'a eks'iĝ'o. Laŭ'ŝajn'e oni dev'os atend'i por sci'i, ĉu ĝi damaĝ'os ankaŭ Irland'o'n kaj Skot'land'o'n.

Garbhan MAC AOIDH
Ĉu ge'edz'iĝ'o est'as luks'aĵ'o?

ORIENT'A AZI'O

Ĉu ge'edz'iĝ'o est'as luks'aĵ'o?

Hodiaŭ Orient'a Azi'o, precip'e Ĉini'o, Korei'o kaj Japani'o al'front'as grav'a'j'n demografi'a'j'n problem'o'j'n: mal'kresk'o de la nask'o'kvant'o kaj mal'mult'iĝ'o de la loĝ'ant'ar'o. En Japani'o en 2011 la loĝ'ant'ar'o kulmin'is je 126,8 milion'o'j kaj ek'de nun daŭr'e mal'mult'iĝ'as. En Ĉini'o kaj Korei'o laŭ la reg'ist'ar'o la loĝ'ant'ar'o mal'kresk'os ek'de la jar'o 2030. Plur'a'j fak'ul'o'j tamen dir'as, ke la mal'mult'iĝ'o komenc'iĝ'os jam antaŭ 2023 en ambaŭ land'o'j.

Mal'honor'o

Not'ind'as, ke en azi'a'j land'o'j ekster'ge'edz'ec'a'j nask'o'j okaz'as ekstrem'e mal'oft'e. En 2006-2007 en Japani'o 2,1 % de la infan'o'j est'is ekster'ge'edz'ec'a'j, en Korei'o 1,5 % kaj en Singapur'o 1,4 %. La kompar'o kun Eŭrop'o est'as frap'a: Franci'o 50,4 %, Svedi'o 54,7 % kaj Germani'o 30,0 %. En azi'a'j land'o'j infan'o'j nask'iĝ'int'a'j el ne'ge'edz'o'j est'as mal'honor'a'j. Krom'e eg'e mal'facil'as la viv'o de sol'a'j patr'in'o'j.

La mal'grand'iĝ'o de la loĝ'ant'ar'o evident'e rezult'as el mal'mult'iĝ'ant'a'j ge'edz'iĝ'o'j. En Japani'o la proporci'o de ne'ge'edz'iĝ'int'a'j ge'jun'ul'o'j pli kaj pli alt'iĝ'is: en 2010 35,6 % de la vir'o'j kaj 23,1 % de la vir'in'o'j inter 35 kaj 39 ankoraŭ ne ge'edz'iĝ'is kaj la pli'mult'o el ili supoz'ebl'e neniam ge'edz'iĝ'os.

Soci'a mal'trankvil'o

En Ĉini'o la ekzist'o de mult'a'j ne'edz'iĝ'int'a'j vir'o'j prezent'os grand'a'n soci'a'n problem'o'n. Laŭ'taks'e en 2020 sen'edz'in'a'j vir'o'j inter 25 kaj 60 jar'a'j super'os la sen'edz'a'j'n vir'in'o'j'n en tiu kategori'o je 30 milion'o'j. Oni tim'as, ke tia mal'ekvilibr'o est'ig'os soci'a'n mal'trankvil'o'n kaj per'fort'a'n ag'ad'o'n de iu'j vir'o'j.

Mank'o de okup'o

Mult'a'j ge'jun'ul'o'j en Ĉini'o, Korei'o kaj Japani'o ne hav'as stabil'a'n okup'o'n, per kiu ili pov'us sub'ten'i si'n kaj si'a'n partner'o'n. En Ĉini'o kaj Korei'o mult'a'j jun'ul'o'j, precip'e vir'o'j, rezign'as pri la esper'o pri regul'a okup'o, loĝ'ej'o kaj edz'iĝ'o. En Japani'o pro la mank'o de labor'fort'o la sen'labor'ec'o est'as mal'alt'a, sed ge'jun'ul'o'j ne pov'as akir'i regul'a'j'n okup'o'j'n kun sufiĉ'a salajr'o.

Am'tim''o

Krom la ekonomi'a flank'o, la ge'jun'ul'o'j ne favor'as am'afer'o'j'n. Ili tim'as mal'sukces'o'n kaj vund'iĝ'o'n. Ne mal'mult'a'j ge'jun'ul'o'j prefer'as viv'i sol'a'j kaj liber'a'j, ĝu'ant'e si'a'n ŝat'at'a'n hobi'o'n. En Korei'o 61 % de la vir'o'j kaj 72 % de la vir'in'o'j kaj en Japani'o 53 % de la vir'o'j kaj 62 % de la vir'in'o'j rigard'as ge'edz'iĝ'o'n ne bezon'at'a.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Unu jar'o de bon'ven'ig'a kultur'o

Politik'o

AŬSTRI'O

Unu jar'o de „bon'ven'ig'a kultur'o”

De tre liberal'a politik'o al lim'ig'it'a akcept'o de rifuĝ'ant'o'j

Tragedi'o kun rifuĝ'ant'o'j okaz'is la 27an de aŭgust'o 2015 ĉe Parndorf proksim'e al Vien'o. Oni trov'is en frid'kamion'o 71 sufok'it'a'j'n rifuĝ'ant'o'j'n, kio est'is rimark'it'a nur pro la sur la ŝose'o'n gut'ant'a mal'kompon'iĝ-fluid'aĵ'o. Tiam la rifuĝ'ant'a kriz'o jam est'is ne nur en Mediterane'o kaj Balkani'o, sed ankaŭ mez'e de Aŭstri'o. Teror'o ig'is la debat'o'j'n de la antaŭ'a'j monat'o'j subit'e ĉes'i: ekzempl'e la mal'dign'a disput'o de la federaci'a'j land'o'j pri la akcept'o de rifuĝ'ant'o'j, aŭ la skandal'a'j cirkonstanc'o'j en la unu'a akcept'ej'o Traiskirchen ĉe Vien'o, en kiu ĝis 2000 person'o'j pro tro'loĝ'at'ec'o dev'is kamp'ad'i semajn'o'j'n sub liber'a ĉiel'o.

Sub tiu ŝok'o la loĝ'ant'ar'o kaj politik'ist'o'j re'ag'is konstern'it'e. En kelk'a'j urb'o'j est'is protest'o'j, kaj en la vien'a katedral'o „Sankt'a Stefan'o” kardinal'o Christoph Schönborn celebr'is memor'mes'o'n, por kiu la fam'a sonor'il'o Pummerin sonor'is, kio tre mal'oft'e okaz'as.

Help'o'pret'ec'o kaj emoci'iĝ'o

Tiu tragedi'o cert'e ne est'is lig'it'a kun la decid'o de la tiam'a kancelier'o Werner Faymann, kun'ord'ig'e kun la german'a koleg'in'o Angel'a Merkel, mal'ferm'i la 5an de septembr'o 2015 la lim'o'j'n de Aŭstri'o por la rifuĝ'ant'o'j ven'ant'a'j el Hungari'o. Ambaŭ reg'ist'ar'estr'o'j ne hav'is alternativ'o'j'n. La help'o'pret'ec'o est'is grand'eg'a, la el Hungari'o ven'ant'a'j trajn'o'j est'is kun aplaŭd'o akcept'at'a'j, kaj eĉ la kiel „fer'a dam'o” kon'at'a tiam'a ministr'in'o pri intern'a'j afer'o'j Johanna Mikl - Leitner est'is emoci'it'a ĉe la okcident'a staci'dom'o de Vien'o. „Mi'a kor'o trem'as, kiam mi vid'as tiu'n sufer'o'n”, ŝi dir'is. La hom'o'j est'as nun en sekur'ec'o.

Aŭstri'o prezent'is si'n kiel lok'o'n de solidar'ec'o, kaj al la kancelier'o Faymann plaĉ'is la rol'o de varm'kor'a ŝtat'ist'o, kiu publik'e akuz'is pri la mal'mol'ec'o de orient'a Eŭrop'o. Savtaĉmentoj kaj volont'ul'o'j organiz'is la tra'vetur'o'n de cent'mil'o'j da hom'o'j en tiu'j tag'o'j laŭ impon'a manier'o. Ver'e la grand'anim'ec'o ja ne kaŭz'is mal'facil'aĵ'o'j'n, ĉar unu'a'temp'e preskaŭ ĉiu'j rifuĝ'ant'o'j plu vetur'is al Germani'o.

Fakt'e la skeptik'ul'o'j pri la lim-mal'ferm'o est'is pli mult'a'j, kaj en la loĝ'ant'ar'o ver'e ne okaz'is opini'ŝanĝ'o. Tamen fin'e de oktobr'o en la soci'a'j ret'o'j mil'obl'e dis'vast'iĝ'is fot'o'j de la aŭstr'a lim'kontrol'punkt'o Spielfeld, sur kiu'j soldat'o'j sen'help'e observ'as kiel cent'o'j da rifuĝ'ant'o'j neglekt'e tra'pas'as la aŭstr'a'n lim'o'n. La mank'o de kontrol'o est'is tro klar'a kaj la kritik'ant'o'j'n oni ne plu pov'is ignor'i. Krom'e en la mal'fru'a aŭtun'o ĉiam pli da azil'pet'ant'o'j vol'is rest'i en Aŭstri'o.

Politik'a turn'iĝ'o

Fin'e de la pas'int'a jar'o okaz'is abrupt'a opini'ŝanĝ'o kaj politik'a turn'iĝ'o sekv'e de la rifuĝ'ant'o-kriz'o, kiu est'is pli profund'a ol en iu ajn ali'a eŭrop'a land'o. Unu'e la reg'ist'ar'a konservativ'a Aŭstr'a Popol'a Parti'o ( ÖVP), kiu sekv'is la kurs'o'n de la ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j Sebastian Kurz, energi'e postul'is fin'o'n de la „bon'ven'ig'a kultur'o”. En novembr'o Faymann konsent'is pri la konstru'o de bar'il'o ĉe la aŭstr'a-sloven'a lim'o – paŝ'o, kiu dev'us serv'i por ord'ig'it'a en'vetur'o de rifuĝ'ant'o'j.

Nun tiu bar'il'o etend'iĝ'as je 4 km ĉe la aŭstr'a sud'a lim'o, mez'e de la ŝengena are'o. Tia'manier'e est'is romp'it'a la dig'o. En januar'o oni decid'is lim'ig'i la akcept'o'n de rifuĝ'ant'o'j en Aŭstri'o'n (pli ol 90 000 por 2015) al 37 500 dum la kur'ant'a jar'o kaj pli'sever'ig'i la azil-leĝ'o'n.

Ferm'o de la balkan'a itiner'o

Fin'e de februar'o Vien'o kun'ord'ig'is kun sud-orient-eŭrop'a'j land'o'j la ferm'o'n de la balkan'a itiner'o de rifuĝ'ant'o'j. Pro tio la nombr'o de azil'pet'o'j eg'e mal'pli'iĝ'is kaj plen'um'o de la decid'it'a super'a lim'o ebl'as. Tamen la aŭstr'a reg'ist'ar'o cel'as ĝis la fin'o de 2016 akcept'i kriz'a'n leĝ'o'n (german'e Notverordnung ), kiu fakt'e mal'valid'ig'ant'e la azil-leĝ'o'n permes'as la rifuz'o'n de ĉiu'j azil'pet'o'j ĉe la lim'o.

La ferm'o de la balkan'a itiner'o baldaŭ far'iĝ'is EU -gvid'lini'o malgraŭ kritik'o el Brusel'o kaj Berlin'o pri la unu'flank'a'j paŝ'o'j de Vien'o. Per si'a anticip'o tamen Aŭstri'o est'ig'is nov'a'n dinamik'ec'o'n en la rifuĝ'ant'o-debat'o kaj al'pren'is decid'o'n, kiu'n Merkel kaj EU fin'e dev'is akcept'i.

La kost'o ver'e est'is alt'a kun pli'a perd'o de politik'a kred'ind'ec'o. La abrupt'a politik'a ŝanĝ'o de la reg'ist'ar'o koncern'is ĉef'e la Aŭstr'a'n Social'demokrat'a'n Parti'o'n ( SPÖ), kiu dev'is akcept'i la politik'a'n kurs'o'n de la koalici'a partner'o. Por la parti'o tio signif'is nerv'a'n el'prov'o'n kaj por Faymann la politik'a'n fin'o'n. Li re'tir'iĝ'is komenc'e de maj'o sub intern'a parti'a prem'o.

Antaŭ'e, fin'e de april'o, ambaŭ tradici'a'j parti'o'j social'demokrat'o'j ( SPÖ) kaj krist'an'demokrat'o'j ( ÖVP) hav'is histori'a'n mal'sukces'o'n en la unu'a raŭnd'o de la prezid'ant'o-elekt'o'j. La kandidat'o'j de ambaŭ parti'o'j, kiu'j dis'don'is inter si la posten'o'n de prezid'ant'o ek'de la fond'o de la respublik'o en 1918, ating'is je 11 % de la voĉ'o'j. Kontraŭ'e la Liber'ec'a Parti'o de Aŭstri'o ( FPÖ) ricev'is 35 % por si'a kandidat'o Norbert Hofer – rezult'o, kiu est'as ĝis nun la plej bon'a de tiu parti'o en tut'land'a elekt'o. En decembr'o okaz'os ripet'o de la du'a raŭnd'o pro mal'ĝust'aĵ'o'j, en kiu Hofer hav'as ŝanc'o'j'n okup'i la posten'o'n de aŭstr'a prezid'ant'o kiel unu'a reprezent'ant'o de ekstrem'dekstr'a parti'o en okcident'a Eŭrop'o.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o


La kancelier'o Faymann re'tir'iĝ'is komenc'e de maj'o sekv'e de intern'a parti'a prem'o. Fot'o: SPÖ / PRESSE UND KOMMUNIKATION


Sebastian Kurz, la aŭstr'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j parol'as kun rifuĝ'ant'o'j. Fot'o: DRAG'A'N TATIC / MFA AUSTRIA

Bratislav'a voj'map'o

EŬROP'A UNI'O

Bratislav'a voj'map'o

Re'star'ig'o de fid'o al Eŭrop'a Uni'o ( EU), problem'o'j de en'migr'ad'o, la brit'a eks'iĝ'o, soci'a'j kaj ekonomi'a'j diferenc'o'j, eŭrop'a arme'o kaj batal'o kontraŭ teror'ism'o trov'iĝ'is inter la ĉef'a'j tem'o'j traktat'a'j dum la septembr'a unu'tag'a pint'kun'ven'o de EU en la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o.

Bratislav'a deklar'o

El la ne'oficial'a pint'kun'ven'o de gvid'ant'o'j de EU kaj de 27 membr'o'ŝtat'o'j de EU rezult'is tiel nom'at'a Bratislav'a deklar'o kaj labor'a voj'map'o, kiu el'met'is rimed'o'j'n kaj cel'o'j'n de la traktat'a'j tem'o'j.

Laŭ la gvid'ant'o'j de EU la bratislav'a voj'map'o est'as nur komenc'o. En la sekv'a'j ses monat'o'j la brusel'a burokrat'ar'o dev'os detal'i la rimed'o'j'n el'met'it'a'j'n en la voj'map'o por re'difin'ad'o de la eŭrop'a projekt'o, kiu pov'us kontent'ig'i la eŭrop'a'n loĝ'ant'ar'o'n pri sekur'ec'a cert'ec'o kaj ekonomi'a kaj soci'a just'ec'o kaj sukces'e fin'i la voj'map'o'n post ne'oficial'a pint'kun'ven'o komenc'e de la ven'ont'a jar'o en Malt'o kaj sekv'e okaz'e de la 60 a dat're'ven'o de la sub'skrib'o de la Rom'a Traktat'o en mart'o 2017.

Re'star'ig'i fid'o'n

El gazet'ar'a'j konferenc'o'j de la gvid'ant'o'j post la pint'kun'ven'o montr'iĝ'is, ke neces'as unu'a'lok'e re'star'ig'i fid'o'n al la eŭrop'a loĝ'ant'ar'o en EU kaj sukces'e (fi'n)solv'i en'migr'ad'o'n. Pro tio est'as en la bratislav'a deklar'o iu princip'o de profund'ig'o de konsent'o kaj princip'o'j de respond'ec'o kaj solidar'ec'o de membr'o'ŝtat'o'j de EU. Sed est'as cert'e, ke dum la pint'kun'ven'o ne est'is solv'it'a la disput'o pri kvot'o'j por rifuĝ'int'o'j.

La bratislav'a deklar'o menci'as ankaŭ pli bon'a'n kun'labor'o'n en la batal'o kontraŭ teror'ism'o, inter'ŝanĝ'o'n de util'a'j inform'o'j kaj defend'o'mekanism'o'j, pli'fort'ig'o'n de la komun'a merkat'o, alt'ig'o'n de strategi'a'j invest'o'j kaj cert'ig'o'n de labor'o por jun'a'j EU -civit'an'o'j.

Rezult'o'j modest'a'j

La hungar'a ĉef'ministr'o Viktor Orbán kaj li'a ital'a koleg'o Matteo Renzi ne est'is kontent'a'j pri la rezult'o'j de la ne'formal'a pint'kun'ven'o, ĉar ne est'is ŝanĝ'it'a la eŭrop'a politik'o pri en'migr'ad'o.

Laŭ analiz'ist'o'j ĉi tiu'j rezult'o'j est'as modest'a'j. Laŭ iu'j la gvid'ant'o'j esprim'is nur konsent'o'n kaj volont'ec'o'n diskut'i pri la nun'temp'a situaci'o kaj problem'o'j en EU (kio est'as bon'a por EU), laŭ ali'a'j ili ne trans'paŝ'is la land'a'j'n pozici'o'j'n kaj ne akcept'is nov'a'n eŭrop'a'n manier'o'n de pens'ad'o por komun'a est'ont'ec'o de EU.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Ĉu de nun <mark>waso</mark>?

Ĉu de nun „ waso ”?

Roberto Pigr'o raport'as pri la ortografi'a'j ŝanĝ'o'j en Franci'o (MONAT'O 2016/08-09, p. 28-29), kiu'j dev'us fin'i la mal'facil'a'n tradici'o'n, kiu perd'ig'as al la lern'ant'o'j poent'o'j'n en la ekzamen'o'j. Oni tamen forges'as, ke la sam'a'j jun'ul'o'j sen'plend'e agnosk'as, ke la angl'a vort'o „ hajĝin ” skrib'iĝ'as hygiene . Franc'lingv'an'o'j for'las'u liter'o'j'n, kiu'j'n oni ne parol'as kaj (kelk'a'j'n) ne plu skrib'as. Se tio est'u la princip'o, tiam Franci'o est'u plen'e konsekvenc'a, ekzempl'e: oiseaux skrib'iĝ'u est'ont'e „ oaso ”, prefer'e jam tut'angl'e „ waso ”.

Ceter'e, ĉu en Esperant'o la cirkumfleks'o ne aparten'as al la super'sign'o'j? Akcent'o ĝi ne est'as.

Menci'ind'as, ke la respond'ec'a ministr'in'o Belkacem antaŭ ne'long'e redukt'is per pli ol du'on'o la instru'ad'o'n de najbar'a'j lingv'o'j kiel la german'a, hispan'a, ital'a en mez'lern'ej'o'j, oficial'e ne pro mal'facil'ec'o, sed pro „elit'ec'o”. Ĉu ver'e Franci'o bezon'as sinjor'in'o'n kun magreb'a fon'o por adapt'i si'n al la modern'a mond'o? Ĉu ŝi ŝanĝ'us ankaŭ la arab'a'n?

Franz -Georg RÖSSLER
Germani'o
Mond'a produkt'ad'o hav'os mal'alt'a'n kresk'o'n dum 2016

INDUSTRI'O

Mond'a produkt'ad'o hav'os mal'alt'a'n kresk'o'n dum 2016

Laŭ kvar'on'jar'a raport'o de la Organiz'aĵ'o de UN por Industri'a Dis'volv'ad'o ( UNIDO), publik'ig'it'a en septembr'o 2016, la kresk'o de la mond'a industri'a produkt'ad'o rest'os mal'alt'a. Financ'a mal'cert'ec'o ankoraŭ minac'as Eŭrop'o'n kaj la rekt'a'j ekster'land'a'j invest'aĵ'o'j ne ating'is la antaŭ'kriz'a'n nivel'o'n de 2007.

Laŭ UNIDO la mond'a industri'a produkt'ad'o kresk'os je 2,8 % dum 2016 (en la evolu'int'a'j industri'land'o'j je 1,3 % kaj en la evolu'land'o'j je 4,7 %). Fin'e de 2016 la kresk'o en Ĉini'o, la plej grand'a industri'land'a ekonomi'o, probabl'e mal'grand'iĝ'os de la pas'int'jar'a'j 7,1 % ĝis 6,5 %. Oni atend'as mal'alt'a'n kresk'o'n en Japani'o, Eŭrop'o kaj Uson'o.

La mond'a industri'a produkt'ad'o kresk'is je 2,2 % dum la du'a kvar'on'jar'o de 2016 kompar'e kun la sam'a period'o de la pas'int'a jar'o. Grand'a'n part'o'n de la kresk'o real'ig'is la evolu'land'o'j kaj nov'aper'ant'a'j evolu'ant'a'j industri'land'o'j, kie la industri'a produkt'ad'o kresk'is je 4,9 %. En la evolu'int'a'j industri'land'o'j la kresk'o est'is minimum'a (0,2 %).

Mal'cert'ec'o en Eŭrop'o

En Eŭrop'o la mal'cert'ec'o post la en juni'o per referendum'o decid'it'a el'ir'o de Briti'o el EU influ'is la kresk'o'n de la industri'o dum la du'a kvar'on'jar'o de 2016, kiu est'is unu'a'foj'e post 2013 mal'pli ol 1 %. La mal'pli'iĝ'o de la kresk'o okaz'is ankaŭ en Rusi'o kaj Uson'o, kie la industri'a produkt'ad'o kresk'is respektiv'e je 1 % kaj 0,3 %. En Japani'o ĝi redukt'iĝ'is je 1,8 %.

La latin-amerik'a'j land'o'j mal'grand'ig'is la industri'a'n produkt'ad'o'n je 3,2 % dum la du'a kvar'on'jar'o rezult'e de daŭr'ant'a mal'pli'iĝ'o de la produkt'ad'o en la region'o. La industri'a produkt'ad'o redukt'iĝ'is en Brazil'o je 6,7 % kaj en Argentin'o je 4,2 %.

La azi'a'j land'o'j grand'part'e konserv'is alt'a'j'n procent'aĵ'o'j'n de kresk'o. La industri'a produkt'ad'o kresk'is en Indonezi'o je 5,6 %, en Malajzi'o je 3,9 % kaj en Vjetnami'o je 13,5 %. Tamen en Barat'o la don'it'aĵ'o'j indik'as ne'atend'it'a'n redukt'iĝ'o'n je 0,7 %.

Laŭ taks'o'j sur'baz'e de lim'ig'it'a'j don'it'aĵ'o'j la industri'a produkt'ad'o en Afrik'o kresk'is je 2,5 %. Sud-Afrik'o, la plej grand'a industri'land'a ekonomi'o en la kontinent'o, hav'is grav'e pli'ig'it'a'n kresk'o'n je 3,3 % dum la du'a kvar'on'jar'o. Pli alt'a'n kresk'o'n oni ating'is en Kamerun'o kaj Senegal'o respektiv'e je 8,3 % kaj 7,6 %.

La UNIDO -raport'o prezent'as ankaŭ taks'o'j'n pri la kresk'o de la unu'op'a'j sektor'o'j. La produkt'ad'o de tabak'o mal'pli'iĝ'is dum la du'a si'n'sekv'a kvar'on'jar'o je 2,6 %. La evolu'land'o'j konserv'is alt'a'n kresk'o'n en la produkt'ad'o de teks'aĵ'o'j, kemi'a'j produkt'o'j kaj metal'a'j el'labor'aĵ'o'j. La kresk'o en la evolu'int'a'j industri'land'o'j est'is pli alt'a en la farmaci'a industri'o kaj en la produkt'ad'o de aŭt'o'j.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Japan'a medicin'a sub'ten'o por Kub'o

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Japan'a medicin'a sub'ten'o por Kub'o

Japani'o kaj Kub'o konsist'as el mez'grand'a'j insul'o'j, unu situ'as orient'e de la azi'a kontinent'o, la ali'a en Karib'a Mar'o kaj mil'o'j da kilo'metr'o'j dis'ig'as ili'n. Tamen pli ol 400 jar'o'j da rilat'o'j kre'is eg'a'n amik'ec'o'n. Por impuls'i kaj progres'ig'i nov'a'n etap'o'n, la japan'a ĉef'ministr'o Shinzo Abe vizit'is oficial'e Kub'o'n ĉi-jar'e.

Tut'mond'a pac'o

Kadr'e de la vizit'o la kub'a prezid'ant'o Raul Castro Ruz akcept'is la gast'o'n en la Palac'o de la Revoluci'o. Ili inter'ŝanĝ'is ide'o'j'n pri la kub'a'j-japan'a'j rilat'o'j ekonomi'a'j kaj komerc'a'j, pri komplik'aĵ'o'j kaj danĝer'o'j sub kiu'j viv'as la nun'temp'a mond'o, kaj pri la bezon'o pli'fort'ig'i la klopod'o'j'n por nukle'a sen'arm'iĝ'o kaj protekt'i la tut'mond'a'n pac'o'n.

La japan'a ĉef'ministr'o ankaŭ vizit'is Fidel Castro Ruz, la eks'ŝtat'estr'o'n de Kub'o, kaj esprim'is al la ĉef'o de la revoluci'o si'a'n plaĉ'o'n pri si'a unu'a vizit'o al Kub'o. Dum sincer'a dialog'o ambaŭ grav'ul'o'j menci'is la plur'jar'cent'a'j'n rilat'o'j'n inter la du ŝtat'o'j.

Medicin'a ekip'aĵ'o

La japan'a reg'ist'ar'o donac'os medicin'a'n ekip'aĵ'o'n por la ĉef'a'j kub'a'j hospital'o'j en valor'o de 1273 milion'o'j da en'o'j. La altruism'a promes'o est'is oficial'ig'it'a per ambaŭ'flank'a sub'skrib'o.

Ju'a'n Carlos MONTERO
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Seks'a (mal)egal'ec'o en Gent'o

Modern'a viv'o

UNIVERSITAT'O'J

Seks'a (mal)egal'ec'o en Gent'o

La universitat'o de Gent'o, kiu ven'ont'jar'e fest'os si'a'n 200-jar'a'n ekzist'o'n, est'as kun si'a'j pli ol 41 000 student'o'j unu el la plej grand'a'j en Nederland'lingv'uj'o. Ĝi est'as mond'e respekt'at'a inter'ali'e pro la fakultat'o'j pri bio'teknologi'o, akv'o-scienc'o'j, mikro-elektron'ik'o kaj histori'o. Tamen ne pro si'a'j scienc'a'j esplor'o'j ĝi ating'is la gazet'ar'o'n fin'e de septembr'o. En la kadr'o de la kampanj'o HeForShe (Li por ŝi) de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j – kampanj'o por egal'ec'o de la seks'o'j – la rektor'in'o Ann'e De Paepe [ depape ] anonc'is, ke ek'de la ven'ont'a universitat'a jar'o ne plu est'u unu rektor'o aŭ rektor'in'o, sed ĉiam du, unu vir'o kaj unu vir'in'o.

Uz'i si'a'n cerb'o'n

Tuj favor'e re'ag'is Hilde Crevits [ krevíc ], flandr'a ministr'in'o pri instru'ad'o: „Jen tre bon'a paŝ'o por ating'i la egal'ec'o'n inter la seks'o'j.” Tamen ŝi ŝajn'as est'i unu el la mal'mult'a'j, kiu'j tiel re'ag'is. Robin Portier, labor'ant'o ĉe la universitat'o de Loven'o, koment'is: „Kapabl'o'j antaŭ seks'o! Se la du plej bon'a'j kandidat'o'j est'as vir'in'o'j, tiam ili konkurenc'u inter si. La dev'ig'o hav'i vir'a'n kontraŭ'kandidat'o'n est'as ver'e ĉikan'a.”

Mike de Bock, politik'olog'o, argument'as: „Jen preciz'e tio, kio'n oni ne far'u. La plej bon'a kandidat'o por funkci'o est'as la plej bon'a kandidat'o, kaj la plej bon'a'n oni ne diskriminaci'u, ĉar tiu hav'as la mal'ĝust'a'n seks'o'n.”

Gertjan Roels, eks'student'o de la universitat'o de Gent, simil'e opini'as: „En ni'a'j kvin universitat'o'j du rektor'o'j est'as vir'in'o'j, tri est'as vir'o'j. Do grav'a mal'egal'ec'o inter la seks'o'j apenaŭ ekzist'as. Per tiu ĉi regul'o oni diskriminaci'as la vir'o'j'n, se ili est'as la plej bon'a'j, kaj la vir'in'o'j'n, se tiu'j est'as la plej bon'a'j. Kiam oni fin'fin'e uz'os si'a'n cerb'o'n kaj elekt'os sur'baz'e de kapabl'o'j anstataŭ sur'baz'e de seks'o?”

Pozitiv'a diskriminaci'o

Sar'a Lahaye, labor'ant'in'o ĉe la universitat'a mal'san'ul'ej'o de Ostend'o, re'ag'is tre konciz'e: „Pozitiv'a diskriminaci'o est'as ankaŭ diskriminaci'o.” Kaj simil'e Ilse Bonné : „La plej bon'a vir'o aŭ vir'in'o sur la ĝust'a lok'o ... tiu pozitiv'a diskriminaci'o est'as sam'e rid'ind'a kiel danĝer'a.”

Rik Torfs, rektor'o de la universitat'o de Loven'o, opini'as, ke oni ne simpl'e de'supr'e pov'as dikt'i iu'n nov'a'n regul'o'n. „Ankaŭ tie ĉi reg'u demokrati'o, kaj oni las'u la universitat'an'o'j'n decid'i.” Se oni demokrati'e voĉ'don'os pri la nov'a regul'o de rektor'in'o De Paepe, tre ver'ŝajn'e oni de'nov'e nul'ig'os ĝi'n. Almenaŭ ĝis nun neniu publik'e defend'is ŝi'a'n nov'a'n sistem'o'n de „ge'rektor'o'j”.

pp


Hilde Crevits, flandr'a ministr'in'o pri instru'ad'o: „Jen tre bon'a paŝ'o por ating'i la egal'ec'o'n inter la seks'o'j.” Fot'o: WWW. HILDECREVITS.BE


Rektor'in'o Ann'e De Paepe lanĉ'is la kampanj'o'n „Li por ŝi” en la universitat'o de Gent'o en tre disput'at'a manier'o. Fot'o: UNIVERSITEIT GENT

Mal'aper'int'a'j student'in'o'j

OPINI'O

Mal'aper'int'a'j student'in'o'j

Mi est'as student'in'o ĉe la universitat'o en Islamabad'o, la ĉef'urb'o de Pakistan'o. Vir'o'j kaj vir'in'o'j est'as rigor'e apart'ig'it'a'j en mi'a universitat'o. Tio signif'as, ke la universitat'a bibliotek'o hav'as „Tag'o'n por vir'o'j” kaj „Tag'o'n por vir'in'o'j”, kaj ke est'as klas'ĉambr'o'j nur por vir'a'j aŭ nur por in'a'j student'o'j. Tial mi tut'e ne kon'as vir'a'j'n student'o'j'n.

Kelk'a'j'n student'in'o'j'n mi ne vid'is komenc'e de ĉi tiu semestr'o. Mi pens'is, ke ver'ŝajn'e ili ankoraŭ est'as en si'a ge'patr'a dom'o kaj re'ven'os al Islamabad'o, fest'int'e la Fest'o'n de Ofer'o 1 kun si'a'j famili'o'j. Tio est'as por islam'an'o'j unu el la plej grav'a'j fest'o'tag'o'j. Sekv'e mi pens'is, ke ili ankoraŭ ne re'ven'is al Islamabad'o, sed unu el mi'a'j stud'amik'in'o'j dir'is, ke ili edz'in'iĝ'is dum la somer'a liber'temp'o kaj for'las'is la universitat'o'n.

Ja mi memor'is, ke student'in'o kun kiu mi oft'e babil'is inter lecion'o'j, mal'ĉe'est'is la antaŭ'a'n semestr'o'n en ekzamen'o de politik'a antrop'ologi'o. Mi aŭd'is, ke ŝi edz'in'iĝ'is. Ŝi ne re'ven'is al la universitat'o. Tio ne est'as mal'oft'a okaz'aĵ'o. Mi'a'j sam'klas'an'in'o'j est'as ĉirkaŭ 20-jar'a'j, kaj tio est'as taŭg'a aŭ iom'et'e mal'jun'a aĝ'o por edz'in'iĝ'o en ĉi tiu soci'o.

Ge'patr'a aranĝ'o

Antaŭ kelk'a'j monat'o'j, iu sam'klas'an'in'o al'port'is tradici'a'j'n dolĉ'aĵ'o'j'n al la universitat'o. Tio signif'as, ke ŝi fianĉ'in'iĝ'is. Mult'a'j student'in'o'j plu stud'as post edz'in'iĝ'o, sed kelk'a'j ĉes'ig'as la stud'ad'o'n kaj for'ir'as. Ĉi tie en Islamabad'o, mi hav'as amik'in'o'j'n el Ĉini'o kaj Indonezi'o, kiu'j ven'is stud'i en Pakistan'o, ĉar ili est'as islam'an'o'j. Kelk'a'j re'ir'is al si'a land'o dum la somer'a liber'temp'o kaj re'ven'is al Pakistan'o kun edz'o.

La plej'mult'o el ili tut'e ne dub'as pri la edz'in'iĝ'o, kiu'n la ge'patr'o'j aranĝ'is. Mi hav'is amik'o'n, kies edz'iĝ'a viv'o bedaŭr'ind'e daŭr'is nur tri monat'o'j'n, kvankam divorc'o est'as rigard'at'a kiel eg'e mal'honor'a, precip'e por la famili'o de la vir'in'o. Tamen mi ankaŭ memor'as ali'a'n amik'o'n, kiu est'as feliĉ'a kun edz'in'o kaj infan'o'j. Est'as mult'a'j hom'o'j (kaj vir'o'j kaj vir'in'o'j) kiu'j ge'edz'iĝ'as sen'dezir'e, sed dev'ig'it'e.

Mal'help'i dev'ig'a'j'n edz'ig'o'j'n

FMU (For'ced Marriage Unit, t. e. fak'o pri dev'ig'a'j ge'edz'ig'o'j) est'as brit'a reg'ist'ar'a organ'o, kies task'o est'as mal'help'i dev'ig'a'j'n ge'edz'ig'o'j'n de brit'a'j civit'an'o'j. En 2015, FMU raport'is pri kaz'o'j, en kiu'j viktim'o risk'is est'i, aŭ jam est'is, ven'ig'it'a ekster'land'e'n. 44 % el tiu'j kaz'o'j rilat'is al Pakistan'o. Ali'a'j land'o'j en la list'o de FMU kun la plej alt'a nombr'o de kaz'o'j est'is Bangladeŝ'o (7 %), Barat'o (6 %), Somali'o (3 %), kaj Afgani'o (2 %).

Destin'o

Est'as klar'e, ke dev'ig'a ge'edz'ig'o est'as tre oft'a en Pakistan'o. Tio okaz'as precip'e dum'somer'e, kiam la lern'ej'o'j est'as ferm'it'a'j por feri'o'j. Ankaŭ mi'a iam'a am'at'o edz'iĝ'is kontraŭ'vol'e. Tio okaz'is antaŭ ses jar'o'j, kaj li nun loĝ'as en urb'o en Briti'o kun edz'in'o kaj tri infan'o'j. Li tamen akcept'as tio'n kiel destin'o'n, kaj tial li cert'e dev'ig'os si'a'j'n ge'fil'o'j'n far'i sam'e en la est'ont'ec'o.

Obe'i la ge'patr'o'j'n

Mult'a'j, aŭ preskaŭ ĉiu'j vir'in'o'j en Pakistan'o kred'as, ke ge'edz'iĝ'o est'as grav'a dev'o por ĉiu'j islam'an'o'j kaj ke ge'patr'o'j hav'as rajt'o'n aranĝ'i ge'edz'ig'o'n de si'a'j ge'fil'o'j. Ali'flank'e ekzist'as hom'o'j, kiu'j dev'is ŝanĝ'i viv'o'plan'o'n pro abrupt'a edz(in)ig'o. Oni dir'as, ke tio est'as kutim'o de ni'a soci'o, ke ge'fil'o'j natur'e dev'as obe'i ge'patr'o'j'n, kaj ke ge'patr'o'j hav'as aŭtoritat'o'n super ge'fil'o'j. Precip'e en la pakistan'a soci'o, la parenc'a rilat'o est'as konsider'at'a tro grav'a, tiel ke individu'a vol'o est'as oft'e ignor'at'a. Tial okaz'as tiom da dev'ig'a'j ge'edz'ig'o'j en Pakistan'o.

Erar'a soci'o

Mi ne intenc'as kritik'i la pakistan'a'n soci'o'n, kaj mi sci'as, ke re'produkt'ad'o est'as grav'a. Tamen se individu'o'j sufer'as pro mal'nov'a konvenci'o, tia soci'o ja erar'as. Oni ĉi tie ĉiam dir'as, „sed ni'a soci'o neniam permes'as tio'n”, kaj rezign'as kre'i si'a'n propr'a'n viv'o'n. Est'as mult'a'j hom'o'j, kiu'j fier'as pri si'a alt'a eduk'o, sed se tia hom'o ne kapabl'as mem pens'i uz'ant'e si'a'n cerb'o'n, mi ne konsider'as li'n/ŝi'n eduk'it'a. Se eduk'a instanc'o ne pov'as nask'i hom'o'n, kiu hav'as kapabl'o'n ŝanĝ'i la soci'o'n por pli'bon'ig'i la viv'o'n de individu'o'j, mi rigard'as tia'n eduk'organ'o'n tut'e van'a.

Mi mem enket'as pri la problem'o de vir'in'o'j en Pakistan'o de preskaŭ dek jar'o'j. La nombr'o de mi'a'j sam'klas'an'in'o'j mal'pli'mult'iĝ'as en ĉiu semestr'o. Kelk'a'j vir'in'o'j akcept'is si'a'n destin'o'n, sed ali'a'j ne. Morgaŭ ni'a liber'temp'o fin'iĝ'os, kaj ni'a'j stud'tag'o'j re'komenc'iĝ'os ek'de sekv'ont'a lund'o. Ĉu mi re'trov'os tiam ĉiu'j'n sam'klas'an'in'o'j'n?

Nadipedia
Pakistan'o
1. Eid -ul- Adha , la Fest'o de Ofer'o, est'as islam'a fest'o memor'e al la okaz'o, kiam Ibraham (Abraham'o) intenc'is ofer'i si'a'n fil'o'n, sed la anĝel'o Ĝibrail (Gabriel'o) anstataŭ'ig'is li'a'n fil'o'n per ŝaf'o. Tial en tiu fest'o'tag'o oni ofer'buĉ'as bov'o'n, ŝaf'o'n aŭ kapr'o'n, kaj divid'as la viand'o'n inter famili'an'o'j, sam'sang'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j.


Ge'edz'iĝ'a ceremoni'o en Pakistan'o: la nov'edz'o (centr'e) kun du vir'o'j, kiu'j ben'as li'n kaj dezir'as feliĉ'o'n. La nov'edz'in'o kaj la vir'in'a'j gast'o'j est'as apart'ig'it'a'j per kurten'o.

Ĉu fin'e la just'ec'o venk'os?

TEROR'ISM'O

Ĉu fin'e la just'ec'o venk'os?

La 17an de juli'o 2014 la aviad'il'o MH 17 de la Malajzi'a Aer'kompani'o ( Malaysia Airlines ) for'flug'is de Schiphol [ sĥiphol ], la amsterdam'a flug'haven'o, al Kuala - Lumpuro. Sed super orient'a Ukraini'o ĝi est'is paf'fal'ig'it'a per'e de raket'o. En'est'is 283 pasaĝer'o'j kaj 15 ali'a'j hom'o'j. Grand'a part'o – preskaŭ 200 – est'is nederland'a'j turist'o'j kaj grup'et'o da scienc'ist'o'j.

Konstern'o

Grand'a est'is la konstern'o: tio'n pri civil'a aviad'il'o flug'ant'a je tiel grand'a alt'ec'o neniu atend'is. Oni ja sci'is, ke sur'ter'e okaz'is batal'ad'o inter rus'o'j, rus-tendenc'a'j ribel'ul'o'j kaj ukrain'a'j soldat'o'j – sed paf'fal'ig'i aviad'il'o'n el la aer'o ...

La viktim'o'j'n – preskaŭ ĉiu'j'n nederland'an'o'j'n – oni kun kvazaŭ-milit'a honor'o akompan'is hejm'e'n. La tut'a land'o est'is tuŝ'it'a.

Inter'naci'a esplor'o

Tuj post kiam la aviad'il'o'n oni for'paf'is el la aer'o, la nederland'a'j polic'o kaj juĝ'ist'a'j instanc'o'j kun'labor'e kun koleg'o'j el Aŭstrali'o, Belgi'o, Malajzi'o kaj Ukraini'o ek'labor'is por plej ekzakt'e trov'i la detal'o'j'n pri tiu murd'o. La cel'o est'is kaj rest'as trov'i kaj pruv'i la fakt'o'j'n koncern'e la manier'o'n, kiel tio pov'is okaz'i. Nepr'as ident'ig'i la respond'ec'ul'o'j'n, kiu'j kulp'is kaj kiu'j efektiv'e paf'is por fin'fin'e laŭ'ebl'e konduk'i ili'n antaŭ la juĝ'ist'o.

150 000 pruv'il'o'j

Fin'e de septembr'o 2016, post fund'a pri'stud'ad'o de ĉiu'j ebl'a'j don'it'aĵ'o'j, inter'ali'e pli ol 150 000 re'trovit'a'j telefon-konversaci'o'j, mult'a'j fot'o'j kaj film'material'o, oni pov'is dis'kon'ig'i la unu'a'j'n fakt'o'j'n, pri kiu'j la polic'o nun plen'e cert'as: La aviad'il'o'n ruin'ig'is t. n. buk-raket'o de rus'a tip'o, kiu'n el rus'a teritori'o sur paf'il'instal'aĵ'o oni unu'e konduk'is al et'a difin'it'a ter'pec'o en orient'a Ukraini'o, kiu tiu'moment'e est'is en la man'o'j de ribel'ul'o'j kontraŭ la ukrain'a reg'ist'ar'o. De tie oni paf'is unu raket'o'n al la aviad'il'o. La post'a'n tag'o'n la paf'il'instal'aĵ'o'n oni re'vetur'ig'is al rus'a teritori'o. En'tut'e oni nun atent'as pri ĉirkaŭ 100 person'o'j, kiu'j aŭ est'is mem kulp'a'j aŭ lig'it'a'j al la atenc'o kontraŭ MH 17.

Just'ec'o venk'u

La serĉ'ad'o pri la ver'o kaj la kulp'ul'o'j ankoraŭ ne fin'iĝ'is. Oni esper'as, ke fin'e la just'ec'o venk'os.

Kelk'a'j el la post'viv'ant'o'j de la viktim'o'j opini'as, ke ebl'e oni tut'e hazard'e traf'is la koncern'a'n aviad'il'o'n. Pov'as est'i, ke oni vol'is traf'i iu'n milit'a'n cel'o'n kaj mis'paf'is.

La unu'a'j re'ag'o'j el Rusi'o al la sci'ig'o'j de la inter'naci'a skip'o ( JIT, Joint Investigation Team) est'as mal'favor'a'j. Oni parol'as pri „politik'a proces'o”, oni plend'as, ke la rus'a'n flank'o'n oni ne atent'is, dum rus'a'j elektron'ik'a'j radar-bild'o'j k. s. – malgraŭ promes'o'j – ankoraŭ ne est'is dispon'ig'it'a'j ĝis la 28 a de septembr'o.

Gerrit BERVELING
korespond'ant'o de MONAT'O en Nederland'o
Serĉ'at'a: libr'o'ŝat'ant'o

Serĉ'at'a: libr'o'ŝat'ant'o

Serĉ'at'a: libr'o'ŝat'ant'o, kiu em'as kre'i grand'a'n Esperant'o-bibliotek'o'n. Esperant'ist'o dum dek'o'j da jar'o'j kolekt'is libr'o'j'n kaj revu'o'j'n en Esperant'o. Li'a cel'o est'is kre'i mond'skal'e signif'a'n bibliotek'o'n. Iu'senc'e tiu'n cel'o'n li ating'is, ar'ig'int'e (stat'o: juni'o 2016) 9500 libr'o'j'n (kaj broŝur'o'j'n) kaj 2500 plen'a'j'n jar'kolekt'o'j'n de revu'o'j. Nun li ating'is aĝ'o'n kiam neces'as ek'pri'pens'i la daŭr'ig'ad'o'n de tiu kolekt'o, far'e de ali'a libr'o'ŝat'ant'o.

Kvankam li dum'e plu pli'grand'ig'as si'a'n kolekt'o'n, li ofert'as ĝi'n por aĉet'o. La prez'o est'as tamen nur unu element'o: mult'e mal'pli ol la origin'a aĉet'prez'o de la tut'o, kvankam ne'neglekt'ind'a sum'o. Grav'as ke la trans'pren'ant'o promes'as gard'i por la futur'o kaj pli'grand'ig'i la kolekt'o'n. Ankaŭ pro tio la tut'o trans'pren'ebl'as nur kiel tut'aĵ'o, ne ebl'os el'sark'i apart'a'j'n er'o'j'n. Akompan'as la tut'o'n plen'a kaj detal'a katalog'o, laŭ Excel -form'o.

En'est'as plur'a'j unik'aĵ'o'j, inter'ali'e 750 libr'o'j el la period'o ĝis 1918!

Al'don'iĝ'as konsider'ind'a kvant'o da ne'plen'a'j jar'kolekt'o'j (almenaŭ 1.500) kaj du'obl'aĵ'o'j, plus ar'o da kvalit'a'j ŝrank'o'j. Tiel do vi akir'os ideal'a'n baz'o'n por vi'a propr'a grand'eg'a Esperant'o-bibliotek'o. Vi help'os konserv'i ni'a'n grand'a'n hered'aĵ'o'n por futur'a'j generaci'o'j, kio de'komenc'e est'is ankaŭ li'a cel'o.

Vi'a'n si'n'propon'o'n direkt'u al monat'o@fel.esperant'o.be kun la jen'a menci'o en la tem'lini'o: Bibliotek'o.

Funebr'o pri <mark>Auŝvic</mark> -tra'viv'int'o

HOLOKAŬST'O

Funebr'o pri Auŝvic -tra'viv'int'o

La 23an de septembr'o for'pas'is Max Mannheimer [maks manhajmer ], unu el la plej mal'jun'a'j tra'viv'int'o'j kaj atest'int'o de la tiel nom'at'a „mort'o'fabrik'o”, koncentr'ej'o de Aŭŝvic'o (german'e Auschwitz [aŭŝvic], pol'e Oświęcim [ oŝfjenĉim ]).

Ses famili'an'o'j'n li vid'is la last'a'n foj'o'n ĉe la fi'fam'a'j trajn'rel'o'j de Auŝvico : Li'a'j ge'patr'o'j, frat'in'o kaj edz'in'o tuj est'is murd'it'a'j en la gas'ĉambr'o'j, du frat'o'j iom post'e. Li kaj li'a plej jun'a frat'o Edgar est'is fin'e transport'it'a'j al Dachau kaj de tie trans'lok'it'a'j al ekster'a labor'kamp'o ( Außenkommando ) ĉe Mühldorf am In'n. Uson'a'j soldat'o'j liber'ig'is ili'n la 30an de april'o 1945.

Neniam plu Germani'o'n

Mannheimer re'ir'is al si'a nask'iĝ'urb'o Nový Jičín en Ĉeĥi'o. Neniam plu Mannheimer vol'is en'ir'i la german'a'n teritori'o'n. Sed jam en 1946 li en'am'iĝ'is kaj edz'iĝ'is al iam'a german'a rezist'ant'in'o, kun kiu li re'ven'is Germani'o'n kaj viv'is en Munken'o. Al si'a'j ge'fil'o'j li neniam rakont'is, kio'n li spert'is, nur mult'e pli post'e al la ge'nep'o'j. Post jar'dek'o li komenc'is pentr'i por forges'i, uz'ant'e la nom'o'n Ben Jakov (fil'o de Jakob'o) memor'e al si'a patr'o.

Aŭt'o'konkurs'o'j

Mi kon'at'iĝ'is kun li en 1993. Li gvid'is ni'n tra Dachau [ daĥaŭ ] okaz'e de memor'kun'ven'o ses'dek jar'o'j'n post la mal'ferm'o de tiu „model'a” koncentr'ej'o. Iam li part'o'pren'is lern'ej-fest'o'n, kie'n li ven'is per si'a aŭtomobil'o Tatra el si'a hejm'urb'o. Fier'e li rakont'is: „Mi'a frat'o donac'is ĝi'n okaz'e de mi'a 70 a nask'iĝ'tag'o. Ĝi pli jun'as ol mi (1938). Mi eĉ part'o'pren'as aŭt'o'konkurs'o'j'n kaj ĉiam ricev'as premi'o'n, ne kiel venk'int'o, sed kiel plej mal'jun'a part'o'pren'ant'o.”

Sen koler'o

Li raport'is pri si'a'j tra'viv'aĵ'o'j sen koler'o. Kelk'foj'e li montr'is la auŝvican tatu-numer'o'n: 99728. Plej kruel'e laŭ li est'is la dis'ig'o de la famili'o kaj la selekt'o'j, ne la bat'eg'o'j. Jar'o'j'n post'e li sent'is la viv'task'o'n raport'i kaj admon'i, ke neniam plu okaz'u simil'aĵ'o. En lern'ej'a'j prezent'o'j kaj preleg'o'j li rakont'is al ge'jun'ul'o'j, kio okaz'is en Naz'i-Germani'o. Li eĉ ne rifuz'is disput'o'j'n kun nov'nazi'ul'o'j: „Cert'e mal'facil'as, sed ne mal'ebl'as, re'konduk'i tia'j'n jun'a'j'n nov'nazi'ul'o'j'n el la ‚scen'ej'o’.”

La 23an de septembr'o 2016 Mannheimer mort'is. Li est'is en'ter'ig'it'a en la jud'a tomb'ej'o en Munken'o, kiu'n la jud'o'j nom'as „dom'o de etern'ec'o”. Saĝ'e li dir'is al ge'jun'ul'o'j: „Vi respond'ec'as ne pri la okaz'int'aĵ'o'j, sed cert'e pri la okaz'ont'aĵ'o'j!” Ne mal'mult'a'j jun'a'j hom'o'j dir'is: „Tia'n hom'o'n ni vol'us hav'i kiel av'o'n!”

Jomo IPFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o

La aŭtor'o ne pov'is part'o'pren'i la funebr'a'n ceremoni'o'n, sed far'is desegn'aĵ'o'n. JOMO IPFELKOFER


Mannheimer, unu el la plej mal'jun'a'j tra'viv'int'o'j de Aŭŝvic'o, kun la fil'in'o de la aŭtor'o. Fot'o: JOMO IPFELKOFER

Aŭ referendum'o, aŭ referendum'o

KATALUNI'O

Aŭ referendum'o, aŭ referendum'o

La pas'int'a'n 29an de septembr'o la Parlament'o de Kataluni'o aprob'is moci'o'n pri deklar'o de konfid'o al la region'a prezid'ant'o, Carles Puigdemont [ karles puĉdemón ], por kulmin'ig'i ag'ad'plan'o'n cel'e al la sen'de'pend'iĝ'o de la land'o. Puigdemont anonc'is la kial'o'j'n por pet'i la konfid'o'n de la Parlament'o, tiel ke la reg'ist'ar'o, kiu'n li prezid'as, ek'organiz'u referendum'o'n, kiu „re'don'os al Kataluni'o la politik'a'n pov'o'n de suveren'a ŝtat'o”.

„Aŭ referendum'o, aŭ referendum'o”, dir'is Puigdemont, emfaz'ant'e, ke voĉ'don'ad'o est'os la sol'a ebl'o. „Ni sen'ĉes'e klopod'os pri inter'konsent'o [kun la hispan'a reg'ist'ar'o], sed fin'e de la parlament'a period'o ni est'os pret'a'j por ascend'i la last'a'n ŝtup'o'n antaŭ proklam'i la sen'de'pend'ec'o'n”, li klar'ig'is.

Sen'konekt'ig'a'j leĝ'o'j

Tiu'rilat'e Puigdemont anonc'is, ke li klopod'os inter'konsent'i la organiz'o'n de referendum'o kun la hispan'a'j aŭtoritat'o'j, sed okaz'e ke ili de'nov'e rifuz'os, tiam li star'ig'os la tiel nom'at'a'j'n „sen'konekt'ig'a'j'n leĝ'o'j'n”, por ke en la ven'ont'a juli'o ebl'u kun'vok'i referendum'o'n en septembr'o 2017. Tiu'j „sen'konekt'ig'a'j leĝ'o'j” dev'as en'konduk'i katalun'a'n leĝ'ar'o'n pri social'a protekt'o, ofic'ej'o'n pri financ'o'j kaj propr'a'n jur'a'n sistem'o'n.

Hispan'a politik'a paraliz'o

La anonc'o de la katalun'a prezid'ant'o okaz'is, kiam Hispani'o trov'iĝ'is en plen'a politik'a paraliz'o, kun provizor'a reg'ist'ar'o de antaŭ naŭ monat'o'j, vid'e al eventual'a tri'a si'n'sekv'a ĝeneral'a voĉ'don'ad'o, pro ne'kapabl'o de la deput'it'ar'o elekt'i reg'ist'ar'o'n.

Per'e de tiu moci'o pri deklar'o de konfid'o, Puigdemont re'akir'is la sub'ten'o'n de la mal'dekstr'a sen'de'pend'iĝ'em'a parti'o, perd'it'a'n komenc'e de la somer'o pro ideologi'a mal'konsent'o rilat'e al buĝet'o.

La region'a'n Parlament'o'n de Kataluni'o konsist'ig'as 135 deput'it'o'j, el kiu'j 72 est'as por la sen'de'pend'iĝ'o de la land'o: 62 de la koalici'o Junts pel (Kun'e por la Jes'o) kaj 10 de la mal'dekstr'a CUP (Kun'ord'ig'o pri Popol'a Unu'ec'o); 52 deput'it'o'j est'as hispani'ist'o'j (25 de dekstr'a parti'o nom'at'a Civit'an'o'j, 16 social'ist'o'j kaj 11 de la Popol'a Parti'o). La ceter'a'j 11 deput'it'o'j de la mal'dekstr'a koalici'o Kataluni'o Jes Ebl'as est'as favor'a'j al referendum'o, se ĝi est'as akcept'at'a de la hispan'a reg'ist'ar'o.

Oni ne al'don'u kom'o'n

Puigdemont vizit'is Madrid'o'n por klar'ig'i al la ŝtat'a hispan'a parlament'o la decid'o'n de la katalun'a parlament'o. Tamen la provizor'a vic'ĉef'ministr'o de Hispani'o, Soraya Sáenz de Santamaría, dir'is, ke la si'n'ten'o de la hispan'a reg'ist'ar'o tut'e ne mov'iĝ'is. „Oni ne al'don'u kom'o'n, nek kondiĉ'o'j'n, al la ŝtat'a suveren'ec'o”, ŝi dir'is. Tiu'rilat'e, Sáenz de Santamaría asert'is, ke la unu'ec'o de Hispani'o de'pend'as de ĉiu'j hispan'o'j, kaj konsekvenc'e, ke pri eventual'a sen'de'pend'iĝ'o de Kataluni'o dev'us voĉ'don'i ĉiu'j hispan'o'j: „Nur la 47 milion'o'j da hispan'o'j rajt'as inter'trakt'i pri si'a propr'a land'o.”

Referendum'o en septembr'o 2017

Post la parlament'a sesi'o Puigdemont raport'is pli detal'e pri la referendum'o en radi'a intervju'o. Laŭ la katalun'a prezid'ant'o, la dat'o'n oni ne fiks'is, sed li klar'ig'is, ke plej probabl'e ĝi okaz'os la 17an aŭ la 24an de septembr'o. Ebl'us prokrast'i, se okaz'us inter'konsent'o kun la hispan'a reg'ist'ar'o.

La demand'o de la referendum'o dev'as est'i klar'a kaj respond'ot'a jes'e aŭ ne'e pri la sen'de'pend'iĝ'o de Kataluni'o. La rezult'o dev'as est'i plen'um'end'a kaj „ĝi'a konsekvenc'o dev'as est'i la proklam'o de la sen'de'pend'ec'o”, li dir'is.

Laŭ Puigdemont la part'o'pren'o de la civit'an'o'j leĝ'ig'os la voĉ'don'ad'o'n. En la okaz'o de mal'konsent'o de Hispani'o la balot'ad'o okaz'os kadr'e de nov'a katalun'a leĝ'ar'o. Tiu'rilat'e li re'memor'ig'is, ke la Veneci'a Komision'o ĉe la Konsili'o de Eŭrop'o (La Eŭrop'a Komision'o por la Demokrati'o per Jur'o) rifuz'as difin'i minimum'a'n part'o'pren'ad'o'n por evit'ig'i bojkot'o'j'n. „Sed se, ekzempl'e, nur 25 % de la rajt'ig'it'a'j voĉ'don'ant'o'j part'o'pren'as kaj ĉiu'j voĉ'don'as ‚jes’, la rezult'o ne pov'as est'i valid'a”, li nuanc'is. La katalun'a prezid'ant'o ne klar'ig'is ia'n min'imun'a'n part'o'pren'ad'o'n, sed li memor'ig'is, ke en la referendum'o pri la brit'a el'ir'o – laŭ li – part'o'pren'is nur 37 % de la ebl'a'j voĉ'don'ant'o'j.

La voĉ'don'ad'o de 2014

La 9an de novembr'o 2014 okaz'is jam balot'ad'o pri la sen'de'pend'iĝ'o de Kataluni'o. En tiu okaz'o tem'is ne pri plen'um'ig'a referendum'o, sed pri konsult'a voĉ'don'ad'o, kiu plen'um'iĝ'is sukces'plen'e malgraŭ la mal'permes'o de Hispani'o. Nun la hispan'a justic'o ek'ig'is proces'o'n kontraŭ la tiam'a prezid'ant'o de Kataluni'o, Artur Mas, kaj la tiam'a'j region'a'j ministr'o'j Francesc Homs kaj Iren'e Rigau. Ili est'as akuz'it'a'j pri „mal'obe'o, malversaci'o kaj pri'silent'ad'o”, ĉar ili help'is al la organiz'ad'o de tiu voĉ'don'ad'o.

La 19an de septembr'o Francesc Homs est'is juĝ'it'a. Tiam li defend'is la valid'ec'o'n de tiu voĉ'don'ad'o, kaj li asert'is, ke li de'nov'e far'us tio'n. „Tio, kio'n ni far'is, sekv'is la demokrati'a'n mandat'o'n de la Parlament'o de Kataluni'o. Ni facil'ig'is la civit'an'a'n part'o'pren'o'n kaj la praktik'ad'o'n de la liber'a esprim'ad'o”, li dir'is al la juĝ'ist'o.

Al'don'e li akuz'is la ŝtat'a'j'n instituci'o'j'n pri arbitr'a sekv'ad'o de la dikt'aĵ'o de la Popol'a Parti'o. Tiu'rilat'e li asert'is, ke Hispani'o „ne ag'is kiel demokrati'a ŝtat'o”.

Ferriol MACIP
korespond'ant'o de MONAT'O en Kataluni'o
Influ'a karier'o

Influ'a karier'o

Kun morn'a bedaŭr'o ni ek'sci'is pri la subit'a for'pas'o de Paul Gubbins. Tial, la plen'um'komitat'o de Katalun'a Esperant'o-Asoci'o dezir'as esprim'i si'a'n kondolenc'o'n al li'a'j proksim'ul'o'j, koleg'o'j, famili'an'o'j kaj ceter'a'j am'at'o'j. La karier'o de Gubbins kiel ĵurnal'ist'o, instru'ist'o kaj esperant'ist'o influ'is ni'n, kaj kontribu'is pli'bon'ig'i ni'n kiel hom'o'j'n.

Katalun'a Esperant'o-Asoci'o
Kataluni'o