Artikoloj el Monato : elektronika versio 2015-03


Monat'o Mart'o 2015

Etern'a'j demand'o'j el rub'kamion'o

Paul Gubbins
ĉef'redaktor'o de monat'o
kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ krist'nask'o pere'is en glasgov'o, skot'land'o, ses butik'um'ant'o'j, kiam rub'kamion'o, kies ŝofor'o kred'ebl'e kolaps'is ĉe la stir'il'o, sur'ir'is trotuar'o'n, renvers'is kiel kegl'o'j'n si'a'j'n viktim'o'j'n kaj, vetur'int'e kelk'cent metr'o'j'n, fin'e halt'is kontraŭ mur'o de hotel'o.
Tiel, en'e de sekund'o'j, mort'is ge'av'o'j kaj ili'a nep'in'o, plus 29- jar'aĝ'a instru'ist'in'o kaj du vir'in'o'j iom pli ol 50- jar'aĝ'a'j.
Vund'iĝ'is ankaŭ dek'op'o da ali'a'j hom'o'j.
Sen'dub'e tragedi'o, kiu ekster briti'o merit'is maksimum'e du - tri fraz'o'j'n en intern'a paĝ'o de gazet'o aŭ, ebl'e, ĉar krist'nask'o kaj do „sen'nov'aĵ'a ”Period'o, du'on'minut'o'n kiel pied'not'o'n en televid'a bulten'o.
Tut'cert'e, eĉ se vi ja flank'e inform'iĝ'is pri la akcident'o, vi tuj ĝi'n forges'is.
Evident'e, ĉar la viktim'o'j est'is skot'o'j.
Vi'a'j sam'naci'an'o'j tiam ne butik'um'is en glasgov'o, do ne tie viktim'iĝ'is.
Tial la amas'komunik'il'o'j en vi'a land'o nur flank'e, se en'tut'e, pri'raport'is.
Jen bizar'a, sed ĝis difin'it'a grad'o kompren'ebl'a afer'o, ke ies tragedi'o far'iĝ'as vi'a kurioz'aĵ'o.
Kompren'ebl'a, ĉar la hom'a mens'o ne pov'as kapt'i, la hom'a kor'o ne pov'as en'ten'i, la tragedi'o'j'n, kiu'j ni'n ĉirkaŭ'as.
Eĉ en t.n. inter'naci'a epok'o, ni em'as ankoraŭ naci'e pens'i.
Escept'o'j'n prezent'as mond'sku'a'j event'o'j, kiel la buĉ'ad'o en pariz'o de ĵurnal'ist'o'j de la satir'a magazin'o Charlie hebdo.
La murd'o de redakci'an'o'j, ĉar –almenaŭ en eŭrop'o –ver'e escept'a, al'tir'is mond'a'n simpati'o'n kaj tut'mond'e sur'strat'ig'is ar'o'j'n da ŝok'it'a'j simpati'ant'o'j.
Ali'flank'e, la murd'ad'o de cent'o'j da palestin'an'o'j kaj la vund'ad'o de mil'o'j da ali'a'j dum pas'int'somer'a konflikt'o kun israel'o, ne est'ig'is paralel'a'n re'ag'o'n.
Konflikt'o'j tia'j, kun obl'e pli katastrof'a'j hom'a'j rezult'o'j, ne sufiĉ'e escept'as –mal'feliĉ'e –por vek'i amas'a'n, publik'a'n simpati'o'n.
Do, malgraŭ escept'o'j, ja valid'as la tez'o : paroĥ'as nov'aĵ'o'j laŭ la supr'a princip'o, ke ies tragedi'o far'iĝ'as vi'a kurioz'aĵ'o.
Do ĉu brit'o'j ne interes'iĝ'us pri la nov'jar'a en'mar'ig'o de aviad'il'o de Air asia, kiam pere'is 162 hom'o'j, se la gazet'o'j ne anonc'us, ke inter la viktim'o'j trov'iĝ'as brit'o ?
Kio pro sam'semajn'a incendi'o sur grek'a pram'ŝip'o, inter kies pasaĝer'o'j est'is kvar brit'o'j ?
Tia naci'ism'o, de ĵurnal'ist'a vid'punkt'o, liver'as hok'o'n, sur kiu'n pend'ig'i inter'naci'a'j'n (kaj do, cinik'e, mal'pli interes'a'j'n, ĉar for'a'j'n )nov'aĵ'o'j'n.
Evident'e ni esperant'ist'o'j –sen'naci'a'j, trans'naci'a'j, super'naci'a'j, inter'naci'a'j –ne tiel infekt'iĝ'as.
Aŭ ĉu ?
Dum universal'a'j kongres'o'j oni kapt'as foj'e la impres'o'n, ke la ver'a inter'naci'a lingv'o est'as naci'a'j popol'danc'ad'o, folklor'a'j kostum'o'j ktp, kaj tro oft'e dum kongres'a teatr'o - vesper'o oni pav'as per traduk'it'a, naci'a dram'o anstataŭ per indiĝen'a, ver'e inter'naci'a kaj esperant'a original'aĵ'o.
Klar'e, skot'o'j re'ag'is al la tragedi'o ali'manier'e ol en ali'a'j brit'a'j kaj ekster'brit'a'j urb'o'j.
Dum kelk'a'j hor'o'j, memor'e al la viktim'o'j, oni mal'ŝalt'is krist'nask'a'j'n lum'o'j'n en la urb'o'centr'o de glasgov'o, dum fejsbuk - kampanj'ist'o'j pet'is, ke privat'ul'o'j sam'e far'u dum du minut'o'j ankaŭ en privat'a'j dom'o'j.
Krom'e –kaj tio'n, mi, human'ist'o, ver'e ne kompren'as –pastr'o'j kaj sacerdot'o'j okaz'ig'is di'serv'o'j'n por memor'i la viktim'o'j'n.
Raport'it'e est'as, ke kresk'is la nombr'o de preĝ'ej'o - vizit'ant'o'j.
Kial ?
Kial serĉ'i konsol'o'n ĉe di'o, kiu, kiam la rub'kamion'o kugl'is laŭ la trotuar'o, dorm'et'is aŭ ali'manier'e okup'iĝ'is ?
Kial fid'i „ĉiu'pov'a'n ”Di'o'n tiel sen'pov'a'n ?
Ne kontent'ig'as la si'n'ten'o de unu el la skot'a'j pastr'o'j, pri'raport'it'a en naci'a gazet'o.
„oni demand'as mi'n, ”Dir'is Kelvin Holdsworth, „ĉu mal'facil'as parol'i pri di'a am'o, kiam okaz'as mal'bon'o.
”Li daŭr'ig'is : „foj'foj'e tre mal'facil'as trov'i la ĝust'a'j'n vort'o'j'n, tamen la ver'o jen'as, ke la am'o de di'o pri'lum'as la plej mal'lum'a'j'n hor'o'j'n.
Tio'n ni fest'as je krist'nask'o.
”Esper'ebl'e la famili'an'o'j de la viktim'o'j de la glasgov'a kamion'o - tragedi'o konsol'o'n ĉerp'os el la preĝ'o'j de la pastr'o'j kaj el la krist'nask'a „klar'ig'o ”, ke mez'e de mal'lum'o sur'trotuar'e tragedi'a bril'as ja di'a lum'o.
Mi tamen dub'as.

politik'o
kroati'o

F- in'a venk'o

Post la kvin'jar'a mandat'o de la tri'a ŝtat'prezid'ant'o de kroati'o, ivo Josipović, okaz'is nov'elekt'o'j.
Part'o'pren'is en la unu'a balot'rond'o kvar kandidat'o'j.
En la du'a rond'o rest'is tri : Josipović, social'demokrat'o ; kol'ind'a Grabar Kitarović, de la dekstr'a parti'o hdz, kiu reg'is plej long'e en kroati'o kaj kulp'as pri la mal'favor'a ekonomi'a stat'o, ankaŭ krim'ad'o ; kaj iom surpriz'e la 25- jar'aĝ'a iv'a'n Sinčić, reprezent'ant'o de mov'ad'o viv'a mur'o, defend'ant'o de mal'riĉ'ul'o'j kaj sen'hejm'ul'o'j.

Lert'ec'o

Sinčić rikolt'is 16 %de la duar'ond'a'j voĉ'o'j pro lert'ec'o en televid'a kandidat'o - debat'o.
Evident'e li konvink'is grand'a'n pli'mult'o'n de la mizer'ul'o'j en kroati'o.
Tamen en la last'a rond'o la 11an de januar'o venk'is per 50, 74 %de la voĉ'o'j Kitarović, iam'a ministr'o en antaŭ'a hdz- reg'ist'ar'o kaj post'e kroat'a ambasador'o en uson'o.
Ŝi ricev'is 32 000 voĉ'o'j'n pli ol Josipović.
Tiel kroati'o elekt'is si'a'n unu'a'n ŝtat'prezid'ant'in'o'n.
Si'a'n venk'o'n ŝi dank'as al divers'a'j faktor'o'j.
Tre mal'popular'is la social'demokrat'a reg'ist'ar'o, kiu montr'iĝ'is ne'kapabl'a kre'i ekonomi'e kaj social'e sukces'a'n ŝtat'o'n.
Dum ĝi'a mandat'period'o la ŝtat'o daŭr'e hav'is deficit'o'j'n kaj mal'kresk'ad'is la maln'et'a en'land'a produkt'o.

Eklezi'o

Krom'e lobi'is por Kitarović la eklezi'o katolik'a.
Ŝi venk'is en 13 ĉef'e kamp'ar'a'j region'o'j kontrast'e al Josipović, kiu sukces'is en sep urb'a'j region'o'j.
Ceter'e Kitarović profit'is de la voĉ'o'j de kroat'o'j el bosni'o - hercegovin'o, kiu'j ĉiam voĉ'don'as laŭ naci'a pens'manier'o, sub'ten'ant'e la naci'ism'a'n parti'o'n hdz.
La nun'a mal'dekstr'a reg'ist'ar'o kun la mal'popular'a ĉef'ministr'o Zoran Milanović hav'as mandat'o'n ankoraŭ 10- monat'a'n.
Parlament'a'j balot'o'j okaz'os ĉi - jar'o'n en oktobr'o.
En tiu period'o politik'e kun'viv'os kontraŭ'ul'o'j : mal'dekstr'a reg'ist'ar'o kaj dekstr'a ŝtat'prezid'ant'in'o.
Zlatko Tišljar
korespond'ant'o de monat'o en sloveni'o
svis'land'o

Ĉarnir'a urb'o

Jen la last'a el tri artikol'o'j, kiu'j fokus'iĝ'as pri svis'land'o kanton'o Neuchâtel la Chaux- de- Fonds trov'iĝ'as en la ĵuras'mont'ar'a part'o de la kanton'o Neuchâtel (176 000 loĝ'ant'o'j en 2014 ), kiu etend'iĝ'as de la svis'a - franc'a land'lim'o ĝis la lag'o de Neuchâtel.
Est'ant'e en franc'lingv'a svis'land'o (romandi'o ), la Chaux- de- Fonds kun si'a'j 40 000 loĝ'ant'o'j trov'iĝ'as laŭ'nombr'e en la tri'a lok'o post ĝenev'o kaj Lausanne.
Si'a'n pas'int'ec'o'n ĝi ne ŝuld'as al potenc'a'j reg'ant'o'j aŭ milit'ist'o'j, sed al pac'em'ul'o'j, ideal'ist'o'j, kuraĝ'a'j pionir'o'j kaj al kelk'a'j geni'ul'o'j.
La Chaux- de- Fonds est'as sam'temp'e nov'a kaj histori'a urb'o.
La arkitektur'a kern'o de la urb'o est'as rar'aĵ'o el la 19a jar'cent'o.
En 1984 la svis'a reg'ist'ar'o decid'is protekt'i ĝi'n, ĉar tie vid'ebl'as divers'a'j arkitektur'a'j tendenc'o'j, kiu'j karakteriz'as la 19an kaj la komenc'o'n de la 20a jar'cent'o.
La Chaux- de- Fonds est'as la sol'a urb'o en svis'land'o konstru'it'a laŭ la stil'o art nouveau (art'o nov'a ).
Tem'as pri ĉarnir'a urb'o okup'ant'a pozici'o'n inter svis'land'o kaj franci'o.
Aŭt'o'ŝose'o'j, flug'haven'et'o kaj lig'o kun la franc'a rapid'trajn'a ret'o tgv ebl'ig'as kontakt'o'j'n kun najbar'a'j centr'o'j.
La Chaux- de- Fonds est'as la ekonomi'a, teknik'a, komerc'a, kultur'a, lern'ej'a, sport'a, soci'a kaj medicin'a ĉef'urb'o de inter'kanton'a kaj inter'ŝtat'a grand'region'o kun pli ol 100 000 hom'o'j.

Industri'o kaj kultur'o

Mil'o'j da labor'ist'o'j el najbar'a'j urb'et'o'j kaj vilaĝ'o'j svis'a'j kaj franc'a'j ĉiu'tag'e ven'as por per'labor'i si'a'n viv'o'n en la Chaux- de- Fonds.
La urb'o not'ind'as pro si'a'j eksport'aĵ'o'j, ĉef'e pro la horloĝ'mark'o'j Ebel, Corum, tag Heuer, Ulysse Nardin, Cartier, mov'ad'o aŭ Girard- Perregaux.
La urb'o est'as ankaŭ centr'o pri mikro'teknik'o kaj inform'ad'ik'o.
Not'ind'as la urb'a'j muze'o'j (ĉef'e la inter'naci'a muze'o pri horloĝ'o'j, kiu montr'as la histori'o'n de temp'o'mezur'ad'o per 3000 objekt'o'j ).
La teatr'o est'as bel'aĵ'o ital'ec'a el la 19a jar'cent'o.
La industri'a'j kaj kultur'a'j instal'aĵ'o'j pov'as facil'e konkurenc'i kun tiu'j de pli grand'a'j urb'o'j en svis'land'o.
Ĉirkaŭ'e trov'iĝ'as alt'eben'aĵ'o kun vast'a'j paŝt'ej'o'j kaj mult'a'j abi'o'j.
La ĵuras'a mont'ar'o ĉiu'jar'e al'log'as mil'o'j'n da migr'ant'o'j, bicikl'ant'o'j, ĉeval'rajd'ant'o'j kaj promen'ad'ski'ant'o'j.
Ĉi tie grand'part'e mank'as bru'o, mal'pur'aĵ'o kaj agres'o kutim'a'j en grand'a'j urb'o'j.
Malgraŭ tio, tamen, la region'o ankoraŭ ne far'iĝ'is centr'o de amas'turism'o.

Inter'lingv'ist'ik'a arkiv'o

La Chaux- de- Fonds est'as ankaŭ unu el la mond'a'j centr'o'j por esperant'o.
La urb'a bibliotek'o protekt'as la inter'lingv'ist'ik'a'n arkiv'o'n Cdeli (centr'o de dokument'ad'o kaj esplor'o pri la lingv'o inter'naci'a ).
Krom'e ebl'as dir'i, ke la Chaux- de- Fonds est'as la plej alt'e situ'ant'a grand'a urb'o de eŭrop'o (ĉirkaŭ 1000 m super la mar'o ); ke laŭ'statistik'e ĝi ĝu'as plej oft'a'n sun'radi'ad'o'n en svis'land'o ; ke ĝi'a akv'o flu'as al la rejn'a basen'o kaj plu'e al la nord'a mar'o ; kaj ke ĝi viv'ten'as la sol'a'n profesi'a'n teatr'o'n en romandi'o (romand'a popol'a teatr'o ).
Tie nask'iĝ'is la horloĝ'ist'o kaj mekanik'ist'o Pierre Jaquet- Droz (1721- 1790 ), la romantik'a pentr'ist'o Léopold Robert (1794- 1835 ), la pilot'o kaj aŭt'o'konstru'ist'o Louis Chevrolet (18781941 ), la poet'o, verk'ist'o kaj vojaĝ'ant'o Blaise Cendrars (1887- 1961 ), kaj la arkitekt'o, urb'o'plan'ist'o kaj human'ist'o le Corbusier (1887- 1965 ).
Ceter'e, ek'de 2009, la urb'o est'as mond'hered'aĵ'o de unesk'o.
Mireille gros'je'a'n
korespond'ant'o de monat'o en svis'land'o
modern'a viv'o
ĉini'o

Nur en la memor'o.
.
.

Renkont'iĝ'o'j kun kun'lern'int'o'j de antaŭ mult'a'j jar'o'j popular'as en ĉini'o.
Tia'j event'o'j pov'as vek'i memor'o'j'n kaj emoci'o'j'n ĉu agrabl'a'j'n, ĉu mal'pli agrabl'a'j'n.
Mi part'o'pren'is du tia'j'n renkont'iĝ'o'j'n, unu kun iam'a'j kun'gimnazi'an'o'j kaj la ali'a'n kun universitat'a'j kun'stud'int'o'j.
Kun la gimnazi'an'o'j, tamen, mi ne pov'is trov'i mi'a'n kun'lern'ant'in'o'n pluv'et'a.
Ŝi loĝ'is en ali'a vilaĝ'o, sed ni kun'e tra'ir'is element'a'n lern'ej'o'n, mez'lern'ej'o'n kaj fin'e gimnazi'o'n.
Sed unu el la ali'a'j eks - lern'ej'an'o'j inform'is, ke pluv'et'a si'n mort'ig'is.
Ŝajn'as, ke ŝi mal'konsent'is kun si'a'j ge'patr'o'j pri si'a edz'in'iĝ'o.
Pro la mal'riĉ'ec'o de la famili'o, ŝi'a frat'o ne pov'is akir'i fianĉ'in'o'n.
En la sam'a vilaĝ'o trov'iĝ'is ali'a famili'o, pli riĉ'a, kies fil'o ne pov'is pro si'a stult'ec'o trov'i knab'in'o'n por edz'iĝ'i.

Embaras'a

Post inter'konsent'o inter la du famili'o'j la patr'o de pluv'et'a decid'is, ke ŝi edz'in'iĝ'u al la stult'a fil'o, dum la fil'in'o de la ali'a famili'o edz'in'iĝ'u al la frat'o de pluv'et'a.
Tio'n la jun'a vir'in'o ne vol'is, si'n trov'ant'e en embaras'a kaj mal'facil'a situaci'o kaj ne sci'ant'e, ĉu help'i al si'a famili'o aŭ mem iam elekt'i edz'o'n.
Ŝi elekt'is ali'a'n voj'o'n : mem'mort'ig'o'n.
Nun mi'a kun'lern'ant'in'o kuŝ'as nur en la memor'o, tamen rest'as ĉe mi la last'a fraz'o, kiu'n ŝi al mi dir'is : „ebl'e ni hav'os ŝanc'o'n renkont'iĝ'i ”, tamen eĉ tiam mi taks'is tio'n ne'ver'ŝajn'a.
Mi do cerb'um'is : ĉu ni viv'as nur por ni mem, aŭ ĉu ankaŭ por ali'a'j hom'o'j.
Simpl'a demand'o, sed mal'facil'e respond'ebl'a.
Xu Jinming
korespond'ant'o de monat'o en ĉini'o
modern'a viv'o
kancer'o

Rem'ad'o - rimed'o

Est'as kon'at'e, ke fizik'a ag'ad'o lud'as grav'a'n rol'o'n en re'san'iĝ'o.
Post'kancer'a re'san'iĝ'o ne escept'as.
Nun grup'o da vir'in'o'j, traf'it'a'j de mam'kancer'o, kun'e sport'as, rem'ant'e, kaj ĉiu'j opini'as, ke pli'bon'iĝ'as ne nur ili'a fizik'a, sed ankaŭ ili'a spirit'a stat'o.
La vir'in'o'j kun'e rem'as, uz'ant'e specimen'o'n de pra'ĉin'a tiel nom'at'a drak'boat'o, kun 20 sid'lok'o'j.
La drak'ul'in'o'j, oficial'e Roz ’eskell drag'o'n ladies, sci'as, ke rem'ad'o ebl'ig'as natur'a'n limf'a'n dren'ad'o'n kaj pli'fort'ig'as muskol'o'j'n.
Krom'e ĝi mal'pli'ig'as lac'ec'o'n kaj dolor'o'n kaj kontribu'as al ili'a mem'fid'o.
Grand'a kanal'o la drak'ul'in'o'j –en'tut'e 32 –ekzerc'as si'n apud Rennes, en la nord'a franci'o, sed nun plan'as part'o'pren'i la festival'o'n Vogalonga en veneci'o, itali'o, en maj'o.
Tem'as ne pri konkurs'o, sed pri fest'o, en kiu part'o'pren'as pli ol 2000 boat'o'j.
La drak'ul'in'o'j intenc'as rem'i 32 km ĉe la grand'a lagun'o, inter la insul'o'j bur'an'o kaj mur'an'o, kaj fin'e laŭ la grand'a kanal'o.
Dir'is unu el la drak'ul'in'o'j, kiu'j nun kolekt'as mon'o'n por ebl'ig'i la vojaĝ'o'n, kun la boat'o, al veneci'o : „tio est'as simbol'o de esper'o por ĉiu'j vir'in'o'j kurac'at'a'j.
Christian Bertin
korespond'ant'o de monat'o en franci'o
lingv'o
nord'a eŭrop'o

La island'a : rev'o de ne plu jun'a lern'em'ul'o

En juli'o 2013 mi'a edz'in'o Máire [majre] kaj mi pas'ig'is naŭ agrabl'a'j'n tag'o'j'n en rejkjavik'o, la pitoresk'a ĉef'urb'o de island'o.
Ni hav'is la ebl'o'n ekskurs'i al kelk'a'j el la ĉirkaŭ'a'j vid'ind'aĵ'o'j, kaj la spert'o tiom rav'is mi'a'n edz'in'o'n, ke ni dev'is re'vojaĝ'i al island'o en la aŭtun'o de la sam'a jar'o por kon'at'iĝ'i kun ali'a part'o de la land'o.
Ĉi- foj'e post unu nokt'o en rejkjavik'o ni flug'is per mal'grand'a aviad'il'o al Akureyri, en la nord'o, mult'e pli proksim'e al la arkt'a cirkl'o.
Tie Máire esper'is spekt'i la boreal'a'n aŭror'o'n, sed, kvankam ni du'foj'e el'ir'is dum'nokt'e kun grup'et'o da turist'o'j, ni ne sukces'is vid'i ĝi'n.
Malgraŭ tiu et'a dis'rev'iĝ'o, ni ne mal'ĝoj'is, ĉar ni hav'is la okaz'o'n ekskurs'i sur ŝip'et'o kaj spekt'i grand'a'j'n balen'o'j'n en la long'a fjord'o, apud kiu star'as Akureyri, la du'a plej grand'a urb'o en island'o.
Akureyri est'as bel'a, bon'ven'ig'a kaj ver'e ĉarm'a urb'et'o, kaj ni pov'as varm'e rekomend'i la simpati'a'n stab'an'ar'o'n de la tie'a turism'a entrepren'o sag'a.
En oktobr'o, kiam ni est'is tie, la veter'o tut'e ne est'is mal'varm'a kaj la plant'o'j (alp'a'j edelvejs'o'j kaj moder - klimat'a'j trikoloret'o'j kun'e !
)bunt'e flor'is sub mal'dens'a polv'aĵ'o de neĝ'o en la mal'grand'a botanik'a ĝarden'o, unu el la al'log'aĵ'o'j de la urb'o.
(ali'a vid'ind'aĵ'o est'as la apud'a arb'ar'o, unu el la mal'mult'a'j en island'o.
)saga'o'j dum Máire entuziasm'iĝ'is pri la natur'o kaj pri la urb'o, kun ĝi'a'j grand'a bibliotek'o kaj hejm'ec'a kaf'ej'o la blu'a kruĉ'o, kie ni kaf'trink'is ĉiu'maten'e, mi eĉ pli interes'iĝ'is pri la fascin'a island'a lingv'o.
Por mi, tiu fascin'o baz'iĝ'as sur la fakt'o, ke la island'a lingv'o apenaŭ ŝanĝ'iĝ'is ek'de la temp'o de la saga'o'j, kaj krom'e ĝi firm'e rezist'as la en'konduk'o'n de fremd'a'j vort'o'j, prefer'ant'e form'i nov'a'n termin'ar'o'n el si'a'j propr'a'j radik'o'j.
Bedaŭr'ind'e, la mal'facil'a gramatik'o kaj iom bizar'a fonetik'o for'tim'ig'as iu'n ajn, kiu vol'as stud'i ĝi'n.
Oni sent'as si'n sam'e for'tim'ig'it'a, kiam oni prov'as lern'i kaj uz'i iu'n ne tre dis'vast'iĝ'int'a'n lingv'o'n, ĉar –kutim'e –la de'nask'a'j parol'ant'o'j de la idiom'o kutim'e respond'as al la fremd'a lingv'o'entuziasm'ul'o en pli mond'e kon'at'a lingv'o, kaj en island'o tem'as ĉiam pri la uson'angl'a.
En rejkjavik'o ni renkont'is norveg'a'n esperant'ist'o'n, kiu plend'is, ke island'an'o'j konstant'e respond'as angl'e, kiam li al'parol'as ili'n en la nov'a norveg'a, kiu est'as spec'o de simpl'ig'it'a island'a.
Simil'a est'is mi'a sen'kuraĝ'ig'a spert'o en skandinavi'o kaj en nederland'o.
Mi oft'e demand'as mi'n, ĉu tiu'j land'o'j, kie laŭ'ŝajn'e preskaŭ ĉiu'j parol'as la angl'a'n, ne fin'fin'e perd'os si'a'j'n naci'a'j'n idiom'o'j'n.
Ĉie en la mond'o minac'as la sen'kolor'a, mal'bunt'a mono'kultur'o.

Monaĥ'o'j

Ebl'e mi dev'us klar'ig'i, ke ni est'as skot'de'ven'a'j kaj kutim'e parol'as la skot'gael'a'n (oft'e kun'e kun esperant'o )en ni'a hejm'o kaj en'e de ni'a famili'o.
La gael'a (ĉu skot'a, ĉu irland'a )tut'e ne simil'as la island'a'n, sed en skot'land'o la gael'a est'is iom influ'it'a de ĝi.
La gael'a aparten'as al la kelt'a lingv'a famili'o, dum la island'a est'as an'o de la nord - ĝerman'a, kaj specif'e de la skandinav'a sub'famili'o.
La rilat'o'j inter la skandinav'o'j kaj la gael'o'j est'is daŭr'a'j kaj intim'a'j.
Inter la 8a kaj la 15a jar'cent'o'j, la viking'o'j iom post iom okup'is la nord'a'j'n kaj okcident'a'j'n insul'o'j'n de skot'land'o, kaj al'don'e part'o'n de la nord - orient'a ĉef'land'o.
Kiam norveg'o'j ating'is island'o'n en la 9a jar'cent'o, ili jam renkont'is gael'a'j'n monaĥ'o'j'n, kiu'j ven'is al la insul'o proksim'um'e en la jar'o 800.
Do, la unu'a lingv'o parol'at'a en island'o est'is la gael'a, ne la antikv'a norveg'a.

Sklav'in'o'j

Akureyri est'as bel'a, bon'ven'ig'a kaj ver'e ĉarm'a urb'et'o.
Pli'e dum si'a'j rab'ekskurs'o'j, la viking'o'j ŝtel'is vir'in'o'j'n el irland'o kaj skot'land'o kaj re'ten'is ili'n kiel sklav'in'o'j'n.
La rezult'o de tiu mov'ad'o de hom'o'j inter la skot'a kaj la skandinav'a teritori'o'j jen'as : kaj en la hebrid'o'j kaj en island'o est'iĝ'is miks'it'a norveg'a - gael'a popol'o.
Supoz'ebl'e en island'o, la gael'a'j gen'o'j, konstat'ebl'a'j en la hodiaŭ'a loĝ'ant'ar'o, de'ven'as de la vir'in'a (mitokondri'a )flank'o.
Mi ne sukces'is trov'i rest'aĵ'o'j'n de la gael'a lingv'o en la island'a lingv'o, sed kelk'a'j gael'a'j person'a'j nom'o'j trov'iĝ'as inter la island'an'o'j.
Invers'e, kelk'a'j skandinav'a'j vort'o'j (kvankam ne'mult'a'j )en'ir'is la gael'a'n : tem'as precip'e pri termin'o'j, kiu'j rilat'as al la mar'o.
Pli'e, kelk'a'j gael'a'j person'a'j nom'o'j est'as gael'ig'it'a'j form'o'j de skandinav'a'j nom'o'j.
La loĝ'ant'o'j de la nord'a'j insul'o'j (ŝetland'a'j kaj orkad'a'j )dum jar'cent'o'j re'ten'is si'a'n skandinav'a'n dialekt'o'n, sed la viking'o'j en la okcident'a'j hebrid'o'j perd'is ĝi'n kaj adopt'is la gael'a'n.
Sekv'e, ni konstat'as la strang'a'n fakt'o'n, ke, dum la lingv'o de la hebrid'an'o'j est'as la gael'a, preskaŭ ĉiu'j el la tie'a'j lok'nom'o'j est'as skandinav'a'j, kvankam en gael'ig'it'a form'o.
Sur la skot'land'a ĉef'land'o, tamen, la pli'mult'o de la lok'nom'o'j est'as pur'e gael'a'j.
Eĉ en la sud - orient'a part'o apud la land'lim'o kun angli'o gael'a'j lok'nom'o'j ne for'est'as.
(ekzempl'e la last'a skot'a urb'o antaŭ la land'lim'o hav'as la klar'e gael'a'n nom'o'n Dunbar.
)

Lern'o'libr'o

Sed mi iom de'flank'iĝ'is de mi'a tem'o, nom'e la island'a lingv'o.
Sur mi'a libr'o'bret'o trov'iĝ'as lern'o'libr'o pri la island'a, verk'it'a de iu p.
J.
T.
Glendening, supoz'ebl'e angl'a kompil'int'o.
En la sekci'o pri la prononc'o li asert'as, ke en la island'a ekzist'as iu son'o, kiu hav'as du'obl'aĵ'o'n en neniu ali'a eŭrop'a idiom'o, nom'e la aspiraci'o de vokal'o antaŭ du'obl'a konsonant'o, ekzempl'e en la vort'o „uppi ”, kiu son'as kiel „uhpi ”.
Li evident'e ne sci'is, ke tiu son'o est'as komun'a en la gael'a, precip'e en la dialekt'o de la okcident'a'j hebrid'o'j.
Supoz'ebl'e, la antaŭ'konsonant'a aspiraci'o est'as nur unu el la son'o'j en la gael'a, kiu'j de'ven'as de la viking'a'j koloni'ist'o'j.
Iom simpl'ig'it'a pri'skrib'o de la skot'gael'a lingv'o pov'us est'i, ke ĝi est'as variant'o de la irland'a, prononc'at'a kun island'a akcent'o.
(tiu prononc'o ne aŭd'iĝ'as en la irland'gael'a.
)mi ne pov'as pretend'i, ke mi ĝis nun far'is grand'a'n progres'o'n en mi'a lern'ad'o de la island'a.
Ĝi'a gramatik'o est'as ekster'ordinar'e komplik'a por ekster'land'an'o'j, kiel mi.
Ĝi est'as tre fleksi'a lingv'o, kiel la latin'a kaj la pra'grek'a, kun abund'a'j konjugaci'o'j kaj deklinaci'o'j, kaj antikv'a'j karakteriz'o'j kiel la supin'o, la tiel nom'at'a mez'a voĉ'o, kiu'j ceter'e trov'iĝ'as nur en la klasik'a'j lingv'o'j.
Kelk'a'j island'a'j son'o'j, ekzempl'e la du'obl'a „- nn ”Kaj „- ll ”est'as mal'facil'a'j por ne'island'an'o'j.
Ali'flank'e, ali'a'j island'a'j son'o'j est'as facil'a'j kaj tut'e normal'a'j por gael'lingv'an'o'j.
Fin'a'j voĉ'a'j konsonant'o'j kiel „d ”Est'as el'parol'at'a'j sen'voĉ'a'j (sam'kiel en la island'a )en la skot'gael'a, kvankam ne en la irland'a.
Ali'a'j son'o'j, mal'oft'a'j en eŭrop'a'j lingv'o'j, okaz'as kaj en la gael'a kaj en la island'a.
Oft'e, intern'a'j konsonant'o'j, kiel „g ”(ĝeneral'e „gh ”en la gael'a ), est'as modif'at'a'j aŭ mal'aper'as en la prononc'o.

Mutaci'o

Kiam mi menci'is al mi'a edz'in'o, ke mi konsider'as mal'facil'a la gramatik'o'n de la island'a, ŝi rimark'ig'is, ke ankaŭ la gramatik'o de la gael'a hav'as komplik'aĵ'o'j'n.
Kelk'a'j el tiu'j komplik'aĵ'o'j est'as simil'a'j al la island'a'j ; ali'a'j tut'e unik'a'j.
Ekzempl'e, ambaŭ lingv'o'j hav'as intern'a'n mutaci'o'n de vokal'o'j, dum la gael'a (sed ne la island'a )hav'as ankaŭ komenc - konsonant'a'n mutaci'o'n.
Nur la gael'a posed'as la vokativ'a'n kaz'o'n kaj la disting'o'n inter depend'a'j kaj sen'de'pend'a'j verb'o'j.
Ali'flank'e, tamen, la form'o de gael'a'j verb'o'j ne ŝanĝ'iĝ'as laŭ la akompan'ant'a person'o aŭ pronom'o, kaj en tiu senc'o ili est'as simil'a'j al la esperant'a'j.
Pli'e, en la gael'a est'as nur dek unu ne'regul'a'j verb'o'j, krom la du verb'o'j por „est'i ”Kaj mal'grand'a nombr'o da ne'komplet'a'j verb'o'j.
Do, oni pov'us disput'i, kiu el la du lingv'o'j est'as la pli facil'e lern'ebl'a, kvankam ver'ŝajn'e la gael'a gajn'us la konkurs'o'n.
Dum la last'a'j jar'o'j la gael'a iom simpl'iĝ'is, preskaŭ tut'e perd'ant'e, ekzempl'e, la dativ'a'n kaz'o'n kaj kelk'e da silent'a'j liter'o'j.
Se oni kompar'as sam'a'j'n tekst'o'j'n en la island'a kaj la modern'a norveg'a, est'as mir'ind'e, kiom simil'a'j est'as la du idiom'o'j.
La norveg'a aspekt'as tre simpl'ig'it'a kaj pli konciz'a, sed evident'e sam'de'ven'a, dum ĉiu vort'o en la island'a'j fraz'o'j dev'as est'i analiz'it'a, kiel tiam, kiam oni stud'as la klasik'a'n latin'a'n lingv'o'n.

Aviad'il'o

Se mi est'us pli jun'a, mi ŝat'us part'o'pren'i kurs'o'j'n por ekster'land'an'o'j pri la island'a lingv'o, kiu'j okaz'as en divers'a'j universitat'a'j centr'o'j en la land'o, sed mi ne plu est'as tia.
Kaj vojaĝ'i per aviad'il'o hodiaŭ ne est'as agrabl'a spert'o.
Do mi rest'os hejm'e kaj parol'os ni'a'n pra'patr'a'n lingv'o'n.
Aŭ esperant'o'n !
Garvan Makaj
korespond'ant'o de monat'o en irland'o
turism'o
mond'milit'o

Du nov'a'j muze'o'j en belgi'o

Antaŭ cent jar'o'j eksplod'is la unu'a mond'milit'o.
Ĉi- okaz'e la belg'a provinc'o okcident'a flandri'o –la sol'a provinc'o, kiu'n la german'o'j okup'is nur part'e –lanĉ'is iniciat'o'j'n por re'memor'i la milit'o'n kaj por kre'i aŭ re'nov'ig'i memor'lok'o'j'n kaj muze'o'j'n.
Du tia'j lok'o'j antaŭ ne'long'e est'is re'mal'ferm'it'a'j kaj merit'as vizit'o'n.
Ili tre mal'sam'as : unu est'as oficial'a kaj luks'a, la ali'a est'as modest'a projekt'o de volont'ul'o'j kaj montr'as la german'a'n flank'o'n.

Kluz'o'j „ganzepoot

Oktobr'e 1914 la belg'a, franc'a kaj brit'a arme'o'j re'tir'iĝ'is sud - okcident'e'n kaj re'grup'ig'is si'n mal'antaŭ la river'o Ijzer.
Nieuwpoort est'is la last'a ne'okup'it'a belg'a haven'o kaj oni nepr'e dev'is mal'ebl'ig'i, ke la german'o'j okup'u la nord - franc'a'j'n haven'o'j'n.
Por tio ne est'is uz'at'a'j arm'il'o'j, sed la geografi'o de la region'o.
La mar'bord'a region'o de belgi'o est'as polder'o.
Ĝi bezon'as sistem'o'n de dig'o'j, kanal'o'j, Klu1zoj kaj pump'il'o'j por rest'i sek'a.
En Nieuwpoort kun'iĝ'as ses kanal'o'j, kelk'a'j uz'at'a'j por ŝip'trafik'o kaj kelk'a'j por regul'ig'i la akv'o'nivel'o'n de la polder'o.
Pro si'a form'o la tut'o de kluz'o'j ricev'is la nom'o'n „ganzepoot ”(anser'a pied'o ).
Jam de'long'e milit'ist'o'j sub'akv'ig'as region'o'j'n por halt'ig'i la mal'amik'o'n.
Ankaŭ en Nieuwpoort oni intenc'is ag'i tiel, sed bezon'is iom da temp'o por far'i, laŭ konsil'o'j de lok'ul'o'j, la prepar'labor'o'j'n.
La 21an de oktobr'o 1914 la kluz'ist'o Karel Cogge kaj la ŝip'ist'o Hendrik Geeraert, kiu'j perfekt'e kon'is la funkci'ad'o'n de la kluz'o'j kaj la situ'o'n de la kanal'o'j, en'las'is la mar'akv'o'n en la polder'o'n.
La german'o'j ja rimark'is, ke la akv'o'nivel'o alt'iĝ'is, sed ili komenc'e pens'is, ke tio'n kaŭz'is la pluv'o.
Kiam ili konstat'is, kio real'e okaz'as, est'is tro mal'fru'e por inter'ven'i.
Tiel la front'lini'o fiks'iĝ'is dum kvar jar'o'j.
En 1938 apud la kluz'o'j est'is konstru'it'a monument'o honor'e al la reĝ'o albert'o la 1- a.
Ĝi hav'as form'o'n de cirkl'o kun diametr'o de 30 m.
Dek kolon'o'j sub'ten'as ring'form'a'n trab'o'n en beton'o, sur kiu ebl'as rigard'i la ĉirkaŭ'aĵ'o'n.
Mez'e est'as la statu'o de la reĝ'o.
Monument'o „@qwestfront ”Dum la jar'o 2014 la monument'o est'is modern'ig'it'a kaj pli'grand'ig'it'a.
Pro tiu kaŭz'o ĝi ricev'is la nom'o'n „westfront ”(okcident'a front'o ).
Per la plej modern'a'j aŭd'vid'a'j il'o'j ĝi rakont'as la histori'o'n de la inund'ig'o.
En la kel'a etaĝ'o est'as montr'at'a (per projekci'il'o'j )la panoram'o de la front'region'o, kiu'n pentr'is Alfred Bastien post la milit'o.
La dimensi'o'j de la original'a panoram'o est'as 115 obl'e 14 m kaj ĝi bezon'us grand'eg'a'n konstru'aĵ'o'n por montr'iĝ'i.
Krom'e rest'as spac'o por ekspozici'o'j kaj konferenc'o'j.
Lok'a'j, provinc'a'j kaj flandr'a'j grav'ul'o'j oficial'e inaŭgur'is ĝi'n la 19an de oktobr'o 2014.
La 28an ĝi'n vizit'is la belg'a reĝ'o filip'o, en - kaj ekster - land'a'j eminent'ul'o'j, inter'ali'e la german'a kancelier'in'o angel'a Merkel.
westfront ”Bon'e ating'ebl'as aŭt'e.
Ĝi trov'iĝ'as apud la mar'bord'a tram'lini'o, per kiu ating'ebl'as la fer'voj'a staci'dom'o de Oostende.
Kanon'eg'o „long'a Max ”Post milit'o oni mult'e parol'ad'as kaj skrib'ad'as pri la venk'int'o'j, mal'pli pri la venk'it'o'j.
Sam'tiel pri la unu'a mond'milit'o.
Ja est'as la german'a'j tomb'ej'o'j, sed mal'facil'e trov'ebl'as muze'o, kiu prezent'as la german'a'n vid'punkt'o'n.
Escept'o est'as mal'grand'a muze'o en Koekelare, kiu ek'est'is ĉe la rest'aĵ'o'j de german'a kanon'eg'o el la unu'a mond'milit'o.
La muze'o'n funkci'ig'as skip'o de volont'ul'o'j, help'at'a de divers'font'a'j subvenci'o'j.
Oni mal'ferm'is ĝi'n pas'int'somer'e.
La kanon'eg'o, oficial'e nom'it'a „38- cm- sk- l/45 ”, est'as produkt'o de la firma'o Krupp.
Origin'e oni intenc'is munt'i ĝi'n sur ŝip'o, sed post'e ĝi ankaŭ est'is uz'at'a sur trajn'o kaj sur fiks'a fundament'o.
Ĝi ricev'is la krom'nom'o'n „long'a Max ”Kaj de'ven'as de vic - admiral'o Maximilian Rogge, kiu respond'ec'is pri la adapt'o de la origin'e sur'ŝip'a kanon'o al sur'ter'a uz'o.
Ne konsider'u ĝi'n „dik'a bert'a ”, ali'a produkt'o de Krupp.
„long'a Max ”Est'is instal'it'a en Koekelare post la detru'o de simil'a kanon'o en 1915, kaj cel'is la nord - franc'a'n haven'urb'o'n Dunkerque, je distanc'o de 44 kilo'metr'o'j.
La unu'a'j obus'o'j al Dunkerque est'is paf'it'a'j la 27an de juni'o 1917.
Fin'e de la milit'o la kanon'eg'o el'uz'iĝ'is kaj iĝ'is mal'preciz'a.
Post la milit'o ĝi rest'is sur'lok'e kaj iĝ'is turism'a al'log'aĵ'o, ankaŭ por ekster'land'an'o'j.
En 1941, en la du'a mond'milit'o, la german'o'j dis'pec'ig'is ĝi'n kaj transport'is la rest'aĵ'o'j'n al germani'o por re'uz'i la metal'o'n.
Rest'is nur la fundament'o'j.

La viv'o de german'a'j soldat'o'j

En 1978 est'is met'it'a memor'ŝton'o, en 2000 labor'grup'o mal'ferm'is pac'muze'o'n, kaj en 2014 ek'funkci'is tut'e nov'a muze'o.
Ĝi montr'as la viv'o'n de la soldat'o'j ĉe la ali'a flank'o de la front'o.
Koekelare est'as taŭg'a lok'o por tio, ĉar ĝi est'is grav'a lok'o por la proviz'ad'o de la german'a'j soldat'o'j.
La muze'o depend'as de volont'ul'o'j.
Pro tio la vizit'hor'o'j est'as lim'ig'it'a'j.
Vizit'ont'o kontrol'u la ret'paĝ'o'n.
La muze'o situ'as je ĉirkaŭ 20 km orient'e de Nieuwpoort kaj ating'ebl'as nur aŭt'e.
En la centr'o de Koekelare est'as muze'o part'e dediĉ'it'a al la german'a grafik'ist'in'o Käthe Kollwitz (1867- 1945 ), kies fil'o Peter mort'is komenc'e de la unu'a milit'o apud Diksmuide.
Ŝi'a skulpt'aĵ'o memor'e al li nun trov'iĝ'as en la german'a milit'ist'a tomb'ej'o de Vladslo.
La iniciat'int'o de la muze'o est'is la lok'a instru'ist'o Raf Seys (1928- 2012 ).
Et'a libr'o de li pri la skulpt'aĵ'o est'as traduk'it'a en esperant'o'n.
1 ret'ej'o'j : www.
Westfrontnieuwpoort.
Be (nederland'a, franc'a, german'a, angl'a ), www.
Langemaxmuseum.
Be (nederland'a, franc'a, german'a, angl'a ), www.
Koekelare.
Be/product.
Aspx ?
Id=32 inform'o'j pri la Käthe Kollwitz- muze'o (nur en nederland'a, el'ŝut'ebl'as kvar'lingv'a fald'foli'o )kaj www.
Wo1.
Be (nederland'a kaj angl'a )roland Rotsaert
korespond'ant'o de monat'o en belgi'o
la aflikt'it'a'j ge'patr'o'j.
Käthe Kollwitz en flandri'o.
Raf Seys.
Traduk'is Raymond Wylleman.

japani'o

Fuk'u'ŝim'a kvar jar'o'j'n post la grand'a ter'trem'o

La verk'int'in'o, japan'a medicin'ist'in'o, part'o'pren'is en kun'ven'o okaz'int'a la 7an de novembr'o 2014 ĉe la japan'a esperant'o - institut'o kaj ricev'is de Yamakawa Syuiti, la iniciat'int'o kaj gvid'ant'o de la okaz'aĵ'o, la permes'o'n trans'don'i al la leg'ant'ar'o de m Onato la ĉef'a'j'n kolekt'it'a'j'n inform'o'j'n pri la nun'temp'a viv'o en fuk'u'ŝim'a.
Ŝi al'don'as mult'e da don'it'aĵ'o'j kaj fot'o'j pri si'a'j propr'a'j dom'o kaj kvartal'o kaj prezent'as detal'a'n interes'a'n raport'o'n ĝust'e kvar jar'o'j'n post la grand'a ter'trem'o, kiu frap'is ŝi'a'n land'o'n.
La urb'o fuk'u'ŝim'a situ'as en la nord'a part'o de la guberni'o fuk'u'ŝim'a kaj ĉirkaŭ 280 kilo'metr'o'j'n nord'e de la japan'a ĉef'urb'o toki'o.
La atom'central'o f- 1 trov'iĝ'as ĉirkaŭ 65 kilo'metr'o'j'n sud'orient'e de la urb'o.
La ter'trem'eg'o okaz'int'a la 11an de mart'o 2011 damaĝ'is plej grand'a'n part'o'n de la guberni'o, precip'e ĝi'a'n orient'a'n part'o'n.
La katastrof'a akcident'o, kaŭz'it'a de la cunam'o, ĉe la atom'central'o fuk'u'ŝim'a - Da'i- Iĉi (f- 1 ), ne'mezur'ebl'e influ'is (kaj ver'ŝajn'e daŭr'e long'e influ'os )la viv'o'n de la loĝ'ant'o'j en la tut'a guberni'o.
Monat'o : kie'n difuz'iĝ'is la radioaktiv'a'j substanc'o'j post la akcident'o ĉe f- 1 ?
Radioaktiv'a'j substanc'o'j liber'iĝ'is en la aer'o'n pro la hidrogen'a'j eksplod'o'j, kiu'j sekv'is la ter'trem'o'n kaj la cunam'o'n.
La tiam'a vent'o port'is ili'n nord - okcident'e'n.
Tuj post la akcident'o ĉef'e la radioaktiv'a'j substanc'o'j jod'o 131, cezi'o 134 kaj cezi'o 137 precipit'iĝ'is ; plej'part'o de la radioaktiv'a jod'o baldaŭ mal'aper'is, ĉar ĝi'a du'on'iĝ - temp'o est'as nur ok tag'o'j, sed radioaktiv'a'j cezi'o'j, kiu'j adher'as al la ter'o, mal'aper'as pli mal'rapid'e : la du'on'iĝ - temp'o de cezi'o 134 est'as du jar'o'j kaj tiu de cezi'o 137 est'as tri'dek jar'o'j, kvankam est'as rimark'ind'e, ke en la hom'a korp'o ambaŭ cezi'o'j du'on'iĝ'as post nur 100 tag'o'j, ĉar ili el'ir'as en urin'o iom post iom.
Tuj post la katastrof'o detekt'iĝ'is grand'a doz'o da radi'ad'o en kelk'a'j kvartal'o'j de mi'a urb'o.
Sed ŝajn'is, ke la doz'o mal'pli'iĝ'as jar'o'n post jar'o, ver'ŝajn'e pro tio, ke radioaktiv'a'j cezi'o'j spontan'e mal'aper'as : pluv'o kaj vent'o iom post iom for'port'is ili'n, kaj al'don'e oni sen'aktiv'ig'is la loĝ - teren'o'j'n.
En maj'o 2011 detekt'iĝ'is valor'o de 3, 44 μsv/h (mikro'sivert'o'j ĉiu'hor'e )sur la gazon'o de mi'a ĝarden'o, kaj en la post'a monat'o mi'a edz'o nov'ig'is la gazon'o'n.
En mart'o 2014, la doz'o ĉe la gazon'o est'is mal'alt'iĝ'int'a ĝis 0, 259 μsv/h.
Sed eĉ en mi'a ne'vast'a loĝ - teren'o detekt'iĝ'as doz'o iu'lok'e pli alt'a kaj ali'lok'e mal'pli alt'a : ekzempl'e sur la manĝ'o'tabl'o 0, 118 μsv/h, sed ĉe la kovr'il'o de la kloak'o por pluv'akv'o 1, 280 μsv/h (!
).

Monat'o : kiom danĝer'a'j est'as la radi'o'j ?

Ni ĉiu'j ricev'as radi'o'j'n ĉiu'tag'e, kie ajn ni est'as sur la ter'glob'o, mond'averaĝ'e 1, 26 msv/jar'o (mili'sivert'o'j ĉiu'jar'e )el la aer'o, 0, 29- 0, 48 msv/jar'o el manĝ'aĵ'o, 0, 36 msv/jar'o el la kosm'o ktp, sum'e proksim'um'e 2, 4 msv/jar'o.
Krom'e ni est'as el'met'at'a'j al ili okaz'e de radiografi'a ekzamen'o aŭ komput'il'a tomografi'o.
Laŭ statistik'o, ĉirkaŭ 30 el'cent'o'j el la japan'o'j, kiu'j mort'is en la daŭr'o de unu jar'o, perd'is si'a'n viv'o'n pro kancer'o.
Est'as kalkul'it'e, ke, se oni ricev'us 100 msv/jar'o da radi'o'j, la nombr'o de la mort'int'o'j pro kancer'o pli'alt'iĝ'us je 0, 5 %.
Sed est'as kon'at'e, ke, se la mort'int'o'j ricev'is mal'pli ol 50 msv/jar'o da radi'o'j dum ili viv'is, ne ebl'as determin'i la kial'o'n de ili'a mort'o, ĉu pro radi'o'j aŭ pro ali'a kaŭz'o.
La mal'bon'a influ'o de la radi'o'j al la hom'a korp'o est'as ankoraŭ ne tut'e klar'ig'it'a : ĉiu'okaz'e est'as konsil'ind'e, ke ni ricev'u kiel ebl'e plej mal'mult'e da radi'o'j.

Monat'o : kiel oni sen'aktiv'ig'as la loĝ - lok'o'j'n en vi'a urb'o ?

La urb'a reg'ist'ar'o sen'aktiv'ig'is la loĝ'lok'o'j'n, cel'ant'e, ke radi'o'j est'u mal'pli ol 1 msv/jar'o, nom'e 0, 23 μsv/h, laŭ la decid'o de la japan'a reg'ist'ar'o.
Sed en aŭgust'o 2014 la reg'ist'ar'o nul'ig'is tiu'n cifer'o'n kaj decid'is, ke oni laŭ'ebl'e mal'pli'mult'ig'u la radi'ad'o'n, konsider'ant'e la radi'ad'a'n doz'o'n, kiu'n la loĝ'ant'o'j ricev'is /ricev'as efektiv'e.
Fakt'e, rezult'e de esplor'o klar'iĝ'is, ke oni ne ricev'as tiom grand'a'n doz'o'n, eĉ se oni loĝ'as en lok'o, kie detekt'iĝ'as pli ol 0, 23 μsv/h.
Krom'e, eĉ post la sen'aktiv'ig'ad'o la radi'ad'a doz'o ne mal'pli'iĝ'is ĝis 0, 23 μsv/h en plur'a'j kvartal'o'j.
La urb'a reg'ist'ar'o sen'aktiv'ig'is unu'e park'o'j'n, lern'ej'o'j'n, infan - ĝarden'o'j'n kaj la lok'o'j'n, kie'n mult'a'j hom'o'j ven'as ; post'e oni pri'trakt'is loĝ - teren'o'j'n laŭ la ord'o de grand'ec'o de la doz'o.
La metod'o de sen'aktiv'ig'o est'as unu'e for'pren'i polu'it'a'j'n ter'surfac'o'n, foli'o'j'n ktp kaj ankaŭ pur'ig'i dom'o'j'n, du'e ŝirm'i hom'o'j'n kontraŭ radi'o'j el for'pren'it'aĵ'o kaj tri'e konserv'i ĉi - last'a'n mal'proksim'e de loĝ'ant'o'j.
Mi montr'os al vi, kiel oni far'is ĉi'o'n ĉi en la park'o apud mi'a loĝ'ej'o kaj ali'a'j lok'o'j.
En decembr'o 2013 unu'e oni for'pren'is la surfac'o'n de la ter'o, el'tir'ant'e arbust'o'j'n kaj for'tranĉ'ant'e branĉ'o'j'n de la arb'o'j.
Du'e oni met'is la for'pren'it'aĵ'o'j'n en grand'a'j'n plast'a'j'n sak'o'j'n, kiu'j si'a'vic'e est'is en'ter'ig'it'a'j en grand'a'n tru'o'n ĉirkaŭ kvin metr'o'j'n profund'a'n, kaj kovr'is la tru'o'n per pur'a ter'o.
Post la labor'o la trunk'o'j de la arb'o'j blank'iĝ'is, ĉar oni pur'ig'is ili'n per prem'akv'o.
Antaŭ la sen'aktiv'ig'ad'o la radi'ad'a doz'o est'is 0, 79 μsv/h en la park'o kaj en la en'ir'ej'o est'is ŝild'o, sur kiu est'is skrib'it'e, ke oni ne lud'u tie pli ol unu hor'o'n kaj ke post la lud'ad'o oni nepr'e pur'ig'u si'a'j'n man'o'j'n kaj buŝ'o'n.
Post la sen'aktiv'ig'ad'o la ŝild'o est'is for'ig'it'a, kaj la doz'o mal'pli'iĝ'is pli kaj pli.
Se mank'as spac'o por en'ter'ig'i la sak'o'j'n, oni met'as ili'n apud dom'o.
La sak'o'j met'it'a'j aŭ en la ter'o'n aŭ ĉe dom'o est'os transport'it'a'j al la provizor'a'j konserv'ej'o'j, kiam la ej'o'j est'os pret'a'j en ĉiu kvartal'o, post'e de tie al unu'nur'a provizor'a konserv'ej'o kaj fin'e al definitiv'a konserv'ej'o.
Sed neniu sci'as, kiam tio efektiv'iĝ'os.
Tio est'as unu el la grand'a'j problem'o'j koncern'e la sen'aktiv'ig'ad'o'n.

Monat'o : kia est'as la sekur'ec'o de manĝ'aĵ'o'j en fuk'u'ŝim'a ?

Oni vend'as manĝ'aĵ'o'j'n bon'e kontrol'it'a'j'n, kaj precip'e oni ekzamen'as ĉiu'n riz'a'n sak'o'n en mi'a guberni'o.
Se tem'as pri legom'o'j, kiu'j'n oni kresk'ig'is aŭ rikolt'is sur mont'o por si mem kaj ne por vend'i, la urb'a reg'ist'ar'o sen'pag'e mezur'as la doz'o'n.
Mi'a edz'o jam kelk'foj'e pet'is la ekzamen'o'n pri iu'j legom'o'j, kaj la rezult'o'j est'is absolut'e bon'a'j ĝis nun.
Mi ĉiu'tag'e manĝ'as legom'o'j'n rikolt'it'a'j'n en mi'a ĝarden'o.
Tial en oktobr'o 2014 mi ekzamen'iĝ'is pri la doz'o en mi'a korp'o.
Ne detekt'iĝ'is radi'o'j.
Por mezur'i radi'ad'a'n doz'o'n ĉirkaŭ si oni pov'as ankaŭ uz'i port'ebl'a'n detekt'il'o'n, sed mi ne mend'is io'n tia'n.
Not'ind'e est'as, ke pli ol 3000 real'temp'a'j detekt'il'o'j est'as star'ig'it'a'j en lern'ej'o'j, infan - vart'ej'o'j, park'o'j kaj ali'a'j lok'o'j en la guberni'o fuk'u'ŝim'a, kaj ke monitor'o'j por kontrol'i la radi'ad'a'n doz'o'n en la aer'o est'as instal'it'a'j en pli ol 600 publik'a'j lok'o'j de la guberni'o.

Monat'o : kio'n fin'e pri la alarm'em'o rilat'e al la viv'o en fuk'u'ŝim'a ?

Nu, la japan'o'j loĝ'ant'a'j ekster mi'a guberni'o oft'e dir'as : „fuk'u'ŝim'a est'as polu'it'a de radioaktiv'a'j substanc'o'j.
”Aŭd'int'e tio'n, mi sen'voĉ'e demand'as : „pri kiu fuk'u'ŝim'a tem'as ?
”Kaj murmur'as, ke, se la atom'central'o hav'us ali'a'n nom'o'n, oni ne em'us asert'i la sam'o'n.
Fakt'e ja ekzist'as tri fuk'u'ŝim'a - j : la guberni'o, la urb'o kaj la atom'central'o'j fuk'u'ŝim'a - Da'i- Iĉi (f- 1 )kaj fuk'u'ŝim'a - Da'i- ni (f- 2 ).
Mi vol'us, ke oni disting'u ili'n kaj sci'u, ke la guberni'o est'as tre vast'a kaj ke almenaŭ en Aizu, la okcident'a region'o de la guberni'o, la influ'o de la radioaktiv'a'j cezi'o'j est'as tre'eg'e mal'grand'a.
En maj'o 2014, ceter'e, la manga'o Oiŝimbo el'vok'is polemik'o'n pri la influ'o de radi'o'j al la hom'a korp'o post la akcident'o de f- 1.
Kiel mi dir'is, oni ne pov'as tut'e ne'i la influ'o'n de eĉ mal'grand'a doz'o, sed oni ja pov'as preskaŭ ignor'i tiu'n de mal'pli ol 100 msv/jar'o, ĉar oni pov'as dir'i, ke tiu risk'o est'as tiom rimark'ind'a kiom ajn'a ali'spec'a danĝer'o.
Ni neniam forges'as aŭ forges'os, ke pov'as iam okaz'i ĉe f- 1 re'foj'e grav'a akcident'o pro vent'eg'o, pluv'eg'o, ter'trem'o, cunam'o kaj ali'a'j tia'j event'o'j.
Sed nun mi viv'as pli- mal'pli trankvil'e en la urb'o fuk'u'ŝim'a.
Mi opini'as, ke oni dev'as taks'i sur'baz'e de scienc'a esplor'ad'o la risk'o'n kaj la danĝer'ec'o'n de radioaktiv'a'j substanc'o'j el f- 1.
Mi dezir'us, ke oni ne tro tim'u radi'o'j'n krom en la lok'o'j, kie est'as klar'e preskrib'it'e, ke oni rest'u tie nur mal'long'e, aŭ ke oni port'u protekt'a'n vest'o'n.
Yazaki Yoko
scienc'o
eksperiment'o

Ul'o dorm'ant'a salajr'o'n ja kapt'as

Kelk'a'j hom'o'j pri'rev'as simpl'a'n labor'o'n kun bon'a salajr'o kaj kiel ebl'e plej mal'mult'a'j respond'ec'o'j.
Posten'o'n ŝajn'is propon'i last'a'temp'e la uson'a naci'a aeronaŭt'ik'o kaj spac'o - administr'ad'o (nas'a )kadr'e de eksperiment'o.
Oni ricev'is 3500 eŭr'o'j'n monat'e por „simpl'e ”Rest'i en lit'o dum 70 tag'o'j.
Kaj interes'iĝ'is pri tio mult'a'j hom'o'j en ĉi tiu strang'a labor'bezon'a mond'o !

Proverb'o

Asert'as proverb'o, ke „lup'o dorm'ant'a ŝaf'o'n ne kapt'as ”.
La ne'o en la fraz'o ebl'e tamen jam est'as for'ig'ebl'a, ĉar lup'o (ĉi - okaz'e ul'o )ja pov'as ating'i si'a'n cel'o'n labor'i kaj riĉ'iĝ'i nenio'n far'ant'e : la unu'nur'a far'end'a afer'o est'as long'e dorm'i aŭ, kiam tio ne ebl'as, kuŝ'i en la sam'a lok'o.
En uson'o okaz'is en la last'a'j monat'o'j ĝust'e tio : oni dung'is hom'o'j'n, por ke ili pas'ig'u tut'a'j'n tag'o'j'n en lit'o.
Kiu konsider'as al'log'a la ide'o'n pri tiu (ĉu ne tro'e ?
)sid'a labor'o, tiu nepr'e kontakt'u nas'a - n aŭ serĉ'u en'ret'e la ĉi - rilat'a'n oficial'a'n konkurs - anonc'o'n.
Ebl'e rest'is liber'a'j posten'o'j, aŭ oni antaŭ'mend'u kelk'a'j'n por la ven'ont'a test'ad'o.
Oni tut'e ne pens'u, tamen, ke tem'as pri facil'a labor'o.
Eĉ plej konvink'it'a mal'labor'em'ul'o mal'facil'e akcept'us rest'i sam'lok'e kuŝ'ant'a dum pli ol du monat'o'j.
Ĉu pen'valor'as ĉi'o'n ĉi far'i por hav'ig'i al si ja bon'a'n, sed ne escept'a'n, salajr'o'n de 3 500 eŭr'o'j monat'e ?

Ekzerc'o'j

La eksperiment'o okaz'is en la esplor'centr'o far'u, ĉe la universitat'o de teksas'o, en gal'vest'o'n.
La cel'o est'is observ'i, kia est'as la re'ag'o de hom'a korp'o ĉe long'daŭr'a'j kosm'a'j misi'o'j.
Est'i stern'it'a dum long'a temp'o, kun la kap'o iom'et'e sub'e kaj la pied'o'j iom supr'e kre'as –laŭ la fak'ul'o'j –pozici'o'n simil'a'n al tiu, kiu karakteriz'as astronaŭt'o'j'n en la kosm'a spac'o, kiam gravit'o mank'as.
Oni do vol'is imit'i la sam'a'j'n kondiĉ'o'j'n sur la ter'o.
La volont'ul'o'j est'is pri'esplor'at'a'j kaj antaŭ, kaj dum, kaj post la plen'um'o de si'a kun - (kaj kuŝ - )labor'o.
Tiel oni rimark'is la ŝanĝ'o'j'n, kiu'j'n eg'e long'a neni'farad'o kaŭz'os al hom'o'j el kor - vaskul'a vid'punkt'o, sed ankaŭ koncern'e la muskol'o'j'n kaj skelet'o'n.
La rezult'o'j, jam ven'ant'a'j, help'os kompren'i la kondiĉ'o'j'n, kiu'j'n pov'us spert'i astronaŭt'o'j en la kosm'a spac'o dum long'a inter'planed'a vojaĝ'ad'o, kaj trov'i rimed'o'j'n, kiu'j'n oni pov'us util'ig'i por mild'ig'i la problem'o'j'n.
Ekzempl'e oni prov'as kompren'i, kiu'j est'as la plej taŭg'a'j ekzerc'o'j far'ebl'a'j en lit'o por ten'i en san'a stat'o la propr'a'n muskol'a'n mas'o'n.
Roberto pigr'o
redaktor'o de la rubrik'o „scienc'o ”Kaj oft'a kun'verk'ant'o
spirit'a viv'o
japani'o

Sekret'a'j krist'an'o'j, ĉu ver'a'j krist'an'o'j ?

La jar'o 2015 est'as special'e memor'ig'a jar'o por japan'a'j katolik'o'j 1.
Ĝi est'as la 400- jar'a jubile'o de la vizit'o de samuraj'a deleg'it'o al vatikan'o 2 kaj la 150- jar'a dat're'ven'o de la mal'kovr'o de la sekret'a'j krist'an'o'j.
En 1615 Hasekura Cunenaga, vasal'o de dat'e mas'am'un'e, potenc'a daimi'o en la nord - orient'a japani'o, mar'vetur'is tra meksik'o al hispani'o kaj vatikan'o, kie li'n aŭdienc'e ricev'is la pap'o paŭl'o la 5a.
Li el'spez'is 7 jar'o'j'n por ir'o - re'ir'o, sed kiam li re'ven'is hejm'land'e'n en 1620, japani'o, sub la reĝim'o de Tokugawa jam al'pren'is si'n'ferm'a'n politik'o'n kaj la krist'an'ism'o est'is mal'permes'it'a.
Diplomati'a'j rilat'o'j est'is lim'ig'it'a'j al ĉini'o kaj nederland'o.
La kontakt'o kun ili okaz'is nur en Deĵima, mal'grand'a insul'o en nagasak'i.
Hasekura mort'is en profund'a mal'esper'o en 1622.

Sang'a persekut'o

Dum la du'a du'on'o de la 17a jar'cent'o sang'a persekut'o kaj amas'a martir'ig'o preskaŭ eksterm'is la krist'an'ism'o'n, kiu'n Francisco Xavier (1506- 1552 )en'konduk'is en 1549 kaj rapid'e dis'vast'ig'is tut'land'e.
Dum la post'a'j 250 jar'o'j ĉiu'j japan'o'j est'is oficial'e budh'ist'o'j kaj dev'ig'e aparten'is al iu'j budh'ist'a'j templ'o'j.
Sed en la 1850aj jar'o'j, sub prem'o de la okcident'a'j grand'a'j regn'o'j, japani'o for'ĵet'is si'a'n izol'a'n politik'o'n kaj star'ig'is rilat'o'j'n kun uson'o, briti'o, franci'o, rusi'o kaj ali'a'j land'o'j.
Ven'is ali'land'a'j ofic'ist'o'j kaj komerc'ist'o'j kaj tiu'j loĝ'is en tiam'a'j destin'it'a'j lok'o'j, kiel nagasak'i, Kobe kaj Yokohama.

Sam'a kred'o

En 1864 franci'o fond'is preĝ'ej'o'n en nagasak'i por la franc'o'j, kiu'j tie loĝ'is.
Sci'vol'a'j japan'o'j ven'is por rigard'i la nov'a'n kaj kurioz'a'n konstru'aĵ'o'n.
Inter tiu'j, kiu'j ven'is en la 17a de mart'o 1865, est'is dek'kelk'a'j person'o'j, kiu'j konfes'is al ĝi'a pastr'o, Bernard- Thadée Petitjean : „ni hav'as sam'a'n kred'o'n kiel vi ”.
La nov'aĵ'o de tiu mal'kovr'o de krist'an'o'j en japani'o tuj dis'vast'iĝ'is kaj mir'ig'is la mond'o'n.
Baldaŭ la krist'an'o'j ĝis tiam kaŝ'it'a'j en la najbar'a'j vilaĝ'o'j kaj insul'et'o'j si'n prezent'is.
Sed, ĉar la japan'a reg'ist'ar'o ankoraŭ ten'ad'is la politik'o'n mal'permes'i krist'an'ism'o'n, oni arest'is, sever'e tortur'is kaj deport'is ili'n en ali'a'j'n region'o'j'n.
Tiu'j persekut'o'j el'vok'is fort'a'n kritik'o'n de ekster'land'a'j reprezent'ant'o'j, kaj fin'fin'e la reg'ist'ar'o nul'ig'is la mal'permes'o'n en 1873.

Kamufl'ad'o

Kia'manier'e tiu'j krist'an'o'j kaŝ'it'e ten'is si'a'n kred'o'n ĉirkaŭ 250 jar'o'j'n ?
La manier'o'j vari'is laŭ'lok'e, sed, ekzempl'e, ili kamufl'is figur'o'j'n de sankt'a mari'a kiel tiu'n de bodisatv'o, kaŝ'is sankt'a'j'n bild'o'j'n kaj krucifiks'o'j'n en ŝrank'o'j'n.
Beb'o'j'n bapt'is ili'a'j patr'o'j aŭ onkl'o'j, ĉar post 1644 tut'e ne ekzist'is plu pastr'o'j.
Ili recit'is Oraŝon (latin'e, Oratio t.
E.
Preĝ'o ), tamen ties tekst'o kaj signif'o baldaŭ nebul'iĝ'is.
Est'is ne'evit'ebl'e, ke dum 250 jar'o'j sub la surfac'a budh'ism'o kaj indiĝen'a'j kult'o'j ili'a krist'an'ism'o ŝanĝ'iĝ'is kaj kun'fand'iĝ'is en sinkretism'a'n religi'o'n.

Sekret'a'j krist'an'o'j

Post la si'n'prezent'ad'o, kompren'ebl'e, la pli'mult'o de la kred'ant'o'j re'ven'is al la katolik'ism'o.
Sed ne'ignor'ebl'a nombr'o de sekret'a'j kred'ant'o'j ne al'iĝ'is al ĝi.
Ili daŭr'e ten'is si'a'n tradici'a'n kred'o'n.
Por ili ŝajn'e est'is pli grav'e sekv'i la hered'it'a'n di'serv'o'n ol akcept'i „nov'e aper'ant'a'n ”Eklezi'o'n.
Hodiaŭ ankoraŭ kelk'a'j cent'o'j de tiu'j sekret'a'j krist'an'o'j rest'as sur la insul'et'o'j okcident'e de nagasak'i.
Ĉu ili est'as ver'a'j krist'an'o'j ?
La problem'o est'as, ĉu la kern'o de krist'an'ism'a kred'o est'as konserv'at'a ?
Inter la fak'ul'o'j, la respond'o'j vari'as.
Ĉiu'okaz'e en januar'o 2014 la pap'o francisk'o dir'is, ke la krist'an'o'j front'ant'a'j al mal'facil'aĵ'o'j kaj diskriminaci'o'j, precip'e en mez - orient'o, pov'as tir'i valor'a'n lecion'o'n el la japan'a'j krist'an'o'j, kiu'j tra'viv'is per sekret'a'j bapt'o, preĝ'o kaj si'n'kaŝ'ad'o dum 250 jar'o'j da kruel'a persekut'ad'o.
Isikawa Takasi
korespond'ant'o de monat'o en japani'o
1.
La nombr'o de katolik'o'j est'as 444 441 (en 2012, 0, 35 %de la tut'a loĝ'ant'ar'o ).
2.
Li ne est'is la unu'a japan'o, kiu vizit'is vatikan'o'n.
En 1582 kvar knab'o'j el Kyusyu (sud - orient'a insul'o )ricev'is aŭdienc'o'n de la pap'o'j gregori'o la 13a kaj sikst'o la 5a.

Islam'a ekonomi'o : ĉu model'o por hodiaŭ ?

Se Muhamado, la islam'a profet'o, est'us viv'ant'a en ni'a epok'o, ĉu ne ebl'us, ekzempl'e, ke li'a koncept'o pri ekonomi'o mal'help'us la nun'temp'a'n glob'a'n kriz'o'n, kiu mal'riĉ'ig'as kaj en'danĝer'ig'as la mond'o'n ?
Kon'at'a'j est'as de li plur'a'j regul'o'j, kiu'j'n oni pov'us leg'i kiel simbol'a'j'n konsil'o'j'n pri la tem'o : evit'u luks'a'n viv'o'n –tio for'ig'us la ben'ad'o'n de abund'o (hadiso ).

Mal'permes'o'j

Meti'a produkt'ad'o aŭ ali'a labor'o aŭ serv'ad'o hav'as en si mem valor'o'n.
Oni rajt'as komerc'i, sed lud'i per mon'o est'as en si mem danĝer'e, ĉar, tiel ag'ant'e, oni efektiv'e ricev'as io'n gajn - intenc'e kontraŭ neniu valor'aĵ'o.
Tio'n Muhamado do rekt'e mal'permes'is.
Oor li la ver'a cel'o de komerc'o ne est'is gajn'o, sed inter'ŝanĝ'o de var'o'j kaj serv'o'j.
Mal'e funkci'as la nun'a'j bors'o'j, de kiu'j de'ven'as financ'a'j kriz'o'j, ĉar precip'e gajn'o'n ili cel'as.
En li'a epok'o en mekk'o oni prunt'e'don'is mon'o'n kontraŭ ver'e rab'em'a interez'o, sam'e kiel nun'temp'e la interez'o de la inter'naci'a mon'a fondus'o (imf )por mult'a'j mal'riĉ'a'j land'o'j rab'em'e efik'as.
Oni dev'as pag'i rent'um'o'n super rent'um'o.
Muhamado tio'n mal'permes'is.
Por li la ver'a cel'o de komerc'o ne est'is gajn'o, sed inter'ŝanĝ'o de var'o'j kaj serv'o'j.
Mal'e funkci'as la nun'a'j bors'o'j, de kiu'j de'ven'as financ'a'j kriz'o'j, ĉar precip'e gajn'o'n ili cel'as.
Laŭ esprim'o'j de si'a epok'o, la profet'o foj'foj'e mal'permes'is „for'vend'i nutr'aĵ'karavan'o'n antaŭ ol ĝi jam al'ven'is en la bazar'o'n ”, kie kutim'e atend'is tiu'j, kiu'j bezon'is ties var'o'j'n.
Sam'e li mal'permes'is ankaŭ ek'vend'i var'o'n, tuj post kiam oni aĉ'et'is ĝi'n.
Tio nur pov'us alt'ig'i la fin'a'n prez'o'n por tiu'j, kiu'j bezon'is la var'o'n.
La profet'o mal'permes'is la monopol'ig'ad'o'n kaj la kaŝ - amas'ig'ad'o'n de var'o'j.
Laŭ li en la juĝ'o'tag'o oni brul'ig'os tia'j'n krim'ul'o'j'n per ili'a'j akir'it'a'j riĉ'aĵ'o'j (hadiso ).

Natur'o

La baz'a'j font'o'j de energi'o kaj nutr'aĵ'o'j est'u, laŭ li, ŝtat'e reg'at'a'j : arb'ar'o'j kaj verd'o - kamp'o'j (ni dir'u : la natur'o ĝeneral'e )est'u protekt'at'a'j, ĉar tiu'j aparten'as ne al hom'o'j, sed al alah'o (di'o ).
En la nun'a epok'o oni pov'as tiel kompren'i, ke natur'a'j riĉ'aĵ'o'j, kiel arb'ar'o'j, akv'o'font'o'j, naft'o k.
S.
, est'u sub ŝtat'a reg'ad'o.
Ebl'e oni pli'vast'ig'u la noci'o'n ankaŭ al la poŝt'o - kaj elektr'o - serv'o ktp.

Ordon'o

Tre baz'a ordon'o de Muhamado est'is, ke en ĉio oni konsider'u si'n depend'a de alah'o, kun respond'ec'o ankaŭ pri kun'hom'o'j mal'pli feliĉ'a'j : sen'hav'ul'o'j, orf'o'j kaj vidv'in'o'j.
Por tio'n ating'i oni oft'e dev'as lukt'i kontraŭ si mem.
„ĝihad'o ”Est'as la esprim'o de tia lukt'o : „la pli grand'a ĝihad'o est'as lukt'ad'o por bon'fart'o de vi'a'j famili'an'o'j ”(hadiso ).
Ĉu tio simbol'e ne est'as la esenc'o de san'a hom'ar'a ekonomi'o ?
Hussain al - Amily
jen la last'a artikol'o de Hussain al - Amily, mult'jar'a kun'labor'ant'o de monat'o pri arab'a'j tem'o'j, antaŭ li'a for'pas'o.
La el'don'ej'o kondolenc'as ge'amik'o'j'n kaj famili'an'o'j'n.

libr'o'j

Mal'oft'a aktual'aĵ'o

Jen libr'o pri rusi'o, verk'it'a de profesi'a (kaj premi'it'a )ĵurnal'ist'o, kiu iam raport'ad'is el moskv'o por finn'a gazet'o.
Krom en esperant'o, hom'o'j de Putin aper'is ankaŭ en la finn'a kaj la sved'a.
La aŭtor'o, Kalle Kniivilä, fam'as en esperant'uj'o kiel redakt'int'o de Tejo tut'mond'e kaj unu el la fond'int'o'j kaj redakt'ant'o'j de liber'a foli'o.
Li est'is ankaŭ estr'ar'an'o de Uea pri inform'ad'o, kaj li uz'is si'a'j'n esperant'a'j'n kontakt'o'j'n en la kre'ad'o de ĉi tiu libr'o, ĉar rus'a'j esperant'ist'o'j help'is li'n dum li'a'j vojaĝ'o'j en rusi'o trov'i taŭg'a'j'n hom'o'j'n por intervju'i : perfekt'a ekzempl'o de real'a aplik'ad'o de esperant'o, ĉar la produkt'o el tiu inter'naci'a kun'labor'o util'as kaj por esperant'ist'o'j kaj por ne'esperant'ist'o'j.
La libr'o hav'as la traf'a'n sub'titol'o'n „la silent'a pli'mult'o de rusi'o ”, ĉar ĝi tem'as pri ordinar'a'j rus'o'j, kiu'j ne manifestaci'as sur'strat'e, ne est'as intervju'at'a'j de ekster'land'a'j ĵurnal'ist'o'j (escept'e kiam Kalle ili'n vizit'as ), sed ripet'e voĉ'don'as por Vladimir Putin, konfid'ant'e al tiu la reg'ad'o'n de rusi'o dum 15 jar'o'j.
Kial ili tio'n far'as ?
Respond'o'j'n al tiu demand'o ni ricev'as per la propr'a'j vort'o'j de elekt'it'a'j membr'o'j el tiu silent'a pli'mult'o, provizor'e mal'silent'ig'it'a'j de Kalle, ĉar la libr'o en'hav'as mult'a'j'n cit'aĵ'o'j'n el intervju'o'j kun ili, sed ankaŭ per la klar'ig'o'j de Kalle, kiu ĉerp'as el si'a'j propr'a'j spert'o'j kaj el plur'a'j pez'a'j libr'o'j pri la last'a'temp'a histori'o de rusi'o.
Tem'as, inter'ali'e, pri diven'ebl'a'j faktor'o'j : la hom'o'j ĝu'as relativ'a'n prosper'o'n sub Putin, kaj ili ankoraŭ gard'as mal'agrabl'a'j'n memor'o'j'n pri la krim'a ĥaos'o, kiu antaŭ'is li'n.
Tamen la ekonomi'o de rusi'o preskaŭ tut'e depend'as de la eksport'ad'o de gas'o kaj naft'o, kies inter'naci'a'n prez'o'n Putin ne pov'as reg'i, do la est'ont'ec'o est'as mal'cert'a, special'e ĉe la last'a'temp'a ekspluat'ad'o de skist'o'gas'o.
Relativ'e nov'a evolu'o est'as, ke Putin de ĉirkaŭ 2012 pli- mal'pli turn'is la dors'o'n al la eduk'it'a elit'o de moskv'o, kompren'int'e, ke li'a'j plej fidel'a'j sub'ten'ant'o'j trov'iĝ'as en la ekonomi'e post'rest'int'a'j region'o'j ekster la ĉef'urb'o.
Al mi est'is interes'e leg'i, kiel la rus'o'j cinik'iĝ'as pri politik'o.
Tiu evolu'o ne surpriz'as post tiom da mensog'o'j kaj tromp'o'j, sed ĝi ankaŭ paralel'as al evolu'o en mult'a'j ali'a'j land'o'j.
En briti'o, ekzempl'e, pli kaj pli da inteligent'a'j kaj bon'e inform'it'a'j hom'o'j ne plu mal'ŝpar'as si'a'n temp'o'n por ir'i al balot'ej'o, ĉar ili sci'as, aŭ opini'as sci'i, ke la demokrati'o est'as nur tromp'ŝajn'ig'o, ke ĉiu'j politik'ist'o'j est'as korupt'it'a'j, kaj tiel plu.
Bedaŭr'ind'e, ili prav'as, almenaŭ cert'a'grad'e.
Krom'e, la rus'o'j, simil'e al hom'o'j en ali'a'j land'o'j, entuziasm'iĝ'as pri konspir'o'teori'o'j.
Bedaŭr'ind'e, mult'a'j el tiu'j teori'o'j, eĉ kelk'a'j plej strang'a'j, en'hav'as kern'o'n de ver'o.
Ne esper'u trov'i en la libr'o de Kalle Kniivilä ĝis'fund'a'n analiz'o'n, kaj cert'e ne atend'u de li solv'o'propon'o'j'n.
Li est'as ĵurnal'ist'o kaj verk'as ĵurnal'ist'e, cit'ant'e hom'o'j'n, per'ant'e si'a'j'n impres'o'j'n (inter'ali'e pri si'a vizit'o al moskv'o en 1991, long'e antaŭ ol Putin ek'reg'is ).
Sed li far'as tio'n tre bon'e, kaj la libr'o est'as tre leg'ind'a, ankaŭ kiel ekzempl'o de mal'oft'a ĝenr'o en esperant'o : ne'fikci'a libr'o pri aktual'a tem'o.
Mi ricev'is la libr'o'n por recenz'o kaj paper'e kaj kiel bit'libr'o'n.
Mi konsult'is ambaŭ, sed komenc'is per tra'leg'o de la bit'libr'o.
Ĉar la libr'o hav'as nek bild'o'j'n nek grafik'aĵ'o'j'n, kaj ne est'as komplik'a'j kruc'referenc'o'j, ĝi est'as tre oportun'e konsum'ebl'a kiel bit'libr'o.
Edmund Grimley Evans

Cent fabel'o'j

La en'tomb'ig'o est'is long'a kaj pro tio iom'et'e lac'ig'a.
La pastr'o parol'is long'e, konstant'e li ripet'is si'n mem.
Kvazaŭ li ne pov'us trov'i la fin'o'n de si'a predik'o.
Ĉiu'j ek'spir'is, aŭd'ant'e la de'long'e atend'at'a'n „am'e'n ”.
Eĉ la vidv'in'o jam ne plu hav'is larm'o'j'n, nur konstant'e ŝi viŝ'is si'a'j'n okul'o'j'n per blank'a naz'tuk'o kun nigr'a rand'o.
La poŝt'ist'a ĥor'o kant'is la kutim'a'n kant'o'n, kaj fin'e ek'ir'is la grand'a hom'grup'o supr'e'n, al la tomb'o de la mal'jun'a poŝt'ist'o, kiu trov'iĝ'is ĝust'e sur la pint'o de la mont'a tomb'ej'o.
La supr'e'n'ir'ad'o est'is eg'e mal'rapid'a, ĉar mult'a'j mal'jun'ul'o'j al'ven'is por akompan'i la last'a'n foj'o'n la mal'jun'a'n poŝt'ist'o'n.
Pro tiu mal'rapid'ec'o ĉiu'j hav'is sufiĉ'a'n temp'o'n al'rigard'i la tomb'o'j'n preter'pasat'a'j'n kaj kontrol'i, ĉu est'as iu ne'pri'zorg'at'a tomb'o sen flor'o'j.
Tuj ek'is klaĉ'o, kiam oni trov'is simil'a'n tomb'o'n !
Ĉiu'j hav'is mal'bon'a'n opini'o'n pri vidv'in'o ne'pri'zorg'ant'a la edz'a'n tomb'o'n : tio signif'as, aŭ ke ŝi forges'is la mort'int'a'n edz'o'n, aŭ hav'as nov'a'n am'ant'o'n, aŭ tro pigr'as.
Sam'e mal'bon'e oni taks'is ankaŭ vidv'in'o'j'n, kiu'j tro pomp'e ornam'as aŭ per tro mult'a'j flor'o'j plen'ŝut'as la tomb'o'j'n.
Sever'e juĝ'as la vilaĝ'o !
Ek'pluv'is.
Komenc'e nur pluv'et'is, sed ĝis la funebr'a vic'o ating'is la mont'o'pint'o'n, eĉ tiu'j mal'sek'iĝ'is, kiu'j hazard'e hav'is ombrel'o'n.
Kun la pluv'o ankaŭ vent'aĉ'o al'blov'is, kaj la ombrel'o'j iĝ'is sen'util'a'j, la vent'eg'o el'ŝir'is ili'n de la man'o'j.
La hom'o'j ĉirkaŭ'star'is la tomb'o'n.
Nun ankaŭ la ĝis'haŭt'e mal'sek'iĝ'int'a pastr'o ek'kompren'is, ke ne oportun'as long'a parol'ad'o.
Surpriz'e, je ĉies ĝoj'o, li galop'rapid'e fin'is la preĝ'o'n.
Ĉiu'j for'rapid'is, ja la tempest'o iĝ'is pli kaj pli ne'el'ten'ebl'a.
La vidv'in'o dir'is al la tomb'o'fos'ist'o'j, ke ankaŭ ili ir'u hejm'e'n ; nur post la ŝtorm'o ili fin'u la en'tomb'ig'o'n.
La hom'o'j eg'e mal'facil'e descend'is ; la kot'o far'is la krut'a'n dekliv'o'n glit'ig'a.
Ili apog'iĝ'is unu al la ali'a, prov'ant'e si'n help'i reciprok'e.
Kiam unu'a hom'o glit'fal'is ter'e'n, tiam komenc'iĝ'is la katastrof'o.
Tio iel simil'is la situaci'o'n, kiam sur glaci'a aŭt'o'ŝose'o unu aŭt'o'mobil'o brems'at'e ek'glit'as kaj kruc'e halt'as mez'e de la voj'o.
Sub bat'ant'a pluv'eg'o kaj furioz'a vent'eg'o la hom'o'j, unu post la ali'a, fal'stern'iĝ'is sur la ŝlim'o'n.
Ne nur mal'sek'a'j ili est'is, sed jam tut'e en'kot'ig'it'a'j.
Kaj ne nur ili'a'j vest'aĵ'o'j !
Kot'a'j est'is ĉies har'o'j, pied'o'j, vizaĝ'o'j, kaj la man'o'j perd'is ĉi'a'n util'o'n : glit'ant'e sur akv'o kaj ŝlim'o ili ne plu kapabl'is al'kroĉ'iĝ'i al io ajn.
Van'e la hom'o'j prov'is liber'iĝ'i de tiu situaci'o.
Sen'pov'e ili barakt'is kun'prem'iĝ'ant'e.
Dum'e la aer'o mal'varm'iĝ'is kaj la hom'grup'o, kiel best'o'j en frost'o, ek'simil'is mal'feliĉ'a'n brut'amas'o'n.
Ankaŭ du infan'o'j, parenc'o'j de la mal'jun'a poŝt'ist'o, ĉe'est'is la en'tomb'ig'o'n.
Kutim'e la infan'o'j ne part'o'pren'as en'tomb'ig'o'j'n, sed tiu'n tag'o'n ili nepr'e vol'is ven'i.
La mal'jun'ul'o ĉiam don'is al ili bombon'o'n, kiam ili renkont'is li'n sur'strat'e, pro tio ili tre am'is li'n.
Nun, inter la kot'a hom'amas'o, ankaŭ ili kuŝ'is, kaj kun tim'o ili prov'is rest'i ĉe la patr'in'o, kiu mem prov'is gard'i ili'n kontraŭ la furioz'ant'a'j natur'element'o'j.
Van'a'j prov'o'j.
Tamen la fakt'o, ke ili kuŝ'as apud'e, iom'et'e facil'ig'is la preskaŭ ne'el'ten'ebl'a'n situaci'o'n.
La pastr'o, alt'a, mal'dik'a vir'o, kuŝ'is inter si'a'j eklezi'an'o'j kaj sent'is, ke la cirkonstanc'o'j est'as ver'e ne'dec'a'j kaj humil'ig'a'j.
Do li prov'is lev'iĝ'i.
Eg'e mal'facil'e li sukces'is moment'o'n ek'star'i, sed tuj post'e li de'nov'e ek'glit'is kaj kun grand'a bru'o re'plonĝ'is en la kot'o'n.
La afer'o iĝ'is tragik'komik'a.
Ĝust'e tial ĝi hav'ig'is al unu el la infan'o'j ne'rezist'ebl'a'n motiv'o'n por ek'rid'i.
Li'a patr'in'o prov'is admon'i li'n, sed jam la ali'a infan'o si'a'vic'e ek'rid'is, kaj la patr'in'o mem, rimark'int'e la humur'a'n flank'o'n de la afer'o, ne pov'is re'ten'i si'n, kaj si'a'vic'e laŭt'e ek'rid'is.
Fin'e ankaŭ la pastr'o, kaj eĉ la trist'a vidv'in'o rid'is kaj rid'is, kaj la tut'a hom'amas'o ne plu est'is sku'at'a nur de pluv'eg'o kaj vent'aĉ'o, sed ankaŭ de ne'brems'ebl'a komun'a rid'eg'ad'o, kiu per si mem hav'ig'us al ĉiu'j agrabl'a'n varm'o'sent'o'n.
La rid'o ja simil'as al plor'o.
Fakt'e post ne'long'e la vidv'in'o jam ne rid'is, sed plor'is.
Tamen, neniu tio'n rimark'is.
La event'o ĉiz'iĝ'is en ĉies mens'o.
Ek'de tiam la vilaĝ'an'o'j ĉiam memor'is pri la en'tomb'ig'o de la mal'jun'a poŝt'ist'o, kvazaŭ tiu tag'o sign'us por ili la komenc'o'n de nov'a era'o.
Menci'ant'e io'n ajn, ili dir'is : „antaŭ la en'tomb'ig'o ”, aŭ „post la en'tomb'ig'o ”.
Ne'klar'ig'ebl'e la inter'rilat'o'j en tiu hom'grup'o tut'e ŝanĝ'iĝ'is.
Ili iĝ'is kvazaŭ parenc'o'j.
Ne plu okaz'is kverel'o'j inter ili.
Ne'vid'ebl'a faden'o inter'lig'is ili'n.
Pli volont'e ili al'parol'is kaj help'is unu la ali'a'n ol ali'ul'o'j'n, kiu'j ne ĉe'est'is la fam'a'n en'tomb'ig'o'n.
La pastr'o mem sent'is, ke tiu'j hom'o'j de la komun'a en'kot'iĝ'o kaj de la korus'a rid'eg'ad'o iĝ'is iom'et'e pli kar'a'j por li.
La mal'jun'a vidv'in'o ne mir'is, sed feliĉ'e konstat'is, ke ŝi iĝ'is kvazaŭ ĉies av'in'o.
Ŝi kaj la mal'jun'a poŝt'ist'o ne hav'is infan'o'j'n, sed ambaŭ tre ŝat'is la ge'knab'o'j'n de la najbar'o'j.
Nun ne nur la najbar'a'j infan'o'j vizit'is ŝi'n, sed ankaŭ ali'a'j.
Kaj ne nur infan'o'j ven'is.
Ne pas'is tag'o sen vizit'ant'o.
Ĉiu'j diskut'is kun ŝi, pet'is konsil'o'j'n, kor'e help'is ŝi'n.
La infan'o'j feliĉ'e aŭskult'is ŝi'a'j'n fabel'o'j'n.
Unu'e ŝi rakont'is la jam kon'at'a'j'n fabel'o'j'n, sed post'e nask'iĝ'is nov'a'j fabel'o'j, de ŝi mem el'pens'it'a'j.
Somer'e en ŝi'a ĝarden'et'o ar'iĝ'is infan'grup'o por aŭskult'i la nov'a'j'n, kurioz'a'j'n fabel'o'j'n.
Vintr'e ne est'is sufiĉ'e grand'a ŝi'a et'a loĝ'ej'o.
Tiom pli, ĉar jam ne nur infan'o'j ven'is aŭskult'i, sed pli kaj pli mult'a'j plen'kresk'ul'o'j.
Foj'e vizit'is ŝi'n la pastr'o.
Li aŭskult'is, kaj tuj post'e li konsil'is al la mal'jun'ul'in'o, ke ŝi sur'paper'ig'u la bel'a'j'n rakont'o'j'n.
La vidv'in'o dir'is, ke ŝi ne kapabl'as tio'n far'i.
Tiam la pastr'o pet'is la infan'o'j'n, ke ili trans'skrib'u la aŭskult'it'a'j'n fabel'o'j'n.
Tiel okaz'is.
La av'in'o fabel'ad'is, la infan'o'j skrib'ad'is, la pastr'o zorg'e kolekt'is la plej bel'a'j'n rakont'o'j'n.
Je la fin'o li sekret'e pres'ig'is la tut'a'n kolekt'o'n.
Grand'eg'a est'is ĉies surpriz'o, kiam publik'e aper'is la bel'a fabel'libr'o.
La titol'o est'is simpl'a : cent nov'a'j fabel'o'j.
La av'in'o ne kred'is al si'a'j okul'o'j, kiam la pastr'o al'port'is al ŝi la bel'e bind'it'a'n volum'o'n.
La tut'a vilaĝ'o feliĉ'is kaj fier'is pro tio, ne forges'ant'e, ke tio'n oni ŝuld'as al la fam'a en'tomb'ig'o de la mal'jun'a poŝt'ist'o.
La fabel'libr'o rapid'e el'ĉerp'iĝ'is, oni dev'is ĝi'n re'el'don'i.
Post'e ĝi est'is traduk'it'a en kelk'dek lingv'o'j'n, kaj en la inter'naci'a'n, kaj ating'is mond'fam'o'n.
La mal'jun'a poŝt'ist'o rid'et'is inter la anĝel'o'j kaj modest'e dank'is ili'a'j'n gratul'vort'o'j'n.
Juli'a Sigmond