Artikol'o'j el Monat'o : elektron'ik'a versi'o 2015 - Verk'is divers'a'j aŭtor'o'j


En'hav'o


Turism'o

LITOVI'O

Regn'estr'a Palac'o en Vilnius'o

La komenc'o de la litov'a prezid'ant'ec'o de la Konsili'o de EU en juli'o koincid'is kun la inaŭgur'o de la ĵus re'konstru'it'a Regn'estr'a Palac'o en Vilnius'o. Oni esper'as, ke la palac'o'n vizit'os alt'rang'ul'o'j el Brusel'o kaj konvink'iĝ'os, ke la EU -prezid'ant'a land'o hav'as glor'a'n pas'int'ec'o'n.

Ide'o pri la re'konstru'o

Antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j en la ĉef'urb'a centr'o apud la katedral'o est'is park'o kun mal'jun'a'j arb'o'j. Tamen lig'e kun la naci'a ident'ec'o ŝtat'estr'o'j komenc'is parol'i, ke ind'us re'konstru'i la iam'a'n Mal'supr'a'n Kastel'o'n kiel simbol'o'n de la litov'a ŝtat'ec'o. Algirdas Brazauskas, eks'a prezid'ant'o de Litovi'o, dir'is, ke la re'konstru'o de la Regn'estr'a Palac'o est'us pruv'o de mult'jar'a ŝtat'ec'o, riĉ'a histori'o kaj de litov'a kaj eŭrop'a kultur'a hered'aĵ'o, atest'ant'a'j pri plen'rajt'a an'ec'o de la land'o en Eŭrop'o, al kiu la litov'o'j re'ven'is post long'a for'est'o.

La ide'o pri la re'konstru'o ek'est'is en la jar'o 1983. Esplor'int'e grand'eg'a'n histori'a'n are'o'n, arkeolog'o'j trov'is eg'e mult'a'j'n valor'aĵ'o'j'n, mal'kovr'is fundament'o'j'n de histori'a'j konstru'aĵ'o'j. Oni star'ig'is demand'o'n pri la mal'kovr'it'a'j rest'aĵ'o'j en la palac'o – ĉu re'konstru'i aŭ sur'ŝut'i ili'n per grund'o. La parlament'o aprob'is la re'konstru'o'n en 2000, kiam, post arkeologi'a'j esplor'o'j de la histori'a lok'o, oni akcept'is leĝ'o'n pri la re'nov'ig'o de la Regn'estr'a Palac'o de la Litov'a Grand'a Duk'land'o. La fin'o'n de la re'konstru'a'j labor'o'j oni antaŭ'vid'is en la jar'o 2009, kiam Litovi'o omaĝ'is si'a'n jar'mil'o'n. Tamen pro mank'o de mon'o kaj divers'a'j diskut'o'j la re'konstru'o est'is prokrast'it'a.

Oni konstat'is, ke 80 % de la litov'o'j apog'as la ide'o'n pri la re'konstru'o de la palac'o kiel simbol'o de ŝtat'potenc'o kaj nur 11 % konsider'as ĝi'n kiel font'o'n de korupt'o kaj van'a'j el'spez'o'j.

La palac'o

La nun'a Regn'estr'a Palac'o iam est'is part'o de la kompleks'o de la Mal'supr'a Kastel'o – rezid'ej'o de litov'a'j grand'duk'o'j. Ĉi tie la grand'duk'o'j rezid'is jam ek'de la fin'o de la 13 a jar'cent'o kaj reg'is la grand'a'n land'o'n. En la palac'o est'is redakt'at'a'j la plej grav'a'j jur'dokument'o'j de la Litov'a Grand'a Duk'land'o, la tiel nom'at'a'j Litov'a'j Statut'o'j. Ĉi tie est'is la land'a trezor'ej'o, riĉ'a bibliotek'o kaj kolekt'o'j de arm'il'o'j, bild'o'j, juvel'o'j kaj gobelin'o'j. Dum kelk'a'j jar'cent'o'j tiu konstru'aĵ'o est'is la centr'o de la ŝtat'a politik'o, administr'ad'o, kultur'o kaj art'o. Ĉi tie oni akcept'is diplomat'o'j'n de ali'a'j land'o'j kaj pri'diskut'is grav'a'j'n afer'o'j'n de la eŭrop'a region'o.

La Regn'estr'a'n Palac'o'n en renesanc'a stil'o, situ'ant'a'n apud la kastel'a mont'o, konstru'ig'is Sigismond'o Aŭgust'o de Pol'land'o kaj Litovi'o. Li est'is de 1548 ĝis si'a mort'o (1572) reĝ'o de Pol'land'o kaj ek'de 1529 grand'duk'o de Litovi'o. Dum li'a reg'ad'o Pol'land'o kaj Litovi'o, kiu'j ĝis tiam est'is kun'lig'it'a'j en uni'o, fond'is komun'a'n ŝtat'o'n Pol'land'o-Litovi'o rezult'e de la Lublina Uni'o (1569). La palac'o'n de la litov'a'j grand'duk'o'j oni detru'is en 1799-1801 laŭ decid'o de la administraci'o de la Rus'a Imperi'o.

Reprezent'ej'o kaj muze'o

La re'konstru'it'a'n Regn'estr'a'n Palac'o'n oni mal'ferm'is ankoraŭ ne fin'aranĝ'it'a – ĝi'a'j ekspozici'o'j ankoraŭ ne okup'as la tut'a'n publik'a'n are'o'n de 5000 m 2. Tamen ili jam ebl'ig'as kon'at'iĝ'i kun la potenc'o de la litov'a'j regn'estr'o'j kaj ili'a ekster'ordinar'a luks'o.

Vydas Dolinskas, direktor'o de la Regn'estr'a Palac'o, atent'ig'is, ke mult'a'j riproĉ'o'j ven'is pro la mal'observ'o de arkitektur'a aŭtentik'ec'o. Li konsent'is, ke hodiaŭ la Regn'estr'a Palac'o ne aspekt'as ĝust'e tiel, kiel antaŭ plur'a'j jar'cent'o'j. Tamen li argument'is, ke ankaŭ la fru'gotik'a katedral'o de Kolonj'o ne est'as tut'e aŭtentik'a konstru'aĵ'o.

Arkitekt'o'j klopod'is zorg'em'e analiz'i la histori'a'j'n material'o'j'n kaj help'e de ili re'konstru'i ne nur la palac'a'n fasad'o'n, sed ankaŭ la intern'o'n. Lig'e kun la re'konstru'o ili vizit'is plur'a'j'n reprezent'a'j'n palac'o'j'n de Eŭrop'o kun en'e funkci'ant'a'j muze'o'j.

Vizit'ant'o'j de la muze'o hodiaŭ mal'kovr'as la epok'o'n de politik'a potenc'o de la iam'a Litov'a Grand'a Duk'land'o, unu el la plej grand'a'j kaj potenc'a'j ŝtat'o'j de Eŭrop'o. Forn'o'j, kamen'o'j, arm'il'o'j, pentr'aĵ'o'j prezent'as la luks'o'n de la litov'a nobel'ar'o.

LAST


La re'konstru'it'a Regn'estr'a Palac'o. Fot'o: LAST


Rest'aĵ'o'j de la palac'a'j mur'o'j. Fot'o: LAST


Palac'a salon'o. Fot'o: LAST

Vizit'o al <mark>Zaozhuang</mark>

Turism'o

ĈINI'O

Vizit'o al Zaozhuang

La urb'o Zaozhuang situ'as en la orient'a Ĉini'o mez'e de la rapid'a fer'voj'lini'o de Pekin'o al Ŝanhaj'o, nord'e de la Grand'a kanal'o Beijing - Hangzhou. Ĝi est'as la sud'a urb'o de la ŝandong'a provinc'o. Zaozhuang hav'as 3 729 300 loĝ'ant'o'j'n. Histori'e, antaŭ la Qin -dinasti'o ĝi est'is region'o kun sep land'o'j. Tia'j region'o'j en Ĉini'o est'as nur du.

Laŭ'legend'e la urb'o far'iĝ'is intern'a bien'o de la imperi'estr'o Yan, unu el la du fond'int'o'j de la ĉin'a naci'o. Nun ĉin'o'j oft'e dir'as: „Ni est'as la id'o'j de Yan kaj Huang ”. Ĉi tie tem'as pri la imperi'estr'o Yan, kiu viv'is antaŭ 5500—6000 jar'o'j. Tamen tiam en la bien'o oni plant'is mult'a'j'n jujub-arb'o'j'n kaj pro tio oni nom'is ĝi'n Jujub'a. La ĉin'a vort'o „jujub'o” est'as Zao kaj „bien'o” – Zhuang . Pro tio ĉin'o'j nom'as la urb'o'n Zaozhuang.

La urb'o trov'iĝ'as en la trans'ir'a region'o de la ĉe'mar'a orient'a part'o al la intern'a okcident'a part'o de la land'o tiel, ke ĝi'a'j klimat'kondiĉ'o'j est'as pli bon'a'j – kun sufiĉ'a sun'radi'ad'o, pluv'o'j kaj klar'a'j kvar sezon'o'j.

En Zaozhuang nask'iĝ'is la grand'a antikv'a filozof'o Mozi'o, kiu pled'is por la ide'o pri hom'ar'a harmoni'o kaj, simil'e al Konfuce'o, kre'is si'a'n skol'o'n. Oni pov'as leg'i pri li'a'j ide'o'j kaj el'star'a'j ating'o'j en la libr'o Mozi'o.

Krom Xi Zhongo kaj Mozi'o en la urb'o nask'iĝ'is ankaŭ ali'a'j fam'ul'o'j: ekzempl'e Lu Ban, la fond'int'o de lign'o'komerc'ad'o en la ĉin'a histori'o. Li viv'is en la sam'a period'o kiel Mozi'o kaj kre'is seg'il'o'n por lign'ist'o'j.

Printemp'e 1938 okaz'is la kampanj'o de ĉin'a arme'o kontraŭ japan'a'j milit'ist'o'j en la distrikt'o Ta'i Erzhuang. Ambaŭ milit'ant'a'j flank'o'j hav'is pli ol kelk'a'j'n dek'mil'o'j'n da soldat'o'j. Post preskaŭ du'on'monat'a'j batal'o'j la ĉin'a arme'o fin'fin'e venk'is.

En la nov'a epok'o oni konstru'is nov'a'n kaj modern'a'n urb'o'centr'o'n en la distrikt'o Xuecheng. Nun ĝi modern'iĝ'as kaj inter'naci'iĝ'as. Per'e de la rapid'a fer'voj'o oni pov'as ating'i Zaozhuang de Pekin'o en nur 2 hor'o'j kaj 20 minut'o'j.

Vid'ind'aĵ'o'j

En Zaozhuang est'as kelk'a'j grav'a'j vid'ind'aĵ'o'j, iu'j el kiu'j est'as histori'a'j, kaj ali'a'j geografi'a'j.

La Xigong -mont'o est'as la lok'o, kie la invent'int'o de la ĉar'o Xi Zhongo nask'iĝ'is, viv'is kaj invent'is la unu'a'n ĉeval'ĉar'o'n. Nun sur la mont'o trov'iĝ'as li'a tomb'o, kaj tie oni konstru'is templ'o'n omaĝ'e al li.

Ĉiu'jar'e oni okaz'ig'as konkurs'o'n pri aŭt'o'j en la distrikt'o Xuecheng, kie ek'est'is la unu'a ĉeval'ĉar'o en la mond'o.

Zaozhuang posed'as sol'ec'a'n mont'o'n, Bao Du Gu. Gu en la ĉin'a lingv'o signif'as „grand'a ŝton'mont'o kun alt'a kaj rok'a ĉirkaŭ'aĵ'o”. Ĝi alt'as 584 m super la mar'nivel'o kaj en ĝi trov'iĝ'as grot'o nom'at'a 18- arhata grot'o. En ĉi-last'a est'as divers'form'a'j arhatoj *, gravur'it'a'j en ĉirkaŭ'a'j ŝton'mur'o'j. Nun la mont'o Bao Du Gu est'as ŝtat'a arb'ar'a natur'park'o.

Antaŭ 400 jar'o'j en la urb'o okaz'is grand'a ter'trem'o. Pro tio la mont'o Xiong -er (orel'o de urs'o) fend'iĝ'is en du part'o'j'n kaj tie est'as grand'a fend'oval'o el kelk'cent metr'o'j. Tie est'as geologi'a natur'park'o.

En Zaozhuang trov'iĝ'as la plej grand'a granat'a plant'ej'o, kiu okup'as are'o'n de pli ol 79 920 000 m 2. Antaŭ pli ol 2000 jar'o'j Kuang Hengo, ĉef'ministr'o de la Okcident'a Han-dinasti'o, kun'port'is la granat'a'j'n sem'o'j'n al si'a hejm'lok'o Zaozhuang kaj post'e oni komenc'is tie plant'i ili'n. Nun en la plant'ej'o kresk'as divers'speci'a'j granat'o'j.

Nun'temp'e oni re'konstru'as la antikv'a'n urb'o'n en la distrikt'o Ta'i Erzhuang. Tie rest'as part'o de la antikv'a Grand'a kanal'o Beijing - Hangzhou, kiu est'as nom'at'a „Viv'ant'a kanal'o” far'e de la Mond'a Turism'a Organiz'aĵ'o. Post Varsovi'o, Pompej'o kaj Li Jiango, Ta'i Erzhuang iĝ'os la kvar'a re'konstru'it'a antikv'a urb'o en la mond'o.

Kompren'ebl'e, por esperant'ist'o'j grav'a vid'ind'aĵ'o en Zaozhuang est'as la Esperant'a Muze'o, kiu trov'iĝ'as sur are'o de 680 m 2 en la Universitat'o Zaozhuango. Ĝi est'as unik'a en Azi'o.

HOIKSO
* Arhato : Sankt'ul'o sen'iĝ'int'a je pasi'o'j kaj iluzi'o'j, ne plu sub'met'it'a al karm'o (ReV'o).


La mont'o Bao Du Gu.


Granat'a plant'ej'o.


Mal'nov'a loĝ'ej'o de Mozi'o.


Memordomo de Mozi'o.


Esperant'a muze'o.


Ta'i Erzhuang.


La mont'o Xigong.


Xiong -er-mont'o.


Zaozhuang.

Rond'vojaĝ'i trajn'e

IRLAND'O

Rond'vojaĝ'i trajn'e

Antaŭ ne'long'e mi leg'is roman'o'n de la german'a verk'ist'o Sten Nadolny. Ĝi'a titol'o est'as Netzkarte , kio signif'as „tut'ret'a bilet'o”. La roman'o tem'as pri rond'vojaĝ'o, kiu'n far'is jun'a vir'o tra la tut'a fer'voj'a sistem'o de Germani'o. Sur'voj'e li pli bon'e kon'at'iĝ'as kun si'a land'o kaj renkont'as divers'a'j'n person'o'j'n – precip'e jun'a'j'n vir'in'o'j'n, kiu'j'n li cel'as.

Ĉar mi est'as ne plu jun'a, sed feliĉ'e edz'iĝ'int'a vir'o kun plen'kresk'int'a famili'o, mi ne serĉ'as jun'a'j'n, nek eĉ mal'pli jun'a'j'n vir'in'o'j'n. Tamen post fin'leg'ad'o de la libr'o de Nadolny mi decid'is, ke est'us interes'e far'i rond'vojaĝ'o'n tra la fer'voj'a ret'o de Irland'o – la land'o, en kiu mi loĝ'as. Kvankam mi sufiĉ'e vojaĝ'is dum mi'a viv'o, mi konstat'is, ke est'as region'o'j de la Verd'a Insul'o, kiu'j'n mi neniam vizit'is, do ili est'as al mi tut'e ne'kon'at'a'j. Mi'a edz'in'o jam kon'as preskaŭ ĉiu'j'n part'o'j'n de Irland'o, ĉar ŝi plur'foj'e part'o'pren'is arkeologi'a'j'n, geologi'a'j'n kaj turism'a'j'n ekskurs'o'j'n en la plej for'a'j distrikt'o'j. Mi ne part'o'pren'is, ĉar mi'a'j interes'o'j est'as mal'pli scienc'a'j kaj mi mal'ŝat'as grup'a'n turism'o'n.

Tamen rond'vojaĝ'o tra la tut'a fer'voj'a ret'o ŝajn'is al mi al'log'a ide'o. Do mi decid'is imit'i la ĉef'rol'ul'o'n de la menci'it'a roman'o, aĉet'ant'e tut'ret'a'n bilet'o'n por vetur'i ne tra Germani'o, sed tra Irland'o. Mi mal'kovr'is, ke tio est'as mal'pli facil'a ol en la hejm'land'o de Nadolny. Tut'e simil'a bilet'o ne est'as aĉet'ebl'a ĉe la irland'a fer'voj'a instanc'o, sed iom mal'pli komplik'a afer'o est'as la tiel nom'at'a esplor'bilet'o, kiu ebl'ig'as, ke oni vetur'u al grand'a part'o de la insul'o, kvankam kelk'a'j region'o'j est'as apenaŭ ating'ebl'a'j sen aŭt'o.

Unu'a etap'o: Monastarevin – Dublin'o

La komenc'o de mi'a rond'vojaĝ'o ne ŝajn'is tre promes'plen'a. Mi decid'is ek'i en la urb'o Monasterevin (gael'e: Mainistir Eimhin , „monaĥ'ej'o de la sankt'ul'o Evin ”) en la graf'land'o Kildare ( Cill Dara ). Ĝi situ'as je 23 km de Dublin'o sur la ŝose'o R 445 kaj est'as ne special'e interes'a sed agrabl'a urb'et'o sur la bord'o'j de la river'o Barrow kaj de la Grand'a Kanal'o. Pro la nombr'o da pont'o'j sur ĝi'a'j akv'o'voj'o'j, Monasterevin est'as iom pretend'em'e kon'at'a kiel „Veneci'o de Irland'o”. Ĝi'a staci'dom'o datum'as de la jar'o 1847, kiam la urb'o est'is fer'voj'e lig'it'a al la ĉef'urb'o. Sed en la 20 a jar'cent'o, kiam la tut'a fer'voj'a ret'o est'is drast'e redukt'it'a, ĝi ferm'iĝ'is. Dum la mal'long'a prosper'a period'o post la al'iĝ'o de Irland'o al Eŭrop'a Komun'um'o (nun EU), la staci'dom'o est'is re'konstru'it'a kaj re'mal'ferm'it'a, ebl'ig'ant'e pendol'vetur'ad'o'n inter Monasterevin kaj Dublin al labor'ant'o'j en la ĉef'urb'o.

Bedaŭr'ind'e mal'mult'a'j trajn'o'j halt'as en Monasterevin. Mi intenc'is tie komenc'i mi'a'n vojaĝ'o'n iu'n somer'a'n dimanĉ'o'n, sed dimanĉ'e ne ebl'as. Pro tio mi dev'is vetur'i lund'e al Dublin'o kaj ek'i tie.

La hodiaŭ'a Irland'o ne est'as ideal'a land'o por fer'voj'a turism'o. En la 19 a jar'cent'o, kiam la land'o est'is reg'at'a de la brit'a reĝ'in'o Viktori'a, est'is konstru'it'a ret'a sistem'o, kiu ampleks'is la tut'a'n insul'o'n. Nun est'as nur magr'a skelet'o de tiu fer'voj'a ret'o, kaj grand'a'j part'o'j de la insul'o ne est'as fer'voj'e ating'ebl'a'j. En la nord-okcident'a graf'land'o Donegal tut'e mank'as fer'voj'o. Do sen aŭt'o oni apenaŭ pov'as turism'i tie'n aŭ tie'n.

Du'a etap'o: Baile Atha Cliath (Dublin'o) – Belfast'o

La post'a'n lund'o'n mi vetur'is per la unu'a maten'a trajn'o al Heuston, la ĉef'a dublin'a staci'dom'o por vojaĝ'i sud'e'n kaj okcident'e'n. Ĝi est'as impon'a dom'o, konstru'it'a en la jar'o 1846. Por el'ir'i al la kaj'o, pasaĝer'o'j nun dev'as en'met'i si'a'n bilet'o'n en maŝin'o'n, kiu mal'ferm'as la el'ir'a'n du'on'pord'o'n. Tiu'j maŝin'o'j bon'e funkci'as en Connolly, la centr'a dublin'a staci'dom'o, sed plej oft'e fer'voj'a dung'it'o dev'as mal'ferm'i la el'ir'ej'o'n, kaj star'i apud la maŝin'o, kontrol'ant'e la bilet'o'j'n. Do la cel'o anstataŭ'i la staci'dom'a'n dung'it'o'n per aŭtomat'o ne pov'as est'i tut'e plen'um'at'a.

Hodiaŭ ĉiu'j entrepren'o'j, instanc'o'j kaj aŭtoritat'o'j en Irland'o (kiu est'is long'e post'rest'ant'a kompar'e kun ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j) decid'is, kiam ebl'e, mal'dung'i si'a'j'n labor'ul'o'j'n kaj instal'i aŭtomat'a'j'n maŝin'o'j'n. Kompren'ebl'e tiu ŝanĝ'o eĉ pli kresk'ig'as la nombr'o'n da sen'labor'ul'o'j kaj komplik'as la viv'o'n de la publik'o, kiu oft'e ne kapabl'as funkci'ig'i la maŝin'o'j'n kaj vol'as (kiel antaŭ'e) trakt'i person'e viv'ant'a'j'n hom'o'j'n.

Ĉi-foj'e la sistem'o funkci'is en Heuston, kaj mi pov'is el'ir'i kaj regal'i mi'n per kaf'o en unu el la staci'dom'a'j kaf'ej'o'j. Post'e mi neces'um'is. Laŭ mi'a spert'o la neces'ej'o'j en Heuston, kvankam ne special'e al'log'a'j kaj cert'e ne luks'a'j, est'as toler'ebl'a'j aŭ almenaŭ ne pli mal'bon'a'j ol en ali'a'j lok'o'j en Irland'o. Kompren'ebl'e pri la in'a'j neces'ej'o'j mi sci'as nenio'n. El'ir'ant'e el la neces'ej'o, mi aŭd'is konversaci'o'n inter du uson'an'in'o'j, kiu'j evident'e ankaŭ ĵus est'is klient'o'j de la lok'o (ne nom'at'a „neces'ej'o” en la uson'angl'a, sed powder room , „pudr'o'ĉambr'o” aŭ rest room , „ĉambr'o de ripoz'o”). Unu el la uson'an'in'o'j koment'is: „Tio est'as la last'a foj'o, kiam mi intenc'as vizit'i tri'a'mond'a'n land'o'n!”

La re'ag'o de tiu'j uson'an'in'o'j (supoz'ebl'e turist'in'o'j) memor'ig'as mi'n pri ali'a turist'o el Uson'o, kiu vol'is vizit'i la neces'ej'o'n, sed dev'is hezit'i pro la fakt'o, ke oft'e tiu'j lok'o'j est'as indik'it'a'j en la irland'a lingv'o: Fir (vir'o'j), kaj Mna (vir'in'o'j). La uson'an'o est'is inteligent'a vir'o kaj rezon'is: La logik'o de irland'an'o'j est'as mal'sam'a je tiu de ali'a'j popol'o'j. Do pro la fakt'o ke la vort'o Mna simil'as la angl'a'n Men (vir'o'j), kaj Fir komenc'iĝ'as per la liter'o F de Femal'a, kaj ĉar la irland'an'o kutim'e invers'ig'as ĉio'n, Fir dev'as signif'i „Vir'o'j”, kaj Mna cert'e signif'as „Vir'in'o'j”. Tiel rezon'ant'e, la uson'an'o sukces'is trov'i sen embaras'o la ĝust'a'n neces'ej'o'n.

Tri'a etap'o: Belfast'o – Derry

De la staci'dom'o Connolly (kie la el'ir'maŝin'o'j funkci'as), mi en'ir'is la nord-irland'a'n trajn'o'n. Iom nord'e de Dublin'o la fer'voj'a'j rel'o'j trans'pas'as mal'larĝ'a'n dig'voj'o'n, kiu lig'as ambaŭ bord'o'j'n de mar'a golf'o, preskaŭ don'ant'e la impres'o'n, ke la trajn'o vetur'as tra la akv'o. Ni ating'is Belfast'o'n sen problem'o, ĉar la atenc'o'j, kiu'j oft'e est'is spert'at'a'j dum la antaŭ'a teror'ism'a period'o, ne plu okaz'as (aŭ almenaŭ preskaŭ neniam). Kvankam ambaŭ nord-irland'a'j komun'um'o'j – respublik'ist'a kaj uni'ist'a aŭ katolik'a kaj protest'ant'a – ne reciprok'e am'as si'n, la politik'ist'o'j de ambaŭ frakci'o'j sukces'is kun'labor'i kaj pli-mal'pli akord'iĝ'i. Belfast'o special'e ne plaĉ'as al mi, sed ties magazen'o'j kaj restoraci'o'j est'as bon'a'j kaj mal'pli kost'a'j ol en Dublin'o. Krom'e la ekspozici'o pri la mal'bon'ŝanc'a vapor'ŝip'o „ Titanic ” (kiu est'is konstru'it'a en Belfast'o) est'as interes'a. Pli'e, la botanik'a ĝarden'o est'as bel'a, kvankam mi prefer'as la dublin'a'n. Do mi rest'is dum du nokt'o'j en la nord'a ĉef'urb'o.

Kvar'a etap'o: DerryDonegal

La fer'voj'a vojaĝ'o laŭ la nord-orient'a mar'bord'o de Nord'a Irland'o est'as tre bel'a, kaj valor'as vizit'o'n. La urb'o Derry (gael'e Doire), nom'at'a de la uni'ist'o'j Londonderry, est'as histori'riĉ'a urb'o, ĉirkaŭ'at'a de mez'epok'a'j mur'o'j. Bedaŭr'ind'e ŝajn'as, ke ankoraŭ reg'as sekt'ec'a suspekt'em'o kaj mal'am'o inter ambaŭ komun'um'o'j de loĝ'ant'o'j. Esper'ebl'e tiu situaci'o iom post iom pli'bon'iĝ'os.

La vizit'o al Derry plaĉ'is al mi, sed post'e mi re'foj'e renkont'is problem'o'j'n, kiam mi vol'is daŭr'ig'i mi'a'n rond'vojaĝ'o'n. De Derry en Nord'a Irland'o al Donegal en la respublik'o Irland'o, kiu'n la nord-irland'an'o'j (fakt'e la plej nord'a part'o de la insul'o!) nom'as „Sud'a Irland'o”, ne est'as fer'voj'a konekt'o, ĉar Derry est'as la last'a trajn'a halt'ej'o de la nord-irland'a fer'voj'a ret'o. Tre mal'volont'e, do, mi dev'is far'i la vetur'ad'o'n inter Derry kaj Donegal per bus'o – komplik'a, ted'a kaj long'a vojaĝ'o. Mi konstat'is, ke Donegal (gael'e: na nGall) est'as tip'a irland'a provinc'a urb'o, sekv'e ne special'e interes'a aŭ unik'a, kvankam ne mal'agrabl'a. Tamen la kamp'ar'a pejzaĝ'o de la graf'land'o Donegal hav'as apart'a'n sovaĝ'a'n bel'ec'o'n. Fakt'e ĝi est'as unu el la plej bel'a'j part'o'j de la insul'o.

Mi'a'j vojaĝ'a'j problem'o'j ne ĉes'is en Donegal. La nord-okcident'a angul'o de Irland'o est'as la plej mal'riĉ'a, neglekt'at'a kaj for'a region'o de la respublik'o. Tio est'as ne'klar'ig'ebl'a, ĉar oni pens'us, ke tiom impon'a distrikt'o al'log'as mult'eg'e da turist'o'j, en'land'a'j kaj ekster'land'a'j, kaj hav'as promes'plen'a'j'n ekonomi'a'j'n perspektiv'o'j'n. Ŝajn'e ek'de la fond'iĝ'o de respublik'o Irland'o, la altern'ant'a'j reg'ist'ar'o'j preskaŭ forges'is, ke ĝi ekzist'as. Donegal, kaj la tut'a okcident'a kaj sud-okcident'a region'o de Irland'o, est'as histori'e gael'e parol'ant'a zon'o. (La sol'a ver'e gael'a distrikt'o en orient'a Irland'o est'as la et'a lok'o Rathcairn, nord-okcident'e de Dublin'o.)

Kvin'a etap'o: Sligo ( Sligeach) – Galivo – Limerik'o

En Sligo re'komenc'iĝ'as la fer'voj'a lini'o. Post mal'long'a rest'ad'o en Sligo, ali'a tip'e irland'a kamp'ar'a urb'o, mi en'trajn'iĝ'is kaj vojaĝ'is ĝis Galivo (angl'e: Galway, gael'a: Gaillimh). Galivo est'as tre interes'a urb'o, oficial'e la ĉef'urb'o de Gaelio. Pro la universitat'o kaj pro ĝi'a'j mult'a'j al'log'aĵ'o'j (inkluziv'e de la proksim'a'j Ar'a'n-insul'o'j) ĝi hav'as tre jun'a'n loĝ'ant'ar'o'n kaj est'as vizit'at'a de mult'a'j turist'o'j. Ankaŭ Limerik'o merit'as vizit'o'n pro si'a impon'a situ'o apud la grand'a river'o Shannon kaj ĝi'a kastel'o.

Fin'a etap'o: Limerik'o – Dublin'o

Bedaŭr'ind'e en tiu okaz'o mi ne hav'is temp'o'n por ir'i al kelk'a'j ali'a'j tre interes'a'j urb'o'j, nom'e Cork (gael'e: Corcaigh), Waterford (gael'e: Port Láirge) kaj Wexford (gael'e: Loch Garman). Ebl'e en ali'a okaz'o mi pov'us daŭr'ig'i mi'a'n rond'vojaĝ'o'n. En ĉi tiu etap'o mi renkont'is plur'a'j'n fascin'a'j'n kun'pasaĝer'o'j'n, kiu'j inkluziv'is simpati'a'n kimr'a'lingv'a'n par'o'n (Kimri'o est'as princ'land'o en okcident'a Briti'o), R. O. – fi'fam'a'n, sed surpriz'e afabl'a'n kaj inteligent'a'n respublik'ist'a'n aktiv'ul'o'n kaj ĉarm'a'j'n turist'o'j'n el divers'a'j land'o'j.

Ven'ont'somer'e mi ver'ŝajn'e re'e aĉet'os esplor'bilet'o'n kaj vetur'os al urb'o'j kaj region'o'j, kiu'j'n mi ĉi-foj'e ne sukces'is vizit'i.

Albisturo KVINKE
Not'o de la ĉef'redaktor'o: la debat'o pri neces'ej'o-nom'o'j memor'ig'is mi'n pri mal'varm'eg'a, januar'o-maten'o en Nov-Jork'o, apud la river'o, kiam mi serĉ'is publik'a'n neces'ej'o'n. Mi preter'pas'is, kun kresk'ant'a urĝ'o, divers'a'j'n t. n. komfort-staci'o'j'n (uson'e: comfort station ), ĝis fal'is la groŝ'o kaj mi konstat'is, ke ĝust'e tia'n komfort'o'n mi bezon'is. Ĉu komun'a'j lingv'o'j, la uson'a kaj la angl'a? Ba!
Alp'a kaban'o Albert <mark>Heim</mark>

SVIS'LAND'O

Alp'a kaban'o Albert Heim

La kaban'o Albert Heim trov'iĝ'as je alt'ec'o de 2543  m ĉe la pied'o de la mont'o'pint'o Galenstock (3586  m) en la svis'a'j Alp'o'j. Ĉirkaŭ'it'a de la mont'ar'o kaj dron'int'a en la silent'o de natur'o, ĝi dispon'ig'as loĝ'ebl'ec'o'n por 80 person'o'j, hejm'ec'a'n manĝ'o'ĉambr'o'n, hel'a'j'n kaj am'o'plen'e aranĝ'it'a'j'n dorm'ej'o'j'n. La alp'a kaban'o est'as bon'e proviz'at'a kaj taŭg'as por famili'o'j kun infan'o'j. Ĝi bel'e situ'as sur rok'blok'eg'o kaj bon'e vid'ebl'as de mal'proksim'e.

La situ'o konven'as al famili'o'j ĉef'e pro la fakt'o, ke la voj'o de Tiefenbach ĝis la alp'a kaban'o est'as tre facil'a kaj pied'ir'ebl'a en ĉirkaŭ 1 hor'o kaj du'on'o. Post la al'ven'o tie'n ebl'as aŭ rest'ad'i en la ĉirkaŭ'aĵ'o, aŭ far'i mal'long'a'n pied'ekskurs'o'n al mont'o'pint'o Schafberg (proksim'um'a daŭr'o: 30 minut'o'j). Schafberg propon'as bel'eg'a'n panoram'o'n al la Urs'er'e'n-val'o kaj al la ski'teren'o'j ĉe Nätschen - Gütsch, Gemsstock kaj Winterhorn.

La apud'a ĉirkaŭ'aĵ'o inklin'ig'as al rest'ad'o. Oni bezon'as pied'e proksim'um'e 30 minut'o'j'n de la kaban'o ĝis la glaĉer'o'lang'o de Tiefengletscher. Mal'supr'e de la kaban'o la infan'o'j kun'e kun la ge'patr'o'j pov'as sen'problem'e rest'ad'i kaj lud'i.

Pied'marŝ'ad'o

La mir'ind'e bel'a ĉirkaŭ'aĵ'o de la alp'a kaban'o Albert Heim ebl'ig'as pied'ekskurs'o'j'n ankaŭ al ali'a'j mont'o'pint'o'j. El ili sen'dub'e el'star'as la supr'e'n'ir'o al mont'o'pint'o Galenstock. Sur ĝi la migr'ant'o'j ĝu'as ne'forges'ebl'a'n tra'viv'aĵ'o'n mez'e de spir-re'ten'a pejzaĝ'o.

Apart'e bel'eg'a promen'ad'o kun vid'o al la Urs'er'e'n-val'o ebl'as laŭ la alt'mont'ar'a voj'o de Urs'er'e'n, kiu konduk'as de la alp'a kaban'o al Andermatt. La marŝ'ad'o tie'n daŭr'as proksim'um'e 6 hor'o'j'n.

Ali'a'j, pli mal'long'a'j promen'ad'o'j konduk'as de la alp'a kaban'o tra Saasegg kaj Tätsch al Tiefenbach (en ĉirkaŭ 2 hor'o'j kaj du'on'o) kaj preter Saasegg kaj Realp -arb'ar'o mal'supr'e'n al Realp (en 2 hor'o'j).


La ĉirkaŭ'aĵ'o de la alp'a kaban'o dispon'ig'as mult'nombr'a'j'n bon'eg'a'j'n ebl'o'j'n por grimp'ad'o en ĉiu'j grad'o'j de mal'facil'ec'o. La grimp'ad-itiner'o'j ĉe Gletschorn, Graue Wand kaj Winterstock ating'ebl'as pied'e de la kaban'o en proksim'um'e unu hor'o.

Situ'o

Al la alp'a kaban'o Albert Heim ebl'as al'vetur'i aŭ per poŝt'aŭtobus'o el Andermatt en direkt'o al la Furka -mont'pas'ej'o ĝis Tiefenbach, aŭ per pers'o'n-aŭt'o ĝis la nov'a park'ej'o iom super la hotel'o Tiefenbach (2160  m) ( www.hotel- tiefenbach. ch ). De tie oni ating'as la alp'a'n kaban'o'n per agrabl'a marŝ'ad'o laŭ bon'e mark'it'a promen'voj'o dum ĉirkaŭ 90 minut'o'j.

Ret'o: www. albertheimhuette. ch

Konrad REY
La <mark>Loreta</mark> Voj'o: Laŭ la spur'o'j de antikv'a'j pilgrim'ant'o'j

Turism'o

ITALI'O

La Loreta Voj'o: Laŭ la spur'o'j de antikv'a'j pilgrim'ant'o'j

Pilgrim'i pied'e, per bicikl'o aŭ – por tiu'j, kiu'j dezir'as al'proksim'iĝ'o'n des pli tradici'a'n kaj al'log'a'n – eĉ per ĉeval'o: oni far'u liber'e si'a'n elekt'o'n antaŭ ol ek'ir'i la tiel nom'at'a'n Loretan Voj'o'n. Situ'ant'a en la centr'a Itali'o, ĝi est'as riĉ'a je preĝ'ej'o'j kaj ali'a'j bel'aĵ'o'j, kaj spit'e al la pas'o de mult'a'j jar'cent'o'j, ankoraŭ kun'lig'as Asiz'o'n, la urb'et'o'n de Sankt'a Francisk'o, kaj Loreton, vilaĝ'o'n en la provinc'o de Ankono.

Grand'a est'as la nombr'o de la et'a'j pitoresk'a'j komun'um'o'j, kiu'j'n oni pov'as „tuŝ'i” laŭ'long'e de itiner'o long'a en'tut'e 150 km. Oni pov'as el'uz'i tiu'j'n vilaĝ'o'j'n por medit'a halt'o, por etap'o ripoz'ig'a ankaŭ por la eventual'a'j ĉeval'o'j, aŭ – kial ne? – por simpl'e ĝu'i la mont'et'a'n pejzaĝ'o'n de la centr'a-ital'a teritori'o, jen'e pri'skrib'it'a en Esperant'a el'send'o de Radi'o Rom'o, okaz'int'a la 23an de novembr'o 1940. Pro si'a unik'a stil'o, ĝi ver'e merit'as re'viv'iĝ'i sur ni'a'j paĝ'o'j.

„Itali'o, la kor'o de la krist'an'ism'o kaj patr'uj'o de sankt'ul'o'j, hav'as la privilegi'o'n posed'i grand'eg'a'n nombr'o'n da sankt'ej'o'j. El ili, grand'a'j kaj mal'grand'a'j, iu'j est'as en la unu'a rang'o pro si'a lum'a karakter'o, kiu disting'iĝ'as de la ĉirkaŭ'a profan'a medi'o, aŭ pro la inter'rilat'o pli-mal'pli intim'a kun la natur'o. Monument'o'j de kred'o – de histori'o kaj de art'o, en kiu'j la super'natur'a inter'ven'o est'as kun'lig'it'a kun la hom'a element'o – est'as kvazaŭ ĉirkaŭ'verŝ'it'a'j je mister'a fluid'o, el'radi'ant'a el ili, plen'a de rav'o kaj mistik'a poezi'o religi'a.”

Las'u vi'n al'log'i de la cert'ig'o, ke preskaŭ nenio en la region'o ŝanĝ'iĝ'is, kaj vizit'u la lok'o'j'n tiel fascin'e pri'skrib'it'a'j'n, mez'e de la pas'int'a jar'cent'o! Ĉu vi vol'as ir'i kiel la mez'epok'a'j pilgrim'ant'o'j sur ĉeval'o? Tio nun ebl'as. Unu'a ĉeval-pilgrim'o, kutim'a ag'ad'o en la pas'int'a'j jar'cent'o'j, sed long'e ne praktik'at'a, last'a'temp'e est'is re'organiz'it'a en la Loreta Voj'o. Ĉi-last'a est'as strat'o, kiu ek'de la Mez'epok'o kun'ig'as Asiz'o'n („En la lum'a bril'o de la umbri'a pejzaĝ'o, Asiz'o konserv'as ne'ŝanĝ'it'a en la jar'cent'o'j la dolĉ'a'n poezi'o'n de la francisk'an'a epope'o. Mal'mult'a'j lok'o'j kapabl'as vek'i tiel riĉ'a'j'n trezor'o'j'n de sent'o'j, kiel ĉi tiu mal'grand'a urb'o de pac'o kaj sonĝ'o, sol'ec'a kaj silent'a, tra'penetr'it'a de spiritualism'o kaj de mistik'a poezi'o, dolĉ'e log'a”, oni radi'e dis'send'is en Esperant'o el Itali'o al la tut'a mond'o) kun Loreto, sid'ej'o si'a'vic'e de unu el la plej fam'a'j sankt'ej'o'j de Mari'a, la patr'in'o de Jesu'o.

Ambaŭ region'o'j – Umbri'o kaj Marki'o – si'n organiz'as ĉiam pli bon'e per'e de turism'a'j projekt'o'j, kun'lig'it'a'j kun la kred'o.

Asiz'o

Oni komenc'u la itiner'o'n de Asiz'o. Kio'n pen'valor'as vid'i tie? Ni tuj agord'iĝ'u laŭ la esperant'lingv'a frekvenc'o de Radi'o Rom'o (1940).

„En la eben'o sub Asiz'o kuŝ'as la Sankt'ej'o de Santa Mari'a degli Angel'i, bel'a kaj grand'a preĝ'ej'o, konstru'it'a laŭ desegn'o'j de Vignola. Ĝi est'as sam'temp'e Sankt'ej'o omaĝ'e al Mari'a kaj al Sankt'a Francisk'o kaj kie ĉio ankoraŭ parol'as pri la Seraf'ul'o, la sankt'ul'o de la mistik'o intens'e ag'em'a kaj asket'o de la plej pez'a'j humil'ig'o'j, kiu ali'ig'is si'a'n ekzist'o'n al kant'o de ĝoj'o. La Sankt'ej'o est'as tre ador'at'a, ĉar Sankt'a Francisk'o mort'is ĝust'e en tiu lok'o, kie li est'is vid'int'a la vizi'o'n pri la Sinjor'o. La mal'grand'a Preĝ'ej'et'o de Santa Mari'a degli Angel'i, tiom kar'a al la kor'o de la Sankt'ul'o, est'as nun sub la kupol'o de la vast'a templ'o.



Grand'a est'is la am'o de la Sankt'ul'o al tiu si'a preĝ'ej'et'o, Porziuncola, apud kiu flor'is la komenc'o'j de li'a fervor'a apostol'ad'o kaj bat'ad'as por ĉiam nov'a viv'o de tiom da dolĉ'a'j francisk'an'a'j memor'aĵ'o'j. El tiu sen'ornam'a kapel'et'o, kiu ankaŭ nun konserv'as si'a'n tut'a'n primitiv'a'n aspekt'o'n de sever'a mal'riĉ'ec'o, Francisk'o el Asiz'o dis'send'is en la mond'o'n kaj en la jar'cent'o'j'n si'a'n orden'o'n. La et'a preĝ'lok'o trov'iĝ'as nun en la centr'o de la Sankt'ej'o. Ĝi est'as krud'a kaj tre simpl'a ort'angul'a konstru'aĵ'o el blank'a ŝton'o, al kiu est'as al'don'it'a, sur la fronton'o, gotik'stil'a tabernakl'o. La supr'a part'o est'as dekor'it'a per fresk'o de Overbeck, dum sur la flank'o est'as konserv'it'a'j rest'aĵ'o'j de fresk'o el la 15 a jar'cent'o. La intern'o, je ogiv'a volb'o, est'as tut'e nigr'ig'it'a de la fum'o kiel la tabul'pentr'aĵ'o de 1293, star'ant'a super la altar'o. Tie est'as ankaŭ la kapel'o de la ‚Trans'ir'o’, kie la Sankt'ul'o ‚kun la brak'o'j, kruc'it'a'j je la agoni'o’ fin'as si'a'n ter'a'n viv'o'n, glor'ant'e Di'o'n.”

Loreto

La fin'a lok'o de la propon'it'a itiner'o est'as Loreto, kon'at'a pro la Bazilik'o de Sankt'a Dom'o, kie est'as gard'at'a la dom'o de la Sankt'a Virg'ul'in'o (Mari'a), mister'e trans'lok'it'a laŭ'kred'e en 1294 el Nazaret'o. Se oni hav'as amik'in'o'n kun la nom'o Loredana, oni sci'u, ke ĝi rilat'as ĝust'e al devot'ec'o pri la Madon'o de Loreto. Ni klopod'u, dum la leg'ad'o, re'aŭskult'i per ni'a'j orel'o'j la jam menci'it'a'n el'send'o'n, pret'ig'it'a'n por esperant'ist'o'j tut'mond'e.

Loreto est'as la perl'o de la sankt'ej'o'j de Mari'a, fam'a en la tut'a krist'an'a mond'o pro la konserv'ad'o de la Sankt'a Dom'o de Nazaret'o. Pi'a tradici'o dir'as, ke ĝi efektiv'e est'as la dom'et'o, loĝ'it'a de Mari'a en Nazaret'o, kie ŝi est'is salut'at'a de Anĝel'o Gabriel'o en la Anunciaci'o. Dum la nokt'o inter la 9 a kaj la 10 a de maj'o 1291 okaz'is la mirakl'a trans'lok'iĝ'o de la dom'et'o de Nazaret'o ĝis Tersatto apud Fi'um'e; de tie la 10an de decembr'o 1294 la dom'et'o est'is transport'it'a per la sam'a mirakl'o, en lok'o'n apud Recanati, ĉirkaŭ'it'a'n de arb'o'j; kaj post kelk'a'j monat'o'j en lok'o'n apud la supr'o de la mont'et'o kaj fin'e cent'o'n da metr'o'j mal'proksim'e de la supr'o. Oni neniam pov'is klar'ig'i la mister'a'j'n trans'lok'iĝ'o'j'n ali'e ol per super'natur'a inter'ven'o. Ĉirkaŭ la Sankt'a Dom'o por anstataŭ'ig'i la humil'a'n origin'a'n preĝ'ej'et'o'n ek'est'is majest'a templ'o, en kiu, per mon'ofer'o'j de popol'o, de princ'o'j kaj de pap'o'j, est'as amas'ig'it'a'j glor'a'j art'o'trezor'o'j. En la konstru'ad'o de la gigant'a bazilik'o labor'is art'ist'o'j kiel Bram'ant'e, San'gall'o, Sansovino. La intern'o de la bazilik'o est'as tre riĉ'a je art'a'j verk'o'j, statu'o'j, bronz'aĵ'o'j, portal'o'j, bel'eg'a'j ornat'o'j. Grand'a'n interes'o'n el'vok'as la fresk'o'j de Melozzo da Forlì, de Luca Signorelli, de Pomarancio. Tre riĉ'a est'as la trezor'ej'o, kvankam part'e rab'it'a de franc'o'j en 1797. Plur'a'j milion'o'j est'as la pi'ul'o'j, kiu'j ir'is pilgrim'e al Loreto. Inter ili kvin'dek pap'o'j kaj mult'a'j sankt'ul'o'j, inter kiu'j Sankt'a Lu'ig'i, Sankt'a Francisk'o, Sankt'a Carlo Bor'rome'o, Sankt'a Ignazio, Sankt'a Alfons'o de Lig'u'or'i.”

Pilgrim'ant'o'j bon'ven'a'j

Kresk'as la religi'a turism'o en tiu are'o. Al Loreto ven'as ankaŭ vizit'ant'o'j lig'e kun medi'a'j, sport'a'j, kultur'a'j kaj ali'a'j okaz'aĵ'o'j. Ne tem'as ceter'e pri nov'aĵ'o last'a'temp'a. Io simil'a dev'is okaz'i jam antaŭ 74 jar'o'j, kiam la Esperant'a radi'o-voĉ'o dir'is, ke „ĉiu'j ĉi sankt'ej'o'j est'as potenc'a al'vok'o ne nur por la kred'ant'o, sed ankaŭ por ĉiu ajn, kiu de la religi'o ŝat'as nur la valor'o'n moral'a'n kaj estetik'a'n, kaj por ĉiu am'ant'o de natur'a'j bel'aĵ'o'j kaj mistik'a en'pens'iĝ'o”. Do kred'ant'o'j kaj ne'kred'ant'o'j liber'e renkont'iĝ'u en la Loreta Voj'o, kiu, desegn'it'a de etrusk'o'j kaj post'e de romi'an'o'j, kaj kiel dir'it'e plen'a de plur'spec'a'j al'log'aĵ'o'j, atend'as kun etend'it'a'j brak'o'j ĉiu'j'n hom'o'j'n, kiu'j serĉ'as lok'o'n por forges'i la metropol'a'n kaos'o'n kaj streĉ'o'n, al kiu ni'n dev'ig'as ĉiam pli oft'e la nun'temp'a viv'o.

Roberto PIGR'O

korespond'ant'o de MONAT'O en Kipr'o


Asiz'o konserv'as ne'ŝanĝ'it'a en la jar'cent'o'j la dolĉ'a'n poezi'o'n de la francisk'an'a epope'o. Fot'o: ROBERTO PIGR'O

Rekomend'ind'a roman'o en matur'a lingv'aĵ'o

Libr'o'j

Rekomend'ind'a roman'o en matur'a lingv'aĵ'o

Mir'ind'a roman'o. Kiel sci'at'e, antaŭ long'e Sten Johansson verk'is mal'long'a'j'n krim'roman'o'j'n, kiu'j'n si'a'temp'e mi laŭd'is i. a. pro li'a bon'e pri'zorg'it'a lingv'aĵ'o. Tio'n ĉe la nun'a verk'o mi pov'us ripet'i, sed est'us banal'aĵ'o: ia'senc'e nun tem'as pri mister'roman'o, verk'o en kies daŭr'o mal'kovr'iĝ'as mister'o. Sed ne tio est'as la ver'a atent'o'kapt'a punkt'o: Marin'a unu'a'vic'e tem'as pri la demand'o: kio est'as, kio'n signif'as „famili'o”?

Dat'indik'o'j

Kiel nun'temp'e oft'e okaz'as ĉe serioz'e matur'a'j aŭtor'o'j, la rakont'o dis'volv'iĝ'as ne simpl'e nur unu'lini'e. Mal'e, la leg'ant'o bon'e atent'u la dat'indik'o'j'n supr'e ĉe la divers'a'j ĉapitr'o'j. Kiom mi sukces'is sekv'i, la aŭtor'o ne mis'kalkul'as, sed la dat'o'j kaj la aĝ'o de la rol'ul'o'j bon'e akord'iĝ'as (Foj'foj'e eĉ ĉe fam'a'j ali'lingv'a'j aŭtor'o'j tio montr'iĝ'as problem'o.) Tiu'j'n divers'a'j'n dat'indik'o'j'n por ni klar'e konkret'ig'as divers'a'j inter'naci'e kon'at'a'j okaz'aĵ'o'j, mi menci'u, ekzempl'e, pri la sur'strat'a murd'o al Olaf Palm'e, kiu'n supoz'ebl'e ĉiu sved'o memor'ten'as, sam'e pri la dis'fam'iĝ'o pri Gorbaĉov kaj li'a perestrojk'o, pri la okaz'aĵ'o'j sur la Plac'o de la Ĉiel'a Pac'o en Pekin'o kaj mult'a'j ali'a'j.


Mi dir'is, ke fund'e tem'as pri preskaŭ filozofi'a noci'o „kio est'as famili'o”? Ebl'e cit'o tio'n iom klar'ig'os:

Tom'as dir'as en konversaci'o telefon'a kun Marin'a, ke li ne pov'as vort'ig'i, kio ver'e mank'as al li. ( p. 105) Li daŭr'ig'as:

„Ebl'e tem'as pri ia sent'o de tut'ec'o.”

Marin'a pri'pens'as li'a'j'n vort'o'j'n dum kelk'a temp'o.

„Ĉu tut'ec'o? Tio son'as filozofi'e.”

„Ne, tut'e ne. Sed ĉio ŝajn'as iel split'a, dis'a. Ebl'e ĉar mi mem est'as tia. Mi'a viv'o konsist'as el hermet'a'j ĉel'o'j. Nun mi est'as kun vi, sed mi ne pov'os dir'i tio'n al Cecili'a sen vund'i ŝi'n. La labor'o est'as apart'a, tie mi est'as ali'a person'o, la scienc'a Tom'as. Mi ne hav'as famili'o'n, krom onkl'o Arn'e, sed ankaŭ mi'a'j memor'o'j, mi'a pas'int'ec'o est'as kvazaŭ apart'a ĉel'o sen koher'o kun la nun'o. Ĉu tio son'as frenez'e?”

„Ne, mi pens'as ke mi kompren'as. (...)”

Nostalgi'o

La hom'o'j est'as tiel viv'e pri'skrib'it'a'j, ke oni kvazaŭ kred'as ver'e kon'i ili'n tut'e person'e. La infan'o'j – fru'e en la libr'o – kondut'as kiel ver'a'j infan'o'j, kiu'j'n sur'strat'e aŭ hejm'e tuj oni re'kon'us. La mez'lern'ej'an'o'j'n mi ankoraŭ ĵus'e ĉiu'tag'e spekt'is en ni'a'j klas'o'j. – Vek'as cert'a'n nostalgi'o'n eĉ ...

Instru'sistem'o

Sed unu afer'o'n mi bedaŭr'as: la sved'a instru-sistem'o ne ident'as je la nederland'a, do kelk'a'j'n afer'o'j'n mi ne ver'e kompren'as. Mi'a'opini'e est'us tre bon'ven'a iu klar'ig'a pied'not'o tiu'rilat'e. Kiel imag'i, kio est'as „soci'a branĉ'o de gimnazi'o”? kaj kio est'as la 9 a klas'o? – de kie oni kalkul'u tio'n, ĉu de la 4-jar'iĝ'o de la lern'ant'o'j aŭ ĉu ek'de ali'a aĝ'o?

Sed nu, nur grumbl'ul'o tio'n menci'u. En'tut'e tem'as pri tre rekomend'ind'a roman'o en bon'eg'a matur'a lingv'aĵ'o, kiel de Sten Johansson oni kompren'ebl'e dev'us / pov'us atend'i.

Gerrit BERVELING

Sten Johansson : Marin'a. Eld. Mondial, Novjork'o, 2013. 187 paĝ'o'j. ISBN 9781595692719.

La island'a: rev'o de ne plu jun'a lern'em'ul'o

Lingv'o

NORD'A EŬROP'O

La island'a: rev'o de ne plu jun'a lern'em'ul'o

En juli'o 2013 mi'a edz'in'o Máire [ majre ] kaj mi pas'ig'is naŭ agrabl'a'j'n tag'o'j'n en Rejkjavik'o, la pitoresk'a ĉef'urb'o de Island'o. Ni hav'is la ebl'o'n ekskurs'i al kelk'a'j el la ĉirkaŭ'a'j vid'ind'aĵ'o'j, kaj la spert'o tiom rav'is mi'a'n edz'in'o'n, ke ni dev'is re'vojaĝ'i al Island'o en la aŭtun'o de la sam'a jar'o por kon'at'iĝ'i kun ali'a part'o de la land'o. Ĉi-foj'e post unu nokt'o en Rejkjavik'o ni flug'is per mal'grand'a aviad'il'o al Akureyri, en la nord'o, mult'e pli proksim'e al la Arkt'a Cirkl'o. Tie Máire esper'is spekt'i la boreal'a'n aŭror'o'n, sed, kvankam ni du'foj'e el'ir'is dum'nokt'e kun grup'et'o da turist'o'j, ni ne sukces'is vid'i ĝi'n. Malgraŭ tiu et'a dis'rev'iĝ'o, ni ne mal'ĝoj'is, ĉar ni hav'is la okaz'o'n ekskurs'i sur ŝip'et'o kaj spekt'i grand'a'j'n balen'o'j'n en la long'a fjord'o, apud kiu star'as Akureyri, la du'a plej grand'a urb'o en Island'o.

Akureyri est'as bel'a, bon'ven'ig'a kaj ver'e ĉarm'a urb'et'o, kaj ni pov'as varm'e rekomend'i la simpati'a'n stab'an'ar'o'n de la tie'a turism'a entrepren'o Sag'a. En oktobr'o, kiam ni est'is tie, la veter'o tut'e ne est'is mal'varm'a kaj la plant'o'j (alp'a'j edelvejs'o'j kaj moder-klimat'a'j trikoloret'o'j kun'e!) bunt'e flor'is sub mal'dens'a polv'aĵ'o de neĝ'o en la mal'grand'a botanik'a ĝarden'o, unu el la al'log'aĵ'o'j de la urb'o. (Ali'a vid'ind'aĵ'o est'as la apud'a arb'ar'o, unu el la mal'mult'a'j en Island'o.)

Saga'o'j

Dum Máire entuziasm'iĝ'is pri la natur'o kaj pri la urb'o, kun ĝi'a'j grand'a bibliotek'o kaj hejm'ec'a kaf'ej'o La Blu'a Kruĉ'o, kie ni kaf'trink'is ĉiu'maten'e, mi eĉ pli interes'iĝ'is pri la fascin'a island'a lingv'o. Por mi, tiu fascin'o baz'iĝ'as sur la fakt'o, ke la island'a lingv'o apenaŭ ŝanĝ'iĝ'is ek'de la temp'o de la saga'o'j, kaj krom'e ĝi firm'e rezist'as la en'konduk'o'n de fremd'a'j vort'o'j, prefer'ant'e form'i nov'a'n termin'ar'o'n el si'a'j propr'a'j radik'o'j. Bedaŭr'ind'e, la mal'facil'a gramatik'o kaj iom bizar'a fonetik'o for'tim'ig'as iu'n ajn, kiu vol'as stud'i ĝi'n. Oni sent'as si'n sam'e for'tim'ig'it'a, kiam oni prov'as lern'i kaj uz'i iu'n ne tre dis'vast'iĝ'int'a'n lingv'o'n, ĉar – kutim'e – la de'nask'a'j parol'ant'o'j de la idiom'o kutim'e respond'as al la fremd'a lingv'o'entuziasm'ul'o en pli mond'e kon'at'a lingv'o, kaj en Island'o tem'as ĉiam pri la uson'angl'a.

En Rejkjavik'o ni renkont'is norveg'a'n esperant'ist'o'n, kiu plend'is, ke island'an'o'j konstant'e respond'as angl'e, kiam li al'parol'as ili'n en la nov'a norveg'a, kiu est'as spec'o de simpl'ig'it'a island'a. Simil'a est'is mi'a sen'kuraĝ'ig'a spert'o en Skandinavi'o kaj en Nederland'o. Mi oft'e demand'as mi'n, ĉu tiu'j land'o'j, kie laŭ'ŝajn'e preskaŭ ĉiu'j parol'as la angl'a'n, ne fin'fin'e perd'os si'a'j'n naci'a'j'n idiom'o'j'n. Ĉie en la mond'o minac'as la sen'kolor'a, mal'bunt'a mono'kultur'o.

Monaĥ'o'j

Ebl'e mi dev'us klar'ig'i, ke ni est'as skot'de'ven'a'j kaj kutim'e parol'as la skot-gael'a'n (oft'e kun'e kun Esperant'o) en ni'a hejm'o kaj en'e de ni'a famili'o. La gael'a (ĉu skot'a, ĉu irland'a) tut'e ne simil'as la island'a'n, sed en Skot'land'o la gael'a est'is iom influ'it'a de ĝi. La gael'a aparten'as al la kelt'a lingv'a famili'o, dum la island'a est'as an'o de la nord-ĝerman'a, kaj specif'e de la skandinav'a sub'famili'o.

La rilat'o'j inter la skandinav'o'j kaj la gael'o'j est'is daŭr'a'j kaj intim'a'j. Inter la 8 a kaj la 15 a jar'cent'o'j, la viking'o'j iom post iom okup'is la nord'a'j'n kaj okcident'a'j'n insul'o'j'n de Skot'land'o, kaj al'don'e part'o'n de la nord-orient'a ĉef'land'o. Kiam norveg'o'j ating'is Island'o'n en la 9 a jar'cent'o, ili jam renkont'is gael'a'j'n monaĥ'o'j'n, kiu'j ven'is al la insul'o proksim'um'e en la jar'o 800. Do, la unu'a lingv'o parol'at'a en Island'o est'is la gael'a, ne la antikv'a norveg'a.

Sklav'in'o'j

Pli'e dum si'a'j rab'ekskurs'o'j, la viking'o'j ŝtel'is vir'in'o'j'n el Irland'o kaj Skot'land'o kaj re'ten'is ili'n kiel sklav'in'o'j'n. La rezult'o de tiu mov'ad'o de hom'o'j inter la skot'a kaj la skandinav'a teritori'o'j jen'as: kaj en la Hebrid'o'j kaj en Island'o est'iĝ'is miks'it'a norveg'a-gael'a popol'o. Supoz'ebl'e en Island'o, la gael'a'j gen'o'j, konstat'ebl'a'j en la hodiaŭ'a loĝ'ant'ar'o, de'ven'as de la vir'in'a (mitokondri'a) flank'o. Mi ne sukces'is trov'i rest'aĵ'o'j'n de la gael'a lingv'o en la island'a lingv'o, sed kelk'a'j gael'a'j person'a'j nom'o'j trov'iĝ'as inter la island'an'o'j. Invers'e, kelk'a'j skandinav'a'j vort'o'j (kvankam ne'mult'a'j) en'ir'is la gael'a'n: tem'as precip'e pri termin'o'j, kiu'j rilat'as al la mar'o. Pli'e, kelk'a'j gael'a'j person'a'j nom'o'j est'as gael'ig'it'a'j form'o'j de skandinav'a'j nom'o'j.

La loĝ'ant'o'j de la nord'a'j insul'o'j (Ŝetland'a'j kaj Orkad'a'j) dum jar'cent'o'j re'ten'is si'a'n skandinav'a'n dialekt'o'n, sed la viking'o'j en la okcident'a'j Hebrid'o'j perd'is ĝi'n kaj adopt'is la gael'a'n. Sekv'e, ni konstat'as la strang'a'n fakt'o'n, ke, dum la lingv'o de la hebrid'an'o'j est'as la gael'a, preskaŭ ĉiu'j el la tie'a'j lok'nom'o'j est'as skandinav'a'j, kvankam en gael'ig'it'a form'o. Sur la skot'land'a ĉef'land'o, tamen, la pli'mult'o de la lok'nom'o'j est'as pur'e gael'a'j. Eĉ en la sud-orient'a part'o apud la land'lim'o kun Angli'o gael'a'j lok'nom'o'j ne for'est'as. (Ekzempl'e la last'a skot'a urb'o antaŭ la land'lim'o hav'as la klar'e gael'a'n nom'o'n Dunbar.)

Lern'o'libr'o

Sed mi iom de'flank'iĝ'is de mi'a tem'o, nom'e la island'a lingv'o. Sur mi'a libr'o'bret'o trov'iĝ'as lern'o'libr'o pri la island'a, verk'it'a de iu P. J. T. Glendening, supoz'ebl'e angl'a kompil'int'o. En la sekci'o pri la prononc'o li asert'as, ke en la island'a ekzist'as iu son'o, kiu hav'as du'obl'aĵ'o'n en neniu ali'a eŭrop'a idiom'o, nom'e la aspiraci'o de vokal'o antaŭ du'obl'a konsonant'o, ekzempl'e en la vort'o „ uppi ”, kiu son'as kiel „ uhpi ”. Li evident'e ne sci'is, ke tiu son'o est'as komun'a en la gael'a, precip'e en la dialekt'o de la okcident'a'j Hebrid'o'j. Supoz'ebl'e, la antaŭ'konsonant'a aspiraci'o est'as nur unu el la son'o'j en la gael'a, kiu'j de'ven'as de la viking'a'j koloni'ist'o'j. Iom simpl'ig'it'a pri'skrib'o de la skot'gael'a lingv'o pov'us est'i, ke ĝi est'as variant'o de la irland'a, prononc'at'a kun island'a akcent'o. (Tiu prononc'o ne aŭd'iĝ'as en la irland'gael'a.)

Mi ne pov'as pretend'i, ke mi ĝis nun far'is grand'a'n progres'o'n en mi'a lern'ad'o de la island'a. Ĝi'a gramatik'o est'as ekster'ordinar'e komplik'a por ekster'land'an'o'j, kiel mi. Ĝi est'as tre fleksi'a lingv'o, kiel la latin'a kaj la pra'grek'a, kun abund'a'j konjugaci'o'j kaj deklinaci'o'j, kaj antikv'a'j karakteriz'o'j kiel la supin'o, la tiel nom'at'a mez'a voĉ'o, kiu'j ceter'e trov'iĝ'as nur en la klasik'a'j lingv'o'j. Kelk'a'j island'a'j son'o'j, ekzempl'e la du'obl'a „- nn ” kaj „- ll ” est'as mal'facil'a'j por ne'island'an'o'j. Ali'flank'e, ali'a'j island'a'j son'o'j est'as facil'a'j kaj tut'e normal'a'j por gael'lingv'an'o'j. Fin'a'j voĉ'a'j konsonant'o'j kiel „ d ” est'as el'parol'at'a'j sen'voĉ'a'j (sam'kiel en la island'a) en la skot'gael'a, kvankam ne en la irland'a. Ali'a'j son'o'j, mal'oft'a'j en eŭrop'a'j lingv'o'j, okaz'as kaj en la gael'a kaj en la island'a. Oft'e, intern'a'j konsonant'o'j, kiel „ g ” (ĝeneral'e „ gh ” en la gael'a), est'as modif'at'a'j aŭ mal'aper'as en la prononc'o.

Mutaci'o

Kiam mi menci'is al mi'a edz'in'o, ke mi konsider'as mal'facil'a la gramatik'o'n de la island'a, ŝi rimark'ig'is, ke ankaŭ la gramatik'o de la gael'a hav'as komplik'aĵ'o'j'n. Kelk'a'j el tiu'j komplik'aĵ'o'j est'as simil'a'j al la island'a'j; ali'a'j tut'e unik'a'j. Ekzempl'e, ambaŭ lingv'o'j hav'as intern'a'n mutaci'o'n de vokal'o'j, dum la gael'a (sed ne la island'a) hav'as ankaŭ komenc-konsonant'a'n mutaci'o'n. Nur la gael'a posed'as la vokativ'a'n kaz'o'n kaj la disting'o'n inter de'pend'a'j kaj sen'de'pend'a'j verb'o'j. Ali'flank'e, tamen, la form'o de gael'a'j verb'o'j ne ŝanĝ'iĝ'as laŭ la akompan'ant'a person'o aŭ pronom'o, kaj en tiu senc'o ili est'as simil'a'j al la esperant'a'j. Pli'e, en la gael'a est'as nur dek unu ne'regul'a'j verb'o'j, krom la du verb'o'j por „est'i” kaj mal'grand'a nombr'o da ne'komplet'a'j verb'o'j. Do, oni pov'us disput'i, kiu el la du lingv'o'j est'as la pli facil'e lern'ebl'a, kvankam ver'ŝajn'e la gael'a gajn'us la konkurs'o'n. Dum la last'a'j jar'o'j la gael'a iom simpl'iĝ'is, preskaŭ tut'e perd'ant'e, ekzempl'e, la dativ'a'n kaz'o'n kaj kelk'e da silent'a'j liter'o'j.

Se oni kompar'as sam'a'j'n tekst'o'j'n en la island'a kaj la modern'a norveg'a, est'as mir'ind'e, kiom simil'a'j est'as la du idiom'o'j. La norveg'a aspekt'as tre simpl'ig'it'a kaj pli konciz'a, sed evident'e sam'de'ven'a, dum ĉiu vort'o en la island'a'j fraz'o'j dev'as est'i analiz'it'a, kiel tiam, kiam oni stud'as la klasik'a'n latin'a'n lingv'o'n.

Aviad'il'o

Se mi est'us pli jun'a, mi ŝat'us part'o'pren'i kurs'o'j'n por ekster'land'an'o'j pri la island'a lingv'o, kiu'j okaz'as en divers'a'j universitat'a'j centr'o'j en la land'o, sed mi ne plu est'as tia. Kaj vojaĝ'i per aviad'il'o hodiaŭ ne est'as agrabl'a spert'o. Do mi rest'os hejm'e kaj parol'os ni'a'n pra'patr'a'n lingv'o'n. Aŭ Esperant'o'n!


Garvan MAKAJ
Absolut'a mis'kompren'o ...

Leter'o'j

Absolut'a mis'kompren'o ...

... pri la koncept'o kaj fakt'ar'o „scienc'o” montr'iĝ'as en la titol'o „Scienc'o kaj religi'o kun'flu'u, ne kverel'u” de la artikol'o de García Fum'er'o (MONAT'O 2014/4, p. 23-24). Efektiv'e, scienc'o absolut'e indiferent'as pri ĉia esplor'voj'o fremd'a al tiu de scienc'o mem kaj absolut'e fajf'as pri ia ali'voj'e fiks'it'a cel'o aŭ rezult'o. Ja tre pov'as okaz'i, ke religi'o kverel'as kun religi'o, scienc'o kun scienc'o, eĉ religi'o kun scienc'o. Sed se scienc'o kverel'as kun religi'o, jen ĝi ĉes'as est'i scienc'o.

Antonio Alonso NÚÑEZ
Hispani'o
Mal'oft'a aktual'aĵ'o

Libr'o'j

Mal'oft'a aktual'aĵ'o

Jen libr'o pri Rusi'o, verk'it'a de profesi'a (kaj premi'it'a) ĵurnal'ist'o, kiu iam raport'ad'is el Moskv'o por finn'a gazet'o. Krom en Esperant'o, Hom'o'j de Putin aper'is ankaŭ en la finn'a kaj la sved'a.

La aŭtor'o, Kalle Kniivilä, fam'as en Esperant'uj'o kiel redakt'int'o de TEJO Tut'mond'e kaj unu el la fond'int'o'j kaj redakt'ant'o'j de Liber'a Foli'o. Li est'is ankaŭ estr'ar'an'o de UEA pri inform'ad'o, kaj li uz'is si'a'j'n esperant'a'j'n kontakt'o'j'n en la kre'ad'o de ĉi tiu libr'o, ĉar rus'a'j esperant'ist'o'j help'is li'n dum li'a'j vojaĝ'o'j en Rusi'o trov'i taŭg'a'j'n hom'o'j'n por intervju'i: perfekt'a ekzempl'o de real'a aplik'ad'o de Esperant'o, ĉar la produkt'o el tiu inter'naci'a kun'labor'o util'as kaj por esperant'ist'o'j kaj por ne'esperant'ist'o'j.

La libr'o hav'as la traf'a'n sub'titol'o'n „La silent'a pli'mult'o de Rusi'o”, ĉar ĝi tem'as pri ordinar'a'j rus'o'j, kiu'j ne manifestaci'as sur'strat'e, ne est'as intervju'at'a'j de ekster'land'a'j ĵurnal'ist'o'j (escept'e kiam Kalle ili'n vizit'as), sed ripet'e voĉ'don'as por Vladimir Putin, konfid'ant'e al tiu la reg'ad'o'n de Rusi'o dum 15 jar'o'j. Kial ili tio'n far'as?

Respond'o'j'n al tiu demand'o ni ricev'as per la propr'a'j vort'o'j de elekt'it'a'j membr'o'j el tiu silent'a pli'mult'o, provizor'e mal'silent'ig'it'a'j de Kalle, ĉar la libr'o en'hav'as mult'a'j'n cit'aĵ'o'j'n el intervju'o'j kun ili, sed ankaŭ per la klar'ig'o'j de Kalle, kiu ĉerp'as el si'a'j propr'a'j spert'o'j kaj el plur'a'j pez'a'j libr'o'j pri la last'a'temp'a histori'o de Rusi'o.

Tem'as, inter'ali'e, pri diven'ebl'a'j faktor'o'j: la hom'o'j ĝu'as relativ'a'n prosper'o'n sub Putin, kaj ili ankoraŭ gard'as mal'agrabl'a'j'n memor'o'j'n pri la krim'a ĥaos'o, kiu antaŭ'is li'n. Tamen la ekonomi'o de Rusi'o preskaŭ tut'e de'pend'as de la eksport'ad'o de gas'o kaj naft'o, kies inter'naci'a'n prez'o'n Putin ne pov'as reg'i, do la est'ont'ec'o est'as mal'cert'a, special'e ĉe la last'a'temp'a ekspluat'ad'o de skist'o'gas'o. Relativ'e nov'a evolu'o est'as, ke Putin de ĉirkaŭ 2012 pli-mal'pli turn'is la dors'o'n al la eduk'it'a elit'o de Moskv'o, kompren'int'e, ke li'a'j plej fidel'a'j sub'ten'ant'o'j trov'iĝ'as en la ekonomi'e post'rest'int'a'j region'o'j ekster la ĉef'urb'o.

Al mi est'is interes'e leg'i, kiel la rus'o'j cinik'iĝ'as pri politik'o. Tiu evolu'o ne surpriz'as post tiom da mensog'o'j kaj tromp'o'j, sed ĝi ankaŭ paralel'as al evolu'o en mult'a'j ali'a'j land'o'j. En Briti'o, ekzempl'e, pli kaj pli da inteligent'a'j kaj bon'e inform'it'a'j hom'o'j ne plu mal'ŝpar'as si'a'n temp'o'n por ir'i al balot'ej'o, ĉar ili sci'as, aŭ opini'as sci'i, ke la demokrati'o est'as nur tromp'ŝajn'ig'o, ke ĉiu'j politik'ist'o'j est'as korupt'it'a'j, kaj tiel plu. Bedaŭr'ind'e, ili prav'as, almenaŭ cert'a'grad'e. Krom'e, la rus'o'j, simil'e al hom'o'j en ali'a'j land'o'j, entuziasm'iĝ'as pri konspir'o'teori'o'j. Bedaŭr'ind'e, mult'a'j el tiu'j teori'o'j, eĉ kelk'a'j plej strang'a'j, en'hav'as kern'o'n de ver'o.

Ne esper'u trov'i en la libr'o de Kalle Kniivilä ĝis'fund'a'n analiz'o'n, kaj cert'e ne atend'u de li solv'o'propon'o'j'n. Li est'as ĵurnal'ist'o kaj verk'as ĵurnal'ist'e, cit'ant'e hom'o'j'n, per'ant'e si'a'j'n impres'o'j'n (inter'ali'e pri si'a vizit'o al Moskv'o en 1991, long'e antaŭ ol Putin ek'reg'is). Sed li far'as tio'n tre bon'e, kaj la libr'o est'as tre leg'ind'a, ankaŭ kiel ekzempl'o de mal'oft'a ĝenr'o en Esperant'o: ne'fikci'a libr'o pri aktual'a tem'o.

Mi ricev'is la libr'o'n por recenz'o kaj paper'e kaj kiel bit'libr'o'n. Mi konsult'is ambaŭ, sed komenc'is per tra'leg'o de la bit'libr'o. Ĉar la libr'o hav'as nek bild'o'j'n nek grafik'aĵ'o'j'n, kaj ne est'as komplik'a'j kruc'referenc'o'j, ĝi est'as tre oportun'e konsum'ebl'a kiel bit'libr'o.

Edmund GRIMLEY EVANS
Pri la sam'a verk'o est'is publik'ig'it'a recenz'o de Nikola'o Gudskov : Rigard'o al la intern'a Rusi'o de'ekster'e en MONAT'O 2015/01, p. 25.

Kalle Kniivilä : Hom'o'j de Putin.. Eld. FEL, Antverpen'o, 2014. 165 paĝ'o'j. ISBN 978-9077066-52-2.

Nov'a ĉef'staci'dom'o en Vien'o

Turism'o

AŬSTRI'O

Nov'a ĉef'staci'dom'o en Vien'o

Turist'o'j ĝu'os pli da komfort'o kaj pli mal'long'a'j'n vetur'daŭr'o'j'n en Aŭstri'o. Ek'de decembr'o 2014 preskaŭ plen'e funkci'os la nov'a vien'a ĉef'staci'dom'o. De tiam vetur'os trajn'o'j el divers'a'j aŭstr'a'j urb'o'j rekt'e al la ĉef'staci'dom'o kaj de ĝi al la vien'a flug'haven'o. En kelk'a'j staci'dom'o'j ebl'os aĉet'i kombin'it'a'j'n bilet'o'j'n por trajn'vetur'o kaj flug'o.

En juni'o Christian Ker'n [kristian ker'n], ĝeneral'a direktor'o de la Aŭstr'a'j Fer'voj'o'j ( ÖBB), kaj Peer Albrecht [per albreĥt ], ĉef'o de la flug'kompani'o Aŭstr'a'j Aer'lini'o'j ( AUA), parol'is pri la nov'a kun'labor'o kaj montr'is model'o'j'n de modern'a'j trajn'o'j kaj aviad'il'o'j.

La nov'a ĉef'staci'dom'o ne est'as fin'halt'ej'o kiel la iam'a'j jam mal'konstru'it'a'j sud'a kaj orient'a staci'dom'o'j. Nun la en'vetur'ant'a'j trajn'o'j halt'as kaj daŭr'ig'as la vetur'o'n. Do nun la trajn'o'j vetur'as jen'e: lok'o A – ĉef'staci'dom'o – lok'o B. Tial oni oft'e ŝpar'as ŝanĝ'o'n de trajn'o.

La tegment'o de la vien'a ĉef'staci'dom'o est'as impon'a: La 14 romb'o'j – kun en'tut'e 31 000 m 2 – est'as el 7000 tun'o'j da ŝtal'o; tio est'as du tri'on'o'j de la ŝtal'o, kiu'n oni bezon'is por konstru'i la pariz'a'n Ejfel'tur'o'n. Ankaŭ la du'trak'a lini'o de la vien'a ĉef'staci'dom'o al la flug'haven'o est'as part'e nov'a. Por ĝi oni dev'is inter'ali'e konstru'i 200 metr'o'j'n long'a'n pont'o'n super la centr'a aŭstr'a ranĝ'ad'staci'o Kledering [ klédering ]. Por tiu pont'o oni bezon'is 2300 tun'o'j'n da ŝtal'o.

Walter KLAG


Christian Ker'n, ĝeneral'a direktor'o de la Aŭstr'a'j Fer'voj'o'j ( ÖBB, dekstr'e), kaj Peer Albrecht, ĉef'o de la flug'kompani'o Aŭstr'a'j Aer'lini'o'j ( AUA), montr'as model'o'j'n de modern'a'j trajn'o'j kaj aviad'il'o'j. Fot'o: WALTER KLAG .


La nov'a vien'a ĉef'staci'dom'o kaj la centr'o de la Aŭstr'a'j Fer'voj'o'j (mal'antaŭ'e). Fot'o: WALTER KLAG .


La 200 metr'o'j'n long'a pont'o super la centr'a aŭstr'a ranĝ'ad'staci'o Kledering. Fot'o: WALTER KLAG .

Komunik'aĵ'o de Ikar'o

Novel'o'j

Komunik'aĵ'o de Ikar'o

El'tond'aĵ'o el la last'a raport'o pri la planed'o Ikar'o

En mi'a antaŭ'a raport'o mi prov'is pri'skrib'i la aspekt'o'n kaj fizik'a'j'n karakteriz'o'j'n de la ikar'an'o'j ( t. e. la plej inteligent'a'j loĝ'ant'o'j de ĉi tiu planed'o). Bedaŭr'ind'e mi tim'as, ke mi tiam mal'sukces'is prezent'i koher'a'n imag'o'n pri tiu'j est'aĵ'o'j, ĉar ili est'as tiom mal'simil'a'j al iu ajn, kiu'n ni kon'as sur ni'a ter'o. Ekzempl'e, ni ne pov'is konstat'i, kie trov'iĝ'as ili'a'j vid'organ'o'j aŭ aŭd'organ'o'j, nek la cerb'o, kvankam est'as evident'e, ke ili ja vid'as, aŭd'as kaj pens'as. La unu'nur'a kompar'o, kiu'n ni kapabl'as far'i, est'as ebl'e kun la diafan'a'j est'aĵ'o'j observ'at'a'j en la lum'fask'o de la reflektor'o de la sub'mar'a mini'vetur'il'o de Jacques Cousteau kaj ali'a'j, kiu'j esplor'as la plej profund'a'j'n abism'o'j'n de ni'a'j ocean'o'j.

Tamen, la ikar'an'o'j est'as nek mar'loĝ'ant'o'j, nek amfibi'a'j. Pli'e, ili aspekt'as iom pli fortik'a'j ol tiu'j loĝ'ant'o'j de la mar'a'j profund'ej'o'j, malgraŭ la fakt'o, ke mal'kiel la hom'a fizik'o, ili'a'j korp'o'j aspekt'as tiom gracil'a'j, ke oni hav'is la impres'o'n, ke la plej mal'fort'a vent'o for'blov'us ili'n. Ili memor'ig'as ni'n pri ter'a'j plant'o'j aŭ delikat'a'j arb'o'j, kiel ni'a tremol'o aŭ la flor'ant'a sambuk'o.

Kelk'a'j el ni'a team'o trov'as ili'n bel'a'j, sed por kelk'a'j ili ŝajn'as strang'e tim'ig'a'j pro si'a ali'mond'a aspekt'o. Tamen, ni hav'as neniu'n motiv'o'n por supoz'i, ke li est'as mal'amik'a'j aŭ danĝer'a'j. Tut'e kontraŭ'e, ĝis nun ili montr'is neniu'n sign'o'n de mal'amik'ec'o, kvankam ili ne far'is al ni bon'ven'ig'a'j'n gest'o'j'n kaj propon'is al ni neniu'n help'o'n.

Ni'a plej grand'a problem'o est'is la mal'facil'aĵ'o iel komunik'i kun ili. Feliĉ'e, ni'a kun'ul'o, la filolog'o Neuwirth, kiu jam pas'ig'is pli ol jar'o'n inter la ikar'an'o'j, trov'is provizor'a'n solv'o'n. Li decid'is, ke ili'a lingv'o est'as tut'e ne'lern'ebl'a por ter'an'o'j. (Post'e, ni klar'ig'os, kial.) Do li hav'is la aŭdac'a'n ide'o'n instru'i al unu apart'e kapabl'a ikar'a individu'o Il'o'n, la inter'naci'a'n lingv'o'n, kiu'n ni uz'as inter ni'a plur'lingv'a ŝip'an'ar'o. La planed'an'o, kiu'n li elekt'is por tio, est'as (laŭ ni'a ter'a termin'ar'o) iu fak'ul'o pri lingv'ist'ik'o, kiu'n ni nom'u U, pro la fakt'o ke li'a ver'a nom'o est'as ne'prononc'ebl'a.

La task'o de Neuwirth ŝajn'as ne'efektiv'ig'ebl'a, ĉar la parol'organ'o'j de la ikar'an'o'j ne permes'as, ke ili el'ig'u la son'o'j'n de iu ter'a lingv'o. Pro tio, U kaj Norwirth inter'konsent'is, ke ĉiu fonem'o de Il'o est'u anstataŭ'ig'it'a per tut'e ali'a ikar'a fonem'o, por kre'i spec'o'n de kod'o, kiu'n nur ili ambaŭ pov'is kompren'i. Pli'e, ĉar la gramatik'o, sintaks'o kaj vort'ord'o de la ikar'a lingv'o mal'simil'as ni'a'j'n eŭrop'a'j'n konvenci'o'j'n, la original'a Il'o dev'is est'i komplet'e trans'form'it'a, por efektiv'e kre'i nov'a'n lingv'o'n, sed kun du variant'o'j – unu prononc'ebl'a por U, kaj la ali'a por Neuwirth.

Eĉ tiu'j ŝanĝ'o'j, tamen, ne tut'e venk'is la mal'facil'aĵ'o'n de inter'komunik'ad'o. La ikar'a lingv'o ne klar'e disting'as inter nominativ'o kaj akuzativ'o, subjekt'o kaj predikat'o, verb'o'j transitiv'a'j kaj ne'transitiv'a'j. Ĉiu'j el la last'a'j (kvankam „verb'o” ne est'as taŭg'a termin'o en ĉi tiu kun'tekst'o) est'as ergativ'a'j. Ikar'an'o'j ankaŭ ne re'kon'as disting'o'n inter substantiv'o, verb'o aŭ adjektiv'o. Ili pens'as laŭ Gestalt -koncept'o'j , t. e. laŭ tut'aĵ'o'j, ne detal'o'j, pri kiu'j ili apenaŭ interes'iĝ'as.

Ni menci'is, ke la ikar'a lingv'o est'as ne'lern'ebl'a. La kial'o font'as el la histori'o de la planed'o. Antaŭ long'e (kiom long'e ni ne konstat'is), ĉiu grup'o kaj naci'o parol'is si'a'n propr'a'n, kaj tut'e apart'a'n lingv'o'n. En'tut'e tem'is pri pli ol dek tri idiom'o'j, ĉiu'j aparten'ant'a'j al mal'sam'a'j lingv'a'j famili'o'j. Por unu'ig'i la planed'an'o'j'n oni decid'is kre'i unu'nur'a'n lingv'o'n konsist'ant'a'n el la tut'a gam'o da idiom'o'j, inkluziv'ig'ant'e la gramatik'o'n, vort'ar'o'n kaj sintaks'o'n de ĉiu'j el la original'a'j etn'a'j lingv'o'j. Ni ter'an'o'j neniam pov'us en'kap'ig'i tiel kompleks'a'n lingv'a'n sistem'o'n.

Tamen, se la ikar'a lingv'o ŝajn'as bizar'a, eĉ pli strang'a est'as la fiziologi'o de la ikar'an'o'j. Ili ne posed'as seks'o'n, do est'as nek vir'a'j nek in'a'j. Konsekvenc'e, ili re'produkt'iĝ'as ne per seks'um'ad'o sed per klon'ad'o. Do, est'as neniu person'a rilat'o, kor'inklin'o aŭ sent'o de aparten'o inter la generaci'o'j. Neniu hav'as ge'patr'o'j'n, do ne ekzist'as „patr'in'a” aŭ „patr'a” sentiment'o. La vort'o „amik'o” ne ekzist'as en la ikar'a lingv'o. Plej proksim'a'j traduk'o'j est'as „tiu, kiu loĝ'as apud mi”, kaj „tiu, kun kiu mi foj'e manĝ'as”. Pro tio, koncept'o'j kiel „am'o”, „kompat'o”, „sentiment'o” est'as ne'imag'ebl'a'j inter la ikar'an'o'j, kaj sekv'e ili ne kre'as literatur'o'n, poezi'o'n, aŭ muzik'o'n. Ili ŝajn'as est'i tut'e ne'emoci'a'j, kaj en si'a abund'a „liber'temp'o” (ĉar ili ne labor'as en ni'a senc'o de la vort'o) ili okup'as si'n per matematik'o – ne nur pri nov'a'j problem'o'j kaj teorem'o'j, sed eĉ per invent'o de nov'a'j matematik'a'j sistem'o'j.

Pro tio, ke ili ne est'as seks'a'j est'aĵ'o'j, ili kompren'ebl'e spert'as nek la plezur'o'j'n nek la problem'o'j'n de am'o, seks'um'ad'o, partner'ec'o aŭ intim'o. Ili ne ĵaluz'as, nek envi'as. La mis'kompren'o'j, kiu'j oft'e aper'as en ter'a'j famili'o'j kaj inter ge'edz'o'j aŭ am'ant'o'j, ne tuŝ'as ili'n. Ili'a'j korp'o'j ne kon'as la efik'o'j'n de vir'a testosteron'o aŭ de adrenalin'o, do ili ne milit'as, kverel'as, aŭ ekscit'iĝ'as. Ŝajn'e neniam okaz'is milit'o sur la planed'o. Ili'a soci'o ne pov'us est'i pli simpl'a, kaj est'as, en pozitiv'a senc'o, anarki'a. La ikar'an'o'j kon'as nek reg'ist'ar'o'n, nek polic'o'n. Ili ne bezon'as io'n ajn, kio simil'as mon'o'n, bank'o'j'n aŭ ekonomi'o'n. Neniu el ili posed'as propriet'aĵ'o'n, do ne okaz'as ŝtel'ad'o, uzur'o aŭ krim'o. Tamen, tio neniel signif'as, ke Ikar'o est'as Paradiz'o, almenaŭ laŭ la kriteri'o'j de ni ter'an'o'j. Pri tio, ni'a ne'kred'ant'a ŝip'estr'o (kiu, tamen, de'ven'as de hind'a famili'o) ŝerc'is: „Ebl'e ne Paradiz'o, sed ĝi tro simil'as la tradici'a'n imag'o'n de la krist'an'a Ĉiel'o – neniu pek'o, sed neniu plezur'o!”.

Ikar'an'o'j neniam praktik'is agrikultur'o'n, kaj kiam Neuwirth prov'is plant'i kaj kultiv'i kelk'a'j'n legom'o'j'n, la planed'an'o'j fort'e kontraŭ'is kaj mal'help'is li'a'j'n klopod'o'j'n. U asert'is, ke li'a popol'o nenio'n far'as, kio pov'us difekt'i, vund'i aŭ trans'form'i la teren'o'n aŭ la natur'o'n per plug'ad'o, fos'ad'o aŭ tond'ad'o, ag'o'j kiu'j „cikatr'ig'us” la korp'o'n de la ter'o. Evident'e ili paŝ'as mal'pez'e sur la supr'aĵ'o de la ter'o, perturb'ant'e nenio'n, kiel la pra'loĝ'ant'o'j de la amerik'a kontinent'o antaŭ la al'ven'o de la blank'ul'o'j. Ili eĉ ne konstru'as dom'o'j'n, simpl'e ŝirm'ant'e si'n, kiam la veter'o mal'mild'as, en la kavern'o'j, kiu'j abund'as sur Ikar'o. Tiu'j kavern'o'j est'as varm'a'j kaj komfort'a'j, natur'e garn'it'a'j per musk'simil'a kresk'aĵ'o sur la vand'o'j kaj la plank'o, do bon'e izol'it'a'j.

La ikar'an'o'j nutr'as si'n per frukt'o'j kaj nuks'o'j, kiu'j fal'as konstant'e, en ĉiu sezon'o, de la arb'o'j kaj arbust'o'j. Ili ne pluk'as, de'ŝir'as aŭ tond'as ili'n. Simil'e, ili ne mort'ig'as aŭ manĝ'as la faŭn'o'n de la planed'o. Nenio, kio simil'as ni'a'j'n ter'a'j'n fiŝ'o'j'n, trov'iĝ'as sur Ikar'o, kaj mank'as bird'o'j, mam'ul'o'j, ramp'ul'o'j kaj marsupi'ul'o'j (ventr'o'poŝ'ul'o'j). Fakt'e, la faŭn'o est'as mal'abund'a kaj mal'vari'a. Pro tio, ke la ikar'an'o'j est'as ne agrikultur'ist'o'j sed kolekt'ant'o'j, ili'a planed'o ne pov'as sub'ten'i grand'a'n loĝ'ant'ar'o'n, do nur kiam mort'as iu el ili, est'as klon'at'a unu nov'a individu'o, tiel konserv'ant'e stabil'a la nombr'o'n de planed'an'o'j. Tiu, kiu est'as la antaŭ'ul'o – ne tem'as pri patr'o aŭ gener'int'o – de klon'o post'e ne zorg'as aŭ interes'iĝ'as pri ĝi, kaj sent'as neniu'n „famili'a'n” rilat'o'n kun ĝi. Tiu'j ikar'a'j klon'o'j ek'est'as jam kun la memor'o kaj kon'o'j (krom la plej last'a'j) de la tuj'a antaŭ'ul'o. Eĉ la komplik'a'n ikar'a'n lingv'o'n ili hered'as.

Ni ne sukces'is mal'kovr'i, ĉu la loĝ'ant'o'j de ĉi tiu planed'o dev'as dorm'i, aŭ kapabl'as sonĝ'i, kvankam ili kelk'foj'e ripoz'as en si'a'j kavern'o'j. La pli'mult'o'n de la temp'o ili pas'ig'as kolekt'ant'e la fal'int'a'j'n frukt'o'j'n kaj la kresk'aĵ'o'j'n fal'ig'it'a'j'n de vent'o'j kaj ŝtorm'o'j.

La ikar'an'o'j ne hav'as religi'o'n, kaj tiu koncept'o est'as al ili tut'e fremd'a. Mal'kiel kelk'a'j ter'an'a'j religi'ul'o'j, ili ne tim'as la mort'o'n, kaj kiam iu el ili for'pas'as, neniu funebr'as. Laŭ ni'a pens'manier'o, ili'a viv'o ŝajn'as pac'a kaj trankvil'a, sed monoton'a kaj ted'a. Ili neniam spert'as ekstaz'o'n, ekscit'o'n aŭ stimul'o'n (ebl'e part'e pro tio, ke ili est'as sen'seks'a'j). Tamen, pov'as est'i, ke la mal'est'o de per'fort'o, agres'o aŭ intenc'a detru'o de la medi'o iom kompens'as tiu'n mank'o'n.

Kiam ven'is la temp'o de ni'a re'ven'o al ni'a hejm'a planed'o, ni kun'iĝ'is kun grup'o da ikar'an'o'j apud ni'a kosm'o'ŝip'o. Nom'e de ni'a team'o kaj per'e de la interpret'ist'o U, Neuwirth adiaŭ'is la planed'an'o'j'n, dezir'ant'e al ili – kaj precip'e al U, ĉe kiu li tiom long'e viv'is kaj kun'labor'is - „Ĉio'n bon'a'n!” La re'ag'o de U surpriz'is ni'n. Li simpl'e dir'is „Ir'u!”, kaj tuj for'las'is la lanĉ'ej'o'n. Ni post'e rimark'ig'is al Neuwirth, ke la mal'varm'a si'n'ten'o de li'a ikar'a amik'o ŝajn'as strang'a. „Tut'e ne”, respond'is Neuwirth. „La ikar'an'o'j ne hav'as amik'o'j'n. Ili re'kon'as nek amik'o'j'n, nek mal'amik'o'j'n.”

Do, jen ni'a'j konklud'o'j: Kvankam la ikar'an'o'j est'as liber'a'j de mult'a'j el la problem'o'j, mal'ĝoj'o'j kaj sufer'o'j, kiu'j'n ni, pro ni'a hom'a kondiĉ'o, dev'as spert'i, mi person'e, kaj la an'o'j de ni'a team'o, prefer'us loĝ'i sur ni'a kruel'a kaj tragik'a planed'o kaj sufer'i ĝi'a'j'n mal'bon'aĵ'o'j'n ol pas'ig'i la sen'emoci'a'n kaj apati'a'n viv'o'n de la ikar'an'o'j. Ŝajn'as, ke preciz'e pro la ekzist'o de mal'ĝoj'o, pez'o kaj pen'ig'o ni ter'an'o'j pov'as ankaŭ kon'i ĝoj'o'n, ekstaz'o'n kaj feliĉ'o'n. Bedaŭr'ind'e, sur la ter'o, est'as preciz'e pro la ekzist'o de la mal'riĉ'ec'o de mult'a'j mizer'ul'o'j, ke ekzist'as la vast'a riĉ'ec'o de mal'mult'a'j privilegi'ul'o'j; kaj est'as ĝust'e la ĉe'est'o de kruel'ec'o, kiu ebl'ig'as kaj el'vok'as la kompat'o'n – kiu, laŭ la poet'o Kálmán Kalocsay, est'as la plej sankt'a kaj plej nobl'a el la hom'a'j sent'o'j.

Garvan MAKAJ
Rigard'o al la intern'a Rusi'o de'ekster'e

Libr'o'j

Rigard'o al la intern'a Rusi'o de'ekster'e

Kalle Kniivilä est'as finn'de'ven'a sved'a ĵurnal'ist'o, bril'e posed'ant'a la rus'a'n lingv'o'n kaj mult'e verk'int'a pri kaj el Rusi'o dum la last'a'j 25 jar'o'j. Aŭtun'e de 2013 li far'is nov'a'n vojaĝ'o'n tra Rusi'o, vizit'ant'e Moskv'o'n kaj ankaŭ grand'a'j'n kaj mal'grand'a'j'n rus'a'j'n urb'o'j'n por trov'i la respond'o'n al la demand'o: kial pli'mult'o de la hom'o'j part'o'pren'ant'a'j balot'o'j'n (do, ĉirkaŭ tri'on'o de la tut'a loĝ'ant'ar'o) ĉiam de'nov'e sub'ten'as per si'a'j voĉ'o'j sinjor'o'n Putin, kiu de la unu'a vid'o (mi dir'u, ankaŭ de la du'a kaj la tri'a!) ne aspekt'as ideal'a prezid'ant'o kaj far'as sufiĉ'e mult'e da mis'o'j. Kiu do est'as la real'a hom'a baz'o, dank'e al kiu tiu person'o, kiu oft'e neglekt'as hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj objektiv'e redukt'as civit'an'a'j'n liber'o'j'n, jam 15 jar'o'j'n okup'as en la land'o la plej alt'a'j'n posten'o'j'n?

Ĵurnal'ist'o-observ'ant'o

Kniivilä part'o'pren'is, kiel ĵurnal'ist'o-observ'ant'o, la balot'o'j'n de la ĉef'urb'estr'o en Moskv'o, li parol'is kun plur'a'j hom'o'j de divers'a'j profesi'o'j: eks'a'j inĝenier'o'j, kiu'j dev'as okup'iĝ'i pri io ali'a, fabrik'a'j labor'ist'o'j, kiu'j ĉu perd'is, ĉu konserv'is si'a'j'n posten'o'j'n, bus'ŝofor'o'j, fleg'ist'in'o'j – bunt'a vic'o de simpl'a'j hom'o'j, kiu'j tra'viv'is mal'facil'a'n period'o'n de la viv'o en la 1990 aj, spert'is fal'o'j'n kaj sukces'o'j'n kaj nun plej'part'e ating'is cert'a'n stabil'ec'o'n de la viv'o. Est'as ne nur rus'o'j, sed ankaŭ reprezent'ant'o'j de ali'a'j etn'o'j – tatar'o'j, ĉuvaŝ'o'j. Ili oft'e bon'e sci'as, ke ne ĉio glat'as en la land'o – polic'o kruel'as, korupt'ad'o grand'as, ĉef'a'j televid'kanal'o'j plen'as je ŝtat'a propagand'o – sed tiu'j'n hom'o'j'n tia'j afer'o'j ne mult'e tuŝ'as, ĉar politik'o'n ili streb'as evit'i, en televid'o interes'iĝ'as pri film'o'j kaj seri'ar'o'j, kaj vol'as konserv'i almenaŭ tio'n, kio'n ili ja hav'as. Por unu generaci'o unu ter'trem'o sufiĉ'as. Tial ĝust'e el la vic'o'j de la provinc'an'o'j, fin'fin'e akir'int'a'j stabil'ec'o'n, ven'as plej'mult'e da voĉ'o'j por Putin, kies epok'o signif'as stabil'ec'o'n. Pri la nov'a generaci'o, kiu ne spert'is la revoluci'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n ŝtorm'o'j'n de la 1990- aj, ankoraŭ ne klar'as – ĝi ne rapid'as rivel'i si'a'j'n streb'o'j'n.

Klar'ig'o'j traf'a'j, sed ...

Kiel ĵurnal'ist'a verk'o, la libr'o de Kalle Kniivilä est'us sen'riproĉ'a, se li ne prov'us far'i kelk'a'j'n propr'a'j'n klar'ig'o'j'n al la pri'skrib'at'a'j afer'o'j. Oft'e tiu'j klar'ig'o'j pri antaŭ'ne'long'a'j histori'a'j event'o'j est'as tre traf'a'j (kiel, ekzempl'e, emfaz'o de tiu observ'o, ke la politik'o de Putin est'as daŭr'ig'o de la politik'o de Jelcin k. s.), sed sam'temp'e li far'as tri baz'a'j'n metod'ologi'a'j'n erar'o'j'n, kiu'j iom sen'valor'ig'as la tut'o'n. Tio est'as, unu'e, blind'a sekv'o al la libr'o de Jegor Gajdar („Fal'o de Imperi'o ...”) en klar'ig'o de la kaŭz'o'j de la ruin'iĝ'o de Soveti'o. Gajdar, kiel fanatik'a nov'liberal'ul'o (kvankam eks'komun'ist'o!) ĉef'e emfaz'as cert'a'j'n intern'a'j'n ekonomi'a'j'n kaŭz'o'j'n, kaj li'a cel'o est'is si'n indulg'i pri absolut'e mal'sukces'a'j ekonomi'a'j reform'o'j, kiu'j ĉio'n detru'is, sed nenio'n kre'is – anstataŭ „ŝok'a terapi'o” okaz'is ŝok'o sen terapi'o (ke pov'is est'i mal'e, pruv'as la ekzempl'o de plur'a'j land'o'j, de Ĉini'o ĝis Sloveni'o).


Du'e, sekv'ant'e Gajdar -on, ni'a aŭtor'o far'as la du'a'n princip'a'n erar'o'n, sen kiu nenio en la nun'a Rusi'o bon'e kompren'ebl'as. Ja ne est'as, kiel li asert'as, iu „konspir'teori'o” pri tio, ke Soveti'o ruin'iĝ'is pro uson'a influ'o: ekzist'is real'a milit'o (bon'e, ke nur mal'varm'a!), kiu'n Soveti'o tut'e klar'e mal'gajn'is. Kaj en la post'soveti'a Rusi'o en la komun'a konsci'o grav'eg'a'n rol'o'n lud'as la soci'a psikologi'o de mal'venk'int'a popol'o. Tio'n nepr'e neces'is konsider'i ankaŭ analiz'ant'e la relativ'e grand'a'n sub'ten'o'n al Putin.

Kaj, tri'e, parol'ant'e pri la opozici'ul'o'j (eĉ „radikal'a'j”), la aŭtor'o apenaŭ montr'as, kiel ili'a'j pozitiv'a'j program'o'j diferenc'as de tiu de Putin. Ebl'e pro tio, ke grand'a'j diferenc'o'j tie ne ekzist'as – kaj Proĥorov, kaj Navalnij, kaj plej'part'o de la ceter'a'j est'as laŭ si'a'j ekonomi'a'j ide'o'j eĉ pli konsekvenc'a'j nov'liberal'ul'o'j ol Putin mem (kiu, pro de'sub'a'j protest'o'j, dev'is las'i iu'j'n social'a'j'n garanti'o'j'n kaj program'o'j'n, kio'n la aŭtor'o ja honest'e menci'as) – se iu el ili ricev'us potenc'o'n, la ekonomi'a situaci'o de la mal'fort'a'j tavol'o'j de la popol'o pov'us nur mal'bon'iĝ'i. Mi kaj mult'a'j mi'a'j amik'o'j, kiu'j dum jar'o'j kontraŭ'star'as al Putin, dum neniu veter'o voĉ'don'os por NavalnijProĥorov. Do la popol'o (tiu part'o, kiu dum'e voĉ'don'as) oft'e prefer'as la kutim'a'n mal'bon'o'n al la minac'ant'a de Navalnij kaj la ceter'a'j mal'pli'bon'iĝ'o!

Rekomend'ind'a

Ĉiu'okaz'e, la libr'o est'as eg'e interes'a, kaj unu'a'vic'e rekomend'ind'as por leg'ad'o al esperant'ist'o'j el Rusi'o – por ili plej grav'e est'as, kiel ili'a kutim'a viv'o aspekt'as de'ekster'e. Almenaŭ la fraz'o „Moskv'o est'as urb'o de kontrast'o'j”, per kiu Kalle Kniivilä komenc'as la ĉapitr'o'n pri Moskv'o, valor'as mult'o'n ... (Not'o: fam'eg'a fraz'o el popular'a soveti'a komedi'o, kiu parodi'is la komenc'o'n de ĵurnal'ism'a'j kliŝ'a'j raport'o'j pri kiu ajn ekster'soveti'a urb'o.) Ankaŭ ali'land'a'j hom'o'j, kiu'j interes'iĝ'as pri la land'o, ek'sci'os mult'a'j'n viv'a'j'n detal'o'j'n, kiu'j'n oni kutim'e neglekt'as, sed kiu'j konsist'ig'as real'ec'a'n bild'o'n de normal'a ekzist'ad'o de simpl'a'j hom'o'j.

Nikola'o GUDSKOV

Kalle Kniivilä : Hom'o'j de Putin. Eld. FEL, Antverpen'o, 2014. 165 paĝ'o'j, bind'it'a. ISBN 978 9077066 52 2.

Nov'ig'a aplik'o je dispon'o de kurac'ist'o'j kaj pacient'o'j

Scienc'o

SUKER'A DIABET'O

Nov'ig'a aplik'o je dispon'o de kurac'ist'o'j kaj pacient'o'j

Ekzist'as plur'a'j aplik'o'j por tabul'komput'il'o'j kaj port'ebl'a'j telefon'o'j koncern'e suker'a'n diabet'o'n (latin'e: diabetes mel'lit'us). Tem'as, kiel kon'at'e, pri dis'vast'iĝ'int'a kronik'a mal'san'o, en kiu la sang'o'suker'a nivel'o est'as eksces'e alt'a. Hav'ebl'as dek'o'j da tia'j cifer'ec'a'j program'o'j: iu'j util'as por kre'i virtual'a'n tag'libr'o'n pri la propr'a nivel'o de glukoz'o, ali'a'j help'as la pacient'o'n nombr'i karbon'hidrat'o'j'n en'e de divers'a'j nutr'aĵ'o'j aŭ preskrib'as la neces'a'n kvant'o'n de insulin'o por injekt'i. Ne mank'as aplik'o'j, kiu'j si'a'vic'e help'as mastr'um'i la et'a'j'n porci'ig'il'o'j'n de insulin'o. Nu, la aplik'o, kiu'n ni nun prezent'as en ĉi tiu numer'o de MONAT'O, far'as absolut'e nenio'n tia'n. Sed Sybilia , kre'it'a de la ital'a doktor'o Andre'a Kleiner (vid'u intervju'o'n kun li en MONAT'O 2013/12), far'as afer'o'j'n, kiu'j'n neniu el la ceter'a'j aplik'o'j ankoraŭ far'as. Ni vid'u ĉi-sub'e, pri kio tem'as preciz'e.

Aplik'o komplet'a

Sybilia , simpl'e kaj el nul'o, kvazaŭ modern'a „orakol'o” (se analiz'i etim'ologi'e ties nom'o'n), kre'as insulin-terapi'o'n por tiu'j, kiu'j neniam antaŭ'e util'ig'is tiu'n substanc'o'n. Ne est'as tro'ig'o asert'i, ke ĝi reprezent'as komplet'a'n, kvankam migr'ant'a'n kaj miniatur'a'n, diabet'ologi'a'n centr'o'n. Ĝi ebl'ig'as kalkul'i la kor'vaskul'a'n risk'o'n de pacient'o'j, ili'a'n korp'o'volumen'a'n indic'o'n (angl'e: Body Volum'e Index ), la funkci'ad'o'n de ili'a'j ren'o'j, rekomend'ant'e kontrol'ad'o'n (se neces'e) de sang'prem'o kaj lipid'o'j. De'pend'e de ies klinik'a profil'o, la aplik'o propon'as la plej taŭg'a'n diet'o'n, la plej taŭg'a'n tip'o'n de gimnastik'o, la plej taŭg'a'j'n kurac'il'o'j'n (ne nur rekt'e lig'it'a'j'n al diabet'o, sed ankaŭ statin'o'j'n aŭ medikament'o'j'n, kiu'j prevent'as kun'glu'iĝ'o'n de trombocit'o'j).

Aplik'o skrupul'a

La aplik'o mal'kovr'as eĉ eventual'a'j'n erar'o'j'n rilat'e al antaŭ'e preskrib'it'a'j medikament'o'j: ekzempl'e ĝi rimark'ig'as la okaz'o'j'n, kiam t. n. met'form'in'o est'as kontraŭ'indik'it'a. Ĝi ankaŭ propon'as, kiam hav'ebl'e, terapi'o'j'n pli korekt'a'j'n por la pacient'o (ekzempl'e kiam statin'o ne est'as sufiĉ'e efik'a por ating'ig'i al oni la bezon'at'a'n nivel'o'n de kolesterol'emi'o kaj pov'as est'i anstataŭ'ig'at'a de ali'a).

Aplik'o fid'ind'a

La aplik'o util'ig'as algoritm'o'j'n, kiu'j sekv'as la gvid'lini'o'j'n de la prestiĝ'a American Diabetes Association . La uz'at'a'j algoritm'o'j est'as deriv'it'a'j plej'part'e de medicin'a'j tekst'o'j, kiel Medical Management of Type 1 Diabetes Mel'lit'us, unu el la tut'mond'a'j fundament'o'j rilat'e al la kurac'ad'o de suker'a diabet'o unu'a'tip'a.

Aplik'o universal'a

La „aŭgur'o'j” de Sybilia direkt'iĝ'as al ĉiu'j: tiu ĉi aplik'o util'as al la kurac'ist'o, al la fak'ul'o kaj (kial ne?) al la pacient'o mem. Kvankam ĝi en'hav'as kompleks'a'j'n funkci'o'j'n, ĝi sum'e est'as je dispon'o de kiu ajn (ĉiam rekomend'ind'a est'as, tamen, la super'rigard'o de medicin'ist'o).

Aplik'o simpl'a

La aplik'o est'as ekip'it'a per inter'fac'o tiom simpl'a, ke ĝi kutim'e ne postul'as apart'a'n trejn'iĝ'o'n por pov'i est'i util'ig'at'a. La uz'o de la aplik'o antaŭ'vid'as mal'mult'eg'a'j'n simpl'eg'a'j'n paŝ'o'j'n, al kiu'j ceter'e respond'as sam'nombr'a'j help'a'j prem'buton'o'j, kun la cel'o akompan'i (paŝ'o'n post paŝ'o) la pacient'o'n. Se tio ankoraŭ ne sufiĉ'as, en'e de la aplik'o trov'iĝ'as lig'il'o al tre detal'a film'et'o (hav'ebl'a angl'a'lingv'e en inter'ret'o ĉe la adres'o http :// www. youtube. com / watch? v = fO 89EV7 Eu 0 w).

Aplik'o sen'risk'a

Sybilia est'as sekur'a kaj tut'e sen'a je risk'o'j, ne nur ĉar ĝi baz'iĝ'as sur inter'naci'a'j scienc'a'j gvid'lini'o'j, sed ankaŭ ĉar ĝi parad'as per long'a test'ad'o.

Aplik'o fulm'rapid'a

Mir'ind'a rapid'ec'o karakteriz'as tiu'n ĉi aplik'o'n. Nov'a baz'a insulin-terapi'o pov'as est'i kre'it'a en'e de nur kvin sekund'o'j. Por kre'i propr'a'n klinik'a'n profil'o'n, oni bezon'os mal'pli ol du'on'a'n minut'o'n.

Aplik'o inter'naci'a

Sybilia aper'is en Itali'o, sed jam dis'vast'iĝ'as tra la tut'a mond'o. Ĉi tiu aplik'o hav'ebl'as, por la moment'o, en du lingv'o'j: la ital'a kaj la angl'a. Kun la help'o de iu volont'ul'a leg'ant'o, ne est'us utopi'e pri'pens'i est'ont'e ankaŭ esperant'lingv'a'n versi'o'n!

Aplik'o mal'mult'e'kost'a

La aplik'o'n, nun el'ŝut'ebl'a'n al ajn'a Apple -aparat'o ( iPhone , iPad ...) post plur'jar'a pri'labor'ad'o kaj test'ad'o, oni pov'as aĉet'i en la cifer'ec'a vend'ej'o de Apple kontraŭ la kost'o de apenaŭ 2,69 eŭr'o'j. Neniu al'don'a kost'o (ekzempl'e post kelk'a'j monat'o'j aŭ jar'o'j) est'os postulat'a post ĝi'a aĉet'o. Sybilia est'as util'a program'o, kiu ni'a'opini'e ne pov'as mank'i en la poŝ'telefon'o aŭ en la komput'il'o de kurac'ist'o'j aŭ de hom'o'j traf'it'a'j de suker'a diabet'o. Ĉi-last'a'j, dank'e al teknologi'o, hav'as jam la ebl'o'n simpl'e, sekur'e kaj mal'mult'e'kost'e ten'i sub kontrol'o si'a'n san'problem'o'n.

Roberto PIGR'O

redaktor'o de la rubrik'o Scienc'o
Cifer'ec'a el'don'o kompren'ig'as nur on'o'n

LIBR'O'J

Cifer'ec'a el'don'o kompren'ig'as nur on'o'n

La leg'ad'o de libr'o'j en paper'a versi'o, anstataŭ en elektron'ik'a, help'as la leg'ant'o'j'n en'ir'i pli bon'e en ili'a'j'n intrig'o'j'n. Jen la konklud'o de freŝ'a ĉi-rilat'a esplor'ad'o far'e de la norveg'a universitat'o de Stavanger.

Foli'um'ad'o

La efektiv'a – ali'vort'e man'e plen'um'at'a – foli'um'ad'o de la paĝ'o'j ebl'ig'as pli facil'e al hom'o'j en'mem'iĝ'i en rol'o'j, en'cerb'ig'i inform'o'j'n, kompren'i detal'o'j'n de la tekst'o kaj, ĝeneral'e, „viv'i” la rakont'it'a'j'n histori'o'j'n; ĉio ĉi ne sam'nivel'e okaz'as, kiam oni dediĉ'as si'n al la leg'ad'o de cifer'ec'a'j verk'o'j.

Kronologi'a ord'o

Pli specif'e, person'o'j, kiu'j uz'as tabul'komput'il'o'j'n kaj ali'a'j'n elektron'ik'a'j'n il'o'j'n, em'as memor'i mal'pli bon'e la kronologi'a'n ord'o'n de la pri'skrib'it'a'j fakt'o'j: tio'n konvink'it'e asert'as la nord-eŭrop'a'j esplor'ist'o'j.

Trans'verŝ'o

Hav'ant'e en'man'e paper-versi'o'j'n de libr'o'j, oni ja percept'as la pli'iĝ'o'n de la paĝ-nombr'o unu'flank'e kaj ĝi'a'n paralel'a'n mal'pli'iĝ'o'n ali'flank'e: ĉi tiu „trans'verŝ'o”, kiu'n oni ne konkret'e konstat'as ĉe cifer'ec'a'j el'don'o'j, help'as la laŭ'grad'a'n kaj ĝust'a'n en'memor'ig'o'n de la intrig'o (ali'okaz'e, laŭ'ŝajn'e, nur part'e en'cerb'ig'ebl'a).

Projekt'o

Tiu iom kurioz'a (sed sen'dub'e interes'a kaj diskut'ig'a) esplor'a projekt'o rilat'is sep'dek'o'n da universitat'a'j student'o'j, divid'it'a'j de la fak'ul'o'j en du mal'sam'a'j'n leg'a'j'n grup'o'j'n.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o Scienc'o kaj oft'a verk'ant'o
Modern'a ban'lok'o

Turism'o

SLOVAKI'O

Modern'a ban'lok'o

Slovaki'o hav'as 1626 registr'it'a'j'n mineral'a'j'n termo'font'o'j'n. La fam'o ven'as de kvin kurac'font'o'j, el kiu'j ŝpruc'iĝ'as kurac'akv'o kun temperatur'o de 37,7-40,0 o C. La plej varm'a font'o hav'as temperatur'o'n de 94 o C. Pli'a kurac'a produkt'o est'as la sulfur'a mineral'ŝlim'o uz'at'a por tut'korp'a volv'iĝ'o. En la ban'lok'o'j oni kurac'as mal'san'o'j'n de la mov'a aparat'o, stat'o'j'n post operaci'o'j kaj lez'o'j, kronik'a'n reŭmat'ism'o'n, civiliz'a'j'n kaj profesi'a'j'n mal'san'o'j'n, sed ankaŭ ginekologi'a'j'n kaj haŭt'a'j'n mal'san'o'j'n inkluziv'e de psoriaz'o.

La font'o'j'n kon'is ne nur ĝerman'a'j trib'o'j de kvad'o'j kaj markoman'o'j, sed ankaŭ romi'a'j legi'o'j. La unu'a skrib'a menci'o pri kurac'font'o'j de'ven'as de 1247. Ili'a'j'n san'ig'a'j'n efik'o'j'n pri'skrib'is kurac'ist'o Georg Wernher en 1551 en la latin'lingv'a libr'o Admir'ind'a'j akv'o'j de la hungar'a reĝ'land'o (latin'e: Hypomnematio de admir'and'is Hungariæ aquis ).

La ban'kurac'ad'o en Slovaki'o hav'as riĉ'a'n tradici'o'n. Unu el la plej mal'nov'a'j kaj mult'e vizit'at'a'j ban'lok'o'j est'as Trenčianske Teplice [ trenĉianske teplice ] (ĉirkaŭ 150 km nord'e de la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o). Ĝi situ'as je alt'ec'o de 272 m super la mar'nivel'o en la pitoresk'a ĉirkaŭ'aĵ'o de mont'ar'a masiv'o Strážovské [ straĵovske ].

Tiu modern'a ban'urb'et'o kun pli ol 1000 lit'o'j propon'as tut'jar'e kompleks'a'n kurac'ad'o'n al preskaŭ 20 000 mal'san'ul'o'j el Slovaki'o kaj ekster'land'o, ĉef'e el Ĉeĥi'o, Aŭstri'o, Germani'o, Hungari'o kaj Rusi'o. En Trenčianske Teplice est'as vari'a kurac'program'o por individu'o'j, grup'o'j kaj famili'o'j. La ban'lok'o est'as ideal'a el'ir'punkt'o por ekskurs'o'j en la region'o.

Laŭ legend'o la kurac'font'o'j'n mal'kovr'is lam'a ŝaf'paŝt'ist'o, kiam li serĉ'is perd'it'a'n ŝaf'id'o'n. Anstataŭ ŝaf'id'o li trov'is mal'grand'a'n lag'et'o'n kun varm'a akv'o, kiu el'ig'is fort'a'n sulfur'odor'o'n. Li ban'is si'n en la lag'et'o kaj san'iĝ'is. Tiu'n epizod'o'n prezent'as hodiaŭ ankaŭ la blazon'o de la urb'et'o Trenčianske Teplice, sur kiu est'as ŝapaŝtisto, ŝaf'id'o kaj kurac'font'o.

Evolu'o

La plej grand'a'n merit'o'n en la evolu'o de la ban'lok'o hav'as famili'o Ilésházy [ ileŝhazi ], kiu konstru'ig'is ban'ej'o'j'n en la 16 a jar'cent'o. En 1835 la ban'lok'o'n aĉet'is grek'a aŭstr'o-hungar'a bien'ul'o, magnat'o kaj diplomat'o Georgi'os Si'n'as, kiu re'konstru'is kaj modern'ig'is ĝi'n. Li'a fil'o Šimon [ŝim'o'n] konstru'ig'is nov'a'j'n hotel'o'j'n kaj pli'larĝ'ig'is la angl'a'n park'o'n. Kaj li'a fil'in'o Ifigénia konstru'ig'is la turk'a'n ban'dom'o'n Hammam (esperant'e: publik'a ban'ej'o) en maŭr'a stil'o.

En la ban'lok'o okaz'as kultur'a'j aktiv'aĵ'o'j, inter kiu'j plej popular'a est'as la film'festival'o Art film, kiu ek'de 1993 okaz'as ĉiu'jar'e en la du'a du'on'o de juni'o. La film'o, kiu venk'as en la konkurs'o, gajn'as la Or'a'n Ŝlos'il'o'n, kaj la aktor(in) o, ricev'int'a la ĉef'premi'o'n, post'las'as sign'o'n de si'a man'kav'o sur la Pont'o de la glor'o antaŭ hotel'o „Flor'a”. Ĝis nun si'a'j'n sign'o'j'n post'las'is stel'o'j de la kinematografi'o Franc'o Ner'o, Gina Lol'lob'rigid'a, Geraldine Chaplin, Sophia Loren, Ornella Mut'i kaj ali'a'j.

Juli'us HAUSER


Hotel'o Flor'a kun la Pont'o de la Glor'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA


Tabul'o de Sophia Loren. Fot'o: SON'A HAUSEROVA


Tabul'o de Claudia Car'din'al'e. Fot'o: SON'A HAUSEROVA


Strat'et'o en Trenčianske Teplice. Fot'o: SON'A HAUSEROVA


Ban'ej'o en Trenčianske Teplice. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Mort'o'turism'o en Eŭrop'o kresk'as

BIO'ETIK'O

Mort'o'turism'o en Eŭrop'o kresk'as

La rajt'o mort'i est'as de long'a temp'o diskut'o'tem'o en la tut'a mond'o. Antaŭ fort'eg'a hom'sufer'o sen'el'ir'a, kontraŭ kiu la medicin'o ne pov'as mult'o'n propon'i, al'ven'as la moment'o, kiam ek'aper'as ide'o'j pri la tiel nom'at'a'j „eŭtanazi'o” kaj „help'o al mem'mort'ig'o”. Kaj ĉi tiu'j ide'o'j kun'tren'as tut'a'n seri'o'n da konsider'o'j scienc'a'j, religi'a'j, filozofi'a'j, moral'a'j (per unu adjektiv'o: bio'etik'a'j).

Konscienc'o

En iu'j land'o'j oni laŭ'leĝ'e mal'permes'as tiu'j'n ag'o'j'n sever'e. En ali'a'j ŝajn'e oni kompat'em'e permes'as, ke sufer'ant'o'j (ĉu konsci'e, ĉu ne'konsci'e) ricev'u mort'o'n sen'dolor'a'n, asist'e de medicin'ist'o'j. En Svis'land'o la leĝ'o'j ne klar'e star'ig'as regul'o'j'n tiu'rilat'e, kaj ekzist'as struktur'o'j (jam mal'kovr'at'a'j ankaŭ de fremd'ul'o'j), kie ebl'as prezent'i pet'o'n pri help'ad'o de mem'mort'ig'o.

En Uson'o grand'a pli'mult'o de la kurac'ist'o'j rifuz'as favor'i ies mort'o'n, inkluziv'e de la okaz'o'j pri eŭtanazi'o, pro motiv'o'j de konscienc'o.

Svis'land'o

Statistik'o'j last'a'temp'e publik'ig'it'a'j de la revu'o Journal of Medical Ethics klar'e montr'as, ke en la last'a'j jar'o'j la tiel nom'at'a „mort'o'turism'o” du'obl'iĝ'is en Svis'land'o, precip'e en la kanton'o Zurik'o. Ali'vort'e, pli kaj pli da hom'o'j vetur'as al tiu centr'eŭrop'a land'o kun la unu'sol'a cel'o fin'i ind'a'manier'e la propr'a'n viv'o'n. Inter 2008 kaj 2012 pli ol 600 ekster'land'an'o'j ating'is tial Svis'land'o'n. Ili'a aĝ'o vari'is inter 23 (!) kaj 97 jar'o'j (mez'um'e 69). Pli mult'a'j el ili est'is vir'in'o'j (58 procent'o'j).

Plej oft'a'j diagnoz'o'j pri'is neŭr'ologi'a'j'n mal'san'o'j'n, kancer'o'n kaj reŭmat'ologi'a'j'n mis'fart'o'j'n. La „turist'o'j”, ĉi-okaz'e tut'e ne interes'it'a'j pri la natur'a'j aŭ art'a'j al'log'aĵ'o'j de la lok'o, ven'is el pli ol 30 land'o'j, plej mult'nombr'e el Germani'o kaj Briti'o.

Paulo Sérgio VIANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Cent fabel'o'j

Novel'o'j

Cent fabel'o'j

La en'tomb'ig'o est'is long'a kaj pro tio iom'et'e lac'ig'a. La pastr'o parol'is long'e, konstant'e li ripet'is si'n mem. Kvazaŭ li ne pov'us trov'i la fin'o'n de si'a predik'o. Ĉiu'j ek'spir'is, aŭd'ant'e la de'long'e atend'at'a'n „am'e'n”. Eĉ la vidv'in'o jam ne plu hav'is larm'o'j'n, nur konstant'e ŝi viŝ'is si'a'j'n okul'o'j'n per blank'a naz'tuk'o kun nigr'a rand'o.

La poŝt'ist'a ĥor'o kant'is la kutim'a'n kant'o'n, kaj fin'e ek'ir'is la grand'a hom'grup'o supr'e'n, al la tomb'o de la mal'jun'a poŝt'ist'o, kiu trov'iĝ'is ĝust'e sur la pint'o de la mont'a tomb'ej'o.

La supr'e'n'ir'ad'o est'is eg'e mal'rapid'a, ĉar mult'a'j mal'jun'ul'o'j al'ven'is por akompan'i la last'a'n foj'o'n la mal'jun'a'n poŝt'ist'o'n. Pro tiu mal'rapid'ec'o ĉiu'j hav'is sufiĉ'a'n temp'o'n al'rigard'i la tomb'o'j'n preter'pasat'a'j'n kaj kontrol'i, ĉu est'as iu ne'pri'zorg'at'a tomb'o sen flor'o'j. Tuj ek'is klaĉ'o, kiam oni trov'is simil'a'n tomb'o'n! Ĉiu'j hav'is mal'bon'a'n opini'o'n pri vidv'in'o ne'pri'zorg'ant'a la edz'a'n tomb'o'n: tio signif'as, aŭ ke ŝi forges'is la mort'int'a'n edz'o'n, aŭ hav'as nov'a'n am'ant'o'n, aŭ tro pigr'as. Sam'e mal'bon'e oni taks'is ankaŭ vidv'in'o'j'n, kiu'j tro pomp'e ornam'as aŭ per tro mult'a'j flor'o'j plen'ŝut'as la tomb'o'j'n. Sever'e juĝ'as la vilaĝ'o!

Ek'pluv'is. Komenc'e nur pluv'et'is, sed ĝis la funebr'a vic'o ating'is la mont'o'pint'o'n, eĉ tiu'j mal'sek'iĝ'is, kiu'j hazard'e hav'is ombrel'o'n. Kun la pluv'o ankaŭ vent'aĉ'o al'blov'is, kaj la ombrel'o'j iĝ'is sen'util'a'j, la vent'eg'o el'ŝir'is ili'n de la man'o'j.

La hom'o'j ĉirkaŭ'star'is la tomb'o'n. Nun ankaŭ la ĝis'haŭt'e mal'sek'iĝ'int'a pastr'o ek'kompren'is, ke ne oportun'as long'a parol'ad'o. Surpriz'e, je ĉies ĝoj'o, li galop'rapid'e fin'is la preĝ'o'n.

Ĉiu'j for'rapid'is, ja la tempest'o iĝ'is pli kaj pli ne'el'ten'ebl'a. La vidv'in'o dir'is al la tomb'o'fos'ist'o'j, ke ankaŭ ili ir'u hejm'e'n; nur post la ŝtorm'o ili fin'u la en'tomb'ig'o'n.

La hom'o'j eg'e mal'facil'e descend'is; la kot'o far'is la krut'a'n dekliv'o'n glit'ig'a. Ili apog'iĝ'is unu al la ali'a, prov'ant'e si'n help'i reciprok'e. Kiam unu'a hom'o glit'fal'is ter'e'n, tiam komenc'iĝ'is la katastrof'o. Tio iel simil'is la situaci'o'n, kiam sur glaci'a aŭt'o'ŝose'o unu aŭtomobil'o brems'at'e ek'glit'as kaj kruc'e halt'as mez'e de la voj'o.

Sub bat'ant'a pluv'eg'o kaj furioz'a vent'eg'o la hom'o'j, unu post la ali'a, fal'stern'iĝ'is sur la ŝlim'o'n. Ne nur mal'sek'a'j ili est'is, sed jam tut'e en'kot'ig'it'a'j. Kaj ne nur ili'a'j vest'aĵ'o'j! Kot'a'j est'is ĉies har'o'j, pied'o'j, vizaĝ'o'j, kaj la man'o'j perd'is ĉia'n util'o'n: glit'ant'e sur akv'o kaj ŝlim'o ili ne plu kapabl'is al'kroĉ'iĝ'i al io ajn. Van'e la hom'o'j prov'is liber'iĝ'i de tiu situaci'o. Sen'pov'e ili barakt'is kun'prem'iĝ'ant'e. Dum'e la aer'o mal'varm'iĝ'is kaj la hom'grup'o, kiel best'o'j en frost'o, ek'simil'is mal'feliĉ'a'n brut'amas'o'n.

Ankaŭ du infan'o'j, parenc'o'j de la mal'jun'a poŝt'ist'o, ĉe'est'is la en'tomb'ig'o'n. Kutim'e la infan'o'j ne part'o'pren'as en'tomb'ig'o'j'n, sed tiu'n tag'o'n ili nepr'e vol'is ven'i. La mal'jun'ul'o ĉiam don'is al ili bombon'o'n, kiam ili renkont'is li'n sur'strat'e, pro tio ili tre am'is li'n.

Nun, inter la kot'a hom'amas'o, ankaŭ ili kuŝ'is, kaj kun tim'o ili prov'is rest'i ĉe la patr'in'o, kiu mem prov'is gard'i ili'n kontraŭ la furioz'ant'a'j natur'element'o'j. Van'a'j prov'o'j. Tamen la fakt'o, ke ili kuŝ'as apud'e, iom'et'e facil'ig'is la preskaŭ ne'el'ten'ebl'a'n situaci'o'n. La pastr'o, alt'a, mal'dik'a vir'o, kuŝ'is inter si'a'j eklezi'an'o'j kaj sent'is, ke la cirkonstanc'o'j est'as ver'e ne'dec'a'j kaj humil'ig'a'j. Do li prov'is lev'iĝ'i. Eg'e mal'facil'e li sukces'is moment'o'n ek'star'i, sed tuj post'e li de'nov'e ek'glit'is kaj kun grand'a bru'o re'plonĝ'is en la kot'o'n. La afer'o iĝ'is tragikomedi'a. Ĝust'e tial ĝi hav'ig'is al unu el la infan'o'j ne'rezist'ebl'a'n motiv'o'n por ek'rid'i. Li'a patr'in'o prov'is admon'i li'n, sed jam la ali'a infan'o si'a'vic'e ek'rid'is, kaj la patr'in'o mem, rimark'int'e la humur'a'n flank'o'n de la afer'o, ne pov'is re'ten'i si'n, kaj si'a'vic'e laŭt'e ek'rid'is. Fin'e ankaŭ la pastr'o, kaj eĉ la trist'a vidv'in'o rid'is kaj rid'is, kaj la tut'a hom'amas'o ne plu est'is sku'at'a nur de pluv'eg'o kaj vent'aĉ'o, sed ankaŭ de ne'brems'ebl'a komun'a rid'eg'ad'o, kiu per si mem hav'ig'us al ĉiu'j agrabl'a'n varm'o'sent'o'n.

La rid'o ja simil'as al plor'o. Fakt'e post ne'long'e la vidv'in'o jam ne rid'is, sed plor'is. Tamen, neniu tio'n rimark'is.

La event'o ĉiz'iĝ'is en ĉies mens'o. Ek'de tiam la vilaĝ'an'o'j ĉiam memor'is pri la en'tomb'ig'o de la mal'jun'a poŝt'ist'o, kvazaŭ tiu tag'o sign'us por ili la komenc'o'n de nov'a era'o. Menci'ant'e io'n ajn, ili dir'is: „antaŭ la en'tomb'ig'o”, aŭ „post la en'tomb'ig'o”. Ne'klar'ig'ebl'e la inter'rilat'o'j en tiu hom'grup'o tut'e ŝanĝ'iĝ'is. Ili iĝ'is kvazaŭ parenc'o'j. Ne plu okaz'is kverel'o'j inter ili. Ne'vid'ebl'a faden'o inter'lig'is ili'n. Pli volont'e ili al'parol'is kaj help'is unu la ali'a'n ol ali'ul'o'j'n, kiu'j ne ĉe'est'is la fam'a'n en'tomb'ig'o'n. La pastr'o mem sent'is, ke tiu'j hom'o'j de la komun'a en'kot'iĝ'o kaj de la korus'a rid'eg'ad'o iĝ'is iom'et'e pli kar'a'j por li.

La mal'jun'a vidv'in'o ne mir'is, sed feliĉ'e konstat'is, ke ŝi iĝ'is kvazaŭ ĉies av'in'o. Ŝi kaj la mal'jun'a poŝt'ist'o ne hav'is infan'o'j'n, sed ambaŭ tre ŝat'is la ge'knab'o'j'n de la najbar'o'j. Nun ne nur la najbar'a'j infan'o'j vizit'is ŝi'n, sed ankaŭ ali'a'j. Kaj ne nur infan'o'j ven'is. Ne pas'is tag'o sen vizit'ant'o. Ĉiu'j diskut'is kun ŝi, pet'is konsil'o'j'n, kor'e help'is ŝi'n. La infan'o'j feliĉ'e aŭskult'is ŝi'a'j'n fabel'o'j'n. Unu'e ŝi rakont'is la jam kon'at'a'j'n fabel'o'j'n, sed post'e nask'iĝ'is nov'a'j fabel'o'j, de ŝi mem el'pens'it'a'j. Somer'e en ŝi'a ĝarden'et'o ar'iĝ'is infan'grup'o por aŭskult'i la nov'a'j'n, kurioz'a'j'n fabel'o'j'n. Vintr'e ne est'is sufiĉ'e grand'a ŝi'a et'a loĝ'ej'o. Tiom pli, ĉar jam ne nur infan'o'j ven'is aŭskult'i, sed pli kaj pli mult'a'j plen'kresk'ul'o'j.

Foj'e vizit'is ŝi'n la pastr'o. Li aŭskult'is, kaj tuj post'e li konsil'is al la mal'jun'ul'in'o, ke ŝi sur'paper'ig'u la bel'a'j'n rakont'o'j'n. La vidv'in'o dir'is, ke ŝi ne kapabl'as tio'n far'i. Tiam la pastr'o pet'is la infan'o'j'n, ke ili trans'skrib'u la aŭskult'it'a'j'n fabel'o'j'n. Tiel okaz'is. La av'in'o fabel'ad'is, la infan'o'j skrib'ad'is, la pastr'o zorg'e kolekt'is la plej bel'a'j'n rakont'o'j'n. Je la fin'o li sekret'e pres'ig'is la tut'a'n kolekt'o'n.

Grand'eg'a est'is ĉies surpriz'o, kiam publik'e aper'is la bel'a fabel'libr'o. La titol'o est'is simpl'a: Cent nov'a'j fabel'o'j.

La av'in'o ne kred'is al si'a'j okul'o'j, kiam la pastr'o al'port'is al ŝi la bel'e bind'it'a'n volum'o'n. La tut'a vilaĝ'o feliĉ'is kaj fier'is pro tio, ne forges'ant'e, ke tio'n oni ŝuld'as al la fam'a en'tomb'ig'o de la mal'jun'a poŝt'ist'o.

La fabel'libr'o rapid'e el'ĉerp'iĝ'is, oni dev'is ĝi'n re'el'don'i. Post'e ĝi est'is traduk'it'a en kelk'dek lingv'o'j'n, kaj en la Inter'naci'a'n, kaj ating'is mond'fam'o'n.

La mal'jun'a poŝt'ist'o rid'et'is inter la anĝel'o'j kaj modest'e dank'is ili'a'j'n gratul'vort'o'j'n.

Juli'a SIGMOND
Kultur'a mozaik'o

Fokus'e

SVIS'LAND'O

Kultur'a mozaik'o

Jen la unu'a el tri artikol'o'j, kiu fokus'iĝ'as pri Svis'land'o.

La unu'a pakt'o

En 1291 ekzist'is nenia intenc'o fond'i ŝtat'o'n, sed nur promes'o okaz'e de atak'o pri reciprok'a help'o inter tri arb'ar'a'j region'o'j ĉirkaŭ la alp'a pas'ej'o Gotardo. Post'e tiu grup'o kresk'is al ok, 13, 22, kaj fin'fin'e 23 ŝtat'et'o'j, aŭ kanton'o'j.

Do Svis'land'o kresk'is iom en la sam'a manier'o kiel Eŭrop'a Uni'o en la last'a'j 60 jar'o'j. La last'a modif'o de la ŝtat'a'j lim'o'j okaz'is en 1815. La last'a en'land'a milit'o okaz'is en 1848.

Lim'o

Tra Eŭrop'o, de Belgi'o ĝis Triest'o, kur'as lim'o inter latin'de'ven'a'j kaj ĝerman'de'ven'a'j kultur'o'j. Ambaŭ'flank'e de tiu „kurten'o” hom'o'j ali'manier'e re'ag'as al politik'a'j kaj soci'a'j problem'o'j.

La diferenc'o'j est'as ne nur lingv'a'j sed ankaŭ kultur'a'j – kaj profund'a'j. Svis'land'o kuŝ'as sur tiu lim'o kaj dev'as ĉiu'tag'e maĉ'i, glut'i kaj digest'i tiu'j'n kultur'a'j'n diferenc'o'j'n. Okaz'as, ke ĉe voĉ'don'o'j la divers'a'j land'o'part'o'j ali'manier'e decid'as.

Region'o'j

Nord'e de Svis'land'o de Ĝenev'o ĝis la zurik'a flug'haven'o etend'iĝ'as mont'ar'o kun la nom'o Ĵuras'o. Ĝi konsist'as el paralel'a'j harmoni'a'j fald'o'j ornam'it'a'j de mult'nombr'a'j abi'o'j.

De la mez'o de la land'o ĝis la sud'o laŭ horizontal'a lini'o ŝpruc'as la Alp'o'j, pint'a'j rok'a'j mont'o'j, kiu'j kovr'as 60 % de la surfac'o de la land'o. La plej alt'a svis'a punkt'o situ'as en la Alp'o'j apud Zermatt kaj ating'as alt'ec'o'n de pli ol 4600 m.

Inter tiu'j du bar'il'o'j etend'iĝ'as la Mez'a Eben'aĵ'o, kiu fakt'e ne mult'e eben'as. Tie situ'as la grand'a'j urb'o'j Lausanne [ lozán ], Bern'o, Zurik'o. Svis'land'o dev'as akcept'i gigant'a'n trafik'o'n de nord'o al sud'o kaj invers'e, de Germani'o al Itali'o, ĉu aŭt'e aŭ kamion'e, ĉu vagon'ar'e. Sub la pas'ej'o Gotardo est'as fin'konstru'at'a nov'a fer'voj'a tunel'o, kiu ek'funkci'os en 2016. Ĝi est'as la plej long'a en la mond'o kun 58 km.

Politik'o

Urb'o'j kaj vilaĝ'o'j form'as baz'a'n nivel'o'n. Sekv'as kanton'a nivel'o: kanton'o'j est'as ŝtat'et'o'j. La konfederaci'a nivel'o kun la feder'a urb'o Bern'o iom simil'as al Brusel'o por Eŭrop'a Uni'o.

Tiu ĉi struktur'o dat'iĝ'as de 1848. Est'as tendenc'o'j don'i pli da pov'o al Bern'o, dum ali'a'j tendenc'o'j vol'as konserv'i pov'o'n ĉe la kanton'o'j por protekt'i la ec'o'j'n de ĉiu'j region'o'j. Eduk'ad'o, ekzempl'e, rest'as grand'part'e en la man'o'j de la kanton'o'j. Tio kaŭz'as problem'o'j'n. Kiam famili'o trans'lok'iĝ'as al ali'a kanton'o, la infan'o'j trov'as, ke la stud'program'o ne sam'as.

Svis'o'j kutim'as voĉ'don'i kvar ĝis kvin foj'o'j'n jar'e. En kelk'a'j kanton'o'j ne-svis'o'j rajt'as voĉ'don'i. En kelk'a'j kanton'o'j ne-svis'o'j rajt'as est'i al'elekt'it'a'j al urb'a'j parlament'o'j.

Kriteri'o'j

Svis'land'o est'as mozaik'o laŭ tri mal'sam'a'j kriteri'o'j. La plej kon'at'a kriteri'o est'as tiu pri lingv'o'j. Ekzist'as tri lingv'a'j region'o'j: 70 % de la loĝ'ant'o'j, en Alemani'o, parol'as unu el la german'de'ven'a'j dialekt'o'j kaj skrib'e uz'as la german'a'n; 20 %, en Romandi'o, parol'as la franc'a'n; 10 %, en Tiĉin'o, parol'as la ital'a'n.

En la plej grand'a kanton'o svis'a, nom'at'a Grizon'o, aŭd'iĝ'as divers'a'j idiom'o'j nom'at'a'j „romanĉ'a lingv'o”. Est'as mal'facil'e sav'i tiu'j'n minoritat'a'j'n lingv'o'j'n kaj do la konfederaci'o kaj la kanton'o Grizon'o dung'is lingv'ist'o'n kun la task'o kre'i unu'ec'ig'it'a'n plan'lingv'o'n, kies nom'o est'as „ Rumantsch Grischun ”.

Tiu nov'bak'it'a lingv'o est'as nur skrib'a lingv'o. Pli'e, pro la abund'o de ne-svis'a'j loĝ'ant'o'j (23%), aŭd'iĝ'as en Svis'land'o dek'o'j da ali'a'j lingv'o'j al'ven'int'a'j pro en'migr'ad'o.

Du'a kriteri'o est'as religi'o. Bazel'o, Bern'o, Zurik'o, Ĝenev'o est'as protest'ant'a'j kanton'o'j. Sankt Gall'e'n, Friburgo, Solo'turn'o est'as katolik'a'j.

Tri'a kriteri'o est'as la ec'o de ĉiu kanton'o: ĉu urb'a, ĉu kamp'ar'an'a. Oni do pov'as kompren'i, ke Svis'land'o est'as ar'o da inter'plekt'it'a'j region'o'j. Ekzempl'e franc'lingv'a kanton'o pov'as sent'i lig'o'n al aleman'a kanton'o, se ambaŭ hav'as la sam'a'n religi'o'n.

Industri'o

Grav'as maŝin'industri'a produkt'aĵ'o, mikro'teknik'o, kemi'aĵ'o'j kaj kurac'il'o'j, horloĝ'o'j, nutr'aĵ'o'j kaj ĉokolad'o. Mank'as naft'o kaj diamant'o'j: oni do instru'as al infan'o'j, ke la ĉef'a produkt'o est'as bon'e organiz'it'a'j kaj funkci'ant'a'j cerb'o'j. Renom'a'j universitat'o'j kaj politeknik'a'j alt'lern'ej'o'j ekzist'as en Lausanne kaj Zurik'o.

Ne la hom'o'j est'as plur'lingv'a'j, sed la land'o est'as plur'lingv'a. Sam'e pri financ'o'j: ne la hom'o'j est'as riĉ'a'j, sed la land'o est'as riĉ'a, pli preciz'e la svis'a'j bank'o'j. Grav'a faktor'o en la bon'fart'o de la svis'a ekonomi'o est'as, ke Svis'land'o tra'viv'is la 20an jar'cent'o'n sen milit'o'j. Do en 1945 ĝi pov'is tuj ek'labor'i kaj produkt'i, kiam ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j dev'is unu'e re'konstru'i.

Help'as ankaŭ trankvil'a soci'a etos'o kun inter'parol'ad'o inter dung'ant'o'j kaj dung'at'o'j per'e de sindikat'o'j. Pro tio mal'oft'as strik'o'j kaj strat'a'j manifestaci'o'j. Reg'as bon'a labor'etos'o: svis'o'j labor'as semajn'e 42 hor'o'j'n. Pli'a'j t. n. trans'lim'labor'ist'o'j ven'as el la najbar'a'j Franci'o, Germani'o, Aŭstri'o kaj Itali'o.

Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j

En Ĝenev'o, en dom'ar'o konstru'it'a por la Lig'o de Naci'o'j inter 1929 kaj 1933, situ'as nun UN kun du'obl'e pli da kun'sid'o'j ol en Novjork'o. Fili'o'j de UN en Ĝenev'o: hom'rajt'a konsili'o, rifuĝ'int'o'j, san'o, labor'o, mete'ologi'o, tele'komunik'ad'o, intelekt'a propriet'o kaj mult'a'j ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j.

Kultur'o

Reprezent'at'a'j est'as divers'a'j kultur'o'j: ekzempl'e klasik'a danc'ad'o (Premi'o de Lausanne), kaj muzik'o (Inter'naci'a Konkurs'o pri Muzik'lud'ad'o de Ĝenev'o). Not'ind'as muze'o'j kia'j fond'aĵ'o Beyeler en Riehen, Olimpi'a Muze'o en Lausanne, kaj la Centr'o Paul Kle'e en Bern'o.

Inter'e la svis'a'j eminent'ul'o'j menci'ind'as Leonhard Euler (1707-1783), scienc'ist'o kaj matematik'ist'o; Johann Heinrich Pestalozzi (1746-1827), pedagog'o kaj verk'ist'o; Henry Dunant (1828-1910), la fond'int'o de Ruĝ'a Kruc'o; Albert'o Giacometti (1901-1966), art'ist'o, skulpt'ist'o; Le Corbusier (1887-1965), art'ist'o, arkitekt'o; Hector Hodler (1887-1920), la fond'int'o de UEA ; Edmond Privat (1889-1962), sekretari'o de Gandhi, esperant'ist'a aktiv'ul'o; Je'a'n Ziegler (1934), soci'olog'o, politik'ist'o, verk'ist'o, filozof'o; Roger Federer (1981), tenis'o'lud'ant'o.

Mireille GROS'JE'A'N


La alp'a pejzaĝ'o, kun aer'balon'o'j, en Château - dOex montr'as la bel'o'n de Svis'land'o. Fot'o: MIREILLE GROS'JE'A'N


En Ĝenev'o vid'ebl'as akv'o'ŝpruc'o kaj la ŝip'et'o Henry Dunant, nom'it'a laŭ la fond'int'o de la Ruĝ'a Kruc'o. Fot'o: MIREILLE GROS'JE'A'N

Urb'o kun fort'a stud'em'o

Fokus'e

SVIS'LAND'O

Urb'o kun fort'a stud'em'o

Jen la du'a el tri artikol'o'j, kiu'j fokus'iĝ'as pri Svis'land'o.

Inter lag'o kaj Ĵuras'o

Neocomium est'as la latin'a nom'o de la urb'o Neuchâtel, urb'o kun lag'o kaj 33 000 loĝ'ant'o'j. Situ'ant'a 425 m super la mar'nivel'o ĝi pli mal'grand'as ol la pli alt'a urb'o La Chaux -de- Fonds en Ĵuras'o (1000 m). Tamen kun la ĉirkaŭ'a'j vilaĝ'o'j Neuchâtel en'hav'as la ĉef'a'n part'o'n de la kanton'a loĝ'ant'ar'o.

Ĝi est'as la ĉef'urb'o de la kanton'o Neuchâtel, kon'at'a oficial'e kiel la Respublik'o kaj Kanton'o de Neuchâtel. Unu'e franc'a'j famili'o'j, post'e la reĝ'o de Prus'uj'o reg'is en la region'o (1707-1848). En 1814 la kanton'o al'iĝ'is al la svis'a konfederaci'o.

En la mont'ar'a part'o viv'is ĉiam nur liber'a'j hom'o'j, kiu'j fin'fin'e ribel'is kontraŭ la ekster'land'a jug'o. La kulmin'o est'is la jar'o 1848, kiam eksplod'is revoluci'o kaj for'pel'iĝ'is la reprezent'ant'o de la prus'a reĝ'o.

Nun'temp'e ĉiam pli alt'e sur la ĵuras'a dekliv'o super Neuchâtel oni konstru'as nov'a'j'n kvartal'o'j'n, de kie ebl'as ĝu'i perspektiv'o'n sur la tegment'o'j de la urb'o. De la flank'o'j de la mont'ar'o Ĵuras'o oni pov'as ĉef'e en aŭtun'o admir'i grand'a'n part'o'n de la Alp'o'j. Mont'o Chasseral, la plej alt'a kanton'a pint'o, ating'as 1550 m.

Kastel'o sur mont'et'o

Vizit'ind'a'j est'as kastel'o kaj preĝ'ej'o. La kastel'o est'as la sid'ej'o de la kanton'a reg'ist'ar'o kaj parlament'o. La urb'o trans'ir'is al protest'ant'ism'o pro Guillaume Farel (1489-1565) kaj do la grand'a preĝ'ej'o collégiale apud la kastel'o est'as protest'ant'a. En la urb'o vid'iĝ'as fontan'o'j kaj mal'nov'a'j dom'o'j en pied'ir-zon'o'j.

Du patrici'a'j famili'o'j, De Pury (la ĉef'a plac'o de la urb'o tiel nom'iĝ'as) kaj DuPeyrou (palac'o en franc'stil'a park'o star'as orient'e de la centr'o), riĉ'iĝ'is per posed'aĵ'o'j en divers'a'j mond'o'part'o'j en la 18 a kaj 19 a jar'cent'o'j kaj bel'ig'is si'a'n urb'o'n. Tamen la tradici'a, aristokrat'a kaj dekstr'em'a Neuchâtel ŝanĝ'iĝ'is kaj nun la urb'a reg'ist'ar'o est'as centr'a kaj iom verd'ul'a.

Universitat'o kaj kultur'o

En Neuchâtel trov'iĝ'as universitat'o. Dum jar'dek'o'j ĝi est'is la plej mal'grand'a en la tut'a Eŭrop'o. Tamen mult'a'j student'o'j elekt'as ĝi'n pro la tie'a favor'a stud'etos'o. En 1975 la universitat'o kre'is Institut'o'n pri Mikro'teknik'o kaj en 1984 nask'iĝ'is Svis'a Centr'o pri Elektron'ik'o kaj Mikro'teknik'o. En 2009 kre'iĝ'is lig'o inter ĝi kaj la Politeknik'a Alt'lern'ej'o de Lausanne.

La kanton'a muzik'lern'ej'o lig'iĝ'as al la muzik'a akademi'o de Ĝenev'o. Do observ'ebl'as em'o al kun'labor'o kaj kun'ig'ad'o de fort'o'j. Krom'e la svis'a konfederaci'o klopod'as ne konserv'i ĉiu'j'n serv'o'j'n en la ĉef'urb'o Bern'o. Pro tio Neuchâtel ricev'is la feder'a'n ofic'ej'o'n pri statistik'o.

La urb'o propon'as ankaŭ teatr'o'j'n, inkl. de mal'grand'a'j, avan'gard'a'j, divers'a'j'n muze'o'j'n (pri art'o'j kaj pri etn'ologi'o), koncert'ej'o'n kaj restoraci'o'j'n. Ebl'as promen'i tra apud'lag'a'j park'o'j. Naĝ'ej'o, stadion'o „La Maladière ”, kaj sket'ej'o star'as je dispon'o de sport'em'ul'o'j.

La aŭtor'o Friedrich Dürrenmatt (1921-1990) viv'is en Neuchâtel ; ankaŭ la hungar'de'ven'a art'ist'o Viktor Vasarely (1906-1997). Ĉe la universitat'o profesor'is la esperant'ist'o Edmond Privat (1889-1962). En Neuchâtel nask'iĝ'is la psikolog'o Je'a'n Piaget (1896-1980) kaj la nobel-premi'it'o pri medicin'o Daniel Bov'et (1907-1992).

Mireille GROS'JE'A'N
korespond'ant'o de MONAT'O en Svis'land'o


Fontan'o en la mez'epok'a part'o de la urb'o Neuchâtel. Fot'o: MIREILLE GROS'JE'A'N


La kastel'o en Neuchâtel est'as la sid'ej'o de la kanton'a reg'ist'ar'o. Fot'o: MIREILLE GROS'JE'A'N

Ĉarnir'a urb'o

Fokus'e

SVIS'LAND'O

Ĉarnir'a urb'o

Jen la last'a el tri artikol'o'j, kiu'j fokus'iĝ'as pri Svis'land'o.

Kanton'o Neuchâtel

La Chaux -de- Fonds trov'iĝ'as en la ĵur'as-mont'ar'a part'o de la kanton'o Neuchâtel (176 000 loĝ'ant'o'j en 2014), kiu etend'iĝ'as de la svis'a-franc'a land'lim'o ĝis la lag'o de Neuchâtel.

Est'ant'e en franc'lingv'a Svis'land'o (Romandi'o), La Chaux -de Fonds kun si'a'j 40 000 loĝ'ant'o'j trov'iĝ'as laŭ'nombr'e en la tri'a lok'o post Ĝenev'o kaj Lausanne. Si'a'n pas'int'ec'o'n ĝi ne ŝuld'as al potenc'a'j reg'ant'o'j aŭ milit'ist'o'j, sed al pac'em'ul'o'j, ideal'ist'o'j, kuraĝ'a'j pionir'o'j kaj al kelk'a'j geni'ul'o'j.

La Chaux -de- Fonds est'as sam'temp'e nov'a kaj histori'a urb'o. La arkitektur'a kern'o de la urb'o est'as rar'aĵ'o el la 19 a jar'cent'o. En 1984 la svis'a reg'ist'ar'o decid'is protekt'i ĝi'n, ĉar tie vid'ebl'as divers'a'j arkitektur'a'j tendenc'o'j, kiu'j karakteriz'as la 19an kaj la komenc'o'n de la 20 a jar'cent'o. La Chaux -de- Fonds est'as la sol'a urb'o en Svis'land'o konstru'it'a laŭ la stil'o Art Nouveau (Art'o Nov'a).

Tem'as pri ĉarnir'a urb'o okup'ant'a pozici'o'n inter Svis'land'o kaj Franci'o. Aŭt'o'ŝose'o'j, flug'haven'et'o kaj lig'o kun la franc'a rapid'trajn'a ret'o TGV ebl'ig'as kontakt'o'j'n kun najbar'a'j centr'o'j. La Chaux -de- Fonds est'as la ekonomi'a, teknik'a, komerc'a, kultur'a, lern'ej'a, sport'a, soci'a kaj medicin'a ĉef'urb'o de inter'kanton'a kaj inter'ŝtat'a grand'region'o kun pli ol 100 000 hom'o'j.

Industri'o kaj kultur'o

Mil'o'j da labor'ist'o'j el najbar'a'j urb'et'o'j kaj vilaĝ'o'j svis'a'j kaj franc'a'j ĉiu'tag'e ven'as por per'labor'i si'a'n viv'o'n en La Chaux -de- Fonds. La urb'o not'ind'as pro si'a'j eksport'aĵ'o'j, ĉef'e pro la horloĝ'mark'o'j Ebel, Corum, Tag Heuer, Ulysse Nardin, Cartier, Mov'ad'o aŭ Girard - Perregaux. La urb'o est'as ankaŭ centr'o pri mikro'teknik'o kaj inform'ad'ik'o.

Not'ind'as la urb'a'j muze'o'j (ĉef'e la inter'naci'a muze'o pri horloĝ'o'j, kiu montr'as la histori'o'n de temp'o'mezur'ad'o per 3000 objekt'o'j). La teatr'o est'as bel'aĵ'o ital'ec'a el la 19 a jar'cent'o. La industri'a'j kaj kultur'a'j instal'aĵ'o'j pov'as facil'e konkurenc'i kun tiu'j de pli grand'a'j urb'o'j en Svis'land'o.

Ĉirkaŭ'e trov'iĝ'as alt'eben'aĵ'o kun vast'a'j paŝt'ej'o'j kaj mult'a'j abi'o'j. La ĵuras'a mont'ar'o ĉiu'jar'e al'log'as mil'o'j'n da migr'ant'o'j, bicikl'ant'o'j, ĉeval'rajd'ant'o'j kaj promen'ad'ski'ant'o'j. Ĉi tie grand'part'e mank'as bru'o, mal'pur'aĵ'o kaj agres'o kutim'a'j en grand'a'j urb'o'j. Malgraŭ tio, tamen, la region'o ankoraŭ ne far'iĝ'is centr'o de amas'turism'o.

Inter'lingv'ist'ik'a arkiv'o

La Chaux -de- Fonds est'as ankaŭ unu el la mond'a'j centr'o'j por Esperant'o. La urb'a bibliotek'o protekt'as la inter'lingv'ist'ik'a'n arkiv'o'n CDELI (Centr'o de Dokument'ad'o kaj Esplor'o pri la Lingv'o Inter'naci'a).

Krom'e ebl'as dir'i, ke La Chaux -de- Fonds est'as la plej alt'e situ'ant'a grand'a urb'o de Eŭrop'o (ĉirkaŭ 1000 m super la mar'o); ke laŭ'statistik'e ĝi ĝu'as plej oft'a'n sun'radi'ad'o'n en Svis'land'o; ke ĝi'a akv'o flu'as al la rejn'a basen'o kaj plu'e al la Nord'a Mar'o; kaj ke ĝi viv'ten'as la sol'a'n profesi'a'n teatr'o'n en Romandi'o (Romand'a Popol'a Teatr'o).

Tie nask'iĝ'is la horloĝ'ist'o kaj mekanik'ist'o Pierre Jaquet - Droz (1721-1790), la romantik'a pentr'ist'o Léopold Robert (1794-1835), la pilot'o kaj aŭt'o'konstru'ist'o Louis Chevrolet (1878-1941), la poet'o, verk'ist'o kaj vojaĝ'ant'o Blaise Cendrars (1887-1961), kaj la arkitekt'o, urb'o'plan'ist'o kaj human'ist'o Le Corbusier (1887-1965). Ceter'e, ek'de 2009, la urb'o est'as mond'hered'aĵ'o de Unesk'o.


Mireille GROS'JE'A'N
korespond'ant'o de MONAT'O en Svis'land'o


La Vill'a Turque, desegn'it'a de la arkitekt'o Le Corbusier, est'as unu el la vid'ind'aĵ'o'j de La Chaux -de- Fonds. Fot'o: MIREILLE GROS'JE'A'N


Ĉef'strat'o en La Chaux -de- Fonds. Fot'o: MIREILLE GROS'JE'A'N

Sekret'a'j krist'an'o'j, ĉu ver'a'j krist'an'o'j?

Spirit'a viv'o

JAPANI'O

Sekret'a'j krist'an'o'j, ĉu ver'a'j krist'an'o'j?

La jar'o 2015 est'as special'e memor'ig'a jar'o por japan'a'j katolik'o'j 1. Ĝi est'as la 400-jar'a jubile'o de la vizit'o de samuraj'a deleg'it'o al Vatikan'o 2 kaj la 150-jar'a dat're'ven'o de la mal'kovr'o de la sekret'a'j krist'an'o'j.

En 1615 Hasekura Cunenaga, vasal'o de Dat'e Mas'am'un'e, potenc'a daimi'o en la nord-orient'a Japani'o, mar'vetur'is tra Meksik'o al Hispani'o kaj Vatikan'o, kie li'n aŭdienc'e ricev'is la pap'o Paŭl'o la 5 a. Li el'spez'is 7 jar'o'j'n por ir'o-re'ir'o, sed kiam li re'ven'is hejm'land'e'n en 1620, Japani'o, sub la reĝim'o de Tokugawa jam al'pren'is si'n'ferm'a'n politik'o'n kaj la krist'an'ism'o est'is mal'permes'it'a. Diplomati'a'j rilat'o'j est'is lim'ig'it'a'j al Ĉini'o kaj Nederland'o. La kontakt'o kun ili okaz'is nur en Deĵima, mal'grand'a insul'o en Nagasak'i. Hasekura mort'is en profund'a mal'esper'o en 1622.

Sang'a persekut'o

Dum la du'a du'on'o de la 17 a jar'cent'o sang'a persekut'o kaj amas'a martir'ig'o preskaŭ eksterm'is la krist'an'ism'o'n, kiu'n Francisco Xavier (1506-1552) en'konduk'is en 1549 kaj rapid'e dis'vast'ig'is tut'land'e. Dum la post'a'j 250 jar'o'j ĉiu'j japan'o'j est'is oficial'e budh'ist'o'j kaj dev'ig'e aparten'is al iu'j budh'ist'a'j templ'o'j. Sed en la 1850 aj jar'o'j, sub prem'o de la okcident'a'j grand'a'j regn'o'j, Japani'o for'ĵet'is si'a'n izol'a'n politik'o'n kaj star'ig'is rilat'o'j'n kun Uson'o, Briti'o, Franci'o, Rusi'o kaj ali'a'j land'o'j. Ven'is ali'land'a'j ofic'ist'o'j kaj komerc'ist'o'j kaj tiu'j loĝ'is en tiam'a'j destin'it'a'j lok'o'j, kiel Nagasak'i, Kobe kaj Yokohama.

Sam'a kred'o

En 1864 Franci'o fond'is preĝ'ej'o'n en Nagasak'i por la franc'o'j, kiu'j tie loĝ'is. Sci'vol'a'j japan'o'j ven'is por rigard'i la nov'a'n kaj kurioz'a'n konstru'aĵ'o'n. Inter tiu'j, kiu'j ven'is en la 17 a de mart'o 1865, est'is dek'kelk'a'j person'o'j, kiu'j konfes'is al ĝi'a pastr'o, Bernard- Thadée Petitjean : „Ni hav'as sam'a'n kred'o'n kiel vi”.

La nov'aĵ'o de tiu mal'kovr'o de krist'an'o'j en Japani'o tuj dis'vast'iĝ'is kaj mir'ig'is la mond'o'n. Baldaŭ la krist'an'o'j ĝis tiam kaŝ'it'a'j en la najbar'a'j vilaĝ'o'j kaj insul'et'o'j si'n prezent'is. Sed, ĉar la japan'a reg'ist'ar'o ankoraŭ ten'ad'is la politik'o'n mal'permes'i krist'an'ism'o'n, oni arest'is, sever'e tortur'is kaj deport'is ili'n en ali'a'j'n region'o'j'n. Tiu'j persekut'o'j el'vok'is fort'a'n kritik'o'n de ekster'land'a'j reprezent'ant'o'j, kaj fin'fin'e la reg'ist'ar'o nul'ig'is la mal'permes'o'n en 1873.

Kamufl'ad'o

Kia'manier'e tiu'j krist'an'o'j kaŝ'it'e ten'is si'a'n kred'o'n ĉirkaŭ 250 jar'o'j'n? La manier'o'j vari'is laŭ'lok'e, sed, ekzempl'e, ili kamufl'is figur'o'j'n de Sankt'a Mari'a kiel tiu'n de Bodisatv'o, kaŝ'is sankt'a'j'n bild'o'j'n kaj krucifiks'o'j'n en ŝrank'o'j'n. Beb'o'j'n bapt'is ili'a'j patr'o'j aŭ onkl'o'j, ĉar post 1644 tut'e ne ekzist'is plu pastr'o'j. Ili recit'is oraŝon (latin'e, oratio t. e. preĝ'o), tamen ties tekst'o kaj signif'o baldaŭ nebul'iĝ'is. Est'is ne'evit'ebl'e, ke dum 250 jar'o'j sub la surfac'a budh'ism'o kaj indiĝen'a'j kult'o'j ili'a krist'an'ism'o ŝanĝ'iĝ'is kaj kun'fand'iĝ'is en sinkretism'a'n religi'o'n.

Sekret'a'j krist'an'o'j

Post la si'n'prezent'ad'o, kompren'ebl'e, la pli'mult'o de la kred'ant'o'j re'ven'is al la katolik'ism'o. Sed ne'ignor'ebl'a nombr'o de sekret'a'j kred'ant'o'j ne al'iĝ'is al ĝi. Ili daŭr'e ten'is si'a'n tradici'a'n kred'o'n. Por ili ŝajn'e est'is pli grav'e sekv'i la hered'it'a'n di'serv'o'n ol akcept'i „nov'e aper'ant'a'n” eklezi'o'n. Hodiaŭ ankoraŭ kelk'a'j cent'o'j de tiu'j sekret'a'j krist'an'o'j rest'as sur la insul'et'o'j okcident'e de Nagasak'i.

Ĉu ili est'as ver'a'j krist'an'o'j? La problem'o est'as, ĉu la kern'o de krist'an'ism'a kred'o est'as konserv'at'a? Inter la fak'ul'o'j, la respond'o'j vari'as.

Ĉiu'okaz'e en januar'o 2014 la pap'o Francisk'o dir'is, ke la krist'an'o'j front'ant'a'j al mal'facil'aĵ'o'j kaj diskriminaci'o'j, precip'e en Mez-Orient'o, pov'as tir'i valor'a'n lecion'o'n el la japan'a'j krist'an'o'j, kiu'j tra'viv'is per sekret'a'j bapt'o, preĝ'o kaj si'n'kaŝ'ad'o dum 250 jar'o'j da kruel'a persekut'ad'o.


ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de Monat'o en Japani'o
1. La nombr'o de katolik'o'j est'as 444 441 (2012, 0,35 % de la tut'a loĝ'ant'ar'o).
2. Li ne est'is la unu'a japan'o, kiu vizit'is Vatikan'o'n. En 1582 kvar knab'o'j el Kyusyu (Sud-orient'a Insul'o) ricev'is aŭdienc'o'n de la pap'o'j Gregori'o la 13 a kaj Sikst'o la 5 a.
Ĝemel'a'j desegn'aĵ'o'j

Novel'o'j

Ĝemel'a'j desegn'aĵ'o'j

El plur'a'j desegn'aĵ'o'j, kiu'j'n la instru'ist'in'o est'is ĵus taks'ant'a, du atent'ig'as ŝi'n pri io mal'ĝust'a. Ambaŭ est'as tut'e simil'a'j, kvazaŭ ĝemel'a'j, kvankam sub'skrib'it'a'j de mal'sam'a'j lern'ant'in'o'j.

Aĥ, la fripon'in'et'o'j! Ili kopi'is unu de la ali'a, sen'dub'e ... Traf'e! Jen Paŭl'a kaj Helen'a, ne'dis'ig'ebl'a'j amik'in'o'j. Naiv'ul'in'et'o'j ... Mi dev'as tuj mal'kovr'i, kiu kopi'is de kiu. Ke ili ven'u tuj ĉi tie'n!

Star'ant'e antaŭ la instru'ist'in'a sur'podi'a skrib'o'tabl'o la du et'ul'in'o'j, kap'klin'iĝ'ant'a'j, atend'as skold'o'n. Ambaŭ jam diven'is la kial'o'n de la al'vok'o, ĉar ili bon'e sci'is, kio'n ili est'is far'int'a'j.

– Vi du atent'u, ke mi pov'us est'i vi'a av'in'o, do ne facil'e tromp'ebl'a de bub'in'aĉ'o'j, kiel vi. Nun mi vol'as, ke vi dir'u al mi, kiu kopi'is de kiu? – ŝi'a'n rigard'o'n de riproĉ'o ili ne vid'as, ĉar neniu kuraĝ'as lev'i la okul'o'j'n, nek don'i respond'o'n. Kaj tio daŭr'ad'as ... long'e ...

– Nu! ... Mi atend'as! ...

Sed la silent'o'n ili ne romp'as.

– Ne tim'u, ke mi pun'bat'os vi'n. Tio'n mi las'os al vi'a'j ge'patr'o'j, kiam ili ricev'os mi'a'n inform'o'n pri ĉi tiu mal'bel'a ag'o vi'a: el... ko... pi... aĵ'o!!! – ŝi fort'e silab'um'as. – Mi vol'as kon'i la ver'o'n por poent'um'i laŭ'merit'e: pri la original'o, ni vid'os; pri la kopi'ad'o, nul'o'n! Ĉu ne?!! La „ĉu ne?!!”, ŝi jam kri'eg'as.

La du lern'ant'in'o'j ek'trem'as, sed la silent'o persist'as.

– Mi perd'as la pacienc'o'n. Mi dev'as poent'um'i la du ekzerc'o'j'n, nenio'n plu!

– Amik'in'o ne denunc'as amik'in'o'n ... – subit'e el'dir'as Paŭl'a.

– Fin'fin'e! Laŭd'ind'a respond'o, ja! Kaj vi, Helen'a, kio'n vi dir'as?

– Amik'in'o ne perfid'as amik'in'o'n ...– ŝi respond'as, kuraĝ'ig'it'a de la aŭdac'o de la ali'a.

– Brav'o! Fidel'a'j amik'in'o'j! Sed ... kiu kopi'is de kiu?

Pro la obstin'a mank'o de respond'o, la instru'ist'in'o avert'as:

– Bon'e! Vi dev'ig'as mi'n inform'i vi'a'j'n ge'patr'o'j'n pri ĉi tiu mister'o, kaj pet'i, ke ili ven'u parol'i kun mi. Jen! – kaj ŝi etend'as al ili du paper'foli'o'j'n, kiu'j'n ŝi est'is dum'e plen'ig'int'a. – Morgaŭ vi re'don'u al mi ĉi tiu'j'n not'o'j'n, sub'skrib'it'a'j de vi'a'j ge'patr'o'j.

Ambaŭ el'ir'as, kun la not'o'j en'man'e, kaj jam kun larm'o'j ĉe la okul'o'j.

– Kio'n ni far'u nun? – jam mal'apud la instru'ist'in'o, demand'as Helen'a.

– Mi hav'as ide'o'n! Mi solv'os la problem'o'n! – konvink'e asert'as Paŭl'a. – Ni re'ir'u al la instru'ist'in'o.

– Por far'i kio'n?

– Vi far'os nenio'n, eĉ ne mal'ferm'u la buŝ'o'n. Se demand'at'a de ŝi, vi konfirm'u nur tio'n, kio'n vi aŭd'os de mi.

– Kio nun? – surpriz'iĝ'as la instru'ist'in'o. .../...

Paŭl'a decid'em'e al'paŝ'as, kaj kuraĝ'e konfes'as:

– Est'is mi, kiu kopi'is de ŝi.

– Ha!!! Fin'fin'e! ... Jen bon'a kondut'o vi'a. Afer'o klar'ig'it'a, do re'don'u al mi tiu'j'n paper'o'j'n, ĉar mi ne vol'as ĉi-foj'e ĝen'i vi'a'j'n ge'patr'o'j'n. Sed ne ripet'u ... Se ne! ... Sam'temp'e ŝi pens'as:

„Sever'ec'o ankoraŭ funkci'as. La ver'o rapid'e mal'kovr'it'a”.

Ekster la lern'ej'o, jam kviet'ig'it'a pro la favor'a solv'o de la situaci'o, Helen'a demand'as:

– Kial vi far'is tio'n, Paŭl'a? Vi ne dir'is la ver'o'n.

– Ne! Sed tiel mi evit'is pun'o'n de ni'a'j ge'patr'o'j. Se mi est'us dir'int'a la ver'o'n, ĉu ne est'us ankoraŭ mal'pli bon'e por mi? ...

Re'hejm'iĝ'ant'e, ĝust'e ĉe la dom'a en'ir'ej'o, Helen'a renkont'as si'a'n patr'o'n.

– Ne'bon'a mien'o la vi'a ... kio okaz'is?

– Nenio, patr'o.

– Rakont'u ... Ne tromp'u mi'n! Io bild'iĝ'as ĉe vi'a'j okul'o'j.

Ŝi hezit'as, kaj ne kapabl'as kaŝ'i la okaz'int'aĵ'o'n:

– Nur problem'o de ĝemel'a'j desegn'aĵ'o'j.

– Kio?! ... Ĝemel'a'j desegn'aĵ'o'j? Kio est'as tio? Klar'ig'u pli bon'e!

– Est'is nur taks'ad'o far'e de la instru'ist'in'o pri du desegn'aĵ'o'j. Ŝi akuz'is Paŭl'a kaj mi'n pri el'kopi'aĵ'o.

– Ho vi du! ...

– Paŭl'a kulp'ig'is si'n antaŭ la instru'ist'in'o, sed ŝi mensog'is.

– Ĉu est'is vi, kiu kopi'is de ŝi?

– Ne, patr'o, mi ne kopi'is de ŝi, nek ŝi de mi.

– Mi ne kompren'as. Fin'fin'e, kiu kopi'is de kiu?

– Neniu kopi'is de neniu.

– Kiel do?

– Eĉ la pretend'em'a instru'ist'in'o est'is sufiĉ'e mal'sprit'a por ne sukces'i el'trov'i, ke la du desegn'aĵ'o'j est'as ĝemel'a'j, ĉar ambaŭ est'is far'it'a'j de nur unu el ni ... de mi mem! ...

Eduard'o NOVEMBR'O
Misi'ist'o, marŝ'ad'o kaj de'ten'ant'a man'o

Modern'a viv'o

ĈINI'O

Misi'ist'o, marŝ'ad'o kaj de'ten'ant'a man'o

En oktobr'o 1937 la uson'a ĵurnal'ist'o Edgar Snow publik'ig'is si'a'n libr'o'n Ruĝ'a Stel'o super Ĉini'o. Snow rakont'as pri la monat'o'j, kiu'j'n li pas'ig'is kun la Ĉin'a Labor'ist'a-Kamp'ar'an'a Ruĝ'a Arme'o en 1936.

Li uz'as si'a'j'n intervju'o'j'n kun Maŭ Zedong kaj ali'a'j alt'rang'ul'o'j por prezent'i viv'ec'a'j'n pri'skrib'o'j'n de la Long'a Marŝ'ad'o kaj biografi'a'j'n rakont'o'j'n pri gvid'ant'o'j de ambaŭ flank'o'j de la konflikt'o'j. Per tiu libr'o la okcident'a'j land'o'j ek'sci'is pri la ĉin'a'j komun'ist'o'j.

Sed tre mal'mult'a'j sci'as, ke antaŭ unu jar'o jam aper'is simil'a libr'o, La De'ten'ant'a Man'o: Kapt'it'ec'o por Krist'o en Ĉini'o, verk'it'a de la svis-de'ven'a brit'a misi'ist'o Rudolf Alfred Bosshardt.

Sieĝ'o

La Long'a Marŝ'ad'o (oktobr'o 1934 - oktobr'o 1936) est'is strategi'a mov'iĝ'o de la Ĉin'a Labor'ist'a-Kamp'ar'an'a Ruĝ'a Arme'o (nun kon'at'a kiel la Ĉin'a Popol'a Liber'ig'a Arme'o) gvid'at'a de la Komun'ist'a Parti'o de Ĉini'o por evit'i la sieĝ'o'n kaj persekut'o'n de la arme'o de Kuomintang'o (Naci'ist'a Parti'o, tiam'a reg'ant'a parti'o).

La Labor'ist'a-Kamp'ar'an'a Ruĝ'a Arme'o marŝ'is 12 500 kilo'metr'o'j'n tra 11 provinc'o'j de la sud'o ĝis la nord'okcident'o. Ili sukces'e eskap'is el la danĝer'o kaj star'ig'is si'a'n nov'a'n baz'lok'o'n.

En oktobr'o 1934 en Jiuzhou de Guizhou -provinc'o, sud'okcident'a Ĉini'o, Rudolf Alfred Bosshardt renkont'iĝ'is kun la ses'a arme'grup'o de la Ruĝ'a Arme'o. Komenc'e la arme'o kapt'is li'n kiel „imperi'ism'a'n spion'o'n”, kaj post'e re'ten'is li'n kiel help'ant'o'n. Li marŝ'is kun la arme'o 18 monat'o'j'n.

Rev'o

Bosshardt nask'iĝ'is en svis'a famili'o en Manĉestr'o, Angli'o, en 1897. Ek'de la aĝ'o de dek jar'o'j li aktiv'e dis'sem'is krist'an'ism'o'n. En 1907 Bosshardt hazard'e aŭskult'is preleg'o'n de misi'ist'o pri vojaĝ'o en Ĉini'o. La preleg'o vek'is rev'o'n de Bosshardt pri Ĉini'o.

Ŝanc'o ven'is, kiam li est'is 20-jar'a. Li rekomend'is si'n al la Ĉin'a En'land'a Misi'o ( ĈEM). Tiu'temp'e Ĉini'o est'is en ĥaos'o, kaj misi'ist'o'j est'is send'at'a'j al for'a'j region'o'j en Ĉini'o. Tial tre mal'mult'a'j kandidat'is. ĈEM tuj aprob'is li'a'n pet'o'n, kaj trejn'is li'n tri monat'o'j'n en London'o. Dum la sekv'a'j du jar'o'j li lern'is ankaŭ medicin'o'n, kiu'n li post'e mult'e praktik'is en Ĉini'o.

En oktobr'o 1922 Bosshardt ating'is Ŝanhaj'o'n. Tie li aĉet'is neces'aĵ'o'j'n kaj lern'is la ĉin'a'n lingv'o'n. Li'a instru'ist'o don'is al li graci'a'n ĉin'a'n nom'o'n Bo Ful'i. Bo est'as mal'long'ig'o de ĉin'a trans'skrib'o de Bosshardt, kaj la propr'a nom'o Ful'i, kiu signif'as „si'n de'ten'i kaj re'ven'i al la dec'o”, est'as cit'it'a en la libr'o La Analekt'o'j de Konfuce'o. De tiam la ĉin'a nom'o Bo Ful'i akompan'is li'n en Ĉini'o.

Mal'sat'eg'o

Laŭ ordon'o de ĈEM Bosshardt ir'is al Zunyi, la du'e plej grand'a urb'o en Guizhou -provinc'o, kie situ'is mal'nov'a krist'an'a preĝ'ej'o. En pli ol dek jar'o'j Bo migr'is de lok'o al lok'o kaj spert'is milit'o'j'n kaj mal'sat'eg'o'n.

Li ankaŭ edz'iĝ'is al la svis'a misi'ist'in'o Ros'e Piaget. Fin'e li kaj li'a edz'in'o si'n instal'is en preĝ'ej'o en Zhenyuan, mal'grand'a guberni'o en Guizhou. Tie, hazard'a renkont'iĝ'o kun la ĉin'a komun'ist'a Ruĝ'a Arme'o en aŭtun'o 1934 ŝanĝ'is li'a'n viv'o'n.

En aŭgust'o 1934 Bo kaj li'a edz'in'o gast'is ĉe Amolis Heyman, ali'a fremd'land'a misi'ist'o. La ge'edz'o'j vol'is ating'i si'a'n hejm'o'n sed subit'e trov'is la voj'o'n barit'a.

Stel'o

Bo pri'skrib'as en si'a libr'o la okaz'aĵ'o'n jen'e: „Hom'o'j aper'is. Ili sur'hav'is sam'a'j'n grand'a'j'n ĉap'o'j'n kun ruĝ'a stel'o. Komenc'e ven'is al mi la ide'o, ke ni est'as kapt'it'a'j de bandit'o'j. Tamen vid'int'e la nov'a'j'n slogan'o'j'n sur mur'o'j, mi ek'kompren'is, ke ili est'as komun'ist'o'j.”

Pro propagand'o de Kuomintang'o, lok'an'o'j ne mult'e sci'is pri la Ruĝ'a Arme'o. Ankaŭ Bo nenio'n sci'is. La Ruĝ'a Arme'o re'don'is al li li'a'j'n posed'aĵ'o'j'n, kaj konduk'is li'n al „juĝ'ist'o” kaj li'a edz'in'o. Bo klar'ig'is si'a'j'n religi'a'j'n dogm'o'j'n, tamen la „juĝ'ist'o” ŝajn'e ne kompren'is.

Li'a edz'in'o, afabl'a kaj bon'e eduk'it'a, kun mal'long'a har'ar'o kaj en vir'a milit'uniform'o, pli'e interpret'is la „diabl'a'j'n parol'o'j'n” de Bo. La „juĝ'ist'o” fakt'e est'is Wu Defeng, estr'o de la sekur'ec'a buro'o de la ses'a arme'grup'o. Li'a edz'in'o Qi Yuande est'is sekretari'o de la komun'ist'a parti'o en la buro'o.

Komand'ant'o

Ankaŭ la misi'ist'o Heyman kaj li'a edz'in'o est'as kapt'it'a'j. General'o Xiao Ke, komand'ant'o de la ses'a arme'grup'o, menci'as en si'a libr'o: „Dum la streĉ'a marŝ'ad'o, ni cert'e ne pov'is preter'las'i ne'ident'ig'it'a'j'n fremd'land'an'o'j'n. Baldaŭ ni konstat'is ili'a'n status'o'n kaj liber'ig'is ili'a'j'n famili'an'o'j'n. Tamen ni de'ten'is Bo Ful'i kaj Heyman.”

Klar'ig'as Xiao, kial la arme'o re'ten'is la misi'ist'o'j'n: „Post pli ol 50 tag'o'j de milit'o kaj pro long'a marŝ'ad'o, ni hav'is mult'e da vund'it'o'j kaj mal'san'ul'o'j. Ni sci'is, ke misi'ist'o'j kapabl'as akir'i medikament'o'j'n kaj mon'o'n; tial ni promes'is liber'ig'i ili'n je la kondiĉ'o, ke ili liver'u al ni medikament'o'j'n kaj mon'o'n.”

Komenc'e Bo tim'is la Ruĝ'a'n Arme'o'n. Sed la tim'o iom post iom for'iĝ'is en „kun'labor'o” kun la komun'ist'o'j. Ekzempl'e, Bo help'is traduk'i map'o'n, publik'ig'it'a'n en la franc'a lingv'o. Li memor'is, ke tiel Xiao esper'is „evit'i aŭt'o'voj'o'n dum la mov'iĝ'o”.

Korife'o

En si'a libr'o Bo pri'skrib'as ŝanĝ'iĝ'o'n de si'a si'n'ten'o al ĉin'a'j komun'ist'o'j. Li est'is jam liber'ig'it'a, kiam li verk'is la libr'o'n, do li ne bezon'is dir'i kompliment'o'n al la Ruĝ'a Arme'o. Tamen li pri'skrib'as Xiao kiel energi'o'plen'a'n korife'o'n, kiu esper'as star'ig'i komun'ism'a'n reĝim'o'n en orient'a Guizhou. Bo demand'is si'n, ĉu „bandit'o” pov'as est'i tia, kia Xiao. Li pli kaj pli kompren'is ver'a'j'n komun'ist'o'j'n.

Xiao konfes'is en si'a libr'o, ke antaŭ la kun'labor'o kun Bo li ne hav'is bon'a'n impres'o'n pri misi'ist'o'j. Li opini'is, ke ili ven'is al Ĉini'o nur pro „kultur'a agres'o”. Tamen li'a opini'o ŝanĝ'iĝ'is: „Bo help'is ni'n traduk'i la map'o'n, por ke ni bon'e batal'u kaj marŝ'u en Guizhou. Mi neniam forges'os tiu'n, kiu help'as ni'n en mal'facil'a temp'o.”

Ir'int'e el Jiuzhou, la misi'ist'o'j komenc'is si'a'n long'a'n marŝ'ad'o'n kun la arme'o. Ili spert'is nov'a'n viv-manier'o'n. Preskaŭ ĉiu'tag'e ili manĝ'is nur unu foj'o'n, kaj neniu'n tag'o'n ili ripoz'is.

Flag'o'j

Bo detal'e pri'skrib'as sieĝ'o'j'n kaj sturm'o'j'n al'front'it'a'j'n de la Ruĝ'a Arme'o. Propr'a'okul'e li vid'is la renkont'iĝ'o'n de la du'a kaj la ses'a arme'grup'o'j en Muhuang : „Tiu'tag'e oni lud'is muzik'a'j'n instrument'o'j'n, kaj kolor'a'j flag'o'j flirt'is ĉie. Ni renkont'iĝ'is kun la du'a arme'grup'o sub general'o He Long. Li'a'j soldat'o'j est'is en pli ĉifon'a'j vest'o'j, tamen la ruĝ'a'j flag'o'j est'is okul'frap'a'j.”


Bo Ful'i liber'ig'it'a de la Ruĝ'a Arme'o.

En Muhuang la gvid'ant'o'j de la Ruĝ'a Arme'o decid'is ir'i al la okcident'a Hun'a'n-provinc'o. Por for'sku'i la mal'amik'o'n la arme'o far'is pli rapid'a'n marŝ'ad'o'n, kaj tio eg'e dolor'is la fremd'land'an'o'j'n.

Qi Yuande, ili'a pri'zorg'ant'o, konsil'is, ke ili rajd'u sur ĉeval'o'j. Ili sci'is, ke nur komand'ant'o hav'as ĉeval'o'n. Krom'e, dum marŝ'ad'o trov'i ĉeval'o'n est'is mal'facil'e. Tamen tri tag'o'j'n post'e oni trov'is mul'o'n. Bo kaj Heyman altern'e rajd'is por sekv'i la soldat'o'j'n.

Fal'int'o'j

La „voj'o” por la arme'o est'is apenaŭ ir'ebl'a. Pad'o'j sur mont'o'j est'is kot'a'j kaj glit'a'j. Pro fal'o'j, vest'o'j mal'sek'iĝ'is, sek'iĝ'is kaj de'nov'e mal'sek'iĝ'is. Oni help'is fal'int'o'j'n re'star'iĝ'i, sed neniu ili'n mok'is.

Bo skrib'as: „Mi vid'is, ke krom plekt'i pajl'a'j'n sandal'o'j'n aŭ flik'i vest'o'j'n la diligent'a'j soldat'o'j util'ig'as ĉiu'n ripoz-hor'o'n por lern'ad'o. Ven'int'e ie'n por mal'long'temp'a ripoz'o la soldat'o'j tuj konstru'is t. n. Lenin-ĉambr'o'n – leg'ej'o'n provizor'e star'ig'it'a'n per plekt'it'a'j bambu'branĉ'o'j kaj pajl'o kiel plafon'o.”


Kovr'il'o de la libr'o La De'ten'ant'a Man'o: Kapt'it'ec'o por Krist'o en Ĉini'o.

Bo ankaŭ mir'is, ke eĉ plej baz'a'j soldat'o'j sci'as la „komplet'a'n teori'o-sistem'o'n”. Li demand'is soldat'o'n: „Kiel vi disting'as inter kamp'ar'an'o'j kaj bien'ul'o'j?” Tiu respond'is: „Per labor'o. Oni dev'as viv'ten'i si'n per si'a propr'a labor'o. Se ies ter'o est'as kultiv'at'a de ali'a'j, li est'as sub'prem'ant'o.”

Hazard'lud'o'j

Bo rimark'is divers'a'j'n vesper'a'j'n amuz'aĵ'o'j'n – kant'ad'o'n, lukt'lud'ad'o'n, teatr'aĵ'o'j'n. Hazard'lud'o'j est'is mal'permes'it'a'j, kaj opi'o'fum'ant'o'j nepr'e de'kutim'iĝ'u. Sanitar'ist'o'j don'is al tiu'j medikament'o'n. Post ĉirkaŭ du semajn'o'j ili for'sku'is la op'i-mani'o'n.

Bo kaj Heyman rest'is en la Ruĝ'a Arme'o jam unu jar'o'n. En novembr'o 1935 Heyman ricev'is liber'ig'o-atest'il'o'n pro si'a mal'fort'a korp'o. Bo rest'is plu en la arme'o. Tiam li ne plu tim'is la hom'o'j'n kun ruĝ'a stel'o, tamen li est'is deprim'it'a pro sopir'o al si'a edz'in'o kaj liber'o.

La sekv'a'n jar'o'n tamen general'o Xiao al'port'is al Bo bon'a'n nov'aĵ'o'n: la arme'o decid'is liber'ig'i li'n. La liber'ig'a tag'o ŝajn'e est'is zorg'em'e elekt'it'a kaj prepar'it'a. Bo klar'e memor'is, ke la dat'o est'as dimanĉ'o kaj Pask'o. La arme'o far'is escept'o'n por banked'e regal'i li'n antaŭ la for'ir'o.

Manuskript'o

Du tag'o'j'n post'e en Kunming li re'vid'is si'a'n edz'in'o'n Ros'e Piaget. En la sekv'a'j tri monat'o'j li dikt'e plen'um'is si'a'n libr'o'n La Re'ten'ant'a Man'o: Kapt'it'ec'o por Krist'o en Ĉini'o, kaj send'is la manuskript'o'n al Briti'o por el'don'o.

En oktobr'o li re'ven'is al Briti'o kaj est'is invit'it'a preleg'i pri si'a'j spert'o'j en Ĉini'o. Li'a pri'skrib'o pri la Komun'ist'a Parti'o de Ĉini'o est'as amik'a kaj objektiv'a. En 1939 Bo est'is de'nov'e send'it'a kiel misi'ist'o al Panxian en la provinc'o Guizhou, kaj tie li rest'is ĝis 1951.

Pas'is ankoraŭ tri jar'dek'o'j, kaj la mal'jun'a general'o Xiao de'nov'e trov'is si'a'n amik'o'n Bo. Xiao tiel pri'skrib'as ili'a'n amik'ec'o'n: „Ni hav'as mal'sam'a'j'n kred'o'j'n, tamen tio ne mal'help'as ni'a'n komunik'ad'o'n. Mal'e, ni pov'as influ'i unu la ali'a'n kaj dis'volv'i ni'a'n amik'ec'o'n.”

En 1993 Bo for'pas'is pro bronk'it'o en Pembury, Briti'o, en la aĝ'o de 96 jar'o'j.

Alic'e LI'U

korespond'ant'in'o de MONAT'O en Ĉini'o
Prestiĝ'a medal'o al vir'in'o el Iran'o

MATEMATIK'O

Prestiĝ'a medal'o al vir'in'o el Iran'o

La jun'a iran'a matematik'ist'in'o Marjam Mirzaĥani ricev'is en la pas'int'a aŭgust'o la plej prestiĝ'a'n inter'naci'a'n premi'o'n pri matematik'o, la tiel nom'at'a'n medal'o'n Fields [ fildz ]. Kun'e kun ŝi, tri ali'a'j matematik'ist'o'j akir'is ĉi-jar'e la premi'o'n, kiu est'is al'juĝ'it'a en Seul'o (ĉef'urb'o de Sud'a Korei'o) dum la Inter'naci'a Kongres'o de Matematik'ist'o'j: tem'as pri Mart'in'a Hairer el Aŭstri'o, pri Manjul Bhargava el Kanad'o (sed hind'de'ven'a) kaj pri Artur Ávila Cordeiro de Mel'o, matematik'ist'o kun du'obl'a ŝtat'an'ec'o – brazil'a kaj franc'a.

Laŭ'regul'e, la premi'o est'as don'at'a ĉiu'n kvar'a'n jar'o'n al jun'a'j matematik'ist'o'j, kiu'j ankoraŭ ne ating'is la aĝ'lim'o'n de 40 jar'o'j.

Televid'a'j kanal'o'j

La sukces'o de Marjam Mirzaĥani est'as pro mult'a'j motiv'o'j ekster'ordinar'a, kaj al'tir'is la atent'o'n de mult'a'j inter'naci'a'j ĵurnal'o'j kaj televid'a'j kanal'o'j. Unu'e, ŝi est'as la sol'a vir'in'o, kiu ricev'is ĉi tiu'n medal'o'n en la long'a histori'o de la premi'o, komenc'iĝ'int'a en 1936. Du'e, ŝi est'as ĝis nun la sol'a person'o en la azi'a land'o Iran'o, kiu ricev'is la prestiĝ'a'n premi'o'n.

Inter'naci'a'j Olimpi'a'j Lud'o'j

Marjam Mirzaĥani nask'iĝ'is en Teheran'o en 1977 kaj viv'is en tiu urb'o ĝis la magistr'iĝ'o, kiu'n ŝi ating'is en la Universitat'o de Teknologi'o Ŝarif. Ŝi disting'iĝ'is jam dum la jar'o'j de lern'ej'o pro si'a kompetent'ec'o, venk'ant'e kaj en 1994 kaj en 1995 la Inter'naci'a'n Olimpi'aĵ'o'n de Matematik'o. Post la magistr'iĝ'o, ŝi trans'lok'iĝ'is al Harvard por si'a doktor'iĝ'o. Sekv'e, ŝi daŭr'ig'is si'a'n scienc'a'n esplor'ad'o'n en la Matematik'a Institut'o Clay kaj en la Universitat'o de Princ'et'o'n.

Akademi'a rond'o

Ŝi'a triumf'o hav'as sen'dub'e grand'a'n signif'o'n por Iran'o kaj por la tie'a universitat'a rond'o, kiu en la last'a'j jar'o'j ating'is bon'a'j'n rezult'o'j'n ĉef'e en la scienc'a'j fak'o'j. Tiel, la Universitat'o de Teknologi'o Ŝarif, en kiu Marjam Mirzaĥani magistr'iĝ'is, est'as hodiaŭ laŭ divers'a'j klasifik'o'j la plej bon'a universitat'o de mez'a Orient'o kaj unu el la 30 plej bon'a'j en la tut'a Azi'o.

Genr'a diferenc'o

Ĝeneral'e, 85 % el la iran'a plen'kresk'a loĝ'ant'ar'o est'as nun leg'o'pov'a'j, dum la region'a mez'um'o est'as 62 %. Tiu rezult'o ating'as 97 % inter la iran'a'j ge'jun'ul'o'j inter la aĝ'o'j de 15 kaj 24, sen genr'a diferenc'o (!): fakt'e unu el la mult'a'j paradoks'o'j de la nun'temp'a Islam'a Respublik'o Iran'o est'as ke, kvankam vir'in'o est'as kelk'foj'e diskriminaci'at'a en la land'o, hodiaŭ pli kaj pli da jun'ul'in'o'j stud'as kaj ating'as plej alt'a'j'n grad'o'j'n de instru'it'ec'o.

Last'a'temp'a evolu'o

En septembr'o 2012 vir'in'o'j reprezent'is pli ol 60 el'cent'o'j'n de la student'ar'o de ĉiu'j universitat'o'j en Iran'o. Tamen, la cifer'o'j ne est'is ĉiam tiel promes'plen'a'j; tiu alt'a nivel'o de ating'o en la alt'a eduk'ad'o est'as nur frukt'o de la last'a'temp'a evolu'o de la pas'int'a'j jar'dek'o'j.

Simon'e ZOPPELLARO
Kun'fand'iĝ'o de okcident'o kaj orient'o

BRITI'O

Kun'fand'iĝ'o de okcident'o kaj orient'o

En Oksford'o, Angli'o, proksim'e al la urb'o'centr'o, trov'iĝ'as nov'a konstru'aĵ'o: la Oksford'a Centr'o pri Islam'a'j Stud'o'j. Ĝis antaŭ ne'long'e ebl'is vid'i super konstru'ej'a'j bar'il'o'j nur minaret'o'n kaj moske'a'n kupol'o'n. Last'a'temp'e tamen ebl'is vizit'i la ankoraŭ ne fin'konstru'it'a'n stud'centr'o'n.

Tem'as arkitektur'e pri miks'aĵ'o de la cent'jar'aĝ'a oksford'a kolegi'o-stil'o kun stil'o de la klasik'a period'o de Islam'o. Tiel kun'fand'iĝ'as la tradici'a kun nun'temp'a universitat'a viv'o tie, kie okcident'o orient'o'n renkont'as.

Radik'o'j

La centr'o, fond'it'a en 1985, est'as sen'de'pend'a instituci'o de la oksford'a universitat'o por stud'i Islam'o'n kaj la islam'a'n mond'o'n. La Atlas-projekt'o, ekzempl'e, analiz'as la intelekt'a'j'n radik'o'j'n de la islam'a civilizaci'o kaj soci'a'j'n mov'ad'o'j'n en la islam'a mond'o. Ali'a program'o koncentr'iĝ'as pri la viv'o de islam'an'o'j en Briti'o.

Islam'o kresk'as en Briti'o. Statistik'o'j indik'as, ke inter 2001 kaj 2010 la nombr'o de la konvert'it'o'j kresk'is de 60 000 ĝis 100 000. Se daŭr'e kresk'os Islam'o, jam antaŭ 2030 loĝ'os en Briti'o pli da islam'an'o'j ol en Kuvajt'o.

Tamen post la murd'o de brit'a soldat'o far'e de islam'a'j fanatik'ul'o'j sur london'a strat'o en 2013, kaj pro event'o'j ali'lok'e en la mond'o, la brit'o'j ne taks'as Islam'o'n pac'a religi'o. Ebl'e la oksford'a centr'o help'os kompren'ig'i la mult'fac'et'a'j'n trajt'o'j'n kaj defi'o'j'n de Islam'o.

Jens SPILLNER


Nov'a stud'centr'o pri Islam'o, en Oksford'o, Angli'o, kombin'as la tradici'a'n brit'a'n arkitektur'o'n kun tiu de la klasik'a Islam'o. Fot'o: JENS SPILLNER

Mult'obl'a bank'a skandal'o: <mark>BayernLB</mark> kaj <mark>HGAA</mark>

Ekonomi'o

AŬSTRI'O - GERMANI'O

Mult'obl'a bank'a skandal'o: BayernLB kaj HGAA

Dek naŭ miliard'o'j da eŭr'o'j – mal'facil'e imag'ebl'a sum'o. Tiom kost'as al la aŭstr'a ŝtat'o kaj la impost'pag'ant'o'j mult'obl'a bank'a skandal'o. Per tiu sum'o oni pov'us konstru'i komplet'a'n urb'o'n por pli ol 100 000 loĝ'ant'o'j. La Hypo -afer'o est'as la plej grand'a kriminal-afer'o en Aŭstri'o.

Kun negoc'ad'o fin'iĝ'is la proces'o kontraŭ Werner Schmidt, la eks'a estr'o la de german'a bank'o BayernLB . La 71-jar'a eks-bank'ist'o est'is kondamn'it'a al kondiĉ'a mal'liber'ig'o de dek ok monat'o'j pro sub'aĉet'o de oficial'ul'o. Krom'e, li pag'u mon'pun'o'n je 100 000 eŭr'o'j.

Tia'n pun'o'n la juĝ'ist'o Joachim Eckert antaŭ'vid'ig'is al Schmidt, kondiĉ'e ke li konfes'as la korupt'ad'o'n de Jörg Haider, la iam'a land'estr'o de Karinti'o (la aŭstr'a federaci'a land'o Kärnten ). Schmidt tiam konfes'is la sub'aĉet'o'n de Haider lig'e kun la aĉet'o de Hypo Group Alp'e Adri'a ( HGAA). La tiam'a politik'ist'o postul'is 2,5 milion'o'j'n da eŭr'o'j por la karinti'a futbal'o, por konsent'i kun la vend'o de la HGAA al BayernLB

Jen la kronik'o de la skandal'o:

1989 D - ro Jörg Haider [ jerg hajda ] est'as land'estr'o de Karinti'o ĝis 1991.

1991 La karinti'a publik'a bank'o Kärntner Landes - Hypothekenbank iĝ'as akci'a kompani'o kun la nom'o Hypo Alp'e Adri'a Bank. Ĝi eg'e ekspansi'as en la balkan'a'j ŝtat'o'j. La ĉef'o de la bank'o est'as Wolfgang Kulterer.

1999 Haider iĝ'as la du'a'n foj'o'n land'estr'o de Karinti'o.

2006 La nom'o iĝ'as Hypo Group Alp'e Adri'a; financ'a'j perd'o'j pro deriv'aĵ'a'j spekul'ad'o'j.

2007 50 % de la bank'o vend'iĝ'as al la german'a bavar'a land'a bank'o BayernLB .

2008 Kulterer konfes'as, ke li fals'is la bilanc'o'n de la bank'o. La aŭstr'a ŝtat'o dev'as pli'alt'ig'i la kapital'o'n de la bank'o je 800 milion'o'j da eŭr'o'j, en 2009 sekv'as 1,5 miliard'o'j.

2008-10-11 La land'estr'o Haider mort'as pro aŭt'o'akcident'o. Li vetur'as kontraŭ beton'a palis'o. La rapid'ec'o de la aŭt'o est'as 142 km hor'e, 72 km hor'e pli ol permes'it'e sur tiu strat'o. En la sang'o de Haider est'as 1,8 ‰ da alkohol'o. Antaŭ la akcident'o Haider kverel'e disput'is kun si'a sam'seks'em'a amik'o.

2009 Por evit'i ne'solvent'ec'o'n de la bank'o la aŭstr'a ŝtat'o trans'pren'as ĝi'n en'tut'e kontraŭ simbol'a prez'o de unu eŭr'o.

2011 Unu'a'j proces'o'j kontraŭ la bank'a'j manaĝer'o'j.

2014 La bank'o iĝ'as bad bank („rub'a bank'o”) kaj est'os iom post iom likvid'at'a. La financ'a perd'o est'os sum'e 19 miliard'o'j da eŭr'o'j.

2014-10-27 Verdikt'o en la proces'o kontraŭ la iam'a BayernLB -estr'o Werner Schmidt. La mon'pun'o por Schmidt est'as 100 000 eŭr'o'j plus 18-monat'a karcer'o kun kondiĉ'a liber'ig'o.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


19 miliard'o'j da eŭr'o'j: per tiu sum'o oni pov'us konstru'i komplet'a'n urb'o'n por pli ol cent mil en'loĝ'ant'o'j. Model'o de tia urb'o kun la nom'o Hypotopia star'is antaŭ la Karlopreĝejo en Vien'o ek'de la 13 a de oktobr'o. La model'o'n konstru'is student'o'j de la Teknik'a Universitat'o en la skal'o de 1 : 1000. Fot'o: WALTER KLAG


La 30an de oktobr'o la student'o'j mal'konstru'is la urb'o'model'o'n kaj met'is la „rub'o'n” antaŭ la aŭstr'a parlament'ej'o ĉe la Ring'strat'o en Vien'o. Fot'o: WIKIMEDIA

Luks'a lik'o

Luks'a lik'o

Kio'n pens'i pri et'a land'o, kiu en'spez'as mult'eg'a'n mon'o'n pro la fakt'o, ke oni sen'ĝen'e al'log'as entrepren'o'j'n, kre'ant'e por ili special'a'j'n individu'a'j'n „impost'a'j'n ŝpar'model'o'j'n”, eĉ se tiu'j entrepren'o'j ag'as kaj per'labor'as gajn'o'n ĉef'e en ali'a'j land'o'j, kie ili preskaŭ nenia'n impost'o'n pag'as?

Nu, vi ver'ŝajn'e parol'as pri sen'ĝen'a kaj mal'dec'a „parazit'o”, kiu cert'e per propr'a'j fort'o'j ne pov'us pag'i si'a'j'n alt'a'j'n salajr'o'j'n al si'a'j en'land'a'j instru'ist'o'j aŭ ofic'ist'o'j. Nun rivel'iĝ'is do – pro bon'a, preciz'a enket'a ĵurnal'ism'o – la ver'o, kaj, tut'e prav'e, la mond'o protest'as.

Fin'e est'as nun la unik'a ŝanc'o kre'i akcept'ebl'a'n, pli honest'a'n kaj pli just'a'n eŭrop'a'n, eventual'e eĉ mond'a'n solv'o'n por tiu problem'o de evident'a mal'just'ec'o. Kaj mi cert'as, ke ni'a luksemburg'a eks'ŝtat'ministr'o Je'a'n- Claude Juncker [ ĵoklód junker ] kapt'os tiu'n okaz'o'n por postul'i kaj fin'e kun'kre'i pli just'a'j'n impost'a'j'n kondiĉ'o'j'n tut'mond'a'j'n. Tio cert'e tut'e ĝeneral'e ankaŭ kred'indig'os la komun'a'n eŭrop'a'n politik'o'n tiom neces'a'n!

Albert WICKLER
Luksemburg'o
Du'obl'a diaspor'o

Du'obl'a diaspor'o

Leg'ant'e la publik'ig'it'a'n versi'o'n de mi'a artikol'o pri la referendum'o en Skot'land'o (MONAT'O 2014/11), mi konstat'is, kun grand'a surpriz'o – kaj iom da konstern'o –, ke iu redaktor'o trans'loĝ'ig'is mi'n, kaj supoz'ebl'e mi'a'n ŝok'it'a'n edz'in'o'n al Nord'a Irland'o. Kvankam ni hav'as bon'a'j'n ge'amik'o'j'n en tiu teritori'o, ĝi est'as la last'a lok'o en la mond'o, kie ni iam intenc'is loĝ'i. Ni'a aktual'a hejm'o trov'iĝ'as en la Irland'a Respublik'o. Kiel konvink'it'a'j apog'ant'o'j de la respublik'a politik'a sistem'o, ni antaŭ long'e decid'is rest'i ĉi tie ĝis la tag'o, kiam Skot'land'o iĝ'os liber'a, sen'de'pend'a respublik'o. Parentez'e, ni ambaŭ est'as an'o'j de la daŭr'e kresk'ant'a Skot'a Naci'a Parti'o.

Garbhan MAC AIODH
Irland'a Respublik'o
Ŝajn'e la tut'a pint'a stab'o de MONAT'O bezon'as tuj'a'j'n ripoz'o'n kaj feri'o'j'n. Post kiam la ĉef'redaktor'o trans'loĝ'ig'is la estim'at'a'n kun'labor'ant'o'n al Nord'a Irland'o (MONAT'O 2014/11, p. 9), la redakci'a sekretari'o persist'e kaj du'foj'e re'send'is li'n al Skot'land'o (MONAT'O 2014/12, p. 6). La du redaktor'o'j nun solen'e promes'as pli bon'e parker'ig'i la adres'o'j'n de ĉiu'j abon'ant'o'j!
Mal'mol'iĝ'as la mol'a voj'o

Modern'a viv'o

SPORT'O

Mal'mol'iĝ'as la mol'a voj'o

La esprim'o „fenomen'o ŭimbeldona ” est'as kon'at'a almenaŭ en Japani'o por indik'i en'land'a'j'n sport'ist'o'j'n venk'it'a'j'n de ekster'land'a'j. Ĝi rilat'as al la tenis'o-konkurs'o ĉiu'jar'e okaz'ant'a en Wimbledon [ ŭimbeldn ], Briti'o, unu el la plej prestiĝ'a'j tenis'ej'o'j en la mond'o.

Tamen ĝis venk'is ĉe Wimbledon en 2013 Andy Murray [and'i mri ] neniu brit'o tie sukces'is post la jar'o 1936. Do la „fenomen'o ŭimbeldona ” rilat'as al naci'land'an'o'j ne'kapabl'a'j venk'i en la propr'a patr'uj'o aŭ, pli ĝeneral'e, al indiĝen'a sport'o pli prosper'a ekster- ol en-land'e. Du ekzempl'o'j si'n prezent'as en Japani'o: ĵud'o kaj sumo'o.

Prezid'ant'o

Ĵud'o est'as inter'naci'a lukt'o'sport'o kaj olimpik'a lud'o. Ĝi popular'as en Eŭrop'o, Rusi'o kaj Brazil'o. En Franci'o est'as registr'it'a'j ĉirkaŭ du'on'milion'o da adept'o'j, du'obl'e pli ol en Japani'o. Ankaŭ la rus'a prezid'ant'o, Vladimir Putin, est'as ĵud'o-am'ant'o.

Ek'de 2012 batal'art'o'j est'as dev'ig'a'j stud'objekt'o'j en Japani'o. Ĉiu'j lern'ant'o'j inter la aĝ'o'j de 12 kaj 15 jar'o'j praktik'as almenaŭ unu jar'o'n aŭ ĵud'o'n, kendon (japan'a skerm'ad'o) aŭ sumo'o'n. Pro relativ'e mal'alt'a kost'o ĉirkaŭ 70 % elekt'as ĵud'o'n, kiu tamen ne popular'as.

Trejn'ad'o

Evident'as du kial'o'j. Origin'e ĵud'o signif'as „mol'a voj'o”: tiel eĉ mal'grand'a lud'ant'o pov'as venk'i pli grand'a'n rival'o'n. Tamen nun reg'as fort'o, anstataŭ lert'o, en ĵud'o, kiu far'ig'is ja mal'mol'a voj'o. Inter 1983 kaj 2010 mort'is 114 ĵud'o-lud'ant'o'j en lern'ej'o'j aŭ klub'o'j: mank'as taŭg'a'j gvid'ant'o'j por cert'ig'i sekur'ec'o'n dum trejn'ad'o. Por evit'i atak'o'j'n lukt'ant'o'j nur ŝancel'iĝ'as kiel danc'ant'a'j urs'o'j. Matĉ'o'j interes'as nek lud'ant'o'j'n nek spekt'ant'o'j'n.

Du'a kial'o rilat'as al korupt'o en la japan'a ĵud'a mond'o. Oft'e okaz'is skandal'o'j rilat'e al per'fort'o, seks-atak'o'j, mis'uz'o de subvenci'o'j ktp. Apenaŭ komenc'iĝ'is reform'o'j en la mond'o de japan'a ĵud'o. Pro tio la „fenomen'o ŭimbeldona ”: ĵud'o pli furor'as ekster ol en Japani'o.

Lukt'ej'o

Sam'e sumo'o, tradici'a lukt'o'lud'o kaj naci'a sport'o. Simpl'as ĝi'a regul'o: perd'as tiu, kiu est'as el'ig'it'a el rond'form'a lukt'ej'o, aŭ kies korp'o'part'o, escept'e de la pland'o, tuŝ'as la grund'o'n.

Ekzist'as ĉirkaŭ 700 profesi'a'j sumo'ist'o'j, de trejn'at'o'j ĝis tri grand'a'j ĉampion'o'j, el kiu'j ĉirkaŭ 40 est'as ne'japan'o'j. Sed el ĉirkaŭ 42 alt'rang'a'j sumo'ist'o'j 16 est'as ali'land'an'o'j, inkluziv'e de 10 mongol'o'j. Ŝajn'as, ke mongol'o'j konker'as la japan'a'n sumo'o'n.

En Mongoli'o trov'iĝ'as lukt'o'lud'o simil'a al sumo'o, kaj mongol'a'j lukt'ant'o'j, precip'e nomad-de'ven'a'j, est'as tre fort'a'j. Do la tri plej alt'rang'a'j grand'a'j ĉampion'o'j est'as mongol'o'j. Tiel, rilat'e sumo'o'n, ebl'as parol'i mal'pli pri ŭimbeldoniĝo de la sport'o sed pri mongol'iĝ'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de Monat'o en Japani'o

Promes'o plen'um'it'a

SLOVAKI'O

Promes'o plen'um'it'a

Plen'um'is promes'o'n antaŭ'balot'a'n la slovak'a ĉef'ministr'o Robert Fic'o. Ek'de la mez'o de novembr'o 2014 rajt'as sen'pag'e vetur'i per region'a'j kaj long'distanc'a'j trajn'o'j infan'o'j ĝis-15-jar'a'j, lern'ant'o'j kaj stud'ant'o'j ĝis-26-jar'a'j, plus ricev'ant'o'j de social'a'j pensi'o'j, kaj ankaŭ pensi'ul'o'j ek'de la aĝ'o de 62 jar'o'j.

Antaŭ'e rajt'is sen'pag'e vetur'i nur infan'o'j ĝis ses-jar'aĝ'a'j kaj pensi'ul'o'j ek'de 70-jar'aĝ'a'j. Opozici'a'j parti'o'j taks'as la ide'o'n nur'a popol'ism'o, neniel rezult'o de ekonomi'o flor'ant'a. Fak'ul'o'j kalkul'as, ke jar'e vetur'os sen'pag'e ĉirkaŭ 2,5 milion'o'j da slovak'o'j.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o

Okaz'as mirakl'o

Politik'o

RUMANI'O

Okaz'as „mirakl'o”

En novembr'o, en plur'a'j eŭrop'a'j urb'o'j, vid'ebl'is long'a'j vic'o'j ekster ambasad'ej'o'j kaj konsul'ej'o'j de Rumani'o. La kial'o: ruman'o'j labor'ant'a'j ekzempl'e en Briti'o, Franci'o, Germani'o kaj Itali'o vol'is part'o'pren'i naci'a'n balot'o'n por elekt'i nov'a'n prezid'ant'o'n.

Ili atend'is oft'e hor'o'j'n, foj'foj'e sub pluv'o, kaj mult'a'j ne pov'is voĉ'don'i, ĉar jam ferm'iĝ'is la voĉ'don'ej'o'j. En Munken'o, Germani'o, oni eĉ konsil'is, ke voĉ'don'ont'o'j ir'u al Prag'o, Ĉeĥi'o, ĉar tie ne tiom long'is la vic'o'j. Okaz'is manifestaci'o'j kaj ekster- kaj en-land'e, ekzempl'e en Bukareŝt'o, kie per Fejsbuk'o kun'iĝ'is hom'o'j kontraŭ la ne'ebl'o voĉ'don'i.


Klaus Iohannis, la nov'a prezid'ant'o de Rumani'o, kiu vol'as atak'i la korupt'o'n en la land'o, est'as ĉef'e sub'ten'at'a de jun'ul'o'j kaj person'o'j kun universitat'a diplom'o.

Post la unu'a voĉ'don'ad'o rest'is nur du kandidat'o'j: Victor Pont'a, la ĉef'ministr'o kaj reprezent'ant'o de la Social-Demokrat'a Parti'o, kaj Klaus Iohannis, kandidat'o de la Liberal'a Parti'o, en alianc'o kun krist'a'n-demokrat'o'j. Venk'is en la unu'a voĉ'don'ad'o Pont'a: en la du'a ŝajn'e nur mirakl'o konduk'us al venk'o por Iohannis.

Korupt'o

Tamen Pont'a est'is kandidat'o de parti'o, inter kies membr'o'j trov'iĝ'is plur'a'j hom'o'j, eĉ parlament'an'o'j kaj iam'a'j ministr'o'j, akuz'it'a'j pro korupt'o. Pont'a mem est'as akuz'it'a pro plagiat'o. Ali'flank'e sub'ten'is li'n la ortodoks'a eklezi'o, ĉar li est'as „ruman'a ortodoks'ul'o”.

Iohannis, iam'a profesor'o pri fizik'o, est'is urb'estr'o de la urb'o Sibiu, fond'it'a kaj loĝ'at'a de saks'a loĝ'ant'ar'o. Jam de'long'e 95 % de la loĝ'ant'ar'o ne est'as saks'a, sed ruman'a. Iohannis far'iĝ'is sukces'a kaj popular'a urb'estr'o, malgraŭ tio, ke li est'as ne ruman'a ortodoks'ul'o, sed evangeli'a saks'o.

Fin'e ja okaz'is la mirakl'o: elekt'it'a kiel nov'a prezid'ant'o est'as Iohannis. Nun la ruman'o'j esper'as, ke mal'alt'iĝ'os sen'labor'ec'o kaj korupt'o. Pli ol du'on'o de la popol'o indik'is en opini'o'sond'ad'o, ke la land'o nun ir'as en la ĝust'a direkt'o.

Lenke SZÁSZ

korespond'ant'in'o de MONAT'O en Cluj, Rumani'o

Ul'o dorm'ant'a salajr'o'n ja kapt'as

Scienc'o

EKSPERIMENT'O

Ul'o dorm'ant'a salajr'o'n ja kapt'as

Kelk'a'j hom'o'j pri'rev'as simpl'a'n labor'o'n kun bon'a salajr'o kaj kiel ebl'e plej mal'mult'a'j respond'ec'o'j. Posten'o'n ŝajn'is propon'i last'a'temp'e la uson'a Naci'a Aeronaŭt'ik'o kaj Spac'o-Administr'ad'o (NAS'A) kadr'e de eksperiment'o. Oni ricev'is 3500 eŭr'o'j'n monat'e por „simpl'e” rest'i en lit'o dum 70 tag'o'j. Kaj interes'iĝ'is pri tio mult'a'j hom'o'j en ĉi tiu strang'a labor'bezon'a mond'o!

Proverb'o

Asert'as proverb'o, ke „lup'o dorm'ant'a ŝaf'o'n ne kapt'as”. La ne'o en la fraz'o ebl'e tamen jam est'as for'ig'ebl'a, ĉar lup'o (ĉi-okaz'e ul'o) ja pov'as ating'i si'a'n cel'o'n labor'i kaj riĉ'iĝ'i nenio'n far'ant'e: la unu'nur'a far'end'a afer'o est'as long'e dorm'i aŭ, kiam tio ne ebl'as, kuŝ'i en la sam'a lok'o.

En Uson'o okaz'is en la last'a'j monat'o'j ĝust'e tio: oni dung'is hom'o'j'n, por ke ili pas'ig'u tut'a'j'n tag'o'j'n en lit'o. Kiu konsider'as al'log'a la ide'o'n pri tiu (ĉu ne tro'e?) sid'a labor'o, tiu nepr'e kontakt'u NAS'A- n aŭ serĉ'u en'ret'e la ĉi-rilat'a'n oficial'a'n konkurs-anonc'o'n. Ebl'e rest'is liber'a'j posten'o'j, aŭ oni antaŭ'mend'u kelk'a'j'n por la ven'ont'a test'ad'o.

Oni tut'e ne pens'u, tamen, ke tem'as pri facil'a labor'o. Eĉ plej konvink'it'a mal'labor'em'ul'o mal'facil'e akcept'us rest'i sam'lok'e kuŝ'ant'a dum pli ol du monat'o'j. Ĉu pen'valor'as ĉio'n ĉi far'i por hav'ig'i al si ja bon'a'n, sed ne escept'a'n, salajr'o'n de 3 500 eŭr'o'j monat'e?

Ekzerc'o'j

La eksperiment'o okaz'is en la esplor-centr'o FAR'U, ĉe la universitat'o de Teksas'o, en Gal'vest'o'n. La cel'o est'is observ'i, kia est'as la re'ag'o de hom'a korp'o ĉe long'daŭr'a'j kosm'a'j misi'o'j.

Est'i stern'it'a dum long'a temp'o, kun la kap'o iom'et'e sub'e kaj la pied'o'j iom supr'e kre'as – laŭ la fak'ul'o'j – pozici'o'n simil'a'n al tiu, kiu karakteriz'as astronaŭt'o'j'n en la kosm'a spac'o, kiam gravit'o mank'as. Oni do vol'is imit'i la sam'a'j'n kondiĉ'o'j'n sur la ter'o.

La volont'ul'o'j est'is pri'esplor'at'a'j kaj antaŭ, kaj dum, kaj post la plen'um'o de si'a kun- (kaj kuŝ-)labor'o. Tiel oni rimark'is la ŝanĝ'o'j'n, kiu'j'n eg'e long'a neni'farad'o kaŭz'os al hom'o'j el kor-vaskul'a vid'punkt'o, sed ankaŭ koncern'e la muskol'o'j'n kaj skelet'o'n.

La rezult'o'j, jam ven'ant'a'j, help'os kompren'i la kondiĉ'o'j'n, kiu'j'n pov'us spert'i astronaŭt'o'j en la kosm'a spac'o dum long'a inter'planed'a vojaĝ'ad'o, kaj trov'i rimed'o'j'n, kiu'j'n oni pov'us util'ig'i por mild'ig'i la problem'o'j'n. Ekzempl'e oni prov'as kompren'i, kiu'j est'as la plej taŭg'a'j ekzerc'o'j far'ebl'a'j en lit'o por ten'i en san'a stat'o la propr'a'n muskol'a'n mas'o'n.


Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Glaci'a'j mumi'o'j sorĉ'as Aŭstri'o'n

Scienc'o

MAMUT'O'J

Glaci'a'j mumi'o'j sorĉ'as Aŭstri'o'n

Fascin'a'j kiel dinosaŭr'o'j: est'as tiel pri'skrib'ebl'a'j la mamut'o'j, kiu'j viv'is ĝis antaŭ 3700 jar'o'j en la nord'a'j region'o'j de Eŭrop'o, Azi'o kaj Amerik'o. Apart'a ekspozici'o kun la titol'o „Mamut'o'j, glaci'a'j mumi'o'j el Siberi'o” okaz'as ĝis la komenc'o de mart'o 2015 en la Natur'histori'a Muze'o de Vien'o.

En la ĉef'urb'o de Aŭstri'o, – fos'ant'e nord'e de la „Stefan-katedral'o”, german'e Stefansdom , – oni trov'is en la jar'o 1443 femur'a'n ost'o'n: tiu, je unu metr'o long'a, aparten'is al mamut'o. Tiam oni pens'is: ĉu rest'aĵ'o de gigant'o (german'e Riese )? Kaj la ost'o est'is sekv'e ekspozici'at'a ĉe la „Gigant'o'pord'eg'o” ( Riesentor ) de la menci'it'a katedral'o.

Donac'it'a elefant'o

Pas'is jar'cent'o'j ĝis la loĝ'ant'o'j de Vien'o vid'is unu'a'foj'e en si'a urb'o elefant'o'n, kiu est'is nom'it'a Soliman. Tiu nask'iĝ'is ĉirkaŭ la jar'o 1540 en Hindi'o, est'is donac'it'a al Aŭstri'o kaj mort'is en 1553 – unu semajn'o'n antaŭ Kristnask'o – en Vien'o. Ekzist'as tiu'rilat'a artikol'o en Vikipedio (serĉ'u per „Soliman (elefant'o)”).

Gen'a'j scienc'ist'o'j

Mamut'o'j, nun jam mal'aper'int'a'j, aparten'as al la famili'o de la tiel nom'at'a'j elefant'ed'o'j (latin'lingv'e elephantidae ). Ekzist'is proksim'um'e dek speci'o'j. Ili'a'j alt'ec'o kaj mas'o est'is tre simil'a'j al tiu'j de la hodiaŭ'a'j afrik'a'j elefant'o'j. Ankoraŭ ne sukces'is gen'a'j scienc'ist'o'j re'viv'ig'i mamut'o'j'n: la DNA -ĉen'o dis'fal'is al mult'a'j mal'long'a'j pec'o'j kaj est'as mal'facil'e ili'n kun'ig'i.

Dent'o'j kaj skelet'o'j

Ĝis la 2 a de mart'o 2015 la Natur'histori'a Muze'o (mal'long'e Nhm ) en Vien'o montr'as al la publik'o ses'dek objekt'o'j'n: tem'as pri dent'o'j, skelet'o'j, mumi'o'j de mamut'o'j. 30 objekt'o'j ven'as el Sankt-Peterburg'o (Rus'land'o), dum 15 el Vien'o mem. La objekt'o'j est'as du'on'e original'a'j, du'on'e kopi'o'j.

Siberi'a river'o

Antaŭ 45 000 jar'o'j viv'is la in'a mamut'id'o Krom'a, kies kadavr'o'n oni mal'kovr'is en 2008 en la nord'a Jakuti'o. La nom'o alud'as al la siberi'a river'o Krom'a, kiu flu'as tie apud'e. La korp'o de Krom'a est'is fiks'it'a en la ĉiam'frost'a grund'o. Kelk'a'j supr'a'j part'o'j mank'as: ver'ŝajn'e manĝ'is ili'n korv'o'j kaj vulp'o'j. La ceter'a part'o de la korp'o rest'as ĝis nun profund'e frost'ig'it'a kaj admir'ebl'as en vitrin'o je -22 celsi'a'j grad'o'j. Kiam Krom'a mort'is, ŝi aĝ'is nur du monat'o'j'n. En ŝi'a'j naz'a kav'o, faŭk'o kaj traĥe'o oni trov'is ŝlim'o'n. Ver'ŝajn'e ŝi sufok'iĝ'is pro ŝlim'a lavang'o. En ŝi'a stomak'o oni trov'is digest'it'a'j'n plant'o'j'n kaj iom'et'e da patr'in'a lakt'o, do ni kompren'as, ke Krom'a est'is bon'ord'e nutr'it'a.

Fal'int'a mamut'o

Antaŭ 40 mil jar'o'j viv'is la vir'a mamut'id'o Dima, kies korp'o est'as ĝis nun komplet'e konserv'it'a. Dima mal'san'is, kiam li mort'is en la aĝ'o de du'on'a, maksimum'e unu, jar'o. La mumi'o en'hav'as ĉiu'j'n intern'a'j'n organ'o'j'n; krom'e konserv'iĝ'is ĝi'a'j orel'o'j, rostr'o, penis'o kaj part'o de la fel'o. La long'ec'o est'is 90 cm, la mas'o 110 kg. Mult'a'j parazit'o'j kaj vund'o mal'fort'ig'is la best'o'n. En ĝi'a'j intest'o'j oni trov'is ne mult'e da manĝ'aĵ'o. Ver'ŝajn'e Dima fal'is en tru'o'n kaj ne pov'is si'n liber'ig'i.

Ĉiam'frost'a grund'o

En la ĉiam'frost'a grund'o de la nord'a Siberi'o cert'e kuŝ'as mult'a'j mil'o'j da frost'ig'it'a'j mamut'o'j. Ĉiu'jar'e oni trov'as kelk'a'j'n. Est'as permes'it'e liber'e vend'i la ebur'o'n de mamut'o'j, sed ne tiu'n de elefant'o'j: tial elefant'a ebur'o est'as oft'e vend'it'a kiel mamut'a.

Student'a rabat'o

Por pli'a'j inform'o'j, oni vizit'u la ret'ej'o'n de la muze'o: www. nhm - wien.ac.at/ presse . La ekspozici'o est'as mal'ferm'it'a ĉiu'tag'e krom mard'e, inter la 9 a maten'e kaj la 6 a kaj du'on'o post'tag'mez'e; merkred'e ĝis la 9 a vesper'e. La en'ir'o kost'as 10 eŭr'o'j'n, sed student'o'j ĝu'as 50-procent'a'n rabat'o'n. Oni uz'u la metro'lini'o'j'n U 2 kaj U 3 ĝis la staci'o Volkstheater .

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o


En Vien'o oni trov'is en 1443 femur'a'n ost'o'n, unu metr'o'n long'a'n, kiu aparten'is al mamut'o. Fot'is: WALTER KLAG


La vir'a mamut'id'o Dima : jen ĝi'a korp'o (ne kopi'o, sed original'o) komplet'e konserv'it'a ĝis nun. Fot'is: WALTER KLAG


En la Natur'histori'a Muze'o de Vien'o est'as ekspozici'at'a'j divers'a'j har-spec'o'j de mamut'o'j. Fot'is: WALTER KLAG

Grinc'ant'a'j genu'o'j

El mi'a vid'punkt'o

Grinc'ant'a'j genu'o'j

Sur'sojl'e de nov'a jar'o – kaj mi dezir'as al ĉiu leg'ant'o de MONAT'O bon'a'n kaj prosper'a'n jar'o'n 2015 – oni turn'as si'n al freŝ'a'j projekt'o'j, freŝ'a'j plan'o'j. Sam'temp'e oni sen'bru'e for'bala'as la forges'it'a'j'n, apenaŭ aŭ nur du'on'e plen'um'it'a'j'n promes'o'j'n de la antaŭ'a jar'o. Se ne turn'o'punkt'o, jen tamen moment'o por inventar'i, por bilanc'i, en la propr'a viv'o. Kaj tio grav'as.

Ekzist'as tamen ali'a'j tia'j moment'o'j. Du el ili mi spert'is en novembr'o. Komenc'e de la monat'o mi far'iĝ'is 65-jar'aĝ'a, kaj fin'e de la monat'o mi dev'is konstat'i, ke mi viv'is pli long'e ol mi'a patr'o.

Ke mi ating'is pensi'ul'iĝ'o-aĝ'o'n (tradici'a'n kaj iam dev'ig'a'n, almenaŭ en Briti'o, sed ne plu), facil'e-mal'facil'e akcept'ebl'as. Facil'e, ĉar intelekt'e mi sci'as, ke ne evit'ebl'as (de'pend'e evident'e de bon'a san'stat'o kaj ali'a'j, eĉ hazard'a'j, faktor'o'j) 65-jar'iĝ'a jubile'o. Ĉu pretekst'o por jubil'i, rest'as ali'a afer'o. Sed mal'facil'e, ĉar sam'e intelekt'e mi ankoraŭ ne pret'as agnosk'i, ke mi viv'is tiom da jar'o'j, sent'ant'e mi'n foj'e dek'kelk'jar'ul'o kaj, spit'e al grinc'ant'a'j genu'o'j, demand'ant'e mi'n, kie'n ir'is la jar'o'j.

Kiel dir'it'e, moment'o por inventar'i. Kaj konklud'i, ke, dank'e al ŝanĝ'o'j rilat'e pensi'ul'iĝ'o-aĝ'o'n, mi daŭr'e labor'os, almenaŭ dum la ven'ont'a jar'o. Tiel, mi flustr'as al mi, mi spit'os almenaŭ mens'e, sed ne fizik'e, matematik'e, mal'jun'ec'o'n. Pli raci'e: salajr'o pli valor'as ol ŝtat'a pensi'o.

Por mi, tamen, pli pens'ig'a rest'as la sci'o, ke mi pli aĝ'as, ol iam mi'a patr'o aĝ'is. Li emerit'iĝ'is en 1984 tuj, laŭ tiam'a leĝ'ar'o, kiam li ating'is si'a'n 65an nask'iĝ'dat're'ven'o'n. Nur 20 tag'o'j'n post'e, pro neŭron'o-debil'ig'a mal'san'o, kontraŭ kiu li dum jar'o'j kuraĝ'e sed van'e lukt'is, li mort'is.

Mi est'is knab'o – sol'infan'o – fort'e influ'at'a de si'a patr'o. Ver'ŝajn'e ĉiu'j infan'o'j vol'e ne'vol'e tiel influ'iĝ'as, se ne de patr'o aŭ patr'in'o, tamen de la plen'kresk'ul'o'j, kiu'j apart'e grav'as dum la unu'a'j viv'o-jar'o'j. Sed mi memor'as, kiel mi'a patr'o voĉ'leg'is rakont'o'j'n, en famili'a rond'o, aŭ ĉerp'is el si'a'j – almenaŭ al mi'a'j knab'a'j orel'o'j – profund'a'j kaj sen'lim'a'j spert'o'j, klar'ig'ant'e ekzempl'e, foj'foj'e kun desegn'aĵ'o'j, kiel funkci'as vapor'lokomotiv'o'j, tajd'o'j, la sun'sistem'o, kaj tiel plu. En post'a'j jar'o'j ni diskut'is, ja pri'disput'is, politik'a'j'n, soci'a'j'n, kultur'a'j'n afer'o'j'n kaj, malgraŭ kelk'foj'a inter'konsent'o ne inter'konsent'i, ni rest'is bon'a'j amik'o'j.

Kaj nun, pro temp'o-pas'o, mi ating'is kaj super'is la aĝ'o'n, kiu'n ating'is li. Apenaŭ ebl'as. Tut'e ne'raci'e, tut'e ne'prav'ig'ebl'e, mi sent'as mi'n sol'a, ek'paŝ'ont'a laŭ voj'o, kiu'j'n neniam esplor'is mi'a patr'o, por pens'i pens'o'j'n kaj spert'i spert'o'j'n, kiu'j'n li ne pov'is. Ĝis nun temp'o'n, paralel'a'n, mi kun'divid'is kun li: nun ne plu. Tra'ir'ant'e tra la viv'o, mi ne plu vid'os antaŭ mi sur la voj'o la spur'o'j'n de li'a'j bot'o'j. Strang'a, al mi ne'kon'at'a koncept'o.

Patr'o kaj fil'o, fil'o kaj patr'o ... konstant'a tem'o en literatur'o. La verk'ist'o Franz Kafka publik'ig'is „Leter'o al la patr'o”, en kiu li prov'is klar'ig'i si'a'n si'n'ten'o'n – tim'o'n – pri la kolos'o-patr'o en si'a viv'o. Ĉe mi ne tem'as pri tim'o: cert'e tamen pri am'o, respekt'o, dank'o, por hom'o, kiu for'pas'is antaŭ 30 jar'o'j.

Do salut'u la nov'a'n jar'o'n kun ĝoj'o, kun esper'o, kun promes'o'j kaj plan'o'j. Sed dum 2015 ne neglekt'u la ali'a'j'n, pli privat'a'j'n moment'o'j'n, kiu'j permes'as introspekt'o'n, mem'analiz'o'n. En bru'a, rapid'e ŝanĝ'iĝ'ant'a mond'o ili grav'as.

Paul GUBBINS

ĉef'redaktor'o de MONAT'O

Mon'o-mont'o

LITOVI'O

Mon'o-mont'o

Du litov'o'j, Dom'as Jakubauskis kaj Vytautas Jakštas, decid'is konstru'i piramid'o'n en la naci'a muze'o de mon'o. Ili uz'is litov'a'j'n cend'o-mon'er'o'j'n, kiu'j ek'de januar'o ne plu cirkul'as, ĉar tiam Litovi'o ek'uz'is eŭr'o'j'n.

Konstru'i la piramid'o'n daŭr'is tri semajn'o'j'n. Por ĝi'n real'ig'i la du student'o'j uz'is pli ol milion'o'n da mon'er'o'j, tiel ke la piramid'o ating'is la alt'ec'o'n de 1,13  m kaj pez'as ĉirkaŭ 830  kg.


La piramid'o est'as kred'ebl'e la plej alt'a tia „mon'o-mont'o” en la mond'o. Fot'o:LAST

Tamen la piramid'o ne rest'is en la muze'o. La mon'er'o'j, kun valor'o de preskaŭ 2900 eŭr'o'j, est'as donac'it'a'j al la karitat'a fondus'o „Help'o por infan'o'j de Litovi'o”.

LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o

Du nov'a'j muze'o'j en Belgi'o

Turism'o

MOND'MILIT'O

Du nov'a'j muze'o'j en Belgi'o

Antaŭ cent jar'o'j eksplod'is la unu'a mond'milit'o. Ĉi-okaz'e la belg'a provinc'o Okcident'a Flandri'o – la sol'a provinc'o, kiu'n la german'o'j okup'is nur part'e – lanĉ'is iniciat'o'j'n por re'memor'i la milit'o'n kaj por kre'i aŭ re'nov'ig'i memor'lok'o'j'n kaj muze'o'j'n. Du tia'j lok'o'j antaŭ ne'long'e est'is re'mal'ferm'it'a'j kaj merit'as vizit'o'n. Ili tre mal'sam'as: unu est'as oficial'a kaj luks'a, la ali'a est'as modest'a projekt'o de volont'ul'o'j kaj montr'as la german'a'n flank'o'n.

Kluz'o'j „ Ganzepoot

Oktobr'e 1914 la belg'a, franc'a kaj brit'a arme'o'j re'tir'iĝ'is sud-okcident'e'n kaj re'grup'ig'is si'n mal'antaŭ la river'o IJzer. Nieuwpoort est'is la last'a ne'okup'it'a belg'a haven'o kaj oni nepr'e dev'is mal'ebl'ig'i, ke la german'o'j okup'u la nord-franc'a'j'n haven'o'j'n. Por tio ne est'is uz'at'a'j arm'il'o'j, sed la geografi'o de la region'o.

La mar'bord'a region'o de Belgi'o est'as polder'o. Ĝi bezon'as sistem'o'n de dig'o'j, kanal'o'j, kluz'o'j kaj pump'il'o'j por rest'i sek'a. En Nieuwpoort kun'iĝ'as ses kanal'o'j, kelk'a'j uz'at'a'j por ŝip'trafik'o kaj kelk'a'j por regul'ig'i la akv'o'nivel'o'n de la polder'o. Pro si'a form'o la tut'o de kluz'o'j ricev'is la nom'o'n „ Ganzepoot ” (anser'a pied'o).

Jam de'long'e milit'ist'o'j sub'akv'ig'as region'o'j'n por halt'ig'i la mal'amik'o'n. Ankaŭ en Nieuwpoort oni intenc'is ag'i tiel, sed bezon'is iom da temp'o por far'i, laŭ konsil'o'j de lok'ul'o'j, la prepar'labor'o'j'n. La 21an de oktobr'o 1914 la kluz'ist'o Karel Cogge kaj la ŝip'ist'o Hendrik Geeraert, kiu'j perfekt'e kon'is la funkci'ad'o'n de la kluz'o'j kaj la situ'o'n de la kanal'o'j, en'las'is la mar'akv'o'n en la polder'o'n. La german'o'j ja rimark'is, ke la akv'o'nivel'o alt'iĝ'is, sed ili komenc'e pens'is, ke tio'n kaŭz'is la pluv'o. Kiam ili konstat'is, kio real'e okaz'as, est'is tro mal'fru'e por inter'ven'i. Tiel la front'lini'o fiks'iĝ'is dum kvar jar'o'j.

En 1938 apud la kluz'o'j est'is konstru'it'a monument'o honor'e al la reĝ'o Albert'o la 1- a. Ĝi hav'as form'o'n de cirkl'o kun diametr'o de 30 m. Dek kolon'o'j sub'ten'as ring'form'a'n trab'o'n en beton'o, sur kiu ebl'as rigard'i la ĉirkaŭ'aĵ'o'n. Mez'e est'as la statu'o de la reĝ'o.

Monument'o „ Westfront

Dum la jar'o 2014 la monument'o est'is modern'ig'it'a kaj pli'grand'ig'it'a. Pro tiu kaŭz'o ĝi ricev'is la nom'o'n „ Westfront ” (okcident'a front'o). Per la plej modern'a'j aŭd'vid'a'j il'o'j ĝi rakont'as la histori'o'n de la inund'ig'o. En la kel'a etaĝ'o est'as montr'at'a (per projekci'il'o'j) la panoram'o de la front'region'o, kiu'n pentr'is Alfred Bastien post la milit'o. La dimensi'o'j de la original'a panoram'o est'as 115 obl'e 14 m kaj ĝi bezon'us grand'eg'a'n konstru'aĵ'o'n por montr'iĝ'i. Krom'e rest'as spac'o por ekspozici'o'j kaj konferenc'o'j.


Lok'a'j, provinc'a'j kaj flandr'a'j grav'ul'o'j oficial'e inaŭgur'is ĝi'n la 19an de oktobr'o 2014. La 28an ĝi'n vizit'is la belg'a reĝ'o Filip'o, en- kaj ekster-land'a'j eminent'ul'o'j, inter'ali'e la german'a kancelier'in'o Angel'a Merkel.

Westfront ” bon'e ating'ebl'as aŭt'e. Ĝi trov'iĝ'as apud la mar'bord'a tram'lini'o, per kiu ating'ebl'as la fer'voj'a staci'dom'o de Oostende.

Kanon'eg'o „Long'a Max

Post milit'o oni mult'e parol'ad'as kaj skrib'ad'as pri la venk'int'o'j, mal'pli pri la venk'it'o'j. Sam'tiel pri la unu'a mond'milit'o. Ja est'as la german'a'j tomb'ej'o'j, sed mal'facil'e trov'ebl'as muze'o, kiu prezent'as la german'a'n vid'punkt'o'n. Escept'o est'as mal'grand'a muze'o en Koekelare, kiu ek'est'is ĉe la rest'aĵ'o'j de german'a kanon'eg'o el la unu'a mond'milit'o. La muze'o'n funkci'ig'as skip'o de volont'ul'o'j, help'at'a de divers'font'a'j subvenci'o'j. Oni mal'ferm'is ĝi'n pas'int'somer'e.

La kanon'eg'o, oficial'e nom'it'a „38- cm - SK - L /45”, est'as produkt'o de la firma'o Krupp. Origin'e oni intenc'is munt'i ĝi'n sur ŝip'o, sed post'e ĝi ankaŭ est'is uz'at'a sur trajn'o kaj sur fiks'a fundament'o. Ĝi ricev'is la krom'nom'o'n „Long'a Max ” kaj de'ven'as de vic-admiral'o Maximilian Rogge, kiu respond'ec'is pri la adapt'o de la origin'e sur'ŝip'a kanon'o al sur'ter'a uz'o. Ne konsider'u ĝi'n „Dik'a Bert'a”, ali'a produkt'o de Krupp.


„Long'a Max ” est'is instal'it'a en Koekelare post la detru'o de simil'a kanon'o en 1915, kaj cel'is la nord-franc'a'n haven'urb'o'n Dunkerque, je distanc'o de 44 kilo'metr'o'j. La unu'a'j obus'o'j al Dunkerque est'is paf'it'a'j la 27an de juni'o 1917. Fin'e de la milit'o la kanon'eg'o el'uz'iĝ'is kaj iĝ'is mal'preciz'a. Post la milit'o ĝi rest'is sur'lok'e kaj iĝ'is turism'a al'log'aĵ'o, ankaŭ por ekster'land'an'o'j. En 1941, en la du'a mond'milit'o, la german'o'j dis'pec'ig'is ĝi'n kaj transport'is la rest'aĵ'o'j'n al Germani'o por re'uz'i la metal'o'n. Rest'is nur la fundament'o'j.

La viv'o de german'a'j soldat'o'j

En 1978 est'is met'it'a memor'ŝton'o, en 2000 labor'grup'o mal'ferm'is pac'muze'o'n, kaj en 2014 ek'funkci'is tut'e nov'a muze'o. Ĝi montr'as la viv'o'n de la soldat'o'j ĉe la ali'a flank'o de la front'o. Koekelare est'as taŭg'a lok'o por tio, ĉar ĝi est'is grav'a lok'o por la proviz'ad'o de la german'a'j soldat'o'j.

La muze'o de'pend'as de volont'ul'o'j. Pro tio la vizit'hor'o'j est'as lim'ig'it'a'j. Vizit'ont'o kontrol'u la ret'paĝ'o'n. La muze'o situ'as je ĉirkaŭ 20 km orient'e de Nieuwpoort kaj ating'ebl'as nur aŭt'e.

En la centr'o de Koekelare est'as muze'o part'e dediĉ'it'a al la german'a grafik'ist'in'o Käthe Kollwitz (1867-1945), kies fil'o Peter mort'is komenc'e de la unu'a milit'o apud Diksmuide. Ŝi'a skulpt'aĵ'o memor'e al li nun trov'iĝ'as en la german'a milit'ist'a tomb'ej'o de Vladslo. La iniciat'int'o de la muze'o est'is la lok'a instru'ist'o Raf Seys (1928-2012). Et'a libr'o de li pri la skulpt'aĵ'o est'as traduk'it'a en Esperant'o'n. 1

Ret'ej'o'j: www. westfrontnieuwpoort.be (nederland'a, franc'a, german'a, angl'a), www. langemaxmuseum.be (nederland'a, franc'a, german'a, angl'a), www. koekelare.be/ product. aspx?id=32 Inform'o'j pri la Käthe Kollwitz -muze'o (nur en nederland'a, el'ŝut'ebl'as kvar'lingv'a fald'foli'o) kaj www. wo 1.be (nederland'a kaj angl'a)

1La aflikt'it'a'j ge'patr'o'j. Käthe Kollwitz en Flandri'o. Raf Seys. Traduk'is Raymond Wylleman. Hav'ebl'a de www.ret'butik'o.net

Roland ROTSAERT
korespond'ant'o de Monat'o en Belgi'o
La jar'o de nov'a'j vakcin'o'j

KUB'O

La jar'o de nov'a'j vakcin'o'j

Kub'o esper'as hav'i en 2015 prevent'a'n vakcin'o'n kontraŭ ĥoler'o kaj pneŭmokok'o, kaj al'don'a vakcin'o (ĉi-last'a, laŭ'dir'e, pli efik'a ol interferon'o) est'as el'pret'ig'at'a kontraŭ la B -tip'a hepat'it'o. Ĉiu el la menci'it'a'j est'as kre'it'a de la entrepren'a grup'o BioCubaFarma .

La kontraŭ'ĥoler'a vakcin'o, nun ankoraŭ klinik'e test'at'a, est'os registr'it'a ĉi-jar'e kaj, post tio, komenc'iĝ'os ĝi'a grand'skal'a uz'ad'o. Ĝi pov'os eventual'e est'i dispon'ig'it'a ankaŭ al la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o. La kontraŭ'pneŭmokok'a vakcin'o efik'os kontraŭ ĝis sep mal'sam'a'j tip'o'j, kaj ver'ŝajn'e en 2015 oni komenc'os ĝi'n inokul'i al infan'o'j aĝ'a'j inter unu kaj kvin jar'o'j'n.

Pork'a febr'o

Kub'o krom'e prezent'is nov'a'n vakcin'o'n kontraŭ la tiel nom'at'a „pork'a febr'o” dum la pas'int'decembr'a kongres'o, kies titol'o est'is Biotecnología Habana 2014. La vakcin'o est'is kre'it'a de la fak'o pri best'a bio'teknik'o de la lok'a Centr'o pri Genetik'a Inĝenieri'o kaj Bio'teknik'o. Oni esper'as fin'i ĉi-jar'e la faz'o'n de ĝi'a klinik'a test'ad'o, dis'vast'ig'i ĝi'a'n uz'ad'o'n kaj sam'temp'e el'labor'i plan'o'n, kies cel'o est'os la neni'ig'o de la mal'san'o en la tut'a centr'amerik'a land'o.

Albert'o GARCÍA FUM'ER'O
est'as korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o

10 <mark>x</mark> 15

Art'o

EKSPOZICI'O'J

10 x 15

Ĉu oni pov'as difin'i la objektiv'a'n valor'o'n de bild'art'a produkt'o? Ke iel ebl'as taks'i ĝi'a'n kvalit'o'n, ne'as nur hom'o'j kun nebul'ec'a'j estetik'a'j koncept'o'j. Sed eĉ inform'it'a'j hom'o'j ne kuraĝ'as aŭgur'i pri la valor'o, almenaŭ se ili ne jam posed'as kon'o'j'n pri la nun'a publik'a aprez'o de art'ist'o aŭ de cert'a ĝenr'o. Tio'n ĉiu frekvent'ant'o de art'a'j foir'o'j dum ĉiu vizit'o de'nov'e dev'as konstat'i.

Nun'a'j korife'o'j

Pas'int'jar'e en la foir'a centr'o ekster'urb'a okaz'is la ekspozici'o „Art Karlsruhe 2014”, nun post 10 jar'o'j firm'e establ'iĝ'int'a en sud-okcident'a Germani'o. Apud jun'a'j art'ist'o'j kaj la majstr'o'j de la klasik'a modern'o oni tie prezent'is apart'e la nun'temp'a'j'n korife'o'j'n. Por grand'format'a bild'o de Baselitz, kies mani'o, t. e. la ek'kon'ig'a efekt'o, konsist'as en invers'a pend'ig'ad'o kontraŭ la natur'a ord'o, kun la titol'o „Mem'portret'o kiel beb'o”, la galeri'ist'o postul'is ĉirkaŭ 200 000 eŭr'o'j'n. Grand'a sum'o, eĉ por beb'eg'o super'form'a en dign'a kadr'o. Pli alt'a'j'n prez'o'j'n la vend'ist'o'j ne plu indik'is. „Prez'o post pet'o”, ili not'is mem'fid'e post'pri'skrib'e. Tial oni ne pov'is ek'sci'i la prez'o'n de la signal'a instal'aĵ'o de tiu ekspozici'o, nom'e „ LightScapes ” (vort'kre'aĵ'o laŭ la angl'a landscapes , pejzaĝ'o'j).

Art'a plus'valor'o

En la profesi'a viv'o la invent'int'in'o instru'as scen'ej'a'n aranĝ'ad'o'n, en la art'a ŝi aper'as kiel rosalie , kio jam disting'as ŝi'n dis'de ordinar'a'j meti'ist'o'j. Ŝi'a renom'o ebl'ig'is al ŝi el'labor'i ekran'o'n kun lum'stri'o'j en la enorm'a grand'ec'o de 10 metr'o'j obl'e 15 metr'o'j. Por adekvat'e montr'i ĝi'a'j'n cifer'ec'e stir'at'a'j'n kolorŝangojn, la foir'a'j mastr'o'j dispon'ig'is al la publik'o kuŝ'seĝ'o'j'n en konven'a distanc'o. Tiu plej grand'a ekspozici'aĵ'o fakt'e ne est'is vend'at'a. Cert'e ne ven'is mult'a'j klient'o'j, kiu'j pret'us pag'i la „art'a'n plus'valor'o'n” al'don'e al la material'a. Simil'a'j varb'instal'aĵ'o'j ekzist'as ja jam abund'e.

10 obl'e 15

La plej alt'prez'a mal'grand'a bild'o hazard'e hav'is la sam'a'j'n mezur'o'j'n, mem'kompren'ebl'e ne en metr'a skal'o. 10 obl'e 15 centi'metr'o'j'n ampleks'is sen'titol'a bild'o de Gerhard Richter kun la indik'o „ole'o sur kolor'a fot'o”. La art'ist'o est'is pren'int'a spatel'o'n kun iom da ole'farb'o'j kaj tir'is ĝi'n sur sen'interes'a fot'o. La ŝmir'aĵ'o dis'prem'iĝ'is kaj produkt'is desegn'o'n. Inter cent'o da tia'j prov'o'j cert'e trov'iĝ'as kelk'a'j kiu'j kontent'ig'as la nun'temp'a'j'n klient'o'j'n. Sed la aĉet'ant'o ver'ŝajn'e est'is pli spekul'ant'o ol art'o'am'ant'o. La ceter'e sen'sub'skrib'a paper'aĵ'o jam nun est'as pli valor'a ol iu ajn sam'format'a mon'bilet'o en la mond'o: 60 000 eŭr'o'j.


Lum'a'j pejzaĝ'o'j (10 x 15 metr'o'j). Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL


Ole'o sur fot'o (10 x 15 centi'metr'o'j). Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Franz -Georg RÖSSLER
est'as korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Majstr'o de la tradici'a ceramik'o

Hobi'o

ĈINI'O

Majstr'o de la tradici'a ceramik'o

Gan Zhiyou loĝ'as en la vilaĝ'o Fu Li, la provinc'o Zaozhuang (orient'a Ĉini'o). Ordinar'a kamp'ar'an'o, li fam'iĝ'is pro si'a hobi'o. Kaj Unesk'o don'is al li honor'a'n titol'o'n „Popol'a Meti'art'ist'o”.

Gan Zhiyou est'as 63-jar'a kaj de'nask'iĝ'e loĝ'as en si'a vilaĝ'o Fu Li. Tie ĉio est'as ordinar'a: dom'o'j, kamp'o'j, mont'et'o'j, arb'o'j ... Kaj la vilaĝ'an'o'j trankvil'e okup'iĝ'as pri agrikultur'o jar'o'n post jar'o. Nur la nom'o de la vilaĝ'o Fu Li est'as ekster'ordinar'a. Ĝi est'as mal'long'ig'it'a el Fu Xi Gu Li. Laŭ'legend'e Fu Xi est'is unu el la kvin pra'temp'a'j imperi'estr'o'j de Ĉini'o. Li iam loĝ'is ĉi tie kaj instru'is ceramik'farad'o'n al la popol'an'o'j. La nom'o de la vilaĝ'o pruv'as tio'n.

Liber'a temp'o

La kamp'ar'an'o'j de tiu vilaĝ'o far'as tradici'e ceramik'aĵ'o'j'n dum la liber'a temp'o. Neniu el ili sci'as, kiam ek'est'is la farad'o de ceramik'aĵ'o'j. Ankoraŭ en si'a infan'aĝ'o oni rimark'as, ke ĉiu famili'o en la vilaĝ'o posed'as forn'o'n por ceramik'aĵ'o'j – grand'a'n aŭ et'a'n. En la grand'a oni bak'as ceramik'aĵ'o'j'n por la ĉiu'tag'a viv'o, ekzempl'e kruĉ'o'j'n, flor- kaj ter-pot'o'j'n. Kaj en la et'a oni bak'as ceramik'aĵ'o'j'n por si'a hobi'o. Ĉi-last'a'j'n oni kre'as en la form'o de bird'o'j, best'o'j, hom'o'j k. a.

La famili'o de Gan Zhiyou hav'is du ceramik'aĵ-forn'o'j'n – grand'a'n kaj et'a'n. Ek'de la infan'aĝ'o Gan jam hav'is grand'a'n em'o'n far'i la ceramik'aĵ'o'j'n kaj bak'i ili'n en la et'a forn'o. Li oft'e modl'is el argil'o divers'a'j'n objekt'o'j'n. Li dir'as, ke tiu'temp'e la nokt'o'j est'is tre bel'a'j pro la ruĝ'ig'it'a ĉiel'o sekv'e de la forn'a'j re'bril'o'j. Tamen post'e, en la ses'dek'a'j jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o, dum la katastrof'a temp'o de la „Kultur'a Revoluci'o” 1, oni ruin'ig'is la forn'o'j'n por ceramik'aĵ'o'j kaj detru'is la tradici'a'j'n muld'il'o'j'n. La respond'o de la reg'potenc'o est'is tre simpl'a: „Ili ĉiu'j est'as rest'aĵ'o'j de la feŭd'ism'o!”

Kun grand'a indign'o Gan dir'as: „Tio ja est'is la ‚donac'o’ de la ‚Kultur'a Revoluci'o’!” Post'e li serĉ'is kaj trov'is muld'il'o'j'n, kiu'j est'is kaŝ'it'a'j de iu'j vilaĝ'an'o'j dum la katastrof'a temp'o. Li re'star'ig'is forn'o'n per la mon'o, ŝpar'it'a por la ge'edz'iĝ'o de li'a frat'o. Tiu bak'uj'o de'nov'e ek'funkci'is, sed est'is sol'a en la vilaĝ'o.

Trov'aĵ'o'j el la neolitik'o

En 1993 en la vilaĝ'o oni mal'kovr'is spur'o'j'n de la pra'temp'a neolitik'a kultur'o Da Fen- kou , trov'is rest'aĵ'o'j'n de forn'o'j por ceramik'aĵ'o'j kaj pec'o'j'n de muld'il'o'j. Scienc'e oni konstat'is, ke ili ek'est'is antaŭ 5600 jar'o'j. Tio fam'ig'is Gan kaj li'a'n vilaĝ'o'n. Est'is daŭr'ig'it'a la tradici'a kultur'o de antaŭ 5600 jar'o'j! Tiam Gan subit'e ek'kompren'is, ke la afer'o jam ne est'as tiel simpl'a kiel hobi'o. Ĝi est'as lig'it'a kun la kultur'a tradici'o de la ĉin'a naci'o! Li sent'is, ke li dev'as sav'i la hered'aĵ'o'n de la naci'a kultur'o. Kun grand'a dezir'o li serĉ'is kaj trov'is tradici'a'j'n muld'il'o'j'n kaj stud'is la metod'o'j'n de la pra'temp'a ceramik'o. Fin'fin'e li posed'is 39 muld'il'o'j'n, el kiu'j la plej mal'nov'a aĝ'is 1425 jar'o'j'n kaj est'is el la epok'o de Sud'a'j kaj Nord'a'j Dinasti'o'j en Ĉini'o. Per la muld'il'o'j kaj help'e de tradici'a'j metod'o'j li far'is pli ol 600 ceramik'aĵ'o'j'n!

Nun li'a'j ceramik'aĵ'o'j trov'iĝ'as jam en 21 land'o'j kaj region'o'j de la mond'o kaj iu'j est'as konserv'at'a'j de muze'o'j (ekzempl'e, de la Bel'art'a Muze'o de Ĉini'o, Art'a Institut'o de Ĉini'o, Muze'o de Lud'il'o'j en Japani'o ktp). Fak'ul'o'j el Ĉini'o kaj ekster'land'o opini'as, ke la ceramik'aĵ'o'j el Fu Li est'as viv'ant'a'j histori'a'j objekt'o'j de pra'temp'a ceramik'o kaj esprim'as la hom'a'n naiv'ec'o'n per absurd'a'j figur'o'j.

Ceramik'aĵ'o Star'ant'a matur'aĝ'a leon'o gajn'is la Kupr'a'n Pokal'o'n de la ministr'ej'o pri kultur'o de Ĉini'o en la Unu'a Ekspozici'o pri Original'a Teknik'o de la Ĉin'a Popol'art'o. Oni dir'as, ke Gan Zhiyou per si'a hobi'o far'is sensaci'o'n, ĉar li sav'is la pra'temp'a'n ceramik'a'n tradici'o'n de la Ĉini'o! Pro tio Unesk'o don'is al li la honor'a'n titol'o'n „Popol'a Meti'art'ist'o”. Do est'as ver'o, ke oni pov'as fam'iĝ'i, praktik'ant'e ankaŭ ordinar'a'n hobi'o'n!

HOIKSO


Forn'o por ceramik'aĵ'o'j. Fot'is: ZHOU LI'N


Leon'o. Fot'is: HOIKSO


Riz-kuir'uj'o. Fot'is: HOIKSO


Terakot'a figur'o. Fot'is: HOIKSO


Not'o de la redaktor'o: La Kultur'a Revoluci'o daŭr'is de 1966 ĝis 1976.
Inter'trakt'o'j inter'romp'it'a'j

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Inter'trakt'o'j inter'romp'it'a'j

Inter'romp'it'a'j est'as diskut'o'j en Vien'o inter Iran'o kaj la grup'o 5+1 (Uson'o, Briti'o, Franci'o, Rusi'o, Ĉini'o + Germani'o) pri la pri'disput'at'a iran'a nukle'a program'o. Pli'a'j inter'parol'o'j okaz'os antaŭ la fin'o de juni'o 2015.

Inter'temp'e plu valid'as provizor'a traktat'o, laŭ kiu Iran'o pov'os ĉiu'monat'e uz'i 700 milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j el si'a'j frost'ig'it'a'j kont'o'j. Tamen laŭ okcident'a'j diplomat'o'j nepr'as sub'skrib'i politik'a'n traktat'o'n antaŭ la 1 a de mart'o 2015.

Traktat'o tia, laŭ la uson'a prezid'ant'o Barack Obama, pov'us ŝanĝ'i la rilat'o'j'n inter Iran'o kaj la ceter'a mond'o. Ĝi pov'us ankaŭ ebl'ig'i kun'labor'o'n kontraŭ la ĝihad'ist'a t. n. Islam'a Ŝtat'o en Irak'o kaj Siri'o.

Centrifug'il'o'j

Rest'as profund'a'j diferenc'o'j inter la star'punkt'o'j de Iran'o kaj de la ali'a'j ses ŝtat'o'j. Unu el la grav'a'j punkt'o'j est'as la nombr'o da centrifug'il'o'j, kiu'j'n Iran'o est'ont'e rajt'os uz'i. Ĉi-moment'e est'as instal'it'a'j 19 000, el kiu'j 10 000 est'as ekspluat'at'a'j. Uson'o postul'as redukt'o'n al 4500 centrifug'il'o'j.

Kontraŭ'e Iran'o postul'as rapid'a'n for'ig'o'n de la inter'naci'a'j sankci'o'j. Okcident'o insist'as pri iom'post'iom'a for'ig'o, por re'ten'i prem'il'o'n kontraŭ Teheran'o. Fin'e est'as pri'disput'at'a la daŭr'o de funkci'ad'o de la traktat'o. Okcident'o postul'as ĝis 20 jar'o'j, Iran'o nur ĝis kelk'a'j jar'o'j.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o

Rumani'o post 25 jar'o'j

OPINI'O

Rumani'o post 25 jar'o'j

Pas'is kvar'on'jar'cent'o post la t. n. revoluci'o (reĝim'ŝanĝ'o) en Rumani'o, kaj oni pov'as pri'pens'i la bon'a'j'n kaj la mal'bon'a'j'n ŝanĝ'o'j'n en la viv'o de la pli'mult'o.

Ebl'e pli mult'nombr'as la bon'a'j ŝanĝ'o'j. Oni pov'as aĉet'i ĉio'n en plen'plen'a'j vend'ej'o'j (se oni hav'as mon'o'n). Oni pov'as rigard'i mult'a'j'n televid'a'j'n kanal'o'j'n (film'o'j'n plen'a'j'n de agres'em'o kaj seks'um'ad'o). Oni pov'as leg'i ĉiu'spec'a'j'n gazet'o'j'n kun ĉiu'spec'a'j opini'o'j, oni hav'as Inter'ret'o'n; en soci'a'j ret'ej'o'j oni pov'as esprim'i opini'o'j'n (ankaŭ tromp'i ali'a'j'n hom'o'j'n, ŝtel'i mon'o'n help'e de Inter'ret'o).

Krom'e oni rajt'as manifestaci'i eĉ kontraŭ la reg'ist'ar'o (rezult'o mal'cert'a). Ge'jun'ul'o'j pov'as lern'i ekster'land'e, se ili hav'as riĉ'a'j'n ge'patr'o'j'n. Sed ankaŭ la ge'fil'o'j de mal'riĉ'ul'o'j pov'as lern'i en ital'a, franc'a aŭ brit'a lern'ej'o, se ili est'as kun ge'patr'o'j, kiu'j labor'as en la koncern'a'j land'o'j.

En Rumani'o post la reĝim'ŝanĝ'o la plej mult'a'j fabrik'o'j est'is privat'ig'it'a'j aŭ ferm'it'a'j: tiel mil'o'j da labor'ist'o'j perd'is si'a'j'n labor'lok'o'j'n. Ge'jun'ul'o'j ir'as ekster'land'e'n por labor'i (aŭ almoz'pet'i, ĉef'e ne bon'e eduk'it'a'j roma'o'j). Hom'o'j pli ol 40-jar'aĝ'a'j, kiu'j ne trov'as labor'o'n, viv'ten'as si'n mizer'e per ŝtat'a mon'help'o kaj per okaz'a'j tag'labor'o'j, se ili ne trov'as ekster'land'e sezon'a'n labor'o'n, ekzempl'e en agrikultur'o.

Ne pas'as monat'o sen tragik'a nov'aĵ'o en la televid'o. En Itali'o, kie labor'as mil'o'j da ruman'o'j, est'as murd'it'a vir'in'o, kiu hav'as infan'o'j'n en Rumani'o. Sed en preskaŭ ĉiu'j land'o'j, ne nur Itali'o, kie viv'as ruman'o'j, okaz'as murd'o'j. La viktim'o oft'e est'as vir'in'o, patr'in'o.

Laŭ statistik'o ekzist'as en Rumani'o nun'temp'e ĉirkaŭ 350 000 infan'o'j „post'las'it'a'j” pro ekster'land'e labor'ant'a'j ge'patr'o'j. Ali'a'j 400 000 infan'o'j spert'is aŭ spert'as dum pli-mal'pli long'a temp'o la for'est'o'n de ekster'land'a'j ge'patr'o'j. Al tiu'j infan'o'j ne mank'as materi'a'j bon'o'j: la ge'patr'o'j send'as mon'o'n, donac'o'j'n, parol'as kun la id'o'j per Skajp'o, sed mank'as la ĉe'est'o ge'patr'a.

Mult'a'j post'rest'ant'a'j infan'o'j est'as pri'zorg'at'a'j de av'in'o aŭ ali'a parenc'o. Iu'j est'as sol'a'j, ali'a'j en instituci'o'j. Laŭ opini'o-esplor'o'j, ĉirkaŭ du'on'o de la ge'lern'ant'o'j post la fin'o de la stud'jar'o'j dezir'as ekster'land'e labor'i.

Kio'n do far'is la nov'a'j politik'ist'o'j, kiu'j ek'reg'is post la ekzekut'o de la ge'edz'o'j Ceaușescu? Ek'aper'is post la reĝim'ŝanĝ'o klas'o de riĉ'eg'ul'o'j, el kiu'j kelk'a'j nun est'as arest'it'a'j pro korupt'o, dum pli'grand'iĝ'is la nombr'o de mal'riĉ'ul'o'j.

Antaŭ 25 jar'o'j ĉiu hav'is sekur'a'n labor'lok'o'n kaj ia'manier'e viv'is, eĉ se mal'riĉ'e, en mal'bon'e hejt'at'a'j, mal'bon'e lum'ig'at'a'j dom'blok'o'j. Oni vojaĝ'is per mal'pur'a'j, plen'plen'a'j aŭtobus'o'j, spekt'is televid'o'n tag'e nur du hor'o'j'n, ne rajt'is esprim'i mal'kontent'o'n pro viv'kondiĉ'o'j, pro mank'o de liber'ec'o. Est'is mal'facil'e akir'i pasport'o'n por vojaĝ'i ekster'land'e'n, kaj eĉ tiam precip'e nur en t. n. „social'ism'a'j'n” land'o'j'n.

Ne est'as dezir'ind'e re'ven'i al tia epok'o, sed tamen ... Kaj nun, post la prezid'ant'iĝ'o de Klaus Iohannis (MONAT'O 2015/1, p. 6), la popol'o de Rumani'o komenc'is de'nov'e esper'i pri bon'a'j ŝanĝ'o'j (eĉ se la last'a'n foj'o'n mort'is la esper'o).

Lenke SZÁSZ
korespond'ant'in'o de MONAT'O en Rumani'o

Luks'a'j butik'o'j en Bukareŝt'o. Sed mult'a'j hom'o'j viv'as mizer'e per ŝtat'a mon'help'o kaj ne pov'as permes'i al si la luks'aĵ'o'j'n. Fot'o: PAŬL PEERAERTS

„Monument istoric ”, histori'a monument'o en la mal'nov'a part'o de Bukareŝt'o. Mon'o por protekt'i la monument'o'n ne est'as. Fot'o: PAŬL PEERAERTS


25 jar'o'j post la diktatur'o Rumani'o ankoraŭ est'as mal'riĉ'eg'a land'o. Fot'o: PAŬL PEERAERTS

Kresk'as infan'o-komerc'ad'o

HOM'A'J RAJT'O'J

Kresk'as infan'o-komerc'ad'o

Pli ol du miliard'o'j da hom'o'j ne est'as adekvat'e protekt'at'a'j de si'a land'a leĝ'ar'o kontraŭ hom'komerc'ad'o, laŭ raport'o de la UN-Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o ( UNODC). Krom'e mal'trankvil'ig'as la et'a kvant'o de krim'ul'o'j kondamn'it'a'j pro hom'komerc'ad'o.

La raport'o, prezent'it'a en Vien'o, montr'as, ke unu el tri viktim'o'j de hom'komerc'ad'o est'as infan'o – pli'iĝ'o de 5 % kompar'e kun la period'o 2007-2010. Knab'in'o'j konsist'ig'as du el ĉiu'j tri infan'a'j viktim'o'j kaj, kun'e kun vir'in'o'j, ili konsist'ig'as 70 % de ĉiu'j viktim'o'j.

Laŭ Jurij Fedotov, la direktor'o de UNODC : „Bedaŭr'ind'e la raport'o montr'as, ke en la mond'o ne est'as lok'o, kie infan'o'j, vir'in'o'j kaj vir'o'j trov'as si'n sekur'a'j kontraŭ hom'komerc'ad'o.” Ceter'e la oficial'a'j don'it'aĵ'o'j, kiu'j'n komunik'is la land'a'j aŭtoritat'o'j, mal'kaŝ'as la fakt'o'n, ke ver'ŝajn'e la skal'o de modern'a sklav'ec'o est'as mult'e pli grand'a.

Ekspluat'at'a'j

Ekzist'as tra la mond'o region'a'j diferenc'o'j. Viktim'o'j en Eŭrop'o kaj Centr'a Azi'o est'as ĉef'e vir'in'o'j seks'e ekspluat'at'a'j, dum en Orient'a Azi'o kaj la pacifik'a region'o tem'as pri labor'o dev'ig'a. La pli'mult'o de la flu'o'j de hom'komerc'ad'o est'as inter'region'a: pli ol ses el 10 viktim'o'j trans'ir'as almenaŭ unu ŝtat'a'n lim'o'n.

La raport'o emfaz'as la sen'pun'ec'o'n, kiu kiel antaŭ'e rest'as serioz'a problem'o: 40 % de la land'o'j registr'is mal'mult'a'j'n aŭ neniu'j'n kondamn'it'a'j'n krim'ul'o'j'n. Laŭ Fedotov : „Eĉ se la pli'mult'o de la land'o'j krim'ig'us hom'komerc'ad'o'n, rest'us mult'a'j hom'o'j en land'o'j, kiu'j ne plen'um'as inter'naci'a'j'n norm'o'j'n por cert'ig'i protekt'o'n.”

Li al'don'is: „Tio est'as ŝanĝ'end'a. Ĉiu land'o dev'as akcept'i la UN-konvenci'o'n kontraŭ trans'lim'a krim'ec'o kaj dediĉ'i si'n al la plen'um'o de ĝi'a'j klaŭz'o'j.”

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o

Nov'a io pri skizofreni'o

Scienc'o

MEDICIN'O

Nov'a io pri skizofreni'o

Pacient'o'j traf'it'a'j de skizofreni'o sufer'as pro halucin'o'j, delir'o'j, paranoj'o kaj foj'foj'e fort'a mal'kviet'o. Tem'as pri relativ'e oft'a mal'san'o, kiu atak'as unu el'cent'o'n de la loĝ'ant'ar'o kaj ek'montr'iĝ'as plej oft'e inter la 16 a kaj la 30 a viv'o'jar'o'j. Dum long'a temp'o oni ne sci'is ĝi'a'n kaŭz'o'n, kvankam oni suspekt'is pri iu hered'a ec'o. Tia'n gen'a'n tendenc'o'n oni apenaŭ sukces'is konfirm'i, ĉar la pri'a'j esplor'o'j inkluziv'is ne sufiĉ'e grand'a'n kvant'o'n da pacient'o'j – kio mal'facil'ig'is la statistik'a'j'n analiz'o'j'n.

Kompar'o

Antaŭ ne'long'e tamen komenc'iĝ'is nov'a faz'o en la esplor'ad'o pri skizofreni'o. Est'is plen'um'it'a grand'a stud'o, kiu inkluziv'is mil'o'j'n da hom'o'j. Publik'ig'it'a en la prestiĝ'a revu'o Natur'e, ĝi konsist'is el kompar'o inter la gen'ar'o de 37 000 mal'san'ul'o'j kaj tiu de 113 000 san'a'j hom'o'j. Montr'iĝ'is, ke ŝanĝ'o'j en pli ol 100 gen'lok'o'j rilat'ig'ebl'as al tiu komplik'a mal'san'o. Part'o'pren'is la stud'o'n 300 scienc'ist'o'j el 35 land'o'j.

Mutaci'o'j

La scienc'ist'o'j ankoraŭ ne sukces'is indik'i preciz'e, kiu'j est'as la mutaci'o'j, kiu'j kaŭz'as la mal'san'o'n; ili prefer'as indik'i kelk'a'j'n „gen'region'o'j'n” apart'e suspekt'ind'a'j'n. Sed sen'dub'e grand'a paŝ'o est'as nun far'at'a koncern'e al pli ampleks'a kompren'o de skizofreni'o. Kaj perspektiv'e oni rajt'as esper'i je pli taŭg'a fleg'ad'o de skizofreni'a'j pacient'o'j sur'baz'e de pli preciz'a'j biologi'a'j kon'o'j.

Paulo Sérgio VIANA
kun'labor'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Kalaŝnikov'o'j kaj koran'o'j

ĜIHAD'O

Kalaŝnikov'o'j kaj koran'o'j

Almenaŭ 200 jun'a'j islam'an'o'j el Albani'o, Kosov'o kaj Makedoni'o ir'is milit'i en Siri'o. Kelk'dek'o da ili jam est'as mort'ig'it'a'j.

La reg'ist'ar'o'j komenc'is interes'iĝ'i pri la milit'ist'o'j jam en 2013. Tiam est'is arest'it'a'j kelk'a'j ekstrem'ist'o'j. En 2014 la parlament'o'j aprob'is leĝ'o'n, kiu mal'permes'is propagand'i kaj part'o'pren'i ĝihad'o'n en Siri'o. Plur'a'j ĝihad'ist'o'j re'ven'is al si'a patr'uj'o.

Alban'a re'ven'int'o raport'is, kiel li vetur'is al Instanbulo kaj tie pag'is 80 eŭr'o'j'n por bus'i al la land'lim'a urb'o Re'han'li'a. Tie, en region'o mal'sever'e kontrol'at'a, ebl'is sen'problem'e trans'pas'i la fal'int'a'j'n pik'drat'o'j'n.

Spion'o'j

La ĝihad'ist'o'j cel'is la urb'o'n Alepo, antaŭ ol ir'i al la front'o. Tamen neces'is atend'i, ĉar la teror'ist'o'j, tim'ant'e spion'o'j'n, rigor'e kontrol'is la ident'ec'o'n, inkluziv'e de la pasport'o, de la volont'ul'o'j.

Sekv'is trejn'ad'o, konsist'ant'a el stud'ad'o de Koran'o kaj uz'ad'o de kalaŝnikov'o'j. Post'e la alban'o'j milit'is kun Alkaid'o-grup'o, aŭ kun turk'a ekstrem'ism'a grup'o Murat Gezenler.

Ili nun milit'as kun'e kun trup'o'j de la tiel nom'at'a Islam'a Ŝtat'o de Irak'o kaj Siri'o ( ISISIS).

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o

Fiŝ'kapt'ad'o en afrik'a'j lern'ej'o'j

EDUK'AD'O

„Fiŝ'kapt'ad'o” en afrik'a'j lern'ej'o'j

Instru'ist'o'j en Afrik'o aparten'as al la plej mal'feliĉ'a'j hom'o'j de la kontinent'o. Ili labor'as oft'e dum tri aŭ kvar monat'o'j sen salajr'o. Tio signif'as, ke mult'a'j instru'ist'o'j for'las'as la labor'o'n, dum ali'a'j prov'as migr'i al Eŭrop'o trans Mediterane'o'n sed sur'voj'e mort'as.

Oft'e unu instru'ist'o dev'as pri'zorg'i ĝis 40 lern'ant'o'j'n en unu klas'o. La grand'ec'o de la klas'o'j kaj la ĝeneral'a mank'o de instru'ist'o'j mal'bon'e efik'as sur la kvalit'o'n de la instru'ad'o. Lern'ej'o'j mem aĉ'as: tegment'o'j far'it'a'j el palm'foli'o'j ne escept'as.

Mal'help'as ankaŭ la sezon'o'j. Dum la sek'a sezon'o, eĉ je la naŭ'a maten'e, ŝvit'as kaj la infan'o'j kaj la instru'ist'o'j. Dum la mal'sek'a sezon'o, la klas'ĉambr'o'j far'iĝ'as lag'et'o'j, la benk'o'j pirog'o'j, la lern'ant'o'j fiŝ'o'j kaj la instru'ant'o'j fiŝ-kapt'ist'o'j.

Tia est'as la situaci'o en mult'a'j afrik'a'j lern'ej'o'j.

WOUDJI Kossi / pg
Frid'o-kun'sid'o

ORIENT'A AZI'O

Frid'o-kun'sid'o

Frid'a kaj sen'rid'a: jen la etos'o dum la unu'a inter'parol'o inter la japan'a ĉef'ministr'o Abe Shinzo kaj la ĉin'a prezid'ant'o Xi Jinping. Kun'sid'is la du gvid'ant'o'j de la najbar'a'j land'o'j en Beijing en novembr'o 2014. Jen la unu'a vizit'o de Abe en la ĉin'a ĉef'urb'o post du jar'o'j kiel japan'a ĉef'ministr'o.

La kun'sid'o tamen daŭr'is nur 25 minut'o'j'n. Raport'it'e est'as, ke precip'e Xi ne respond'is la afabl'a'j'n vort'o'j'n de Abe, kaj turn'is si'a'n rigard'o'n for de li.

Sankt'ej'o

Evit'i vizit'o'j'n kaj inter'parol'o'j'n fund'e en'radik'iĝ'is en la histori'o de la du land'o'j. Tem'as ĉef'e pri teritori'a'j disput'o'j. En decembr'o 2013 Abe vizit'is la sankt'ej'o'n Yasukuni, kie oni apoteoz'as milit'o'mort'int'o'j'n kaj al'don'e milit'o'krim'ul'o'j'n. La vizit'o incit'is la koler'o'n de Ĉini'o kaj Korei'o.

La situaci'o rilat'e Korei'o'n preskaŭ sam'as. Ankaŭ ekzist'as disput'o pri teritori'o kaj pri la tiel nom'at'a'j konsol'vir'in'o'j dispon'ig'it'a'j al la japan'a arme'o. La mal'varm'a inter'rilat'o mal'trankvil'ig'as Uson'o'n, al kiu ambaŭ est'as grav'a'j koalici'a'j land'o'j.

Konferenc'o

Tial prezid'ant'o Obama inter'ven'is en mart'o 2014, okaz'e de pint'a konferenc'o pri nukle'a sekur'ec'o en Hag'o, Nederland'o. Kun'sid'is Obama, Abe kaj la kore'a prezid'ant'o Park Geun - hye. Tiam la si'n'ten'o de Park est'is flegm'a. Abe salut'is ŝi'n en la kore'a, sed ŝi nek respond'is nek rid'et'is.

La tri najbar'a'j azi'a'j land'o'j, hav'ant'a'j inter'plekt'it'a'j'n ekonomi'a'j'n kaj kultur'a'j'n rilat'o'j'n, ne pov'as plu'ir'i sen inter'parol'o'j kaj vizit'o'j inter si'a'j gvid'ant'o'j: nur Xi kaj Park normal'e inter'rilat'as.

Por ili, tamen, montr'i mild'a'n si'n'ten'o'n al Abe de'nov'e fajr'ig'os naci'ism'a'n koler'o'n en la koncern'a'j land'o'j. Baldaŭ'a pli'bon'iĝ'o de la diplomat'a'j rilat'o'j ne est'as atend'ebl'a. Do anstataŭ fajr'o rest'os frost'o en orient'a Azi'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o

Plu'e dekstr'e'n

JAPANI'O

Plu'e dekstr'e'n

Du tri'on'o'j'n de la seĝ'o'j en la japan'a ĉambr'o de deput'it'o'j gajn'is post elekt'o'j en decembr'o 2014 la reg'ist'ar'a Liberal-Demokrati'a Parti'o ( LDP) kun si'a koalici'a partner'o Komeito .

La elekt'o'j okaz'is, por ke la ĉef'ministr'o Abe Sinzo demand'u la popol'o'n, ĉu ĝi sub'ten'as li'a'n ekonomi'a'n politik'o'n, precip'e jam far'it'a'n decid'o'n prokrast'i alt'ig'o'n de al'don'valor'a impost'o de 8 % al 10 % ĝis april'o 2017.

Tamen, ĉar la reg'ist'ar'a'j parti'o'j jam dispon'is pri absolut'a majoritat'o en la parlament'o, ne neces'is elekt'o'j. Sed tiel Abe akir'is pli'a'j'n kvar jar'o'j'n da reg'ad'o, evit'ant'e diskut'o'n pri ne'favor'a'j aspekt'o'j de si'a politik'o de la last'a'j du jar'o'j.

Ating'o'j

En tiu ĉi period'o li sukces'e dis'ig'is la naci'a'n opini'o'n. Ekzempl'e li pli'ig'is la kvant'o'n de mon'o en la merkat'o kaj abund'e el'spez'is pro publik'a invest'ad'o. Dum'e mal'alt'iĝ'is la valor'o de la naci'a valut'o. Krom'e li en'konduk'is leĝ'ar'o'n por protekt'i ŝtat'a'j'n sekret'o'j'n kaj tiel lim'ig'is la popol'a'n rajt'o'n inform'iĝ'i pri sekur'ec'a'j kaj ali'a'j afer'o'j.

Ali'a'j tikl'aĵ'o'j akr'e diskut'at'a'j: efektiv'a ŝanĝ'o de la konstituci'o por agnosk'i la rajt'o'n pri komun'a mem'defend'ad'o nur per kabinet'a decid'o (kiu ebl'ig'us al Japani'o milit'i kun'e kun Uson'o); plu'a de'pend'o de nukle'a energi'o kaj re'funkci'ig'o de nukle'a'j central'o'j, kontraŭ la vol'o de la pli'mult'o de la popol'o; inter'ven'o'j en raport'o'j de amas'komunik'il'o'j kaj en'posten'ig'o de Abe -sub'ten'ant'o kiel ĉef'o de la publik'a el'send'o-asoci'o.

Balot'sistem'o

Dank'e al ok fragment'a'j opozici'a'j parti'o'j kaj al unu'vic'a majoritat'a balot'sistem'o venk'is LDP, gajn'ant'e 76 % de la seĝ'o'j per 48 % de la voĉ'o'j. Tamen nepr'as memor'i, ke nur 52 % de la balot'rajt'ig'it'o'j fakt'e voĉ'don'is. Tio montr'as, ke la sub'ten'ant'o'j de LDP nombr'as nur ĉirkaŭ 25 % de la rajt'ig'it'o'j.

La venk'o ebl'ig'os al Abe ek'marŝ'i por plen'um'i long'temp'e ne'solv'it'a'n projekt'o'n: de'nov'e hav'ig'i al la popol'o „ver'a'n kaj bel'a'n Japani'o'n”, laŭ li perd'it'a'n pro la mond'milit'a mal'venk'o, sekv'a okup'ad'o far'e de Uson'o kaj post'milit'a ag'ad'o de mal'dekstr'ul'o'j.

Baldaŭ oni ek'diskut'os ŝanĝ'o'j'n rilat'e la konstituci'o'n al'trud'it'a'n, laŭ Abe, de Uson'o. Jam LDP publik'e propon'is amend'o'n por lim'ig'i la pac'ism'o'n kaj baz'a'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n en'ten'at'a'j'n en la nun'a konstituci'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o

Ond'o-tond'o

RADI'O'STACI'O'J

Ond'o-tond'o

Ĉes'as pro tro alt'a'j kost'o'j pli kaj pli da el'send'o'j sur la long'a'j kaj mez'long'a'j ond'o'j. Ceter'e ekzist'as nun'temp'e ali'a'j manier'o'j el'send'i, kiel ret'radi'o kaj bit'radi'o per'anten'a (DAB kaj la pli kaj pli uz'at'a DAB+) kaj per'satelit'a.

Ĉes'is en januar'o en Germani'o DLF, DLR, NDR Info, Puls Radi'o kaj WDR 2. La staci'o'j kapt'ebl'as tamen per'ret'e kaj per'satelit'e.

Tra la jar'o ĉes'os Franc'e Bleu en Strasburg'o (kun program'o en la alzac'a lingv'o) kaj en Nederland'o NPO Radi'o 5 (nostalgi'a), sam'e kapt'ebl'a'j per'ret'e kaj per'satelit'e. En 2016 halt'os en Germani'o DLF (mez'a'j ond'o'j) kaj en 2017 la irland'a RTÉ 1, la Ĉeĥ'a Radi'o kaj BBC Radi'o 4. Ankaŭ tiu'j staci'o'j per'ret'e kaj per'satelit'e kapt'ebl'os.

Je'a'n Pierre VAND'E'N DAELE
korespond'ant'o de MONAT'O en Belgi'o

Nur en la memor'o ...

Modern'a viv'o

ĈINI'O

Nur en la memor'o ...

Renkont'iĝ'o'j kun kun'lern'int'o'j de antaŭ mult'a'j jar'o'j popular'as en Ĉini'o. Tia'j event'o'j pov'as vek'i memor'o'j'n kaj emoci'o'j'n ĉu agrabl'a'j'n, ĉu mal'pli agrabl'a'j'n.

Mi part'o'pren'is du tia'j'n renkont'iĝ'o'j'n, unu kun iam'a'j kun'gimnazi'an'o'j kaj la ali'a'n kun universitat'a'j kun'stud'int'o'j. Kun la gimnazi'an'o'j, tamen, mi ne pov'is trov'i mi'a'n kun'lern'ant'in'o'n Pluv'et'a. Ŝi loĝ'is en ali'a vilaĝ'o, sed ni kun'e tra'ir'is element'a'n lern'ej'o'n, mez'lern'ej'o'n kaj fin'e gimnazi'o'n.

Sed unu el la ali'a'j eks-lern'ej'an'o'j inform'is, ke Pluv'et'a si'n mort'ig'is. Ŝajn'as, ke ŝi mal'konsent'is kun si'a'j ge'patr'o'j pri si'a edz'in'iĝ'o. Pro la mal'riĉ'ec'o de la famili'o, ŝi'a frat'o ne pov'is akir'i fianĉ'in'o'n. En la sam'a vilaĝ'o trov'iĝ'is ali'a famili'o, pli riĉ'a, kies fil'o ne pov'is pro si'a stult'ec'o trov'i knab'in'o'n por edz'iĝ'i.

Embaras'a

Post inter'konsent'o inter la du famili'o'j la patr'o de Pluv'et'a decid'is, ke ŝi edz'in'iĝ'u al la stult'a fil'o, dum la fil'in'o de la ali'a famili'o edz'in'iĝ'u al la frat'o de Pluv'et'a. Tio'n la jun'a vir'in'o ne vol'is, si'n trov'ant'e en embaras'a kaj mal'facil'a situaci'o kaj ne sci'ant'e, ĉu help'i al si'a famili'o aŭ mem iam elekt'i edz'o'n. Ŝi elekt'is ali'a'n voj'o'n: mem'mort'ig'o'n.

Nun mi'a kun'lern'ant'in'o kuŝ'as nur en la memor'o, tamen rest'as ĉe mi la last'a fraz'o, kiu'n ŝi al mi dir'is: „Ebl'e ni hav'os ŝanc'o'n renkont'iĝ'i”, tamen eĉ tiam mi taks'is tio'n ne'ver'ŝajn'a.

Mi do cerb'um'is: ĉu ni viv'as nur por ni mem, aŭ ĉu ankaŭ por ali'a'j hom'o'j. Simpl'a demand'o, sed mal'facil'e respond'ebl'a.


XU Jinming
korespond'ant'o de MONAT'O en Ĉini'o
Ni emfaz'u la komun'a'j'n ec'o'j'n

Ni emfaz'u la komun'a'j'n ec'o'j'n

Dank'o'n al ĉio'far'ant'o Mireille Gros'je'a'n pro la klar'ig'a artikol'o (MONAT'O 2015/01, p. 9) pri Svis'land'o. Tamen irit'as mi'n la ĉiam'a emfaz'o pri la diferenc'o inter latin'de'ven'a'j kaj german'de'ven'a'j kultur'o'j, emfaz'o kiu nutr'as la kresk'ant'a'j'n naci'ism'a'j'n tendenc'o'j'n en ni'a soci'o. Unu'e, inter kultur'o'j (kaj ali'a'j fenomen'o'j) neniam ekzist'as nigr'a'blank'a apart'ec'o. Tem'as ĉiam pri laŭ'paŝ'a trans'ir'o. Du'e, ju pli oni emfaz'as tiu'n lim'o'n des pli kresk'os la abism'o inter ambaŭ. Mi prefer'as emfaz'i la komun'a'j'n „neŭtral'e hom'a'j'n” ec'o'j'n de ĉiu kultur'o.

Piet GLORIEUX
Belgi'o
Mal'mult'e da progres'o

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Mal'mult'e da progres'o

Kun'ven'is antaŭ ne'long'e en Nepal'o membr'o'j de la jam 30-jar'aĝ'a Sud-Azi'a Asoci'o por Region'a Kun'labor'o. La asoci'o cel'as kresk'i laŭ la model'o de Eŭrop'a Uni'o, sed malgraŭ mult'a'j promes'o'j testud'as la progres'o.

Mal'facil'e est'as kun'ig'i la man'o'j'n de la ĉef'ministr'o'j de Barat'o kaj de Pakistan'o. Ali'a komplik'aĵ'o konsist'as en tio, ke ŝajn'e ankaŭ Ĉini'o vol'as al'iĝ'i, tamen Barat'o ne montr'as si'n entuziasm'a. Nun la divers'a'j popol'o'j si'n demand'as, kio'n fakt'e far'as la asoci'o.

Navin SHRESTHA / pg
Kroz'i laŭ la norveg'a mar'bord'o

Turism'o

ŜIP'VETUR'O

Kroz'i laŭ la norveg'a mar'bord'o

La ŝip'kompani'o Hurtigruten ofert'as kroz'ad'o'n laŭ la itiner'o Ber'gen – Kirkenes kiel „la plej bel'a'n en la mond'o”. Mult'a'j turist'o'j dezir'as spert'i ĝi'n. La pli'mult'o prefer'as printemp'a'n aŭ somer'a'n vojaĝ'o'n, dum kiu oni pov'as ĝu'i la neniam sub'ir'ant'a'n sun'o'n. Tamen kroz'ad'o ebl'as ankaŭ aŭtun'e kaj vintr'e, kaj tio est'as avantaĝ'a kaj taŭg'a sezon'o por pensi'ul'o'j. Varm'a'j'n vest'aĵ'o'j'n en la valiz'o'n kaj ek! Surpriz'o: ne forges'u ban'kostum'o'n, ĉar la varm'a'j ban'kuv'o'j ( ĵakuzoj) sub'ĉiel'a'j sur la plej supr'a ferdek'o cert'e plezur'ig'os vi'n eĉ en nub'a kaj aŭtun'a veter'o.

Histori'o

Hurtigruten signif'as „rapid'a itiner'o”. Ek'de 1893 tiu kompani'o serv'as al la norveg'a'j mar'bord'an'o'j kaj insul'an'o'j, transport'ant'e hom'o'j'n, var'o'j'n kaj vetur'il'o'j'n. Komenc'e la ŝip'o'j transport'is ankaŭ poŝt'aĵ'o'j'n, kies sur'ter'a transport'o ekzempl'e de Trondheim al Hammerfest en la 19 a jar'cent'o daŭr'is somer'e tri semajn'o'j'n kaj vintr'e kvin monat'o'j'n. Bon'ŝanc'e la kapitan'o Richard With fid'is si'a'j'n spert'o'j'n kaj mar'ist'ar'o'n por komenc'i la ŝip'vetur'ad'o'n, kvankam ali'a'j dub'is pro tio, ke ankoraŭ ne trov'iĝ'is sufiĉ'e da nord'a'j mar'map'o'j kaj mal'mult'is lum'tur'o'j sur la komplik'a mar'bord'o. Al With komenc'e sufiĉ'is kompas'o kaj horloĝ'o por navig'ad'i.

Nun la kompani'o Hurtigruten uz'as jam dek du ŝip'eg'o'j'n. El ili preskaŭ ĉiu'j est'as konstru'it'a'j en Norvegi'o, escept'e de du respektiv'e en Germani'o kaj Itali'o. Kiel ekzempl'o'n ni pren'u la ŝip'o'n MS Midnatsol. Ĝi long'as 135,75 m, larĝ'as 21 m kaj pov'as vetur'ig'i 1000 pasaĝer'o'j'n al'don'e al la karg'o kaj 45 aŭt'o'j; kroz'ad'a rapid'ec'o 15 nod'o'j. Ĝi vetur'as el Ber'gen al Kirkenes 6-7 tag'o'j'n, halt'ant'e en pli ol 30 haven'o'j.

Vizit'o al vid'ind'aĵ'o'j

Kelkhavene turist'o'j el'ŝip'iĝ'as por grup'e aŭ individu'e tra'rigard'i la propon'at'a'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n. Ĉarm'a est'as la urb'o Ålesund kun si'a'j mult'a'j bel'a'j dom'o'j en la stil'o Art'o Nov'a. Interes'a est'as Trondheim, fond'it'a en la jar'o 997, kiu kun si'a fam'a katedral'o Nidaros est'is la religi'a centr'o de Norvegi'o dum jar'cent'o'j. En Tromsø, la plej grand'a urb'o de nord'a Norvegi'o kun loĝ'ant'ar'o de 70 000, al'log'as la blank'a katedral'o de la Arkt'a ocean'o. Vid'ebl'as ankaŭ pra'temp'a'j sankt'ej'o'j de same'o'j. En grand'a vend'ej'o de material'o'j por man'labor'o, la vizit'ant'o kompren'as, ke ĉi tie vir'in'o'j ŝat'as kre'i io'n per la man'o'j dum long'a'j hejm'vesper'o'j en la mal'lum'a'j sezon'o'j. Dum monat'o'j la sun'o ne lev'iĝ'as. Est'as temp'o ne nur por spekt'i televid'o'n, sed ankaŭ temp'o por trik'i, teks'i, kudr'i.

Kelk'a'j turist'o'j ne ekskurs'as, sed rest'as sur'ŝip'e, trankvil'e ĝu'ant'e la ŝanĝ'o'j'n de la kolor'o'j en la pejzaĝ'o, la mont'o'j'n, nub'o'j'n, mar'o'n, dekliv'o'j'n, vilaĝ'et'o'j'n kaj farm'o'bien'o'j'n. De sur iu pont'o ge'jun'ul'o'j flirt'ig'as norveg'a'n flag'o'n aŭ kolor'a'j'n tuk'o'j'n. Ankaŭ por ili la ŝip'eg'o'j grav'as. Dank'e al la fid'ind'a mar'trafik'o ili ne sent'as si'n izol'it'a'j. Per la ŝip'o'j ven'as nov'a'j aĵ'o'j, kutim'o'j kaj hom'o'j; kelk'a'j ven'int'o'j ne for'ir'os kaj rest'os.

Sur la ŝip'o

Mult'o interes'a trov'ebl'as ankaŭ sur'ŝip'e: libr'o'bret'ar'o'j, komfort'a'j salon'o'j por leg'ad'o, sport'a trejn'iĝ'ej'o, saŭn'o, kaf'ej'o'j, poŝt'ofic'ej'o, vend'ej'o, map'o'j, sur kiu'j oni vid'as la ŝip'o'n mov'iĝ'i kaj turn'iĝ'i en mal'larĝ'a'j mar'kol'o'j kaj insul'o'labirint'o'j. Trov'ebl'as restoraci'o'j, konferenc'ej'o'j kaj kviet'a'j angul'et'o'j kun komfort'a'j fotel'o'j. Sur la ŝip'a'j vand'o'j vid'ebl'as kre'aĵ'o'j de norveg'a'j art'ist'o'j, pri kiu'j oni pov'as leg'i pli en broŝur'o sen'pag'e dispon'ig'at'a. Eĉ ĉe rub'uj'o'j oni pov'as halt'i kaj inform'iĝ'i pri re'cikl'ig'o kaj la arkt'a flaŭr'o.

En la restoraci'o la kelner'o'j sur'tabl'ig'as abund'a'j'n kaj vari'a'j'n bufed'o'j'n por maten'manĝ'o kaj lunĉ'o. Dum la vesper'manĝ'o oni sid'as ĉiam ĉe la sam'a tabl'o, kun la sam'a'j kun'tabl'an'o'j. La menu'o'j'n la kuir'ist'o'j far'as, konsider'ant'e lok'a'j'n tradici'o'j'n kaj frand'aĵ'o'j'n. Per'e de la menu'o la manĝ'ant'o'j lern'as pri la mar'bord'a kuir'art'o. Fiŝ'aĵ'o'j, salikok'o'j, mitul'o'j, krab'o'j, ĉia'j mar'aĵ'o'j, sed ankaŭ frukt'o'j, ber'o'j, legom'o'j, radik'aĵ'o'j kaj viand'o, produkt'it'a'j en proksim'a'j mar'bord'a'j farm'o'bien'o'j aŭ en paŝt'ej'o'j de boac'o'j super la polus'a cirkl'o.

La kompani'o Hurtigruten aranĝ'as ceremoni'o'n ĉe la polus'a cirkl'o: post serioz'a lud'ad'o de naci'a'j himn'o'j aper'as Reĝ'o Neptun por verŝ'i glaci'o'kub'et'o'j'n kaj akv'o'n sur'kap'e'n aŭ en la vest'aĵ'o'j'n de „bapt'iĝ'em'ul'o'j”, kiu'j post tiu glaci'a duŝ'et'o ricev'as varm'ig'a'n drink'aĵ'et'o'n. Kelk'a'j aĉet'as por si ĉampan'o'n. La sekv'a'n tag'o'n ĉiu'j ricev'as atest'il'o'n pri la trans'ir'o de la polus'a cirkl'o.


Jen tie ĉi, jen tie aŭd'iĝ'as sur'ŝip'e anonc'o'j pri preter'pas'ot'a'j vid'ind'aĵ'o'j, kiu'j pov'as est'i special'a'j mont'o'j, lum'tur'o'j, renkont'ot'a'j ali'a'j ŝip'eg'o'j, fiŝ'bred'ej'o'j kaj ali'a'j. Norveg'o'j produkt'as pli ol 700 000 tun'o'j'n da salm'o, 70 000 tun'o'j'n da trut'o, mal'pli grand'a'j'n kvant'o'j'n da moru'o, angil'o, ali'a'j fiŝ'o'j, konk'o'j. Oni bred'as fiŝ'o'j'n en flos'ant'a'j kaĝ'o'j, kiu'j'n oni pov'as mov'i de lok'o al lok'o por evit'i fiŝ'mal'san'o'j'n. La reĝ'o'krab'o, import'it'a el Siberi'o al la Arkt'a ocean'o pli'iĝ'as, for'manĝ'ant'e ĉio'n sur la mar'fund'o. Oni amar'e klopod'as, ke ni defend'u ni'n kontraŭ ĝi, manĝ'ant'e ĝi'n en kiel ebl'e plej grand'a'j kvant'o'j.

Ekskurs'o'j

Nordkapp, la plej nord'a lok'o, kiu'n oni pov'as ating'i per aŭt'o en Eŭrop'o, est'as unu el la cel'o'j de la Hurtigruten -kroz'ad'o. Ĝi ver'dir'e est'as insul'o, sed est'as lig'it'a al la kontinent'o per tunel'o'j kaj pont'o. Tie la vizit'ant'o'j pov'as en ŝirm'at'a'j sub'ter'a'j ej'o'j vid'i bel'eg'a'j'n film'o'j'n pri la arkt'a'j sezon'o'j kaj nord'lum'o'j, kon'at'iĝ'i kun la histori'o en muze'o. Konven'e apud'as restoraci'o, poŝt'ofic'ej'o kaj memor'aĵ'vend'ej'o. Ekster'e la vizit'ant'o'j rapid'e fot'ig'as si'n ĉe kon'at'a monument'glob'o. Super la sen'arb'a'n rok'plat'aĵ'o'n preskaŭ ĉiam blov'as frost'a vent'o, ŝaŭm'ig'ant'a la mar'o'n kontraŭ la krut'a dekliv'o 307 m alt'a. Surpriz'o: sub'ter'e trov'iĝ'as ankaŭ mal'grand'a Taj-muze'o. Krom'e, arkeolog'o'j trov'is spur'o'j'n de hom'o'j, loĝ'int'a'j antaŭ 9000 jar'o'j en tiu ĉi lok'o.

Kirkenes, kiu situ'as nur je 10 kilo'metr'o'j de la norveg'a-rus'a lim'o, est'as la turn'iĝ'ej'o de la Hurtigruten -ŝip'o'j, re'ven'ont'a'j de ĉi tie sud'e'n al Ber'gen. Nov'a'j kroz'ant'o'j komenc'os si'a'j'n aventur'o'j'n, dum kroz'int'o'j aŭtobus'os al la flug'haven'o, se ili ne dezir'as re'ven'i kun la ŝip'an'ar'o. La vojaĝ'o ja est'as la „plej bel'a en la mond'o”.

SALIK'O
korespond'ant'o de MONAT'O en Finn'land'o
Mal'kontent'a'j brazil'an'o'j

Mal'kontent'a'j brazil'an'o'j

En la artikol'o Post venk'o – dialog'o (MONAT'O 2014/12, p. 9), kiu koment'as la venk'o'n de Dilma Rousseff, la aŭtor'o dir'as, ke la koalici'o de la reg'ant'a „Parti'o de la Labor'ist'o'j” prezent'is pozitiv'a'j'n 12-jar'a'j'n ating'o'j'n, favor'e al la brazil'a popol'o, sed la konservativ'a'j amas'komunik'il'o'j mal'avar'e sub'ten'is la moral'ism'a'n tez'o'n de la opozici'o, kontraŭ la prezid'ant'in'o Dilma kaj kontraŭ la eks'prezid'ant'o Lul'a.

La problem'o est'as, ke la „Parti'o de la Labor'ist'o'j” (la parti'o de Dilma kaj Lul'a) est'as implik'it'a ĝis'ost'e en divers'a'j korupt'a'j skandal'o'j, eĉ en la plej grand'a brazil'a entrepren'o „Pet'robr'as”, kaj la amas'komunik'il'o'j nur far'as si'a'n rol'o'n, t. e. denunc'i tiu'j'n korupt'aĵ'o'j'n. Laŭ esplor'o'j, Dilma kaj Lul'a kon'is tiu'j'n korupt'aĵ'o'j'n, sed ili asert'as la mal'o'n. Lul'a eĉ dir'is ke „nenio okaz'is”. Tial, kvankam Dilma est'as re'elekt'it'a, mult'a'j brazil'an'o'j est'as mal'kontent'a'j pri la aktual'a reg'ist'ar'o en Brazil'o, kaj pri la aktual'a prezid'ant'in'o.

Rogério GUTTIERRES
Brazil'o
Konvert'iĝ'o?

Konvert'iĝ'o?

Iom mir'ig'it'e mi konstat'as, ke Ipfelkofer en Ne inter'ven'i signif'as ne solv'i (MONAT'O 2014/12, p. 11) ne iel sen'kulp'ig'as la rigor'a'n islam'ism'a'n fervor'o'n de IS -batal'ant'o'j en la konker'it'a'j teritori'o'j kaj eĉ konced'as, ke „Turki'o sub'ten'is kontraŭ'kurd'a'j'n atak'o'j'n en Siri'o”. Mi memor'as, ke la aŭtor'o en antaŭ'a'j kontribu'o'j kompren'em'e kaj konsent'e jes'is la aktual'a'n enkultur -ig/–iĝ'o'n de orient'a'j viv'manier'o'j en mez'a Eŭrop'o. Sed front'e al radikal'a'j islam'ism'a'j jun'ul'o'j kun eŭrop'a'j pasport'o'j vojaĝ'ant'a'j en la „sankt'a'n milit'o'n” kaj sang'o'makul'it'e re'ven'ant'a'j al Rejn'o, Sejn'o kaj Tamiz'o, li evident'e far'iĝ'is pli prudent'a.

La du'a part'o de la artikol'o prov'as kompren'ig'i la divers'a'j'n interpret'o'j'n de la noci'o ĝihad'o en Koran'o. Sed tio jam est'us ali'a artikol'o, prefer'e skrib'ot'a de fak'ul'o. Se ĉiu'j hom'o'j jam est'us adopt'int'a'j la konsil'o'n de Hillel, trans'don'it'a'n de L. L. Zamenhof en li'a hom'ar'an'ism'o („Kio'n vi ne vol'as, tio'n ne far'u al ali'ul'o”), tiam la mond'o ne plu dev'us diskut'i pri interpret'ad'o'j de divers'a'j „sankt'a'j skrib'o'j” kaj ties trans'form'ad'o'j en real'a'n viv'o'n.

Franz -Georg RÖSSLER
Germani'o
Etern'a'j demand'o'j el rub'kamion'o

El mi'a vid'punkt'o

Etern'a'j demand'o'j el rub'kamion'o

Kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ kristnask'o pere'is en Glasgov'o, Skot'land'o, ses butik'um'ant'o'j, kiam rub'kamion'o, kies ŝofor'o kred'ebl'e kolaps'is ĉe la stir'il'o, sur'ir'is trotuar'o'n, renvers'is kiel kegl'o'j'n si'a'j'n viktim'o'j'n kaj, vetur'int'e kelk'cent metr'o'j'n, fin'e halt'is kontraŭ mur'o de hotel'o.

Tiel, en'e de sekund'o'j, mort'is ge'av'o'j kaj ili'a nep'in'o, plus 29-jar'aĝ'a instru'ist'in'o kaj du vir'in'o'j iom pli ol 50-jar'aĝ'a'j. Vund'iĝ'is ankaŭ dek'op'o da ali'a'j hom'o'j.

Sen'dub'e tragedi'o, kiu ekster Briti'o merit'is maksimum'e du-tri fraz'o'j'n en intern'a paĝ'o de gazet'o aŭ, ebl'e, ĉar kristnask'o kaj do „sen'nov'aĵ'a” period'o, du'on'minut'o'n kiel pied'not'o'n en televid'a bulten'o. Tut'cert'e, eĉ se vi ja flank'e inform'iĝ'is pri la akcident'o, vi tuj ĝi'n forges'is.

Evident'e, ĉar la viktim'o'j est'is skot'o'j. Vi'a'j sam'naci'an'o'j tiam ne butik'um'is en Glasgov'o, do ne tie viktim'iĝ'is. Tial la amas'komunik'il'o'j en vi'a land'o nur flank'e, se en'tut'e, pri'raport'is.

Jen bizar'a, sed ĝis difin'it'a grad'o kompren'ebl'a afer'o, ke ies tragedi'o far'iĝ'as vi'a kurioz'aĵ'o. Kompren'ebl'a, ĉar la hom'a mens'o ne pov'as kapt'i, la hom'a kor'o ne pov'as en'ten'i, la tragedi'o'j'n, kiu'j ni'n ĉirkaŭ'as. Eĉ en t. n. inter'naci'a epok'o, ni em'as ankoraŭ naci'e pens'i.

Escept'o'j'n prezent'as mond'sku'a'j event'o'j, kiel la buĉ'ad'o en Pariz'o de ĵurnal'ist'o'j de la satir'a magazin'o Charlie Hebdo . La murd'o de redakci'an'o'j, ĉar – almenaŭ en Eŭrop'o – ver'e escept'a, al'tir'is mond'a'n simpati'o'n kaj tut'mond'e sur'strat'ig'is ar'o'j'n da ŝok'it'a'j simpati'ant'o'j.

Ali'flank'e, la murd'ad'o de cent'o'j da palestin'an'o'j kaj la vund'ad'o de mil'o'j da ali'a'j dum pas'int'somer'a konflikt'o kun Israel'o, ne est'ig'is paralel'a'n re'ag'o'n. Konflikt'o'j tia'j, kun obl'e pli katastrof'a'j hom'a'j rezult'o'j, ne sufiĉ'e escept'as – mal'feliĉ'e – por vek'i amas'a'n, publik'a'n simpati'o'n. Do, malgraŭ escept'o'j, ja valid'as la tez'o: paroĥ'as nov'aĵ'o'j laŭ la supr'a princip'o, ke ies tragedi'o far'iĝ'as vi'a kurioz'aĵ'o.

Do ĉu brit'o'j ne interes'iĝ'us pri la nov'jar'a en'mar'ig'o de aviad'il'o de Air Asia , kiam pere'is 162 hom'o'j, se la gazet'o'j ne anonc'us, ke inter la viktim'o'j trov'iĝ'as brit'o? Kio pro sam'semajn'a incendi'o sur grek'a pram'ŝip'o, inter kies pasaĝer'o'j est'is kvar brit'o'j? Tia naci'ism'o, de ĵurnal'ist'a vid'punkt'o, liver'as hok'o'n, sur kiu'n pend'ig'i inter'naci'a'j'n (kaj do, cinik'e, mal'pli interes'a'j'n, ĉar for'a'j'n) nov'aĵ'o'j'n.

Evident'e ni esperant'ist'o'j – sen'naci'a'j, trans'naci'a'j, super'naci'a'j, inter'naci'a'j – ne tiel infekt'iĝ'as. Aŭ ĉu? Dum universal'a'j kongres'o'j oni kapt'as foj'e la impres'o'n, ke la ver'a inter'naci'a lingv'o est'as naci'a'j popol'danc'ad'o, folklor'a'j kostum'o'j ktp, kaj tro oft'e dum kongres'a teatr'o-vesper'o oni pav'as per traduk'it'a, naci'a dram'o anstataŭ per indiĝen'a, ver'e inter'naci'a kaj esperant'a original'aĵ'o.

Klar'e, skot'o'j re'ag'is al la tragedi'o ali'manier'e ol en ali'a'j brit'a'j kaj ekster'brit'a'j urb'o'j. Dum kelk'a'j hor'o'j, memor'e al la viktim'o'j, oni mal'ŝalt'is kristnask'a'j'n lum'o'j'n en la urb'o'centr'o de Glasgov'o, dum Fejsbuk-kampanj'ist'o'j pet'is, ke privat'ul'o'j sam'e far'u dum du minut'o'j ankaŭ en privat'a'j dom'o'j.

Krom'e – kaj tio'n, mi, human'ist'o, ver'e ne kompren'as – pastr'o'j kaj sacerdot'o'j okaz'ig'is di'serv'o'j'n por memor'i la viktim'o'j'n. Raport'it'e est'as, ke kresk'is la nombr'o de preĝ'ej'o-vizit'ant'o'j. Kial? Kial serĉ'i konsol'o'n ĉe di'o, kiu, kiam la rub'kamion'o kugl'is laŭ la trotuar'o, dorm'et'is aŭ ali'manier'e okup'iĝ'is? Kial fid'i „ĉiu'pov'a'n” di'o'n tiel sen'pov'a'n?

Ne kontent'ig'as la si'n'ten'o de unu el la skot'a'j pastr'o'j, pri'raport'it'a en naci'a gazet'o. „Oni demand'as mi'n,” dir'is Kelvin Holdsworth, „ĉu mal'facil'as parol'i pri di'a am'o, kiam okaz'as mal'bon'o.”

Li daŭr'ig'is: „Foj'foj'e tre mal'facil'as trov'i la ĝust'a'j'n vort'o'j'n, tamen la ver'o jen'as, ke la am'o de Di'o pri'lum'as la plej mal'lum'a'j'n hor'o'j'n. Tio'n ni fest'as je kristnask'o.”

Esper'ebl'e la famili'an'o'j de la viktim'o'j de la glasgov'a kamion'o-tragedi'o konsol'o'n ĉerp'os el la preĝ'o'j de la pastr'o'j kaj el la kristnask'a „klar'ig'o”, ke mez'e de mal'lum'o sur'trotuar'e tragedi'a bril'as ja di'a lum'o. Mi tamen dub'as.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O
Rem'ad'o-rimed'o

KANCER'O

Rem'ad'o-rimed'o

Est'as kon'at'e, ke fizik'a ag'ad'o lud'as grav'a'n rol'o'n en re'san'iĝ'o. Post'kancer'a re'san'iĝ'o ne escept'as. Nun grup'o da vir'in'o'j, traf'it'a'j de mam'kancer'o, kun'e sport'as, rem'ant'e, kaj ĉiu'j opini'as, ke pli'bon'iĝ'as ne nur ili'a fizik'a, sed ankaŭ ili'a spirit'a stat'o.

La vir'in'o'j kun'e rem'as, uz'ant'e specimen'o'n de pra'ĉin'a tiel nom'at'a drak'boat'o, kun 20 sid'lok'o'j. La drak'ul'in'o'j, oficial'e Roz’ Eskell Drag'o'n Ladies, sci'as, ke rem'ad'o ebl'ig'as natur'a'n limf'a'n dren'ad'o'n kaj pli'fort'ig'as muskol'o'j'n. Krom'e ĝi mal'pli'ig'as lac'ec'o'n kaj dolor'o'n kaj kontribu'as al ili'a mem'fid'o.

Grand'a Kanal'o

La drak'ul'in'o'j – en'tut'e 32 – ekzerc'as si'n apud Rennes, en la nord'a Franci'o, sed nun plan'as part'o'pren'i la festival'o'n Vogalonga en Veneci'o, Itali'o, en maj'o. Tem'as ne pri konkurs'o, sed pri fest'o, en kiu part'o'pren'as pli ol 2000 boat'o'j. La drak'ul'in'o'j intenc'as rem'i 32  km ĉe la Grand'a Lagun'o, inter la insul'o'j Bur'an'o kaj Mur'an'o, kaj fin'e laŭ la Grand'a Kanal'o.

Dir'is unu el la drak'ul'in'o'j, kiu'j nun kolekt'as mon'o'n por ebl'ig'i la vojaĝ'o'n, kun la boat'o, al Veneci'o: „Tio est'as simbol'o de esper'o por ĉiu'j vir'in'o'j kurac'at'a'j.”

Christian BERTIN
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o


La drak'ul'in'o'j rem'as laŭ la tambur'ad'o de pru'e sid'ant'a vir'in'o. Fot'o: CHRISTIAN BERTIN

Ankaŭ per arm'il'o'j

Spirit'a viv'o

OPINI'O

Ankaŭ per arm'il'o'j

Aŭtun'e de 2014, pro la murd'o'j, per'fort'o'j, atak'o'j kaj gajn'o'j de la tiel nom'at'a Islam'a Ŝtat'o, la gazet'o de la evangeli'a land'a eklezi'o per ĉef'artikol'o opini'is: „Pac'o defend'ebl'as ankaŭ per arm'il'o'j”.

Antaŭ nur mal'mult'a'j jar'o'j el'dir'o tia perd'ig'us al redaktor'o la posten'o'n. Tiam la German'a Evangeli'a Eklezi'o kred'is, per slogan'o „Kre'i pac'o'n, ne minac'o'n”, pac'ig'i la tut'a'n mond'o'n. En la nov'a Germani'o la eklezi'o trans'pren'is la bibli'o'de'ven'a'n gvid'lini'o'n „plug'il'o'j el arm'il'o'j”.

La verk'int'o de la koncern'a ĉef'artikol'o klar'ig'is, ke la evangeli'a eklezi'o komenc'is ŝanĝ'i si'a'n pac'politik'o'n kaj ke okaz'os ankoraŭ pli decid'a'j paŝ'o'j. Mem'kompren'ebl'e ordinar'a'j kred'ant'o'j ne tiom rapid'e vol'as ŝanĝ'i si'a'n ne'kontest'at'a'n bon'a'n kurs'o'n. Protest'o'j pli-mal'pli akr'a'j sekv'is.

Sed okaz'is en novembr'o 2014 sinod'o de la evangeli'a eklezi'o. Elekt'it'a est'is kiel prezid'ant'o la bavar'a land'a episkop'o Heinrich Bedford - Strohm. Li jun'aĝ'e evident'iĝ'is pac'aktiv'ul'o kaj last'a'temp'e ne mal'oft'e montr'is si'n simpati'ant'o de islam'o, tiel konfuz'ant'e mult'a'j'n eklezi'an'o'j'n.

Tamen, post propr'a'j spert'o'j en la nord'a Irak'o, li for'las'is strikt'a'n pac'ism'o'n. Li ek'kon'is, ke „pov'as ekzist'i religi'o'j, kiu'j, laŭ'vid'e de krist'an'ism'o, ne merit'as estim'o'n kaj, lez'ant'e hom'a'j'n rajt'o'j'n, eĉ ne respekt'o'n”.

Krom'e li aprob'is liver'ad'o'n de arm'il'o'j al kontraŭ'ul'o'j de la Islam'a Ŝtat'o, en bon'a kompani'o kun la reprezent'ant'o de la eklezi'o ĉe la german'a federaci'a reg'ist'ar'o kaj Eŭrop'a Uni'o, Mart'in Dutzmann. Kelk'a'j el la evangeli'a komun'um'o flar'as perfid'o'n, ke nun ankaŭ gvid'ant'o'j de german'a'j protest'ant'o'j almenaŭ ideologi'e sub'ten'as arm'il'o'j'n „en difin'it'a'j aktual'a'j situaci'o'j”, kiel tiu'j religi'a'j funkci'ul'o'j prudent'e kaj mem'protekt'e prav'ig'as si'a'n konvert'iĝ'o'n.

La moral'a'j instru'o'j de la bibli'o kapabl'as montr'i ideal'a'n hom'a'n kondut'o'n. Sed la vang'o'j jesu'a'j ne pov'as est'i ĉiu'okaz'e la model'o. Frap'o'n de du vang'o'j hom'o facil'e el'ten'as. Sed post la murd'o de korp'o kaj anim'o, ĉu de unu'op'a hom'o, ĉu de tut'a'j soci'o'j, ne plu rest'as du'a vang'o por pur'e pac'am'a kondut'o.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Sen'de'pend'iĝ'o - ĉu sen'baz'a?

Politik'o

JAPANI'O

Sen'de'pend'iĝ'o - ĉu sen'baz'a?

Raport'o'j el Skot'land'o pri la sen'de'pend'ig'a referendum'o kapt'is la atent'o'n de loĝ'ant'o'j de Okinav'o, la plej sud'a insul'ar'o de Japani'o. Sam'e kiel Skot'land'o, Okinav'o hav'as sufiĉ'a'n histori'a'n kial'o'n por sen'de'pend'iĝ'i. Okinav'o (antaŭ'e Rjukju) est'is mem'star'a reĝ'o'land'o inter 1429 kaj 1879, kiam ĝi'n aneks'is Japani'o.

En april'o 1945 Okinav'o far'iĝ'is la lok'o, kie batal'is japan'a kaj uson'a arme'o'j. Tie mort'is ĉirkaŭ 200 000 japan'o'j, el kiu'j 94 000 est'is okinav'a'j civit'an'o'j – kvar'on'o de la tut'a loĝ'ant'ar'o.

Post la fin'o de la milit'o Uson'o okup'is Okinav'o'n kaj tie kre'is la plej grav'a'n strategi'a'n baz'o'n en la orient'a Azi'o, precip'e por la milit'o'j en Korei'o kaj Vjetnami'o. En 1972 Okinav'o est'is re'don'it'a al Japani'o, sed rest'is la milit'baz'o'j.

Sufer'as

Nun'temp'e Okinav'o, okup'ant'a mal'pli ol 1 % de la japan'a teritori'o, posed'as preskaŭ tri kvar'on'o'j'n de la uson'a'j milit'baz'o'j en Japani'o, kiu'j kovr'as 10 % de la insul'ar'o. Pro la baz'o'j daŭr'e sufer'as la insul'ar'an'o'j, tamen ili'a ekonomi'o fort'e de'pend'as de la baz'o'j.

Relief'ig'as la problem'o'n la aer'arme'a baz'o Futenma, laŭ'dir'e la plej danĝer'a en la mond'o, en la urb'o Ginowan. La baz'o, ĉirkaŭ'at'a de dom'o'j, mult'e ĝen'as la urb'an'o'j'n ne nur pro la bru'o sed ankaŭ pro krim'o'j de la tie'a'j milit'ist'o'j kontraŭ la civit'an'o'j. Krom'e kraŝ'is helikopter'o sur la universitat'o'n.

Pro tio en 1999 la guberni'o en Okinav'o akcept'is propon'o'n por konstru'i nov'a'n baz'o'n apud la urb'o Nago. Tamen la popol'o rifuz'as, postul'ant'e, ke nov'a baz'o est'u konstru'it'a ekster Okinav'o.

Promes'is

Post la venk'o de la Liberal-Demokrat'a Parti'o en 2012 re'viv'iĝ'is plan'o'j por kre'i talus'o'j'n kaj V -form'a'j'n kur'ej'o'j'n en la mar'o apud Nago. La reg'ist'ar'o en Toki'o promes'is abund'a'j'n subvenci'o'j'n kaj invest'o'j'n por Okinav'o. Tamen en elekt'o'j en 2014 venk'is kandidat'o'j, kiu'j kontraŭ'is la trans'lok'ad'o'n de la aer'baz'o Futenma, argument'ant'e, ke Okinav'o ne toler'u la ŝarĝ'o'n de tiom da milit'ist'a'j instal'aĵ'o'j.

Nun Okinav'o kontraŭ'star'as al la centr'a reg'ist'ar'o de Japani'o. La reg'ist'ar'o de Abe Shinzo komenc'is pun'i Okinav'o'n. Nek Abe nek mult'a'j ministr'o'j inter'parol'is kun la nov'a guberni'estr'o de Okinav'o, kiam tiu vizit'is la ĉef'urb'o'n. Krom'e la reg'ist'ar'o konsider'as mal'alt'ig'i subvenci'o'j'n por la insul'ar'o.

Si'a'vic'e okinav'an'o'j opini'as: „Se Japani'o bezon'as uson'a'j'n baz'o'j'n, japan'o'j egal'e sur'ŝultr'ig'u si'a'n porci'o'n de la ŝarĝ'o'j”.

Sub'ten'as

La nun'a situaci'o kaj la histori'o de Okinav'o pov'us nutr'i la em'o'n sen'de'pend'iĝ'i dis'de Japani'o. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j, tamen, opini'o'sond'ad'o montr'is, ke nur 5 % de la popol'o sub'ten'as sen'de'pend'ig'o'n.

Ali'flank'e, se kresk'as mal'fid'o inter la insul'ar'o kaj Toki'o, kaj se daŭr'e inter'batal'as polic'an'o'j kun kontraŭ'ul'o'j de la nov'a baz'o, pov'as est'i, ke pli kaj pli da okinav'an'o'j inklin'os al sen'de'pend'ig'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Fin'fin'e en orbit'o brazil-ĉin'a satelit'o

Scienc'o

TEKNOLOGI'O

Fin'fin'e en orbit'o brazil-ĉin'a satelit'o

En decembr'o 2014 Brazil'o kaj Ĉini'o pov'is celebr'i la rezult'o'n de komun'a sukces'a projekt'o en la teknologi'a fak'o. El Ĉini'o est'is fakt'e lanĉ'it'a nov'a satelit'o post long'a kun'labor'ad'o inter fak'ul'o'j el ambaŭ land'o'j.

Help'e de ĉin'a raket'o en'orbit'iĝ'is satelit'o konstru'it'a de brazil'an'o'j en la urb'o São Carlos (la ŝtat'o San-Paŭl'o). La mult'e'kost'a projekt'o facil'ig'os la observ'ad'o'n de Amazoni'o – ne hazard'e ankoraŭ oft'e pri'skrib'at'a kiel verd'a pulm'o de la ter'o – kaj de ali'a'j strategi'e grav'a'j kamp'ar'a'j kaj urb'a'j are'o'j: ĉio'n ĉi dank'e al zorg'a fot'o-dokument'ad'o el alt'ec'o preskaŭ 800-kilo'metr'a.

Task'o'j

Inter la plej grav'a'j task'o'j komisi'it'a'j al CBERS -4 (tiel est'is nom'it'a la nov'a spac'a objekt'o) oni menci'u la tele'kontrol'ad'o'n de arb'ar'a brul'ad'o kaj de la agr'o'kultur'a dis'volv'iĝ'o. Ek'de la jar'o 2010, kiam iu antaŭ'a satelit'o ĉes'is funkci'i, Brazil'o ne hav'is ali'a'n, kaj pro tio oni est'is dev'ig'it'a sam'cel'e ekspluat'i la serv'o'j'n de ekster'land'a'j satelit'o'j. En 2013 mis'aĵ'o de la ĉin'a raket'o kaŭz'is mal'sukces'o'n ĉe la lanĉ'o de la nov'a satelit'o kaj prokrast'is ĝis preskaŭ la fin'o de la pas'int'a jar'o la en'orbit'ig'o'n.

Kost'o'j

La tut'a projekt'o star'ig'is grav'a'j'n kontakt'o'j'n – kaj kontrakt'o'j'n – inter la du land'o'j, dum la kost'o'j, kiu'j ating'as plur'a'j'n milion'o'j'n da dolar'o'j, est'is egal'e divid'it'a'j. Tem'as sen'dub'e pri bel'a ekzempl'o de scienc'a kun'labor'ad'o, kiu'n amik'a'j land'o'j ja pov'as real'ig'i.

Paulo Sérgio VIANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Ĉu du'lingv'ism'o (en Esperant'uj'o) ebl'as?

Lingv'o

OPINI'O

Ĉu du'lingv'ism'o (en Esperant'uj'o) ebl'as?

En la esperant'ist'a medi'o, al kiu aparten'as mult'a'j leg'ant'o'j de tiu ĉi revu'o, oni oft'e aŭd'as, ke oni'a cel'o est'as, ke ĉiu hom'o est'u kapabl'a parol'i si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n kaj Esperant'o'n, do ke ĉiu hom'o est'u fakt'e du'lingv'a. Observ'ant'e la ekzist'ant'a'j'n du'lingv'ism'o'j'n (kaj la popol'a'j'n kaj la profesi'a'j'n), ni tamen konstat'as, ke du'lingv'ism'o postul'as regul'a'n uz'o'n de ambaŭ lingv'o'j, por ke ne perd'iĝ'u la sci'pov'o; ŝajn'as, ke mank'as io, en la okaz'o de Esperant'o, por ke amas'o da hom'o'j pov'u regul'e uz'i tiu'n inter'naci'a'n lingv'o'n, ali'vort'e por ke ĝi est'u uz'at'a ne nur de pionir'o'j, sed ankaŭ de konsum'ant'o'j.

Popol'a du'lingv'ism'o

Ĝi funkci'as ĝeneral'e kiel trans'iĝ'o inter mal'aper'ant'a lingv'o kaj konker'ant'a lingv'o. Mi skrib'as el Franci'o, kaj ekzempl'e en mi'a region'o, kie la okcitan'a'j dialekt'o'j est'as mal'aper'ant'a'j, oni ja pov'as observ'i du'lingv'ism'o'n. Mi'a'j ge'av'o'j parol'is preskaŭ nur si'a'n okcitan'a'n dialekt'o'n, sed kapabl'is komunik'i franc'lingv'e kun la pastr'o, la kurac'ist'o, la instru'ist'o ktp ; ili pov'is ankaŭ leg'i franc'lingv'a'n gazet'o'n. Mi'a'j ge'patr'o'j kaj mi reg'as egal'nivel'e la okcitan'a'n kaj la franc'a'n. Mi'a'j infan'o'j parol'as nur la franc'a'n. La en'migr'int'a'j famili'o'j spert'as io'n simil'a'n. Tiu du'lingv'ism'o daŭr'is, ĉar la hom'o'j regul'e uz'is ambaŭ lingv'o'j'n: en la famili'o kaj kun la najbar'o'j la kamp'ul'o'j parol'is nur okcitan'e, sed ili regul'e renkont'is la franc'a'n oficial'a'n lingv'o'n. Dimanĉ'e la pastr'o predik'is franc'lingv'e, kaj en la franc'a est'is redakt'it'a ankaŭ la semajn'a region'a gazet'o, kiu inform'is pri la mond'o, pri Franci'o kaj pri la najbar'a'j vilaĝ'o'j. Tio daŭr'ig'is la sci'pov'o'n de la franc'a lingv'o lern'it'a en la lern'ej'o dum la infan'a aĝ'o. Tiel, kiam la kamp'ul'o'j bezon'is uz'i la franc'a'n lingv'o'n por parol'i kun la kurac'ist'o, kun la instru'ist'o, kun iu ŝtat'funkci'ul'o, ekzempl'e la impost'o'kolekt'ant'o, ili ja kapabl'is tio'n far'i. Du'lingv'ism'o funkci'is dum du aŭ tri generaci'o'j, do dum mal'pli ol unu jar'cent'o, inter la ĝeneral'a uz'o de la okcitan'a dialekt'o kaj la ĝeneral'a uz'o de la oficial'a franc'a lingv'o. Tiu trans'iĝ'a period'o est'is pli long'a, kaj daŭr'is proksim'um'e tri jar'cent'o'j'n, por kelk'a'j profesi'o'j, ekzempl'e notari'o'j kaj pastr'o'j. La arkiv'o'j montr'as, ke ili komenc'is skrib'i akt'o'j'n en la franc'a ĉirkaŭ la jar'o 1600, tamen ili plu kapabl'is parol'i okcitan'e kun si'a'j klient'o'j ĝis la komenc'o de la 20 a jar'cent'o. Sed tio est'is spec'o de profesi'a du'lingv'ism'o.

Profesi'a du'lingv'ism'o

En kelk'a'j profesi'o'j oni daŭr'e bezon'as parol'i plur'a'j'n lingv'o'j'n, ĉar oni rilat'as kun hom'o'j el divers'a'j land'o'j; tio inkluziv'as la scienc'ist'o'j'n, la inter'naci'a'j'n komerc'ist'o'j'n, esprim'o kiu si'a'vic'e inkluziv'as la profesi'ul'o'j'n de turism'o, la diplomat'o'j'n ktp. Tiu'j hom'o'j oft'e bezon'as parol'i kun fremd'ul'o'j; ili parol'as plur'a'j'n lingv'o'j'n, minimum'e si'a'n ge'patr'a'n kaj la angl'a'n, kiu rol'as fakt'e kiel inter'naci'a lingv'o. Tiu du'lingv'ism'o koncern'ant'a la naci'a'n kaj la angl'a'n lingv'o'j'n daŭr'as, ĉar tiu'j profesi'ul'o'j oft'e bezon'as la angl'a'n. Mi spert'is tio'n, est'ant'e scienc'ist'o en franc'a fili'o de uson'a kompani'o. Preskaŭ ĉiu'tag'e mi iel bezon'is util'ig'i la angl'a'n lingv'o'n, ĉu por leg'i raport'o'n, ĉu por redakt'i io'n en tiu lingv'o, ĉu por parol'i kun uson'a koleg'o ktp.

Regul'a praktik'o

En ambaŭ ĉi-supr'e pri'skrib'it'a'j du'lingv'ism'o'j la hom'o'j regul'e praktik'as ambaŭ lingv'o'j'n. Sed ne ĉiu'j hom'o'j pov'as regul'e far'i tio'n. La esperant'ist'a mov'ad'o konsider'as Esperant'o'n kiel lingv'o'n por la tut'a mond'o, por ke iu ajn pov'u komunik'i kun iu ajn fremd'ul'o, kvankam la origin'a ide'o de la kre'int'o de Esperant'o ne cel'is tio'n. Konstat'ant'e, ke en Bjalistok'o plur'a'j gent'o'j viv'ant'a'j kun'e ne kapabl'as bon'e komunik'i, Zamenhof vol'is kre'i lingv'o'n por tia'j situaci'o'j, ne por ke iu ajn japan'o pov'u parol'i kun iu ajn pol'o.

Kaj, eĉ se ĉiu'j japan'o'j kaj ĉiu'j pol'o'j lern'us Esperant'o'n en la element'a lern'ej'o, ili praktik'us ĝi'n tre mal'oft'e, en la nun'a stat'o de la mond'o, do ili forges'us ĝi'n. Preskaŭ ĉiu'j jun'a'j franc'o'j lern'is la angl'a'n lingv'o'n en la mez'grad'a lern'ej'o; tiu'j, kiu'j ne regul'e praktik'as ĝi'n, tut'e ne kapabl'as parol'i angl'e post kelk'a'j jar'o'j. En Hungari'o mult'a'j student'o'j lern'as Esperant'o'n por ricev'i unu pli'a'n diplom'o'n pri fremd'a lingv'o, sed la pli'mult'o el ili ne plu praktik'as ĝi'n post'e, do Esperant'o ne util'as por ili'a inter'naci'a komunik'ad'o. En 1921 ĉe la Lig'o de Naci'o'j, oni propon'is instru'i Esperant'o'n en ĉiu'j element'a'j lern'ej'o'j; la franc'a reg'ist'ar'o fiask'ig'is tio'n, sed, eĉ en okaz'o de efektiv'ig'o, tio ne ebl'ig'us, ke la popol'o'j komunik'u per Esperant'o, ĉar post la lern'ej'a temp'o la grand'a pli'mult'o ne plu uz'us tiu'n lingv'o'n, do oni forges'us ĝi'n. Praktik'ad'o de Esperant'o ebl'as en grand'a'j urb'o'j dank'e al Esperant'a'j klub'o'j, kies membr'o'j pov'as oft'e renkont'iĝ'i kaj tiel pli'bon'ig'i kaj konserv'i la kapabl'o'n parol'i tiu'n lingv'o'n. Sed tio – regul'a vizit'ad'o de klub'o – pov'as koncern'i nur pionir'o'j'n, ne konsum'ant'o'j'n.

Pionir'o'j kaj konsum'ant'o'j

Nun Esperant'o koncern'as nur pionir'o'j'n, kiu'j dezir'as jen pli'bon'ig'i la inter'frat'iĝ'o'n de hom'o'j, jen amuz'iĝ'i per original'a lingv'o. Pionir'o'j est'as ĉiam mal'mult'a'j. Esperant'o dis'vast'iĝ'os nur tiam, kiam ĝi koncern'os konsum'ant'o'j'n, kiu'j est'as la grand'a pli'mult'o de la hom'ar'o. Eĉ se Esperant'o anstataŭ'us la angl'a'n lingv'o'n por la inter'naci'a komunik'ad'o, kio tut'e ne antaŭ'vid'ebl'as, tio ne respond'us al la intern'a ide'o de Esperant'o laŭ Zamenhof. Nur komerc'ist'o'j kaj financ'ist'o'j komunik'us per Esperant'o, sed la popol'o'j plu rest'us izol'it'a'j, ĉiu en si'a propr'a lingv'o. Neces'as trov'i procez'o'n, por ke Esperant'a du'lingv'ism'o pov'u daŭr'i, do procez'o, laŭ kiu la pli'mult'o de la hom'o'j praktik'os tiu'n lingv'o'n sufiĉ'e oft'e. Nur tiel ili plu kapabl'os parol'i ĝi'n por rilat'i kun fremd'ul'o'j, kiam ili okaz'e renkont'os iu'n. Ne est'as facil'e difin'i, kiel kaj kiom oft'e neces'as praktik'i du'a'n lingv'o'n por daŭr'e sci'pov'i ĝi'n. Tio vari'as laŭ la person'o'j kaj laŭ la lingv'o'j; la regul'ec'o de Esperant'o cert'e help'as. Mi supoz'as, ke sufiĉ'us uz'i Esperant'o'n ĉiu'semajn'e dum ĉirkaŭ unu hor'o, aŭd'ant'e, leg'ant'e aŭ prefer'e parol'ant'e.

En la 1920 aj jar'o'j ekzist'is semajn'a gazet'o en Esperant'o, kiu do ebl'ig'is oft'a'n uz'o'n de tiu lingv'o; tem'is pri Sen'naci'ul'o, la organ'o de la asoci'o SAT (Sen'naci'ec'a Asoci'o Tut'mond'a), destin'it'a al la labor'ist'o'j, kun la slogan'o „Labor'ist'o'j ĉiu'land'a'j unu'iĝ'u”. Sed tiu iniciat'o est'is kontraŭ'bat'it'a de Stalin'o kaj Hitler'o, kiu'j detru'is la esperant'ist'a'j'n mov'ad'o'j'n de Rusi'o kaj Germani'o. Post'e la labor'ist'a mov'ad'o ŝajn'e forges'is unu'iĝ'i tut'mond'e. La tiel nom'at'a Pasport'a Serv'o est'as ali'a tip'a iniciat'o por uz'i Esperant'o'n kadr'e de util'a serv'o, sed ne amas'o da hom'o'j hav'as la em'o'n kaj la rimed'o'j'n por vojaĝ'i inter'naci'e. Tio est'as efik'a, sed ne sufiĉ'a por amas'a praktik'ad'o de la inter'naci'a lingv'o. La semajn'a gazet'o, kiu'n Stefan Maul fond'is antaŭ la fond'o de la magazin'o Monat'o, ne pov'is funkci'i, ĉar la mov'ad'o ne est'as sufiĉ'e fort'a por viv'ig'i (tio est'as redakt'i kaj abon'i) semajn'a'n gazet'o'n. Ebl'e tra Inter'ret'o io est'as far'ebl'a. Mult'a'j hom'o'j hav'as al'ir'o'n al ĝi, sed tiu'j hom'o'j jam ricev'as mult'a'j'n inform'o'j'n en mult'a'j lingv'o'j. Ekzempl'e Vikipedio ja ekzist'as ankaŭ en Esperant'o, sed mi vet'as, ke preskaŭ nur la redakt'ant'o'j de tiu versi'o mal'ferm'as ĝi'n, kaj ke la konsum'ant'o'j de Vikipedio uz'as ali'a'j'n lingv'o'j'n.

Ekzist'as en Inter'ret'o televid'a'j el'send'o'j, film'o'j kaj gazet'o'j, ekzempl'e Le Mond'e Diplomatique en Esperant'o kaj Monat'o; tio nun ne al'tir'as amas'o'n da spekt'ant'o'j aŭ leg'ant'o'j, sed ĝi ebl'e est'as interes'a voj'o por interes'i la hom'o'j'n pri Esperant'o. Oni pov'as imag'i, ke lert'a al'paŝ'o est'us interes'i unu'e la infan'o'j'n, kiu'j ankoraŭ ne hav'as antaŭ'juĝ'o'j'n kontraŭ Esperant'o.

Io mank'as

Zamenhof invent'is geni'a'n lingv'o'n inter'naci'a'n, sed ankoraŭ mank'as ia invent'o, por ke tiu lingv'o pov'u funkci'i kiel komunik'il'o inter la popol'o'j. Neces'as invent'i io'n, por ke amas'o da hom'o'j dezir'u praktik'i Esperant'o'n sufiĉ'e oft'e por konserv'i la kapabl'o'n parol'i ĝi'n, io'n pli util'a'n, pli interes'a'n, pli dezir'ind'a'n ol tio, kio jam trov'ebl'as en gazet'o'j, en televid'o'j kaj en Inter'ret'o en mult'a'j lingv'o'j.

Andre'o ANDRIO
Fuk'u'ŝim'a kvar jar'o'j'n post la grand'a ter'trem'o

JAPANI'O

Fuk'u'ŝim'a kvar jar'o'j'n post la grand'a ter'trem'o

La verk'int'in'o, japan'a medicin'ist'in'o, part'o'pren'is en kun'ven'o okaz'int'a la 7an de novembr'o 2014 ĉe la Japan'a Esperant'o-Institut'o kaj ricev'is de Yamakawa Syuiti, la iniciat'int'o kaj gvid'ant'o de la okaz'aĵ'o, la permes'o'n trans'don'i al la leg'ant'ar'o de MONAT'O la ĉef'a'j'n kolekt'it'a'j'n inform'o'j'n pri la nun'temp'a viv'o en Fuk'u'ŝim'a. Ŝi al'don'as mult'e da don'it'aĵ'o'j kaj fot'o'j pri si'a'j propr'a'j dom'o kaj kvartal'o kaj prezent'as detal'a'n interes'a'n raport'o'n ĝust'e kvar jar'o'j'n post la grand'a ter'trem'o, kiu frap'is ŝi'a'n land'o'n.

MONAT'O: Kie situ'as la urb'o Fuk'u'ŝim'a en la guberni'o? Kaj kiu'j'n sekv'o'j'n hav'is la akcident'o, kiu frap'is la are'o'n en 2011?

La urb'o Fuk'u'ŝim'a situ'as en la nord'a part'o de la guberni'o Fuk'u'ŝim'a kaj ĉirkaŭ 280 kilo'metr'o'j'n nord'e de la japan'a ĉef'urb'o Toki'o. La atom'central'o F -1 trov'iĝ'as ĉirkaŭ 65 kilo'metr'o'j'n sud-orient'e de la urb'o. La ter'trem'eg'o okaz'int'a la 11an de mart'o 2011 damaĝ'is plej grand'a'n part'o'n de la guberni'o, precip'e ĝi'a'n orient'a'n part'o'n. La katastrof'a akcident'o, kaŭz'it'a de la cunam'o, ĉe la atom'central'o Fuk'u'ŝim'a-da'i- iĉi ( F -1), ne'mezur'ebl'e influ'is (kaj ver'ŝajn'e daŭr'e long'e influ'os) la viv'o'n de la loĝ'ant'o'j en la tut'a guberni'o.

MONAT'O: Kie'n difuz'iĝ'is la radioaktiv'a'j substanc'o'j post la akcident'o ĉe F -1?

Radioaktiv'a'j substanc'o'j liber'iĝ'is en la aer'o'n pro la hidrogen'a'j eksplod'o'j, kiu'j sekv'is la ter'trem'o'n kaj la cunam'o'n. La tiam'a vent'o port'is ili'n nord-okcident'e'n. Tuj post la akcident'o ĉef'e la radioaktiv'a'j substanc'o'j jod'o 131, cezi'o 134 kaj cezi'o 137 precipit'iĝ'is; plej'part'o de la radioaktiv'a jod'o baldaŭ mal'aper'is, ĉar ĝi'a du'on'iĝ-temp'o est'as nur ok tag'o'j, sed radioaktiv'a'j cezi'o'j, kiu'j adher'as al la ter'o, mal'aper'as pli mal'rapid'e: la du'on'iĝ-temp'o de cezi'o 134 est'as du jar'o'j kaj tiu de cezi'o 137 est'as tri'dek jar'o'j, kvankam est'as rimark'ind'e, ke en la hom'a korp'o ambaŭ cezi'o'j du'on'iĝ'as post nur 100 tag'o'j, ĉar ili el'ir'as en urin'o iom post iom.

Tuj post la katastrof'o detekt'iĝ'is grand'a doz'o da radi'ad'o en kelk'a'j kvartal'o'j de mi'a urb'o. Sed ŝajn'is, ke la doz'o mal'pli'iĝ'as jar'o'n post jar'o, ver'ŝajn'e pro tio, ke radioaktiv'a'j cezi'o'j spontan'e mal'aper'as: pluv'o kaj vent'o iom post iom for'port'is ili'n, kaj al'don'e oni sen'aktiv'ig'is la loĝ-teren'o'j'n. En maj'o 2011 detekt'iĝ'is valor'o de 3,44  μSv / h (mikro'sivert'o'j ĉiu'hor'e) sur la gazon'o de mi'a ĝarden'o, kaj en la post'a monat'o mi'a edz'o nov'ig'is la gazon'o'n. En mart'o 2014, la doz'o ĉe la gazon'o est'is mal'alt'iĝ'int'a ĝis 0,259  μSv / h. Sed eĉ en mi'a ne'vast'a loĝ-teren'o detekt'iĝ'as doz'o iu'lok'e pli alt'a kaj ali'lok'e mal'pli alt'a: ekzempl'e sur la manĝ'o'tabl'o 0,118  μSv / h, sed ĉe la kovr'il'o de la kloak'o por pluv'akv'o 1,280  μSv / h (!).

MONAT'O: Kiom danĝer'a'j est'as la radi'o'j?

Ni ĉiu'j ricev'as radi'o'j'n ĉiu'tag'e, kie ajn ni est'as sur la ter'glob'o, mond'averaĝ'e 1,26  mSv /jar'o (mili'sivert'o'j ĉiu'jar'e) el la aer'o, 0,29-0,48  mSv /jar'o el manĝ'aĵ'o, 0,36  mSv /jar'o el la kosm'o ktp, sum'e proksim'um'e 2,4  mSv /jar'o. Krom'e ni est'as el'met'at'a'j al ili okaz'e de radiografi'a ekzamen'o aŭ komput'il'a tomografi'o. Laŭ statistik'o, ĉirkaŭ 30 el'cent'o'j el la japan'o'j, kiu'j mort'is en la daŭr'o de unu jar'o, perd'is si'a'n viv'o'n pro kancer'o. Est'as kalkul'it'e, ke, se oni ricev'us 100  mSv /jar'o da radi'o'j, la nombr'o de la mort'int'o'j pro kancer'o pli'alt'iĝ'us je 0,5 %. Sed est'as kon'at'e, ke, se la mort'int'o'j ricev'is mal'pli ol 50  mSv /jar'o da radi'o'j dum ili viv'is, ne ebl'as determin'i la kial'o'n de ili'a mort'o, ĉu pro radi'o'j aŭ pro ali'a kaŭz'o. La mal'bon'a influ'o de la radi'o'j al la hom'a korp'o est'as ankoraŭ ne tut'e klar'ig'it'a: ĉiu'okaz'e est'as konsil'ind'e, ke ni ricev'u kiel ebl'e plej mal'mult'e da radi'o'j.

MONAT'O: Kiel oni sen'aktiv'ig'as la loĝ-lok'o'j'n en vi'a urb'o?

La urb'a reg'ist'ar'o sen'aktiv'ig'is la loĝ-lok'o'j'n, cel'ant'e, ke radi'o'j est'u mal'pli ol 1  mSv /jar'o, nom'e 0,23  μSv / h, laŭ la decid'o de la japan'a reg'ist'ar'o. Sed en aŭgust'o 2014 la reg'ist'ar'o nul'ig'is tiu'n cifer'o'n kaj decid'is, ke oni laŭ'ebl'e mal'pli'mult'ig'u la radi'ad'o'n, konsider'ant'e la radi'ad'a'n doz'o'n, kiu'n la loĝ'ant'o'j ricev'is/ricev'as efektiv'e. Fakt'e, rezult'e de esplor'o klar'iĝ'is, ke oni ne ricev'as tiom grand'a'n doz'o'n, eĉ se oni loĝ'as en lok'o, kie detekt'iĝ'as pli ol 0,23  μSv / h. Krom'e, eĉ post la sen'aktiv'ig'ad'o la radi'ad'a doz'o ne mal'pli'iĝ'is ĝis 0,23  μSv / h en plur'a'j kvartal'o'j. La urb'a reg'ist'ar'o sen'aktiv'ig'is unu'e park'o'j'n, lern'ej'o'j'n, infan-ĝarden'o'j'n kaj la lok'o'j'n, kie'n mult'a'j hom'o'j ven'as; post'e oni pri'trakt'is loĝ-teren'o'j'n laŭ la ord'o de grand'ec'o de la doz'o. La metod'o de sen'aktiv'ig'o est'as unu'e for'pren'i polu'it'a'j'n ter'surfac'o'n, foli'o'j'n ktp kaj ankaŭ pur'ig'i dom'o'j'n, du'e ŝirm'i hom'o'j'n kontraŭ radi'o'j el for'pren'it'aĵ'o kaj tri'e konserv'i ĉi-last'a'n mal'proksim'e de loĝ'ant'o'j.

Mi montr'os al vi, kiel oni far'is ĉio'n ĉi en la park'o apud mi'a loĝ'ej'o kaj ali'a'j lok'o'j. En decembr'o 2013 unu'e oni for'pren'is la surfac'o'n de la ter'o, el'tir'ant'e arbust'o'j'n kaj for'tranĉ'ant'e branĉ'o'j'n de la arb'o'j. Du'e oni met'is la for'pren'it'aĵ'o'j'n en grand'a'j'n plast'a'j'n sak'o'j'n, kiu'j si'a'vic'e est'is en'ter'ig'it'a'j en grand'a'n tru'o'n ĉirkaŭ kvin metr'o'j'n profund'a'n, kaj kovr'is la tru'o'n per pur'a ter'o. Post la labor'o la trunk'o'j de la arb'o'j blank'iĝ'is, ĉar oni pur'ig'is ili'n per prem'akv'o. Antaŭ la sen'aktiv'ig'ad'o la radi'ad'a doz'o est'is 0,79  μSv / h en la park'o kaj en la en'ir'ej'o est'is ŝild'o, sur kiu est'is skrib'it'e, ke oni ne lud'u tie pli ol unu hor'o'n kaj ke post la lud'ad'o oni nepr'e pur'ig'u si'a'j'n man'o'j'n kaj buŝ'o'n. Post la sen'aktiv'ig'ad'o la ŝild'o est'is for'ig'it'a, kaj la doz'o mal'pli'iĝ'is pli kaj pli. Se mank'as spac'o por en'ter'ig'i la sak'o'j'n, oni met'as ili'n apud dom'o. La sak'o'j met'it'a'j aŭ en la ter'o'n aŭ ĉe dom'o est'os transport'it'a'j al la provizor'a'j konserv'ej'o'j, kiam la ej'o'j est'os pret'a'j en ĉiu kvartal'o, post'e de tie al unu'nur'a provizor'a konserv'ej'o kaj fin'e al definitiv'a konserv'ej'o. Sed neniu sci'as, kiam tio efektiv'iĝ'os. Tio est'as unu el la grand'a'j problem'o'j koncern'e la sen'aktiv'ig'ad'o'n.

MONAT'O: Kia est'as la sekur'ec'o de manĝ'aĵ'o'j en Fuk'u'ŝim'a?

Oni vend'as manĝ'aĵ'o'j'n bon'e kontrol'it'a'j'n, kaj precip'e oni ekzamen'as ĉiu'n riz'a'n sak'o'n en mi'a guberni'o. Se tem'as pri legom'o'j, kiu'j'n oni kresk'ig'is aŭ rikolt'is sur mont'o por si mem kaj ne por vend'i, la urb'a reg'ist'ar'o sen'pag'e mezur'as la doz'o'n. Mi'a edz'o jam kelk'foj'e pet'is la ekzamen'o'n pri iu'j legom'o'j, kaj la rezult'o'j est'is absolut'e bon'a'j ĝis nun. Mi ĉiu'tag'e manĝ'as legom'o'j'n rikolt'it'a'j'n en mi'a ĝarden'o. Tial en oktobr'o 2014 mi ekzamen'iĝ'is pri la doz'o en mi'a korp'o. Ne detekt'iĝ'is radi'o'j. Por mezur'i radi'ad'a'n doz'o'n ĉirkaŭ si oni pov'as ankaŭ uz'i port'ebl'a'n detekt'il'o'n, sed mi ne mend'is io'n tia'n. Not'ind'e est'as, ke pli ol 3000 real'temp'a'j detekt'il'o'j est'as star'ig'it'a'j en lern'ej'o'j, infan-vart'ej'o'j, park'o'j kaj ali'a'j lok'o'j en la guberni'o Fuk'u'ŝim'a, kaj ke monitor'o'j por kontrol'i la radi'ad'a'n doz'o'n en la aer'o est'as instal'it'a'j en pli ol 600 publik'a'j lok'o'j de la guberni'o.

MONAT'O: Kio'n fin'e pri la alarm'em'o rilat'e al la viv'o en Fuk'u'ŝim'a?

Nu, la japan'o'j loĝ'ant'a'j ekster mi'a guberni'o oft'e dir'as: „Fuk'u'ŝim'a est'as polu'it'a de radioaktiv'a'j substanc'o'j.” Aŭd'int'e tio'n, mi sen'voĉ'e demand'as: „Pri kiu Fuk'u'ŝim'a tem'as?” kaj murmur'as, ke, se la atom'central'o hav'us ali'a'n nom'o'n, oni ne em'us asert'i la sam'o'n. Fakt'e ja ekzist'as tri Fuk'u'ŝim'a-j: la guberni'o, la urb'o kaj la atom'central'o'j Fuk'u'ŝim'a-da'i- iĉi ( F -1) kaj Fuk'u'ŝim'a-da'i-ni ( F -2). Mi vol'us, ke oni disting'u ili'n kaj sci'u, ke la guberni'o est'as tre vast'a kaj ke almenaŭ en Aizu, la okcident'a region'o de la guberni'o, la influ'o de la radioaktiv'a'j cezi'o'j est'as tre'eg'e mal'grand'a. En maj'o 2014, ceter'e, la manga'o Oiŝimbo el'vok'is polemik'o'n pri la influ'o de radi'o'j al la hom'a korp'o post la akcident'o de F -1. Kiel mi dir'is, oni ne pov'as tut'e ne'i la influ'o'n de eĉ mal'grand'a doz'o, sed oni ja pov'as preskaŭ ignor'i tiu'n de mal'pli ol 100  mSv /jar'o, ĉar oni pov'as dir'i, ke tiu risk'o est'as tiom rimark'ind'a kiom ajn'a ali'spec'a danĝer'o. Ni neniam forges'as aŭ forges'os, ke pov'as iam okaz'i ĉe F -1 re'foj'e grav'a akcident'o pro vent'eg'o, pluv'eg'o, ter'trem'o, cunam'o kaj ali'a'j tia'j event'o'j. Sed nun mi viv'as pli-mal'pli trankvil'e en la urb'o Fuk'u'ŝim'a. Mi opini'as, ke oni dev'as taks'i sur'baz'e de scienc'a esplor'ad'o la risk'o'n kaj la danĝer'ec'o'n de radioaktiv'a'j substanc'o'j el F -1. Mi dezir'us, ke oni ne tro tim'u radi'o'j'n krom en la lok'o'j, kie est'as klar'e preskrib'it'e, ke oni rest'u tie nur mal'long'e, aŭ ke oni port'u protekt'a'n vest'o'n.

YAZAKI Yoko


Post la eksplod'o'j la tiam'a vent'o port'is la radioaktiv'a'j'n substanc'o'j'n nord-okcident'e'n.


En mart'o 2011 detekt'iĝ'is valor'o de 3,44  μSv / h sur la gazon'o de la ĝarden'o de la intervju'it'a person'o. En mart'o 2014 la doz'o est'is tamen mal'alt'iĝ'int'a ĝis 0,259  μSv / h. Fot'o: YAZAKI YOKO


En la loĝ-teren'o de la intervju'it'a person'o detekt'iĝ'as doz'o iu'lok'e pli alt'a kaj ali'lok'e mal'pli alt'a: sur la manĝ'o'tabl'o 0,118  μSv / h, sed ĉe la kovr'il'o de kloak'o 1,280  μSv / h (!). Fot'o: YAZAKI YOKO


En decembr'o 2013 oni en'ter'ig'is plast'a'j'n sak'o'j'n kun for'pren'it'aĵ'o'j en grand'a'n tru'o'n kvin metr'o'j'n profund'a'n. Fot'o: YAZAKI YOKO


Se mank'as spac'o por en'ter'ig'i la sak'o'j'n, oni met'as la plast'a'j'n sak'o'j'n apud la dom'o. Fot'o: YAZAKI YOKO


Antaŭ la sen'aktiv'ig'ad'o la radi'ad'a doz'o est'is 0,79  μSv / h en la park'o, kaj en la en'ir'ej'o est'is ŝild'o, sur kiu est'is skrib'it'e, ke oni ne lud'u tie pli ol unu hor'o'n kaj ke post la lud'ad'o oni nepr'e pur'ig'u si'a'j'n man'o'j'n kaj buŝ'o'n. Fot'o: YAZAKI YOKO


Se tem'as pri legom'o'j, kiu'j'n oni kresk'ig'is aŭ rikolt'is sur mont'o por si mem kaj ne por vend'i, la urb'a reg'ist'ar'o sen'pag'e mezur'as en tiu lok'o la doz'o'n. Fot'o: YAZAKI YOKO

Ni est'as <mark>Charlie</mark>

El mi'a vid'punkt'o

Ni est'as Charlie

Ne neces'as ĉi tie skiz'i la horor'o'j'n, kiu'j traf'is dum merkred'a maten'o en Pariz'o redakci'an'o'j'n de la franc'a satir'a magazin'o Charlie Hebdo . Raport'o'j kaj film'er'o'j ek'plen'ig'is amas'komunik'il'o'j'n kaj inter'ret'a'j'n forum'o'j'n nur minut'o'j'n post la atenc'o, kiu las'is 12 hom'o'j'n mort'a'j, inkluziv'e de polic'an'o'j, kaj plur'a'j'n ali'a'j'n vund'it'a'j.

Re'ag'is ŝok'it'e kaj naŭz'it'e ne nur politik'ist'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j, pro atak'o kontraŭ liber'a esprim'ad'o kaj do kontraŭ fundament'o de la demokrati'a soci'o, sed ankaŭ ordinar'a'j civit'an'o'j en urb'o'j kaj en kaj ekster Franci'o. Ili'a mesaĝ'o, divers'manier'e esprim'at'a, sed esenc'e unu'voĉ'a: Arm'il'o'j ne mal'akr'ig'u ni'a'j'n krajon'o'j'n.

Kio tra'ir'is la mens'o'j'n de la teror'ist'o'j, mal'facil'e diven'ebl'as, eĉ mal'pli facil'e kompren'ebl'as, kaj neniel pardon'ebl'as (krom, eventual'e, en la ĉiel'o, mis'agord'it'a, tord'it'a, je kiu ver'ŝajn'e kred'as la murd'ist'o'j). Laŭ'raport'e, unu el la atenc'ant'o'j, Cherif Kouachi, 32, jam kondamn'it'a en la 2000 aj jar'o'j al 18-monat'a en'karcer'ig'o, ĉar li help'is send'i milit'ist'o'j'n al Alkaid'o en Irak'o, dir'is dum la proces'o, ke laŭ islam'a'j sankt'a'j tekst'o'j est'as dev'ig'a'j kaj ĝihad'o kaj mem'mort'ig'o.

Jen, ŝajn'e, hom'o fi'e influ'at'a de religi'a'j tekst'o'j interpret'ebl'a'j ajn'manier'e, ne nur de ekstrem'a'j kaj fanatik'a'j imam'o'j kaj ali'a'j predik'ant'o'j. Do, jes, en la pariz'a atenc'o ebl'as aŭd'i venĝ'o'n (kiel anonc'is mem la teror'ist'o'j) kontraŭ karikatur'ist'o'j, kiu'j pri'mok'is profet'o'n ne'pri'mok'end'a'n; ebl'as vid'i en'miks'iĝ'o'n de okcident'a'j land'o'j en mez-orient'a'j afer'o'j, kiu'j – malgraŭ naft'o – ili'n ne koncern'as; ebl'as flar'i frustr'iĝ'o'n kontraŭ okcident'a mond'o pli kaj pli pret'a kulp'ig'i fremd'ul'o'j'n, en'migr'int'o'j'n, pro ekonomi'a'j kaj ali'a'j kriz'o'j.

Tamen ne ebl'as evit'i la respond'ec'o'n de religi'o. Kiel supr'e dir'it'e, religi'a'j tekst'o'j divers'manier'e interpret'ebl'as. Do sen'kulp'ig'o'j de islam'an'o'j (kaj nepr'as memor'i, ke nur et'et'a el'cent'aĵ'o da sam'kred'an'o'j atenc'as, murd'as, ĝihad'as), ke la teror'ist'o'j mis'interpret'as t. n. nobl'a'j'n tekst'o'j'n, ke ili ne est'as ver'a'j islam'an'o'j, nur ĝis difin'it'a grad'o kontent'ig'as.

Islam'an'o'j mem el'radik'ig'u ekstrem'ism'o'n el si'a'j moske'o'j kaj lern'ej'o'j. Nepr'as, ke ordinar'a'j islam'an'o'j ag'u ne nur sur'strat'e solidar'e kun ali'a'j „ charlie - oj ” sed ankaŭ en si'a'j preĝ'ej'o'j, komun'um'o'j, eĉ famili'o'j.

Kiel pep'is la verk'ist'o Salm'a'n Rushdie, mem cel'o en 1989 de islam'a murd-minac'o pro si'a libr'o Satanic Verses , „respekt'i religi'o'j'n nun signif'as tim'i religi'o'j'n”. Ali'vort'e, neces'as pli sistem'e, honest'e kaj kuraĝ'e al'front'i religi'a'j'n kred'o'j'n kaj, se neces'e, atent'ig'i pri mank'o'j kaj mis'o'j.

Efektiv'e tio'n jam far'is la teror'ist'o'j. Kri'ant'e post la sang'o'verŝ'ad'o „ Allahu Akbar ” (pli mal'pli „Glor'as di'o”), ili plej'e mal'glor'ig'is si'a'n di'o'n kaj, ver'dir'e, sen'honor'ig'is si'a'n profet'o'n obl'e pli efik'e ol far'is la karikatur'ist'o'j de Charlie Hebdo.

Sam'temp'e, tamen, ili nutr'is la antaŭ'juĝ'o'j'n de ras'ist'o'j kaj dekstr'em'ul'o'j, kiu'j tim'as mal'fort'ig'o'n de tradici'a'j kultur'o'j kaj mor'o'j. Jam antaŭ la atenc'o en Pariz'o sur'strat'e manifestaci'is en Dresden'o, Germani'o, t. n. patriot'a'j eŭrop'an'o'j kontraŭ la islam'ig'o de la okcident'o. Post la atenc'o laŭt'iĝ'is la voĉ'o'j de naci'ist'a'j politik'ist'o'j kiel Marin'e Le Pen en Franci'o kaj Nigel Far'ag'e en Briti'o.

Jen la danĝer'o. Ne fanatik'ul'o'j, frenez'ul'o'j, mal'stabil'ig'os ni'a'n soci'o'n, sed ni mem, aŭ ni'a'j politik'ist'o'j. Ili ni'a'nom'e postul'os pli da sekur'ec'o, pli da sekret'ec'o, pli da kontrol'o'j, por ni'n „defend'i”, sam'temp'e for'ig'ant'e aŭ nul'ig'ant'e ĝust'e la valor'o'j'n, kiu'j'n vol'as protekt'i la t. n. patriot'o'j. Ebl'e tio'n sci'as la teror'ist'o'j kaj ili'a'j predik'ant'a'j, imam'a'j mastr'o'j. Ebl'e ĝust'e tio'n ili cel'as.

La event'o'j en Pariz'o de'nov'e emfaz'as la bezon'o'n pri liber'a, mal'ferm'a gazet'ar'o. Evident'e, la murd'o'j ne silent'ig'os ĵurnal'ist'o'j'n – plej'part'e obstin'e kuraĝ'a'j, fier'e sen'de'pend'a'j.

Ankaŭ MONAT'O, feliĉ'e ne al'front'it'a al la danĝer'o'j, al kiu'j est'as el'met'it'a'j la redakci'an'o'j de Charlie Hebdo , aŭd'ig'os si'a'n voĉ'o'n por kre'i pli liber'a'n, pli just'a'n, pli inter'naci'a'n mond'o'n. Tiel ni daŭr'e montr'os, ke ankaŭ ni est'as Charlie.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O
Ĉu sav'i la krist'an'a'n okcident'o'n?

Politik'o

OPINI'O

Ĉu sav'i la krist'an'a'n okcident'o'n?

Fenomen'o aktual'a en Germani'o est'as la tiel nom'at'a Peg'id'a. Tiu vort'o est'as akronim'o el vort'o'j, kiu'j signif'as en Esperant'o „patriot'a'j eŭrop'an'o'j kontraŭ la islam'ig'o de la okcident'o”.

Peg'id'a est'iĝ'is en Dresden'o, kiel mov'ad'o por sav'i la eŭrop'a'n ident'ec'o'n. Bon'e, sed kia ident'ec'o? Okcident'a german'o pov'as demand'i si'n, kial precip'e hom'o'j en la iam'a German'a Demokrat'a Respublik'o, tiam 90-el'cent'e ateist'a, sent'as bezon'o'n sav'i Eŭrop'o'n, do krist'an'a'n kultur'o'n du'mil'jar'a'n.

Se ili defend'us si'a'n glor'a'n social'ism'a'n pas'int'ec'o'n, la okcident-german'o pli bon'e kompren'us. Sed tem'as pri io tut'e ali'a, kio urĝ'is sur'strat'e'n pli ol 18 000 tiel nom'at'a'j'n patriot'o'j'n.

Tiu'j hom'o'j, hard'it'a'j en la liber'iĝ'o el komun'ism'a reg'ad'o, taks'as si'n nun prem'at'a'j pro la islam'a konker'o de ili'a land'o, eĉ de la tut'a Eŭrop'o. Ili supoz'as, ke ekzempl'e la german'a ŝtat'o mult'e pli sub'ten'as en'migr'int'o'j'n el islam'a'j ŝtat'o'j, mult'e pli favor'as tiu'j'n nov'a'j'n loĝ'ant'o'j'n, ol si'a'j'n mal'nov'a'j'n civit'an'o'j'n.

Se german'o mal'ced'as al la instanc'o'j eĉ nur cend'o'n ŝuld'at'a'n, la ul'o'n oni konsider'ind'e pun'as. Se islam'an'o (nun eĉ aŭtent'a german'o) vojaĝ'as al Siri'o por murd'i en „sankt'a milit'o”, oni diskut'as, kiel tiu'n oni re'ven'e akcept'u.

Krist'an'a'j insign'o'j juĝ'ej'o-decid'e mal'aper'as el lern'ej'o'j, dum ar'e kresk'as minaret'o'j. Tio ver'ŝajn'e la dresden'an'o'j'n ne tro koncern'as. Ili vol'as rest'i, kia'j iam est'is la pra'av'o'j. Ili tamen lern'u, ke neniam re'ven'os temp'o'j tia'j.

La politik'a problem'o konsist'as en tio, ke instanc'o'j ne vol'as kompren'i, ke ekzist'as bezon'o, ĉe la aŭtent'a loĝ'ant'ar'o de Germani'o, ne nepr'e tro rapid'e adapt'iĝ'i al la kutim'o'j de la nov'e al'ven'int'o'j. Ili, kiel impost'pag'ant'o'j kaj „ver'a'j indiĝen'o'j”, nur atend'as respekt'o'n por la propr'a viv'manier'o kaj la orel'o'n de elekt'it'a'j politik'a'j reprezent'ant'o'j.

Sed politik'ist'o'j taks'as ĉiu'n, kiu ne permes'as en'kest'ig'i si'n en la kategori'o'n „sen'pri'pens'a, bon'kor'a, mond'mal'ferm'a, optimism'a, futur'cel'a civit'an'o”, kiel aĉ'a'n dekstr'ul'eg'o'n, nazi'em'ul'o'n. Ili degn'as rigard'i ili'n kiel „mis'gvid'at'a'j'n est'ul'o'j'n pli'bon'ig'end'a'j'n”. Laŭt'e kaj unu'flank'e la gazet'ar'o kaj la televid'o-staci'o'j akompan'as tiu'n kampanj'o'n.

Peg'id'a cert'e aparten'as al tiu'j ksenofobi'a'j trajt'o'j ekzist'ant'a'j ĉiam kaj ĉie ajn. Sed ĝi'a'j argument'o'j merit'as almenaŭ serioz'a'n kaj raci'a'n trakt'ad'o'n, ĉar fobi'o ne nepr'e ident'as kun mal'amik'ec'o kaj mens'a mal'san'ec'o.

Kelk'a'j'n tag'o'j'n post la tiel nom'at'a'j peg'id'a'j manifestaci'o'j en Dresden'o okaz'is la murd'o'j en Pariz'o de redakci'an'o'j de la franc'a satir'a magazin'o Charlie Hebdo . La politik'ist'o'j tuj ek'politik'um'is laŭ la kon'at'a manier'o, avert'ant'e, ke oni, ekzempl'e Peg'id'a, ne politik'um'u per la event'o.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o

<mark>F</mark> -in'a venk'o

Politik'o

KROATI'O

F -in'a venk'o

Post la kvin'jar'a mandat'o de la tri'a ŝtat'prezid'ant'o de Kroati'o, Ivo Josipović, okaz'is nov'elekt'o'j. Part'o'pren'is en la unu'a balot'rond'o kvar kandidat'o'j.

En la du'a rond'o rest'is tri: Josipović, social'demokrat'o; Kol'ind'a Grabar Kitarović, de la dekstr'a parti'o HDZ, kiu reg'is plej long'e en Kroati'o kaj kulp'as pri la mal'favor'a ekonomi'a stat'o, ankaŭ krim'ad'o; kaj iom surpriz'e la 25-jar'aĝ'a Iv'a'n Sinčić, reprezent'ant'o de Mov'ad'o Viv'a Mur'o, defend'ant'o de mal'riĉ'ul'o'j kaj sen'hejm'ul'o'j.

Lert'ec'o

Sinčić rikolt'is 16 % de la duar'ond'a'j voĉ'o'j pro lert'ec'o en televid'a kandidat'o-debat'o. Evident'e li konvink'is grand'a'n pli'mult'o'n de la mizer'ul'o'j en Kroati'o.

Tamen en la last'a rond'o la 11an de januar'o venk'is per 50,74 % de la voĉ'o'j Kitarović, iam'a ministr'o en antaŭ'a HDZ -reg'ist'ar'o kaj post'e kroat'a ambasador'o en Uson'o. Ŝi ricev'is 32 000 voĉ'o'j'n pli ol Josipović. Tiel Kroati'o elekt'is si'a'n unu'a'n ŝtat'prezid'ant'in'o'n.

Si'a'n venk'o'n ŝi dank'as al divers'a'j faktor'o'j. Tre mal'popular'is la social'demokrat'a reg'ist'ar'o, kiu montr'iĝ'is ne'kapabl'a kre'i ekonomi'e kaj social'e sukces'a'n ŝtat'o'n. Dum ĝi'a mandat'period'o la ŝtat'o daŭr'e hav'is deficit'o'j'n kaj minimum'a'n maln'et'a'n en'land'a'n produkt'o'n.

Eklezi'o

Krom'e lobi'is por Kitarović la eklezi'o katolik'a. Ŝi venk'is en 13 ĉef'e kamp'ar'a'j region'o'j kontrast'e al Josipović, kiu sukces'is en sep urb'a'j region'o'j. Ceter'e Kitarović profit'is de la voĉ'o'j de kroat'o'j el Bosni'o-Hercegovin'o, kiu'j ĉiam voĉ'don'as laŭ naci'a pens'manier'o, sub'ten'ant'e la naci'ism'a'n parti'o'n HDZ.

La nun'a mal'dekstr'a reg'ist'ar'o kun la mal'popular'a ĉef'ministr'o Zoran Milanović hav'as mandat'o'n ankoraŭ 10-monat'a'n. Ŝtat'balot'o'j okaz'os ĉi-jar'o'n en oktobr'o. En tiu period'o politik'e kun'viv'os kontraŭ'ul'o'j: mal'dekstr'a reg'ist'ar'o kaj dekstr'a ŝtat'prezid'ant'in'o.


Zlatko TIŠLJAR
korespond'ant'o de MONAT'O en Sloveni'o
Islam'a ekonomi'o: ĉu model'o por hodiaŭ?

OPINI'O

Islam'a ekonomi'o: ĉu model'o por hodiaŭ?

Se Muhamado, la islam'a profet'o, est'us viv'ant'a en ni'a epok'o, ĉu ne ebl'us, ekzempl'e, ke li'a koncept'o pri ekonomi'o mal'help'us la nun'temp'a'n glob'a'n kriz'o'n, kiu mal'riĉ'ig'as kaj en'danĝer'ig'as la mond'o'n?

Kon'at'a'j est'as de li plur'a'j regul'o'j, kiu'j'n oni pov'us leg'i kiel simbol'a'j'n konsil'o'j'n pri la tem'o: Evit'u luks'a'n viv'o'n – tio for'ig'us la ben'ad'o'n de abund'o ( Hadiso).

Mal'permes'o'j

Meti'a produkt'ad'o aŭ ali'a labor'o aŭ serv'ad'o hav'as en si mem valor'o'n. Oni rajt'as komerc'i, sed lud'i per mon'o est'as en si mem danĝer'e, ĉar, tiel ag'ant'e, oni efektiv'e ricev'as io'n gajn-intenc'e kontraŭ neniu valor'aĵ'o. Tio'n Muhamado do rekt'e mal'permes'is.

En li'a epok'o en Mekk'o oni prunt'e'don'is mon'o'n kontraŭ ver'e rab'em'a interez'o, sam'e kiel nun'temp'e la interez'o de la Inter'naci'a Mon'a Fondus'o ( IMF) por mult'a'j mal'riĉ'a'j land'o'j rab'em'e efik'as. Oni dev'as pag'i rent'um'o'n super rent'um'o. Muhamado tio'n mal'permes'is.

Por li la ver'a cel'o de komerc'o ne est'is gajn'o, sed inter'ŝanĝ'o de var'o'j kaj serv'o'j. Mal'e funkci'as la nun'a'j bors'o'j, de kiu'j de'ven'as financ'a'j kriz'o'j, ĉar precip'e gajn'o'n ili cel'as.

Laŭ esprim'o'j de si'a epok'o, la profet'o foj'foj'e mal'permes'is „for'vend'i nutr'aĵ-karavan'o'n antaŭ ol ĝi jam al'ven'is en la bazar'o'n”, kie kutim'e atend'is tiu'j, kiu'j bezon'is ties var'o'j'n. Sam'e li mal'permes'is ankaŭ ek'vend'i var'o'n, tuj post kiam oni aĉet'is ĝi'n. Tio nur pov'us alt'ig'i la fin'a'n prez'o'n por tiu'j, kiu'j bezon'is la var'o'n.

La profet'o mal'permes'is la monopol'ig'ad'o'n kaj la kaŝ-amas'ig'ad'o'n de var'o'j. Laŭ li en la juĝ'o'tag'o oni brul'ig'os tia'j'n krim'ul'o'j'n per ili'a'j akir'it'a'j riĉ'aĵ'o'j ( Hadiso).

Natur'o

La baz'a'j font'o'j de energi'o kaj nutr'aĵ'o'j est'u, laŭ li, ŝtat'e reg'at'a'j: arb'ar'o'j kaj verd'o-kamp'o'j (ni dir'u: la natur'o ĝeneral'e) est'u protekt'at'a'j, ĉar tiu'j aparten'as ne al hom'o'j, sed al Alah'o (Di'o).

En la nun'a epok'o oni pov'as tiel kompren'i, ke natur'a'j riĉ'aĵ'o'j, kiel arb'ar'o'j, akv'o'font'o'j, naft'o k. s., est'u sub ŝtat'a reg'ad'o. Ebl'e oni pli'vast'ig'u la noci'o'n ankaŭ al la poŝt'o- kaj elektr'o-serv'o ktp.

Ordon'o

Tre baz'a ordon'o de Muhamado est'is, ke en ĉio oni konsider'u si'n de'pend'a de Alah'o, kun respond'ec'o ankaŭ pri kun'hom'o'j mal'pli feliĉ'a'j: sen'hav'ul'o'j, orf'o'j kaj vidv'in'o'j. Por tio'n ating'i oni oft'e dev'as lukt'i kontraŭ si mem.

„Ĝihad'o” est'as la esprim'o de tia lukt'o: „La pli grand'a ĝihad'o est'as lukt'ad'o por bon'fart'o de vi'a'j famili'an'o'j” ( Hadiso).

Ĉu tio simbol'e ne est'as la esenc'o de san'a hom'ar'a ekonomi'o?

Hussain AL- AMILY
Jen la last'a artikol'o de Hussain Al- Amily, mult'jar'a kun'labor'ant'o de MONAT'O pri arab'a'j tem'o'j, antaŭ li'a for'pas'o. La el'don'ej'o kondolenc'as ge'amik'o'j'n kaj famili'an'o'j'n.
Kiam trem'et'o'j far'iĝ'as trem'eg'o'j

Modern'a viv'o

VULKAN'O'J

Kiam trem'et'o'j far'iĝ'as trem'eg'o'j

Pas'int'jar'e, en septembr'o, pli ol 200 hom'o'j ĝu'is aŭtun'a'n veter'o'n ĉe la pint'o de Mont'o Ontake, vulkan'o 3067 metr'o'j'n alt'a, en la centr'o de Japani'o kaj 200  km okcident'e de Toki'o.

Subit'e erupci'is la vulkan'o, tiel ke fal'eg'is rok'fragment'o'j kaj cindr'o'j sur la kap'o'n kaj dors'o'n de la terur'at'a'j hom'o'j. Pere'is 63.

Komenc'e de la monat'o la mete'ologi'a buro'o registr'is mal'grand'a'j'n ter'trem'o'j'n ĉirkaŭ la mont'o, sed ne taks'is ili'n danĝer'a'j. Do neniu avert'is la mont'o-grimp'ant'o'j'n pri eventual'a risk'o.

Sen'hom'a

Mal'facil'e est'as prognoz'i vulkan'a'n aktiv'ec'o'n. Ekzempl'e, en 2013 erupci'is sub'mar'a vulkan'o proksim'e al la sen'hom'a insul'o Niŝinoŝima (Okcident'a Insul'o), 1000  km sud'e de Toki'o. Niŝinoŝima est'as la pint'o de vulkan'o, kies baz'o star'as sur la mar'fund'o 4000 metr'o'j'n sub'e.

Jam erupci'is Niŝinoŝima en 1973, sed 40 jar'o'j'n post'e la laf'o grand'ig'is kaj alt'ig'is la insul'o'n. Tiel kontribu'as la natur'o al Japani'o, kiu gajn'is sen'milit'e kaj sen'disput'e nov'a'n teritori'o'n.

La japan'a insul'ar'o, ali'nom'e vulkan'a arkipelag'o, posed'as 110 aktiv'a'j'n vulkan'o'j'n. Vulkan'o est'as taks'at'a aktiv'a, se ĝi erupci'is en la last'a'j 10 000 jar'o'j. Pri la vulkan'o'j, laŭ fak'ul'o'j, kulp'as la kvar plat'o'j (pacifik'a, filipin'a, eŭrazi'a kaj nord-amerik'a) trov'ebl'a'j sub la insul'ar'o.

Cunam'o

Japan'o'j memor'as, ke antaŭ 20 jar'o'j okaz'is ter'trem'o apud Kobe, kiu viktim'ig'is 6500 hom'o'j'n. Ili memor'as ankaŭ la orient-japan'a'n grand'a'n katastrof'o'n, aŭ cunam'o'n, kiu okaz'is antaŭ kvar jar'o'j kaj mort'ig'is aŭ mal'aper'ig'is ĉirkaŭ 18 500 hom'o'j'n.

Tamen vulkan'o'j kun'port'as ne nur damaĝ'o'n sed ankaŭ favor'o'n. Dank'e al sub'ter'a magm'o trov'iĝ'as pli ol 27 600 varm'o- kaj energi'o-font'o'j (bedaŭr'ind'e ne ekspluat'at'a'j) por ter'varm'a'j central'o'j. Ankaŭ impon'a'j pejzaĝ'er'o'j kiel la mont'o Fuĵi kaj kaldron'a'j lag'o'j est'as kre'it'a'j de vulkan'o'j.

Eksplod'is

Fakt'e japan'o'j nun si'n demand'as, kiam erupci'os Fuĵi, la plej grand'a kaj relativ'e jun'a vulkan'o en la land'o, kiu eksplod'is last'e en la jar'o 1707. Toki'o, 90  km mal'proksim'e, est'as konstru'it'a sur cindr'o'j iam el'paf'it'a'j el la vulkan'o. En oktobr'o 2014 tri guberni'o'j okaz'ig'is komun'a'n trejn'ad'o'n kontraŭ erupci'o de Fuĵi, kontrol'ant'e precip'e kontraŭ'cindr'a'j'n rimed'o'j'n.

Spert'ul'o'j dir'as: „Se Fuĵi morgaŭ erupci'us, tio ne surpriz'us. Se ĝi erupci'us sam'skal'e kiel en 1707, damaĝ'o'j en Toki'o est'us grav'a'j. Central'o'j ne funkci'us, aviad'il'o'j ne flug'us, aŭt'o'ŝose'o'j ne'uz'ebl'us kaj mal'san'o'j de spir'organ'o'j mult'iĝ'us.”

Krom'e mal'aper'us la nun'a elegant'a form'o de Mont'o Fuĵi. Aŭ ebl'e, reform'it'a, ĝi far'iĝ'us eĉ pli elegant'a.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Aper'ig'i (libr'o'j'n) por ne mal'aper'ig'i (lingv'o'j'n)

Lingv'o

IRLAND'O

Aper'ig'i (libr'o'j'n) por ne mal'aper'ig'i (lingv'o'j'n)

Unu el la plej promes'plen'a'j aspekt'o'j de la tut'ter'a teks'aĵ'o est'as tio, ke unu'a'foj'e en la last'a'temp'a histori'o de la mond'o ni nun hav'as efik'a'n il'o'n por kontraŭ'star'i la mal'aper'o'n de pli kaj pli da idiom'o'j. La aktual'a fenomen'o, kiu koncern'as amas'a'n mort'o'n de lingv'o'j, minac'as la bunt'a'n mozaik'o'n de kultur'o'j, kiu riĉ'ig'as la spirit'a'n viv'o'n de la hom'ar'o. Tamen la fakt'o, ke hodiaŭ iu ajn pov'as liber'e kre'i ret'a'j'n paĝ'o'j'n kaj uz'i la inter'ret'o'n kun la cel'o komunik'i kaj aper'ig'i inform'o'j'n pri – kaj en – si'a propr'a naci'a aŭ etn'a lingv'o, ebl'e don'as iom da esper'o, ke en'danĝer'ig'it'a'j lingv'o'j ne nepr'e esting'iĝ'os.

Irland'a el'don'ej'o

Nu, en mal'grand'a urb'et'o de okcident'a Irland'o situ'as unik'a el'don'ej'o, kiu propon'as libr'o'j'n por plen'kresk'ul'o'j kaj infan'o'j, pres'it'a'j'n en mir'ind'e grand'a gam'o de lingv'o'j, dialekt'o'j kaj sub'dialekt'o'j. Tem'as pri tiel nom'at'a El'don'ej'o Evertype , en la et'a urb'o Cathair na Mart [ kaher na mart], angl'a'lingv'e Westport. Ĝi pres'as si'a'j'n el'don'aĵ'o'j'n en al'log'a'j, oft'e ilustr'it'a'j form'o'j kaj en ne'kred'ebl'e vast'a nombr'o de idiom'o'j.

Tio est'as apart'e not'ind'a en la fak'o de por'infan'a literatur'o; ekzempl'e la mond'e kon'at'a libr'o Alic'e in Wonderland (La aventur'o'j de Alic'o en Mir'land'o), de la brit'a aŭtor'o Lewis Carroll, est'as hav'ebl'a ĉe Evertype ne nur en la original'a angl'a lingv'o, sed ankaŭ en la franc'a, la german'a, la kornval'a, la irland'a, la skot'gael'a, la ital'a, la dan'a, la latin'a, la manks'a, la skot'a, la sved'a, la kimr'a, la mal'alt'german'a, la belarus'a, la hungar'a, la lad'in'a, la valon'a, la tong'a, la zulu'a, la havaj'a, inter ali'a'j.

Pli'e, ĝi pres'as en plur'a'j obskur'a'j kaj mult'e mal'pli kon'at'a'j lingv'o'j kaj dialekt'o'j, kiel ekzempl'e la dialekt'o de la apalaĉ'a region'o de Uson'o, la menonit'a german'a (mem uson'a), la pikard'a, la ŝetland'a, la normand-franc'a dialekt'o de Ĵersejo (manik-mar'kol'a insul'o), la ulster-skot'a, la divers'a'j lok'a'j sub'dialekt'o'j de Skot'land'o kaj de ali'a'j eŭrop'a'j popol'o'j ktp. Ĝi'a list'o de publik'aĵ'o'j inkluziv'as ankaŭ plan'lingv'o'j'n kaj imag'a'j'n projekt'o'j'n, kiel Volapuk'o, Esperant'o kaj la tiel nom'at'a „ Lingwa de Plan'et'a”. Ebl'e unu el la plej ne'kutim'a'j el'don'aĵ'o'j est'as versi'o de Alic'o en Mir'land'o pres'it'a en la alfabet'o Deseret, invent'it'a en la 19 a jar'cent'o de mormon'o'j en Utah'o.

En'danĝer'ig'it'a'j lingv'o'j

Tiu el'don'ej'o konstant'e aper'ig'as literatur'o'n (fikci'a'n kaj ne'fikci'a'n) por plen'kresk'ul'o'j en simil'e grand'a gam'o de lingv'o'j pli-mal'pli grav'a'j, pli-mal'pli dis'vast'ig'it'a'j kaj kon'at'a'j. En'tut'e ĝi prezent'as tre riĉ'a'n leg'a'n font'o'n por ĉiu'j, kiu'j dezir'as posed'i libr'o'j'n en si'a propr'a idiom'o, kiu'j dezir'as lern'i ali'a'j'n lingv'o'j'n aŭ simpl'e ŝat'as kompar'i tekst'o'j'n en divers'a'j lingv'o'j.

Precip'e, ĉi tiu el'don'a aktiv'ec'o est'ig'as valor'a'n, pozitiv'a'n kaj praktik'a'n kontribu'o'n al la konserv'ad'o de mal'aper'ant'a'j kaj en'danĝer'ig'it'a'j lingv'o'j. Fin'e kaj parentez'e: ĉi tio ne cel'as est'i komerc'a reklam'o, kaj la aŭtor'o hav'as absolut'e nenia'n rilat'o'n (krom admir'o'n!) al la menci'it'a el'don'ej'o. Li simpl'e aĉet'is plur'a'j'n publik'aĵ'o'j'n el ĝi kaj est'is tre kontent'a pro la kvalit'o de la traduk'o'j, de la pres'ad'o kaj de la bind'ad'o (ĝeneral'e per paper'a'j kovr'il'o'j).

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
<mark>Trepça</mark>, pom'o de mal'konkord'o inter Kosov'o kaj Serbi'o

Ekonomi'o

MIN'AD'O

Trepça, pom'o de mal'konkord'o inter Kosov'o kaj Serbi'o

Last'a'temp'e la rilat'o'j inter Kosov'o kaj Serbi'o ek'kon'is nov'a'n tensi'o'n pro la min'ej'o'j de Trepça, apud la urb'o Mitr'o'vic'a en Kosov'o. La labor'ist'o'j strik'as, ĉar ili tim'as pri si'a est'ont'a sort'o pro disput'o pri la propriet'o de la min'ej'o'j.

Tem'as pri tre mal'nov'a ar'o da min'ej'o'j de plumb'o kaj plur'a'j ali'a'j valor'eg'a'j kaj mal'oft'a'j mineral'o'j kaj miliard'o'j da tun'o'j da lignit'o, ekspluat'it'a jam de iliroj (la antaŭ'ant'o'j de la alban'o'j) kaj post'e de romi'an'o'j, bizanc'an'o'j, otoman'o'j, brit'o'j, german'o'j dum la du'a mond'milit'o, jugoslav'o'j post la milit'o kaj nun de alban'o'j, almenaŭ part'e. Inter la jar'o'j 1945 kaj 1990 tie oni jar'e produkt'is 600 000 tun'o'j'n da plumb'o. Antaŭ la jar'o 1999 en la 40 branĉ'o'j labor'is pli ol 22 000 person'o'j.

Ne nur est'is la min'ej'o'j, sed est'is divers'a industri'o pri pri'labor'ad'o de la erc'o'j kaj liver'ad'o de rilat'a'j produkt'o'j. Menci'ind'as la erc'o'j kaj koncentr'aĵ'o'j de plumb'o kaj zink'o, la rafin'it'a plumb'o, la arĝent'o, la or'o, la bismut'o, la elektrolit'a zink'o kaj kadmi'o, la sulf'at'a acid'o, la fosfat'a acid'o, la super'fosfat'a sterk'aĵ'o, la elektr'a'j akumul'il'o'j, la nikel'kadmi'o, munici'o'j por ĉas'ad'o, plumb'a'j tub'o'j kaj drat'o'j, zink'it'a lad'o kaj produkt'o'j el ĝi, elektro'kontakt'a'j material'o'j, vagon'et'o'j kaj elektro'lokomotiv'o'j por erc'ej'o'j, ekip'aĵ'o'j kaj vic'pec'o'j por metalurgi'o kaj erc'ej'o'j kaj ali'a'j.

Trepça labor'as

Dum Jugoslavi'o Trepça en'spez'ig'is ĝis pli ol 100 milion'o'j da uson'a'j dolar'o'j jar'e dank'e al la eksport'o de plumb'o. Pro tio tiu'temp'e cirkul'ad'is la oni'dir'o, ke „ Trepça labor'as, dum Beograd'o konstru'as”. Kelk'a'j eĉ dir'as, ke ĝi est'is la kaŭz'o de la eksplod'o de la konflikt'o inter alban'o'j kaj la serb'a ŝtat'o en la jar'o'j 1998-1999. Aktual'e la produkt'ad'o est'as tre lim'ig'it'a, ĉar la min'ej'o bezon'as mult'e da invest'aĵ'o'j por la re'nov'ig'o. Pli'a problem'o est'as, ke part'o de ĝi'a'j entrepren'o'j trov'iĝ'as en la teritori'o reg'at'a de serb'a'j municip'o'j en'e de Kosov'o. Post la milit'o la tiam'a UN-instituci'o pri Kosov'o, UNMIK, deklar'is la min'ej'o'n ne ŝtat'a, sed administr'ot'a de apart'a instituci'o, Agent'ej'o de Kosov'o por Privat'ig'o.

Antaŭ ne'long'e la reg'ist'ar'o de la sen'de'pend'a Kosov'o, estr'at'a de Isa Mustafa, deklar'is, ke Trepça dev'as aparten'i al Kosov'o kaj help'i ĝi'n en la evolu'ig'o de la ekonomi'o kaj la mild'ig'o de la amas'a sen'labor'ec'o. Tio'n kontraŭ'star'as la reg'ist'ar'o de Serbi'o. Dum'e la alban'a'j min'ist'o'j strik'as, tim'ant'e pri si'a est'ont'a sort'o kaj dezir'ant'e, ke la min'ej'o est'u re'don'at'a al la ŝtat'o de Kosov'o.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o


La min'ej'o de Trepça.

<mark>James</mark> <mark>Cook</mark> est'is angl'o

Leter'o'j

James Cook est'is angl'o

Kun grand'a interes'o mi leg'is la artikol'o'n de Gérard Mansel pri Nov-Kaledoni'o (MONAT'O 2014/12, p. 18-19), land'o, pri kiu mi antaŭ'e nenio'n sci'is. Tamen pri la kapitan'o James Cook mi est'as pli bon'e inform'it'a. Prav'as, ke li elekt'is tiu'n nom'o'n ĉar la mar'bord'o ŝajn'is al li simil'a al Skot'land'o; tamen Cook ne est'is skot'o. Li nask'iĝ'is en dom'et'o en Mart'o'n, vilaĝ'o en la nord'o de Jork'ŝir'o, do en Angli'o. La dom'et'o ne plu star'as tie; antaŭ jar'o'j oni mal'konstru'is ĝi'n brik'o'n post brik'o kaj send'is ĝi'n al Aŭstrali'o, kie ĝi ankoraŭ vid'ebl'as. En Mart'o'n rest'as memor'tabul'o kaj muze'o pri la divers'a'j vojaĝ'o'j de James Cook.

Jack WARREN
Angli'o
Ali'a kalendar'o ebl'as

OPINI'O

Ali'a kalendar'o ebl'as

Unu tag'o est'as la temp'o, kiu pas'as inter unu kulmin'o de la sun'o (unu tag'mez'o) kaj la sekv'a. Unu jar'o est'as la temp'o, kiu pas'as inter unu vintr'a solstic'o (plej oft'e okaz'ant'a la 21an de decembr'o) kaj la sekv'a. De unu vintr'a solstic'o ĝis la sekv'a pas'as preciz'e 365,24219 tag'o'j.

Kial februar'o est'as la plej mal'long'a monat'o? Ĉar, antaŭ la kalendar'a reform'o far'e de Juli'o Cezar'o, la jar'o komenc'iĝ'is la 1an de mart'o. Tio klar'ig'as ankaŭ la hodiaŭ'a'j'n, iom el'voj'ig'a'j'n, nom'o'j'n septembr'o („sep'a monat'o” laŭ ĝi'a latin'a etim'ologi'o), oktobr'o („ok'a monat'o”), novembr'o („naŭ'a monat'o”), decembr'o („dek'a monat'o”).

Juli'o Cezar'o

En la jar'o -45 (45 antaŭ ni'a era'o) Juli'o Cezar'o reform'is la kalendar'o'n. Ek'de tiam la jar'o komenc'iĝ'as en januar'o kaj, en ĉiu kvar'a jar'o, februar'o hav'as 29 tag'o'j'n. La al'don'a tag'o nom'iĝ'as super'tag'o. Laŭ tiu kalendar'o la jar'o daŭr'is averaĝ'e 365,25 tag'o'j'n, kaj la devi'o est'is unu tag'o en 128 jar'o'j. Pri divers'a'j konfuz'iĝ'o'j oni bon'vol'e leg'u http :// eo. wikipedia. org / wiki /Juli'a kalendar'o.

Pap'o Gregori'o

En 1582 Pap'o Gregori'o la 13 a reform'is de'nov'e la kalendar'o'n: post ĵaŭd'o, la 4 a de oktobr'o, sekv'is rekt'e vendred'o, la 15 a de oktobr'o. Dek tag'o'j tiel el'fal'is. Laŭ tiu kalendar'o la jar'o daŭr'as averaĝ'e 365,2425 tag'o'j'n. La devi'o est'as unu tag'o en 3000 jar'o'j.

Reform'a propon'o

La verk'int'o propon'as nov'ig'a'n, preciz'a'n kalendar'o'n. La jar'o komenc'iĝ'us en la tag'o post la vintr'a solstic'o, kiu est'us lund'o, la 1 a de januar'o. La semajn'o daŭr'us, kiel nun, sep tag'o'j'n. La tag'o'j de la semajn'o rest'us kiel nun, de lund'o ĝis dimanĉ'o. Kiam inter du vintr'a'j solstic'o'j pas'as ne 365, sed 366 kalendar'a'j tag'o'j (unu foj'o'n post ĉiu kvar'a jar'o), en'ŝov'iĝ'us unu super'tag'o, kiu est'us la 31 a de juni'o. La 31 a de juni'o kaj la 31 a de decembr'o hav'us neniu'n semajn'tag'a'n nom'o'n, sed nom'iĝ'us simpl'e fest'o'tag'o'j. Oni ceter'e pov'us nom'i ili'n respektiv'e „tag'o de la kalendar'o”, ekzempl'e, kaj „tag'o de la jar'fin'o”, kaj ili pov'us est'i feri'tag'o'j.

La privat'a'j, ŝtat'a'j kaj religi'a'j fest'o'tag'o'j rest'us kiel nun, sed sur'baz'e de la nov'a kalendar'o. Se iu naci'a fest'o'tag'o est'as ekzempl'e en la 31 a de maj'o laŭ la nun'a kalendar'o, ĝi est'us laŭ la nov'a kalendar'o en la sekv'a tag'o, do en la 1 a de juni'o. La reform'o pov'us okaz'i en la jar'o 2020: post la 21 a de decembr'o 2020 rekt'e sekv'us la 1 a de januar'o 2021: do, ali'vort'e, la 1 a de januar'o 1 n ( n = nov'a). La Kristnask'a tag'o pov'us okaz'i en la jar'o 2020 escept-okaz'e en la 21 a de decembr'o, sed de'post'e en la 25 a de decembr'o, kiel nun.

Praktik'a'j avantaĝ'o'j

Jen fin'e la avantaĝ'o'j de tia kalendar'o: ĉiu jar'o kaj ĉiu sezon'o komenc'iĝ'us je lund'o; la monat'o'j, sezon'o'j kaj du'on'jar'o'j est'us preskaŭ sam'e long'a'j; la nov'a kalendar'o orient'iĝ'us pli laŭ la astronomi'a'j fakt'o'j kaj mal'pli laŭ arbitr'a'j hom'a'j regul'o'j; la nov'a kalendar'o est'us mal'pli eŭrop'e baz'it'a ol la mal'nov'a; la 1 a de maj'o, la tiel nom'at'a „tag'o de la labor'o”, est'us neniam sabat'e aŭ dimanĉ'e (kio foj'e nun okaz'as), sed ĉiam ĵaŭd'e; kaj ĝi est'us ĉiu'jar'e feri'tag'o; fin'e, la averaĝ'a daŭr'o de la jar'o tiu'manier'e est'us ĝust'e 365,24219 tag'o'j.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Laŭ la reform'o de Juli'o Cezar'o (en 45 antaŭ ni'a era'o) la jar'o daŭr'is averaĝ'e 365,25 tag'o'j'n, kaj la devi'o est'is unu tag'o en 128 jar'o'j.

Mal'sat'mort'o ankaŭ en evolu'int'a'j land'o'j

Modern'a viv'o

JAPANI'O

Mal'sat'mort'o ankaŭ en evolu'int'a'j land'o'j

En evolu'int'a'j land'o'j abund'as manĝ'aĵ'o'j. Ili tiom abund'as, ke tun'o'j est'as ĉiu'tag'e for'ĵet'at'a'j. Tio tamen ne signif'as, ke ĉiu'j en riĉ'a'j land'o'j est'as for de mal'sat'eg'o. Mal'e trov'ebl'as tiu'j, kiu'j sufer'as ankaŭ tie pro mal'sat'eg'o, kaj iu'j eĉ mort'as.

Laŭ la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o, la nombr'o de mort'int'o'j pro mank'o de manĝ'aĵ'o'j jar'e plej grand'as en Japani'o kaj Uson'o – du el la ekonomi'e plej fort'a'j land'o'j en la mond'o. Tamen nepr'as dir'i, ke la statistik'o rilat'is en 2000 al nur 22 land'o'j, en 2010 al 14 land'o'j. Mult'a'j land'o'j, apart'e evolu'o-land'o'j, ne kolekt'as fid'ind'a'j'n statistik'o'j'n aŭ ili'n pri'raport'as.

Tamen ne dub'ebl'as, ke ekzist'as ankaŭ en riĉ'a'j land'o'j mort'o'j pro mal'sat'eg'o. Post 2003 tiel mort'is ĉiu'jar'e en Japani'o mez'e 65 hom'o'j.

Mez'aĝ'ul'o'j

Malgraŭ tio, ke laŭ la raport'it'a'j statistik'o'j Japani'o kaj Uson'o star'as ĉe'kap'e de la cifer'o'j pri mal'sat'mort'o'j, la situaci'o en la du land'o'j mal'sam'as. Ekzempl'e en Japani'o plej oft'e mal'sat'mort'as mez'aĝ'ul'o'j, dum en Uson'o tem'as pri pli aĝ'a'j hom'o'j. Ceter'e en Japani'o mort'as ĉef'e vir'o'j; en Uson'o pli-mal'pli egal'e vir'o'j kaj vir'in'o'j.

En Japani'o oft'e viv'as mal'jun'ul'o'j kun famili'an'o'j aŭ en fleg'ej'o'j: tial indik'as la cifer'o'j, ke mort'as pro mal'sat'o mal'pli da aĝ'a'j hom'o'j ol en Uson'o. Tamen kulp'as ŝajn'e la social'a sekur'ec'o kaj soci'a'j norm'o'j pro la mal'sat'mort'o de mez'aĝ'a'j japan'o'j.

Post la du'a mond'milit'o ĝis la ekonomi'a mal'bon'iĝ'o fin'e de la 20 a jar'cent'o, la viv'o'n de labor'ant'o sekur'ig'is long'temp'a (plej'part'e ĝis-emerit'iĝ'a) dung'ad'o kaj laŭ'seks'a rol'divid'o en Japani'o. Vir'o'j dediĉ'is si'n al si'a labor'o kaj al si'a salajr'o-pag'ant'o, dum vir'in'o'j ili'n hejm'e pri'zorg'is.

Sekur'ig'il'o'j

Tiel ekonomi'e kresk'is Japani'o. Sed last'a'temp'e, la du sekur'ig'il'o'j for'fal'is. Kompani'o'j ne plu garanti'as long'temp'a'n dung'ad'o'n. Krom'e vir'in'o'j akir'is rajt'o'j'n rilat'e labor'o'n. Ali'a, pli modern'a, viv'sekur'ig'a sistem'o ankoraŭ ne aper'is.

Al'don'e, en Japani'o ekzist'as soci'a norm'o, ke vir'o iĝ'as matur'a, nur gajn'int'e stabil'a'n labor'karier'o'n. Sen'labor'ul'o, mal'e, est'as aĉ'ul'o. Tamen ankaŭ vir'o sen stabil'a labor'o perd'as prestiĝ'o'n kaj foj'e mens'e aŭ psikologi'e sufer'as. La maksim'o, ke „vir'o est'u fort'ul'o”, mal'instig'as viktim'o'j'n de ne'cert'a labor'merkat'o pet'i sub'ten'o'n.

La last'a help'il'o est'as la social'a viv'protekt'a sistem'o, per kiu lok'a instanc'o sub'ten'as mal'riĉ'ul'o'n. Sed ĝust'e pro soci'a'j norm'o'j mal'bon'e funkci'as la social'a help'il'o. Vir'o'j ĝi'n neglekt'as, si'n sent'ant'e mal'matur'a'j kaj mal'vir'ec'a'j, se ili si'n turn'us al ĝi.

Dign'o

Foj'foj'e ofic'ist'o'j ĉe la koncern'a'j instanc'o'j rifuz'as help'i, memor'ig'ant'e pri la tradici'a vir'a rol'o en la japan'a soci'o. Tiel for'turn'i help'o-pet'ant'o'j'n kontraŭ'leĝ'as, kaj eĉ komision'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j admon'is, ke Japani'o trakt'u pet'ant'o'j'n kun dign'o kaj sam'temp'e simpl'ig'u la sistem'o'n akir'i help'o'n.

Resum'e, perd'int'e social'a'n sekur'ec'o'n, japan'a'j vir'o'j mez'aĝ'a'j trov'as si'n sen'help'a'j. Tiam ili risk'as mal'sat'mort'i. Kompar'e kun evolu'o-land'o'j Japani'o hav'as pan'o'n sufiĉ'e abund'a'n, kiu'n tamen ne ricev'as ĉiu'j civit'an'o'j.

Mal'riĉ'ec'o kaŭz'ant'a mal'sat'mort'o'n en land'o kun mult'a'j riĉ'ul'o'j far'iĝ'as grav'a problem'o. Ĝi solv'ebl'as eventual'e per pli'bon'ig'o'j de la social'a kaj soci'a sistem'o'j.

AZUMA Juk'i
Tram'o-am'o

TRANSPORT'IL'O'J

Tram'o-am'o

For la tram'o'j! Ili est'as eks'mod'a'j vetur'il'o'j kaj bar'as la aŭt'o'trafik'o'n! Tial en la 1960 aj jar'o'j en mult'a'j urb'o'j est'is anstataŭ'ig'it'a'j tram'lini'o'j per bus'lini'o'j.

Sed, ho ve! Baldaŭ star'is la laŭd'at'a'j bus'o'j en trafik'ŝtop'iĝ'o'j kaj produkt'is venen'a'j'n gas'o'j'n. Do mult'lok'e la tram'o'j re'ven'as.

Ek'de tag'e 4000 pasaĝer'o'j tram'lini'o kaŭz'as mal'pli da kur'ant'a'j kost'o'j ol bus'lini'o. En tram'o oni pov'as transport'i pli da person'o'j ol en bus'o. Tram'o'j vetur'as oft'e laŭ propr'a'j koridor'o'j kaj ne est'as mal'help'at'a'j de aŭt'o'j.

Arkeolog'o'j

Ali'flank'e tram'lini'o est'as mal'pli kost'a ol sub'ter'a metro'lini'o. Se oni bor'as tru'eg'o'j'n en la ter'o'n, pov'as sink'i la grund'akv'o, tiel ke dom'o'j mal'stabil'iĝ'as. En kelk'a'j lok'o'j arkeolog'o'j tim'as perd'i kultur'a'n hered'aĵ'o'n kaj mal'permes'as bor'ad'o'n.

Mond'skal'e en la jar'o 1980 ekzist'is 300 tram'ret'o'j. Nun funkci'as jam 360 kaj plan'at'a'j est'as pli'a'j 100.

En Vien'o ebl'as lu'i histori'a'n tram'o'n de la asoci'o „Vien'a Tram'o'muze'o” kaj rond'ir'i la urb'o'n. La koncern'a vetur'il'o hav'as strang'a'n histori'o'n. Ĝi est'is konstru'it'a en 1944 dum la du'a mond'o'milit'o en la german'a urb'o Heidelberg. En 1946 ĝi ven'is al Vien'o kaj tie deĵor'is 20 jar'o'j'n. Nun ĝi est'as „membr'o” de la tram'o'muze'o.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o


Du tram'o'j en la urb'o Graz – pli efik'a'j ol bus'o'j, mal'pli kost'a'j ol metro'o'j. Fot'o: WALTER KLAG


En Vien'o ebl'as lu'i histori'a'n tram'o'n, kiel far'is la entuziasm'ul'o'j en la fot'o okaz'e de la 60-jar'iĝ'o de amik'o de la verk'int'o de tiu ĉi raport'o. Fot'o: WALTER KLAG

Grek'a recept'o por aŭstr'a urb'o

PLAN'AD'O

Grek'a recept'o por aŭstr'a urb'o

Vien'o est'as la du'e plej grand'a urb'o en la german'lingv'a'j land'o'j post Berlin'o. Rekord'a loĝ'ant'ar'o konstat'iĝ'is en la jar'o 1916: 2,24 milion'o'j da hom'o'j. Rand'e de la tiel nom'at'a fer'a kurten'o, tamen, Vien'o ŝrump'is ĝis 1,53 milion'o'j da loĝ'ant'o'j en 1981. Ek'de tiam Vien'o kresk'as kaj laŭ'prognoz'e hav'os 2,25 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j en 2075.

Kresk'as la urb'o dank'e al en'migr'ant'o'j, kiu'j ven'as ĉef'e el la ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o (Germani'o, Pol'land'o, Rumani'o, Hungari'o, Ĉeĥi'o, Kroati'o). Ili ven'as ankaŭ el Serbi'o, Bosni'o kaj Hercegovin'o, Turki'o, Iran'o kaj last'a'temp'e pli kaj pli el Siri'o kaj Irak'o.

Lag'o

Sud-orient'e de la urb'o'centr'o, ĉe iam'a flug'haven'o, est'as konstru'at'a nov'a urb'o, Seestadt [ seŝtad ]. La nom'o signif'as lag'o-urb'o, kaj jam vid'ebl'as art'e'far'it'a lag'o. Est'ont'ec'e, tamen, nov'a'j loĝ'ej'o'j est'os konstru'at'a'j en la urb'o mem, ekzempl'e sur la are'o de iam'a'j staci'dom'o'j aŭ sub la tegment'o'j de mal'nov'a'j dom'o'j.

Nur escept'okaz'e est'as permes'it'a'j tre alt'a'j dom'o'j, kiel la Justic'a Centr'o en la tri'a distrikt'o, ĉar Vien'o est'as protekt'at'a kiel kultur'a hered'aĵ'o. Ali'a problem'o rilat'as al la kost'o de parcel'o'j por konstru'i nov'a'j'n dom'o'j'n kaj la kresk'ant'a prez'o de energi'o, kiu'n konsum'as la konstru-industri'o.

Trafik'il'o'j

Tial la grek'de'ven'a vic'urb'estr'in'o Mari'a Vassilakou [ vasilaku ] de la Verd'a Parti'o prezent'is la koncept'o'n pri t. n. „ smart city ”, t. e. inteligent'a, konsci'a, vigl'a'mens'a urb'o. Urb'o tia est'u energi'ŝpar'a, efik'a, social'a, pur'a, agrabl'a kun bon'a'j infra'struktur'o kaj publik'a'j trafik'il'o'j. Ĝi ŝpar'e uz'u resurs'o'j'n, evolu'ig'u nov'a'j'n teknologi'o'j'n kaj kre'u etos'o'n, kie la viv'o est'as alt'kvalit'a kaj social'e ekvilibr'ig'at'a.

Jam est'as far'it'a'j la unu'a'j paŝ'o'j. Ekzempl'e ebl'as lu'i bicikl'o'n aŭ aŭt'o'n: post'mend'e la dezir'at'a vetur'il'o star'as proksim'e al la loĝ'ej'o. Al laŭ'okaz'a ŝofor'o tio ŝpar'as mon'o'n (kaj al la urb'o park'lok'o'j'n).

Ceter'e en kelk'a'j distrikt'o'j de Vien'o tiu'j, kiu'j loĝ'as ekster la urb'o, ne rajt'as park'i si'a'n aŭt'o'n. Tiu'j nun em'as uz'i publik'a'j'n trafik'il'o'j'n, nun oft'e plen'plen'a'j'n. Rezult'e est'as konstru'ot'a nov'a metro'lini'o U 5 kaj pli'a'j bus- kaj tram'lini'o'j.

Walter KLAG


Seestadt, nov'e konstru'at'a urb'o'part'o de Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG


Ĉiel'e'n: la Justic'a Centr'o en la tri'a distrikt'o. Mal'oft'as alt'a'j konstru'aĵ'o'j tia'j en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG


Lu'ebl'a'j bicikl'o'j antaŭ metro'staci'o. Lu'i vetur'il'o'n tia'n pov'as ŝpar'i mon'o'n. Fot'o: WALTER KLAG


Tram'lini'o E 4, kiu last'a'temp'e anstataŭ'is la metro'lini'o'n U 4. Fot'o: WALTER KLAG

Fest'o fest'at'a

SERBI'O

Fest'o fest'at'a

En 2010 Serbi'o ratif'is la konvenci'o'n pri ne'materi'a kultur'a hered'aĵ'o de la hom'ar'o aŭspici'at'a'n de Organiz'aĵ'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j por Eduk'ad'o, Scienc'o kaj Kultur'o (Unesk'o).

La konvenci'o rilat'as al kultur'a hered'aĵ'o. Tio pov'as inkluziv'i lingv'a'j'n, art'a'j'n, soci'a'j'n kaj ali'a'j'n tradici'o'j'n, kiu'j i. a. help'as form'i kaj ident'ig'i difin'it'a'n grup'o'n. La konvenci'o rilat'as ankaŭ al kultur'a divers'ec'o kaj al la hom'a kre'em'o.

Dum la naŭ'a kun'ven'o de la inter'naci'a komitat'o por aplik'i la konvenci'o'n, okaz'int'a en Pariz'o fin'e de 2014, est'is decid'it'e, ke la serb'a famili'a fest'o est'u registr'it'a kiel kultur'a hered'aĵ'o. Tio sekv'is propon'o'n de la etnografi'a muze'o en Beograd'o.

Kred'as

La famili'a fest'o konsist'as el divers'a'j rit'o'j kaj soci'a'j dev'o'j, per kiu'j oni celebr'as la famili'a'n sankt'ul'o-patron'o'n. Oni kred'as, ke tiu gard'os la famili'o'n kaj ĝi'n prosper'ig'os.

Tamen la fest'o est'as ne nur famili'a. Ĝi'n fest'as ankaŭ komun'um'o'j, urb'o'j kaj firma'o'j, dum ali'a'j event'o'j okaz'as por an'o'j de divers'a'j okup'o'j (kurac'ist'o'j, mar'ist'o'j, meti'ist'o'j, ktp).

Brul'ig'as

Dum la fest'o'tag'o oni preĝ'as, brul'ig'as apart'a'n kandel'o'n, kaj tranĉ'as special'a'n pan'o'n. Kelk'a'j famili'o'j port'as la pan'o'n al preĝ'ej'o. La tag'o daŭr'as per tag'manĝ'o konsist'ant'a el viand'o (pork'id'aĵ'o, ŝaf'id'aĵ'o) aŭ fiŝ'o.

La serb'o'j tiel esprim'as si'a'n ident'ec'o'n, ne nur en si'a famili'o, sed ankaŭ en si'a komun'um'o kaj si'a etn'o. Inter la famili'a'j fest'o'j est'as tiu'j de la sankt'a'j apostol'o'j Petr'o kaj Paŭl'o (12an de juli'o), Kruc'fest'o'tag'o (27an de septembr'o), Demetri'o (8an de novembr'o) kaj Sankt'a Nikola'o (19 a de decembr'o).

Dimitrije JANIČIĆ
korespond'ant'o de MONAT'O en Serbi'o


Dum famili'a fest'o grav'as la dom'mastr'o. Tiu tranĉ'as la special'e prepar'it'a'n pan'o'n, tie ĉi vid'ebl'a'n kun la fest'kandel'o, kiu'n oni brul'ig'as por al'port'i al la hejm'o prosper'o'n. Fot'o: DIMITRIJE JANIČIĆ

Nud'a natur'o, nud'a'j korp'o'j

NATUR'ISM'O

Nud'a natur'o, nud'a'j korp'o'j

En 2012 ek'est'is la dek'a naci'a park'o de Franci'o. La Naci'a Park'o de la Provenc'a'j Fjord'et'o'j (franc'e Parc National des Calanques ) est'as kre'it'a post pli ol jar'dek'o da labor'o far'e de aktiv'ul'o'j, kiel la Marsejl'a'j Ekskurs'ant'o'j (franc'e Les Excursionnistes Marseillais ).

Ĝi est'as la unu'a naci'a park'o en Eŭrop'o, kiu ĉirkaŭ'as grand'a'n urb'o'n (Marsejl'o) kaj en'hav'as kaj ter'a'n kaj mar'a'n part'o'j'n – pli ol 8300 hektar'o'j'n sur ter'o kaj 43 500 hektar'o'j'n en la mar'o.

Unu el la ŝat'okup'o'j praktik'at'a'j en la park'o est'as natur'ism'o, aŭ nud'ism'o. Neces'is vigl'e defend'i ĉi tiu'n viv'manier'o'n dum la plan'ad'o de la park'o, por ke la estr'o'j ĝi'n akcept'u.

Ĉart'o

Tamen la valor'o'j, kiu'j difin'as la fjord'et'o'j'n de la park'o (liber'ec'o, trankvil'o, mens'a eskap'o kaj bon'stat'o), bon'e akord'iĝ'as kun tiu'j de natur'ism'o. Nun natur'ism'o est'as nom'at'a en la park'a ĉart'o kiel unu el la histori'a'j aktiv'aĵ'o'j, tie ĝu'at'a dum pli ol unu jar'cent'o.

Natur'ism'o en Marsejl'o komenc'iĝ'is en 1907 per mal'grand'a'j izol'it'a'j grup'o'j. En 1928 oni fond'is la asoci'o'n Provenc'a'j Natur'ist'o'j (franc'e Les Naturistes de Provenc'e, kiu ekzist'is ĝis 2001. Impet'o'n don'is Joseph Poucel [ ĵozéf pusél ], an'o de la Marsejl'a'j Ekskurs'ant'o'j, kiu emfaz'is la san'ig'a'j'n efik'o'j'n de nud'ec'o en sun'a kaj mar'a medi'o.

Tuk'o'j

Antaŭ ol la region'o far'iĝ'is popular'a, pied'ir'is tra la sovaĝ'ej'o'j de la nun'a park'o natur'ist'o'j, kiu'j kun'port'is mal'grand'a'j'n tuk'o'j'n por si'n kovr'i okaz'e de renkont'iĝ'o'j kun ali'a'j turist'o'j. Mult'nombr'a'j vizit'ant'o'j al la fjord'et'o'j kaŭz'is po'grad'a'n mal'aper'o'n de la nud'a pied'ir'ad'o.

Sed ek'de 2000 kelk'a'j fervor'ul'o'j ŝat'ant'a'j liber'ec'o'n re'komenc'is nud'e pied'ir'i. Ili zorg'e elekt'is lok'o'j'n kaj hor'o'j'n por ne ĝen'i ali'a'j'n. En 2011 est'is fond'it'a nov'a natur'ist'a asoci'o, kiu nun hav'as 200 membr'o'j'n. Fleg'at'a'j est'as nud'pied'ir'ad'o kaj rest'ad'o en natur'ist'a'j centr'o'j por mal'kovr'i la region'o'n kaj ties flaŭr'o'n kaj faŭn'o'n.

Thierry SPANJAARD kaj Brun'o SAUREZ
Tro lac'a'j por seks'um'i

JAPANI'O

Tro lac'a'j por seks'um'i

Mal'jun'iĝ'o kaj mank'o de infan'o'j: jen du el la plej grav'a'j problem'o'j en Japani'o. En 2013 la averaĝ'a nask'o'kvot'o, do la nombr'o de beb'o'j, kiu'j'n vir'in'o nask'as en si'a viv'o, est'is 1,41. Tial la nombr'o de mort'int'o'j super'is tiu'n de nov'nask'it'o'j. En 2008 la japan'a loĝ'ant'ar'o pint'iĝ'is ĉe 128 milion'o'j kaj post'e fal'is.

La reg'ist'ar'o prov'is divers'a'j'n taktik'o'j'n por instig'i ge'edz'ec'o'n kaj kre'ad'o'n de jun'a'j famili'o'j. La situaci'o ne pli'bon'iĝ'is.

Stagn'ad'o

Kulp'as ekonomi'a stagn'ad'o, ĉar mank'as al ge'jun'ul'o'j stabil'a labor'o kaj ili mal'em'as risk'i ge'edz'iĝ'o'n kaj la financ'a'n ŝarĝ'o'n de infan'o'j. Al'don'e, la japan'o'j aparten'as al unu el la plej ne'seks'um'em'a'j popol'o'j de la mond'o.

Enket'o'j far'it'a'j en 2011 de la brit'a kondom'o-firma'o Durex indik'as, ke la japan'o'j okup'as la last'a'n lok'o'n el 37 land'o'j pri oft'ec'o de seks'um'ad'o. Nur 28 % de la popol'o seks'um'is pli ol unu foj'o'n semajn'e, kontrast'e ekzempl'e kun par'o'j en Kolombi'o (89 %) aŭ Rusi'o (88 %).

Dum mult'a'j jar'o'j okup'is la unu'a'n lok'o'n Greki'o, sed nun pro ekonomi'a'j mal'facil'o'j la el'cent'aĵ'o fal'is last'a'temp'e ĝis 80 %.

Lac'ec'o

La trov'it'aĵ'o'j de la Durex -enket'o spegul'iĝ'as en ali'a'j esplor'o'j far'it'a'j en 2014 de la asoci'o pri famili'a plan'ad'o en Toki'o. Ili montr'as, ke 44,6 % de la ge'edz'o'j ne seks'um'is dum unu monat'o aŭ pli. Antaŭ 10 jar'o'j tem'is pri 31,9 %. Kulp'as, laŭ la esplor'ist'o'j, „lac'ec'o pro labor'o, ĝen'o, aŭ enu'o”.

Ne ĉiam tiel'is. Histori'e, japan'o'j relativ'e sen'tabu'e seks'um'is. Laŭ mit'o pri la origin'o de la land'o, skrib'it'a en ĉirkaŭ la jar'o 700 de la komun'a era'o, la japan'a'n insul'ar'o'n kre'is seks'um'ant'a'j ge'di'o'j. Kaj en la plur'kolor'a'j desegn'aĵ'o'j, la ukij'o'j, de la Ed'o-epok'o (1600-1868), art'ist'o'j sen'tabu'e desegn'is liber'a'n kaj sen'brid'a'n seks'a'n viv'o'n.

Ĝeneral'e la hom'a si'n'ten'o pri seks'um'ad'o radik'as en la kultur'o de la land'o. Last'a'temp'e, tamen, la ekonomi'a situaci'o pli kaj pli efik'as sur la seks'a'n kondut'o'n.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Arme'a'j pilot'o'j arest'it'a'j

NARKOT'AĴ'O'J

Arme'a'j pilot'o'j arest'it'a'j

Kiam kraŝ'is en sud'a Hispani'o helikopter'o pilot'it'a de alban'a arme'a major'o, la polic'o trov'is en la vrak'o tun'o'n da kanab'o. Respond'ec'is, laŭ la instanc'o'j, band'o gvid'at'a de alban'o'j, kiu'j reg'as la narkot'aĵ'o-trafik'o'n el Marok'o.

La polic'o milit'ist'a en Albani'o arest'is du ali'a'j'n pilot'o'j'n. Opozici'a'j parti'o'j tuj akuz'is la social'ism'a'n reg'ist'ar'o'n pri komplic'o en narkot'aĵ'o-komerc'o, uz'ant'a arme'a'j'n rimed'o'j'n.

Por la eŭrop'a merkat'o Marok'o far'iĝ'is last'a'temp'e grand'a mariĥuan'o-rikolt'ej'o. Krom'e grav'as Hispani'o kiel konduk'il'o por en'port'i narkot'aĵ'o'j'n el nord'a Afrik'o.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o

De'nov'e el'migr'ad'o

BALKANI'O

De'nov'e el'migr'ad'o

Ek'de septembr'o pas'int'jar'a ĉirkaŭ 40 000 hom'o'j el'migr'is el Kosov'o. La el'migr'ad'o sekv'as tiu'n de la jar'o'j 1998-1999 rezult'e de la milit'o kaj serb'a teror'ism'o. Tamen tiam, kiam aper'is en Kosov'o trup'o'j de Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO), re'ven'is ĉirkaŭ 95 % de la el'migr'int'o'j. Ili vol'is kre'i prosper'a'n, pac'a'n viv'o'n en si'a patr'uj'o.

Sen'iluzi'iĝ'o

Nun, tamen, 16 jar'o'j'n post'e, kosov'an'o'j sen'iluzi'iĝ'as. Kulp'as part'e ekonomi'a'j kial'o'j. Privat'ig'o de iam'a'j ŝtat'a'j entrepren'o'j riĉ'ig'is man'plen'o'n da hom'o'j kaj sen'labor'ig'is dek'mil'o'j'n da ali'a'j.

Ali'a faktor'o est'as la daŭr'a izol'ec'o de la land'o. Kosov'an'o'j rajt'as liber'e mov'iĝ'i nur al kvar najbar'a'j land'o'j. Pro tio opini'sond'o'j montr'as, ke la optimism'o pri eŭrop'a est'ont'ec'o drast'e fal'is (de 95 % antaŭ kelk'a'j jar'o'j ĝis 45 % ĉe la nov'jar'o 2015 kaj ĝis 5 % du monat'o'j'n post'e).

Rol'o'n lud'as ankaŭ la kondut'o sen'skrupul'a de politik'a'j parti'o'j. Ekzempl'e, en 2014 la land'o rest'is ses monat'o'j'n sen parlament'o, ĉar la parti'o'j vol'is ŝtat'potenc'o'n nur por si mem. Hom'o'j sen'pacienc'iĝ'is, atend'ant'e pli bon'a'n viv'o'n en si'a land'o mal'grand'a.

Mafi'an'o'j

En'plekt'it'a en la el'migr'ad'o est'as kred'ebl'e la serb'a reg'ist'ar'o. Por mal'stabil'ig'i Kosov'o'n kaj por montr'i, ke la tie'a'j alban'o'j ne kompetent'as pri mem'reg'ad'o, serb'o'j kun'labor'as kun mafi'an'o'j. Ili vetur'ig'as kosov'an'o'j'n ĝis Sub'ot'ic'a, apud la hungar'a land'lim'o, kaj ili'n kontraŭ'leĝ'e trans'ir'ig'as al Hungari'o.

De tie la el'migr'int'o'j prov'as ating'i ali'a'j'n eŭrop'a'j'n land'o'j'n. Laŭ'dir'e ili el'spez'is ĉirkaŭ 45 milion'o'j'n da eŭr'o'j por bus- kaj trajn-bilet'o'j kaj por ŝmir'i la man'o'j'n de mafi'an'o'j. Tamen mult'a'j rest'as tend'ar'e en Hungari'o, ankaŭ Aŭstri'o, en mal'favor'a'j kondiĉ'o'j, atend'ant'e azil'o'n, kiu'n ili ver'ŝajn'e ne akir'os.

Plej'part'e ili est'os hejm'e'n re'ven'ig'it'a'j. Inter'temp'e la parlament'o en Kosov'o prov'as en'konduk'i leĝ'o'j'n por halt'ig'i tia'n el'migr'ad'o'n.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
Per blasfem'o laŭd'i Di'o'n

Per blasfem'o laŭd'i Di'o'n

Respond'e al la artikol'o Ĉu sav'i la krist'an'a'n okcident'o'n? (MONAT'O 2015/02, p. 7) la jen'o'n. En la munken'a Eine - Welt -Ha'us (unu'mond'a dom'o) okaz'is preleg'o pri la rol'o de islam'an'o'j en la okcident'a medi'o. La foli'o'j dis'don'it'a'j laŭ'senc'e en'hav'is la jen'o'n: „La islam'an'o'j, kiu'j viv'as en relativ'e mizer'a'j kondiĉ'o'j en la urb'o'j kaj kiu'j ne plu toler'as la detru'ad'o'n de la islam'a'j kultur'a'j valor'o'j far'e de l’okcident'o, precip'e de Uson'o, nun komenc'as defend'i si'n. Laŭ la klasik'a mal'amik'a bild'o Uson'o nun proklam'as kontraŭ'bat'o'n por detru'i tiu'n fi'kultur'o'n kaj tiel sekur'ig'i la bon'a'j'n, raci'em'a'j'n okcident'ul'o'j'n.”

Kiel ajn tord'it'a tio ĉi aspekt'as, est'as cert'e mal'facil'e ĝust'e kaj just'e pri'juĝ'i. Almenaŭ est'as dir'ebl'a la jen'o. La komenc'o kaj la fin'o de la koran'o est'as: Bismillahirrahmanirrahim , laŭd'o'n al Alah'o, la kompat'em'a, la indulg'em'a. Sed ĉu ne est'as blasfem'o laŭd'i Di'o'n pro li'a kompat'em'o kaj indulg'em'o, se oni mem far'as si'n sen'indulg'a juĝ'ist'o kaj ekzekut'ant'o? En la bibli'o dum'e oni leg'as: „Al mi est'as la venĝ'o, dir'as la Sinjor'o”, do ne al hom'o'j! Kaj du'e ne est'as neces'e en demokrati'o reg'i per fer'a man'o.

Frieder WEIGOLD
Germani'o
Etik'o kaj politik'o: ĉu ebl'as?

OPINI'O

Etik'o kaj politik'o: ĉu ebl'as?

Ver'ŝajn'e prav'as Platon'o. Tiu'j, kiu'j serĉ'as pov'o'n, mal'san'as. Do ni don'u pov'o'n al tiu'j, kiu'j ĝi'n ne dezir'as. Bedaŭr'ind'e tio est'as ne tre praktik'a propon'o. Tamen nun'temp'e neces'as politik'ist'o'j – kaj politik'o – radik'iĝ'int'a'j en etik'o. Tiel ebl'os pens'e kaj ag'e solv'i problem'o'j'n.

Cert'e la ekzempl'o de Dominique Strauss - Kahn prav'ig'as la tez'o'n de Platon'o. Strauss - Kahn, kon'at'a kiel DSK, est'as franc'a social'ist'a politik'ist'o kaj iam'a direktor'o de la Inter'naci'a Mon'a Fondus'o ( IMF). En 2012 li pov'us, laŭ opini'o-sond'aĵ'o'j, far'iĝ'i la nov'a prezid'ant'o de Franci'o.

Tamen en 2011 ĉambr'ist'in'o en novjork'a hotel'o akuz'is li'n pri seks'per'fort'o. Arest'it'e, DSK rezign'is si'a'n IMF -posten'o'n. La jur'proces'o en Uson'o post'e kolaps'is. Nun DSK aper'as antaŭ proces'ej'o en Lillo, Franci'o, akuz'it'a de'nov'e pri seks'atenc'o'j.

Orgi'o'j

Jam de plur'a'j jar'o'j, kaj ĝis 2011, okaz'is ĉirkaŭ DSK en Lillo, Pariz'o kaj ali'lok'e orgi'o'j, en kiu'j la vir'in'o'j est'is fakt'e prostitu'it'in'o'j. La nun'a proces'o cel'as mal'kovr'i, ĉu DSK part'o'pren'is en orgi'o'j organiz'it'a'j de ali'a'j, kaj do ne sci'is, ke tem'as pri vir'in'o'j pag'it'a'j, aŭ ĉu la event'o'j'n li kun'organiz'is. Nepr'as do sci'i, ĉu DSK kred'is, ke la vir'in'o'j liber'e kaj sen'pag'e konsent'is est'i uz'at'a'j kiel objekt'o'j.

Klar'e tamen est'as, laŭ telefon-mesaĝ'o'j, ke DSK mal'respekt'is vir'in'o'j'n. Li parol'is, kvazaŭ la vir'in'o'j est'us aĵ'o'j, menci'ant'e „nov'a'n liver'ad'o'n”. Ceter'e, kiam li rimark'is, ke li'a'j ag'o'j vund'as kaj dolor'ig'as, li ne ĉes'is.

Demokrati'o'j

Lev'iĝ'as la demand'o, kiel hom'o'j per'fort'a'j kaj sen'respekt'a'j pov'as en t. n. „matur'a'j demokrati'o'j” far'iĝ'i politik'ist'o'j prosper'plen'a'j. Nepr'as konsider'i, kiel tio'n ŝanĝ'i.

Prov'as defend'i si'n DSK, dir'ant'e, ke li est'as volupt'ul'o (libertin en la franc'a) kaj ankaŭ la vir'in'o'j. Evident'e, se hom'o'j inter'konsent'e vol'as tiel viv'i, ili plen'e rajt'as. Sed okaz'e de DSK ne tem'is pri volupt'o. Tem'is pri pov'o, kiu'n li aplik'is por ekspluat'i mal'pli fort'a'j'n hom'o'j'n.

Prostitu'it'in'o'j aŭ ne, li etik'e ne tiel ag'u. DSK est'as pervers'ul'o, kiu ŝat'is mis'e kaj fi'e uz'i si'a'n pov'o'n – kaj al ĝust'e tiu ĉi hom'o la franc'a popol'o ver'ŝajn'e don'us en 2012 la plej alt'a'n pov'o'n en la land'o, la prezid'ant'ec'o'n.

Kompas'o

Kelk'a'j franc'o'j tamen opini'as, ke la kondut'o de DSK est'as privat'a afer'o, ke oni pov'as ĝu'i orgi'o'j'n, eĉ dum'e per'fort'i, kaj sam'temp'e est'i bon'a politik'ist'o aŭ prezid'ant'o. Sed vir'o, kiu pov'as tiel trakt'i vir'in'o'j'n, ne direkt'as si'n laŭ sufiĉ'e etik'a kompas'o por reg'i ŝtat'o'n. Ĉu ne prezid'ant'o protekt'u ĉiu'j'n, inkluziv'e vir'in'o'j'n?

Evident'e, DSK ne est'as la sol'a, ĉu en, ĉu ekster Franci'o, kiu tiel ord'ig'as si'a'n viv'o'n. La nun'a franc'a prezid'ant'o, François Hollande [ fransŭá olánd ], perfid'is si'a'n viv'kun'ul'in'o'n: ankaŭ li perd'is si'a'n legitim'ec'o'n, ekspluat'ant'e la pov'o'n, kiu'n li ĝu'as, eĉ se, mem'kompren'ebl'e, la mal'bon'o en la du afer'o'j ne sam'e grand'as.

Ver'dir'e etik'o est'as ĉio. Apart'e en nun'a'j temp'o'j est'as bezon'at'a politik'o etik'a, politik'ist'o'j etik'a'j. Ebl'e jam temp’ está por pli'esplor'i la tez'o'n de Platon'o.

Emmanuel WALD
korespond'ant'o de MONAT'O en Strasburg'o
Pens'o'j pensi'a'j

EMERIT'IĜ'O

Pens'o'j pensi'a'j

Last'a'temp'e mi'a edz'in'o, 47-jar'aĝ'a, kiel ali'a'j simil'aĝ'a'j ĉin'a'j vir'in'o'j, mal'trankvil'iĝ'as. La kial'o: ĉin'a'j komunik'il'o'j publik'ig'as artikol'o'j'n rilat'e reform'ad'o'n de la emerit'a sistem'o.

Post la fond'iĝ'o de la Ĉin'a Popol'a Respublik'o, la 1an an de oktobr'o 1949, la reg'ist'ar'o tuj el'labor'is emerit'a'n sistem'o'n tre favor'a'n al labor'ist'in'o'j. Vir'o'j emerit'iĝ'is en la aĝ'o de 60, vir'in'o'j en la aĝ'o de 50.

Kamp'ar'an'o'j

Antaŭ'e en Ĉini'o nur urb'an'o'j, kiu'j labor'is en ŝtat'a'j aŭ kolektiv'a'j entrepren'o'j aŭ en la reg'ist'ar'o, ricev'is pensi'o'n post emerit'iĝ'o. Kamp'ar'an'o'j dev'is labor'i, ĝis ili ne plu kapabl'is. Mi'a patr'o est'is kamp'ar'an'o kaj labor'is ĝis si'a mort'o en la aĝ'o de 78 jar'o'j. Li neniam hav'is pensi'o'n.

Mi ne sci'as, kial post 1949 la reg'ist'ar'o tiel avantaĝ'e trakt'is vir'in'o'j'n. Tamen mi bon'e memor'as, ke la ŝtat'o vol'is grand'ig'i la loĝ'ant'ar'o'n. Pro tio al vir'in'o'j est'as task'it'e nask'i infan'o'j'n kaj fru'e emerit'iĝ'i por ili'n pri'zorg'i.

Par'o'j

Sed afer'o'j ŝanĝ'iĝ'as. Antaŭ pli ol 30 jar'o'j, rimark'int'e la rapid'a'n kresk'ad'o'n de la loĝ'ant'ar'o, la reg'ist'ar'o en'konduk'is nov'a'n, nask'iĝ'lim'a'n politik'o'n. Par'o'j rajt'is en'mond'ig'i nur unu infan'o'n. Rezult'e, mi hav'as nur unu fil'in'o'n, kaj mi'a frat'o nur unu fil'o'n.

Nun reprezent'ant'o'j de la Ĉin'a Tut'land'a Popol'a Kongres'o propon'as al la reg'ist'ar'o alt'ig'i la pensi'ul'iĝ'o-aĝ'o'n de vir'in'o'j. Ili dir'as, ke eĉ 60-jar'aĝ'a vir'in'o est'as ankoraŭ fort'a kaj ankaŭ spert'a en si'a profesi'a labor'o.

La reg'ist'ar'o em'as akcept'i la argument'o'j'n de la kongres'o, sed ordinar'a'j labor'ist'in'o'j, inkluziv'e de mi'a edz'in'o, kontraŭ'as. Ili tim'as, ke ili dev'os pli long'e labor'i.

XU Jinming

korespond'ant'o de MONAT'O en Ĉini'o
Ne'dec'a ĉikan'ad'o

Ne'dec'a ĉikan'ad'o

„Blind'ul'o kart'o'j'n lud'i ne dev'as”, dir'is ni'a bon'a Zamĉjo. Kiu ne kompren'as la plej esenc'a'j'n tez'o'j'n de iu religi'o, ties opini'o ne pov'as est'i tut'e fid'ebl'a. Por krist'an'o'j la rub'kamion'a pere'ig'o de hom'o'j ne signif'as Di'a'n neglekt'o'n (permes'u la majuskl'a'n skrib'o'n, ja tem'as ne pri unu el la di'o'j, sed pri Di'o, kiu est'as unu'sol'a, kaj tial Li hav'as majuskl'a'n propr'a'n nom'o'n).

Di'o don'is liber'a'n vol'o'n al la hom'o'j (ali'e ili ja ne hav'us respond'ec'o'n), por ke ili mem form'u bon'e aŭ mis'e si'a'n kaj ali'ul'a'j'n sort'o'j'n. Li gvid'as la hom'o'j'n ne per hund'rimen'o. Kaj la Di'a lum'o en la plej mal'lum'a katastrof'o signif'as la kred'o'n kaj esper'o'n de la krist'an'o'j viv'i trans'mond'e en etern'a am'o. Kiu ne kompren'as ĉi tiu'j'n kern'aĵ'o'j'n de la religi'o, tiu ne sci'pov'as juĝ'i ĝust'e.

Kred'o je Di'o/di'o'j est'as profund'a sent'o, ĉikan'i iu'j'n pro tia'j profund'a'j sent'o'j (MONAT'O 2015/03, p. 5) est'as ne'dec'e kaj ne'laŭ'cel'e, ja ne tem'as pri io raci'a, scienc'e kapt'ebl'a kaj diskut'ebl'a, do pri'argument'ebl'a.

Jozef'o HORVATH
Hungari'o
Rid'ant'e sur'voj'e al la bank'o

El mi'a vid'punkt'o

Rid'ant'e sur'voj'e al la bank'o

Domin'is la amas'komunik'il'o'j'n mez'e de februar'o la fakt'o, kiel svis'a fili'o de HSBC, la du'a plej grand'a bank'o en la mond'o kun sid'ej'o en London'o, help'as al riĉ'eg'a'j klient'o'j evit'i impost'o'j'n kaj fraŭd'i land'a'j'n reg'ist'ar'o'j'n.

En Briti'o la gazet'ar'o, almenaŭ ĝi'a'j plej serioz'a'j reprezent'ant'o'j (kiu'j kun i. a. franc'a'j kaj uson'a'j publik'aĵ'o'j help'is mal'kaŝ'i la skandal'o'n), dum plur'a'j tag'o'j plen'is de pri'a'j raport'o'j. Sam'e, ne ebl'is eskap'i radi'o- kaj televid'a'j'n intervju'o'j'n kun politik'ist'o'j, impost'ist'o'j kaj ali'a'j fak'ul'o'j.

Do imag'u, kiom mi surpriz'iĝ'is, ja ŝok'iĝ'is, kiam mi star'ig'is simpl'a'n demand'o'n al student'o'j pri ĵurnal'ism'o. „Kio,” mi vol'is sci'i, cel'e al debat'o pri aspekt'o'j de la afer'o, „est'as aktual'e la plej signif'a nov'aĵ'er'o?”

Silent'o. Iu, hezit'em'e, propon'as trafik'akcident'o'n, en kiu mort'is knab'in'et'o, kiam sen'brems'a ŝarĝ'aŭt'o rul'iĝ'is mal'supr'e'n laŭ krut'a dekliv'o. Ne, mi dir'as. Io mond'skal'e pli grav'a.

Frunt'o'j sulk'iĝ'int'a'j. Lev'iĝ'as voĉ'et'o, kun nom'o de rok'muzik'ist'o (pri kiu mi ne aŭd'is) en'plekt'it'a en seks'afer'o. Ne, ne. Tut'e ne, do ... Ha! ek'kri'as ali'a. Islam'a Ŝtat'o, sen'dub'e Islam'a Ŝtat'o. Tri'a'n foj'o'n mi ne'as, dir'ant'e, ke jes, grav'as IS, kiu neniam tro for'as de la paĝ'o'j de ni'a'j gazet'o'j, sed ĉi-foj'o'n ne.

Kaj do mi help'as. La liter'o'j'n HSBC mi flustr'as. La student'o'j rigard'as unu la ali'a'n, ĝis unu komenc'as: „ HSBC... nu, jes, bank'o ... ĉu ne ... io pri kont'o'j ... ebl'e en Svis'land'o ... mi ne cert'as ...”. Nu, fin'e ...

Pri'juĝ'u la anekdot'o'n, kiel vi vol'as. Hodiaŭ'a'j student'o'j est'as idiot'o'j (ne'ver'e); student'o'j pri ĵurnal'ism'o ne leg'as serioz'a'j'n gazet'o'j'n (part'e ver'e); la koncern'a universitat'o dev'as est'i tri'a'rang'a (nu, Kembriĝ'o aŭ Oksford'o ĝi ne est'as), ktp.

Frap'is mi'n tamen la jen'o: la re'ag'o, aŭ ne're'ag'o, de relativ'e inteligent'a'j ge'jun'ul'o'j est'as ĝust'e tio, kio'n cel'as la brit'a konservativ'a reg'ist'ar'o, kiu ja sci'is antaŭ kelk'a'j jar'o'j pri la bank'a skandal'o, sed neniel inter'ven'is. Mal'e, la reg'ist'ar'o nun kulp'ig'as la antaŭ'a'n labor'ist'a'n reg'ist'ar'o'n, pretend'ant'e, ke est'as tiu, kiu ŝanĝ'is la leĝ'ar'o'n por permes'i, ke bank'o'j ag'u sen'de'pend'e de ministr'a super'rigard'o.

Kaj est'as la sam'a konservativ'a reg'ist'ar'o, kiu okaz'ig'is en la semajn'o, kiam est'is anonc'it'a la bank'o-skandal'o, riĉ'eg'ul'a'n bal'o'n, kiu rikolt'is por la parti'o milion'o'j'n da pund'o'j. Evident'e reg'ist'ar'o tia ne proces'os kontraŭ tiu'j, kiu'j posed'as ekster'land'a'j'n svis'a'j'n kont'o'j'n, kaj kiu'j mal'avar'e sub'ten'as la parti'o'n.

Pro tio est'as 300 impost'ist'o'j en Briti'o, kiu'j okup'iĝ'as – teori'e – pri la 70 miliard'o'j da ekster'land'a'j pund'o'j ŝuld'at'a'j de eg'ul'o'j al la fisk'o, dum pli ol 3000 ali'a'j post'ĉas'as la et'ul'o'j'n, kiu'j ne dispon'as pri svis'a'j kont'o'j kaj ŝuld'as „nur” 1,2 miliard'o'j'n.

Ceter'e la impost'o-leĝ'ar'o en Briti'o kovr'as 17 000 paĝ'o'j'n (en Honkongo, laŭ'dir'e unu el la plej efik'a'j fisk'o-reĝim'o'j en la mond'o, nur 276). Tial, atent'ig'is impost'ist'o, facil'as tromp'i la fisk'o'n, ĉar la dekstr'a man'o ne sci'as, kio'n far'as la mal'dekstr'a.

Sed ankaŭ mi'a'j student'o'j, reprezent'ant'o'j de la popol'o mem, ne sci'as, ne interes'iĝ'as. Ili hav'as si'a'j'n pan'o'n kaj cirk'o'j'n, si'a'j'n futbal'lud'o'j'n, muzik'o'n, alkohol'o'n, fejsbuk'o'n, jar'e du semajn'o'j'n da sun'o en Hispani'o ktp. Ili kontent'as ... do kial mal'dorm'i pro komplik'a'j, ted'a'j financ'a'j afer'o'j en for'a Svis'land'o?

Tiel la reg'ist'ar'o, kaj la konservativ'a parti'o, kiu dum la t. n. nigr'a-blank'a bal'o eĉ aŭkci'is butik'um'ad'o-sesi'o'n kun la ministr'in'o pri intern'a'j afer'o'j (kaj ali'a'j'n sesi'o'j'n kun ali'a'j ministr'o'j), rid'as – kiel oni dir'as en la angl'a, kiam oni per'gajn'is mon'o'n sen grand'a pen'o – sur'voj'e al la bank'o. Ĉi-foj'o'n (kaj dub'ind'as, ĉu mult'o ŝanĝ'iĝ'os) al svis'a bank'o.

Paul GUBBINS
Ĉef'redaktor'o de MONAT'O
Ban'i kun krokodil'o'j

Modern'a viv'o

AŬSTRALI'O

Ban'i kun krokodil'o'j

En Aŭstrali'o viv'as du krokodil'a'j speci'o'j: la dolĉ'akv'a kaj la mar'akv'a krokodil'o.

Dolĉ'akv'a'j krokodil'o'j ( Crocodylus johnstoni ) mezur'as mal'pli ol tri metr'o'j'n kaj normal'e pez'as nur 70 kilo'gram'o'j'n. Ili viv'as en river'o'j kaj river'et'o'j en la nord'a part'o de Aŭstrali'o (Kvinsland'o, Nord'a Teritori'o kaj Okcident'a Aŭstrali'o). Ili'a kutim'a diet'o konsist'as el fiŝ'o'j, bird'o'j, ran'o'j kaj mal'grand'a'j mam'ul'o'j.

Ili est'as sen'danĝer'a'j al hom'o'j, kaj oni oft'e vid'as naĝ'ant'o'j'n en river'o'j, kie sur'bord'e sun'ban'iĝ'as dolĉ'akv'a'j krokodil'o'j. Tamen oni dev'as si'n gard'i, ĉar foj'foj'e dolĉ'akv'a'j kaj mort'ig'em'a'j mar'akv'a'j krokodil'o'j kun'ekzist'as en estuar'o'j. La dolĉ'akv'a'j krokodil'o'j mord'as hom'o'j'n, kiam ili est'as tim'ig'at'a'j. Ili'a'j dent'o'j sur'hav'as mal'agrabl'a'j'n bakteri'o'j'n, kaj vund'o oft'e infekt'iĝ'as. Est'as saĝ'e las'i ili'n trankvil'a'j kaj ili'n ne tuŝ'i.

Mar'akv'a'j krokodil'o'j

La mar'akv'a krokodil'o ( Crocodylus porosus ) est'as la plej grand'a reptili'o de la ter'o post la esting'iĝ'o de la dinosaŭr'o'j. La plej grand'a'j vir-krokodil'o'j mezur'as preskaŭ sep metr'o'j'n kaj pez'as du tun'o'j'n. Ili viv'as tip'e 70 jar'o'j'n, sed kelk'a'j pov'as aĝ'i eĉ pli ol 100 jar'o'j'n.

Krom en Aŭstrali'o ili trov'iĝ'as ankaŭ en sud'a Barat'o, Srilank'o, Papu'o-Nov-Gvine'o kaj Timor'o. Ili pov'as viv'i kaj en tropik'a mar'akv'o kaj en tropik'a'j dolĉ'akv'a'j river'o'j proksim'a'j al la mar'o. Ili kapabl'as naĝ'i kelk'cent kilo'metr'o'j'n en la mar'o kaj foj'foj'e aper'is eĉ en Nov-Kaledoni'o kaj Fiĝi'o.

Turist'o'j

Ili ĉas'as grand'a'j'n best'o'j'n kaj foj'foj'e mort'ig'as hom'o'j'n, kiu'j naĝ'as en ili'a'j akv'o'j. En Aŭstrali'o unu aŭ du person'o'j mort'as jar'e, atak'it'e de mar'akv'a krokodil'o. Kompar'e, pli ol 1000 person'o'j mort'as jar'e pro aŭt'o-akcident'o'j. Tiu'j krokodil'o'j pov'as salt'i kaj mov'i eg'e rapid'e dum mal'long'a'j moment'o'j, long'distanc'e ili mal'rapid'as. Kie trov'iĝ'as mar'akv'a'j krokodil'o'j, turist'o'j oft'e vid'as avert'il'o'j'n pri la danĝer'o naĝ'i. Se hom'o'j ne en'akv'iĝ'as kaj ne promen'as river'bord'e, atak'o kutim'e ne okaz'as.

Ekzist'as krokodil'a'j bred'ej'o'j, kie oni profit'as ĉef'e de la haŭt'o por kre'i sak'et'o'j'n, valiz'et'o'j'n, ŝu'o'j'n kaj ali'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. La viand'o'n oni manĝ'as en restoraci'o'j. Mult'a'j turist'o'j ir'as al krokodil'a'j park'o'j por admir'i tiu'j'n „pra'histori'a'j'n” est'aĵ'o'j'n. En la Nord'a Teritori'o de Aŭstrali'o turist'o'j pov'as observ'i ili'n en la Naci'a Park'o Kakadu. En la river'o Adelaide oni pov'as rigard'i de'sur ŝip'o salt'ant'a'j'n krokodil'o'j'n. En la plej nov'a Krokodil'a Park'o de Darvin'o oni eĉ pov'as ban'i kun ili.

Ŝandor MONOSTORI
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstrali'o

Krokodil'aĵ'o sur'teler'e en restoraci'o en Darvin'o, Nord'a Teritori'o. Ĝi gust'as kiel fiŝ'aĵ'o. Fot'o: ŜANDOR MONOSTORI


Ban'ad'o kun mar'akv'a krokodil'o en protekt'a tra'vid'ebl'a cilindr'o. Krokodil'park'o en Darvin'o. Fot'o: ŜANDOR MONOSTORI


Sub'akv'a fot'o de krokodil'o, kun kiu la hom'o'j ban'as. La antaŭ'a'j pied'o'j mank'as, ĉar ĝi perd'is ili'n, batal'ant'e kontraŭ ali'a krokodil'o. Fot'o: ŜANDOR MONOSTORI

Ekonomi'a'j rilat'o'j

Leter'o'j

Ekonomi'a'j rilat'o'j

Kun ver'a interes'o mi leg'is la artikol'o'n kun la titol'o Sekret'a'j krist'an'o'j, ĉu ver'a'j krist'an'o'j de Isikawa Takasi (MONAT'O 2015/03, p. 21-22). Bon'e verk'it'a artikol'o kaj mi gratul'as al la aŭtor'o pro la fak'a histori'a en'hav'o.

Tamen mi person'e ne pov'as konsent'i kun la fraz'o de la aŭtor'o, laŭ kiu en 1620 „Diplomati'a'j rilat'o'j est'is lim'ig'it'a'j al Ĉini'o kaj Nederland'o” ( p. 21). Diplomati'a'j rilat'o'j postul'as ambasador'ej'o'j'n kaj laŭ la Konvenci'o de Vien'o pri diplomati'a'j rilat'o'j (1961) la ĉef'o de la diplomati'a misi'o dev'as hav'i inter'konsent'o'n de la gast'ig'ant'a ŝtat'o. En 1620, Japani'o, Ĉini'o kaj Nederland'o hav'is nek ambasador'ej'o'j'n, nek ambasador'o'j'n laŭ la senc'o de la Konvenci'o de Vien'o.

Rilat'o'j inter Japani'o kaj Nederland'o dat'iĝ'as de 1603, kiam la unu'a'j formal'a'j komerc'a'j rilat'o'j est'as establ'it'a'j. En 1637 la ribel'o de krist'an'a'j japan'o'j kontraŭ la reĝim'o Tokugawa est'is sub'prem'it'a ankaŭ kun la help'o de Nederland'o. Ĉiu'j krist'an'a'j naci'o'j, kiu'j help'is la ribel'ul'o'j'n, est'is for'pel'it'a'j el Japani'o. Rest'is nur Nederland'o kaj Ĉini'o, kiu'j pov'is komerc'i kaj hav'i lig'imit'a'j'n ekonomi'a'j'n kontakt'o'j'n kun Japani'o. Ili'a status'o fakt'e daŭr'is pli ol du jar'cent'o'j'n, de 1641 ĝis 1853.

Pro histori'a'j kaŭz'o'j mi pov'as konsent'i en la artikol'o nur kun korekt'it'a fraz'o, ke „Komerc'a'j kaj ekonomi'a'j rilat'o'j est'is lim'ig'it'a'j al Ĉini'o kaj Nederland'o.”

Juli'us HAUSER
Slovaki'o
Unu regul'o por riĉ'ul'o'j, du'a regul'o por mal'riĉ'ul'o'j

El mi'a vid'punkt'o

Unu regul'o por riĉ'ul'o'j, du'a regul'o por mal'riĉ'ul'o'j

Kiom da mon'o jar'e ricev'u deput'it'o en naci'a parlament'o? En Briti'o, deput'it'o ricev'as ĉirkaŭ 2,75-obl'e la mez'a'n salajr'o'n. Tamen por kelk'a'j parlament'an'o'j tio ne sufiĉ'as.

Last'a'temp'e iam'a ministr'o pri defend'ad'o, post'e ekster'land'a'j afer'o'j, Kavalir'o Malcolm Rifkind [ malkom rifkend ], anonc'is, ke li ne kandidat'iĝ'os en ĉi-printemp'a'j naci'a'j elekt'o'j kaj for'las'os la parlament'o'n.

Kial? Rifkind est'is kaŝ'e film'at'a, promes'ant'e kontraŭ pag'o mal'ferm'ig'i parlament'a'j'n pord'o'j'n al privat'a'j kompani'o'j, por ke tiu'j profit'u de rekt'a al'ir'o al ministr'o'j kaj ali'a'j alt'rang'a'j funkci'ul'o'j. Defend'is si'n Rifkind, dir'ant'e, ke ne ebl'as viv'ten'i si'n per jar'a salajr'o de 67 000 brit'a'j pund'o'j ( ĉ. 92 000 eŭr'o'j), kaj ke neces'as ali'manier'e en'spez'i.

Nu, du jar'o'j'n antaŭ'e, en 2013, koleg'o de Rifkind, la ministr'o pri soci'a sekur'ec'o, Ia'n Duncan Smith [ie'n dank'a'n smif ], task'at'a i. a. mal'alt'ig'i publik'a'j'n el'spez'o'j'n, asert'is, ke li (do ajn'a civit'an'o) pov'us semajn'e viv'ten'i si'n per 53 brit'a'j pund'o'j ( ĉ. 73 eŭr'o'j), do jar'e per 2750 pund'o'j ( ĉ. 3800 eŭr'o'j).

Kia kontrast'o. Unu, nun eks'a ministr'o, kred'as jar'e 92 000 eŭr'o'j'n neniel sufiĉ'a'j; du'a, ankoraŭ ministr'o, opini'as 3800 eŭr'o'j'n plen'e adekvat'a'j por ordinar'ul'o. Apenaŭ ekzist'as ekzempl'o pli okul'frap'a por relief'ig'i soci'a'j'n diferenc'o'j'n ne nur en Briti'o sed ankaŭ, ver'ŝajn'e, en ĉiu t. n. evolu'int'a land'o, por ne menci'i la osced'ant'a'n abism'o'n inter hav'ul'o'j kaj sen'hav'ul'o'j.

Tamen la afer'o sur'tabl'ig'as ali'a'j'n demand'o'j'n. Rifkind ne est'as la sol'a deput'it'o, kiu suplement'as apenaŭ mizer'a'n salajr'o'n per krom'a labor'o. Mult'a'j, fakt'e, profit'as de plus'a'j kaj alt'e rekompenc'at'a'j posten'o'j, oft'e kiel direktor'o'j de bank'o'j aŭ ali'a'j grand'a'j entrepren'o'j. Por kelk'a'j, sen'dub'e, parlament'a salajr'o signif'as nur'a'n poŝ'mon'o'n.

Parlament'an'o'j si'n defend'as, dir'ant'e, ke neces'as akir'i spert'o'j'n (pri salajr'o'j kaj honorari'o'j ili silent'as) pri la ekster'politik'a mond'o. Vid'punkt'o cert'e prav'ig'ebl'a, tamen mal'mult'as la deput'it'o'j, kiu'j en liber'a'j hor'o'j mal'pur'ig'as la man'o'j'n en fabrik'o'j, prizon'o'j, lern'ej'o'j aŭ hospital'o'j. Ebl'as argument'i, ke direktor'um'i bezon'as ver'ŝajn'e nur unu post'tag'mez'o'n monat'e, kio nur minimum'e konflikt'os kun parlament'a hor'ar'o. Ali'flank'e, instru'ist'o'j, fleg'ist'o'j kaj mult'a'j, mult'a'j ali'a'j kun „ordinar'a'j” posten'o'j ne pov'as tiel facil'e si'n for'permes'i por obl'ig'i si'a'j'n apenaŭ mal'avar'a'j'n salajr'o'j'n.

Lev'iĝ'as apart'a problem'o, kiam deput'it'o okup'as du'a'n plen'temp'a'n posten'o'n. La london'a urb'estr'o, Bor'is Johnson [bor'is ĝonsen ], kandidat'iĝ'as en ven'ont'a'j naci'a'j elekt'o'j por far'iĝ'i parlament'a deput'it'o. Ver'ŝajn'e li est'os elekt'it'a, sed li anonc'is, ke li ne rezign'os pri si'a urb'estr'a mandat'o, kiu valid'os ĝis unu jar'o'n post la elekt'o'j.

Tiel li insult'os kaj tiu'j'n, kiu'j elekt'is li'n urb'estr'o, kaj tiu'j'n, kiu'j elekt'os li'n deput'it'o. Johnson mesaĝ'as, ke ambaŭ posten'o'j est'as efektiv'e nur du'on'temp'a'j, ke ebl'as plen'um'i sam'temp'e du rol'o'j'n. Do ĉu efektiv'e deput'it'i aŭ urb'estr'i est'as ja nur du'on'temp'a task'o? Se jes, Johnson ricev'u nur du'on'temp'a'j'n salajr'o'j'n. Simil'e tiu'j, kiu'j nur part'a'temp'e deput'it'as, kiu'j dum parlament'a'j hor'o'j direktor'as, ricev'u nur part'a'temp'a'j'n parlament'a'j'n en'spez'o'j'n.

Klar'e, ne ĉiu'j deput'it'o'j tiel arogant'e trakt'as la popol'o'n kiel Rifkind, Johnson, kaj ali'a'j. Mult'a'j honest'e, diligent'e kaj pli ol plen'temp'e labor'as. Tamen la publik'o, pli kaj pli konsci'a pri la abism'o inter reg'ant'o'j kaj reg'at'o'j, ek'postul'as, ke deput'it'o'j hav'u unu'sol'a'n labor'o'n, nom'e parlament'a'n, kaj ke ili serv'u ekskluziv'e hom'o'j'n en si'a elekt'o'distrikt'o.

Almenaŭ unu parti'o promes'is lim'ig'i ekster'parlament'a'n labor'o'n. Ĉu la promes'o real'iĝ'os, est'as ali'a demand'o. Inter'temp'e ju pli la publik'o ek'sci'as pri part'a'temp'a, krom'a labor'o, des pli ĝi koler'as. Last'a'temp'e la BBC -ĉef'o, Rona Fairhead [ rona féahed ], agnosk'is, ke ŝi ricev'as jar'e du'on'milion'o'n da pund'o'j (al'don'e al BBC -salajr'o) kiel direktor'o de la bank'o HSBC.

Kiam oni demand'is Fairhead, ĉu ŝi sci'as, ke la bank'o per sekret'a'j svis'a'j kont'o'j permes'is, ke riĉ'ul'o'j evit'u impost'o'pag'ad'o'n, ŝi ne'e sku'is la kap'o'n. Kulp'as, ŝi dir'is, sub'ul'o'j.

Imag'u ... du'on'milion'o da pund'o'j, direktor'ec'o, kaj nenio'n sci'i. Nu, jen envi'ind'a labor'o.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O
La <mark>Chaux</mark> -de- <mark>Fonds</mark>

La Chaux -de- Fonds

En la artikol'o'n pri La Chaux -de- Fonds (MONAT'O, mart'o 2015/3, p. 8) en'ŝov'iĝ'is erar'o pri la akv'o'flu'o en kaj el la urb'o. La fraz'o tekst'u: Tiu ĵuras'a urb'o akir'as si'a'n akv'o'n el la rejn'a basen'o, el la river'o Areuse apud Neuchâtel kaj pump'as ĝi'n el 400 m al 1000 m. Ĝi send'as si'a'n akv'o'n al Mediterane'o tra Doubs, Saône kaj Rhône /Rodan'o.

Mireille GROS'JE'A'N
Svis'land'o
Special'e nom'um'it'a

DIPLOMATI'O

Special'e nom'um'it'a

Eks'a slovak'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j est'as nom'um'it'a special'a send'it'o al Irak'o. Ján Kubiš [j'a'n kubiŝ ] anstataŭ'os la bulgar'a'n diplomat'o'n Nikol'a'j Mladenov, laŭ anonc'o de Ban Ki - mun, la ĝeneral'a sekretari'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN), en februar'o.

Kubiš, 62-jar'aĝ'a, karier'diplomat'o, okup'is ofic'o'j'n kiel ĉef'o de la Ekonomi'a Komision'o por Eŭrop'o en Ĝenev'o, de la Organiz'aĵ'o pri Sekur'ec'o kaj Kun'labor'o en Eŭrop'o en Vien'o, kaj last'e serv'is kiel special'a send'it'o de UN en Afgani'o.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Palatinat'a rok'o'land'o

Turism'o

GERMANI'O

Palatinat'a rok'o'land'o

Plej sud-okcident'e de la federaci'a land'o Rejn'land'o-Palatinat'o etend'iĝ'as la vast'a palatinat'a arb'ar'o. Ĝi'a plej rand'a part'o – tuj ĉe la franc'a-alzac'a land'lim'o kaj tuj apud la rejn'a eben'aĵ'o – al'log'as turist'o'j'n per la slogan'o „Palatinat'a rok'o'land'o”. Kvankam la pejzaĝ'o tut'e ne est'as alp'ec'a kaj la alt'ec'o kun 200 ĝis 500 metr'o'j super la mar'nivel'o modest'a, la varb'o'nom'o prav'e karakteriz'as la region'o'n kaj al'tir'as ĉiam pli da vizit'ant'o'j.

El la arb'ar'o de la mez'mont'ar'o punkt'ec'e rivel'iĝ'as ĉiu'form'a'j rok'aĵ'o'j, kre'it'a'j el la erozi'o de sabl'o'ŝton'a'j tavol'o'j. Apart'e la mont'o'krest'o'j kaj apud'river'et'a'j dekliv'o'j sen'iĝ'is je arb'o'j kaj prezent'as impon'a'j'n mur'o'j'n, foj'foj'e 70 metr'o'j'n alt'a'j'n. Danĝer'a'j en la pas'int'ec'o, la popol'o kre'is pri ili rakont'o'j'n kaj fabel'o'j'n. Jam la nom'o'j de kelk'a'j ŝton'form'aĵ'o'j mult'o'n esprim'as: Drakoroko, Sorĉ'ist'in'a fung'o, Salt'ej'o de virg'ul'in'o, Tabl'o de la Diabl'o. La mir'ig'a form'o de tiu ĉi last'a serv'as kiel emblem'o de la tut'a region'o. Ĝi ating'is du'foj'e poŝt'mark'a'n honor'o'n. Aktual'e mult'a'j migr'em'ul'o'j kaj grimp'ant'o'j uz'as la rok'ej'o'j'n por mild'a aŭ ekstrem'a sport'ad'o.

Ruin'o'j

Kelk'foj'e rekt'e apud'as grimp'o'rok'o'j kaj kastel'a'j ruin'o'j. Ankoraŭ en kaduk'a stat'o – aŭ eĉ re'nov'ig'it'a'j – ili memor'ig'as pas'int'ec'a'j'n aventur'o'j'n kaj histori'a'n glor'o'n. La fam'a kastel'o Trifels (tri'rok'aĵ'o) dum'temp'e gard'is la insign'o'j'n de la mez'epok'a german'a imperi'o. Aŭ tut'a ĉen'o da iam'a'j fortik'aĵ'o'j prov'is gard'i la regn'o'n kontraŭ franc'a'j invad'o'j. De apenaŭ re'kon'ebl'a'j rest'aĵ'o'j en la arb'ar'o ĝis muze'a'j re'instal'aĵ'o'j, ĉiu'j lok'o'j est'as liber'e aŭ post'pag'e al'ir'ebl'a'j.

Kultur'o

Al la natur'a'j riĉ'aĵ'o'j al'don'iĝ'as ankaŭ mult'a'j kultur'a'j. Ekzist'as muze'o'j pri la region'a viv'manier'o, pri la meti'o'j, pri la religi'o, pri la medi'protekt'ad'o. Abund'as art'a'j ekspozici'o'j. Lok'a'j art'ist'o'j mal'ferm'as si'a'j'n atelier'o'j'n. Renom'a'j koncert'seri'o'j est'as propon'at'a'j en preĝ'ej'o'j. Tamen ankaŭ vilaĝ'a'j korus'o'j invit'as turist'o'j'n al si'a'j vesper'a'j ekzerc'o'j kun post'a gust'um'ad'o de region'a'j special'aĵ'o'j.

Plezur'o'j

Ne'last'e, la ĉarm'a'j vilaĝ'o'j kaj urb'et'o'j dispon'ig'as agrabl'a'j'n rest'ad'ej'o'j'n. La gam'o etend'iĝ'as de moder'a'j tip'e lok'a'j ĝis luks'e stil'ec'a'j. Al tio al'don'iĝ'as ban'ej'a'j plezur'o'j kaj saŭn'o'paradiz'o'j. Ekzempl'e la „Rok'o'land'a ban'ej'o” prezent'iĝ'as adekvat'e per rok'o'j, ŝton'ĝarden'o'j, kav'o'j, font'o'j, akv'o'fal'o'j ktp. Kastel'o'j kaj hotel'o'j sur'tabl'ig'as alt'kvalit'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n. Kaj tiu'j est'as konsum'ebl'a'j en histori'a'j ĉirkaŭ'aĵ'o'j kaj dum spektakl'o'j divers'gust'a'j, ekzempl'e kun rakont'ist'o, muzik'ist'o, sed ankaŭ kun rab'kavalir'o, fantom'o aŭ sorĉ'ist'in'o.

Jen mult'o por hom'o'j, kiu'j ŝat'as aŭtentik'a'n natur'o'n plus plezur'ig'a'j'n event'o'j'n. Ne nur est'as lert'e invent'it'a slogan'o. Sen'dub'e valor'as la rest'ad'o en la palatinat'a rok'o'land'o.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o


La fam'a kastel'o Trifels gard'is la insign'o'j'n de la mez'epok'a german'a imperi'o. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL.


La mir'ig'a form'o de la „Tabl'o de la Diabl'o” serv'as kiel emblem'o de la tut'a region'o. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Budapeŝt'a aŭtun'o

Rakont'o'j

Budapeŝt'a aŭtun'o

Ev'a ne sci'is, kio est'as milit'o. Ŝi nask'iĝ'is post la last'a mond'milit'o, kiu por ŝi est'is io mal'proksim'a kaj ne'kompren'ebl'a, sed Ev'a memor'is kaj etern'e memor'os io'n, kio simil'is al milit'o kaj kio post'las'is en ŝi'a anim'o vund'o'j'n, kvazaŭ de tranĉ'il'o, kiu'j de'long'e cikatr'iĝ'is, sed ankoraŭ est'as mal'glat'a'j; tial Ev'a neniam forges'os, kio'n ŝi tra'viv'is.

Ĉio komenc'iĝ'is en fru'a novembr'a maten'o. Ev'a vek'iĝ'is pro for'a'j obtuz'a'j tondr'o'j. En la unu'a moment'o ŝajn'is al ŝi, ke komenc'iĝ'as ŝtorm'o. Est'is mal'hel'a nub'a maten'o kaj ebl'e pluv'is. Ev'a kuŝ'is en la lit'o, rigard'ant'e la grand'a'n fenestr'o'n de la ĉambr'o. Ŝi'a patr'in'o est'is en la kuir'ej'o, kaj Ev'a sci'is, ke panj'o baldaŭ ven'os en la dorm'o'ĉambr'o'n. Ĉe Ev'a kuŝ'is la pluŝ'a urs'et'o Gaŝpar, kiu jam est'is ĉif'it'a, sed ŝi am'is ĝi'n kaj ne kutim'is ek'dorm'i sen ĝi.

Ŝajn'is al Ev'a, ke long'a'n temp'o'n jam ŝi est'is sen'dorm'a, sed panj'o ne ven'is, kaj Ev'a ne kompren'is, kial panj'o ne ven'as. Ĉiu'n maten'o'n, kiam Ev'a vek'iĝ'is, ŝi vid'is la blu'a'j'n okul'o'j'n de panj'o kaj ŝi'a'n rid'et'o'n, varm'a'n kiel ĵus bol'ig'it'a lakt'o. Ev'a lig'is la rid'et'o'n de panj'o al varm'a lakt'o, ĉar maten'e el la kuir'ej'o sent'ebl'is la arom'o de bol'ig'it'a lakt'o. Tamen hodiaŭ maten'e panj'o ne ven'is en la dorm'o'ĉambr'o'n, kaj Ev'a kuŝ'is sen'mov'a, strab'ant'e al la griz'a fenestr'o. Kvazaŭ pez'a griz'a kurten'o est'is ekster'e, kiu kovr'is la fenestr'o'n. Ev'a frost'is kaj trem'is sub la dorm'o'kovr'il'o. El la kuir'ej'o ne al'flug'is eĉ plej et'a bru'o. Kiam Ev'a konstat'is, ke panj'o ne baldaŭ al'ven'os, ŝi ek'star'is de la lit'o kaj pied'pint'e ek'ir'is al la pord'o, mal'ferm'is la pez'a'n pord'o'n, kaj nud'pied'e ek'paŝ'is sur la ŝton'plat'a kuir'ej'a plank'o. La patr'in'o star'is ĉe la fenestr'o kaj rigard'is al la kort'o de la grand'a dom'o.

Silent'e Ev'a ek'star'is mal'antaŭ la patr'in'a dors'o kaj prov'is sam'e al'rigard'i tra la fenestr'o. La kort'o est'is ĉirkaŭ'it'a de la alt'a konstru'aĵ'o, kaj en ĝi'n oni en'ir'is tra grand'eg'a lign'a pord'o. La rigard'o de la patr'in'o est'is direkt'it'a al la pord'eg'o, nun larĝ'e mal'ferm'it'a, ĉe kiu star'is kanon'o, grand'a kaj tim'ig'a. Ĉirkaŭ la kanon'o est'is kelk'a'j vir'o'j, sed ne soldat'o'j. La vir'o'j direkt'is la kanon'o'n al la kontraŭ'a mont'et'o Gelert, sur la ali'a bord'o de Danub'o. Nun Ev'a kompren'is, ke la tondr'o'j, kiu'j vek'is ŝi'n, est'is paf'o'j de'sur la mont'et'o Gelert. Iu'j paf'is, sed kial?

La patr'in'o ne kompren'is tuj, ke Ev'a star'as mal'antaŭ ŝi. Kiam ŝi rimark'is Ev'a'n, ŝi tuj lev'is ŝi'n kaj port'is en la dorm'ĉambr'o'n.

– Rest'u ĉi tie! – sever'e dir'is la patr'in'o. – Ne ven'u en la kuir'ej'o'n! Tie est'as danĝer'e. Mi port'os ĉi tie'n la maten'manĝ'o'n.

Ev'a rest'is sol'a en la obskur'a dorm'o'ĉambr'o. La paf'o'j ekster'e aŭd'iĝ'is pli fort'e kaj pli fort'e. Ev'a komenc'is plor'i. Ŝi'a'j varm'a'j larm'o'j flu'is sur la vang'o'j'n kiel river'et'o'j. Ŝi ne sci'is, kiom da temp'o ŝi est'is sol'a en la ĉambr'o. Subit'e la pord'o mal'ferm'iĝ'is, kaj en'ir'is la patr'in'o kun la maten'manĝ'o – te'o kaj biskvit'o'j. Hodiaŭ ne est'is lakt'o kun buter'pan'o. Ev'a demand'e al'rigard'is la patr'in'o'n, sed tiu silent'is kaj aspekt'is eg'e mal'trankvil'a. Ŝi eĉ kvazaŭ ne vid'is Ev'a'n. La plet'o kun la maten'manĝ'o trem'is en la patr'in'a'j man'o'j, kaj la metal'a te'a kuler'et'o tint'is kiel sonor'il'o. La patr'in'o las'is la plet'o'n kaj sen'vort'e viŝ'is ŝi'a'j'n larm'o'j'n. Neniam Ev'a vid'is la patr'in'o'n tiel mal'trankvil'a. Ver'ŝajn'e ekster'e okaz'is io terur'a. Ev'a pen'is kompren'i, kio okaz'as, kial est'as paf'o'j kaj kial en la kort'o star'as kanon'o. Pro la tim'o ŝi'a kor'o est'is kiel frost'ig'it'a paser'o. La patr'in'a mal'trankvil'o obsed'is sam'e Ev'a'n, kaj ankaŭ ŝi komenc'is trem'i, kvazaŭ en la ĉambr'o est'us eg'e mal'varm'e. La tim'o kiel serpent'o ek'ramp'is en ŝi'a'n ventr'o'n, kiu konvulsi'is. Kio okaz'is?

La patr'o de Ev'a est'is en la labor'ej'o, kaj ĉu li sukces'os re'ven'i hejm'e'n? La tondr'o'j ekster'e pli'fort'iĝ'is. La fenestr'a'j vitr'o'j trem'is, tint'is, kvazaŭ subit'e ili dis'pec'iĝ'us en sen'nombr'a'j'n kristal'a'j'n neĝ'er'o'j'n.

La patr'in'o de'nov'e ir'is en la kuir'ej'o'n. Kio'n ŝi far'as tie, demand'is si'n Ev'a. Ĉu ŝi kuir'as aŭ gvat'as tra la fenestr'o? La patr'in'o ŝat'is trink'i kaf'o'n, kaj maten'e la kaf'arom'o odor'is en la tut'a loĝ'ej'o, sed ĉi-maten'e ŝi ver'ŝajn'e forges'is kuir'i kaf'o'n. Ev'a percept'is parol'ad'o'n en la kuir'ej'o, streĉ'is la orel'o'j'n kaj re'kon'is la voĉ'o'n de la najbar'in'o, onkl'in'o Ag'i. Ŝi kaj la patr'in'o vigl'e diskut'is io'n. La sci'vol'o de Ev'a varm'ig'is ŝi'a'n ventr'o'n. Ŝi ne el'ten'is, atent'e kovr'is Gaŝpar per la dorm'o'kovr'il'o, kaj dir'is al ĝi:

– Rest'u ĉi tie! Mi baldaŭ re'ven'os.

Ev'a proksim'iĝ'is al la pord'o kaj prov'is aŭd'i, kio'n dir'as la du vir'in'o'j en la kuir'ej'o. La patr'in'o kaj onkl'in'o Ag'i konversaci'is eg'e mal'trankvil'e. Cert'e ili est'is fort'e tim'ig'it'a'j. De temp'o al temp'o ili flustr'is, kvazaŭ ili supoz'us, ke iu sub'aŭskult'as ili'n, tamen Ev'a sukces'is kapt'i kelk'a'j'n vort'o'j'n. Plej oft'e ili ripet'is la vort'o'j'n „revoluci'o”, „labor'ist'o'j”, „student'o'j”. Ev'a ne kompren'is la vort'o'n „revoluci'o”. Ŝi kon'is la vort'o'n „labor'ist'o”. Ŝi'a patr'o est'is labor'ist'o kaj labor'is en grand'a uzin'o. Tamen ŝi ne est'is cert'a, kio'n ĝust'e signif'as la vort'o „student'o”. En la najbar'a loĝ'ej'o loĝ'is Piŝt'a, kaj oni dir'is, ke li est'as student'o. Ĉu panj'o kaj onkl'in'o Ag'i ne parol'as pri Piŝt'a?

Li ĉiam est'is tre serioz'a, kun okul'vitr'o'j, kaj hav'is long'a'n hel'a'n mantel'o'n. Ev'a sci'is, ke Piŝt'a est'as bon'a hom'o, neniam io'n mal'bon'a'n li far'is kaj li cert'e ne far'is revoluci'o'n, tial panj'o kaj onkl'in'o Ag'i ne dev'as tim'i li'n. Ambaŭ vir'in'o'j tamen eg'e mal'trankvil'is, kaj tra la pord'o Ev'a klar'e percept'is ili'a'j'n ve'o'j'n. Ev'a sam'e est'is mal'trankvil'a, sed ŝi sci'is, ke Piŝt'a ne est'as kulp'a. Ŝi eĉ dezir'is tuj mal'ferm'i la pord'o'n kaj dir'i al panj'o kaj al onkl'in'o Ag'i, ke Piŝt'a est'as bon'a hom'o kaj nenio'n mal'bon'a'n li far'is. Ev'a tamen ne kuraĝ'is mal'ferm'i la pord'o'n, ĉar ŝi sci'is, ke panj'o al'rigard'os ŝi'n sever'e kaj riproĉ'os ŝi'n. Ja, la patr'in'o avert'is ŝi'n rest'i en la dorm'o'ĉambr'o kaj ne el'ir'i el ĝi.

La memor'o pri Piŝt'a fort'e okup'is la medit'o'j'n de Ev'a. Li aspekt'is iom rid'ind'a kun la okul'vitr'o'j kaj la long'a mantel'o, kies rand'o est'is preskaŭ ĝis la ŝu'o'j. Tamen est'is io, kio fort'e impres'is Ev'a'n kaj kio konstant'e tikl'is ŝi'a'n sci'vol'o'n. Piŝt'a oft'e port'is ia'n grand'a'n nigr'a'n uj'o'n, kaj Ev'a tre dezir'is ek'sci'i, kio est'as en ĝi. Ŝi supoz'is, ke en ĝi est'as pup'o, tamen Piŝt'a est'is serioz'a hom'o kaj Ev'a ne kred'is, ke li port'as pup'o'n.

Foj'e nokt'e Ev'a sonĝ'is pri Piŝt'a kun la uj'o. Li rid'et'is, mal'ferm'is la uj'o'n, kaj en ĝi Ev'a vid'is mirakl'a'n lum'o'n. Tio'n Ev'a ne kompren'is. La uj'o ŝajn'e est'is mal'plen'a, sed el ĝi radi'is lum'o, mult'kolor'a kaj blind'ig'a. Ev'a decid'is, ke la sekv'a'n tag'o'n, kiam Piŝt'a preter'pas'os ili'a'n loĝ'ej'o'n, ŝi pet'os li'n mal'ferm'i la uj'o'n kaj montr'i, kio est'as en'e. Ja, ĝi aspekt'as eg'e strang'a uj'o, kaj Ev'a nepr'e dev'as vid'i, kio'n ĝi en'ten'as.

Post ne'long'e onkl'in'o Ag'i for'ir'is, kaj panj'o rest'is sol'a en la kuir'ej'o. Nun Ev'a kuraĝ'is mal'ferm'i la pord'o'n.

– Kial vi ven'as? – riproĉ'is ŝi'n la patr'in'o. – Mi dir'is, ke vi rest'u en la dorm'o'ĉambr'o!

– Mi tim'as est'i sol'a – ek'plor'is Ev'a.

– Ja, mi est'as ĉi tie – prov'is trankvil'ig'i ŝi'n la patr'in'o, sed ŝi'a voĉ'o trem'is kaj tut'e ne est'is trankvil'a.

Ekster'e ŝajn'e la tondr'o'j jam ne est'is tiel oft'a'j. La kanon'o tamen daŭr'e star'is ĉe la pord'eg'o, sed ĉirkaŭ ĝi ne vid'ebl'is la vir'o'j. Ev'a rigard'is tra la fenestr'o kaj demand'is si'n, kial la vir'o'j for'las'is la kanon'o'n en la kort'o kaj mal'aper'is. Kvazaŭ neniu est'us en la tut'a grand'a dom'o, tamen Ev'a sci'is, ke la hom'o'j est'as en si'a'j loĝ'ej'o'j kaj sam'e kiel ŝi'a patr'in'o gvat'as tra la fenestr'o'j.

Subit'e de la strat'o aŭd'iĝ'is paf'o'j kaj kri'o'j. En la kort'o'n en'kur'is du knab'o'j. Ver'ŝajn'e iu'j persekut'is ili'n. Unu el la knab'o'j est'is Piŝt'a. Ev'a tuj re'kon'is li'n. Li sur'hav'is la long'a'n hel'a'n mantel'o'n kaj est'is kun la rid'ind'a'j okul'vitr'o'j. Post la knab'o'j kur'is vir'o'j, vest'it'a'j en verd'a'j soldat'a'j uniform'o'j, kiu'j kri'is io'n en ne'kompren'ebl'a lingv'o. Piŝt'a kaj la knab'o rapid'is tra'pas'i la kort'o'n kaj kaŝ'i si'n en la dom'o. Ek'krak'is paf'o'j, kvazaŭ iu dis'pec'ig'us sek'a'j'n lign'o'j'n. La re'son'o de la paf'o'j est'is surd'ig'a. Piŝt'a stumbl'is kaj fal'is. Ev'a supoz'is, ke li sur'paŝ'is la rand'o'n de si'a mantel'o. Piŝt'a fal'is vizaĝ'e kun etend'it'a'j brak'o'j.

La ali'a knab'o sukces'is en'ir'i la dom'o'n. La vir'o'j kun la paf'il'o'j en'ir'is post li. Piŝt'a rest'is kuŝ'ant'e en la kort'o. Ev'a ne kompren'is, kial li ne star'iĝ'as. Ŝi cert'is, ke li tuj ek'star'os kaj al'rigard'os la ĉiel'o'n, kiu vid'ebl'is super la kort'o. Antaŭ Piŝt'a kuŝ'is la okul'vitr'o'j, kvazaŭ li'a'j etend'it'a'j brak'o'j dezir'us pren'i ili'n.

Subit'e terur'a kri'o sku'is la tut'a'n dom'o'n. Ĝi ven'is el la du'a etaĝ'o. Kri'is la patr'in'o de Piŝt'a. Ŝi kri'is kaj kur'is mal'supr'e'n laŭ la ŝtup'ar'o. Post sekund'o'j ŝi est'is en la kort'o, klin'it'a super Piŝt'a. Ŝi'a'j kri'o'j est'is terur'a'j kaj dolor'a'j. Nun Ev'a rimark'is, ke ĉe la hel'a mantel'o de Piŝt'a est'as ruĝ'a makul'o, simil'a al lag'et'o, kiu iĝ'as pli kaj pli grand'a.

– Ĉu iu help'os mi'n? – plor'is onkl'in'o Mart'a, la patr'in'o de Piŝt'a, sed neniu kuraĝ'is el'ir'i el la grand'a griz'a dom'o.

Ek'pluv'is. Fort'e ek'pluv'is, sed onkl'in'o Mart'a rest'is klin'it'a super Piŝt'a.

Tio'n memor'as Ev'a de la for'a budapeŝt'a aŭtun'o de 1956. Tiu'n ĉi terur'a'n bild'o'n ŝi neniam forges'os.

Juli'a'n MODEST
Tri'dek jar'o'j'n post'e

Ese'o'j

Lern'ej'a'j jar'o'j eg'e grav'as. Kelk'a'j ili'n re'memor'as ĝoj'e, ali'a'j amar'e. Tamen eĉ jar'dek'o'j'n post'e ili pov'as daŭr'e influ'i ni'a'n viv'o'n. Jen du flank'o'j de la sam'a, post'lern'ej'a medal'o: unu teatr'aĵ'et'a, ali'a ese'a. Ĝu'u!

LERN'EJ'A'J JAR'O'J ... KAJ POST'E

Tri'dek jar'o'j'n post'e

La scen'ej'o indik'as park'o'n. Oni aŭd'as mal'laŭt'a'j'n paŝ'o'j'n. Evident'e iu marŝ'as.

Glenda : Oj, est'as vi, Oliver! Mi ne atend'is iu'n ĉi tie.

Oliver: Kaj mi supoz'is, ke nur mi sid'os ĉi tie je la 6- a maten'e. Sed bon'vol'u ek'sid'i, Glenda. Est'as sufiĉ'e da lok'o sur la benk'o.

Glenda ek'sid'as.

Glenda : Hm jes, bel'a vid'aĵ'o de ĉi tie supr'e. Jen la vilaĝ'o, kiu iam est'is ni'a sol'a hejm'o.

Oliver: Mi est'is ĉi tie nur unu foj'o'n dum la last'a'j tri'dek jar'o'j. Kaj vi?

Glenda : Dum mi'a'j ge'patr'o'j viv'is, mi vizit'is de temp'o al temp'o. Sed ili mort'is antaŭ du'dek jar'o'j.

Oliver: Est'is bon'a iniciat'o de Edward, ke li organiz'is tiu'n ĉi klas'a'n re'vid'iĝ'o'n.

Glenda : Jes, surpriz'is mi'n. Memor'u, kiam ni est'is du'dek du en la klas'o, kaj Edward est'is kutim'e la last'a ĉe ni'a'j monat'a'j ekzamen'o'j ...

Oliver: Kaj nun li est'as la last'a klas'an'o, kiu viv'as ĉi tie. Li dir'is, ke li hered'is la lakt'o'bien'o'n de si'a patr'o, sed dev'is vend'i ĝi'n al mult'naci'a korporaci'o, kiu dung'is li'n kiel manaĝer'o'n.

Glenda : Al mi li dir'is, ke neniu el la mal'grand'a'j famili'a'j bien'o'j rest'as. Uson'a kompani'o aĉet'is preskaŭ ĉiu'j'n. Domaĝ'e, ĉar tiu'j famili'o'j est'is la solid'a kolon'o de ni'a vilaĝ'a komun'um'o.

Oliver: Jen ni'a mond'o, tut'planed'a komerc'o, ktp. La mal'grand'ul'o'j perd'as, la tro'grand'ul'o'j profit'as.

Re'foj'e oni aŭd'as paŝ'o'j'n.

Glenda : Vid'u, ven'as iu ali'a ĉi supr'e'n. Est'as ni'a grand'a kapital'ist'o, Charlie!

Charlie : Ha ha! Kio'n vi du far'as ĉi tie? Est'as pli facil'e lud'i tunel'o'n kaj trajn'o'n en vi'a hotel'ĉambr'o!

Glenda : (Pli amuz'it'e ol ofend'it'e) Charlie, vi'a sens'o por humur'o ne pli'bon'iĝ'is. Se vi ver'e vol'as sci'i, Oliver kaj mi ven'is apart'e por ĝu'i la freŝ'a'n aer'o'n ĉi tie. Kaj kial vi ven'is?

Charlie : Mi'a edz'in'o ronk'as kiel furz'ant'a bov'o, ha ha! Mov'u vi'a'n pug'o'n, Oliver, est'as lok'o por tri sur la benk'o.

Charlie bru'e ek'sid'as.

Charlie : Ne'kred'ebl'e, ĉu ne, kiel la hom'o'j ŝanĝ'iĝ'as en tri'dek jar'o'j. Mi apenaŭ re'kon'is kelk'a'j'n. Tiu et'a mumi'o – mi ne diven'us, ke est'as Jimmy Lock. Kaj la balon'o en la rob'o – tio est'as Jeanie Thomas, kiu est'is iam mal'dik'ul'in'et'o!

Glenda : El la 22 en ni'a klas'o ĉe'est'as 17. Mi sci'as, ke Sammy kaj Roberta mort'is, sed ankoraŭ mank'as tri.

Oliver: Ni dev'as gratul'i Edward, ke li sukces'is kontakt'i 17. Mi kred'as, ke Kristin'a edz'in'iĝ'is al kanad'an'o kaj viv'as en Toront'o.

Charlie : Mi kalkul'is, ke dek el ni est'as ĉi tie kun edz'o aŭ edz'in'o. Vi du est'as inter la escept'o'j. Kompren'ebl'e mi kun'port'is mi'a'n dorm'o'sak'o'n, ha ha!

Oliver: Charlie, iu flustr'is al mi, ke Charmaine...

Charlie : Charlene. Ŝi'a nom'o est'as Charlene.

Oliver: Pardon'u, Charlene. La oni'dir'o est'is, ke Charlene est'as la ŝlos'il'o de vi'a sukces'o en la komerc'a mond'o.

Charlie : En la sol'a mond'o, kiu grav'as. Sed jes, ne est'as sekret'o – mi far'is tio'n, pri kio ali'a'j jun'a'j dung'it'o'j nur rev'as – edz'in'ig'is la fil'in'o'n de la kompani'estr'o, ha ha!

Glenda : Kaj post'e vi trans'pren'is la kompani'o'n, sen'dub'e.

Charlie : Traf'it'e! Sed tio est'is nur la unu'a paŝ'o. Ĉu vi sci'as – jen, pren'u mi'a'n vizit'kart'o'n – mi nun hav'as tut'a'n ar'o'n da kompani'o'j. Mi est'as sur la list'o de Clarkson.

Glenda : La list'o de la dek plej riĉ'a'j hom'o'j de la land'o? Hm, gratul'o'n.

Oliver: Pardon'u mi'a'n sen'sci'o'n, Charlie, sed mi ne aŭd'is pri tiu list'o.

Charlie : Eĉ ne aŭd'is! Sed tio dir'as ĉio'n pri ni, ĉu ne, Oliver? Vi, la grand'cerb'ul'o de ni'a klas'o – kaj kio'n vi hav'as nun? Mi bon'e memor'as, ke vi ĉiam kompren'is tuj, kio'n la instru'ist'in'o dir'as, kaj dum ni ali'a'j stult'ul'o'j pen'is la tri'a'n foj'o'n kompren'i ŝi'n, vi amuz'iĝ'is, desegn'ant'e kaj montr'ant'e karikatur'o'j'n de ni ali'a'j!

Glenda : (Rid'as) Ankaŭ mi memor'as tio'n, Oliver! Kaj vi'a'j desegn'aĵ'o'j est'is lert'a'j, kaj ŝajn'e vi ŝat'is tro emfaz'i la dik'ec'o'n de ni'a grand'ul'o Charlie. Jes, cert'e ni rid'is, eĉ vi, Charlie!

Charlie : Jes, mi rid'is, sed mi mal'am'is vi'n, Oliver – kaj vid'u nun, mi est'as sur la list'o de Clarkson kaj vi – ha, vi dir'is, ke de temp'o al temp'o vi sukces'as vend'i pentr'aĵ'o'n! Ha, kia viv'o est'as tio? Kiu rajt'as rid'i nun, Oliver?

Oliver: (Ironi'e) Mi pov'us al'don'i al vi'a triumf'o, Charlie. Vi hav'as ŝik'a'n, riĉ'a'n edz'in'o'n, kaj vi'a'j ge'fil'o'j lern'is en la plej prestiĝ'a'j gimnazi'o'j en la ĉef'urb'o. Mi ne hav'as ge'fil'o'j'n, kaj mi est'as tri'obl'a eks'edz'o. Vi ven'is ĉi tie'n per Rolls - Royce kaj mi per trajn'o.

Charlie : (Koler'e) Mi kred'as, ke vi mok'as mi'n, Oliver! Ne per desegn'aĵ'o sed per vort'o'j. Mi aŭd'is sufiĉ'o'n. Ĝis re'vid'o!

Charlie bru'e for'ir'as.

Glenda : Ĉu vi intenc'is mok'i li'n?

Oliver: Komenc'e ne, sed ŝajn'e mi ne pov'is reg'i mi'n. Mal'antaŭ la fasad'o de la fanfaron'ul'o Charlie est'as ebl'e ne'sekur'a hom'o, tre akre'aŭd'a pri ironi'aĵ'o'j. Hm, ebl'e est'is mi'a ironi'em'o, kiu perd'ig'is al mi tri edz'in'o'j'n …

Glenda : Vi ofend'is li'n per tio, ke vi nom'is Charmaine...

Oliver: Charlene.

Glenda : Jes, ŝi. Vi nom'is ŝi'n ŝik'a. Oni tuj vid'as, ke la sol'a al'tir'aĵ'o de la edz'in'o de Charlie est'as, ke ŝi est'is la fil'in'o de la ĉef'o. Charlie sen'dub'e trov'as si'a'n erotik'a'n plezur'o'n ali'lok'e – tiu'kamp'e li est'is ia ĉampion'o – sed evident'e est'as grav'e al li, ke li publik'e ŝajn'u respekt'ind'a edz'o. Sed li sci'is, ke la vort'o ŝik'a neniel aplik'ebl'as al li'a edz'in'o.

Oliver: Vi parol'as kvazaŭ psiĥiatro.

Glenda : Mi est'as bon'e trejn'it'a de psiĥ'olog'o. Sed pri Charlie kaj li'a edz'in'o: li rajt'as dir'i ĉia'n krud'aĵ'o'n pri ŝi – ke ŝi ronk'as kiel furz'ant'a bov'o, ke ŝi est'as li'a dorm'o'sak'o – sed neniu ali'a ŝerc'u pri ŝi, ĉar ŝi est'as li'a propr'aĵ'o.

Oliver: Nu, vi prav'as, mi supoz'as. Mi'a damn'a em'o ironi'i …

Glenda : Ankaŭ mi'a eks'edz'o em'is parol'i ironi'e. Mi kred'as, ke li vol'is per tio protekt'i si'n, sed … . Strang'e, li est'is psiĥ'olog'o kaj pov'is bril'e konsil'i al ali'a'j, sed li'a sarkasm'em'o est'is fin'fin'e tro por mi. Ceter'e, ĉu vi ver'e eks'edz'iĝ'is tri foj'o'j'n?

Oliver: Unu foj'o'n. Mi'a du'a edz'in'o mort'is pro kancer'o antaŭ kelk'a'j jar'o'j. Mi ver'e ne sci'as, kial mi parol'is tiel al Charlie.

Glenda : Sed vi ja ven'is al la vilaĝ'o per trajn'o, ĉu ne?

Oliver: Ho jes, kaj prav'as, ke mi en'spez'as mizer'e per mi'a'j pentr'aĵ'o'j. Mi hav'as dek'o'j'n, ebl'e cent'o'j'n da pentr'aĵ'o'j – ne'vend'it'a'j'n.

Glenda : Ne forges'u, ke Van Gogh neniam sukces'is vend'i dum si'a tut'a viv'o!

Oliver: Prav'e, sed est'as et'a diferenc'o inter mi kaj Vincent – li est'is geni'ul'o.

Glenda : Sed vi est'as tre inteligent'a kaj sen'dub'e talent'a.

Iom long'a silent'o.

Glenda : Oliver, ni est'as sufiĉ'e aĝ'a'j, ke mi dir'u al vi io'n, kio'n mi ne kuraĝ'is dir'i antaŭ tri'dek jar'o'j.

Oliver: Interes'a prolog'o!

Glenda : En la lern'ej'o vi est'is en'am'iĝ'int'a al Kristin'a, ĉu ne?

Oliver: Ĉiu'j knab'o'j en'am'iĝ'is al Kristin'a!

Glenda : Kaj vi neniam eĉ rigard'is mi'n.

Oliver: Ĉu vi vol'is, ke mi rigard'u vi'n?

Glenda : Kompren'ebl'e, vi aĉ'ul'o!

Ambaŭ rid'as

Oliver: Do nun mi rigard'as, kaj mi vid'as ankoraŭ plaĉ'aspekt'a'n vir'in'o'n, respekt'at'a'n kurac'ist'in'o'n, kies kompani'o est'as agrabl'a al mi. Ĉu mi al'don'u io'n?

Glenda : Mi vid'as antaŭ mi sen'mon'a'n pentr'ist'o'n, preskaŭ kalv'a'n, vir'o'n kiu ne'bon'e reg'as si'a'n sarkasm'a'n lang'o'n, iom tro mal'dik'a'n, sed ...

Oliver: Sed kio?

Glenda : Sed mi cert'e ne kontraŭ'us, se li pent'us pro si'a'j pek'o'j de antaŭ tri'dek jar'o'j kaj rigard'us mi'n.

Oliver: Aĥ, nun mi kompren'as, kial mi ven'is ĉi tie'n je la ses'a maten'e!

Ambaŭ rid'as

Glenda : Ankaŭ mi mal'oft'e promen'as antaŭ la maten'manĝ'o. Ceter'e, mi aŭd'as ia'n sonor'il'o'n. Ĉu vi supoz'as, ke tio vok'as ni'n al maten'manĝ'o?

Oliver: Aŭ la maten'manĝ'o est'as pret'a, aŭ la hotel'o for'brul'as. Sed mi ne vid'as flam'o'j'n.

Glenda : Do ni ir'u manĝ'i.

Oliver: Ni ir'u. Sed dum la promen'o tra la vilaĝ'o post'e mi invit'as vi'n, sinjor'in'o, marŝ'i apud mi. Ebl'e ni trov'os kelk'a'j'n babil'tem'o'j'n.

Glenda : Post tri'dek jar'o'j ... jes, tio ebl'as.

Trevor STEELE
La klas'a fot'o'tabul'o

La klas'a fot'o'tabul'o

En urb'o'j kaj urb'et'o'j kun hungar'a loĝ'ant'ar'o, ĉe la fin'o de lern'o'jar'o, ek'aper'as klas'a'j fot'o'tabul'o'j en montr'o'fenestr'o'j. Ili est'as grand'a'j, en'kadr'ig'it'a'j tabul'o'j kun la fot'o'j de abiturient'o'j kaj de ili'a'j profesor'o'j.

Preter'pas'ant'o'j ek'halt'as antaŭ la montr'o'fenestr'o kaj tra'rigard'as la fot'o'j'n de ge'lern'ant'o'j kaj ge'instru'ist'o'j. Ili serĉ'as kon'at'a'j'n vizaĝ'o'j'n aŭ simpl'e rigard'as la rid'et'ant'a'j'n jun'a'j'n vizaĝ'o'j'n. Post la abiturient'a'j ekzamen'o'j la fot'o'tabul'o'j est'os pend'ig'it'a'j sur la mur'o'j'n de la koridor'o'j en la instituci'o'j, kie lern'is la fot'it'o'j.

Est'as la komenc'o de somer'o, flor'as kaj bon'odor'as la tili'arb'o'j, kaj mi re'memor'as mi'a'j'n mez'lern'ej'a'j'n jar'o'j'n, mi'a'j'n iam'a'j'n instru'ist'o'j'n, mi'a'j'n klas'kamarad'o'j'n, amik'in'o'j'n. Pas'is jam 50 jar'o'j, de kiam mi est'is abiturient'o. Kelk'a'j el inter mi'a'j sam'klas'an'o'j ne plu viv'as. Kelk'a'j el inter mi'a'j instru'ist'o'j ankoraŭ viv'as.

Laŭ'dir'e, se oni re'memor'as ankoraŭ la nom'o'n de instru'ist'o post 50 jar'o'j, tio pruv'as, ke la memor'at'a person'o est'is ver'e bon'a instru'ist'o. Mi pov'as re'memor'i preskaŭ ĉies nom'o'j'n, kaj mi kred'as, ke mi hav'is bon'a'j'n ge'instru'ist'o'j'n. Ni respekt'is ili'n, kelk'a'j'n eĉ am'is. Kiel plej am'at'a'j'n mi menci'as mi'a'n klas'estr'o'n kaj la instru'ist'in'o'n pri la hungar'a lingv'o.

Mi hav'is klas'kamarad'o'n, kiu tre lert'e imit'is hom'o'j'n, ankaŭ ni'a'j'n instru'ist'o'j'n. Dum paŭz'o ni rest'is en klas'o, sed tiu el'ir'is, kaj post'e en'paŝ'is, kvazaŭ iu el ni'a'j instru'ist'o'j. Li ne dev'is dir'i nom'o'n, ni est'is sorĉ'it'a'j, ĉar ŝajn'is al ni, ke li ver'e far'iĝ'is la imit'at'a person'o. Ni krev'is pro rid'ad'o. Ĉiu'j'n li lert'e imit'is, nur du instru'ist'o'j'n li neniam imit'is: ni'a'n klas'estr'o'n kaj la instru'ist'in'o'n pri la hungar'a lingv'o. Eĉ tiu impertinent'ul'o ili'n respekt'is.

Ni'a'j ge'instru'ist'o'j plej'part'e est'is bon'a'j pedagog'o'j. Tio signif'as, ke ili sci'is reg'i la klas'o'n, dum lecion'o'j est'is disciplin'o. Ho, disciplin'o! Kio'n signif'is en tiu temp'o mal'disciplin'o? Ne kiel nun'temp'e, kiam en lern'ej'o'j okaz'as, ke instru'ant'o kaj instru'at'o est'as batat'a'j, humil'ig'at'a'j, eĉ mort'ig'at'a'j de agres'em'a knab'o. Antaŭ 50 jar'o'j mal'disciplin'o est'is, se ni kaŝ'e babil'is dum lecion'o, rid'is aŭ send'is leter'et'o'n al ali'a. Mi mem kelk'foj'e tiel kulp'is.

La instru'ist'o pri la latin'a lingv'o leon'e muĝ'is, kiam ni est'is „sen'disciplin'a'j”. La instru'ist'o pri la german'a lingv'o est'is ali'a. Li ne est'is „reg'ant'o” de la klas'o. Dum li'a'j lecion'o'j la petol'em'a'j knab'o'j pri'ĵet'is unu la ali'a'n per ŝmir'it'a pan'o kun'port'it'a por manĝ'i dum tag'mez'a paŭz'o. Kompren'ebl'e, nur kiam la instru'ist'o skrib'is sur la tabul'o'n, kaj ne vid'is, kio okaz'as mal'antaŭ li'a dors'o.

La aŭtoritat'o de instru'ist'o de'pend'as ne nur de fak'a'j sci'o'j, sed ankaŭ de tio, ĉu oni tiu'n iom'et'e tim'as aŭ ne. Mi ripet'as, ni neniam est'is mal'kaŝ'e impertinent'a'j front'e al ni'a'j instru'ist'o'j. Nu, tiu instru'ist'o pri la german'a lingv'o tut'e ne est'is tim'ig'a person'o. Kiam li est'is tre mal'kontent'a pri ni'a kondut'o, li minac'is: „Tuj mi kri'eg'os!” Sed tio neniam okaz'is. Li est'as delikat'a hom'o, mal'dik'a, griz'har'a, ĝentil'a, kaj ne tro sever'a.

En tiu temp'o oni pov'is spekt'i en kin'ej'o ĉef'e soveti'a'j'n film'o'j'n. Lern'ant'o'j ne rajt'is vizit'i kin'ej'o'n sol'a'j, nur organiz'it'e, kun la tut'a klas'o, akompan'at'a de instru'ist'o, aŭ kun ge'patr'o'j. Mi supoz'as, ke la instru'ist'o'j organiz'is komun'a'n vizit'o'n tia'n, se la film'o est'is „instru'a”. La plej mult'a'j film'o'j est'is soveti'a'j, pri la du'a mond'o'milit'o, kun malic'a'j faŝist'o'j, kontraŭ kiu'j hero'e batal'is soveti'a'j ruĝ'arme'an'o'j.

Sub'konsci'e por mi la german'a est'is lingv'o de faŝist'o'j, kaj mi lern'is ĝi'n ne tro diligent'e. Eĉ se mi ne tro diligent'e lern'is, mi akir'is mez'bon'a'j'n not'o'j'n, kaj tio est'is sufiĉ'a … por faŝism'a lingv'o. Kompren'ebl'e, tiu mi'a mal'em'o ne est'is tiel konsci'a, kiel nun. Nur nun mi kompren'as la kial'o'n de mi'a mal'simpati'o al la german'a lingv'o.

Kial mi re'memor'as eĉ nun tiu'n instru'ist'o'n, kiu mem est'is german'o? Foj'e okaz'is, ke ni hav'is skrib'a'n task'o'n. Li dir'is al la klas'o: „Mi ne kontrol'os, ĉu vi tromp'os. Se mi kontrol'us, tio signif'us, ke mi pri'dub'as vi'a'n honest'ec'o'n.” Kaj li ne pri'spion'is ni'n.

Iu'j feliĉ'e mal'ferm'is sub la benk'o kajer'o'n, kaj sen'ĝen'e kopi'is. Inter ili est'is ankaŭ eminent'a'j lern'ant'o'j, kiu'j pov'int'us akir'i bon'a'n not'o'n, eĉ ne'kopi'int'e. Sed ili dezir'is est'i cert'a'j. Mi est'is tuŝ'it'a de li'a'j vort'o'j. Neniam mi aŭd'is io'n tia'n. Ĉiu'j ni'a'j ge'instru'ist'o'j est'is tre atent'a'j, ke ni ne tromp'u dum skrib'a'j task'o'j. Mi eĉ re'memor'as jun'a'n instru'ist'o'n pri fizik'o, kiu dir'is komplic'e kaj rid'et'ant'e, ke ankaŭ li est'is lern'ant'o, kaj kon'as la truk'o'j'n de tromp'ad'o.

Tiu german'a instru'ist'o dir'is io'n ne'kutim'a'n, sed mi kompren'is li'n. Ĝeneral'e mi ne kutim'is tromp'i, ĉar mi tim'is, ke mi est'os hont'ig'it'a antaŭ la klas'o. Sed ek'de tiam mi lern'is diligent'e la german'a'n, precip'e antaŭ la skrib'a'j labor'aĵ'o'j, por ke mi ne bezon'u kopi'i. Mi lern'is parker'e mult'a'j'n vers'o'j'n el Faŭst'o de Goethe, kaj mi ricev'is pro la skrib'a labor'aĵ'o pli bon'a'n not'o'n, ol ĝeneral'e dum lecion'o'j.

Nun mi kred'as, ke li ebl'e supoz'is, ke kopi'is ankaŭ mi, ke ne est'is tiel bon'a en la german'a lingv'o ja mi. Li ne sci'is, ke ĝust'e la eminent'a'j lern'ant'o'j kopi'is, mi ne. Eĉ nun mi kred'as sen'valor'a rezult'o'n mal'honest'e ating'it'a'n.

Mi'a instru'ist'o for'pas'is antaŭ'long'e. Li neniam muĝ'is leon'e, li est'is modest'a, mal'laŭt'voĉ'a hom'o. Tamen li'a voĉ'o son'as eĉ nun en mi'a memor'o: „Mi ne kontrol'os, ĉu vi tromp'os. Se mi kontrol'us, tio signif'us, ke mi pri'dub'as vi'a'n honest'ec'o'n.”

Lenke SZÁSZ
Kun'e kontraŭ ekstrem'ist'o'j

Politik'o

ĜIHAD'ISM'O

Kun'e kontraŭ ekstrem'ist'o'j

Kun'labor'i kontraŭ ĝihad'ism'o inter'konsent'is kvar EU -ŝtat'o'j kaj ses land'o'j el okcident'a Balkani'o. Ĉe'est'is kontraŭ'teror'ism'a'n konferenc'o'n en Vien'o la EU -komision'an'o pri intern'a'j afer'o'j, Di'mitr'is Avramopoulos, kaj ministr'o'j de Itali'o, Sloveni'o, Kroati'o, Aŭstri'o kaj de Albani'o, Bosni'o-Hercegovin'o, Kosov'o, Makedoni'o, Montenegr'o kaj Serbi'o.

Laŭ la aŭstr'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Sebastian Kurz, ident'ig'ebl'as tri kial'o'j por okaz'ig'i la konferenc'o'n „Batal'i kun'e kontraŭ ĝihad'ism'o”. Unu'e, ĝihad'ism'o minac'as la intern'a'n kaj ekster'a'n sekur'ec'o'n. Du'e, ekzist'as lig'o'j inter ekstrem'ist'o'j en okcident'a Balkani'o kaj EU -land'o'j. Tri'e, trov'ebl'as en la part'o'pren'ant'a'j ŝtat'o'j problem'o'j, kiu'j favor'as krim'ec'o'n kaj ekstrem'ism'o'n, ekzempl'e mank'ant'a'j perspektiv'o'j por jun'a'j hom'o'j.

Najbar'a'j

Nepr'as, al'don'is Kurz, ke Aŭstri'o sub'ten'u najbar'a'j'n land'o'j'n en okcident'a Balkani'o en ili'a batal'o kontraŭ ĝihad'ism'o.

Krom'e, laŭ Johanna Mikl - Leitner, ministr'in'o pri ekster'a'j afer'o'j de Aŭstri'o, neces'as pli'larĝ'ig'i la EU -registr'ej'o'n pri kontraŭ'leĝ'a'j inter'ret'a'j en'hav'o'j ankaŭ al ŝtat'o'j de okcident'a Balkani'o. Aŭstri'o jam propon'as al ali'a'j ŝtat'o'j inform'o'j'n de la konsult'ej'o pri ekstrem'ism'o, establ'it'a en la pas'int'a jar'o, al kiu pov'as si'n turn'i ge'patr'o'j de radikal'ig'it'a'j ge'jun'ul'o'j.

Al'don'is Mikl - Leitner, ke oni pli bon'e trejn'u lim'gard'ist'o'j'n por mal'ebl'ig'i el- kaj en-migr'ad'o'n de per'fort'o'pret'a'j ekstrem'ist'o'j kaj pli'fort'ig'i la rilat'o'j'n kun la lim'gard'a agent'ej'o Frontex. End'as ankaŭ intens'ig'i kun'labor'o'n kun la eŭrop'a polic'a ofic'ej'o Europol kaj kun la kontraŭ'teror'ism'a kun'ord'ig'ant'o de EU.

Ekster'land'a'j

Sub'strek'is Avramopoulos, ke ĝihad'ism'o pov'as est'i solv'it'a nur per'e de pli intim'a kun'labor'o de la eŭrop'a'j land'o'j. Li indik'is, ke la nombr'o de ekster'land'a'j batal'ant'o'j en Siri'o kaj Irak'o kresk'as „de tag'o al tag'o”.

Ivica Dačić [ daĉiĉ ], ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j de Serbi'o kaj nun'a prezid'ant'o de la Organiz'aĵ'o pri sekur'ec'o kaj kun'labor'o en Eŭrop'o ( OSCE), riproĉ'is, ke la ĝihad'ism'a minac'o long'e est'is sub'taks'at'a. La t. n. islam'a ŝtat'o ( IS) ek'est'is en 2006, atent'ig'is Dačić, tamen kontraŭ'teror'ism'a ag'ad'o nur en 2014.

Li dir'is: „Kio'n ni far'is dum tiu'j ok jar'o'j? Serbi'o avert'is, ke Aŭstri'o est'as centr'o de vahab'it'a'j ekstrem'ist'o'j. Hodiaŭ est'as en ord'o ĉio, kio'n ni far'as. Tamen dum mult'a'j jar'o'j ni ebl'ig'is al ili fortik'iĝ'i.”

Evgeni GEORGIEV
Korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Antaŭ la komenc'o de la inter'naci'a konferenc'o „Batal'i kun'e kontraŭ ĝihad'ism'o”. Fot'o kun permes'o de la aŭstr'a ministeri'o pri ekster'a'j afer'o'j.


Sebastian Kurz kaj Johanna Mikl - Leitner inter'parol'as en la mez'o (de mal'dekstr'e dekstr'e'n). Fot'o kun permes'o de la aŭstr'a ministeri'o pri ekster'a'j afer'o'j.


Sebastian Kurz, Di'mitr'is Avramopoulos kaj Johanna Mikl - Leitner (de mal'dekstr'e dekstr'e'n). Fot'o kun permes'o de la aŭstr'a ministeri'o pri ekster'a'j afer'o'j.


Sebastian Kurz, Ivica Dačić, Johanna Mikl - Leitner kaj Di'mitr'is Avramopoulos (de mal'dekstr'e dekstr'e'n). Fot'o kun permes'o de la aŭstr'a ministeri'o pri ekster'a'j afer'o'j.

En la nom'o de Di'o

En la nom'o de Di'o

Mi dev'as pardon'pet'i pro erar'et'o en mi'a last'a leter'o al vi (MONAT'O 2015/04, p. 6): Bismillah ne signif'as laŭ'vort'e „Laŭd'o'n al Di'o”, sed „en la nom'o de Di'o”: Isim = nom'o, b - isim = en la nom'o, b -ism- i = en la nom'o de ...

Frieder Weigold
Germani'o
Ne la plej alt'a

Ne la plej alt'a

Mi dank'as al Mireille Gros'je'a'n pro la interes'a artikol'seri'o pri Svis'land'o, sed mi ŝat'us unu'e montr'i mi'a'n bedaŭr'o'n, ke ŝi preter'las'is la plej kon'at'a'n ec'o'n de tiu land'o, nom'e ĝi'a'n util'o'n al tut'mond'a'j riĉ'ul'o'j por kaŝ'i si'a'n mon'o'n. Kaj du'e mi dezir'as kontest'i la asert'o'n, ke La Chaux -de- Fonds est'as la plej alt'e situ'ant'a grand'a urb'o de Eŭrop'o. Iom pli da loĝ'ant'o'j kaj iom pli da alt'ec'o hav'as Avilo ( Ávila). Pli-mal'pli simil'a'j'n alt'ec'o'n kaj loĝ'ant'ar'o'n prezent'as Sorio ( Soria) kaj Seg'ovi'o (Seg'ovi'a). Kvankam ĉiu'j tri dir'it'a'j hispan'a'j urb'o'j est'as ĉe ni taks'at'a'j kiel urb'et'o'j, ili ja est'as ĉef'urb'o'j de la respektiv'a'j provinc'o'j. Mi ĵur'as, ke mi'a re'ag'o tut'e ne rilat'as al la fakt'o, ke mi nask'iĝ'is en Seg'ovi'o.

Manuel PARRA
Hispani'o
Siring'o'j kaj ring'o'j ge'edz'ec'a'j

FRANCI'O-SERBI'O

Siring'o'j kaj ring'o'j ge'edz'ec'a'j

En la sud'a Franci'o viv'as ĉirkaŭ 40 000 serb'o'j. En juni'o en la franc'a urb'o Lion'o tiu'j de miks'a franc'a-serb'a edz'ec'o loĝ'ant'a'j aŭ en Serbi'o aŭ en Franci'o pov'as simbol'e atest'i si'a'n edz'ec'a'n ĵur'promes'o'n. Akompan'as la ceremoni'o'n muzik'a spektakl'o.

La event'o koincid'as kun la 765 a dat're'ven'o de lig'o'j inter la du ŝtat'o'j. En 1250 la franc'a princ'in'o Hélène dAnjou edz'in'iĝ'is al la reĝ'o Uroŝ la unu'a Nemanjiĉo.

La reĝ'o ĝis'atend'is si'a'n edz'in'iĝ'ont'o'n en la val'o de la river'o Ibar kaj laŭ cent'o da kilo'metr'o'j plant'is ale'o'n de siring'o'j kiel simbol'o'n de am'o. La societ'o de la serb'a-franc'a amik'ec'o el la urb'o Kral'j'ev'o ĉi-jar'o'n re'nov'ig'as la ale'o'n.

Dimitrije JANIČIĆ

korespond'ant'o de MONAT'O en Serbi'o
Pluv'er'a'j ver'o'j

Scienc'o

KURIOZ'AĴ'O'J

Pluv'er'a'j ver'o'j

Kiam la unu'a'j pluv'er'o'j fal'as sur sek'a'n ter'o'n, en la aer'o oni re'kon'as ne'konfuz'ebl'a'n odor'o'n: tiu'n de la pluv'o. Nun du scienc'ist'o'j el Masaĉusec'a Institut'o de Teknologi'o (MIT) mal'kovr'is kaj pri'skrib'is la manier'o'n, kiel ĉi tiu odor'o el'iĝ'as en la aer'o'n.

Oni last'a'temp'e mal'kovr'is iu'j'n karakteriz'o'j'n (ĝis nun ne'kon'at'a'j'n) de tiu odor'o, al kiu fak'ul'o'j don'is la nom'o'n petr'i'ĥor'o. Sed pri kio tem'as preciz'e? Laŭ Isabel Joy Bear kaj Roderick G. Thomas, kiu'j pri'skrib'is ĝi'n per grav'eg'a artikol'o aper'int'a en la revu'o Natur'e antaŭ 51 jar'o'j kaj kiu'j util'ig'is unu'a'foj'e la grek'de'ven'a'n neolog'ism'o'n „petr'i'ĥor'o” (el la grek'a'j vort'o'j „petr'a”, „ŝton'o”, kaj „ ichor ”, „limf'o”), la tip'a pluv-odor'o rezult'as el kombinaĵ'o de vegetal'a'j ole'o'j kaj geosmino.

La unu'a'j (la vegetal'a'j ole'o'j) est'as produkt'at'a'j de la plant'o'j dum sen'pluv'a'j period'o'j por mal'pli'rapid'ig'i la sem'a'n ĝerm'ad'o'n. La plant'o'j eksud'as tiu'j'n ole'o'j'n, kaj ĉi-last'a'j est'as post'e sorb'at'a'j de rok'o'j kaj argil'a'j teren'o'j: la util'ec'o de la ole'o'j est'as „avert'i” – se tiel dir'i – la sem'o'j'n, ke ne est'as sufiĉ'e da akv'o por kresk'i.

La du'a ( geosmino) est'as miks'aĵ'o produkt'at'a de plur'a'j klas'o'j da mikrob'o'j: ĝi est'iĝ'as je la mort'o de kelk'e da bakteri'o'j kaj hav'as si'a'n propr'a'n tip'a'n odor'o'n de ter'o, fung'o kaj ŝim'o. Geosmino – pli simpl'e, por ne'fak'a leg'ant'ar'o, tiu miks'aĵ'o, kiu don'as al ruĝ'a'j bet'o'j ili'a'n ter'a'n gust'o'n kaj al karp'o kaj kat'fiŝ'o ili'a'n odor'o'n de kot'o – est'as ident'ig'at'a de la hom'a olfakt'o eĉ je infinitezim'a'j nivel'o'j. Petr'i'ĥor'o est'as kombinaĵ'o de vegetal'a'j ole'o'j kaj geosmino.

Aer'bobel'o'j

Pli ol 600 foj'o'j'n du scienc'ist'o'j el MIT, Young Soo Joung kaj Cullen R. Buie, imit'is last'a'temp'e la fal'o'n de la pluv'o sur 28 mal'sam'a'j'n tip'o'j'n de surfac'o. Ĉiu kolizi'o est'is film'it'a per alt'rapid'a vide'o'kamera'o (kiu ebl'ig'is lant'analiz'i unu'op'a'j'n fal'o'j'n) kaj post'e zorg'e stud'it'a. Rezult'is, ke la kolizi'o de pluv'o'gut'o kun por'a material'o (kia est'as ter'o) aper'ig'as ĉe la kontakt'a surfac'o tre mal'grand'a'j'n aer'bobel'o'j'n.

Kiam la bobel'o'j eksplod'as, ili el'las'as en la aer'o'n iu'n aerosol'o'n, kiu est'as pri'skrib'ebl'a kiel miks'aĵ'o de akv'o'molekul'o'j kaj ali'a'j substanc'o'j surfac'e ĉe'est'a'j. Ali'vort'e, la unu'a pluv'o aktiv'ig'as la miks'aĵ'o'n de vegetal'a'j ole'o'j kaj geosmino, kiu est'is antaŭ'e stapl'it'a en la ter'o. La mal'kovr'o de tio, ke la pluv'o frap'ant'e la ter'o'n kre'as aerosol'o'n, est'as konsider'it'a de la du scienc'ist'o'j tre grav'a aspekt'o. Kompren'i tia'n sistem'o'n, ili'a'dir'e, pov'us help'i klar'ig'i la manier'o'n, kiel iu'j infekt'o'j (ekzempl'e tiu kaŭz'at'a de Escherichia col'i) dis'vast'iĝ'as per'aer'e. La aerosol'o'j kaŭz'at'a'j de la pluv'o pov'as efektiv'e transport'i, krom la pluv'a'n odor'o'n, ankaŭ kelk'a'j'n mal'util'a'j'n substanc'o'j'n.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o Scienc'o kaj oft'a kun'verk'ant'o
Esting'i fajr'o'n per son'o'j

Scienc'o

USON'O

Esting'i fajr'o'n per son'o'j

Por esting'i brul'eg'o'n kaj lim'ig'i ĝi'a'j'n damaĝ'o'j'n ekzist'as tri ĉef'a'j sistem'o'j: tem'as pri akv'o, apart'a ŝaŭm'o aŭ kelk'e da fajr'o'rezist'a'j kovr'il'o'j. Tamen en la last'a period'o du jun'a'j student'o'j el la universitat'o Georg'e Mas'o'n de Fairfax, en'e de la uson'a ŝtat'o Virgini'o, klopod'as kre'i al'don'a'n kaj tre interes'a'n metod'o'n por esting'i flam'o'j'n. La nov'ig'a ide'o est'as baz'it'a sur la ekspluat'ad'o de ... son'o!

Frit'il'o

La aparat'o, kiu'n la du student'o'j – Seth Robertson kaj Viet Tran, unu 23-jar'a, la ali'a 28-jar'a – prezent'is per inter'ret'a film'et'o, est'as la rezult'o de universitat'a projekt'o. Pri tio ili labor'is dum preskaŭ unu jar'o, kun mon'a invest'o de po 600 dolar'o'j proksim'um'e. La port'ebl'a aparat'o (konsist'ant'a el unu generator'o de mal'alt'a'j frekvenc'o'j funkci'ant'a per kurent'o, unu amplif'il'o kaj unu tub'o por en'voj'ig'i kaj en'fokus'ig'i son'o'n) simil'et'as la aparat'o'n de la mal'nov'a film'o Ghostbusters (Fantom'kapt'ist'o'j).

En la publik'ig'it'a film'et'o, oni vid'as, ke fajr'o flam'ig'it'a per alkohol'o en'e de frit'il'o est'as esting'at'a dank'e al la ritm'a dis'vast'iĝ'o de mal'alt'a'j frekvenc'o'j. Efektiv'e son'a'j ond'o'j, en'e de iu preciz'a bend'o, pov'as pli'ig'i la rapid'o'n de la aer'a'j korpuskl'o'j est'ant'a'j ĉirkaŭ la fajr'o, kio sufok'as la flam'o'j'n. Okaz'e de la frit'il'a test'o, la uz'it'a frekvenc'o est'is inter 30 kaj 60 herc'o'j.

Sen'hom'a aviad'il'o

La el'trov'aĵ'o ŝajn'as interes'a, ĉar ĝi est'as pli sen'risk'a ol la tradici'a'j kontraŭ'brul'a'j metod'o'j. Unu el ĝi'a'j eventual'a'j aplik'o'j pov'us est'i en hejm'a'j kuir'ej'o'j: jen efik'a kaj pur'a alternativ'o por esting'il'o'j, kiu'j oft'e uz'as toks'a'j'n kemi'a'j'n ŝaŭm'o'j'n. Tia sistem'o pov'us montr'iĝ'i util'a ankaŭ en la okaz'o de brul'o ek'est'int'a en spac'a'j vetur'il'o'j aŭ staci'o'j. La du student'o'j pri elektr'a inĝenieri'o opini'as si'a'n invent'o'n taŭg'a eĉ por aplik'ad'o al sen'hom'a aviad'il'o (angl'a'lingv'e dron'e). La cel'o? Esting'i kompren'ebl'e, help'e de son'o, brul'eg'o'j'n en arb'ar'o'j aŭ en'e de konstru'aĵ'o'j, en manier'o, kiu ne en'danĝer'ig'us fajr'o'brigad'ist'o'j'n.

Bedaŭr'ind'e nepr'os plu atend'i ĝis la invent'o iĝ'os pri'komerc'ebl'a. La pas'int'a'n novembr'o'n la du student'o'j akir'is tamen dum'temp'a'n patent'o'n: kaj nun ili hav'as unu jar'o'n je si'a dispon'o por daŭr'ig'i esplor'ad'o'n kaj test'ad'o'n.

Roberto PIGR'O

korespond'ant'o de MONAT'O en Kipr'o
Ĉirkaŭ'brak'u arb'o'n!

Novel'o'j

Ĉirkaŭ'brak'u arb'o'n!

Vir'o hav'is en si'a ĝarden'o tre alt'a'n kaj dik'a'n arb'o'n. La arb'o est'is bel'a, eĉ bel'eg'a. Ĝi ombr'is la plej grand'a'n part'o'n de la ĝarden'o kaj eĉ part'o'n de la strat'o ekster la ĝarden'o, io, kio plaĉ'is al vetur'ig'ant'o'j, kiu'j rest'ad'ig'is si'a'j'n aŭtomobil'o'j'n ekster la bar'il'o de la ĝarden'o, en la mal'varm'ig'a ombr'o de la bel'eg'a kaj grand'eg'a arb'o.

La vir'o, kiu loĝ'is en la dom'o situ'ant'a en la ĝarden'o, eĉ am'eg'is tiu'n bel'eg'a'n arb'eg'o'n. Kaj ĉiu'j en la sam'a strat'o am'is la arb'o'n. Ĝi est'is do arb'o am'at'a, kaj tio ne pov'as est'i mal'bon'a.

Pas'is la jar'o'j, tio oft'e, fakt'e ĉiam okaz'as, kaj la arb'o far'iĝ'is eĉ mult'e pli grand'eg'a. Kaj, mi supoz'as, ke mi ne bezon'as dir'i tio'n al vi, sed tiu grand'eg'a arb'eg'o eĉ tre soif'is, kaj soif'ant'o'j trink'as akv'o'n. Do, la gigant'o trink'eg'is ĉiu'n gut'o'n da akv'o trov'iĝ'ant'a en la ĝarden'o. Nu bon'e, sed montr'iĝ'is baldaŭ post'e, ke tio tamen ne est'as bon'a, ĉar for'velk'is kaj mort'is ne nur la gazon'o, sed ankaŭ ĉiu'j arbust'o'j kaj flor'o'j.

La kompat'ind'a vir'o ver'e ne sci'is, kio'n nun far'as saĝ'ul'o. Ĉu mort'ig'i si'a'n amik'o'n, la grand'eg'a'n arb'eg'o'n? Ne, tio'n ne far'as bon'ul'o. Oni ne mort'ig'u! Kaj ceter'e, la vetur'ig'ant'o'j tre'eg'e ŝat'as la aŭtomobil'rest'ad'ig'ej'o'n sur la strat'o tuj ekster la ĝarden'bar'il'o.

Do, iom post iom la tut'a ĝarden'o est'is for'mort'int'a. Kaj neniu rajt'as mort'ig'i. Viv'is nur la grand'eg'a arb'eg'o, kaj la mal'esperant'a vir'o est'is vid'at'a de si'a'j ge'najbar'o'j akv'um'i per fleks'ebl'a ĝarden'a tub'o el plast'o si'a'n bon'a'n amik'eg'o'n. La arb'o viv'is ankoraŭ long'e kaj feliĉ'e. Sed iu'n nokt'o'n blov'eg'is kaj la kompat'ind'a kaj sen'help'a arb'eg'o perd'is kvar el si'a'j fort'a'j branĉ'o'j. La vent'eg'o port'is la dik'eg'a'j'n branĉ'o'j'n tra la aer'o kaj fal'ig'is ili'n sur unu el la aŭtomobil'o'j, kiu'j est'is rest'ig'it'a'j tie ekster la bar'il'o de la ĝarden'o. Bedaŭr'ind'e okaz'is grand'a damaĝ'o al la aŭtomobil'o. Est'is decid'it'e de tiu'j, kiu'j reg'as, ke la arb'eg'o ne plu rajt'as daŭr'ig'i si'a'n viv'o'n. Vi, mi'a'j ge'leg'ant'o'j, cert'e mir'as, ke iu'j rajt'as tiel decid'i pri la rajt'o'j de ali'a'j, sed bedaŭr'ind'e tiu'j, kiu'j reg'as, permes'as al si decid'i la sort'o'n de ali'a'j. Esper'ebl'e post cent aŭ du'cent jar'o'j ni hom'o'j est'os almenaŭ iom'et'e pli inteligent'a'j.

Ven'is iu vir'o, kiu prezent'is si'n kiel arb'o'kurac'ist'o'n. Li ekzamen'is la arb'eg'o'n kaj konstat'is, ke ĝi tre terur'e sufer'as de iu terur'a mal'san'o, eĉ fi'mal'san'aĉ'o. Do, iu'n tag'o'n al'ven'is du vir'o'j kun grand'eg'a'j motor'iz'it'a'j seg'il'o'j. La vir'o, kiu posed'is la arb'eg'o'n, emoci'e adiaŭ'is si'a'n grand'eg'a'n amik'eg'o'n, kaj la arb'eg'o sam'e emoci'e adiaŭ'is si'a'n mult'e mal'pli grand'a'n amik'o'n. Tamen la mal'pli grand'a amik'o, tiu est'as la vir'o loĝ'ant'a en la dom'o en la ĝarden'o de la grand'eg'a arb'eg'o, ne est'is tre mal'grand'a, kvankam li kompren'ebl'e est'is mult'e mal'pli grand'a ol la arb'eg'o.

Unu vir'o grimp'is supr'e'n al la supr'o de la arb'eg'o kaj per si'a seg'il'o for'seg'is mal'grand'a'n pec'o'n de unu el la supr'a'j branĉ'o'j. Tio eg'e dolor'is la arb'eg'o'n, kiu ne sci'is kiel defend'i si'n. La branĉ'o'pec'o fal'is mal'supr'e'n ĝis la ter'o. La ali'a vir'o port'is ĝi'n al grand'a ŝarĝ'aŭtomobil'o mal'plen'a, sed la plan'o est'is ke ĝi kiom ebl'e plej baldaŭ plen'iĝ'u!

La vir'o, kies arb'eg'o ĝi est'is, ne pov'is io'n ajn far'i por help'i. Kun larm'o'plen'a'j okul'o'j li pens'is pri temp'o'j pas'int'a'j, antaŭ du'cent aŭ ebl'e nur cent jar'o'j, kiam oni pun'is tiu'j'n, kiu'j'n oni ne plu am'as, se oni en'tut'e iam ajn am'is ili'n, unu'e for'hak'ant'e per adz'o la brak'o'j'n, tiam la gamb'o'j'n, kaj fin'e ankaŭ la kap'o'n. Nun oni ankoraŭ tio'n sam'e far'as, sed for'seg'ant'e unu'e la kap'o'n. Ĉu io ŝanĝ'iĝ'is, ĉu ni inter'temp'e far'iĝ'is almenaŭ iom'et'e pli bon'a'j, jen grav'a demand'o respond'ind'a.

La labor'eg'o est'is, pro la motor'iz'it'a'j seg'il'o'j, fakt'e seg'il'eg'o'j, tre bru'eg'a. Cert'e tio ne plaĉ'is al la ge'najbar'o'j, kiu'j est'is dev'ig'at'a'j rest'i intern'e de si'a dom'o, ferm'int'e ĉiu'j'n si'a'j'n pord'o'j'n kaj fenestr'o'j'n!

Kelk'a'j'n hor'o'j'n post'e, ebl'e kvar aŭ ses, la labor'eg'o est'is fin'it'a kaj la arb'eg'o mort'int'a. Ben'u ĝi'n! La vir'o en la mort'int'a ĝarden'o pov'is nun, la post'a'n tag'o'n, komenc'i si'a'n labor'eg'o'n. Li dev'is ek'de nun ek'sem'i nov'a'n gazon'o'n, plant'i nov'a'j'n flor'o'j'n, arbust'o'j'n ktp. Pas'is la jar'o'j. La ĝarden'o re'foj'e kresk'is. Aper'is flor'o'j, staŭd'o'j kaj arbust'o'j. La vir'o, kiu loĝ'is tie, far'iĝ'is iom post iom mult'e pli feliĉ'a. Li ir'is de plant'o al plant'o, parol'ant'e kun ĉiu el ili. Iu'n maten'o'n, kiam li parol'is kun iu el la arbust'o'j, kiu est'is tre bel'eg'a, li subit'e ek'plor'is. Li est'is konstat'int'a, ke la spirit'o en la arbust'o est'as tiu sam'a, kiu antaŭ jar'o'j el'lign'iĝ'is el la grand'a gigant'a arb'eg'o. Nun ĝi, je la grand'eg'a ĝoj'o de ambaŭ, en'lign'iĝ'is en la plej bel'eg'a'n arbust'o'n de la ĝarden'o!

Bob FELBY
Kaf'o kun kat'o

SLOVAKI'O

Kaf'o kun kat'o

Ek'de april'o Slovaki'o hav'as kat'o'kaf'ej'o'n, kie gast'o'j pov'as ĝu'i kaf'o'n, te'o'n kaj (sen'gluten'a'n) kuk'o'n en ĉe'est'o de kat'o'j. En la kaf'ej'o est'as kvar kat'o'j, konstant'e observ'at'a'j de best'kurac'ist'o, kiu'j est'as je la dispon'o de gast'o'j.

Iveta Rossová [ rosova ], la posed'ant'in'o de la kaf'ej'o, dir'as, ke kat'o'j pov'as kadr'e de t. n. felinoterapio nul'ig'i stres'o'n kaj kurac'i sang'o'prem'o'n, mal'grand'a'j'n vund'o'j'n ktp. Laŭ fak'ul'o'j kat'o kre'as oscil'o'j'n en interval'o de ĉ. 20 kaj 140 herc'o'j, kiu'j pov'as kurac'i divers'a'j'n san'problem'o'j'n.

Kares'is

En la kaf'ej'o est'as bon'ven'a'j precip'e gast'o'j, kiu'j pro mank'o de mon'o aŭ pro san'kial'o'j ne pov'as hejm'e pri'zorg'i kat'o'j'n. Dum vizit'o evident'is, ke la kat'kaf'ej'o plen'as je gast'o'j. Dorm'is unu kat'o, ali'a'n kares'is pensi'ul'o kun nep'o.

La kat'kaf'ej'o trov'iĝ'as en la urb'o Mart'in, ĉ. 230  km nord'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o. Ĝi est'as ĉiu'tag'e mal'ferm'it'a.

Juli'us HAUSER

korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o


La posed'ant'in'o de la kat'o'kaf'ej'o, Iveta Rossová, star'as antaŭ la en'ir'ej'o. La afiŝ'o tekst'as: Kat'o ne est'as lud'il'o. Kat'o est'as majest'a, nobl'a, sen'de'pend'a person'o. Fot'o: JULI'US HAUSER

 

La afer'o <mark>Doshi</mark>

Politik'o

ALBANI'O

La afer'o Doshi

Eksplod'is skandal'o en'e de la reg'ant'a social'ist'a koalici'o en Albani'o. Deput'it'o, Tom Doshi, ceter'e probabl'e la plej riĉ'a hom'o en la land'o, akuz'is la parlament'estr'o'n, Ilir Met'a, pro murd'atenc'o kontraŭ li mem.

Doshi vid'ig'is en televid'a kanal'o konfes'o'n de iu, kiu pretend'is, ke Met'a pag'os ĝis du'on'milion'o'n da eŭr'o'j pro la atenc'o. La deput'it'o al'don'is, ke li jam raport'is la komplot'o'n inter'ali'e al la komision'o pri sekur'ec'o, kiu tio'n konfirm'is.

Sen'krim'ul'ig'o

Tuj kapt'is la okaz'o'n la opozici'o por sub'strek'i la lig'o'j'n inter social'ist'o'j kaj krim'ul'o'j kaj por insist'i pri sen'krim'ul'ig'o de la parlament'o.

La polic'o ĉe la land'lim'o arest'is la supoz'at'a'n murd'ont'o'n, kiu ne'is tio'n, kio'n li dir'is en si'a televid'a „konfes'o”. La prokurator'ej'o esplor'is la afer'o'n ĉe divers'a'j deput'it'o'j kaj ali'a'j alt'rang'ul'o'j kaj fin'e pet'is permes'o'n arest'i Doshi pro fals'a akuz'o. Li, kaj ali'a deput'it'o, rest'as provizor'e sub hejm'arest'o.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o

Mal'pur'a aer'o damaĝ'as infan'a'n cerb'o'n

POLU'AD'O

Mal'pur'a aer'o damaĝ'as infan'a'n cerb'o'n

La kon'at'a, prestiĝ'a uson'a medicin'a revu'o JAM'A ( The Journal of the American Medical Association ) publik'ig'is ĉi-jar'e mal'trankvil'ig'a'n artikol'o'n. Post zorg'a kolekt'ad'o de don'it'aĵ'o'j plen'um'it'a inter la jar'o'j 1998 kaj 2006, la aŭtor'o'j konklud'is, ke tre ver'ŝajn'e mal'pur'a aer'o ne'ripar'ebl'e damaĝ'as la cerb'o'n de beb'o'j antaŭ ili'a nask'iĝ'o.

Mal'kviet'ec'o

La fak'ul'o'j pri'esplor'is urb'a'j'n infan'o'j'n el mal'riĉ'a'j famili'o'j, kaj oni observ'is ili'n ĝis la aĝ'o de 9 jar'o'j. Per'e de rafin'it'a'j magnet-resonanc'a'j aparat'o'j oni stud'is la struktur'o'n de ili'a cerb'o kaj post'e far'is kompar'ad'o'n kun la nivel'o'j de mal'pur'a aer'o, al kiu'j la respektiv'a'j patr'in'o'j si'n el'met'is dum la period'o de graved'ec'o. Oni trov'is mal'pli el'volv'iĝ'int'a'n blank'a'n substanc'o'n en la mal'dekstr'a cerb'o'hemisfer'o proporci'e kun la kvant'o de aer'mal'pur'aĵ'o'j en'sorb'it'a'j de la patr'in'o'j. Tiu cerb'a karakteriz'o pov'as kaŭz'i ne nur parol'a'j'n problem'o'j'n kaj mal'kontent'ig'a'n atent'o'n, sed ankaŭ seri'o'n de ali'a'j ne'ordinar'a'j kondut'o'j kaj ĉef'e simptom'o'j'n de mal'kviet'ec'o. Ankaŭ post la nask'iĝ'o, ceter'e, la beb'a'j cerb'o'j ricev'as krom'a'j'n damaĝ'o'j'n, asert'as la esplor'ist'o'j. La mal'pur'aĵ'o'j en la aer'o est'as ĥemi'e pri'skrib'ebl'a'j kiel „poli'cikl'a'j aromat'a'j hidrokarbon'a'j” partikl'o'j, kia'j'n produkt'as aŭtomobil'a'j motor'o'j, tabak-fum'ad'o, kamp'ar'a'j brul'o'j, hejm'a hejt'ad'o ktp.

Mis'kondut'o'j

La nun'a esplor'o est'as ankoraŭ ne'sufiĉ'e ampleks'a por ebl'ig'i el'tir'i definitiv'a'j'n konklud'o'j'n. Tamen, la ĉie'a ekzist'o de mal'pur'aĵ'o'j en la aer'o vek'as zorg'em'o'n pri la infan'o'j sur la nivel'o de publik'a san'o. Jam ali'a antaŭ'a esplor'o ĉe infan'o'j en Novjork'o montr'is, ke ĉe'est'o de aer'mal'pur'aĵ'o'j rekt'e rilat'as al psik'a'j problem'o'j de infan'o'j en la lern'ej'a aĝ'o: parol'a mal'facil'ec'o, depresi'o, plur'spec'a'j mis'kondut'o'j. Tiu ĉi esplor'o est'as aprob'it'a de la uson'a reg'ist'ar'a instanc'o, kiu zorg'as pri medi'o kaj medi'problem'o'j.

Paulo Sérgio VIANA

korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Ne'led'a LED'o

TEĤNOLOGI'O

Ne'led'a LED'o

Inkandesk'a'j ampol'o'j don'as agrabl'a'n lum'o'n, sed bezon'as mult'e da elektr'o kaj produkt'as ne'neces'a'n varm'o'n. La tiel nom'at'a'j energi-ŝpar-lamp'o'j bezon'as mal'pli da elektr'o, sed en'hav'as venen'a'n hidrarg'o'n. La med'i-protekt'a alternativ'o est'as LED-ampol'o'j.

La akronim'o signif'as Lum-El'send'a-Diod'o. Lum'as ne metal'o, kiel en inkandesk'a lamp'o, sed gas'o. LED mal'pli varm'iĝ'as ol inkandesk'a lamp'o, sed bezon'as elektron'ik'a'n sistem'o'n, kiu lim'ig'as la intens'o'n de la elektr'a kurent'o. Tial ĝi kost'as pli.

Tamen kompar'ebl'as kost'o'j. Inkandesk'a lamp'o, lum'fluks'o 1350 lumen'o'j, pov'um'o 100 vat'o'j, prez'o 2 eŭr'o'j, funkci'a daŭr'o 1000 hor'o'j. Unu kilo'vat'hor'o da elektr'o kost'as ekzempl'e 0,20 eŭr'o'j'n. Tial 1000 hor'o'j da lum'o kost'as 22 eŭr'o'j'n.

Amortiz'it'a

Kontrast'e sam'e hel'a LED, lum'fluks'o 1350 lumen'o'j, pov'um'o nur 15 vat'o'j, prez'o 10 eŭr'o'j, funkci'a daŭr'o 20 000 hor'o'j. Tial 1000 hor'o'j da lum'o kost'as nur 3,50 eŭr'o'j'n. Se oni uz'as LED'o'n tri hor'o'j'n tag'e, la invest'o est'os amortiz'it'a post kelk'e da monat'o'j.

Aktual'e jam vend'iĝ'as pli kaj pli da LED'o'j. Laŭ prognoz'o de la esplor-institut'o Statist'a la vend'o'sum'o en Eŭrop'o est'os 9 miliard'o'j da eŭr'o'j en 2016, en 2020 jam 14 miliard'o'j.

Walter KLAG

korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o
Facil'as pri'skrib'i, mal'facil'as preskrib'i

El mi'a vid'punkt'o

Facil'as pri'skrib'i, mal'facil'as preskrib'i

Mediterane'o: kio'n ĝi signif'as? Al nord-eŭrop'an'o'j, eĉ tiu'j ne apart'e riĉ'a'j, ĝi signif'as du somer'a'j'n semajn'o'j'n da sun'o kaj strand'o, sangri'o kaj (se bon'ŝanc'e) seks'um'ad'o. Kristal'klar'a, bril'e blu'a mar'o varm'a for'pel'as memor'o'j'n pri griz'a'j, nord'a'j vintr'a'j tag'o'j, pri ofic'ej'o'j kaj fabrik'o'j. Por tiu'j ĉi feliĉ'a'j turist'o'j Mediterane'o far'iĝ'as feri'ej'o, ripoz'ej'o ... kaj vast'a, bon'ven'ig'a naĝ'ej'o.

Naĝ'ej'o, tamen en mal'a, cinik'a senc'o, far'iĝ'as Mediterane'o ankaŭ por ali'spec'a'j „turist'o'j” el pli sud'a'j land'o'j. Tiu'j vojaĝ'ant'o'j, sam'e kiel la nord-eŭrop'an'o'j, pag'as si'a'n mon'o'n al per'ant'o'j por „ĝu'i” la mar'o'n kaj profit'i de ties akv'o'j. Jen tamen ĉes'as la paralel'o'j.

Ne al turism'o-kompani'o'j pag'as si'a'n mon'o'n la sud'ul'o'j, sed al pirat'o'j, hom-kontraband'ist'o'j, pret'a'j risk'i la viv'o'j'n de la „klient'o'j” por ili'n trans'mar'ig'i el la ĥaos'e sen'esper'a nord'a Afrik'o al la promes'it'a land'o de Eŭrop'a Uni'o.

Kia vojaĝ'o! En april'o pere'is ĝis 900 hom'o'j, kiam ili'a kaduk'a, hom'e super'ŝarĝ'it'a eks-fiŝ'kapt'ist'a boat'o renvers'iĝ'is mez'e de la mar'o, dis'ŝut'ant'e si'a'n karg'o'n el karn'o kaj sang'o en Mediterane'o'n – ĉi-foj'o'n nenia'n naĝ'ej'o'n, sed dron'ej'o'n. Eĉ se kelk'a'j ja vol'is naĝ'i, por prov'i si'n sav'i, tio ne ebl'is. Cent'o'j est'is en'ferm'it'a'j, sardel'e kun'prem'it'a'j, sub'ferdek'e sen eskap'il'o.

Kalkul'it'e est'as, ke en la nun'a jar'o eĉ antaŭ la april'a katastrof'o jam dron'is en Mediterane'o plur'cent'o'j da nord-afrik'an'o'j. Spit'e al tio, kvazaŭ mirakl'e, sukces'e trans'ir'is la mar'o'n por ating'i EU -on 20 000 ge'vir'o'j kaj infan'o'j.

Pri'skrib'i katastrof'o'n facil'as. Preskrib'i solv'o'n, mal'e. Precip'e kiam la problem'o ampleks'as plur'a'j'n politik'e kaj soci'e mal'sam'a'j'n land'o'j'n, divers'a'j'n ŝtat'a'j'n kaj ali'a'j'n instanc'o'j'n, kaj dek'mil'o'j'n aŭ cent'mil'o'j'n da hom'o'j. Ver'ŝajn'e ne ekzist'as unu'sol'a solv'o, kiu kvazaŭ sorĉ'baston'e for'magi'os la element'o'j'n, kiu'j fatal'e kombin'iĝ'is por est'ig'i la nun'a'n situaci'o'n.

Ironi'e est'as, ke, inter'ven'ant'e kontraŭ la tiel nom'at'a Islam'a Ŝtat'o ( IS) en Libi'o kaj Siri'o, okcident'a'j land'o'j vol'e-ne'vol'e kontribu'as al situaci'o, kiu'n ili nun, apart'e en EU, perpleks'e kaj foj'foj'e sen'konsil'e streb'as se ne solv'i, do almenaŭ mild'ig'i. Detru'i hejm'o'j'n, labor'ej'o'j'n, lern'ej'o'j'n, mal'stabil'ig'as komun'um'o'j'n, tiel ke sufer'ant'a'j, dis'ŝir'at'a'j famili'o'j nepr'e dev'as serĉ'i pli trankvil'a'j'n teren'o'j'n. Se trov'iĝ'as tia'j teren'o'j trans'mar'e, en la ŝajn'e sekur'a, prosper'a Eŭrop'o, do tiel est'u: jen la dezir'at'a fin'staci'o.

Evident'e ne tuj ĉes'os la milit'o en Siri'o kaj Libi'o, nek la mal'sat'o kaj konflikt'o'j en ali'a'j region'o'j de la mez'a kaj nord'a Afrik'o. Nepr'as prefer'e diplomati'e help'i al la divers'a'j grup'o'j en la region'o forĝ'i de intern'e inter'konsent'o'n. Nur kiam re'ven'os pac'o, se tio en'tut'e ebl'os, kie teritori'a'j, religi'a'j kaj ali'a'j pretend'o'j sen'raci'ig'as kaj brut'ig'as, re'ven'os ankaŭ stabil'ec'o kaj, kun ĝi, la hom'o'j.

Ali'vort'e, kiel not'is koment'ist'o en la brit'a gazet'o The Guardian , se hom'o'j daŭr'e si'n ĵet'as de sur klif'o, ne ind'as prioritat'e okup'iĝ'i pri la kadavr'o'j. Unu'a'vic'e grav'as star'ig'i bar'il'o'n supr'e de la klif'o, por ke est'u ne'ating'ebl'a la klif'rand'o.

Tial, ver'ŝajn'e, ne mult'e help'os, se EU, eĉ kadr'e de inter'naci'a jur'o, detru'os boat'o'j'n. Kiel disting'i inter nepr'a fiŝ'kapt'ist'a boat'o kaj ali'a, iam uz'ot'a de kontraband'ist'o'j? Kaj subvenci'i karitat'a'j'n kaj ali'a'j'n grup'o'j'n en la aflikt'at'a'j land'o'j de nord'a Afrik'o en'ten'as risk'o'j'n. Flor'as korupt'o, tiel ke ne ebl'as garanti'i, ke la koncern'a'j sum'o'j ating'os lok'o'j'n, kie plej grand'as la bezon'o.

Last'a'temp'e EU konsent'is akcept'i 5000 rifuĝ'int'o'j'n. Tio signif'as, ke kelk'mil'o'j, kiu'j jam ating'is Eŭrop'o'n, est'os re'ven'ig'it'a'j kiel kontraŭ'leĝ'a'j en'migr'int'o'j. Tiel komenc'iĝ'os de'nov'e la hom'a kontraband'o-karusel'o. Dum'e la mond'o est'as kondamn'it'a al sen'potenc'a observ'ad'o. Oni pov'as nur rigard'i, plor'i kaj esper'i, sci'ant'e, ke prezid'ant'o'j kaj ĉef'ministr'o'j, kun si'a'j arm'il'o'j, arme'o'j kaj foj'e bel'a'j vort'o'j, sam'e sen'potenc'as.

Aŭ, ĉar ili re'kon'as la lim'o'j'n de si'a'j pretend'at'a'j pov'o'j, ili elekt'as ignor'i la situaci'o'n en la orient'a Mediterane'o. Prefer'e rikolt'i laŭd'o'j'n (kaj voĉ'o'j'n) pro et'a'j, real'ig'ebl'a'j, sed fin'fin'e bagatel'a'j sukces'o'j, ol politik'e dron'i, kiel real'e tiom da nord-afrik'an'o'j, en situaci'o tro kompleks'a kaj komplik'a por tuj'a solv'o.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O
Kalendar'o'j (1)

Kalendar'o'j (1)

Ĉiu hav'as respond'o'n al la demand'o pri tio, kiel oni pov'as far'i regul'o'j'n por mezur'i temp'o'n, kvankam la kosm'o ne ebl'ig'as facil'e far'i kalkul'ad'o'j'n pri la mov'ad'o de la ter'o ĉirkaŭ la sun'o. La artikol'o de Walter Klag (MONAT'O 2015/4, p. 18) memor'ig'is mi'n pri la propon'o de Isaac Newton en 1700. Li rimark'is, ke la temp'o de la printemp'a ekvinoks'o ĝis la aŭtun'a est'as pli long'a ol tiu de la aŭtun'a ĝis la printemp'a. Do li sugest'is, ke ĉiu somer'a monat'o de april'o al septembr'o en'hav'u 31 tag'o'j'n, kaj la vintr'a'j 30. La last'a tag'o de septembr'o est'u la super'jar'a tag'o, kaj septembr'o en'hav'u 30 tag'o'j'n dum ne-super'jar'o'j. Oni pov'us facil'e kalkul'i super'jar'o'j'n, ĉar ĉiu kvar'a est'os tia, krom ĉiu cent'a. Tamen unu el 500 (sed ne el 400 kiel en la gregori'a kalendar'o) est'os tia. Se oni ankaŭ don'us al unu el 5000 jar'o'j unu pli'a'n super'tag'o'n, oni egal'ig'us unu jar'o'n al mez'um'a daŭr'o de 356,2422 tag'o'j.

Ni ne sci'as, kial Newton ne antaŭ'e'n'ig'is ĝi'n; tiu'temp'e trov'iĝ'is mal'sam'a'j taks'o'j pri la preciz'a long'o de la jar'o, do ebl'e li ne est'is sufiĉ'e cert'a kaj ne vol'is erar'i.

Andy PEP'PERD'IN'E
Briti'o
Kalendar'o'j (2)

Kalendar'o'j (2)

Walter Klag asert'as (MONAT'O 2015/4, p. 18), ke ali'a kalendar'o nov'ig'a kaj preciz'a ebl'as, sed li forges'as dir'i, ke tia kalendar'o logik'a kaj raci'a jam ekzist'as, kaj est'is efektiv'ig'it'a. Tem'as pri la franc'a respublik'a kalendar'o, kiu est'is oficial'ig'it'a kaj uz'at'a de oktobr'o 1793 ĝis decembr'o 1805. Ĝi est'is uz'at'a ankaŭ de la Pariz'a Komun'um'o inter mart'o kaj juni'o 1871.

Tiu kalendar'o en'hav'as dek du tri'dek-tag'a'j'n monat'o'j'n, ĉiu'j'n divid'it'a'j'n en tri tag'dek'o'j'n, al kiu'j ĝi al'don'as kvin (aŭ ses ĉe super'jar'o'j) suplement'a'j'n jar'fin'a'j'n tag'o'j'n por fest'i la jar'ŝanĝ'o'n. Ĉu ne plej simpl'a, plej logik'a? Mal'simil'e al la propon'it'a kalendar'o de Walter Klag ĝi komenc'ig'as la jar'o'n en la aŭtun'a ekvinoks'o, kaj for'bala'as la sep'tag'a'n mal'konven'a'n semajn'o'n hered'it'a'n de pra'histori'a'j superstiĉ'o'j. En PIV ĝi'a'j monat'o'nom'o'j est'as jen'e esperant'ig'it'a'j: vendemier'o, brumer'o, frimer'o, nivoz'o, pluvioz'o, ventoz'o, ĝerminal'o, floreal'o, prerial'o, mesidor'o, termidor'o, fruktidor'o.

Tamen, kon'ant'e la obstakl'o'j'n, kiu'j'n ni trov'as de baldaŭ cent tri'dek jar'o'j por adopt'ig'i la inter'naci'a'n lingv'o'n, mi fort'e dub'as, ke la uz'o de tia kalendar'o ven'os antaŭ la pas'o de kelk'a'j jar'cent'o'j.

Thierry TAILHADES
Franci'o
Honor'e kaj kolor'e

Aktual'e

Honor'e kaj kolor'e

Tre supoz'ebl'e la leg'ant'o'j de la paper'a versi'o de MONAT'O rimark'is du esenc'a'j'n ŝanĝ'o'j'n lig'e al la pas'int'monat'a, maj'a numer'o. La favor'a ŝanĝ'o est'is la tut'kolor'ig'o de la numer'o, tiel ke ĝi nun aspekt'as sam'e kiel la cifer'ec'a'j versi'o'j en la form'o'j PDF kaj ePub. Tiu favor'a nov'aspekt'ig'o tamen kre'is ankaŭ mal'favor'a'n krom'efik'o'n. Pro la trans'ir'o est'is bezon'at'a pli da temp'o ol la teknik'a stab'o de MONAT'O antaŭ'vid'is kaj pro tio la maj'a numer'o aper'is kun grand'a prokrast'o.

Ankaŭ tiu ĉi juni'a numer'o ating'as vi'n kun mal'fru'o. Ni tamen cert'as, ke maksimum'e post du monat'o'j vi'a revu'o aper'os de'nov'e ĝust'a'temp'e, kolor'e, kaj honor'e al vi, ni'a'j leg'ant'o'j, kiu'j merit'as tio'n.

Ŝtat'o ankoraŭ ne stabil'a

Politik'o

BALKANI'O

Ŝtat'o ankoraŭ ne stabil'a

Post 1991, kiam Makedoni'o sen'de'pend'iĝ'is, la tie'a'j alban'o'j esper'is, ke ankaŭ ili'a politik'a kaj ekonomi'a stat'o pli'bon'iĝ'os. Tio ne okaz'is. Sekv'e alban'o'j ribel'is, apart'e post la liber'ig'o de Kosov'o en 1999, okaz'int'a dank'e al trup'o'j de Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o.

En 2001 eksplod'is milit'o en la okcident'a part'o de Makedoni'o, precip'e ĉirkaŭ Tet'ov'o kaj Kumanovo. La ŝtat'o, domin'at'a de slav'o'makedon'o'j, uz'is la arme'o'n por sub'prem'i la ribel'o'n kaj por atak'i loĝ'lok'o'j'n de alban'o'j. De'nov'e inter'ven'is la inter'naci'a komun'um'o. Rezult'e est'is sub'skrib'it'a en 2001 la Inter'konsent'o de Ohrid, kiu don'is al alban'o'j divers'a'j'n rajt'o'j'n.

La alban'o'j ek'okup'is pli da posten'o'j en ŝtat'a'j instituci'o'j. La alban'a lingv'o far'iĝ'is oficial'a en lok'o'j, kie alban'o'j konsist'ig'is pli'mult'o'n, kaj la alban'a'n flag'o'n oni rajt'is vid'ig'i okaz'e de fest'o'tag'o'j. Sed malgraŭ sen'ĉes'a'j postul'o'j de alban'a'j civit'an'o'j, la ĉef'a'j ekonomi'a'j instanc'o'j plu rest'is en la man'o'j de slav'o'makedon'o'j.

Verdikt'o'j

La ŝtat'o ne invest'is tie, kie viv'as alban'o'j kaj lim'ig'is labor'posten'o'j'n. Sever'is juĝ'a'j verdikt'o'j kontraŭ alban'o'j, kaj cent'mil'o da alban'o'j ne est'is registr'it'a'j kaj do ne pov'is akir'i pasport'o'n. Alban'o'j'n la ŝtat'o daŭr'e diskriminaci'is rilat'e eduk'ad'o'n kaj kultur'o'n.

En 2014 mal'kontent'o traf'is ankaŭ la slav'o'makedon'o'j'n, apart'e opozici'a'j'n social'demokrat'o'j'n sub Zoran Zaev. Ne plu toler'ebl'is la vol'o de la ĉef'ministr'o Nikol'a Gruevski avid'e arog'i al si, simil'e al Putin en Rusi'o, ĉiu'j'n pov'o'j'n.

Krom'e est'is ŝok'it'a la publik'o pro tio, ke la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j el'spez'is 20 milion'o'j'n da eŭr'o'j por hav'ig'i al si sub'aŭskult'il'o'j'n. Kiam mal'kaŝ'iĝ'is la skandal'o, alban'o'j ek'sci'is, ke la ministr'in'o pri intern'a'j afer'o'j, Gordana Jankulovska, taks'as ili'n „sovaĝ'ul'o'j, pro tio oni dev'as for'pel'i ili'n trans'lim'e'n”.

Tank'o'j

Tiel, kaj ne hazard'e, la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j ĉi-jar'e komenc'e de maj'o inform'iĝ'is pri ne'leĝ'a kun'ven'o de arm'it'a'j alban'o'j en Kumanovo. Tie'n ĝi send'is dum'nokt'e per 100 bus'o'j 4000 milit'ist'o'j'n kun tank'o'j kaj kanon'o'j, kiu'j paf'is kontraŭ civil'ul'a'j dom'o'j. Dum 16-hor'a batal'o mort'is 8 polic'an'o'j kaj 14 ribel'ul'o'j kaj la kvartal'o est'is almenaŭ part'e detru'it'a. Mult'a'j civil'ul'o'j prov'is eskap'i al sud'a Serbi'o, kie loĝ'as alban'o'j, aŭ Kosov'o.

La reg'ist'ar'o deklar'is la ribel'o'n sub'prem'it'a kaj konsent'is tut'e aŭ part'e kompens'i al tiu'j, kies hejm'o'j est'is damaĝ'it'a'j. Tamen ne eskap'ebl'as demand'o'j, kial oni atak'is tiel fort'e kvartal'o'n loĝ'at'a'n de ĉirkaŭ 20 000 alban'o'j kaj kial antaŭ'e oni ne evaku'is civil'ul'o'j'n.

Kelk'a'j argument'is, ke la atak'o est'is ruz'o por direkt'i la atent'o'n for de grav'a'j politik'a'j problem'o'j, inkluziv'e de sub'aŭskult'ad'o. Ĉia'okaz'e pro la afer'o eks'iĝ'is du ministr'o'j: Jankulovska kaj la ministr'o pri transport'ad'o. Tamen plu demand'as si'n alban'o'j, kiam ver'e kaj en'tut'e est'os aplik'at'a la Inter'konsent'o de Ohrid.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o


Grand'a alban'a flag'o port'at'a de protest'ant'o'j en la strat'o'j de Kumanovo.

Tem'o'j traktat'a'j

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Tem'o'j traktat'a'j

En'migr'ad'o, inter'naci'a sekur'ec'o kaj energi'o trov'iĝ'is inter la tem'o'j traktat'a'j en maj'o dum kun'sid'o de la slovak'a kaj ĉeĥ'a reg'ist'ar'o'j. Al'don'e ambaŭ reg'ist'ar'o'j anonc'is, ke ili vol'as pli'bon'ig'i lim'region'a'j'n fer'voj'lini'o'j'n kaj aŭt'o'ŝose'o'j'n.

Sub'skrib'it'a est'as memorand'o inter la financ'ministeri'o'j por likvid'i prunt'o'j'n. La kun'sid'o, jam la tri'a tia inter'reg'ist'ar'a sesi'o, okaz'is en la ĉeĥ'a urb'o Valtice. La unu'a kun'sid'o okaz'is en 2012, la du'a en 2014 en la slovak'a urb'et'o Skal'ic'a.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Ja ekzist'is diplomati'a'j rilat'o'j

Leter'o'j

Ja ekzist'is diplomati'a'j rilat'o'j

Respond'e al la koment'o de Juli'us Hauser pri mi'a artikol'o Sekret'a'j krist'an'o'j, ĉu ver'a'j krist'an'o'j?MONAT'O 2015/03, p. 21-22) mi vol'as klar'ig'i la rilat'o'j'n inter Japani'o kaj Nederland'o dum ĉirkaŭ du jar'cent'o'j, kaj konstat'i, ke ver'e ekzist'is diplomati'a'j rilat'o'j inter la du land'o'j.

Kompren'ebl'e, kiel Hauser rimark'ig'is, la tiam'a'j inter'ŝtat'a'j rilat'o'j ne est'is tia'j kiel la nun'temp'a'j difin'it'a'j en la Konvenci'o de Vien'o pri diplomati'a'j rilat'o'j (1961). Fakt'e, inter la tri land'o'j ekzist'is nek ambasador'ej'o'j, nek ambasador'o'j laŭ la senc'o de la Konvenci'o. Sed, kiel la Konvenci'o mem menci'is en la antaŭ'vort'o'j, „... popol'o'j de ĉiu'j ŝtat'o'j de'post la antikv'a'j temp'o'j agnosk'is la status'o'n de diplomati'a'j agent'o'j,” en iu ajn temp'o. Ekzempl'e en la modern'a temp'o ekzist'is tiam'a'j form'o'j de diplomati'o.

En la 17 a kaj 18 a jar'cent'o'j la Nederland'a Orient-Hind'a Kompani'o ricev'is de la reg'ist'ar'o monopol'a'n rajt'o'n pri la komerc'o, sed ankaŭ hav'is la aŭtoritat'o'n milit'i, okup'i teritori'o'n, emisi'i mon'er'o'j'n kaj trakt'i pakt'o'j'n kun fremd'a'j land'o'j en Azi'o. Tial ankaŭ en Japani'o la fili'o de la Kompani'o (la komerc'dom'o) ĉe Deĵima en Nagasak'i funkci'is komerc'e kaj diplomati'e. La ĉef'o de la komerc'dom'o ĉiu'n jar'o'n vizit'is Ed'o (nun Toki'o) kaj ricev'is aŭdienc'o'n ĉe la Tokugawa ŝogun'o. Precip'e grav'e est'as, ke li prezent'is al la japan'a reg'ist'ar'o si'a'n raport'o'n pri la tiam'a'j tut'mond'a'j situaci'o'j, inter'ali'e mov'o'j de katolik'a'j Hispani'o kaj Portugali'o, kontraŭ kiu'j Japani'o gard'is si'n. Do, la komerc'dom'o en Deĵima est'is la unu'sol'a fenestr'o, tra kiu Japani'o sorb'is inform'o'j'n, scienc'a'j'n kaj teknologi'a'j'n sci'o'j'n de Okcident'o.

Fakt'e, est'as sci'at'e, ke dum la jar'o'j 1811-1816 kiam Nederland'o est'is okup'it'a de Briti'o, la nederland'a'j flag'o'j est'is oficial'e lev'it'a'j nur en Deĵima kaj en El'min'a Kastel'o en la okcident'a Afrik'o.

Tial konklud'e, mi opini'as, ke tiam Japani'o kaj Nederland'o hav'is ne nur ekonomi'a'n rilat'o'n, sed ankaŭ, eĉ se mal'dik'a'j'n, solid'a'j'n diplomati'a'j'n rilat'o'j'n.

Tamen, koncern'e Ĉini'o'n, li'a koment'o est'as prav'a, ĉar la rilat'o'j kun Ĉini'o (tiam Qing -dinasti'o) est'is „nur komerc'o sen diplomati'o”. La ĉef'a kial'o est'is, ke la Tokugawa reĝim'o hav'is kompat'o'n al la Ming -dinasti'o, kiu est'is konker'it'a de Qing en 1644.

ISIKAWA Takasi
Japani'o
Dan'a abak'o dolor'ig'as la kap'o'n

Ese'o'j

NOMBR'O'J

Dan'a abak'o dolor'ig'as la kap'o'n

Unu el la plej jun'a'j an'o'j de ni'a famili'o – mal'grand'a knab'o, kiu iĝ'is baz'lern'ej'an'o antaŭ ne'long'e – fier'as pri la fakt'o, ke li kapabl'as kalkul'i ĝis dek du en kvar lingv'o'j: la skot'gael'a, la angl'a, la german'a kaj la ital'a. Li ceter'e sci'pov'as kalkul'i ĝis tre alt'a'j nombr'o'j en almenaŭ du el la menci'it'a'j lingv'o'j.

Trib'o'j

Last'a'temp'e mi leg'is, ke, laŭ antrop'olog'o'j kaj lingv'ist'o'j, en kelk'a'j part'o'j de la mond'o est'as eĉ plen'kresk'ul'o'j, kiu'j ne sci'pov'as kalkul'i preter kvar aŭ kvin, ĉar ili'a'j idiom'o'j ne posed'as nom'o'n por pli alt'a'j numeral'o'j. Laŭ iu raport'o ekzist'as trib'o'j en for'a'j region'o'j de kelk'a'j land'o'j, kiel Aŭstrali'o, Amazoni'o kaj Nov-Gvine'o, kiu'j kalkul'as jen'e: „Unu, du, tri ... mult'o!”. Preter tiu modest'a nombr'a sistem'o ili ne kapabl'as progres'i. Tio tut'e ne signif'as, ke tiu'j trib'an'o'j est'as stult'a'j aŭ mens'e mal'super'a'j; oni fakt'e konstat'is, ke ili hav'as vast'a'n kon'o'n pri si'a medi'o, inkluziv'e arb'o'j'n, plant'o'j'n, best'o'j'n, klimat'o'n kaj geografi'o'n. Ili sci'as, ekzempl'e, kiu'j kresk'aĵ'o'j efik'as kiel kurac'il'o'j, kiu'j est'as util'a'j kaj kiu'j est'as venen'a'j. En'tut'e ili est'as perfekt'e adapt'iĝ'int'a'j al si'a propr'a ĉirkaŭ'aĵ'o kaj al la kondiĉ'o'j de la lok'a viv'o. Al ili ne mank'as inteligent'o, sed en la pra'arb'ar'o aŭ en la aŭstrali'a dezert'o oni tut'e ne bezon'as pli komplik'a'n matematik'o'n. Ili'a'j trib'a'j aŭ famili'a'j grup'o'j est'as mal'grand'a'j kaj ili hav'as lim'ig'it'a'n aŭ nenia'n kontakt'o'n kun hom'a'j amas'o'j kaj kun ili'a tiel nom'at'a civilizaci'o.

Civiliz'ul'o'j

Mi leg'is monografi'o'n pri la aŭstrali'a'j aborigen'o'j, verk'it'a'n de profesor'o A. P. Elkin el la Universitat'o de Sidneo. Li detal'e pri'skrib'as la eg'e komplik'a'n sistem'o'n de parenc'ec'a klasifik'ad'o ekzist'ant'a'n inter la aborigen'o'j. Tem'as pri vast'a ret'o de rilat'o'j kaj inter'rilat'o'j, kiu'n ili pov'as bon'e difin'i kaj re'nombr'i, kvankam ili ne uz'as matematik'o'n por tio'n far'i pro la simpl'a fakt'o, ke ili ne kalkul'as preter la unu'a'j cifer'o'j. Ni, si'n'nom'ant'a'j civiliz'ul'o'j, ne kapabl'us efektiv'ig'i io'n tia'n sen la uz'ad'o de elektron'ik'a'j komput'il'o'j.

Fingr'o'j

Tre primitiv'a sistem'o de kalkul'ad'o konsist'as el nombr'ad'o de la fingr'o'j de la man'o'j (cert'e tio est'as la origin'o de ni'a dek'um'a sistem'o). Kiam la man'o'j ne sufiĉ'as, oni pov'as al'don'i la pied'fingr'o'j'n. Kelk'a'j hom'o'j, ekzempl'e (laŭ'raport'e) la tiel nom'at'a jupna popol'o de Papu'o, asign'as nombr'o'j'n al ĉiu'j part'o'j de si'a korp'o – naz'tru'o'j, okul'o'j, cic'o'j ktp. En Mez-Amerik'o la maja'a popol'o, kies land'o'n eŭrop'an'o'j invad'is detru'ant'e ili'a'n riĉ'a'n kultur'o'n, posed'is unu el la plej alt'grad'a'j matematik'a'j sistem'o'j ĝis tiam kon'at'a'j. Ili'a lingv'o antaŭ'vid'is nom'o'j'n por ĉiu'j numeral'o'j, kaj ili pov'is nombr'ad'i almenaŭ ĝis plur'a'j milion'o'j. Pro tio ili sukces'is far'i mir'ind'e ekzakt'a'j'n astronomi'a'j'n kalkul'o'j'n.

Prononc'o

La pli'mult'o de la eŭrop'a'j popol'o'j uz'as la dek'um'a'n sistem'o'n, kvankam ne tut'e kaj ne ĉiam konsekvenc'e. En la pli'mult'o de la hind'eŭrop'a'j idiom'o'j la kalkul'ad'o simil'as tiu'n de la klasik'a'j lingv'o'j, kies numeral'o'j hav'as rilat'o'n kun tiu'j de la sanskrit'a. Ekzempl'e, la unu'a'j dek numeral'o'j en la hindustan'a (hind'a-urdu'a) est'as la jen'a'j: ek, do, tin, char , panch , chhah , sat, ath , nau , das . Ili evident'e hav'as la sam'a'n origin'o'n, kiel la pli'mult'o de la idiom'o'j ankoraŭ parol'at'a'j en Eŭrop'o (la ĉef'a'j escept'o'j est'as la finn'a, la eston'a, la hungar'a, kvankam ekzist'as ankaŭ ali'a'j). Ceter'e rimark'ind'as, ke la pra'grek'a'j numeral'o'j est'as ne'mult'e ŝanĝ'it'a'j (malgraŭ iom da simpl'ig'o'j kaj modif'o'j rilat'a'j al la prononc'o) en la nov'grek'a.

Subtrah'o

La latin'a nombr'a sistem'o (un'us, du'o, tres ktp) simil'as la grek'a'n, sed est'as mal'pli perfekt'a. Post la numeral'o decem sekv'as undecim , duodecim , tredecim ktp, sed tiu logik'a nombr'o'vic'o est'as inter'romp'at'a de du'o'dev'ig'int'i, undeviginti („du'dek min'us du”, „du'dek min'us unu”), kiu'j iom'et'e komplik'as la ord'o'n por jun'a'j lern'ant'o'j kaj dev'ig'as ili'n far'i subtrah'o'n (kio, ali'flank'e, ja ne est'as mal'bon'a afer'o!).

Poezi'o

La Esperant'a'j numeral'o'j est'as tut'e logik'a'j, kiel la grek'a'j, dum la ĝerman'a'j idiom'o'j iom'et'e invers'ig'as la ord'o'n; ekzempl'e, anstataŭ la Esperant'a'j'n dek tri, dek kvar ktp, la german'o'j dir'as dreizehn , vierzehn , kaj la angl'o'j thirteen , fourteen („tri kaj dek”, „kvar kaj dek”). Ceter'e, ne'simil'e al la Esperant'a'j du'dek unu, du'dek du, la german'o'j dir'as einundzwanzig , zweiundzwanzig (kompar'u la fru'a'j'n angl'a'j'n on'e and twenty , two and twenty , ankoraŭ trov'ebl'a'j'n en poezi'o).

Kompat'ind'a'j infan'o'j

La franc'o'j saĝ'e sekv'as la decimal'a'n sistem'o'n (do baz'it'a'n sur 10) ĝis la numeral'o soixante (ses'dek), sed post'e ili ial dev'ig'as la kompat'ind'a'j'n infan'o'j'n ŝanĝ'i al sistem'o du'dek'um'a, ali'vort'e baz'it'a'n sur 20, tiel ke oni hav'as: soixante - dix („ses'dek dek”), quatre - vingts („kvar du'dek'o'j”), quatre - vingts - dix („kvar du'dek'o'j plus dek”). La franc'lingv'an'o'j en Belgi'o kaj Svis'land'o ja pli raci'e uz'as la decimal'a'j'n numeral'o'j'n sept'ant'e, octante , non'ant'e.

Konfes'o

Mi dev'as konfes'i, ke ni mem, kiu'j en ni'a famili'o parol'as la skot'gael'a'n lingv'o'n, ne rajt'as plend'i pri la du'dek'um'a sistem'o, ĉar ankaŭ ni uz'as ĝi'n. Ĝis la numer'o dek est'as nenia mal'facil'aĵ'o. Ni kalkul'as: a h - aon , a dha , a tri, a ceithir , a coig , a si'a, a seachd , a h - ochd , a naoi , a deich (mi el'las'is la akcent'o'j'n – ankaŭ ĉe la hindustan'a antaŭ'e –, ĉar ili ne grav'as). Tamen, post du'dek ( fichead en la gael'a), la afer'o iom komplik'iĝ'as. Ĝi iĝ'as: „du'dek dek”, „du'obl'e du'dek”, „du'obl'e du'dek plus dek” (aŭ ankaŭ „du'on'cent”), „tri'obl'e du'dek”, „tri'obl'e du'dek plus dek”, „cent”. Tamen, antaŭ ne'long'e, la eduk'ad'a'j instanc'o'j en Skot'land'o en'konduk'is pli facil'a'n decimal'a'n sistem'o'n de la gael'a nombr'ad'o simil'a'n al tiu en la modern'a irland'a lingv'o, kaj nur ĉi-last'a est'as nun instru'at'a al ni'a'j infan'o'j.

Mal'long'ig'o'j

En la island'a kaj en ĉiu'j skandinav'a'j lingv'o'j, krom la dan'a, oni uz'as decimal'a'n sistem'o'n de kalkul'ad'o. Eĉ en la norveg'a, kiu en la temp'o de Ibsen est'is apenaŭ disting'ebl'a de la dan'a kaj est'is kon'at'a kiel „dana'norveg'a”, la numeral'o'j est'as nun decimal'a'j. Sed – pro iu (por mi) ne'kompren'ebl'a kial'o – ek'de la numer'o du'dek la dan'o'j nun'temp'e kalkul'as tut'e mal'sam'e ol la ceter'a'j eŭrop'an'o'j, jen'e: tyve , tredive , fyrre , halvtreds , tres , halfjerds , firs , halvfems , hundrede . Se mi bon'e kompren'as, la tie'a'j numeral'o'j laŭ'vort'e signif'as afer'o'j'n kiel: mal'long'ig'o'n de du'obl'e dek, tri'obl'e dek, mal'long'ig'o'n de kvar'obl'e dek, du'dek kaj du'on'o de tri'obl'e du'dek, mal'long'ig'o'n de tri'obl'e du'dek, tri'obl'e du'dek, tri'kaj'du'on-obl'e du'dek, kvar'obl'e du'dek, kvar'kaj'du'on-obl'e du'dek kaj cent ... Ne surpriz'e do la dan'a ne iĝ'is mond'o'lingv'o.

Proverb'o

La 807 a proverb'o en la zamenhof'a Proverb'ar'o est'as Kalkul'i muŝ'o'j'n. Kalkul'u muŝ'o'j'n, se vi vol'as, sed ne en la dan'a!

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
3-14-15: la jar'cent'a pi-tag'o est'is celebr'it'a

Scienc'o

MATEMATIK'O

3-14-15: la jar'cent'a pi-tag'o est'is celebr'it'a

Kio okaz'is sabat'o'n la 14an de mart'o 2015, je la hor'o 09:26:53? Kaj kio'n vi est'is far'ant'a tiu'moment'e? Se oni hazard'e star'ig'os al vi tia'n demand'o'n, bon'vol'u respond'i sincer'e, tut'e ne tim'ant'e, ke tem'as pri tri'a'grad'a enket'ad'o. Ver'ŝajn'e vi'a inter'parol'ant'o tre'eg'e ŝat'as matematik'o'n kaj vol'as nur ek'sci'i, ĉu vi est'as inform'it'a pri la ekzist'o de original'a fest'o: tiu de pi (la konstant'o π).

Jam de plur'a'j jar'o'j fak'ul'o'j rigard'as la 14an de mart'o kiel oficial'a'n pi-tag'o'n. Kaj ne pov'as mank'i, en la nun'a teknologi'a epok'o, apart'a ret'ej'o dediĉ'it'a al la okaz'aĵ'o: http :// www. piday. org /. Est'as ceter'e rimark'ind'e, ke la ĉi-jar'a 14 a de mart'o est'is la plej grav'a pi-tag'o de la jar'cent'o: fakt'e unu'a'foj'e en'e de cent jar'o'j (la ven'ont'a foj'o est'os en la jar'o 2115) oni pov'is en'vic'ig'i la unu'a'j'n dek cifer'o'j'n, kiu'j est'ig'as la konstant'o'n π : 3,141592653. Oni pens'u pri la jen'o: 3 (tri'a monat'o, mart'o), 14 (tag'o), 15 (jar'o), 9 (hor'o'j), 26 (minut'o'j), 53 (sekund'o'j). Est'as facil'e imag'i, ke plej'a'j fanatik'ul'o'j zorg'e atend'is eĉ la sekund-mil'on'o'n 589 (3,141592653589) kaj klopod'is mal'kork'i botel'o'n de ŝaŭm'vin'o ĝust'e en tiu moment'o, sed grand'a'j matematik'ist'o'j mem kiel Arkimed'o el Sirakuz'o (kiu pri'trakt'is la tem'o'n en si'a verk'o Pri la mezur'ad'o de cirkl'o, latin'e: Dimensi'o circ'ul'i) aŭ Pitagor'o tia'n fanatik'ec'a'n nivel'o'n ver'ŝajn'e ne ating'us.

Relativ'ec'o

La pi-tag'o est'as fest'o komenc'iĝ'int'a en 1988 en la uson'a urb'o San-Francisk'o laŭ iniciat'o de la fizik'ist'o Larry Shaw : li vol'is trov'i apart'a'n dat'o'n dediĉ'end'a'n al la celebr'ad'o de matematik'o (scienc'o, kiu ne oft'e trov'as kial'o'j'n por est'i solen'at'a). La 14 a de mart'o est'as ceter'e ankaŭ la nask'iĝ'dat're'ven'o de Albert Einstein (la aŭtor'o de la teori'o de la relativ'ec'o): sen'dub'e tiu koincid'o mem lud'is grav'a'n rol'o'n por la elekt'o de la koncern'a dat'o. Iom post iom la okaz'aĵ'o far'iĝ'is popular'a en kaj ekster Uson'o. Rezult'e de tio abund'as nun'temp'e en la tut'a mond'o la aranĝ'o'j organiz'at'a'j por celebr'i la pi-tag'o'n.

Konkurs'o

En Uson'o, kie la fest'o est'as plej atend'at'a kaj solen'at'a, oni en plur'a'j urb'o'j organiz'as kur'ad'o'n, kie oni dev'as laŭ'ir'i 3,14-mejl'a'n (5503-metr'a'n) distanc'o'n, dum kelk'e da krak'manĝ'ej'o'j kaj restoraci'o'j propon'as menu'o'j'n je la simbol'a kost'o de 3,14 dolar'o'j. Tia'j iniciat'o'j jam mult'obl'iĝ'as ankaŭ en Eŭrop'o: ekzempl'e en la ital'a urb'o Udine est'is aranĝ'it'a ĉi-jar'e konkurs'o, en kiu gajn'is premi'o'n tiu, kiu kapabl'is en'memor'ig'i kiel ebl'e plej mult'e da decimal'o'j post la kom'o. La okaz'aĵ'o ŝajn'as ceter'e est'i inspir'it'a de la histori'o rakont'it'a en la libr'o Bor'n on a blu'e day (Nask'iĝ'int'a en blu'a tag'o) far'e de Daniel Tammet : tem'as pri la histori'o de jun'a handikap'ul'o, kiu lern'as parker'e dek'mil'o'j'n da cifer'o'j, kiu'j est'ig'as la konstant'o'n π.

Tort'o'j

Oni fin'e pri'atent'u tio'n, ke en Uson'o „pi” est'as prononc'at'a „ paj ”, ekzakt'e sam'e kiel la angl'a vort'o „pi'e” („kuk'o, tort'o”). Jen la motiv'o, pro kiu en Uson'o oni trov'as pli kaj pli oft'e la 14an de mart'o tort'o'j'n pi-dekor'it'a'j'n. La fest'o mem jam est'as ne'eskap'ebl'e lig'it'a tie kun la koncept'o de tort'o, kiu ali'flank'e est'as mem cirkl'a, kio si'a'vic'e referenc'as kaj honor'as la konstant'o'n π.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o Scienc'o kaj oft'a kun'verk'ant'o
Ekstrem'a'j veter-fenomen'o'j obl'iĝ'as

JAPANI'O

Ekstrem'a'j veter-fenomen'o'j obl'iĝ'as

Last'a'temp'e televid'a'j kaj radi'a'j nov'aĵ'o'j tre oft'e komenc'iĝ'as per avert'o'j pri ne'ordinar'a veter'o: printemp'e ciklon'o kun ŝtorm'o kaj fulm'o'j, somer'e varm'eg'o aŭ tajfun'o, aŭtun'e tajfun'o, vintr'e neĝ'fal'eg'o aŭ frost'o. Sekv'as avert'o'j pri rezult'ont'a'j inund'o, ter'fal'o, trafik'a inter'romp'iĝ'o kaj damaĝ'o'j por hom'o'j kaj dom'o'j. Fakt'e, en ĉiu sezon'o atak'as sen'precedent'a pluv'eg'o aŭ neĝ'fal'eg'o iu'n lok'o'n ne'pret'a'n. Tia'n pluv'eg'o'n oni nom'as geril'a pluv'eg'o. Tiu'n ekstrem'a'n veter'o'n kaj tiu'n klimat'o'ŝanĝ'o'n dum la last'a jar'dek'o mult'a'j japan'a'j mete'olog'o'j atribu'as al la tiel nom'at'a tut'mond'a varm'iĝ'o. Precip'e ili koncentr'iĝ'as sur la alt'iĝ'o'n de la temperatur'o en la akv'o'j de la mar'o'j Filipin'a kaj Japan'a.

Anticiklon'o

Est'as fakt'e mal'facil'e scienc'e pruv'i lig'it'ec'o'n inter unu'op'a'j ekstrem'a'j veter'a'j okaz'aĵ'o'j kaj pli'varm'iĝ'o. Sed la japan'a sub'ministeri'o pri mete'ologi'o anonc'is, ke dum la last'a'j 100 jar'o'j la temperatur'o de la mar'akv'o ĉirkaŭ Japani'o ja pli'alt'iĝ'is je 1,07 grad'o'j celsi'a'j. En februar'o 2014 la temperatur'o mez'e de la Filipin'a mar'o est'is pli varm'a je 0,5 grad'o'j celsi'a'j ol kutim'e. La alt'a temperatur'o daŭr'is ankoraŭ en la somer'o, kiam alt'iĝ'is la mar'a temperatur'o ĝis ĉirkaŭ 30 grad'o'j celsi'a'j, varm'ig'ant'e kaj kre'ant'e fort'a'n aer'flu'o'n supr'e'n'ir'ant'a'n. Mal'e sur la proksim'a mar'o de Japani'o aero'flu'o mal'supr'e'n'ir'is, far'iĝ'ant'e alt'aer'prem'o (anticiklon'o) kaj kovr'ant'e la tut'a'n japan'a'n insul'ar'o'n: tie est'is sekv'e tropik'a varm'eg'o tut'land'e.

Varm'o'frap'o

Tia – varm'eg'a – somer'o jam est'as normal'a fenomen'o en Japani'o. Rezult'e, ĉiu'jar'e oni spert'as varm'o'frap'o'n, kaj mult'a'j mort'as. Kvankam la preciz'a nombr'o de mort'o'j pro varm'o'frap'o en 2014 ne hav'ebl'as, antaŭ 1993 la averaĝ'a nombr'o est'is 67 jar'e, sed post 1994 ĝi est'is 492 jar'e. En 2010 la mort'int'o'j ating'is 1 745 unu'o'j'n. En 2013, ceter'e, pli ol 408 000 person'o'j ricev'is medicin'a'n kurac'ad'o'n pro varm'o'atak'o.

Mar'surfac'o

Laŭ la 5 a taks'a raport'o de la Inter'reg'ist'ar'a Spert'ul'ar'o pri Klimat'a Ŝanĝ'iĝ'o aŭ ISKŜ, pli'varm'iĝ'o pov'os mal'mult'ig'i la ek'est'o'n de tropik'a'j ciklon'o'j, sed, se ĉi-last'a'j iam re-ek'aper'os, ili pov'os kresk'i eg'e fort'a'j kaj furioz'a'j. La kial'o? Kiam la supr'a aer'o varm'iĝ'as kaj la varm'diferenc'o kun tiu de la mar'surfac'o mal'mult'iĝ'as kaj la aer'amas'o stabil'iĝ'as, tiam mal'oft'iĝ'as la ek'est'iĝ'o'j. Dum'e, varm'a vapor'o pli'grand'ig'as la energi'o'n en la aer'amas'o kaj gigant'ig'as la ciklon'o'j'n. Tiu hipotez'o ebl'e klar'ig'as la ek'est'o'n kaj la fort'ec'o'n de kelk'a'j gigant'a'j tropik'a'j ciklon'o'j, kiu'j last'a'temp'e frap'is Vanuatu'o'n, Filipin'o'j'n kaj Japani'o'n.

Retro'paŝ'ad'o

Do, ĉu la varm'a aer'amas'o sur la mar'o al'port'os varm'a'n vintr'o'n al la japan'a insul'ar'o? Part'e jes, ĉar la averaĝ'a temperatur'o dum vintr'o iom pli'alt'iĝ'as. Sed problem'o pli serioz'a est'as, ke aer'amas'o kun mult'e da vapor'o facil'e fal'ig'as neĝ'o'n: oft'e ciklon'o'j al'port'as neĝ'eg'o'n kaj neĝ'o'ŝtorm'o'j'n.

Oni vast'e konsci'as, ke Japani'o pro la tut'mond'a varm'iĝ'o al'front'as apart'a'n risk'o'n, inkluziv'e de inund'o'j, alt'a tajd'o, tornad'o'j, sen'pluv'ec'o, mal'mult'iĝ'o en la fak'o'j de agrikultur'o kaj fiŝ'kapt'ad'o pro la detru'o de la ekologi'a sistem'o. Tial ankaŭ la japan'a reg'ist'ar'o, en la kadr'o de Konferenc'o de UN pri klimat'o'ŝanĝ'o, ag'ad'as kaj prov'as redukt'i la en'aer'ig'o'n de karbon'a di'oksid'o.

Tamen, kiam la japan'a reg'ist'ar'o ĉe la konferenc'o okaz'int'a en Pol'land'o en 2013 ( COP 19) publik'ig'is si'a'n mez'voj'a'n cel'o'n ĝis 2020, nom'e redukt'o'n je 3,8 procent'o'j kompar'e kun tiu de 2005 (fakt'e pli'mult'iĝ'o je 3,1 procent'o'j kompar'e kun 1990), mult'a'j reg'ist'ar'o'j kaj ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j irit'iĝ'is kaj kritik'is Japani'o'n. Ĉar tiu cel'o est'is klar'a retro'paŝ'ad'o. La ne'rezolut'a kondut'o de la japan'a reg'ist'ar'o baz'iĝ'as sur la fakt'o, ke ĝi daŭr'e intenc'as de'pend'i de nukle'a energi'o, sed ankoraŭ ne pov'as decid'i la proporci'o'n inter la tut'a energi'o kaj la nukle'a.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Engaĝ'iĝ'o ne mank'as por sav'i la manks'a'n

Lingv'o

KELT'A'J LINGV'O'J

Engaĝ'iĝ'o ne mank'as por sav'i la manks'a'n

Antaŭ mult'a'j jar'o'j ni ricev'is en ni'a hejm'o vizit'o'n de rimark'ind'a hom'o. Tem'is pri Bri'a'n Stowell [ brajan stoŭel ], manks-insul'an'o kaj tiam unu el la eg'e mal'mult'a'j parol'ant'o'j de la lok'a lingv'o. Ĝi iam est'is la ĉiu'tag'a idiom'o de la tut'a loĝ'ant'ar'o de la insul'o, sed, ek'de ĉirkaŭ la last'a'j jar'dek'o'j de la 20 a jar'cent'o, ĝi est'is rigard'at'a kiel for'mort'int'a lingv'o. Ni konversaci'is uz'ant'e miks'aĵ'o'n de ni'a'j respektiv'a'j kelt'a'j lingv'o'j, li en la manks'a, ni en la parenc'a skot-gael'a, kaj ni pli-mal'pli inter'kompren'iĝ'is.

Krur'o'j

La manks'a insul'o, kies are'o est'as 572 kvadrat'kilo'metr'o'j kaj kies loĝ'ant'ar'o est'as proksim'um'e 76 000, situ'as mez'e de la Irland'a Mar'o, inter nord'a Angli'o kaj la irland'a respublik'o. Ĝi neniam iĝ'is part'o de la Unu'iĝ'int'a Reĝ'o'land'o de Briti'o, nek est'as reg'at'a de la brit'a parlament'o, kies dekret'o'j ĝeneral'e ne valid'as sur la insul'o. Ĝi'a status'o est'as pri'skrib'it'a en la angl'a lingv'o kiel Crown Dependency , tio est'as teritori'o sub la aŭtoritat'o de la brit'a monarki'o. Tial ĝi posed'as si'a'j'n propr'a'j'n leĝ'o'j'n, parlament'o'n, mon'o'n, flag'o'n (ruĝ'a'n, kun bizar'a simbol'o est'ig'it'a de tri kun'ig'it'a'j hom'a'j krur'o'j) kaj naci'a'n himn'o'n ( Arrane Ashoonagh dy Vannin , kiu traduk'ebl'as kiel „Manks'a Insul'o ni'a Nask'iĝ'a Land'o”). La oficial'a'j lingv'o'j tie est'as la angl'a kaj la manks'a. La insul'o ne est'as membr'o de EU. Ĝi'a nom'o en la manks'a est'as Mannin Ellan Vannin .

Asoci'o

La manks'a lingv'o (si'n'nom'ant'a Gaelg Vanninagh ) for'mort'ad'is dum la 20 a jar'cent'o kiel unu'a lingv'o, sed post'e re'viv'ig'is ĝi'n lingv'o'aktiv'ist'o'j. Ĝi'a plej proksim'a parenc'o est'as la skot-gael'a lingv'o. La manks'a, sam'kiel la skot-gael'a, est'is iom influ'it'a de la antikv'a skandinav'a, sed ĝi'a de'ven'o est'as tut'e kelt'a. Ankoraŭ en la 18 a jar'cent'o ĝi est'is lingv'o viv'ant'a, kun ĉirkaŭ 20 000 parol'ant'o'j – preskaŭ la tut'a tiam'a loĝ'ant'ar'o de la manks-insul'o. Tio ŝanĝ'iĝ'is ek'de 1765, kiam la Brit'a Reĝ'o'land'o ĝi'n aneks'is kaj dum pli ol 100 jar'o'j sub'prem'is la lingv'o'n. En 1899 est'is fond'it'a, por la konserv'ad'o de la lingv'o, Yn Cheshaght Ghailckagh (la manks-gael'a asoci'o). La lingv'o'n parol'is kiel ge'patr'a'n lingv'o'n nur kelk'a'j hom'o'j en la 1930 aj jar'o'j. Esplor'ant'o'j klopod'is trov'i ankoraŭ hom'o'j'n parol'ant'a'j'n ĝi'n, sed ili'a nombr'o est'is en 1946 ne pli ol 20 person'o'j. En la 1950 aj jar'o'j la asoci'o komenc'is sur'bend'ig'i la origin'a'n prononc'o'n. Laŭ'raport'e, la last'a de'nask'a parol'ant'o de la lingv'o, nom'e Ned Maddrel, mort'is en 1974.

Gast'o

La plej el'star'a korife'o de la re'vigl'ig'o est'as sen'dub'e Bri'a'n Stowell, la sam'a vir'o, kiu est'is ni'a gast'o antaŭ long'e, kiam ni est'is freŝ'e ge'edz'iĝ'int'a'j. Dum jar'o'j ni ne plu aŭd'is io'n pri li, sed iu'tag'e mi leg'is gazet'ar'a'n raport'o'n pri grav'a event'o, okaz'int'a sur la manks'a insul'o, kiu rilat'is al Bri'a'n. Ĝi inform'is, ke en 2010 la manks'a parlament'o al'juĝ'is al li la plej alt'a'n honor'o'n pro li'a'j rimark'ind'a'j kontribu'aĵ'o'j al la manks'a kultur'o. Kiam li est'is jun'a, li iĝ'is flu'a parol'ant'o de la insul'a lingv'o kaj sur'bend'ig'is la voĉ'o'j'n de mal'jun'a'j ankoraŭ ekzist'ant'a'j de'nask'a'j parol'ant'o'j. Pli'e, li reg'is la parenc'a'n irland'a'n lingv'o'n kaj traduk'is irland'a'j'n lingv'o'kurs'o'j'n por instru'i la manks'a'n. En 1990, Stowell publik'ig'is manks'a'n traduk'o'n de la infan'a libr'o Alic'o en Mir'land'o kaj, en 2006, est'is el'don'it'a li'a libr'o Dunveryssyn yn Tooder - Folley („La vampir'a'j murd'o'j”), la unu'a plen'long'a roman'o en la manks'a. Li plur'foj'e part'o'pren'as el'send'o'j'n de la manks'a radi'o. Li hav'as la status'o'n de Yn Lhaihdir („Leg'ist'o” aŭ „Leg'ant'o”) de la manks'a parlament'o.

Lern'ej'o

Dum'temp'e la nombr'o de la parol'ant'o'j kresk'is ĝis kelk'a'j cent'o'j. La person'o'j, kiu'j parol'is la lingv'o'n kiel du'a'n lingv'o'n, est'is en 1991 jam 634 el ĉirkaŭ 80 000 loĝ'ant'o'j. Ek'de tiu jar'o est'as rimed'o'j por ke ĉiu lern'ant'o stud'u la manks'a'n lingv'o'n kiel du'a'n lingv'o'n. Jam en la unu'a jar'o vizit'is la kurs'o'j'n 1 400 lern'ant'o'j. Nun trov'iĝ'as eĉ person'o'j, kiu'j parol'as la manks'a'n (kun'e kun la angl'a) de'nask'e. La plej aĝ'a el ili en 2005 hav'is 14 jar'o'j'n. La baz'a lern'ej'o Bunscoill Ghaelgagh en la urb'o Saint Johns est'as la sol'a lern'ej'o en la mond'o, kie la lecion'o'j okaz'as sol'e en la manks'a lingv'o kaj kie la infan'o'j lern'as flu'e parol'i ĝi'n. De tie la lern'ant'o'j pov'as progres'i al mez'lern'ej'o (angl'e: High School ), kie ili pov'as ek'de la aĝ'o de 12 jar'o'j plu'stud'i la manks'a'n, por akir'i la ĝeneral'a'n du'a'grad'a'n atest'il'o'n pri eduk'ad'o en la insul'a lingv'o. Oni konstat'is, ke tiu'j, kiu'j est'as du'lingv'a'j, pli rapid'e kaj facil'e lern'as fremd'a'j'n lingv'o'j'n.

Liter'um'ad'o

Bedaŭr'ind'e, kiam la Bibli'o (baz'o de la literatur'a lingv'o por mult'a'j lingv'o'j) est'is traduk'it'a manks'e'n (la verk'o est'is plen'um'it'a en la jar'o 1772), la klerik'a komitat'o, kiu entrepren'is la task'o'n, elekt'is liter'um'ad'o'n, kiu imit'is la ne'konsekvenc'a'j'n kaj ne'taŭg'a'j'n konvenci'o'j'n de la skrib'it'a angl'a lingv'o, kun iom da influ'o el la skrib'it'a kimr'a (ekzempl'e koncern'e la uz'ad'o'n de la liter'o y ) kaj kun la adopt'o de la unik'a kombinaĵ'o çh , kiu respond'as la son'o'n „ ĉ ”. Ĝi tut'e mal'simil'as la kelt'a'n ortografi'o'n de la skot-gael'a aŭ de la irland'a, do, kvankam parol'ant'o'j de la ali'a'j variant'o'j de la gael'a lingv'o kapabl'as iom kompren'i la parol'at'a'n lingv'o'n, ili tut'e ne sukces'as leg'i tekst'o'j'n en la manks'a, krom post long'a al'kutim'iĝ'o al ĝi'a kurioz'a liter'um'ad'o. Mi iam menci'is tio'n al Bri'a'n, kaj li konsent'is, ke la irland'a ortografi'o, aŭ tiu de la simil'a skot-gael'a, est'us mult'e pli konven'a. Unu'a'vid'e la ortografi'o de la ali'a'j gael'a'j idiom'o'j pov'as ŝajn'i strang'a kaj ne'fonetik'a, sed ĝi posed'as intern'a'n logik'o'n, kiu tut'e mank'as en la manks'a skrib'sistem'o. Por esplor'ant'o'j de la kelt'a'j lingv'o'j la manks'a liter'um'ad'o est'as grav'a obstakl'o, ĉar – kiel ĉe ne'kon'at'a'j vort'o'j kaj nom'o'j en la angl'a lingv'o – oni neniam pov'as est'i cert'a pri la efektiv'a prononc'o de manks'a vort'o. Por pli'e mal'facil'ig'i la leg'ad'o'n de la manks'a, en tiu lingv'o – sam'e kiel en la ceter'a'j membr'o'j de la gael'a famili'o de kelt'a'j idiom'o'j, nom'e la irland'a kaj la skot-gael'a – preskaŭ neniu son'o respond'as aŭ konform'as al son'o'j de la angl'a lingv'o, kiu aparten'as al tut'e ali'a lingv'a famili'o: la ĝerman'a.

Testament'o

Mi supr'e asert'is, ke neniu, kiu ne stud'is la manks'a'n, kapabl'us leg'i ĝi'n, sed en unu sol'a okaz'o mi sukces'is kompren'i mal'long'a'n fraz'o'n en tiu lingv'o. Iam, kiam mi profesi'e labor'is kiel traduk'ist'o, advokat'o pet'is, ke mi traduk'u kelk'a'j'n manks'a'j'n vort'o'j'n, kiu'j'n li trov'is en la tekst'o de la testament'o de for'pas'int'a klient'o. Feliĉ'e mi pov'is, sed tio est'is escept'o. Long'a'j tekst'o'j en la manks'a rest'as por mi volapuk'aĵ'o. Tamen mi tut'e ne dezir'as, ke mi'a'j asert'o'j mal'instig'u iu'n ajn lern'i kaj uz'i la interes'a'n lingv'o'n de la bel'a manks'a insul'o!

Garbhan MAC AOIDH
korespond'ant'o de MONAT'O en Irland'o
Lim'o'j de lingv'o, lim'o'j de mond'o

Lingv'o

OPINI'O

Lim'o'j de lingv'o, lim'o'j de mond'o

Antaŭ ne'long'e okaz'is memor'solen'aĵ'o okaz'e de la 70 a dat're'ven'o de la liber'ig'o, okaz'int'a la 29an de april'o 1945, de la iam'a koncentr'ej'o Dachau [ daĥaŭ ] far'e de uson'a'j trup'o'j. Dum tiu ceremoni'o mi spert'is strang'a'n kaj pens'ig'a'n util'ig'o'n de lingv'o'j. Unu'e, spit'e al la mult'ec'o de lingv'o'j reprezent'at'a'j de la ĉe'est'ant'a'j part'o'pren'ant'o'j, oni prefer'is parol'i la angl'a'n, kio ver'dir'e okaz'as kutim'e kaj mi'a'vid'e tro oft'e. Sed est'as io pli'a, kio'n mi rimark'is.

Okaz'e de la memor'solen'o, kiu ĉi-jar'e est'is plen'um'it'a la 3an de maj'o, ven'is mult'naci'a'j post'viv'int'o'j kaj veteran'o'j de la iam'a'j liber'ig'a'j uson'a'j trup'o'j. Ĉiu'j est'as nun mal'jun'eg'a'j kaj ven'is kun parenc'o'j, ge'fil'o'j, ge'nep'o'j kaj amik'o'j. Dachau est'is model'a koncentr'ej'o, precip'e por an'o'j de la rezist-mov'ad'o, sed ankaŭ por trans'lok'it'o'j el ali'a'j kamp'o'j kaj por milit'kapt'it'o'j: pol'o'j, jud'o'j, franc'o'j kaj ali'a'j el mult'a'j land'o'j.

Kap'aŭd'il'o'j

Tial la organiz'ant'o'j prepar'is instal'aĵ'o'n kun kap'aŭd'il'o'j, per kiu'j oni efektiv'ig'os interpret'ad'o'n de la divers'a'j parol'ad'o'j en plur'a'j'n lingv'o'j'n, inter'ali'e en la german'a'n (por ke la amas'o de german'a'j ĉe'est'ant'o'j kompren'u la parol'o'j'n de ekster'land'a'j eminent'ul'o'j, veteran'o'j kaj reprezent'ant'o'j de divers'naci'a'j asoci'o'j), angl'a'n, franc'a'n, pol'a'n, rus'a'n kaj hebre'a'n. Kvankam Dachau ne est'is eksterm'a ej'o kiel la koncentr'ej'o de Tre'blink'a, Aŭŝvic'o ( Auschwitz, Oświęcim) kaj kelk'e da ali'a'j, tie ja sufer'is sen'nombr'a'j jud'o'j. Pro tio, ĉiu'jar'e, ating'as ĝi'n mult'a'j jud'o'j el divers'a'j land'o'j kun la cel'o part'o'pren'i la solen'aĵ'o'n.

Inform'a ŝild'o tiu'tag'e indik'is, en kiu kanal'o oni pov'as aŭskult'i kiu'n lingv'o'n, ekzempl'e: Deutsch Übersetzung - Kanal 1, English Trans'lati'o'n - Channel 2, Pol'ski'e Tłumaczenie - Kanał 3, Перевод на русский язык - Канал 4, Hebrew Trans'lati'o'n - Channel 7. Mi demand'is mi'n, kial oni skrib'is la inform'o'n pri la hebre'a angl'a'lingv'e: fakt'e ĉe'est'is ne mal'mult'a'j jud'o'j el Israel'o, kaj antaŭ'e ĉe la apud'a'j jud'a preĝ'ej'o kaj memor'ej'o oni est'is aŭd'int'a kaj la german'a'n kaj la jid'a'n kaj la hebre'a'n lingv'o'j'n. Do ne mank'is traduk'ist'o'j, kiu pov'us traduk'i tiu'n lini'o'n.

Hegemoni'o

Nun mi pens'as pri cit'aĵ'o el la aŭstr'a filozof'o Ludwig Wittgenstein [ ludvik vítgenŝtajn ], kiu skrib'is en si'a Tractatus logico - philosophicus , ke „la lim'o'j de mi'a lingv'o signif'as la lim'o'j'n de mi'a mond'o”. Fakt'e montr'iĝ'as, ke la lim'o'j – aŭ, se ni vol'as, la dis'vast'iĝ'o – de iu lingv'o montr'as sam'temp'e la teritori'o'n de iu regn'o aŭ imperi'o. Tiel est'is dum la antikv'a era'o kaj tiel est'as ankaŭ nun'temp'e.

Efektiv'e la angl'a lingv'o (kaj la uson'a kultur'o) est'as ĉie ajn. Eĉ german'lingv'a'j ŝofor'o'j de aŭtomobil'a'j vet'kur'ad'o'j parol'as kun german'a'j inĝenier'o'j en la angl'a lingv'o. German'a'j sport'ist'o'j uz'as oft'e en intervju'o'j la angl'a'n lingv'o'n kaj preskaŭ ĉiu'j kant'ist'o'j kaj kant'ist'in'o'j kant'as kant'o'j'n kun angl'a'lingv'a'j tekst'o'j; ili'a'j nom'o'j kaj grup'nom'o'j mem est'as, ceter'e, prunt'it'a'j el la angl'a. Simil'e kurac'ist'o'j parol'as latin'lingv'e pri mal'san'o'j kaj organ'o'j. Unu'flank'e, tiu sistem'o iel ebl'ig'as mond'vast'a'n inter'kompren'iĝ'o'n, ali'flank'e tamen ĝi montr'as super'reg'ad'o'n aŭ hegemoni'o'n de la romi'a imperi'o (tradici'e) kaj de Uson'o (nun'temp'e).

La filozof'o mi'a'opini'e prav'as. La lim'o'j de lingv'o'j ne nur lim'ig'as aŭ pli'vast'ig'as ni'a'n person'a'n horizont'o'n, sed ankaŭ montr'as la potenc'o'n kaj la vast'a'n influ'o'n de imperi'o'j.

Jomo IPFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Kiel la ali'a'j

Rakont'o'j

Kiel la ali'a'j

„Ni est'as fremd'ul'o'j ĉi tie. Ni adapt'iĝ'u.”

„Rigard'u la ali'a'j'n, kaj ag'u tiel, kiel ili ag'as.”

Nun mi star'as sol'a inter la ali'a'j. Hodiaŭ est'as la unu'a tag'o. Tiu nov'a lok'o est'as grand'a kort'o. Star'as mult'a'j ul'o'j ĉi tie. Ili ne parol'as, ili nur star'as dis'e en la vast'a kort'o. Ili ŝajn'as mal'ĝoj'a'j. Mi vid'as unu, kiu eĉ plor'as. Ĉu iu mort'is? La etos'o est'as plen'a je mal'ĝoj'o. Mi sent'as ĝi'n. Pro tio mi'a brust'o prem'iĝ'as, mi iom'et'e pen'as spir'i.

Subit'e, ek'aŭd'iĝ'as fort'eg'a, sibl'a sonor'o. Panik'o traf'as mi'n. La bomb'o'j tuj fal'os, neces'as kur'i kel'e'n! Sed la ali'a'j ne kur'as. Ili est'as tre kuraĝ'a'j. Ili kviet'e paŝ'as al la rand'o de la kort'o kaj en'ir'as pord'o'n. Mi sekv'as la vic'o'n. Ni ne mal'supr'e'n'ir'as al kel'o, ni en'ir'as grand'a'n ĉambr'o'n.

Tiu ĉambr'o plaĉ'as al mi, ĝi est'as hel'a, kun bunt'a'j mur'o'j. Ni ĉiu'j sid'iĝ'as. Dolĉ'a muzik'o plen'ig'as la ĉambr'o'n. Mi tut'e forges'as la bomb'o'j'n, la danĝer'o'n. In'a voĉ'o ek'kant'as, kaj ĉiu'j kun'kant'as. Mi ne kompren'as la vort'o'j'n de la kanzon'o, tamen ankaŭ mi prov'as kant'i.

Silent'iĝ'as. Grand'a ul'in'o mal'ferm'as libr'o'n kaj laŭt'leg'as. Mi ne kompren'as tiu'n lingv'o'n. Plaĉ'as al mi ŝi'a harmoni'a voĉ'o. Long'e daŭr'as la leg'ad'o. Mi enu'as. Mi'a'j krur'o'j ŝat'us mov'iĝ'i.

De'nov'e ek'as la fort'a sonor'o. Mi ne plu tim'as ĝi'n. Neniu ŝajn'as tim'i ĝi'n. Ni re'ven'as ekster'e'n, en la grand'a'n kort'o'n. La ul'o'j dis'iĝ'as. Ili ne plu mal'ĝoj'as, ili grup'ig'as si'n, kun'parol'as, kelk'a'j kri'as aŭ rid'eg'as.

Et'a ul'in'o al'parol'as mi'n, per afabl'a ton'o. Mi ne kompren'as, mi nur rid'et'as al ŝi. Pro si'a ruĝ'a rob'o, ŝi aspekt'as kiel flor'o. Ŝi odor'as je sap'o. Mi ŝat'us tuŝ'i ŝi'a'n bril'ant'a'n har'ar'o'n. Ŝi ripet'as si'a'n fraz'o'n. Mi daŭr'e rid'et'as al ŝi. Ŝi paŭt'as, de'turn'iĝ'as kaj for'ir'as.

Ul'o kur'as kri'ant'e. Li al'proksim'iĝ'as, ek'puŝ'as mi'n. Mi fal'as ter'e'n. Tuj li frap'as mi'n. Li kri'as, ripet'ant'e ĉiam la sam'a'n vort'o'n. Cert'e insult'o. Kial li koler'as? Ĉu pri la et'ul'in'o? Kial li bat'as mi'n? Dolor'as mi'n la kap'o. Mi tim'as. Neniu interes'iĝ'as, neniu rigard'as ni'n. Ĉu oni kutim'as bat'i unu la ali'a'n ĉi tie? Subit'e mi memor'as: „far'u kiel la ali'a'j”. Mi ek'star'as, mi'a'n kor'o'n plen'ig'as grand'a koler'o. Mi frap'as, frap'as de'nov'e li'a'n vizaĝ'o'n. Li for'kur'as. Nu, bon'e.

Ĉiu'j re'en'ir'as la ĉambr'o'n. Nun, la grand'a ul'in'o parol'as. Mi rigard'as ŝi'n. Mi ŝat'as ŝi'a'n rid'et'o'n, ŝi'a'j'n pac'a'j'n gest'o'j'n. Ŝi fingr'o'montr'as la ŝrank'o'j'n en la ĉambr'o. La ali'a'j mal'ferm'as la ŝrank'o'j'n, de'pren'as objekt'o'j'n, kaj manipul'as ili'n. Mi neniam vid'is tia'j'n objekt'o'j'n. Mi ne kompren'as, pri kio tem'as. Ili koncentr'iĝ'as pri tio. Dev'as est'i io serioz'a. „Far'u tiel, kiel la ali'a'j”, mi memor'as. Do mi man'pren'as du strang'a'j'n objekt'o'j'n kaj mov'as hazard'e mi'a'j'n man'o'j'n.

Temp'o pas'as. Neniu rigard'as mi'n. Mi las'as la objekt'o'j'n kaj ir'as al mur'o. Mi rigard'as la mur'o'n. Est'as mult'a'j fend'et'o'j en la mur'o. Ili aspekt'as kiel mal'dik'a'j desegn'aĵ'o'j. Mi rigard'ad'as. Form'iĝ'as bild'o'j de arb'o'branĉ'o'j, de flug'ant'a'j bird'o'j.

La fort'a sonor'o pel'as ni'n en la kort'o'n. La grand'a pord'o de la kort'o nun est'as mal'ferm'it'a, ekster'e vid'iĝ'as la strat'o.

Ĉiu'j rapid'e el'ir'as tra la grand'a pord'o. Mi sekv'as ili'n. Mi ek'vid'as Panj'o'n, mi kur'as al ŝi, ni brak'um'as.

En ŝi'a'j brak'o'j mi flustr'as en ŝi'a'n orel'o'n. „Panj'o, mi ne ŝat'is la lern'ej'o'n. Mi ne plu ir'u tie'n.”

Laure PAT'AS D ILLIERS
Tre bon'ven'a verk'o, sed ...

Libr'o'j

Tre bon'ven'a verk'o, sed ...

Pri la unu'a mond'milit'o en Nederland'o relativ'e mal'oft'e io'n oni aŭd'as aŭ leg'as. Ni'a tiu'epok'e ebl'e plej fam'a aŭtor'o, Louis Couperus, el la urb'o, kie en Germani'o li esper'is far'i bril'a'j'n raport'aĵ'o'j'n pri la hero'a milit'ad'o por si'a hag'a tag'gazet'o, verk'is pri ĝi iom nostalgi'e kaj kun sen'iluzi'iĝ'o. Post ne'long'e li re'ir'is hejm'e'n, al Hag'o.

Tamen la Grand'a Milit'o, kiel prav'e oni titol'is ĝi'n plur'lingv'e, merit'as pli da atent'o. Tial do est'as tre bon'ven'e, ke aper'is In Flanders Fields de Herwig Verleyen el Bruĝ'o, kiu en Toront'o far'iĝ'is doktor'o honor'is causa pro si'a mult'jar'a dediĉ'o kon'ig'i la verk'o'n kaj viv'o'n de John McCrae en Flandri'o. Prav'e oni don'is pro ĉi tiu In Flanders Fields al li la premi'o'n de la Asoci'o de Flandr'a-Naci'a'j aŭtor'o'j.

En la libr'o trov'ebl'as, laŭ mi, ĉio, kio'n en tia libr'o oni pov'as serĉ'i: la famili'o de John McCrae, ambaŭ ge'patr'o'j (la patr'in'o eĉ leg'is latin'e kaj grek'e!), li'a'j ge'frat'o'j, la famili'a hered'aĵ'o: est'is tradici'a tiu'famili'e la dev'o serv'i la patr'o'land'o'n, si'n dediĉ'i al la apud'ul'o'j kaj okup'iĝ'i pri poezi'o. Ĉiu'j tri faden'o'j en John kun'iĝ'is: li far'iĝ'is milit'ist'o – kun ĉiam pli alt'a'j rang'o'j, kurac'ist'o – ankaŭ ĉiam pli alt'rang'e, kaj poet'o, fin'fin'e inter'naci'e fam'a, eĉ se nur pro unu poem'o.

Milit'a'j spert'o'j

Li'a'j unu'a'j milit'ist'a'j tra'viv'aĵ'o'j, 1899-1901, est'is en la milit'o inter la brit'a koloni'a imperi'o kaj la sen'de'pend'iĝ'em'a'j bur'o'j. Pro la grand'a impres'o, kiu'n mult'lok'e vek'is la prezid'ant'o de la bur'o'j, Paul Krüger – en si'a bon'vol'vek'a migr'ad'o laŭ eŭrop'a'j kort'eg'o'j kaj parlament'o'j –, kaj pro la relativ'e mult'a'j gazet'a'j raport'aĵ'o'j pri la brit'a'j unu'a'j koncentr'ej'o'j de la mond'o, mult'a'j hom'o'j en Eŭrop'o cert'e spert'is tiu'n milit'o'n mult'e mal'pli favor'e ol John McCrae, kiu viv'is la brit'a'n flank'o'n. Post'e en Montreal'o John McCrae rapid'e avanc'is kiel kurac'ist'o, labor'is pri nekropsi'o'j, pri patologi'o, pri kontaĝ'a'j mal'san'o'j – instru'is, verk'is stud'libr'o'j'n ktp. Ankaŭ poem'o'j'n foj'foj'e li aper'ig'is.

En 1914 sekv'is Flandri'o. La german'a'j trup'o'j, kontraŭ'e al ĉiu milit'jur'o, ek'uz'is venen'gas'o'n: la lini'o'j ambaŭ'flank'e apenaŭ mili'metr'o'j'n mov'iĝ'is. Mort'is milion'o'j da hom'o'j. Terur'a buĉ'ad'o – John McCrae pri'zorg'is vund'it'o'j'n, akompan'is mort'ant'o'j'n. Tiu'temp'e li verk'is si'a'n plej fam'a'n poem'o'n In Flanders Fields . Man'skrib'aĵ'o'n en la libr'o oni vid'as.

Verleyen detal'em'e prov'as montr'i la ekzakt'a'j'n dat'o'j'n kaj ankaŭ tio'n, kio plej'fund'e instig'is li'n al la verk'ad'o ĝust'e tiu'moment'e. Post tio li rezon'as, kiu'j ec'o'j de la poem'o kaŭz'is, ke ĝust'e ĉi tiu far'iĝ'is la blazon'a poem'o pri la unu'a mond'milit'o.

La poem'o mem

Kelk'a'j et'a'j ĉapitr'o'j montr'as la post'a'n histori'o'n: mal'san'iĝ'o de John McCrae kaj mort'o. Tiam ven'as plur'a'j re'ag'a'j poem'o'j al ĉi In Flanders Fields en la angl'a, plus kelk'a'j traduk'o'j en Esperant'o'n.

La du'a part'o de la libr'o en'hav'as plur'a'j'n „Re'memor'o'j'n” pri la aŭtor'o kaj la poem'o. La tut'o'n sufiĉ'e traf'e ilustr'as divers'a'j fot'o'j. En'tut'e tre ind'a libr'o pri fam'e kon'at'a poem'o, kiu pri'pens'ig'as pez'a'j'n moment'o'j'n el ni'a hom'a histori'o.

Tamen'a bedaŭr'o

Pri la traduk'o kelk'foj'e mi ne pov'as fier'i: ebl'e plej ĝen'e est'as, ke por la angl'a larks oni pren'as, ebl'e pro son'imit'o, la vort'o'n „ lariksoj ”, sed, kiel sci'at'e, tia'j arb'o'j ne flug'as. Ankaŭ en'est'as kelk'a'j ali'a'j lingv'a'j erar'et'o'j, „preĝ'ej'o” (konstru'aĵ'o) por „eklezi'o” (instituci'o), „presbiter'a” („presbiter'o” est'as hom'o; vid'u PIV) por „presbiterian'a”, foj'foj'e „li'a”, kie konven'us „si'a”, sed, kutim'e, la erar'et'o'j ne don'as kial'o'n mis'kompren'i.

Tamen, la traduk'int'o'n mi dank'as, ĉar li hav'ig'is al ni'a publik'o valor'a'n atest'aĵ'o'n pri ind'a poem'o pri tiu terur'a unu'a mond'milit'o.

Gerrit BERVELING

Herwig Verleyen : In Flanders Fields / En Flandr'a'j kamp'o'j. Eld. FEL, Antverpen'o, 2015. 70 paĝ'o'j, bind'it'a'j.

La last'a'j tag'o'j de <mark>Lillo</mark>

Libr'o'j

La last'a'j tag'o'j de Lillo

La minut'o preskrib'it'a por la sturm'o est'as scienc'fikci'a roman'o. Ĝi'n verk'is la franc'o Jérôme Leroy ja en la franc'a lingv'o. La original'o La Minut'e prescrite po'ur l’assaut publik'iĝ'is en 2008, kaj la el'franc'ig'o, de Armela LeQuint kaj Ĵak Le Puil, aper'is en 2014 per la El'don'a Fak'o Kooperativ'a de SAT, la el'don'a fak'o de la sen'naci'ism'a organiz'aĵ'o. La sam'a par'o, per la sam'a el'don'ej'o, publik'ig'is en 2010 ali'a'n el'franc'ig'o'n, sam'e scienc'fikci'a'n, de la sam'a aŭtor'o: Sonĝ'o'j de kristal'o. Tiu de 2010 est'as, tamen, nur 90-paĝ'a novel'o, 15,5 centi'metr'o'j'n alt'a kaj 11,5 centi'metr'o'j'n larĝ'a, dum tiu ĉi de 2014 est'as 328-paĝ'a roman'o, 20 centi'metr'o'j'n alt'a kaj 13 centi'metr'o'j'n larĝ'a.

Okaz'is dum tepid'a lund'maten'o. Mi est'is en labor'ej'o, kiam la telefon'o sonor'is. Al'ven'is korespond'aĵ'o al vi, inform'is mi'a labor'koleg'in'o. Mi ir'is al la mal'supr'a etaĝ'o kaj pren'is la korespond'aĵ'o'n. Mi tuj mal'pak'is ĝi'n kaj jen! Kiom bel'a ruĝ'a-griz'a kovr'il'o kun titol'o en nigr'a'j liter'o'j, bon'e emfaz'it'a'j sur blank'a fon'o! Mi foli'um'is la libr'o'n, kaj mi ŝat'is ankaŭ la intern'o'n. Mi eĉ montr'is ĝi'n al mi'a koleg'in'o kaj per spontan'a al'parol'o, sen cel'o tren'i ŝi'n al la verd'a sekt'o, klar'ig'is, respond'e al ankaŭ spontan'e est'iĝ'int'a demand'o, kio est'as Esperant'o.

Ĉiu'tag'aĵ'o'j

Tia el'don'aĵ'o, kiu'n tiu'maten'e mi ricev'is, aparten'as al tia'j, kiu'j'n ni port'u en'man'e, se ni vol'as port'i pruv'o'n pri la viv'ant'ec'o de la lingv'o, ĉar en la roman'o trov'ebl'as ĉiu'tag'aĵ'o'j bon'e kon'at'a'j de nun'temp'ul'o'j, kia'j est'as, ekzempl'e, la ret'poŝt'aĵ'o'j, kies bit'a'j'n kest'o'j'n, pro long'a mal'ĉe'est'o de la uz'ant'o'j, foj'foj'e plen'ig'as la spamoj propon'ant'a'j, inter ali'a'j grav'a'j afer'o'j, la interes'a'n serv'o'n ig'i „pli'long'ig'i si'a'n penis'o'n” (paĝ'o 155). La libr'o est'as aktual'eg'a roman'o laŭ la publik'ig'o- kaj pres-dat'o'j kaj tem'ar'o. Bonimpresas la kovr'il'o, la bind'o, la foli'o'j kaj la sobr'a en'a redakt'o de la tekst'o. Pres'erar'o'j mal'abund'as.

Mis'leg'o

Mi konfes'as, ke, je la unu'a foj'o, kiam mi'a'j okul'o'j rapid'e tra'leg'is la pri'skrib'o'n de la libr'o, kiu trov'iĝ'as sur ĝi'a dors'o, kaj kiu ne est'as ali'o ol la komenc'a'j aline'o'j de la roman'o, mi, mis'gvid'it'e de mis'leg'o, kompren'is, ke „ Kleber renkont'is Sahar'o'n iom antaŭ la fin'o de la mond'o”, kiam ver'e tem'is pri „... renkont'i Sarahon...‚. Mi'a'j okul'o'j vid'is dezert'o'n, kie dev'us est'i vir'in'o. Kaj al la prepozici'o ’antaŭ” mi'a cerb'o don'is lok'a'n signif'o'n anstataŭ temp'a'n. Pro tiu unu'a roman'lini'o, mi ek'imag'is vir'o'n, kiu ek'kon'is la afrik'a'n dezert'o'n tie, en iu for'a, mond'fin'a lok'o, en lok'o mal'proksim'a de ĉio en la mond'o, ebl'e vir'o'n star'ant'a'n sur sahar'a dun'o kun mal'larĝ'a'j okul'komisur'o'j, kiu'j klopod'as vid'i for'e.

Krom'e, la libr'o'kovr'il'o (kvankam bel'a – mi nepr'e ne stumbl'u sur kontraŭ'dir'o) ne mult'e help'is: fot'o de fortik'aĵ'o mez'e de nenio, krom sek'a ter'o kun mal'mult'a'j, mal'alt'a'j kaj dis'e nask'iĝ'int'a'j arbust'o'j (aŭ herb'aĉ'o'j). Kaj kio'n mi'a'j neŭron'o'rad'o'j far'is por kun'met'i ĉi tiu'n unu'a'n mis'kompren'it'a'n lini'o'n kun la kun'tekst'o de la sekv'a'j en senc'hav'a'n afer'o'n?

Dediĉ'o

Mi mal'ferm'as la libr'o'n por serioz'a, nun sen mis'leg'o, plonĝ'o en la rakont'o'n. La roman'o est'as dediĉ'it'a „Al Hug'o Cháves ” kaj „Al Amy Winehouse ”. Kongru'a par'o, ĉu ne? Ŝajn'as, ke sur podi'o, ĉirkaŭ'it'a de ruĝ'a'j standard'o'j, mi vid'as la bolivaran revoluci'ul'o'n kri'i akuz'o'n kontraŭ la janki'o'j. Amy Winehouse, kun cigared'o en la buŝ'o, ŝveb'ant'e en ali'a real'dimensi'o kaj ĉi tial sen konsci'i (ĉu konsci'ant'e?!), ke ŝi'a de'ven'land'o histori'e lig'iĝ'as al la kritik'at'o'j, spron'as la patos'o'n de la kun'ul'o: jes, patr'in'fik'ul'o! Fek’ al tiu'j fi'a'j janki'o'j! La hom'am'as-viv'u'o'j apoge'as. Amy Winehouse profit'as la amas'a'n frenez'o'n por pugn'o- kaj pied-bat'i ajn'ul'o'n en la publik'o. Hug'o Cháves plu instig'as la tumult'o'n. Kaj ĉio ĉi okaz'as en la ĉiel'o, ĉar la omaĝ'at'o'j jam mort'is (aŭ en la infer'o, de'pend'e de vi'a'j politik'a'j vid'punkt'o'j kaj vi'a rilat'o al psik'o'aktiv'a'j substanc'o'j).

Mond'fin'o

La rakont'o komenc'iĝ'as (kaj fin'iĝ'as) per la mond'fin'o, la temp'o kiam „la nom'o de la aĵ'o'j daŭr'is, dum la aĵ'o'j mem de long'e jam mal'aper'is” (paĝ'o 13), la ne'salubr'a temp'o, kiam „perfekt'a mens'a san'o [...] est'as mal'trankvil'ig'a sign'o de frenez'ec'o” (paĝ'o 122). Tiu fin'o ne est'as la rezult'o de natur'a kataklism'o, ŝanĝ'o de la rivolu'aks'o de la ter'o, abrupt'a'j mov'o'j en la tekton'a'j plat'o'j, meteor'kolizi'o, invad'o de ali'planed'ul'o'j aŭ io ali'a ne'reg'ebl'a por la hom'o'j.

La fin'o'n de la mond'o, en la roman'o de Jérôme Leroy, kaŭz'is la hom'o'j mem dum period'o ne mult'e post la nun'temp'o, ebl'e dum la 2020 aj jar'o'j (paĝ'o 291). Tamen fin'o ek'ven'is eĉ al ĉi tiu imag'it'a roman'a mond'fin'o, ĉar la aŭtor'o kre'is okaz'ont'a'n rakont'o'n kun ver'a'j person'o'j: en ĝi ankoraŭ viv'us Amy Winehouse kaj Hug'o Cháves, kiu'j mort'is respektiv'e en 2011 kaj 2013, ambaŭ post la publik'ig'o de la franc'lingv'a original'o. Tie ĉi, la roman'o iĝ'is kontraŭ'vol'e pli fikci'a ol scienc'a.

Protagonist'o'j

La protagonist'o'j est'as Kleber, mez'aĝ'a profesor'o kaj roman'verk'ist'o (kiu vol'is est'i futbal'ist'o, sed iĝ'is nur art'ŝat'ant'o, kiu „pli pranc'as antaŭ pentr'aĵ'o ol antaŭ porn'a TTT -paĝ'ar'o” – paĝ'o 115) kaj Sarah, blond'a, grand'a kaj ankoraŭ ne tri'dek'jar'a jun'a vir'in'o, kiu est'as leŭtenant'o. Jérôme Leroy intenc'e inversi'is la, de la tradici'a soci'o, atend'it'a'j'n rol'o'j'n, don'ant'e al la vir'o pli kviet'a'n okup'o'n, en „apartament'o plen'plen'a da libr'o'j odor'ant'a'j kat'pis'o'n” (paĝ'o 16) kaj al la vir'in'o la pov'o'n ordon'i kaj est'i obe'at'a.

„En kiu lern'ej'o vi instru'as?” (paĝ'o 19), demand'as Kleber al Sarah. Per tiu ĉi demand'o, Jérôme vol'as montr'i, ke oni kutim'as ne atend'i, ke vir'in'o kapabl'u far'iĝ'i an'o de soldat'a hierarki'o, ist'o de profesi'o histori'e destin'it'a al vir'o'j.

Ali'a grav'a rol'ul'o, mi nom'u ankaŭ ŝi'n protagonist'o, est'as el'don'ist'in'o en Pariz'o. Ŝi hav'as pri Kleber, de kiu ŝi el'don'is libr'o'n, special'a'j'n sent'o'j'n kaj atend'is li'n kiel sav'o'n el la katastrof'o, ven'int'a al Pariz'o. Kleber, ali'flank'e, kaj kvankam sen forges'i, ke li ŝuld'as promes'plen'um'o'n al la pariz'an'in'o, tra'viv'as la last'a'j'n mal'lum'a'j'n moment'o'j'n kun la leŭtenant'o Sarah, en la urb'o Lillo (kiu'n, probabl'e la last'a'n foj'o'n antaŭ la mond'fin'o, vizit'is, dum la 100 a UK, la esperant'ist'ar'o). „La kolĥoz'an'in'o je nud'a'j mam'o'j”, nom'o de la blog'o de la el'don'ist'in'o, „vag'ad'is sol'a en la dezert'o de apokalips'o” (paĝ'o 75), dum ŝi'a dezir'at'o est'as kun ali'a vir'in'o.

Seks'um'ad'o kaj drog'o'j

En la unu'a part'o de la roman'o, kiu konsist'ig'as la unu'a'n roman'du'on'o'n, altern'as tiu'j du scen'ej'o'j: la unu'a en la lilla region'o, kun la par'o; kaj la ali'a en Pariz'o, kun la el'don'ist'in'o/blog'ist'in'o. La intrig'o est'as super'ŝut'it'a per cigared'fum'o'j, alkohol'o, seks'um'ad'o kaj seks'rilat'a'j alud'o'j, drog'o'j (kaj preskaŭ ador'o al la drog'di'in'o Amy Winehouse), alt'a'j doz'o'j de anti'anksi'il'o'j kaj pli'a'j tia'j afer'o'j, kiu'j'n oni trov'us ĉe hom'o'j viv'ant'a'j en mond'o, kiu al'paŝ'as al la fin'o, sen'demand'e, ĉu tem'as pri tiu fin'o pli-mal'pli real'a kaj pli-mal'pli fikci'a de la roman'o, ĉu pri tut'e real'a viv'o'fin'o (kaj ia'senc'e ankaŭ mond'o'fin'o, ĉar fin'o de unu'op'ul'a'j mond'o'j), al'ven'int'a jam al iu'j nun'temp'a'j hom'o'j (ĉar por ali'a'j mond'angul'o'j la fikci'a'j lad'vilaĝ'o'j de roman'o est'as real'a fakt'o).

Ĉu mi est'u naiv'a por dis'trumpet'i hazard'a'n rilat'o'n inter la kongres'urb'o de la 100 a UK kaj la traduk'elekt'o de la roman'o? La urb'o Lillo ne aper'as okaz'e. Ĝi tra'pas'as la tut'a'n roman'o'n. La urb'o kaj la ĉirkaŭ'a region'o, ankaŭ kun menci'o'j pri Bulonj'o-ĉe-mar'o, don'as fon'o'n al grand'a part'o de la rakont'o. En Lillo la protagonist'o'j ek'kon'as si'n la unu'a'n foj'o'n (paĝ'o 13). En Lillo situ'as la apartament'o de Kleber (paĝ'o 171), kaj sam'e en Lillo ili por Sarah ali'a'n apartament'o'n serĉ'as por lu'i.

Al lok'o iom post Bulonj'o-ĉe-mar'o, en fuort'et'o ĉe la mar'bord'o, Kleber kaj Sarah ir'as por trink'i kaj amor'i (paĝ'o 65). Dir'as la roman'o, ke en la ĉirkaŭ'aĵ'o de la lilla metropol'o mizer'a'j lad'vilaĝ'o'j, kie trov'iĝ'as „rat'o'j dik'a'j kiel hund'o'j” (paĝ'o 45), mult'iĝ'as kiel rezult'o de „ĉiu'direkt'a el'migr'o, furioz'a, kun etn'a'j al'front'o'j” (paĝ'o 48). La roman'o inform'as, ke Bulonj'o-ĉe-mar'o „iĝ'is ver'e sinistr'a” (paĝ'o 57). Ke en la staci'dom'o Lillo -Eŭrop'o jun'ul'o eksplod'ig'is si'n dum atenc'o (paĝ'o 165). Ke Lillo, malgraŭ la mond'fin'o (kaj almenaŭ por mild'ig'i ĉi fi'a'n kadr'o'n), ankoraŭ „odor'as la histori'o'n” kaj la „poezi'o'n de urb'a'j de'voj'iĝ'o'j, trink'ej'o'j najbar'a'j al nokt'o'klub'o'j kaj nokt'o'klub'o'j najbar'a'j al trink'ej'o'j” (paĝ'o'j 162/163). Kaj fin'e ke, je la al'proksim'iĝ'o de la fin'o de la rom'a'n-mond'fin'o, Lillo, en kelk'a'j hor'o'j, sen'hom'iĝ'is pro amas'a for'migr'ad'o, for'fuĝ'o for de la terur'o (paĝ'o 269). Mi esper'as, esperant'ist'o'j, ke vi bon'e ĝu'is la last'a'j'n tag'o'j'n de Lillo.

Kaj kia hom'a kataklism'o! Est'as la fin'o de civiliz'o, kiu ne kapabl'is al'ven'i al konkord'o. La rakont'o prognoz'as kaj kontur'as la ek'est'o'n de kripl'ig'it'a'j hom'o'j (pro mutaci'o'j, kiu'j est'as rezult'o de tro'plen'o de radi'ad'o en ili'a korp'o); komplet'a'n civit'an'a'n mal'ord'o'n en Franci'o (de Lillo vi vid'is la kaos'a'n situaci'o'n); krim'a'n ekzalt'iĝ'o'n de frenez'a'j knab'et'o'j, kiu'j pas'ig'is hor'o'j'n antaŭ komput'il'ekran'o, en'merg'iĝ'int'a'j en virtual'a'n violent'a'n lud'o'n: inter'civit'an'a'n milit'o'n en Belgi'o (paĝ'o 114); reciprok'a'n si'n'eksterm'o'n inter Hindi'o kaj Pakistan'o per nukle'a'j bomb'o'j (paĝ'o 155), probabl'e pro la lim'konflikt'o en Kaŝmir'o (paĝ'o 91); kaj mal'integr'iĝ'o'n de Uson'o, de kiu est'as apart'e interes'a la politik'a mond'fin'a konjunktur'o.

Uson'o, kun escept'o de Kaliforni'o, hav'us en la mond'fin'o eduk- kaj san-indic'o'j'n apenaŭ super'a'j'n al tiu'j de Mali'o. La land'o tim'us la invad'o'n de Venezuel'o, kiu ankoraŭ est'us komand'at'a de Cháves (kiu si'a'vic'e est'us amik'o de Schwarzenegger – ankoraŭ guberni'estr'o de Kaliforni'o – ĝis la intim'ec'o donac'i kub'a'j'n cigar'o'j'n). Kaj plu en Kaliforni'o, en San-Francisk'o, okaz'us bomb'atenc'o, kiu ig'us „ne'loĝ'end'a'j” mult'a'j'n el ĝi'a'j kvartal'o'j „dum la cent ven'ont'a'j jar'o'j”, dev'ig'ant'e la guberni'estr'o'n for'migr'i el'de Uson'o (paĝ'o'j 174 kaj 177).

Kaj, se ne sufiĉ'us tio ĉi por ni'n gap'ig'i, rest'us io por leg'i, kio al mi aspekt'us ne'imag'ebl'a ĝis absurd'o: ke ultra'religi'a'j sub'ŝtat'o'j de Uson'o anstataŭ'ig'us la konstituci'o'n per Lev'it'o'j (paĝ'o'j 93, 174 kaj 175). Mi supoz'as, ke iu'j cirkonstanc'o'j, lok'it'a'j en la roman'est'ont'ec'o, est'as alud'o al fakt'o'j aktual'a'j en la temp'o, kiam Jerôme verk'is la roman'o'n. Ekzempl'e, la pra'ul'o'j de la uson'a prezid'ant'o de'ven'is de Mozambik'o (paĝ'o 218), kio ŝajn'as alud'i al Barack Obama, kies pra'ul'o'j ven'is de Kenj'o.

Leg'ind'a

Riĉ'a kaj leg'ind'a roman'o. Tem'as pri tri cent'o'j da paĝ'o'j, plen'a'j de cit'o'j pri kant'ist'o'j kaj kant'o'j, skulpt'ist'o'j kaj skulpt'aĵ'o'j, verk'ist'o'j kaj libr'o'j, aktor'o'j kaj film'o'j, pentr'ist'o'j kaj pentr'aĵ'o'j, filozof'o'j kaj ide'o'j, politik'ist'o'j kaj insid'o'j. Mi feliĉ'as, ke mi al'propr'ig'is ĉi tiu'n roman'o'n al mi. Mi sent'as, ke, post la fin'leg'o, mi'a'j kultur'a'j biceps'o'j larĝ'iĝ'is je du centi'metr'o'j. Dank'o'n, Armela LeQuint kaj Ĵak Le Puil.

Paulo SIL'AS

Jérôme Leroy : La minut'o preskrib'it'a por la sturm'o.. El la franc'a traduk'is Armela LeQuint kaj Ĵak Le Puil. Eld. SAT- EFK. Par'is, 2014. 328 paĝ'o'j, glu'bind'it'a'j. ISBN 978-2-918053-13-2.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Mal'pli mal'bon'a'j inter ali'a'j mal'bon'a'j

BRITI'O

Mal'pli mal'bon'a'j inter ali'a'j mal'bon'a'j

Dum semajn'o'j opini'o-sond'aĵ'o'j prognoz'is la sam'a'n rezult'o'n en la brit'a'j tut'land'a'j elekt'o'j komenc'e de maj'o: neniu el la du grand'a'j parti'o'j, la dekstr'em'a konservativ'a parti'o kaj la teori'e mal'dekstr'em'a sed efektiv'e dekstr'em'et'a labor'ist'a parti'o, ating'os parlament'a'n pli'mult'o'n.

Ver'ŝajn'is koalici'o, eventual'e daŭr'ig'o de tiu inter la konservativ'a parti'o kaj la pli mal'grand'a kaj centr'e-mal'dekstr'em'a liberal'demokrat'a parti'o, kiu reg'is ek'de 2010, aŭ ebl'e freŝ'a koalici'o inter la labor'ist'a parti'o kaj la pli mal'dekstr'em'a skot'naci'a parti'o.

Kia surpriz'o, do, kiam tuj'a post'balot'a sond'aĵ'o indik'is, ke klar'e venk'os la konservativ'a parti'o kaj ties estr'o, la ĉef'ministr'o David Cameron [ kamron ]. Kaj tiel est'is. Brit'o'j, ne tut'e ĝust'e ankoraŭ kulp'ig'ant'e la tiam'a'n labor'ist'a'n reg'ist'ar'o'n pro la ekonomi'a'j ve'o'j de antaŭ kelk'a'j jar'o'j, ne vol'is kred'i, ke la nun'a labor'ist'a parti'o financ'e fid'ind'as. La parti'o perd'is 24 seĝ'o'j'n, la konservativ'ul'o'j gajn'is 28, kio prezent'is al Cameron mal'grand'a'n sed sufiĉ'a'n pli'mult'o'n.

Verd'ul'o'j

Tamen rol'is ali'a'j faktor'o'j. En Skot'land'o perd'is la labor'ist'a parti'o ĉiu'j'n deput'it'o'j'n krom unu. Lavang'is la skot'naci'a parti'o, kapt'ant'e 56 skot'a'j'n seĝ'o'j'n el 59. Tiel ĝi far'iĝ'is en la brit'a parlament'o la tri'a plej grand'a parti'o, for'kubut'ant'e la liberal'demokrat'o'j'n, kiu'j re'ten'is nur ok el si'a'j 57 deput'it'o'j. Verd'ul'o'j kaj la sen'de'pend'ig'a parti'o, kiu kampanj'as por eks'ig'i Briti'o'n el Eŭrop'a Uni'o, rikolt'is po unu seĝ'o'n.

Tiel nun aspekt'as la politik'a map'o de Briti'o: en Skot'land'o, la skot'naci'a parti'o (flav'a); en nord'a Angli'o kaj part'o'j de London'o, la labor'ist'a parti'o (ruĝ'a); en mez'a kaj sud'a Angli'o, la konservativ'a parti'o (blu'a). Tiel mal'facil'as kred'i, ke tiu aŭ ali'a parti'o reprezent'as la tut'a'n (ankoraŭ) Unu'iĝ'int'a'n Reĝ'land'o'n.

Mal'antaŭ la parlament'a'j statistik'o'j kaŝ'as si'n ali'a'j, pli insid'a'j cifer'o'j. Ekzempl'e, por rikolt'i si'a'j'n 56 deput'it'o'j'n, la skot'naci'a parti'o akir'is 4,7 % de la voĉ'o'j. Verd'ul'o'j ricev'is 3,8 %, kiu'j liver'is nur unu deput'it'o'n. La sen'de'pend'ig'a parti'o, la tri'a plej fort'a laŭ voĉ'o'j, ricev'is 12,6 % kaj, kiel la verd'ul'o'j, nur unu deput'it'o'n.

Kri'o'j

Aŭd'iĝ'is de'nov'e, kio oft'e okaz'as post balot'o'j en Briti'o, kri'o'j por reform'i la evident'e mal'just'a'n ne'proporci'a'n voĉ'don'ad'o-sistem'o'n uz'at'a'n dum naci'a'j elekt'o'j (sed, mal'logik'e, ne dum eŭrop'a'j aŭ, en Skot'land'o kaj Kimri'o, parlament'a'j aŭ asemble'a'j elekt'o'j).

Malgraŭ petici'o kun preskaŭ du'on'milion'o da sub'skrib'o'j prezent'it'a al la ĉef'ministr'o, por postul'i reform'o'j'n, dub'ind'as, ĉu io ŝanĝ'iĝ'os. Klar'e, la tradici'a ne'proporci'a sistem'o riĉ'e serv'is al Cameron, kies parti'o reg'as per 36,9 % de la voĉ'o'j. En Briti'o tio sufiĉ'as por determin'i la direkt'o'n de la land'o dum la ven'ont'a'j kvin jar'o'j.

Plan'o'j

Kiu direkt'o, tamen, nur part'e klar'as. Dum la elekt'o-kampanj'o Cameron nur svag'e parol'is pri si'a'j financ'a'j plan'o'j, dir'ant'e nur, ke neces'os pli for'tranĉ'i publik'a'j'n el'spez'o'j'n. Jam avert'as polic'estr'o'j, ke ili front'as al pli'a'j ŝpar'rimed'o'j, dum urb'a'j kaj komun'um'a'j ĉef'o'j tim'as, ke ili est'os dev'ig'at'a'j ferm'i eĉ pli da bibliotek'o'j kaj lim'ig'i ali'a'j'n soci'a'j'n serv'o'j'n.

Kred'ebl'e tiu'j, kiu'j voĉ'don'e apog'is la konservativ'ul'o'j'n, ricev'as salajr'o'j'n, relativ'e sekur'as en si'a'j hejm'o'j, kaj ne de'pend'as de la ŝtat'o pro sen'labor'o-, infan'o- aŭ loĝ'ej'o-sub'ten'a'j mon'o'j. Ili ne est'as dev'ig'at'a'j vizit'i la kresk'ant'a'n nombr'o'n de t. n. manĝ'aĵ'o-bank'o'j por si'n aŭ si'a'j'n famili'o'j'n viv'ten'i. Ili ne est'as el'met'at'a'j al t. n. nul'hor'a'j kontrakt'o'j, kiu'j permes'as al dung'ant'o'j re'ten'i la serv'o'j'n de labor'em'ul'o sen promes'o pri pag'at'a posten'o.

La tragedi'o de la ĵus'a'j elekt'o'j en Briti'o, krom evident'e la skandal'o pri ne'proporci'a voĉ'don'ad'o, kuŝ'as en tio, ke brit'o'j, ne tut'e fid'ant'e Cameron pro ties dum'kampanj'a sekret'em'o, ankaŭ pro ties privilegi'a'j famili'a'j kaj eduk'a'j cirkonstanc'o'j, tamen mal'pli fid'is la opozici'a'n labor'ist'a'n parti'o'n.

Naci'o

Sen'entuziasm'e kaj kontraŭ'vol'e ili elekt'is la venk'ant'o'j'n, kiel la mal'pli mal'bon'a'j'n inter ali'a'j mal'bon'a'j. Nur en Skot'land'o sent'ebl'is, ke oni pozitiv'e, ne negativ'e, voĉ'don'is, specif'e por eĉ pli liber'a kaj sen'de'pend'a, eĉ tut'e sen'de'pend'a naci'o kun propr'a'j pov'o'j kaj politik'o'j.

Super ĉio, tamen, ŝveb'as Eŭrop'o aŭ, pli ĝust'e, Eŭrop'a Uni'o. Cameron promes'as referendum'o'n pri brit'a membr'ec'o, se li ne el'vring'os konced'o'j'n el Brusel'o, ekzempl'e pri en'migr'ad'o kaj popol-mov'ad'o tra Eŭrop'o (aŭ al Briti'o). Jam komenc'iĝ'is la lukt'ad'o: Cameron vol'as nul'ig'i en Briti'o la eŭrop'a'n konvenci'o'n pri hom'a'j rajt'o'j kaj ĝi'n anstataŭ'ig'i per brit'a ekvivalent'o.

Sed inter'temp'e la labor'ist'a parti'o serĉ'as nov'a'n estr'o'n, kaj klar'a'n ideologi'o'n; la liberal'demokrat'o'j serĉ'as nov'a'n parti'o'n, aŭ almenaŭ re'konstru'ot'a'n; kaj la popol'o, almenaŭ la politik'a'j tavol'o'j, kiu'j konsider'as tia'j'n afer'o'j'n, serĉ'as nov'a'n voĉ'don'ad'o-sistem'o'n. La unu'a ating'ebl'os, eventual'e sen klar'a ideologi'o; la du'a ating'ebl'os sed nur post du generaci'o'j; kaj la tri'a ... en la tag'o de Sankt'a Neniam'o.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O kaj korespond'ant'o en Briti'o
Esperant'ist'o'j ĉu kat-en'it'a'j?

El mi'a vid'punkt'o

Esperant'ist'o'j – ĉu kat-en'it'a'j?

Kiam vi leg'os ĉi tiu'j'n vort'o'j'n – se en'tut'e vi leg'as mi'a'j'n vid'punkt'o'j'n – vi ĝu'os, almenaŭ se en la nord'a du'on'sfer'o, tag'o'j'n agrabl'e varm'a'j'n, somer'e ripoz'ig'a'j'n. Jen la sezon'o por sid'i en la ĝarden'o ĝis la naŭ'a, dek'a hor'o de la vesper'o kaj trink'i vin'o'n, babil'i, diskut'i ... kaj eventual'e cerb'um'i pri afer'o'j pli intelekt'a'j, pli filozofi'a'j, ol kutim'a'j labor'ej'a'j task'o'j kaj dev'o'j.

Do jen demand'o por vi'n okup'i dum long'a'j, lum'a'j vesper'a'j hor'o'j. Ĉu en'est'as en la esperant'ist'a karakter'o trajt'o'j pli kat'ec'a'j, kat'em'a'j, ol ali'flank'e hund'ec'a'j, hund'em'a'j? Ali'vort'e: ĉu esperant'ist'o'j pli inklin'as, eĉ pli simil'as, al kat'o'j ol al hund'o'j?

Lev'iĝ'is la demand'o antaŭ kelk'a'j semajn'o'j post hazard'a inter'ŝanĝ'o de kat-fot'o'j kun brit'a'j esperant'ist'o'j. „Ĉu”, ni demand'is ni'n, „ekzist'as pli da esperant'ist'o'j en ni'a land'o kun kat'o'j ol kun hund'o'j? Se jes, kial?”

Mal'facil'as tuj respond'i la demand'o'j'n. Pro tio mi nun ili'n prezent'as, esperant'e, ke leg'ant'o'j de MONAT'O dum la somer'o cerb'um'os kaj, post konven'a temp'o por pri'pens'i, dum aŭtun'o leter'os al la redakci'o kun matur'e analiz'it'a'j kaj argument'it'a'j opini'o'j.

Permes'u, tamen, ke mi en'konduk'u la debat'o'n per kelk'a'j komenc'a'j koment'o'j. Unu'e nepr'as dir'i, ke mi mem est'as kat'sklav'o, posed'at'a de tri miaŭ'ant'a'j mastr'o'j (ver'dir'e unu mastr'o kaj du mastr'in'o'j). Do nek neŭtral'e, nek objektiv'e mi proksim'iĝ'as al la afer'o.

Tamen rest'as fort'a impres'o, ke en mi'a land'o pli mult'nombr'as kat'em'a'j ol hund'em'a'j adept'o'j de la verd'a lingv'o. Efektiv'e en'salt'as mi'a'n mens'o'n nur unu brit'a esperant'a hund'o-hejm'o. Tamen ebl'e mi mi'n tromp'as: pov'as est'i, ke pro mi'a kat'am'o mi natur'e asoci'iĝ'as kun ali'a'j esperant'a'j kat'em'ul'o'j.

Ali'flank'e ne tromp'as fakt'o'j, kiu'j, prav'ig'ant'e mi'a'j'n impres'o'j'n, parol'as pri si mem. Ekzempl'e, unu el la kongres'e plej vid'ebl'a'j fak'grup'o'j est'as tiu de Rond'o Kat'o, kies an'o'j kun'ven'as por diskut'i ... nu, evident'e, ne rond'o'j'n, sed kat'o'j'n. Ĉu ekzist'as ekvivalent'a Rond'o Hund'o? Mi kred'as, ke ne.

Ankaŭ literatur'e ne ebl'as refut'i la fakt'o'j'n. Ĉu hund'o'j hav'as si'a'n teatr'aĵ'et'o'n, si'a'n biografi'o'n? Ankoraŭ'foj'e, mi kred'as, ke ne. Sed kat'o'j, jes. En 1959 aper'is en la kolekt'o Vir'in'o ĉe la land'lim'o „fantazi'a dram'et'o por infan'o'j” titol'it'a „La fremd'ul'o'j”. En ĝi rol'as abisen'a, siam'a, pers'a, manks'a kaj ali'a'j kat'o'j.

Sekv'is en 1964 volum'et'o Dek'du pied'et'o'j, kiu komenc'iĝ'as tiel: „Mi'n hav'as kat'o. Tiu ĉi ne est'as gramatik'a erar'o. Mi'a kat'o est'as aŭtokato kaj arist'o'kat'o. Tiu'j ĉi ne est'as erar'o'j de ortografi'o”.

Verk'is kaj la teatr'aĵ'et'o'n, kaj la biografi'o'n Marjorie Boulton, parentez'e prezid'ant'o de Rond'o Kat'o. Cert'e neniu ali'a esperant'a verk'ist'o tiom kat'um'is, kiom Boulton – eĉ ne Raymond Schwartz, kiu kabared'is ĉe la Verd'a Kat'o (not'u: ne la Verd'a Hund'o) kaj kiu post'las'is si'a'n Verd'kat'a'n Testament'o'n.

Kontribu'is al ni'a literatur'o almenaŭ unu ali'a „kat'o”, la traduk'ist'in'o Kat'e Hall, kon'at'a kiel Katelina Hal'o. Ĉu Hund'e Hall? Malgraŭ bel'a aliteraci'o, ne.

Sed kial? Kial dispon'as kat'o'j pri si'a'j esperant'a'j ĉampion'o'j, dum ŝajn'e hund'o'j ne? Ĉu en'est'as io en la psikologi'o de esperant'ist'o'j, kio kongru'as kun tiu de kat'o'j? Kat'o'j impres'as sen'de'pend'a'j, krom dum nutr'o'hor'o, sed sam'temp'e tre lojal'as, tre fidel'as. Kat'o'j sekret'em'as, stud'em'as, sed ankaŭ komunik'as, ag'em'as. Ĉu tia'j kombin'o'j karakteriz'as ankaŭ esperant'ist'o'j'n?

Ne vol'as mi respond'i kaj tiel for'pren'i de vi, kar'a leg'ant'o, la plezur'o'n rond'ir'ig'i en vi'a mens'o grav'a'j'n ekzistencialism'a'j'n demand'o'j'n tia'j'n, dum vi bier'um'as, vin'um'as en vi'a ĝarden'o.

Do agrabl'a'n cerb'um'ad'o'n pri ni'a kat'a enket'o, kaj en'tut'e agrabl'a'n somer'o'n, dezir'as al vi MONAT'O ... kaj ne forges'u divid'i kun ni vi'a'j'n propr'a'j'n vid'punkt'o'j'n pri la kat'ec'o de esperant'ist'o'j.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O


Marjorie Boulton kares'as kat'o'n en la brak'o'j de MONAT'O-ĉef'redaktor'o Paul Gubbins.

La jar'o de <mark>Ľudovít</mark> <mark>Štúr</mark>

Modern'a viv'o

SLOVAKI'O

La jar'o de Ľudovít Štúr

En 2015 Slovaki'o dediĉ'as la jar'o'n al la memor'o de Ľudovít Štúr [ ludovit ŝtur ], unu el la plej not'ind'a'j figur'o'j de la slovak'a naci'a histori'o.

Štúr est'as renom'a, ĉar li star'ig'is la fundament'o'n de la slovak'a literatur'a lingv'o. Verk'ist'o, filozof'o, instru'ist'o, ĵurnal'ist'o, ĉef'redaktor'o, lingv'o'scienc'ist'o kaj deput'it'o de la hungar'a parlament'o, li formul'is naci'a'n demokrat'a'n program'o'n. Li rifuz'is absolut'ism'o'n, privilegi'o'j'n de la nobel'ar'o kaj postul'is suveren'ec'o'n de la naci'o kaj de la konstituci'o.

Filozof'o'j

Štúr nask'iĝ'is antaŭ 200 jar'o'j (la 29an de oktobr'o 1815) en la slovak'a vilaĝ'et'o Uhrovec ( ĉ. 150  km nord'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o) en instru'ist'a famili'o. Li stud'is teologi'o'n en Halle, kie li'n mult'e influ'is la teori'o'j de la german'a'j filozof'o'j Hegel kaj Herder. Dum si'a'j stud'o'j li gvid'is literatur'a'n rond'et'o'n de jun'a'j poet'o'j kaj el'don'is en 1835 poezi'a'n almanak'o'n, Frukt'o'j.

Kun la slovak'a'j verk'ist'o'j M. M. Hodža [ hodĵa ] kaj J. M. Hurban li star'is pint'e de naci're'viv'ig'a mov'ad'o. Li ag'is kler'ig'e, kultur'e kaj politik'e, kio rezult'ig'is la leĝ'ig'o'n de la slovak'a lingv'o en 1843. Li est'is la ĉef'redaktor'o de la slovak'a naci'a gazet'o (1845) kaj part'o'pren'is en la slav'a kongres'o en Prag'o (1848).

Revoluci'o

Li organiz'is volont'ul'o'j'n por la slovak'a naci'a revoluci'o (1848-49), sed post ĝi'a sufok'o li est'is polic'e persekut'at'a. Pro tio Štúr rifuĝ'is al si'a frat'o en la urb'et'o Modra, kie li dediĉ'is si'n al literatur'o. Li mort'is la 12an de januar'o 1856 en la aĝ'o de 40 jar'o'j, post vund'iĝ'o dum ĉas'ad'o.

La dom'o, en kiu Štúr for'pas'is, est'as hodiaŭ Muze'o de Ľudovít Štúr , deklar'it'a naci'a kultur'a monument'o de Slovaki'o en 1965. La muze'o posed'as 20 000 libr'o'j'n kaj literatur'aĵ'o'j'n lig'it'a'j'n al la viv'o kaj verk'ar'o de Štúr.

Not'ind'as li'a'j lingv'ist'ik'a'j verk'o'j La slovak'a lingv'o kaj la bezon'o skrib'i en tiu ĉi lingv'o kaj Instru'o pri slovak'a lingv'o. Ĉi tie li klar'ig'is la slovak'a'n literatur'a'n lingv'o'n kaj la neces'o'n pri unu'ec'a lingv'o por firm'ig'i la naci'a'n ident'ec'o'n.

En La Slav'o'j kaj la est'ont'a mond'o (skrib'it'a en la german'a lingv'o Das Slawentum und di'e Welt der Zukunft ) li kritik'is la habsburg'a'n monarki'o'n kaj, laŭ la filozofi'o de Hegel, skiz'is si'a'n propr'a'n noci'o'n pri ideal'a slav'a ŝtat'o. Ali'a'j verk'o'j inkluziv'as la kolekt'o'n Poem'o'j kaj kant'o'j kaj Pri la kant'o'j kaj rakont'o'j de la slav'a'j gent'o'j.

Muze'o'j, monument'o'j, strat'nom'o'j kaj publik'aĵ'o'j memor'ig'as pri Štúr. En la nun'a jar'o, dediĉ'it'a al li, est'as organiz'at'a'j inter'ali'e ĵurnal'ist'a konkurs'o Plum'o de Štúr , literatur'a konkurs'o Kial mi ŝat'as la slovak'a'n lingv'o'n kaj migr'a ekspozici'o pri li'a'j viv'o kaj kre'ad'o.

Ankaŭ la ĉef'tem'o de la ĉi-jar'a tut'slovak'a esperant'a renkont'iĝ'o hav'as la titol'o'n Štúr kaj Škarvan – ni'a'j eminent'ul'o'j.. Albert Škarvan (1869-1926) verk'is la slovak'a'n traduk'o'n de la Fundament'o de Esperant'o (1907), kiu far'iĝ'is la unu'a libr'o slovak'lingv'a pri Esperant'o.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o


La ĉambr'o, en kiu for'pas'is Ľudovít Štúr. La mur'sur'skrib'o tekst'as: Ni labor'as por la naci'o, pro tio ni hav'as dorn'o'plen'a'n voj'o'n de la viv'o. Fot'o: JULI'US HAUSER


La muze'o de Ľudovít Štúr en la urb'et'o Modra. Fot'o: JULI'US HAUSER


Statu'o'grup'o de Ľudovít Štúr en Modra, konstru'it'a el blank'a ital'a marmor'o kaj inaŭgur'it'a en 1938. Ĝi'n kre'is Frico Motoška [ motoŝka ]. Fot'o: JULI'US HAUSER


Statu'o de Ľudovít Štúr en la urb'o Žilina (nord'a Slovaki'o). La statut'o, 5 m alt'a, est'is inaŭgur'it'a en 2012. Ĝi'n skulpt'is Ladislav Berak. Fot'o: JULI'US HAUSER

Batal'o kontraŭ la mal'riĉ'ec'o

Spirit'a viv'o

ALBANI'O

Batal'o kontraŭ la mal'riĉ'ec'o

Post la jar'o 1990 la religi'o en Albani'o re'akir'is si'a'n normal'a'n status'o'n post preskaŭ 25 jar'o'j da total'a mal'permes'o far'e de la ŝtat'o komun'ism'a, si'n deklar'int'a ankaŭ per konstituci'o „ateist'a”. En la land'o'n venad'is divers'a'j religi'a'j misi'o'j divers'eklezi'a'j, ĉu krist'an'a'j, ĉu islam'a'j, kiu'j krom'e not'ind'e help'is per nutr'aĵ'o'j, vest'o'j, invest'aĵ'o'j en la infra'struktur'o'n.

La alban'o'j tut'kor'e akcept'is ili'n kaj amas'e ĉe'est'is la kun'ven'o'j'n, la mes'o'j'n, la preĝ'o'j'n en la re'star'ig'it'a'j objekt'o'j de la religi'a kult'o. Ek'de tiu temp'o ili kon'at'iĝ'is ankaŭ kun nov'a'j religi'a'j sekt'o'j kaj grup'o'j, kiel baha'an'o'j, jehov'an'o'j, evangeli'ist'o'j, protest'ant'o'j, sam'e divers'a'j tarikat'o'j 1 islam'a'j, de'pend'e de la land'o de kie ven'is tiu'j misi'o'j.

Monaĥ'in'o'j

Apart'e si'n'don'em'a'j kaj efik'a'j est'is la monaĥ'in'o'j katolik'a'j, kiu'j ĉef'e ag'ad'is en la nord'o de Albani'o, kie katolik'ism'o est'is tradici'e praktik'at'a. Mirdita, Grand'a Mont'ar'o de Shkoder, Mont'ar'o de Puka k. a. est'is ceter'e ne nur de'long'e izol'it'a'j region'o'j, sed ekonomi'e ekstrem'e mal'riĉ'a'j; pri ili la divers'a'j reg'ist'ar'o'j dediĉ'is minimum'a'n atent'o'n, kvankam tie la ŝtat'o el'ĉerp'is erc'o'j'n tre valor'a'j'n kaj produkt'is elektro'energi'o'n dank'e al la grand'a'j akv'o'resurs'o'j.

Mil'o'j da famili'o'j tie en'spez'is tre mal'mult'e da mon'o, kiu apenaŭ sufiĉ'is por si'n viv'ten'i. Ili loĝ'is en barak'o'j kun'e kun la dom'best'o'j, sufer'is de mal'san'o'j kaj mank'o de publik'a'j serv'o'j. La ŝtat'o don'as al tiu'j loĝ'ant'o'j tre mal'riĉ'a'j nur 4000 lek'o'j'n (mal'pli ol 30 eŭr'o'j) monat'e, per kio oni apenaŭ pov'as aĉet'i medikament'o'j'n.

Est'as admir'ind'a la ekzempl'o de la german'a'j monaĥ'in'o'j Graci'a Ruff kaj Bernardet Erbenhof, kiu'j pas'ig'is 20 jar'o'j'n en la vilaĝ'o'j de Fushë Arrëz ( Lumardh, Bardhet, Tuç, Lumbardh, Kodërkeqe, Mollëkuqe, Srriqe dhe Armiraj), help'ant'e ili'a'j'n loĝ'ant'o'j'n. Ili for'las'is si'a'j'n propr'a'j'n hejm'o'n kaj komfort'a'n viv'o'n en la patr'uj'o por serv'i al hom'o'j mal'riĉ'a'j en tre for'a marĝen'ig'it'a region'o.

Nov'a'j dom'o'j

Fond'ant'e la misi'o'n Sankt'a Jozef'o apud la sam'nom'a preĝ'ej'o tie, ili pet'is mon'o'n tra Aŭstri'o kaj Germani'o, per kiu mon'o est'is konstru'it'a'j 300 nov'a'j dom'o'j por en dign'a'j kondiĉ'o'j loĝ'ig'i mil'o'j'n da hom'o'j, re'konstru'is cent'o'j'n da ali'a'j dom'o'j, proviz'is regul'e mil'o'j'n da tre mal'riĉ'a'j famili'o'j per nutr'aĵ'o'j kaj medikament'o'j, help'is al nask'ont'a'j vir'in'o'j, al for'las'it'a'j knab'in'o'j, fleg'ad'is cent infan'o'j'n en nov'e konstru'it'a infan'ĝarden'o. Nur por transport'ad'o de la material'o'j al Albani'o ili el'spez'is ĉirkaŭ unu milion'o'n da eŭr'o'j.

Nun al la du monaĥ'in'o'j al'iĝ'is la tri'a, Mart'in'a, kio pli'facil'ig'as ili'a'n labor'o'n human'a'n. La misi'o star'ig'is kurs'o'j'n por tajlor'o'j, pri fremd'a'j lingv'o'j, pri produkt'ad'o de tradici'a'j vest'o'j de la are'o, kie est'as dung'it'a'j cent'o'j da vir'in'o'j.

Apud la misi'o oni star'ig'is ankaŭ apotek'o'n, kie oni cert'ig'as medikament'o'j'n sen'pag'e.


La ag'ad'o de tiu'j honor'ind'a'j monaĥ'in'o'j jam trov'is eĥ'o'j'n ankaŭ en ekster'land'a'j amas'komunik'il'o'j.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o
1. Tarikat'o: islam'a orden'o.
Unu labor'ej'o - unu tarif'kontrakt'o

SINDIKAT'O'J

Unu labor'ej'o - unu tarif'kontrakt'o

Post la du'a mond'milit'o en Germani'o en la jar'o 1949 est'is fond'it'a la sindikat'o-unu'iĝ'o DGB ( Deutscher Gewerkschaftsbund ), konsist'ant'a el 16 sindikat'o'j. Tiu'j diferenc'iĝ'is laŭ branĉ'o'j. Ties princip'o: „unu labor'ej'o – unu sindikat'o”.

Ekzist'as tamen krom'a'j sindikat'o'j, kiel ekzempl'e krist'an'a ( CGB, Christlicher Gewerkschaftsbund ), ali'a por dung'it'o'j, kiu'j ne vol'is est'i rigard'at'a'j kiel labor'ist'o'j ( DAG, Deutsche Angestellten - Gewerkschaft ), kaj ali'a'j por polic'an'o'j, por instru'ist'o'j de divers'spec'a'j lern'ej'o'j kaj por ofic'ist'o'j.

La konstituci'o garanti'as liber'ec'o'n fond'i sindikat'ec'a'j'n organiz'aĵ'o'j'n. Do nun'temp'e ekzist'as mem'star'a'j kaj konkurenc'a'j sindikat'o'j por specif'a'j dung'it'o'j, ekzempl'e pilot'o'j aŭ lokomotiv'estr'o'j. Precip'e la last'a, GdL ( Gewerkschaft der Lokführer ), oft'e organiz'is strik'o'j'n, fakt'e en la last'a jar'o naŭ foj'o'j'n.

Tial la parlament'o decid'is leĝ'o'n kontraŭ et'a'j sindikat'o'j. Valid'as la tarif'kontrakt'o nur de la sindikat'o hav'ant'a la plej grand'a'n nombr'o'n de membr'o'j. Aplik'ebl'as la princip'o: „unu labor'ej'o – unu tarif'kontrakt'o”.

125 a dat're'ven'o

Plaĉ'as la leĝ'o al DGB, kiu ĉi-jar'o'n fest'is la 125an dat're'ven'o'n de la fond'iĝ'o de la sindikat'a mov'ad'o kaj kiu inter'temp'e, post plur'a'j fuzi'o'j, en'hav'as ses unu'op'a'j'n sindikat'o'j'n. Al et'a'j sindikat'o'j ĝi mal'plaĉ'as.

Tamen protest'is ankaŭ la DGB -sindikat'o Verd'i ( Vereinte Dienstleistungsgewerkschaft ), unu'iĝ'int'a sindikat'o por serv'o'j, en kiu membr'as ŝofor'o'j, instru'ist'o'j, poŝt'ist'o'j, fleg'ist'o'j, eduk'ist'o'j k. s. Ĝi'a'j grup'o'j kelk'branĉ'e aparten'as al sindikat'o'j kun mal'mult'a'j membr'o'j.

Protest'is ankaŭ la politik'a'j parti'o'j Link'e (mal'dekstr'ul'o'j) kaj Verd'ul'o'j. Pov'as est'i, ke plend'o'j'n ricev'os la konstituci'o-kort'um'o, la plej alt'a juĝ'ej'o en Germani'o.

Jomo IPFELKOFER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Kiel fin'i la viv'o'n?

JAPANI'O

Kiel fin'i la viv'o'n?

Last'a'temp'e, brit'a film'o Still Life („Kviet'a viv'o” aŭ „Mut'a natur'o”) akir'is favor'o'n en Japani'o. La hero'o labor'as ĉe lok'a konsili'o en sud'a London'o. Li'a task'o: serĉ'i parenc'o'j'n de tiu'j, kiu'j mort'is sol'a'j kaj ne'zorg'at'a'j. Ankaŭ en 2008 japan'a film'o pri jun'a funebr'aĵ'ist'o, kiu iom post iom sent'is fier'o'n pri si'a labor'o, ricev'is grand'a'n aplaŭd'o'n.

Kred'ebl'a kial'o de la popular'ec'o de tiu'j film'o'j est'as, ke ankaŭ en Japani'o, ne nur en grand'a'j urb'o'j sed ankaŭ en kamp'ar'a'j region'o'j, mult'iĝ'as sol'ec'a'j mort'o'j. Kaj nun hom'o'j komenc'as serioz'e konsider'i kiel fin'i si'a'n viv'o'n, kaj kiel aranĝ'i la funebr'a'n rit'o'n kaj tomb'o'n.

Ĝis antaŭ ĉirkaŭ 50 jar'o'j funebr'a'j'n rit'o'j'n en Japani'o pri'zorg'is komun'um'o'j kaj budh'ism'a'j templ'o'j, kvankam laŭ'lok'e mal'simil'is tradici'o'j kaj funebr'a'j manier'o'j. Najbar'o'j aranĝ'is la tut'a'n procez'o'n, gvid'at'e de plej'aĝ'ul'o'j kaj invit'ant'e budh'ism'a'j'n bonz'o'j'n. Ĉiu famili'o aparten'is al budh'ism'a templ'o, kie ĝi hav'is si'a'n famili'a'n tomb'o'n.

Ne plu pri'zorg'at'a'j

Tamen, pro rapid'a ekonomi'a evolu'o post la 1960 aj jar'o'j, mult'a'j hom'o'j trans'lok'iĝ'is en grand'a'j'n urb'o'j'n. Provinc'a'j komun'um'o'j komenc'is dis'fal'i, kaj mult'a'j tomb'o'j ne plu est'as pri'zorg'at'a'j. En la urb'o'j ne form'iĝ'is nov'a'j komun'um'o'j kaj mal'facil'is al urb'an'o'j aĉet'i nov'a'j'n tomb'o'j'n pli proksim'a'j'n.

Kaj en provinc'o'j kaj en urb'o'j la respond'ec'o'j'n de tiam'a'j komun'um'o'j trans'pren'is komerc'a'j funebr'aĵ'ist'o'j. Sed la komerc'ig'o de funebr'o'j alt'ig'is la kost'o'j'n. Raport'it'e est'as, ke funebr'o en Japani'o kost'as la ekvivalent'o'n de 16 900 eŭr'o'j, kompar'e kun en Briti'o 904, Germani'o 1 455, Korei'o 2 742 kaj Uson'o 3 265.

Rezult'e, en la last'a'j kelk'dek jar'o'j mult'a'j hom'o'j, precip'e en grand'a'j urb'o'j, komenc'is pri'dub'i kaj pri'pens'i la nun'a'j'n funebr'a'j'n rit'o'j'n. Ali'a'j kritik'e rigard'is la budh'ism'a'j'n templ'o'j'n, kiu'j tradici'e monopol'ig'is funebr'aĵ'o'j'n.

Laŭ'mon'a diskriminaci'o

Ekzempl'e, oni atent'ig'as pri tradici'o, laŭ kiu mort'int'o ricev'as budh'ism'a'n nom'o'n, pro kio la famili'o pag'as al la templ'o. Se ili vol'as impon'a'n nom'o'n, ili mult'e pag'as, foj'e ekvivalent'o'n de pli ol sep mil eŭr'o'j. Ĉi tiu laŭ'mon'a diskriminaci'o kontraŭ'as la instru'o'n de Gotam'a Budh'o, la kre'int'o de budh'ism'o.

Tial, kvankam la pli'mult'o de la japan'o'j ankoraŭ celebr'as tradici'a'j'n funebr'a'j'n rit'o'j'n, mult'a'j ek'serĉ'as nov'a'n manier'o'n por el'mond'iĝ'i laŭ propr'a iniciat'o kaj gust'o.

Laŭ enket'o, jam ĉirkaŭ 30 % de la mort'int'o'j en Toki'o est'as kremaci'at'a'j sen funebr'a'j ceremoni'o'j. Anstataŭ tradici'a'j rit'o'j, okaz'as amik'ar'a renkont'iĝ'o memor'e al la for'pas'int'o. Kelk'a'j prefer'as, ke ili'a'j cindr'o'j est'u ĵet'it'a'j en la mar'o'n aŭ en'ter'ig'it'a'j sub arb'o'n ol las'it'a'j sub mal'varm'a ŝton'a tomb'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Tri'foj'a ne'ad'o

LUKSEMBURGI'O

Tri'foj'a ne'ad'o

La 8an de juni'o maten'e per telefon'vok'o al ni'a urb'o'dom'o mi inform'iĝ'is, ke tie oni (ankoraŭ?) ne aprob'is la pet'o'n ŝanĝ'i fenestr'o'n al pord'o sur ni'a dom'o. Fakt'e, se ni'a luksemburgi'a najbar'in'o konsent'us, urb'o'dom'a aprob'o ne neces'us. Sed ŝi ne konsent'as.

Preskaŭ du'on'o – fakt'e 46 % – de la loĝ'ant'o'j de Luksemburgi'o ne pov'as, ĉar ne rajt'as, influ'i la politik'a'j'n decid'o'j'n de la land'o. La 7an de juni'o la luksemburgi'a voĉ'don'ant'ar'o pov'us aprob'i per referendum'o, ke tio ŝanĝ'iĝ'u. Sed la voĉ'don'int'o'j ne konsent'is.

Ebl'e mi rakont'as mal'klar'aĵ'o'j'n. Nu, mi klar'ig'u: el la 562 958 loĝ'ant'o'j de Luksemburgi'o, 258 679 (46 %) est'as ekster'land'an'o'j (pli ol tri'on'e portugal'o'j). Krom tio, la land'o ĉiu'tag'e (sed ne ĉiu'nokt'e) „kresk'as” pro la por'labor'a al'ven'o de ĉ. 167 000 trans'limul'o'j.

Labor'posten'o'j

Tio neces'as, ĉar en la land'o ekzist'as 402 577 labor'posten'o'j („nur” 11 % en la financ'a sektor'o, ceter'e). Tiu'j'n posten'o'j'n okup'as, pli ol tri'on'e, la pendol'ant'a'j trans'limul'o'j, kaj, po mal'pli ol tri'on'e, ekster'land'an'o'j rezid'ant'a'j en Luksemburgi'o, kaj, fin'e, la „ver'a'j” luksemburgi'an'o'j mem. (En la ĉef'urb'o nur tri'on'o hav'as luksemburgi'a'n pasport'o'n.)

Kia'j est'as la tip'a'j voĉ'don'rajt'ul'o'j, ŝtat'an'o'j de Luksemburgi'o? Nur du'on'o est'as profesi'e aktiv'a, kaj 88 % el ĉi tiu'j labor'as en dung'o ŝtat'a aŭ rekt'e de'pend'a de la ŝtat'o. Ili est'as mez'um'e pli ol jar'dek'o'n pli aĝ'a'j ol averaĝ'a loĝ'ant'o de la land'o.

La ekonomi'o de Luksemburgi'o cert'e ne funkci'us, se ĝi de'pend'us nur de la voĉ'don'hav'ant'o'j. Ĉu do ne logik'e, ke de'long'a'j loĝ'ant'o'j de la land'o, kiu'j ĝi'n kun'konstru'as kaj pag'as al ĝi impost'o'j'n, rajt'u balot'i por ties parlament'o, sam'e kiel ili jam rajt'as part'o'pren'i en la lok'a'j elekt'o'j?

Lok'a'j elekt'o'j

Ĝust'e tiu'n demand'o'n star'ig'is la referendum'o: Ĉu long'temp'a'j (10 jar'o'j'n) luksemburgi'a'j rezid'ant'o'j-ne'ŝtat'an'o'j rajt'u balot'i en parlament'a'j elekt'o'j, kondiĉ'e, ke ili pli fru'e part'o'pren'is lok'a'j'n aŭ eŭrop'a'j'n elekt'o'j'n en Luksemburgi'o?

Kaj krom'e du ali'a'j'n: Ĉu luksemburgi'an'o'j rajt'u balot'i en parlament'a'j elekt'o'j ek'de la aĝ'o de 16 jar'o'j, ne 18 jar'o'j kiel nun? Ĉu oni lim'ig'u la daŭr'o'n de sen'inter'romp'a an'ec'o en la reg'ist'ar'o al 10 jar'o'j?

La rezult'o'j, respektiv'e: 78,02 ne; 80,87 ne; 69,93 ne. La sol'a sen'de'pend'a grand'duk'uj'o de la mond'o decid'is, ŝajn'e, fidel'e al si'a slogan'o: „Ni vol'as rest'i, kio ni est'as.”

Satir'a roman'et'o

Tia'n rezult'o'n jam antaŭ'tim'is la franc'a/luksemburgi'a verk'ist'o/aktor'o Claude Fris'on'i, kiu el'don'is en mart'o satir'a'n roman'et'o'n Lettre damour au peuple qui ne connaissait pas le verb'e aimer (Am'leter'o al la popol'o, kiu ne kon'is la verb'o'n am'i).


Tem'is pri la fikci'a pacifik'a insul-ŝtat'o Vat'o'un'u (inspir'it'a de Vanuatu'o), kun tre miks'it'a loĝ'ant'ar'o kaj mult'a'j „trans'insul'ul'o'j”. Tie reg'as grand'a riĉ'ec'o kaj paradiz'a'j cirkonstanc'o'j, ĝis la tag'o, kiam la „ver'a'j” vat'o'un'u-an'o'j decid'as, ke sufiĉ'is pri tiu'j ali'insul'an'o'j ... ke ili'a rest'ad'lok'o prefer'e est'u krater'o de erupci'ant'a vulkan'o.

Luksemburgi'o cert'e ne star'as rand'e de tia erupci'o, sed io sub'grund'e bol'as.

István ERTL
korespond'ant'o de MONAT'O en Luksemburgi'o
La afer'o <mark>Becchetti</mark>

Politik'o

ALBANI'O

La afer'o Becchetti

Komenc'e de juni'o la alban'o'j ŝok'iĝ'is pro nov'a skandal'o. La prokuror'ej'o sekvestr'is propriet'aĵ'o'j'n de ital'o, kiu invest'is milion'o'j'n da eŭr'o'j i. a. en alban'lingv'a televid'a kanal'o „Ag'o'n Channel ”. Akuz'it'a est'as Francesco Becchetti pro mon'lav'ad'o kaj ne'pag'o de impost'o'j.

Ankaŭ en akv'o'central'o ĉe Kalivaĉ invest'is Becchetti, ĉef'e ek'de 2007, sed post tri jar'o'j ĉes'is la labor'o'j. Protest'is kvar alban'a'j kompani'o'j kun'labor'ant'a'j kun Becchetti. Nun est'as kon'at'e, ke la ital'o pli'alt'ig'is faktur'o'j'n pri labor'o far'it'a kaj material'o'j aĉet'it'a'j: tial la akuz'o'j pri mon'lav'ad'o.

Becchetti, en Itali'o, rifuz'as parol'i kun alban'a'j prokuror'o'j. Li asert'as, ke la akuz'o'j est'as politik'e motiv'it'a'j, apart'e dum antaŭ'elekt'a period'o en Albani'o. Gazet'o'j, kiu'j aparten'as al li, kritik'is la alban'a'n reg'ist'ar'o'n. Ankaŭ en Itali'o lev'iĝ'as demand'o'j pri Becchetti, sed ĝis nun for'est'as specif'a'j akuz'o'j.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o

Becchetti hav'as divers'a'j'n komerc'a'j'n interes'o'j'n. Li posed'as i. a. brit'a'n pied'pilk'a'n team'o'n.

Ber'a paradiz'o

Modern'a viv'o

AGRIKULTUR'O

Ber'a paradiz'o

Jam en la ŝton'epok'o oni manĝ'is frag'o'j'n, sed tiam la frukt'o'j est'is mal'grand'a'j. Hodiaŭ, pro kruc'ad'o, ekzist'as mil'o'j da spec'o'j. Unu el la plej bon'gust'a'j kaj vitamin'riĉ'a'j est'as „ Elsanta ”.

Ĝi'n kultiv'as la firma'o Beeradies [ béradis ], do „ber'a paradiz'o”. Tiu entrepren'o de la famili'o Bauer en orient'a Stiri'o (Ost- Steiermark, Aŭstri'o) ekzist'as ek'de 2007.

La ber'a paradiz'o est'as grand'a forc'ej'o. La frag'o'j kresk'as en kest'o'j kaj la plant'o'j ating'as alt'ec'o'n de du metr'o'j. Nek vent'o, nek hajl'o pov'as damaĝ'i la frukt'o'j'n. Tiel ebl'as rikolt'i dum ses monat'o'j en la jar'o.

Akv'o'vapor'o

Por ebl'ig'i fru'a'n rikolt'o'n en printemp'o la forc'ej'o est'as hejt'at'a per'e de sun'bateri'o'j kaj brul'ig'ad'o de ter'gas'o. Kiam ter'gas'o brul'as, est'iĝ'as akv'o'vapor'o ( H 2 O) kaj karbon'di'oksid'o ( CO 2). Tiu'j du gas'o'j est'as flu'ig'at'a'j en la forc'ej'o'n, ĉar la plant'o'j kresk'as pli rapid'e, se la el'cent'aĵ'o de karbon'di'oksid'o est'as pli alt'a ol en la atmosfer'o.

Por irigaci'i oni uz'as pluv'akv'o'n. Kontraŭ damaĝ'insekt'o'j, ekzempl'e arane'o'j, oni ŝpruc'as kemi'aĵ'o'j'n nur minimum'e, sed uz'as prefer'e util'insekt'o'j'n.

Frukt'o'j el Aŭstri'o est'as pli mult'e'kost'a'j ol ekzempl'e hispan'a'j, sed ili pov'as est'i rikolt'at'a'j en matur'a stat'o kaj tial pli bon'e gust'as. Import'it'a'j'n frukt'o'j'n oni dev'as rikolt'i antaŭ matur'iĝ'o, ĉar la transport'o'daŭr'o est'as grand'a.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


En la libr'o Asteriks la Gaŭl'o frag'o'j lud'as grav'a'n rol'o'n, sed oni ne nepr'e bezon'as ili'n por produkt'i magi'a'n eliksir'o'n. Fot'o: WALTER KLAG

Fest'ant'a la re'ven'o'n de <mark>Astrosamantha</mark>

Scienc'o

ITALI'O

Fest'ant'a la re'ven'o'n de Astrosamantha

La plej fam'a ital'a vir'in'o – tiu, al kiu la ital'a gazet'ar'o dediĉ'is la plej larĝ'a'n spac'o'n ek'de la pas'int'a novembr'o – est'as nun'temp'e nek aktor'in'o, nek kant'ist'in'o, nek model'ul'in'o, nek kor'amik'in'o de iu dik'muskol'a pied'pilk'ist'o. Tem'as (kiel mal'oft'a afer'o) pri scienc'ist'in'o nom'e Samantha Cristoforetti [ samanta kristoforeti ]. Ĉu vi ne kon'as ŝi'n? Gugl'u ŝi'a'n nom'o'n kaj aper'os ocean'o da fot'o'j, artikol'o'j, film'o'j pri ŝi kaj ŝi'a ag'ad'o: Inter'ret'o ig'is tiu'n serioz'a'n kaj sen'ŝmink'a'n jun'ul'in'o'n ver'a stel'o amas'komunik'il'a.

Ni unu'e dir'u, ke ŝi est'as unu el la kvar ital'a'j astronaŭt'o'j dung'it'a'j ĉe la Ital'a Kosm'a Agent'ej'o. Nask'iĝ'int'a en Milan'o antaŭ 38 jar'o'j kaj post'e kresk'int'a inter la val'o'j kaj la mont'o'j de la nord'a region'o Trentino – Alt'o Adige, Samantha Cristoforetti est'as eg'e pli kon'at'a en kaj ekster Itali'o kiel Astrosamantha : tiel, menci'ant'e la pli kaj pli popular'a'n pseŭdonim'o'n de ŝi'a Twitter -kont'o, la ital'a ĉef'ministr'o Matteo Renzi [mate'o renci ] mem salut'is la ital'a'n „kapitan'in'o'n” okaz'e de ŝi'a al'ter'iĝ'o.

La scienc'ist'in'o, magistr'iĝ'int'a du'foj'e kaj post'e disting'iĝ'int'a inter 8500 aspir'ant'a'j astronaŭt'o'j, part'o'pren'is ek'de la 24 a de novembr'o 2014 la scienc'a'n misi'o'n Futur'a, efektiv'ig'it'a'n ĉe la Inter'naci'a Kosm'o'staci'o (IKS). Por obten'i ĉi tiu'n posten'o'n, ŝi dev'is montr'i si'n kapabl'a plen'um'i plej divers'a'j'n task'o'j'n kaj al'front'i iu'j'n ajn problem'o'j'n.

„Dum mi'a rest'ad'o en IKS”, ŝi deklar'is al la ital'a ĵurnal'ist'in'o Gaia Giorgetti antaŭ si'a for'vetur'o, „mi dev'os okup'iĝ'i pri simpl'a bon'ten'ad'o, elektr'a'j problem'o'j, mastr'um'ad'o de la proviz'o'j, kiu'j al'ven'os per ŝarĝ'vetur'il'o'j. Sed mi'a ĉef'a rol'o est'os efektiv'ig'i tut'a'n seri'o'n da scienc'a'j test'ad'o'j, ok el kiu'j organiz'as Itali'o. Mi pri'stud'os material'o'j'n, brul'aĵ'o'j'n, kaj mi far'os fiziologi'a'j'n test'o'j'n, kiel eksperiment'a kobaj'o. La kosm'o ebl'ig'as observ'i fenomen'o'j'n kaj procez'o'j'n okaz'ant'a'j'n sen la ter'a gravit'o.”

Rekord'o

Ŝi ne est'is sol'a en tiu ĉi misi'o: ŝi'a'j du kun'vojaĝ'ant'o'j el la ter'o al IKS est'is la rusi'an'o Ant'o'n Ŝkaplerov kaj la uson'an'o Terry Virts. En IKS ili renkont'is tri krom'a'j'n scienc'ist'o'j'n. Samantha, kiu reg'as la angl'a'n kaj la rus'a'n (kio ebl'ig'is al ŝi bon'e komunik'iĝ'i kun si'a'j koleg'o'j; oft'e ili uz'is miks'aĵ'o'n de la du idiom'o'j), re'ven'is ter'e'n post ekzakt'e 200 tag'o'j.

Ŝi al'ter'iĝ'is la 11an de juni'o, fier'a ne nur pri la tut'a ĝeneral'a spert'o tra'viv'it'a, sed ankaŭ pri la rekord'o de ŝi freŝ'e ating'it'a: oni fakt'e memor'ad'os ŝi'n, ĝis ali'a esplor'ist'in'o re'foj'e romp'os la rekord'o'n, kiel la in'o, kiu rest'is plej long'e en la kosm'o. La tut'a re'ven'a operaci'o est'is spekt'at'a televid'e kaj inter'ret'e en Itali'o kaj ne nur. Kiam ŝi al'ven'is al la baz'o, situ'ant'a en Bajkonur (Kazaĥi'o) (el la sam'a lok'o ŝi est'is ek'flug'int'a en novembr'o), ŝi esprim'is du dezir'o'j'n: manĝ'i fin'fin'e freŝ'a'n miks'it'a'n salat'o'n kaj duŝ'iĝ'i: en la kosm'o ĉi tio ne ebl'as, kaj ŝi dev'is lav'i si'n per spong'o kaj ali'a'j provizor'a'j rimed'o'j.

„Mi ĝoj'as est'i ĉi tie kaj hav'i la ebl'o'n far'i ver'a'n duŝ'o'n, sed mank'os al mi la ide'o pov'i ŝveb'i liber'e”, asert'is Cristoforetti el Houston post si'a al'ter'iĝ'o. Tie, en Uson'o, ŝi est'as dev'ig'it'a pas'ig'i period'o'n de re'adapt'iĝ'o al la viv'o sur la ter'o kaj apart'e al ĝi'a gravit'o. Pri la fam'o, kiu'n ŝi iom ne'atend'it'e (almenaŭ en tia'j dimensi'o'j) gajn'is en la last'a'j monat'o'j, ŝi deklar'as si'n kontent'a, sed jam pret'a kaj em'a re'ven'i al si'a normal'a esplor'ist'a viv'o: „La task'o de astronaŭt'o'j ne est'as far'iĝ'i fam'ul'o'j: mi cert'as, ke tiu ĉi grand'a bru'o baldaŭ fin'iĝ'os.”

Fotograf'aĵ'o'j

Rest'os long'e tamen la mesaĝ'o'j, la fotograf'ad'o, la intervju'o'j al ital'a'j televid-el'send'o'j (ekzempl'e en februar'o, dum la histori'a muzik'a festival'o de San'rem'o, kiam ŝi plur'foj'e rotaci'ig'is la mikrofon'o'n, respond'ant'e al la demand'o'j de la prezent'ist'o), kiu'j ig'is infan'o'j'n (kaj ne nur) rev'i. Samantha aper'ig'is ĉiu'tag'e en Inter'ret'o plur'a'j'n mult'kolor'a'j'n fot'o'j'n far'it'a'j'n el la kosm'o: jen insul'ar'o'j, mont'o'j, river'o'j, lag'o'j, mar'o'j, urb'o'j kaj ali'a'j hom'a'j konstru'aĵ'o'j, kia'j'n neniu est'is antaŭ'e vid'int'a. Ĉiu fot'o est'is koment'at'a en Twitter du'lingv'e, en ŝi'a ge'patr'a lingv'o (la ital'a) kaj en la angl'a.

Al'don'is Samantha : „Kiel lern'ej'an'o, mi neniam el'star'is pri geografi'o, sed iom post iom la ter'o iĝ'is al mi kon'at'a, kaj mi sukces'is re'kon'i ĉe la unu'a rigard'o la divers'a'j'n are'o'j'n de la planed'o.” Post 200 tag'o'j ŝveb'ad'i iĝ'as plej normal'a ag'o: „Est'as ebl'e trans'don'i objekt'o'n al koleg'o, simpl'e lanĉ'ant'e ĝi'n al li. Antaŭ'hieraŭ mi est'is ĵet'ont'a poŝ'telefon'o'n al mi'a kurac'ist'o, sed post'e mi halt'is, kaj mi ek'konsci'is, ke mi ne plu est'as en la kosm'o!”

Lit'sak'o'j

„Mi neniam forges'os la viv'o'n en IKS, je 400 kilo'metr'o'j super la ter'o (kiu'j'n vetur'il'o Sojuz laŭ'ir'as en'e de apenaŭ 8 minut'o'j je la ne'kred'ebl'a rapid'o de 27 000 km /hor'o), dum ĉiu'j ĉi monat'o'j. Mi sent'os la mank'o'n de tiu privilegi'it'a fenestr'o por rigard'i la ter'o'n.” Kio'n ŝi manĝ'is? Ĉef'e kvino'o'n (herb'ec'a'n jar'a'n plant'o'n de la famili'o amarant'ac'o'j kultiv'at'a'n precip'e pro la grajn'o'j riĉ'a'j je protein'o'j), skombr'o'n, sed ankaŭ kelk'spec'a'j'n legom'o'j'n. Oni far'is test'o'n pri nutr'ad'o; pli preciz'e pri la rilat'o inter nutr'ad'o kaj san'o. Pri dorm'ad'o, la astronaŭt'o'j dorm'is en'e de ŝveb'ant'a'j lit'sak'o'j al'kroĉ'it'a'j al mur'o. Film'o kun detal'a pri'skrib'o hav'ebl'as ĉe la ret'paĝ'o https :// youtu.be/ YlUzva 6 lRQQ .

Sun'lev'iĝ'o(j)

Kiu'j'n karakter'a'j'n ec'o'j'n dev'as, fin'e, hav'i astronaŭt'o? „Li/ŝi dev'as el'ten'i la long'ec'o'n kaj la mal'facil'ec'o'n de la trejn'iĝ'o: ĝi est'as ne mal'sam'a ol maraton'o, do bezon'at'as daŭr'a'j si'n'koncentr'ad'o kaj si'n'dediĉ'o.” La trejn'iĝ'o, al kiu Samantha Cristoforetti alud'as, daŭr'is ĉirkaŭ 2,5 jar'o'j'n: en la unu'a'j ok monat'o'j oni stud'as la teori'o'n, la funkci'ad'o'n de la divers'a'j IKS-aparat'o'j.

Post'e ven'as la praktik'a part'o: oni dev'as sci'pov'i inter'ven'i kun la cel'o sav'i la viv'o'n de la koleg'o'j kaj ĝeneral'e gard'i la kosm'o'staci'o'n. Oni imit'as rutin'o'n kaj ne'antaŭ'vid'it'aĵ'o'j'n, lern'ig'ant'e la manier'o'n sav'i, se neces'e, la deĵor'team'o'n (en januar'o Samantha kaj ŝi'a'j koleg'o'j dev'is ver'e al'front'i iu'n danĝer'a'n situaci'o'n) kaj solv'i eventual'a'j'n averi'o'j'n.

La plej signif'o'plen'a'j moment'o'j est'is, laŭ Samantha, la al'ven'o al IKS, la komenc'a konstat'o pri la for'est'o de pez'o, sam'kiel la fin'a vojaĝ'o, „kiam la vetur'il'o Sojuz dis'iĝ'is kaj ni vid'is ni'a'n last'a'n kosm'a'n sun'lev'iĝ'o'n”. (Pen'valor'as tie ĉi atent'ig'i, ke pro la konstant'a mov'iĝ'o de la IKS la astronaŭt'o'j spert'is 16 ek'tag'iĝ'o'j'n kaj 16 sun'sub'ir'o'j'n ĉiu'tag'e.)

La scienc'ist'o'j nun pri'esplor'os ĉiu'j'n kolekt'it'a'j'n don'it'aĵ'o'j'n kaj tio bezon'os kelk'a'n temp'o'n.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
La akcident'o de <mark>Ĉernobilo</mark> 30 jar'o'j'n post'e

RADIOAKTIV'EC'O

La akcident'o de Ĉernobilo 30 jar'o'j'n post'e

Pas'is preskaŭ 30 jar'o'j, sed mult'a'j leg'ant'o'j cert'e memor'as, kio okaz'is la 26an de april'o 1986: en Ĉernobilo, ukrain'a urb'o ĝis tiam sen'a je apart'a fam'o, eksplod'is nukle'a reaktor'o (kiu'n oni kutim'as indik'i per la sigl'o RBMK) hav'ant'a alt'a'n koeficient'o'n de potenc'o. Tem'as pri la plej serioz'a nukle'a akcident'o iam okaz'int'a en la hom'a histori'o.

Est'is tiam el'ig'it'a'j 5,2 milion'o'j da tera'bekerel'o'j. (Bekerel'o est'as la mezur'unu'o de radioaktiv'ec'o, el la nom'o de la franc'a fizik'ist'o Antoine Henr'i Becquerel, kiu en 1896 hazard'e mal'kovr'is radioaktiv'ec'o'n.) Por kompren'i la grav'ec'o'n de tiu akcident'o, la radi'ad'o provok'it'a de la atom'a'j bomb'o'j ĵet'it'a'j sur Japani'o'n dum la du'a mond'milit'o hav'is apenaŭ cent'on'a'n intens'ec'o'n.

Mal'varm'ig'a akv'o

La kaŭz'o'j de la akcident'o est'is plur'a'j: unu'e kulp'is erar'a projekt'ad'o de la central'o, sed lud'is rol'o'n ankaŭ seri'o da grav'a'j hom'a'j erar'o'j. Dum rutin'a kontrol'o rilat'e al la kapabl'o de la sistem'o funkci'i je mal'alt'a pov'um'o, la reaktor'o far'iĝ'is ne'stabil'a, ĉar ĝi ne ricev'is sufiĉ'e da mal'varm'ig'a akv'o. Oni est'is mal'aktiv'ig'int'a kelk'a'j'n grav'a'j'n funkci'o'j'n de la sistem'o, kiu'j rilat'is inter'ali'e al la ebl'o de aŭtomat'a esting'ad'o. Kiam la situaci'o for'glit'is el la man'o'j de la labor'ist'o'j, ili est'is dev'ig'it'a'j klopod'i halt'ig'i la reakci'o'n per alternativ'a'j rimed'o'j.

Radioaktiv'a brul'aĵ'o

Dum tiu fin'a kaj sen'esper'a prov'o ili tamen kaŭz'is potenc-pint'o'n: ĉi-last'a do de'ĉen'ig'is eksplod'o'n, kiu dis'salt'ig'is la supr'a'n (ŝtal'a'n) protekt'o'plat'o'n kun proksim'um'a pez'o de 1000 tun'o'j. Sekv'e de tio liber'iĝ'is radioaktiv'a'j vapor'o'j kaj fisi'a'j produkt'o'j en la atmosfer'o'n. Post kelk'a'j sekund'o'j sekv'is krom'a eksplod'o, kiu el'ĵet'is fragment'o'j'n de brul'aĵ'o el la kern'o de la reaktor'o.

La reaktor'o'j de la klas'o RBMK est'is projekt'it'a'j sen la sekur'ec'a volb'o el ŝtal'o kaj beton'o, kiu ekzist'as sur la pli'mult'o de nukle'a'j instal'aĵ'o'j: tial post la eksplod'o absolut'e neniu mekanism'o pov'us iom re'ten'i la radi'ad'o'n. La reaktor'o brul'is dum dek tag'o'j, el'ig'ant'e almenaŭ kvin el'cent'o'j'n de la 192 tun'o'j da radioaktiv'a brul'aĵ'o tie ĉe'est'a'j.

Vast'a'j are'o'j de la ĉirkaŭ'ant'a teritori'o est'is frap'it'a'j: pli preciz'e, 150 000 kvadrat'a'j kilo'metr'o'j da teritori'o en Ukraini'o, Belorusi'o kaj Rusi'o est'is preskaŭ tuj deklar'it'a'j polu'it'a'j (kun nivel'o'j de radi'ad'o, kiu'j ating'is 38 000 bekerel'o'j'n por kvadrat'a metr'o), ĉef'e far'e de izotop'o'j de cezi'o, stronci'o kaj jod'o.

30-kilo'metr'a radius'o

La dev'ig'a evaku'ad'o est'is post'e etend'it'a al are'o de 4300 kvadrat'a'j kilo'metr'o'j, kaj oni dev'is permanent'e re'loĝ'ig'i 336 000 person'o'j'n ali'lok'e. Tri jar'dek'o'j'n post la akcident'o la reg'ist'ar'o de Ukraini'o plu'e mal'permes'as viv'i ĉirkaŭ la central'o en 30-kilo'metr'a radius'o. La nombr'o de la hom'a'j viktim'o'j de la katastrof'o est'as tem'o de debat'o. En la lok'o de la akcident'o du labor'ist'o'j mort'is tuj, kaj 28 pli'a'j mort'is en'e de tri monat'o'j post si'a el'met'iĝ'o al 20-sivert'a radi'ad'o.

Tamen est'as klar'e, ke la real'a'j cifer'o'j pri la mort'int'o'j est'as eg'e pli alt'a'j. Ne ĉiam facil'as kvant'ig'i la efik'o'j'n de ies el'met'iĝ'o al radi'ad'o: ĉe individu'o'j, kiu'j est'is en alt'a'j radi'ad-nivel'o'j, ne nepr'e ek'est'is san'a'j problem'o'j, kiel ekzempl'e kancer'o, sed, kiam kancer'o okaz'is, ne facil'as kompren'i, ĉu la kaŭz'o de la mal'san'iĝ'o ja est'is la el'met'iĝ'o al radi'ad'o aŭ ali'a ag'o, kiel fum'ad'o.

Imag'a'j simptom'o'j

La Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o si'a'flank'e asert'as, ke tiu katastrof'o est'as provok'int'a aŭ iel ajn provok'ont'a la mort'o'n de 4000 hom'o'j, kaj ke, sekv'e de ĝi, la ĝeneral'a oft'ec'o de kancer'o jam pli'iĝ'is je 3 procent'o'j; la sam'a organiz'aĵ'o argument'as, tamen, ke la ĉef'a'j problem'o'j por la publik'a san'o est'as la psikologi'a deprim'iĝ'o por tiu'j dev'ig'it'a'j for'las'i la dom'o'n en la polu'it'a'j are'o'j, sam'kiel la pli'mal'bon'iĝ'o de ili'a ekonomi'a kondiĉ'o, kaŭz'it'a de tiu trans'loĝ'iĝ'o.

Oni ankaŭ atent'ig'as pri la em'o, komun'a al mult'a'j ul'o'j, pri'tim'i mal'san'o'j'n sur'baz'e de nur imag'a'j simptom'o'j. Ali'flank'e, fak'ul'o'j de tiel nom'at'a Academy of Scienc'e (Akademi'o de Scienc'o) en Novjork'o rimark'as, ke la Inter'naci'a Atom-Energi'a Agent'ej'o ( IAEA) kaj la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o, inter ali'a'j, grand'part'e sub'taks'is aŭ tut'e mal'agnosk'is la rezult'o'j'n de mult'a'j esplor'o'j plen'um'it'a'j de scienc'ist'o'j el orient'a Eŭrop'o. Ili al'don'e kalkul'is, ke pli ol 985 000 hom'o'j jam mort'is kiel rezult'o de la akcident'o en Ĉernobilo.

Mal'trankvil'ig'a aspekt'o

La plej mal'trankvil'ig'a aspekt'o est'as, ke la pli'mult'o de la radioaktiv'a material'o plu kuŝ'as en'e de la reaktor'o. Ĝi est'as protekt'it'a de „sarkofag'o” ŝtal'a kaj beton'a, konstru'it'a kiel por'temp'a solv'o tuj post la katastrof'o. Tamen tiu uj'o est'as laŭ'grad'e difekt'iĝ'ant'a kaj el la central'o ja el'flu'as kelk'e da radi'ad'o. Oni do plan'is instal'ad'o'n de nov'a uj'a struktur'o ĝis la fin'o de 2015, kio protekt'os la ĉirkaŭ'a'n medi'o'n kaj la hom'a'n san'o'n dum tut'a jar'cent'o.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Ĉu fin'iĝ'is la post'milit'a period'o?

JAPANI'O

Ĉu fin'iĝ'is la post'milit'a period'o?

Ĉi-jar'e, en 2015, okaz'as tut'mond'e ceremoni'o'j por memor'ig'i la 70an dat're'ven'o'n de la fin'o de la du'a mond'milit'o kaj de la liber'ig'o el faŝism'o kaj koloni'ism'o. Kaj en Eŭrop'o kaj en Azi'o politik'ist'o'j kaj gvid'ant'o'j de la koncern'a'j land'o'j kun'iĝ'as por ne forges'i la milit'o'n kaj por ĵur'i kun'labor'i por mond'a pac'o.

Kvankam ver'as, ke en la nun'a mond'o daŭr'as batal'o'j kaj konflikt'o'j, almenaŭ kelk'lok'e ja vid'ebl'as prov'o'j lim'ig'i suveren'a'j'n rajt'o'j'n cel'e al komun'a ag'ad'o, ekzempl'e Eŭrop'a Uni'o. Membr'o'j saĝ'e pri'trakt'is la fin'o'n de la milit'o, ne plu lukt'ant'e, sed diskut'ant'e.

Kia, tamen, est'as la situaci'o en orient'a Azi'o? Ĉu fin'iĝ'is la post'milit'a period'o? Tut'e ne. La cikatr'o'j de la du'a mond'o'milit'o ankoraŭ vid'ebl'as, eĉ dolor'as kaj sang'as. Ekzempl'e, la kore'a du'on'insul'o rest'as du'on'ig'it'a inter nord'a kaj sud'a part'o'j kaj daŭr'e minac'as nukle'a konflikt'o.

Disput'o'j

Rilat'e Japani'o'n, la ĉef'rol'ul'o'n en la invad'a milit'o en Azi'o, ankoraŭ ekzist'as teritori'a'j insul'o-disput'o'j kun tri najbar'a'j land'o'j, Ĉini'o, Korei'o kaj Rusi'o. Tia'j land'a'j problem'o'j est'is ĝeneral'e solv'it'a'j kadr'e de la san'francisk'a pac'trak'trat'o de 1951, kiam Japani'o for'don'is ĉiu'j'n teritori'o'j'n, kiu'j'n ĝi for'rab'is aŭ ali'manier'e akir'is.

Sed nek Ĉini'o, nek Korei'o, nek Rusi'o part'o'pren'is la kun'sid'o'j'n en San'francisk'o kaj do ne sub'skrib'is la traktat'o'n. Ili post'e kaj apart'e star'ig'is rilat'o'j'n kun Japani'o, tamen la teritori'a'j disput'o'j ankoraŭ pend'as. Kaj dum'e en tiu'j ĉi land'o'j furioz'as naci'ism'o, kio ne ebl'ig'as serioz'a'j'n trakt'ad'o'j'n por solv'i la situaci'o'n.

Per la traktat'o Japani'o ŝajn'e re'gajn'is si'a'n suveren'ec'o'n kaj do sen'de'pend'iĝ'is. Al Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) ĝi al'iĝ'is en 1956. Sed ver'dir'e la sen'de'pend'iĝ'o est'is nur supr'aĵ'a, ĉar daŭr'e okup'is la land'o'n Uson'o.

Soldat'o'j

Sub'skrib'it'a'j est'is la traktat'o pri sekur'ec'o inter Japani'o kaj Uson'o kaj la akompan'a traktat'o pri la status'o de la uson'a arme'o en Japani'o. Ili pli pez'as ol la japan'a konstituci'o. Rezult'e ekzist'as 132 uson'a'j milit'baz'o'j kaj ĉ. 50 000 uson'a'j milit'person'o'j en Japani'o. Ili ĝu'as ekster'teritori'a'j'n rajt'o'j'n, tiel ke ekzempl'e la japan'a polic'o ne pov'as pri'enket'i krim'o'j'n de uson'a'j soldat'o'j sen konsent'o de uson'a'j aŭtoritat'o'j.

En la guberni'o'j Toki'o kaj najbar'a Kanagawa trov'iĝ'as grand'eg'a'j baz'o'j: la aer'baz'o'j Yokota kaj Acugi kaj la haven'o de Yokosuka, la hejm'a haven'o de uson'a aviad'il'port'ant'a ŝip'o. Por tiu'j aer'baz'o'j Uson'o okup'as vast'a'n aer'spac'o'n etend'iĝ'ant'a'n de la okcident'a part'o de Toki'o al la najbar'a'j ok guberni'o'j je alt'ec'o de 2400 m - 7000 m. Japan'a'j aviad'il'o'j dev'as akir'i permes'o'n de la uson'a aer'arme'o por flug'i en tiu ĉi aer'spac'o, kio ne ebl'as al komerc'a'j aviad'il'o-kompani'o'j.

Do ĉiu'j flug'o'j el la flug'haven'o Haneda, Toki'o, al la okcident'o, inkluziv'e de Osaka, Kyushu, Korei'o kaj Ĉini'o, dev'as ek'flug'i orient'e'n, kaj post'e turn'i si'n okcident'e'n. Pro tiu ĉirkaŭ'ir'o komerc'a'j aviad'il'a'j kompani'o'j perd'as jar'e ekvivalent'o'n de pli ol 200 milion'o'j da eŭr'o'j.

Milit'aviad'il'o'j

Uson'a'j milit'aviad'il'o'j, kiu'j de- kaj al-ter'iĝ'as, ne flug'as super la dom'o'j'n de uson'a'j milit'person'o'j, sed super tiu'j de japan'o'j. Tio est'as diskriminaci'o kaj grav'a atenc'o kontraŭ la hom'a'j rajt'o'j. La damaĝ'o sever'as en Okinav'o („Sen'de'pend'iĝ'o – ĉu sen'baz'a?” MONAT'O 2015/4, p.8).

Okinav'an'o'j kaj ali'a'j japan'o'j pet'is la Konsili'o'n pri Hom'a'j Rajt'o'j de UN, ke ĝi ag'u. Tamen tiu'j pet'o'j ne est'as akcept'it'a'j pro artikol'o 107 de la UN-ĉart'o kaj la laŭ'a status'o de Japani'o kiel dum'milit'a mal'amik'a ŝtat'o.

Japani'o pag'as 20 % de la tut'a buĝet'o de UN, plej mult'e post Uson'o, sed ankoraŭ est'as traktat'a kiel tri'a'rang'a ŝtat'o. En 1995 la Ĝeneral'a Asemble'o de UN decid'is per pli ol du-tri'on'a pli'mult'o abol'i la artikol'o'j'n pri mal'amik'a'j ŝtat'o'j (Germani'o, ekzempl'e, ne plu est'as tiel konsider'at'a).

Tamen por ratif'i la decid'o'n neces'as la apog'o de du tri'on'o'j de la membr'o-ŝtat'o'j, inkluziv'e de ĉiu'j an'o'j de la Sekur'ec'a Konsili'o, kio long'e daŭr'os.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Nov'a fak'ej'o vid-al-vid'e de renom'a el'don'ej'o

BRITI'O

Nov'a fak'ej'o vid-al-vid'e de renom'a el'don'ej'o

Dum kelk'a temp'o, en la angl'a urb'o Oksford'o, oni pov'is observ'i vigl'a'n konstru'ad'o'n en la strat'o Walton, vid-al-vid'e de la renom'a el'don'ej'o Oxford University Press . Nun, fin'fin'e, aper'as tie nov'a kaj ne'kutim'a konstru'aĵ'o, kiu ig'as hom'o'j'n sci'vol'a'j. Kio ĝi est'as? Tem'as pri la plej jun'a „id'o” de la oksford'a universitat'o, pri la nov'a hejm'o de Blavatnik School of Government (Esperant'e: Lern'ej'o Blavatnik pri Reg'ad'o), lok'o, kie kun'fand'iĝ'as mult'naci'a kapital'ism'a ag'ad'o, filantropi'a bon'kor'ec'o kaj scienc'a stud'ad'o.

Mal'avar'a donac'o

La fak'ej'o est'is fond'it'a en la jar'o 2010 kiel inter'naci'a scienc'a instituci'o, kiu cel'as al mond'o pli bon'e gvid'at'a, serv'at'a kaj reg'at'a. Laŭ asert'o de universitat'a inform'ist'o, ĝi'a'j student'o'j (38 en 2012, 120 en 2015) pli'bon'ig'os tut'mond'e kaj la kvalit'o'n de reg'ist'ar'o'j kaj ili'a'n publik'a'n politik'a'n ag'ad'o'n, per'e de instru'ad'o, esplor'ad'o kaj part'o'pren'ad'o. Ĉio ĉi ebl'as dank'e al mal'avar'a donac'o far'e de Leonard Blavatnik. Nask'iĝ'int'e en la urb'o Odes'o kaj kresk'int'e en Moskv'o, li post'e far'iĝ'is uson'a civit'an'o kaj est'as nun rigard'at'a kiel la plej riĉ'a hom'o viv'ant'a en Briti'o.

Kiel entrepren'ist'o kaj bon'far'ant'o, kiu plen'um'is si'a'j'n stud'o'j'n en la universitat'o'j Harvard kaj Columbia, li akir'is si'a'n mon'o'n per'e de tut'mond'a'j industri'o'j inter'ali'e en la fak'o'j min'a, kemi'a kaj tele'komunik'a. Li'a propr'a kontribu'o al la nov'a lern'ej'o est'is 75 milion'o'j da pund'o'j (proksim'um'e 102 milion'o'j da eŭr'o'j aŭ 114 milion'o'j da uson'a'j dolar'o'j).

Modern'a'j teknologi'o'j

Ĝis nun la centr'o okup'is tri mal'sam'a'j'n lok'o'j'n. La nov'a konstru'aĵ'o, kiu oficial'e mal'ferm'iĝ'os ĉi-aŭtun'e, est'os hejm'o por la tut'a fak'ej'o. Ĝi'n dezajn'is la mond'fam'a arkitektur'ej'o Herzog and de Meuron , kiu fam'iĝ'is inter'ali'e pro la dezajn'o de la pekin'a sport'a stadion'o en 2008. La impres'a konstru'aĵ'o est'is special'e dezajn'it'a por ebl'ig'i mal'ferm'a'j'n diskut'ad'o'n, inter'ag'ad'o'n kaj kun'labor'ad'o'n. Ĝi en'hav'os grand'a'n preleg'o-teatr'o'n kaj lern'o'ĉambr'o'j'n, de divers'a grand'ec'o, ekip'it'a'j'n per plej modern'a'j teknologi'o'j. Mal'ferm'a forum'o (angl'e: op'e'n forum) apart'e invit'os pro si'a abund'a natur'a lum'o. Ĉi tie est'os spac'o por ekspozici'o'j, diskut'o'j kaj prezent'o'j.

Ekologi'a'j ide'o'j

Ceter'e la tut'a entrepren'o merit'as atent'o'n pro si'a'j ekologi'a'j ide'o'j. Hejt'ad'o kaj freŝ'aer'proviz'o funkci'os plej energi'ŝpar'em'e. Oni util'ig'os sun'panel'o'j'n kaj geo'termi'a'n energi'pump'il'o'n. La pluv'akv'o, si'a'vic'e, est'os kolekt'at'a. Jen, sum'e, pli'a lum'tur'o en la medi'o de universitat'a instru'ad'o.

Jens SPILLNER
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o
Jun'a'j demand'o'j por mal'jun'a'j soci'o'j

JAPANI'O

Jun'a'j demand'o'j por mal'jun'a'j soci'o'j

En 2012 la plej grand'a far'ej'o de paper'a'j vind'aĵ'o'j en Japani'o raport'is, ke la produkt'ad'o de vind'o'tuk'o'j por mal'jun'ul'o'j super'as tiu'n por beb'o'j. Tiel mal'jun'iĝ'as la japan'a soci'o. En 2060 du el kvin japan'o'j (39,9 %) est'os 60-jar'aĝ'a'j aŭ pli.

Hodiaŭ mal'jun'iĝ'as la popol'o de mult'a'j evolu'int'a'j land'o'j, tamen nenie pli rapid'e ol en Japani'o. Fak'ul'o'j nom'as soci'o'n, kies loĝ'ant'ar'o pli-ol-65-jar'aĝ'a ating'as 14 % de la tut'a popol'o, „mal'jun'a soci'o”, kaj ĉe 21 % „super'mal'jun'a soci'o”.

Japani'o bezon'as nur 13 jar'o'j'n por far'iĝ'i super'mal'jun'a soci'o, dum Germani'o bezon'as 41, Franci'o 44 kaj Briti'o 54 jar'o'j'n. Ĉi tiu rapid'a ŝanĝ'o, en kiu la popol'o mal'jun'iĝ'as, don'as mal'lum'a'n, eĉ morn'a'n perspektiv'o'n pri la est'ont'ec'o, kaj prezent'as problem'o'j'n mal'facil'e solv'ebl'a'j'n.

Vart'ej'o'j

Ĉar mult'a'j mal'jun'ul'o'j ne pov'as viv'ten'i si'n en si'a dom'o, kaj famili'an'o'j ne pov'as ili'n apog'i, ili vol'as aŭ dev'as loĝ'i en mal'jun'ul'ej'o'j. Sed pro mank'o de mal'jun'ul'ej'o'j, nun en Japani'o pli ol du'on'milion'o atend'as por est'i akcept'it'a'j en tiu'j ĉi relativ'e mal'alt'kost'a'j vart'ej'o'j.

Krom'e mank'as pri'zorg'ant'o'j kaj fleg'ist'o'j, ĉar salajr'o'j kaj labor'kondiĉ'o'j en mal'jun'ul'ej'o'j ne bon'as. Antaŭ'vid'ebl'e, laŭ la japan'a bon'far'a ministeri'o, en 2025 mank'os ĉirkaŭ 300 000 fleg'ist'o'j kaj ali'a'j help'ant'o'j. Ali'a problem'o: la nombr'o de mal'jun'ul'o'j sufer'ant'a'j pro demenc'o aŭ Alzheimer -mal'san'o.

Lev'iĝ'as la demand'o, kiu ne nur fizik'e, sed ankaŭ financ'e sub'ten'os mal'jun'iĝ'ant'a'n popol'o'n. En 1960 unu emerit'o'n sub'ten'is 11,1 pli jun'a'j hom'o'j (inter 20-64-jar'aĝ'a'j). En 2025 est'os nur 1,8 „jun'ul'o'j” por ĉiu emerit'o. Nun oni demand'as si'n, kiel la japan'a soci'o pov'os el'ten'i tia'n ŝarĝ'o'n.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
On'o da kimon'o-port'ant'o'j

Modern'a viv'o

JAPANI'O

On'o da kimon'o-port'ant'o'j

La japan'a vest'aĵ'o „kimon'o” prezent'as simbol'o'n de la land'a kultur'o. Tamen mal'pli'iĝ'as la nombr'o de kimon'o-port'ant'o'j. Kvankam antaŭ 30-40 jar'o'j japan'a'j mal'jun'ul'o'j ĝi'n sur'hav'is, nun normal'as, ke ili port'as okcident'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. Oft'as, ke jun'ul'o'j neniam sur'hav'is kimon'o'n.

Kimon'o kaftan'e aspekt'as kaj montr'as divers'kolor'a'j'n bild'o'j'n aŭ desegn'aĵ'o'j'n. En la japan'a „kimon'o” signif'as laŭ'vort'e „sur'hav'aĵ'o” aŭ „vest'o”.

Aĉet'i kimon'o'n mal'sam'as ol aĉet'i okcident'a'n vest'o'n. Unu'e, ĝi ne vend'at'as en normal'a fason'ej'o, sed en fak'fason'ej'o nur por kimon'o'j, nom'at'a gohukuja . Du'e, ĝi est'as fason'at'a el plen'a vest'o'ŝtof'o laŭ la korp'o de la mend'int'o kaj neces'as preskaŭ unu monat'o por ĝi'n fin'far'i. Ĝi kost'as minimum'e 30 000 en'o'j'n (proksim'um'e 220 eŭr'o'j'n).

Ceremoni'o

Nun'temp'e mal'mult'as okaz'o'j, kiam japan'o'j sur'hav'as kimon'o'n. Tem'as pri tradici'a'j aŭ memor'ig'a'j okaz'aĵ'o'j, kiel nov'jar'a vizit'o al sankt'ej'o aŭ ge'edz'iĝ'a ceremoni'o laŭ tradici'a manier'o. Sed eĉ tiam oni oft'e ne plu port'as kimon'o'n.

Raport'it'e est'as, ke kriz'iĝ'as la kimon'o-industri'o. En 2011 la brit'a nov'aĵ'o-serv'o BBC inform'is, ke, ĉar oni ne aĉet'as kimon'o'j'n, la labor'ist'o'j ne pov'as si'n viv'ten'i kaj ne ven'as jun'ul'o'j por lern'i kiel fason'i kimon'o'j'n. Ali'flank'e la est'ont'ec'o ne tut'e nigr'as. Gazet'o en Finn'land'o raport'is, ke ĝinz'o'ŝtof'a kimon'o vid'ebl'is dum mod'o-foir'o.

Hodiaŭ ne neces'as viv'i kiel la pra'patr'o'j kaj, ekzempl'e, port'i kimon'o'n en ĉiu'tag'a viv'o. Ebl'as nun ĝu'i nun'a'j'n kaj nov'a'j'n kimon'o'form'o'j'n. Ne mal'pli'iĝ'is okaz'o'j por ĝi'n sur'hav'i, kaj kimon'o'n port'i ebl'ig'as al jun'ul'o'j spert'i popol'vest'aĵ'o'n.

SEŜIMO Masaja
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o


Mank'as interes'o inter jun'ul'o'j por lern'i la art'o'n fason'i kaj kre'i tradici'a'n japan'a'n kimon'o'n. Fot'o: SEŜIMO MASAJA

Bel'a vest'aĵ'o

Bel'a vest'aĵ'o

Mi gratul'as vi'n pro la grafik'e bel'aspekt'a maj'a numer'o de ni'a kar'a revu'o MONAT'O. Nun, krom bon'a en'hav'o, ĝi hav'as ankaŭ bel'a'n vest'aĵ'o'n.

Benedit oD'E PAULA
Brazil'o
Libr'o pri kun'sent'o

VEGETAR'ISM'O

Libr'o pri kun'sent'o

Fin'e de 2014 aper'is en Slovaki'o La libr'o pri kun'sent'o ( ISBN 978-80-8149-027-9). La 223-paĝ'a'n volum'o'n verk'is Mil'a'n Šišmiš [ ŝiŝmiŝ ]. Ĝi'a sub'titol'o tekst'as Tradici'o'j kaj person'o'j (ne nur) de la slovak'a vegetar'ism'o.

La libr'o est'as divid'it'a en ses ĉapitr'o'j'n, kiu'j pri'trakt'as divers'a'j'n tem'o'j'n de vegetar'ism'o. Leg'ant'o trov'as tie ver'a'j'n kaj ankaŭ rid'ig'a'j'n rakont'o'j'n, mal'long'a'j'n cit'aĵ'o'j'n, fot'o'j'n ktp, kiu'j en'konduk'as la histori'o'n de vegetar'ism'o en Slovaki'o kaj en la mond'o.

Dinamik'a

Fak'ul'o'j taks'as la volum'o'n (hav'ebl'a'n nur en la slovak'a lingv'o) valor'a konsult'libr'o. Ĝi est'as verk'it'a en facil'a lingv'aĵ'o sed laŭ dinamik'a manier'o. Ĝi'n el'don'is Slovak'a Naci'a Bibliotek'o kaj Naci'a Biografi'a Institut'o en la urb'o Mart'in.

Menci'it'a est'as la Tut'mond'a Esperant'ist'a Vegetar'an'a Asoci'o ( TEVA), la slovak'a magazin'o Esperant'ist'a Vegetar'an'o, kaj la nom'o'j de slovak'a'j esperant'ist'o'j-vegetar'an'o'j ( Peter Baláž, Ján Maliarik, Stan'o Marček, Albert Škarvan, Arnošt Váňa).

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o

La kovr'il'o de la slovak'lingv'a libr'o pri vegetar'ism'o. Fot'o: JULI'US HAUSER

Ĉu la hom'o'j'n traf'os la fin'o de la dinosaŭr'o'j?

ESTING'IĜ'O

Ĉu la hom'o'j'n traf'os la fin'o de la dinosaŭr'o'j?

La ter'o en'ir'is en nov'a'n esting'iĝ'a'n faz'o'n, la ses'a'n de ĝi'a histori'o. Dum pas'int'ec'e, antaŭ 65 milion'o'j da jar'o'j, simil'a esting'iĝ'o frap'is dinosaŭr'o'j'n, ĉi-foj'e oni dev'as est'i eg'e pli mal'trankvil'a. Ŝajn'as, ke inter la unu'a'j viktim'o'j de la minac'ant'a mal'aper'a epok'o est'os al'kalkul'it'a'j la hom'o'j mem. Se la esplor'o ne ven'us el tri el la plej prestiĝ'a'j uson'a'j universitat'o'j ( Stanford, Princ'et'o'n kaj Berkeley), oni ja rajt'us pens'i pri intrig'o de nov'a film'o scienc'fikci'a. Sed la afer'o est'as tut'e serioz'a. Scienc'ist'o'j el la menci'it'a'j nord-amerik'a'j universitat'o'j konstat'is, ke vertebr'ul'o'j (al kies famili'o ni, du'pied'ul'o'j, aparten'as) mal'aper'as je rapid'o 114-obl'e pli alt'a ol la normal'a.

Fosili'o'j

„Se oni far'os nenio'n por ĉes'ig'i tiu'n ĉi procez'o'n, la hom'a speci'o ne nur mal'aper'os, sed ver'ŝajn'e est'os unu el la unu'a'j, kiu'j esting'iĝ'os”, klar'ig'is al BBC la respond'ec'ul'o de la esplor'o Gerard'o Ceballos. La stud'aĵ'o, el'don'it'a en la revu'o Scienc'e Advances , konsider'is la esting'iĝ'a'n indic'o'n de vertebr'ul'a'j speci'o'j. Kiel? Simpl'e per analiz'o de la fosili'o'j de la speci'o'j jam est'int'ec'e mal'aper'int'a'j. Ek'de 1900, laŭ la esplor'o, pli ol 400 vertebr'ul'o'j mal'aper'is, kaj la rapid'o de tiu fenomen'o nun pli'iĝ'as.

Abel'o'j

La kaŭz'o'j est'as divers'a'j kaj inkluziv'as inter'ali'e klimat'a'n ŝanĝ'iĝ'o'n, polu'ad'o'n kaj sen'arb'ar'ig'o'n. Oft'e citat'a ekzempl'o: la esplor'ist'o'j asert'as, ke en'e de apenaŭ tri hom'a'j generaci'o'j perd'iĝ'os la ne'kalkul'ebl'a'j profit'o'j rezult'ant'a'j el la polen'ad'o en la agrikultur'a fak'o. Fakt'e abel'o'j sur la ter'o est'as, laŭ ĉi-rilat'a taks'ad'o, pere'ant'a'j.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o Scienc'o kaj oft'a kun'verk'ant'o
Pint'a renkont'iĝ'o

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Pint'a renkont'iĝ'o

Sekur'ec'o de energi-font'o'j, klimat'o-politik'o kaj ekonomi'a kresk'o trov'iĝ'is inter la ĉef'a'j tem'o'j traktat'a'j dum somer'a pint'kun'ven'o de la ĉef'ministr'o'j de la Viŝegrada Grup'o, aŭ V 4, konsist'ant'a el Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pol'land'o kaj Slovaki'o.

 

Kun la franc'a prezid'ant'o François Hollande ili diskut'is la komun'a'n sekur'ec'a'n kaj defend'a'n politik'o'n de Eŭrop'a Uni'o ( EU) kaj la sekur'ec'a'n situaci'o'n en Ukraini'o. Diskut'at'a'j est'is ankaŭ en'migr'ad'o kaj la financ'a'j problem'o'j de Greki'o. La kun'sid'o okaz'is en la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o en juni'o.

 

Juli'us HAUSER

 

korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Ŝpar'i energi'o'n - ne mon'o'n

FINANC'O

Ŝpar'i energi'o'n - ne mon'o'n

Mal'pli ol unu el'cent'o da interez'o'j por mon'o en ŝpar'libr'o aŭ ĝir'o'kont'o en Aŭstri'o – kaj de tiu sum'et'o unu kvar'on'o ir'as al la ministr'o pri financ'o. Rest'as preskaŭ nul. Ĉu kaŝ'i la kapital'o'n sub matrac'o aŭ en ŝtrump'o? Aŭ mal'ŝpar'i la mon'o'n por rapid'a aŭt'o kaj vojaĝ'o ĉirkaŭ la mond'o?

Mult'a'j hav'as pli bon'a'n ide'o'n. Ili re'nov'ig'as, pli'grand'ig'as aŭ eĉ nov'konstru'as dom'o'n. Bon'a invest'o est'as la izol'ad'o de dom'o kontraŭ varm'o'perd'o. Sekv'e la hejt'kost'o'j est'as nur unu tri'on'o aŭ kvar'on'o kompar'e kun ne'izol'it'a dom'o. Krom'e en somer'o la varm'eg'o rest'as long'e ekster'e de la mur'o'j. Ne'mir'ind'e, ke nun ĉie en Vien'o oni vid'as konstru'ej'o'j'n, skafald'o'j'n kaj gru'o'j'n.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o


Pli profit'o'don'a ol la bank'o: dom'o-re'nov'ig'o en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG

Kial tiom da fot'o'j?

Kial tiom da fot'o'j?

Mi leg'is kun interes'o la juni'a'n numer'o'n de MONAT'O, precip'e la artikol'o'j'n pri la person'a instig'il'o kaj pri la Loreta Voj'o. Bel'a'j kolor'a'j fot'o'j (ne nur front-paĝ'e!), sed kial tiom grand'a'j? Krom'e mi rimark'is, ke ne pli ol 12 person'o'j kontribu'is, el kiu'j la ĉef'redaktor'o kaj Roberto Pigr'o (du'foj'e). Ĉu mank'as al MONAT'O kontribu'ant'o'j kaj kontribu'aĵ'o'j?

Pierre GROLLEMUND
Franci'o
Gratul'o'j

Gratul'o'j

Oni ĵus en'man'ig'is al mi la maj'a'n numer'o'n de MONAT'O. Dank'o'n pro la send'ad'o. Kaj krom'e, ĝi est'as bel'eg'a! Gratul'o'j'n!

Albert'o GARCÍA FUM'ER'O
Kub'o
Simpl'a kalkul'o

OPINI'O

Simpl'a kalkul'o

Grav'a princip'o de MONAT'O est'as, ke kontribu'ant'o'j trakt'u propr'a'land'a'j'n afer'o'j'n. Mi, laŭ'radik'a german'o apud la franc'a land'lim'o kun du'generaci'a antaŭ'sci'o, neniam aŭdac'us skrib'i pri Greki'o. Sed jam de'long'e la ĉiu'tag'a'j fru'maten'a'j nov'aĵ'o'j puŝ'is mi'n al la komput'il'o.

Tamen mi rezist'is ĉiu'tag'a'n efemer'a'n koment'ad'o'n neniam aktual'a'n por ni'a magazin'o, dec'e atend'ant'e la solv'o'n de la grek'a tragedi'o. Ankaŭ en la nun'a'j tag'o'j, fin'e de juni'o, ne vid'ebl'as fin'o. Evident'iĝ'as nur kulmin'o de ne'solv'ebl'a kriz'o, ebl'e eklips'a punkt'o (de'nov'e grek'a prunt'o'vort'o).

La hodiaŭ'a inform'o est'is, ke post la eŭrop'a intern'ministr'a konferenc'o, kiu rifuz'is nov'a'j'n truk'o'prov'o'j'n de'flank'e de la grek'a reg'ist'ar'o, por Germani'o rest'os por'grek'a garanti'o de 80 miliard'o'j da eŭr'o'j (el la tiu'land'a'j ŝuld'o'j de en'tut'e 320 miliard'o'j).

Est'u feliĉ'a, se vi ne est'as eŭrop'an'o. Se ne, kar'a eŭrop'a kun'civit'an'o, bon'vol'u kalkul'i kun mi: 80 miliard'o'j divid'it'e per 80 milion'o'j da german'land'a'j loĝ'ant'o'j sekv'ig'as 1000 eŭr'o'j'n por ĉiu person'o, cert'e ne plus'e. Kaj tiu kalkul'o rajt'ig'as mi'n skrib'i pri Greki'o, ĉar ĝi koncern'as mi'n.

Simpl'a kalkul'o por vi'a est'ont'ec'o sub la sankt'a'j sign'o'j de Brusel'o: divid'u la miliard'o'j'n per mil, kaj vi vid'as la milion'o'j'n da eŭr'o'j, kiu'j'n vi bezon'as rilat'ig'i al la loĝ'ant'o'j de vi'a land'o. Tiam vi sci'as, kiom da ŝuld'o'j vi'a reg'ist'ar'o sur'met'os sur vi'a'n dors'o'n nur por tiu ĉi et'a afer'o aktual'e dis'kon'ig'it'a. Kaj pri'pens'u, ĉu vi kiel ord'em'a civit'an'o vol'as tia'n politik'o'n.

Ceter'e, la kondut'o de la grek'a reg'ist'ar'o, kiu laŭt'e parol'as pri la dign'o kaj la honor'o de la grek'a popol'o, kvankam tem'as nur pri ŝuld'o'j kontrakt'e re'pag'end'a'j, sen'honor'ig'as ĉiu'n eŭrop'a'n civit'an'o'n, kiu ne pretend'as, ke iu ali'a trans'pren'u la propr'a'j'n ŝuld'o'j'n.


Kaj ankaŭ la ali'a'j reg'ist'ar'o'j en EU simil'e sen'honest'e ag'ad'as, daŭr'e dorlot'ant'e mal'bon'kondut'a'n membr'o'n. Krom'e, en Eŭrop'o est'as plur'a'j land'o'j, kiu'j pen'e san'ig'is si'n mem, kaj ali'a'j, kiu'j est'as ankoraŭ en pli mizer'a stat'o ol la grek'a ŝtat'o.

Ĉiu human'ism'e eduk'it'a eŭrop'a burĝ'o pov'as nur mir'i, ke la hodiaŭ'a'j grek'o'j kred'as, ke por la laŭ'dir'a lul'il'o de la demokrati'o valid'u ali'a'j regul'o'j ol por la ceter'a mond'o. Jes ja, Eŭrop'o est'as kultur'e lig'it'a ter'pec'o jam de tri jar'mil'o'j.

Sed se oni ver'e intenc'as star'ig'i funkci'ant'a'n ekonomi'a'n eŭrop'a'n pakt'o'n, tiam reg'u regul'ec'o, sincer'ec'o kaj honest'ec'o, por ĉiu ne'disput'ebl'a'j.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Mal'sukces'a aviad'o

Ekonomi'o

LITOVI'O

Mal'sukces'a aviad'o

Du okaz'aĵ'o'j en la litovi'a aviad'o de la pas'int'a printemp'o pruv'as, ke tiu sektor'o en Litovi'o ne prosper'as: aviad'il'o fal'is, kompani'o bankrot'is ...

Mal'aper'is aviad'il'o

La 16an de maj'o 2015 en Litovi'o est'is tragik'a inform'o – super Balt'a Mar'o dum favor'a'j veter'kondiĉ'o'j mal'aper'is aviad'il'o. Ĝi aparten'is al et'a kompani'o Klaipėdos avialinijos (Flug'lini'o'j de Klaipėda), kiu aktiv'as precip'e sur agrikultur'a kamp'o (sterk'o'ŝut'ad'o), sed ankaŭ ofert'as serv'o'j'n de aer'a fot'ad'o kaj film'ad'o kaj transport'ad'o de paraŝut'ist'o'j. Tiu ĉi en la jar'o 1981 produkt'it'a unu'motor'a rus'a aviad'il'o An-2 flug'is de la sved'a urb'o Gotenburgo al Klaipėda. La litov'a kompani'o ĝi'n aĉet'is en Svedi'o, kaj du pilot'o'j dev'is transport'i ĝi'n al Litovi'o.

La task'o'n plen'um'is la du plej kvalit'a'j litov'a'j pilot'o'j Adolf'as Mačiulis [ maĉjulis ] kaj Alvydas Selmistraitis. Ili jam est'is en la aer'spac'o de Litovi'o, je preskaŭ 97 mar'mejl'o'j de la ĉe'mar'a urb'o Palanga, kiam la kontakt'o kun la aviad'il'o subit'e mal'aper'is. Des pli strang'e est'is, ke la aviad'il'o est'is teknik'e en ord'o kaj ke la pilot'o'j hav'is kun'e 40-jar'a'n spert'o'n.

Tuj'a serĉ'ad'o per aviad'il'o ne est'is frukt'o'don'a. Ĉu la pilot'o'j sav'iĝ'is aŭ ne, long'e ne est'is klar'e. Kial la aviad'il'o mal'aper'is, nur ili pov'us respond'i. La aviad'il'o'n serĉ'is litov'o'j kaj latv'o'j en si'a'j respektiv'a'j akv'o'teritori'o'j. Tri tag'nokt'o'j'n oni bezon'is, ĝis fin'fin'e la aviad'il'o'n oni trov'is je pli ol 100 km for de la mar'bord'o, je profund'o de 124 metr'o'j. Oni pet'is la nederland'a'n kompani'o'n Mammoet organiz'i observ'labor'o'j'n de la fal'int'a aviad'il'o. Nederland'a'j spert'ul'o'j lev'is la flug'maŝin'o'n al profund'o de 5-10 m kaj observ'is ĝi'n. Oni konstat'is, ke en'e est'as la korp'o de nur unu pilot'o.

Kio est'is la kial'o de la katastrof'o, ĝis nun ne est'as klar'e. Medicinspertuloj post la observ'o de la trov'it'a korp'o de Adolf'as Mačiulis konstat'is, ke en li'a sang'o est'as 0,77 promil'o'j da alkohol'o. Oni'dir'e, ne li pilot'is la aviad'il'o'n, sed li'a koleg'o. Kie est'as la du'a pilot'o, ĝis nun ne est'as klar'e, kaj probabl'e tiu demand'o ankoraŭ long'e rest'os enigm'o en la litov'a aviad'histori'o.

Bankrot'is flug'kompani'o

Tag'mez'e de la 22 a de maj'o 2015 la litov'a flug'kompani'o Air Lituanica inform'is, ke pro financ'a'j problem'o'j ĉiu'j flug'o'j ne plu est'os efektiv'ig'at'a'j. Oni'dir'e pas'int'jar'e la kompani'o spert'is mal'profit'o'n de ĉirkaŭ 10 milion'o'j da eŭr'o'j. Tamen oni sukces'is trov'i solv'o'n por la pasaĝer'o'j: ili'n transport'is la latv'a flug'kompani'o Air Baltic .

Air Lituanica est'is la kompani'o, kiu'n en 2013 kre'is la municip'o Vilnius. De tiam ĝi neniam est'is en prosper'a situaci'o kaj sen'ĉes'e bezon'is financ'a'j'n injekt'o'j'n. La problem'o'j akr'iĝ'is, kiam ŝanĝ'iĝ'is la urb'estr'o de Vilnius. La nov'a urb'estr'o Remigijus Šimašius [ ŝimaŝjus ] rimark'is, ke la si'n'dev'ig'o'j de la kompani'o pli ol tri'obl'e super'as la posed'aĵ'o'n. En tia situaci'o neniu privat'a invest'ant'o vol'as sub'ten'i ĝi'n, kaj la municip'o ne hav'as sufiĉ'e da financ'a'j rimed'o'j por nutr'i la mal'prosper'ant'a'n kompani'o'n.

Dum'e la eks'a urb'estr'o kaj kre'int'o de Air Lituanica Artūras Zuokas asert'is, ke la decid'o ferm'i la kompani'o'n est'as pur'e politik'a. Post la bankrot'o ŝtat'a'j organiz'aĵ'o'j komenc'is pli aktiv'e diskut'i pri tio, kiel pli'bon'ig'i la ating'ebl'o'j'n de Litovi'o. Oni decid'is kre'i special'a'n fondus'o'n por al'tir'i nov'a'j'n flug'o'j'n al Vilnius. La nov'a urb'estr'o dir'is, ke la reg'ist'ar'o tiu'cel'e pov'us invest'i ĉirkaŭ unu milion'o'n da eŭr'o'j kaj simil'a'n sum'o'n pov'us invest'i ankaŭ la urb'o.

Post la mal'aper'o de Air Lituanica ek'is negoc'ad'o kun la latv'a flug'kompani'o Air Baltic pri eventual'a komun'a flug'kompani'o de ĉiu'j tri balt'a'j land'o'j: Latvi'o, Litovi'o kaj Estoni'o. Tuj post la mal'aper'o de la litov'a kompani'o la latv'a anonc'is ses nov'a'j'n flug'direkt'o'j'n el Vilnius.

Kial la litov'o'j mal'prosper'as?

Litov'a'j aviad'spert'ul'o'j daŭr'e pen'as respond'i al la demand'o, kial spit'e al mult'jar'a'j mal'profit'o'j la eston'a flug'kompani'o Estoni'a'n Air kaj la latv'a Air Baltic plu funkci'as, sed litov'a'j kompani'o'j unu post la ali'a ferm'iĝ'as. Iam la litov'o'j fier'is pri si'a aviad'o.

La unu'a'j aviad'il'o'j el Kaunas komenc'is flug'i en 1919, kaj la unu'a pasaĝer'a lini'o inter Königsberg (la nun'a Kaliningrad'o) kaj Kaunas kun german'a'j aviad'il'o'j est'is inaŭgur'it'a la 26an de juli'o 1921. En 1938 est'is fond'it'a la kompani'o Lietuvos or'o linijos (Litov'a'j flug'lini'o'j) kun du ses'lok'a'j aviad'il'o'j Percival Q.6.

Tuj post la ŝtat'a re'sen'de'pend'iĝ'o sur la baz'o de la lok'a branĉ'o de la soveti'a flug'kompani'o Aeroflot kre'iĝ'is Lithuanian Airlines . Antaŭ 15 jar'o'j ĝi hav'is dek'o'n da itiner'o'j al divers'a'j urb'o'j de Eŭrop'o, sed la ret'o konstant'e dis'ŝir'iĝ'is. En 2005 la flug'kompani'o est'is privat'ig'it'a kaj ŝanĝ'is la nom'o'n al FlyLALLithuanian Airlines . Ĝi funkci'is ĝis si'a bankrot'o en 2009.

Inter'temp'e kre'iĝ'is ankaŭ kelk'a'j ali'a'j et'a'j kompani'o'j, kiu'j funkci'is mal'long'e, est'is mal'profit'a'j kaj fin'fin'e bankrot'is.

Ekonomik'ist'o'j kred'as, ke litov'a komerc'a model'o ne est'as praktik'a kaj ag'ad'orient'ad'o nur al Litovi'o aŭ Vilnius est'as tro mal'grand'a, por ke ĉi tie pov'u prosper'i kompani'o'j. La plej bon'a solv'o est'us hav'i unu komun'a'n kompani'o'n en ĉiu'j tri balt'a'j land'o'j aŭ subvenci'i ceter'a'j'n itiner'o'j'n laŭ aŭkci'a model'o. Oni rimark'as ankaŭ, ke litov'o'j ĉio'n em'as rapid'e ĉes'ig'i. Dum'e la latv'a kompani'o prosper'is kaj daŭr'e pli'larĝ'ig'as si'a'n ag'ad'o'n.

Ankaŭ la eston'a Estoni'a'n Air spert'is mal'prosper'a'j'n moment'o'j'n, sed post'e ĝi revizi'is si'a'n ag'ad'o'n kaj efik'e korekt'is ĝi'n. Ankoraŭ unu grav'a aspekt'o: en Latvi'o kaj Estoni'o rimark'ebl'as ver'e fort'a ŝtat'a sub'ten'o de la naci'a'j flug'lini'o'j.

LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o


La litov'a flug'kompani'o FlyLALLithuanian airlines bankrot'is en 2009. La litov'a'n Air Lituanica fond'is la municip'o Vilnius, sed ĝi ne sukces'is ek'prosper'i. Ĉu la latv'a Air Baltic iĝ'os la kompani'o de la tri balt'a'j land'o'j, est'as diskut'at'a afer'o.

Cel'at'a'j: mal'pli alt'a'j lu'prez'o'j

AŬSTRI'O

Cel'at'a'j: mal'pli alt'a'j lu'prez'o'j

Kresk'ant'a urb'o – mal'abund'a'j loĝ'ej'o'j: Jen la situaci'o en Vien'o, la ĉef'urb'o de Aŭstri'o. La loĝ'ant'ar'a kresk'o est'as la sekv'o de daŭr'a en'migr'ad'o el ali'a'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o, Afrik'o kaj la Proksim'a Orient'o.

Baldaŭ loĝ'os en Vien'o du milion'o'j da hom'o'j. Sekv'e la prez'o'j de loĝ'ej'o'j kresk'as. Nun'temp'e por lu'at'a loĝ'ej'o oni pag'as ĉiu'monat'e 10 ĝis 20 eŭr'o'j'n por ĉiu kvadrat'a metr'o, kaj por propr'a loĝ'ej'o 2000 ĝis 5000 eŭr'o'j'n por kvadrat'a metr'o – plej oft'e sum'o'n ne'pag'ebl'a'n por jun'a famili'o.

Kooperativ'o'j

Privat'a'j firma'o'j kaj kooperativ'o'j konstant'e konstru'as loĝ'ej'o'j'n, sed ne sufiĉ'e. Tial la komun'um'o Vien'o, post kelk'jar'a paŭz'o, baldaŭ konstru'os loĝ'ej'o'j'n kun la cel'o mal'alt'ig'i la lu'prez'o'j'n. Ĝis la jar'o 2018 est'iĝ'os 2000 nov'a'j loĝ'ej'o'j, kies subvenci'o ating'os 25 milion'o'j'n da eŭr'o'j.

La monat'a lu'prez'o est'os maksimum'e 7,50 eŭr'o'j por ĉiu kvadrat'a metr'o. La politik'ist'o'j de la Verd'a Parti'o kritik'is tiu'n plan'o'n de la social'demokrat'o'j. Ili vol'as 1000 loĝ'ej'o'j'n pli.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Karl Marx - Hof en la 19 a distrikt'o de Vien'o. Tiu 1100 m long'a konstru'aĵ'o est'iĝ'is en la mal'fru'a'j 1920 aj jar'o'j. Tie loĝ'is 5500 person'o'j en 1382 loĝ'ej'o'j. Financ'is ĝi'n la tiam'a social'demokrat'a reg'ist'ar'o de Vien'o el impost'o por loĝ'ej-konstru'ad'o. Ĉiu loĝ'ej'o hav'is antaŭ'ĉambr'o'n kaj kuir'ej'o'n – tiam revoluci'a progres'o. Post ripet'at'a'j re'nov'ig'o'j ĉiu loĝ'ej'o hav'as nun ban'ĉambr'o'n. Fot'o: WALTER KLAG

Faŭst'o hodiaŭ

OPINI'O

Faŭst'o hodiaŭ

La faŭst'a dilem'o hodiaŭ ver'dir'e ĉie'as. De ĉiu'j angul'o'j vok'as, al'log'e palpebr'um'as divers'form'a'j rev'o'j pri io grand'a, io pli.

Mon'o sen'ĉes'e bru'as. Loteri'o'j, terur'e alt'e salajr'at'a'j sport'ist'o'j aŭ film'aktor'o'j, la pli kaj pli domin'ant'a plag'o de spekul'ad'o, la sen'ĉes'a pri'ekonomi'a gurd'ad'o de politik'ist'o'j. La bru'o de televid'o, de kin'o'stel'a'j am'o'j, tri'tag'a'j youtube -fam'ul'o'j.

La perfid'a al'log'o de la ŝtat'a pov'o. La ĉio'pov'a tent'o de „sekur'ec'a'j” agent'ej'o'j, komput'il'a'j manipul'ant'o'j, mis'inform'a'j „serv'o'j”. La siren'a al'vok'o de ĉarlatan'a'j religi'a'j mis'gvid'ant'o'j ktp, ktp. Ni viv'as tag'o'n post tag'o sku'at'a'j, prem'at'a'j, se ne taŭz'at'a'j, de tiu'j mil voĉ'o'j, tir'o'j, puŝ'o'j, kares'o'j, tuŝ'et'o'j.

Ver'dir'e nenio esenc'e nov'as en ĉio ĉi. Sed la skal'o, kiu'n ating'as nun la tut'a fenomen'o, ne imag'ebl'is en antaŭ'a'j epok'o'j.

Ni viv'as, mi dir'us, en baz'e kaj esenc'e faŭst'a epok'o. Eĉ la scienc'o ne eskap'as la ond'eg'o'n – apart'e ĉar ni'a ampleks'iĝ'ant'a kon'ar'o kern'e rol'is kaj rol'as en la est'iĝ'o mem de tiu ĉio-plat'ig'ant'a torent'o.

Pri ĉio ĉi, tamen, kio'n dir'i, kio ne est'us mem part'o de ĝi? Kiel alternativ'i, sub'e'n'ir'i, liber'iĝ'i, sen far'iĝ'i nur unu pli'a pep'et'o mez'e de la mil'voĉ'a korus'o? Ebl'e ĝust'e en tio trov'iĝ'as la ver'a nun'temp'a faŭst'a turment'o.

Atent'u tamen, ke la dezir'o de „io pli” est'as en si mem neniel mal'estim'ind'a. Mal'e, ĝi fundament'as en la hom'a kor'o. La paradoks'o est'as, ke el ĝi font'as la plej alt'a kaj plej terur'a en la hom'a kondut'o.

Tamen kiom el ni kapabl'as sufiĉ'e klar'e percept'i la divers'a'j'n faden'o'j'n de si'a propr'a kor'o, por pov'i almenaŭ iu'grad'e, iu'senc'e sen'iĝ'i de sklav'ec'o? Kaj, ho ve, ĉu ebl'e tiu dezir'o mem est'us nur unu pli'a rev'et'o inter la mil'o'j kaj mil'o'j?

Francisk'o LORRAIN
Kanad'o
Ambici'a plan'o

LITOVI'O

Ambici'a plan'o

Litov'a'j politik'ist'o'j subit'e rimark'is, ke drast'e mal'grand'iĝ'is la en'land'a loĝ'ant'ar'o. En 2001 oni kalkul'is 3 483 972 person'o'j'n, sed komenc'e de 2015 tem'is pri nur iom pli ol 2 921 000. La kial'o'j est'as el'migr'ad'o kaj mal'grand'a nask'o'kvant'o.

En la litov'a parlament'o la estr'o'j de ses politik'a'j parti'o'j sub'skrib'is inter'konsent'o'n pri el'migr'ad'o. Cel'at'e est'as, ke en la jar'o 2025 viv'u en Litovi'o 3,5 milion'o'j. Tio signif'as, ke el'migr'ad'o est'u mal'alt'ig'it'a de 18 al 9 el'cent'o'j.

Re'ven'i

Sam'temp'e oni streb'os kre'i long'daŭr'a'n program'o'n por ating'i pozitiv'a'n bilanc'o'n inter el'migr'ad'o kaj (re)en'migr'ad'o. Nepr'as kre'i favor'a'j'n kondiĉ'o'j'n, kiu'j instig'u el'migr'int'o'j'n re'ven'i, labor'i kaj viv'i en si'a land'o. Laŭ la inter'konsent'o: „La nun'a el'migr'ad'o fatal'e minac'as detru'i la rilat'o'j'n inter hom'o'j kaj de la patr'uj'o”.

La inter'konsent'o'n ne sub'skrib'is la opozici'a'j parti'o'j. La estr'o de la parlament'a konservativ'a frakci'o Andrius Kubilius kritik'is la dokument'o'n. Li taks'is ĝi'n rid'ind'a, apart'e por afer'o tiom grav'a.

LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o
Daŭr'i'pov'a'j energi'o'j por universal'a evolu'o

Politik'o

ENERGI'O

Daŭr'i'pov'a'j energi'o'j por universal'a evolu'o

Energi'o-efik'ec'o, ŝtat'a-privat'a partner'ec'o, daŭr'i'pov'a transport'o kaj nov'ig'ant'a'j financ'a'j mekanism'o'j por daŭr'i'pov'a energi'o star'is mez'e de konferenc'o okaz'ig'it'a en la aŭstr'a ĉef'urb'o Vien'o. Part'o'pren'is en la kvar'a Vien'a Energi'a Forum'o ( VEF) 2015 pli ol 1500 reprezent'ant'o'j de 60 land'o'j, inkluziv'e 24 ministr'o'j'n.

En'kadr'ig'it'a'j en la konferenc'o, kun la tem'o „Daŭr'i'pov'a energi'o por universal'a evolu'o”, est'is special'a'j program'er'o'j, kiel „Voĉ'o'j de ĉef'o'j pri energi'o”, „Klimat'a lern'ej'o”, ret'a'j sesi'o'j pri „Vir'in'o'j por daŭr'i'pov'a energi'o”, kaj ministr'a aranĝ'o por progres'ig'i pur'a'n energi'o'n.

Avantaĝ'o'j

La forum'o cel'is kontribu'i al la post-2015-evolu'o kaj klimat'a'j procez'o'j, emfaz'ant'e ili'a'j'n kun'a'j'n avantaĝ'o'j'n kaj indik'ant'e plej bon'a'j'n praktik'o'j'n kaj ag'ad'o'j'n.

La forum'o, kiu okaz'as ĉiu'n du'a'n jar'o'n, est'is lanĉ'it'a en 2008 de la aŭstr'a reg'ist'ar'o, Inter'naci'a Institut'o pri Aplik'a Sistemanalizo ( IIASA) kaj Organiz'aĵ'o de UN pri Industri'a Dis'volv'ad'o ( UNIDO).

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Kvar'a VEF 2015: Reprezent'ant'o'j de la kun'organiz'ant'o'j dum gazet'ar'a konferenc'o. En la mez'o: Li Yong, ĝeneral'a direktor'o de UNIDO. Fot'o: UNIDO.


Parol'as Li Yong, ĝeneral'a direktor'o de UNIDO. Fot'o: UNIDO.


Parol'as Tania Rödiger - Vorwerk, ĝeneral'a vic'direktor'in'o en la ministr'ej'o pri ekonomi'a kun'labor'o kaj dis'volv'ad'o. Fot'o: UNIDO.

Ampol'a'j par'et'o'j

Ampol'a'j par'et'o'j

Ili ven'is el Munken'o (Germani'o) kaj dis'vast'iĝ'is en Vien'o okaz'e de la tiel nom'at'a Vivobalo kaj de la kant'o'konkurs'o. Ebl'e en la tut'a mond'o ili aper'os: verd'a'j kaj ruĝ'a'j ampol'a'j par'et'o'j, kiu'j montr'as al pied'ir'ant'o'j, ĉu ir'i aŭ halt'i.

Oft'e oni vid'as ampol'a'n par'o'n el vir'o kaj vir'in'o. Foj'foj'e est'as du vir'o'j aŭ du vir'in'o'j. Tiel Vien'o vol'as montr'i al la mond'o, ke la aŭstr'a ĉef'urb'o est'as toler'em'a kaj kosmopolit'a.

Inter'temp'e la par'o'j aper'as ankaŭ sur turist'a brikabrak'o: T -ĉemiz'o'j, kruĉ'o'j, magnet'o'j por frid'uj'o kaj bild'poŝt'kart'o'j. Kelk'a'j rid'as pri tiu lud'il'o – bon'e, ke oni ne hav'as ali'a'j'n problem'o'j'n. Kaj de ie dev'as ven'i la fatras'o.

Walter KLAG


Ampol'a'j par'et'o'j en Vien'o: verd'a por ir'i, ruĝ'a por halt'i. Fot'o: WALTER KLAG

Statistik'o'j pens'ig'a'j

Modern'a viv'o

RIFUĜ'ANT'O'J

Statistik'o'j pens'ig'a'j

Pro la politik'a kaj milit'a kriz'o en Siri'o, kiu est'ig'is ĉirkaŭ kvar milion'o'j'n da rifuĝ'int'o'j, Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) pet'is, ke membr'o-ŝtat'o'j akcept'u laŭ'ebl'e plej mult'e da siri'an'o'j. Germani'o al'las'is ĉirkaŭ 20 000 dum Japani'o nur tri.

En 2014 pet'is en'ir'permes'o'n en Japani'o'n ĉirkaŭ 5000 rifuĝ'int'o'j, precip'e el Nepal'o, Turki'o, Srilank'o, Mjanmaro kaj Vjetnami'o. El tiu'j 11 est'as akcept'it'a'j. En la sam'a jar'o, Germani'o, Uson'o, Briti'o kaj Korei'o akcept'is respektiv'e 33 310, 21 760, 10 725 kaj 87.

La 20 a de juni'o est'is la Mond'a Tag'o de Rifuĝ'int'o'j. Tuj antaŭ la tag'o, la Alt'a Komisi'it'o pri Rifuĝ'int'o'j ĉe UN anonc'is, ke fin'e de 2014 mond'skal'e ĉirkaŭ 60 milion'o'j est'is el'pel'it'a'j el si'a hejm'o pro milit'o aŭ persekut'ad'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
De'nask'a'j aidos'o kaj sifilis'o neni'ig'it'a'j

KUB'O

De'nask'a'j aidos'o kaj sifilis'o neni'ig'it'a'j

Fin'e de juni'o 2015 la Tut'amerik'a Organiz'aĵ'o pri San'o oficial'e agnosk'is Kub'o'n kiel la unu'a'n land'o'n en la mond'o sukces'int'a'n for'ig'i la de'nask'a'j'n aidos'o'n kaj sifilis'o'n. Tiu ĉi sukces'o merit'is la laŭd'o'j'n, inter'ali'e, de Ann'a Lucía D ’Emili'o, reprezent'ant'o de UNICEF en Kub'o.

La agnosk'o sekv'as la vizit'o'n de spert'ul'o'j de la Tut'amerik'a Organiz'aĵ'o pri San'o, okaz'int'a'n en la pas'int'a mart'o kun la cel'o konstat'i la fakt'o'j'n kaj analiz'i raport'o'n tiu'rilat'e sub'met'it'a'n al ĝi far'e de la kub'a ministeri'o pri san'o.

Ceremoni'o

En la jar'o'j post 1970 Kub'o lanĉ'is program'o'n, kiu cel'is la redukt'ad'o'n de la kun'nask'it'a sifilis'o. Oni sukces'is iom post iom mal'alt'ig'i la nombr'o'n de la kaz'o'j ĝis inter 0 kaj 0,04 por ĉiu mil'o da nov'nask'it'o'j. Dum la agnosk'a ceremoni'o, la kub'a ministr'o pri san'o Roberto Morales Ojeda, insist'is pri la daŭr'a neces'o kun'labor'i en tiu fak'o kun ali'a'j land'o'j.

Albert'o GARCÍA FUM'ER'O
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Popol'o 1, Eŭrop'a Uni'o 0

El mi'a vid'punkt'o

Popol'o 1, Eŭrop'a Uni'o 0

„Damn'e ... mi ne plu vol'as aŭd'i pri Greki'o.” Jen la vort'o'j de uson'an'o, en kies land'o mi gast'as kaj kie mi nun en'komput'il'ig'as ĉi tiu'j'n lini'o'j'n. Facil'e imag'ebl'as, ke ne nur uson'an'o'j tiel opini'as. Ankaŭ mult'a'j eŭrop'an'o'j, kies gazet'o'j (se tiu'j'n ili en'tut'e leg'as) sam'e kiel la televid'a'j kaj radi'a'j nov'aĵ'el'send'o'j jam de semajn'o'j plen'as je opini'o'j, foj'foj'e mal'pli ol je fakt'o'j.

Tamen por eŭrop'an'o'j grav'as la kriz'o en Greki'o – ne nur por tiu'j, kiu'j ĉiu'tag'e uz'as eŭr'o'j'n, kaj demand'as si'n eventual'e ne ĉu, sed kia'manier'e la valut'o el'ten'os, sed ankaŭ por tiu'j, kies reg'ist'ar'o'j kaj bank'o'j prunt'e'don'is mon'o'n al Greki'o.

Ekonomik'o, almenaŭ al ne-ekonomik'ist'o'j, est'as komplik'a, mister'a afer'o. La skot'a verk'ist'o Thomas Carlyle [ kalajl ] nom'is ĝi'n „scienc'o morn'a”. Ŝerc'e, aŭ ebl'e ne tut'e, oni dir'as, ke kie'as kvin ekonomik'ist'o'j, tie'as ses opini'o'j. Do ebl'e ankaŭ ekonomik'ist'o'j taks'as si'a'n scienc'o'n, se ne morn'a, do komplik'a kaj almenaŭ iom mister'a.

Pro tio, ebl'e, la kriz'o est'as simpl'ig'it'a kaj kompren'ebl'ig'it'a, kvazaŭ tem'us pri futbal-matĉ'o. Jen unu'flank'e la hero'a, kuraĝ'a sed sub'financ'at'a grek'a team'o, kun lud'ant'o'j apenaŭ trejn'it'a'j; jen ali'flank'e la potenc'a, riĉ'eg'a eŭrop'a team'o, kun kon'at'a'j pun'ŝot'ist'o'j kiel Merkel kaj Hollande.

Kaj, kiam venk'is en la referendum'o la 5an de juni'o la grek'o'j, kaj mal'dec'e fingr'um'is al la eŭrop'a team'o, indik'ant'e, ke ili ne plu vol'as lud'i laŭ la eŭrop'a'j regul'o'j, ek'hura'is la fejsbuk'a'j spekt'ant'o'j.

Grek'o'j parol'is (kvankam voĉ'don'is nur du'on'o de la popol'o) ne nur por si, sed ankaŭ por opres'at'a, sub'tret'at'a kaj financ'e ekspluat'at'a eŭrop'a popol'o, jubil'is la komfort'e en'fotel'ig'it'a fejsbuk'an'ar'o. Hur'a! Popol'o 1, Eŭrop'a Uni'o 0.

Sed futbal'o ĝi ne est'as. Kaj rigard'i ĝi'n tia bagatel'ig'as la tut'a'n mal'feliĉ'a'n afer'o'n. Kial, kiel argument'as en ĉi tiu numer'o ni'a german'a korespond'ant'o Franz -Georg Rössler, li'a'j sam'land'an'o'j (kaj ne nur) konstant'e per si'a'j impost'o'j financ'u grek'o'j'n, kiu'j ŝajn'e, kvankam financ'e draŝ'at'a'j, mal'em'as entrepren'i fisk'a'j'n kaj ali'a'j'n reform'o'j'n? Reform'o'j, ceter'e, kiu'j'n land'o'j en simil'a'j, sed ne tiom ekstrem'a'j pozici'o'j, kiel Irland'o, sen'bru'e en'glut'is?

Ali'flank'e, kial EU ne pli entuziasm'e kaj mal'avar'e inter'ven'is? Per ebl'e ne tut'e fid'ind'a font'o mi inform'iĝ'is, ke Greki'o bezon'as ekvivalent'o'n de 370 miliard'o'j da dolar'o'j. Tamen la reg'ist'ar'o'j ( t. e. impost'o'pag'ant'o'j, do vi kaj mi) preskaŭ sen'lim'e subvenci'is bank'o'j'n kaj ali'a'j'n financ'a'j'n institut'o'j'n por ili'n sav'i: 2513 trilion'o'j por Citybank , 2041 por Morgan Stanley , 1344 por Bank of America – 354 bilion'o'j eĉ por Deutsche Bank.

Ver'dir'e nek grek'a'j politik'ist'o'j nek EU glor'o'n rikolt'as pro la disput'o. Ili ambaŭ'flank'e nutr'as la miop'a'j'n ambici'o'j'n de tiu'j, kiu'j vol'as frakas'i la uni'o'n, detru'i la eŭr'o'n, kaj re'ven'i al epok'o de mal'grand'a'j ŝtat'o'j, etern'e milit'ant'a'j.

Evident'e, la uni'o ne est'as perfekt'a. Neniu sistem'o politik'a perfekt'as. Tamen anstataŭ hura'i kaj jubil'i el la sekur'ec'o de ni'a'j fejsbuk-paĝ'o'j, ni eŭrop'an'o'j kun'labor'u por la etern'a ben’ de ni ĉiu'j.

Ja pli facil'e skrib- ol real'ig-ebl'e ...

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de „Monat'o”
Arm'it'a'j amik'o'j

DEFEND'AD'O

Arm'it'a'j amik'o'j

Milit'a'n kun'labor'o'n diskut'is en juli'o la slovak'a ĉef'ministr'o, Robert Fic'o, kun si'a pol'a koleg'o, Ewa Kopacz.

Sub'skrib'it'a est'as inter'konsent'o pri komun'a produkt'ad'o de batal'vetur'il'o'j de la tip'o Rosomak -Sci'pi'o 8 x 8. Pol'land'o liver'os ĉasi'o'j'n kaj Slovaki'o sen'hom'a'j'n batal'tur'o'j'n. Krom tio, Slovaki'o ripar'os haŭbiz'o'j'n, tank'o'j'n kaj kanon'o'j'n de si'a'j pol'a'j partner'o'j.

Laŭ komunik'aĵ'o post la renkont'iĝ'o de la ĉef'ministr'o'j, la du land'o'j progres'ig'os kun'labor'o'n de milit'a'j industri'o'j kaj de modern'ig'o de arm'il'o'j.

Juli'us HAUSER
korespond'ant'o de MONAT'O en Slovaki'o
Kvar'on'miliard'o da narkot'ul'o'j

NARKOT'AĴ'O'J

Kvar'on'miliard'o da narkot'ul'o'j

Dum mal'pli'iĝ'as la kokain-konsum'o, kresk'is tiu de haŝiŝ'o kaj opio'id'o 1, laŭ raport'o pri narkot'aĵ'o'j por 2015 de la UN-Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o ( UNODC).

La raport'o, prezent'it'a en Vien'o, not'as rekord'a'n op'i-produkt'ad'o'n. Tut'mond'e est'as laŭ'taks'e 250 milion'o'j da narkot'ul'o'j, kaj en 2015 for'pas'is 190 000 hom'o'j pro narkot'aĵ'o'j. Laŭ la direktor'o de UNODC Jurij Fedotov, nur unu el ses narkot'ul'o'j hav'as al'ir'o'n al kurac'ad'o.

La nombr'o de narkot'ul'o'j pli'iĝ'is je tri milion'o'j kompar'e kun la pas'int'a jar'o. Tamen, konsider'int'e la kresk'o'n de la mond'a loĝ'ant'ar'o, la raport'o konstat'as, ke la nombr'o de narkot'ul'o'j, taks'at'a je 246 milion'o'j en 2015, rest'is stabil'a. Problem'o'j'n pri narkot'aĵ-konsum'o spert'as 27 milion'o'j da hom'o'j.

Opi'o'papav'o

UNODC menci'as 32,4 milion'o'j'n da opio'id- kaj 16,5 milion'o'j'n da op'i-konsum'ant'o'j'n tut'mond'e. La nombr'o de kokain-konsum'ant'o'j est'as taks'at'a je 17 milion'o'j. Kultiv'ad'o de opi'o'papav'o por krud'a op'i-produkt'ad'o, la baz'a substanc'o por heroin'o, ating'is en 2014 laŭ la raport'o la du'e plej alt'a'n stat'o'n ek'de 1930. En Afgani'o, kiel ĉef'a region'o de kultiv'ad'o de opi'o'papav'o, la produkt'ad'o ating'is histori'e plej alt'a'n punkt'o'n.

UNODC emfaz'is la signif'o'n de ali'a'j en'spez'a'j font'o'j por kamp'ar'an'o'j, kiu'j ĉi-moment'e de'pend'as de produkt'ad'o de kontraŭ'leĝ'a'j narkot'aĵ'o'j. Tamen establ'i ali'a'j'n font'o'j'n postul'as mult'e da temp'o.

Mon'rimed'o'j

Oni plend'as pri mank'o de sufiĉ'a financ'a sub'ten'o por tia'j evolu'projekt'o'j. La land'o'j de la Organiz'aĵ'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o mal'pli'ig'is ĝi'n de 2009 ĝis 2013 je 71 %. Tiu'cel'a'j mon'rimed'o'j nun konsist'ig'as nur 0,1 % de la tut'mond'a evolu'help'o.

Grand'a ĉapitr'o en la raport'o est'as dediĉ'it'a krom al la „natur'a'j” ankaŭ al la t. n. sintez'a'j narkot'aĵ'o'j, antaŭ ĉio al met'amfetamin'o. La konsum'o de kristal'a met'amfetamin'o kresk'as en Eŭrop'o kaj Nord'a Amerik'o. Laŭ UNODC, en decembr'o 2014 ident'ig'ebl'is 541 t. n. psik'o'aktiv'a'j substanc'o'j, je 20 % pli ol dum la pas'int'a jar'o.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Vien'o
1. Opio'id'o est'as psik'o'aktiv'a kemi'aĵ'o, kiu funkci'as per lig'ad'o al opio'id'a'j ricev'il'o'j, kiu'j trov'iĝ'as ĉef'e en la centr'a kaj periferi'a nerv'a sistem'o kaj la gastr'intest'o. ( Vikipedio)
Ĉu la ver'a kial'o de la romi'a fal'o?

Scienc'o

KLIMAT'ŜANĜ'IĜ'O

Ĉu la ver'a kial'o de la romi'a fal'o?

Kio determin'is la fin'o'n de la romi'a imperi'o? Se leg'i ajn'a'n libr'o'n pri histori'o, la respond'o est'as, ke kulp'is la barbar'a'j invad'o'j. Sed ver'ŝajn'e pied'not'o, aŭ pli ampleks'a al'don'o, est'os baldaŭ bezon'at'a: Esplor'o last'a'temp'e el'don'it'a en la scienc'a revu'o Natur'e fakt'e asert'as, ke la barbar'o'j ne ag'is sol'a'j. Ili ricev'is rimark'ind'a'n ekster'a'n help'o'n, konsist'ant'a'n el tut'a seri'o de natur'a'j katastrof'o'j, kiu'j'n mal'brid'is fort'a'j vulkan'a'j erupci'o'j. Tiu'j kaŭz'is mal'favor'a'j'n veter'kondiĉ'o'j'n, mal'sat'o'n, epidemi'o'j'n, kiu'j fal'ig'is imperi'o'n jam mal'stabil'a'n.

Kiel la stud'o montr'as, 15 el la 16 plej varm'a'j somer'o'j okaz'int'a'j inter 500 a. K. kaj 1000 p. K. antaŭ'is not'ind'a'j erupci'o'j. Ali'flank'e, kvar el la plej mal'varm'a'j somer'o'j en la sam'a period'o ven'is tuj post erupci'o'j. Oni ating'is tiu'j'n konklud'o'j'n dank'e al la el'tir'ad'o – en Gronland'o kaj Antarkt'o – kaj la post'a analiz'ad'o de pli ol du'dek glaci'a'j cilindr'o'j. Tio fort'ig'as la scienc'a'n teori'o'n, kiu vid'as lig'it'ec'o'n inter vulkan'a aktiv'ec'o kaj klimat'a ŝanĝ'iĝ'o. Oni mult'e diskut'as pri la origin'o kaj la konsekvenc'o'j de la ŝajn'e ekster'ordinar'a'j klimat'ŝanĝ'iĝ'o'j.

Laŭ la aŭtor'o de la esplor'o, d - ro Michael Sigl, labor'ant'a ĉe Desert Research Institut'e de Ren'o kaj en la svis'a Paul - Scherrer -Institut, tiu'j tuŝ'is Eŭrop'o'n kaj Mez-Orient'o'n en la epok'o de la romi'a fal'o kaj komenc'iĝ'is per la tiel nom'at'a „mister'a nub'o” de 536 p. K.

Ĉen're'ag'o

Est'as kon'at'a'j minimum'e du grand'a'j vulkan'a'j erupci'o'j en tiu histori'a period'o. Ja ŝajn'as, ke la tiam'a mal'alt'iĝ'o de la temperatur'o sur la ter'o rilat'is al er'o'j de vulkan'a sulf'at'o, kiu'j kovr'is la supr'a'n part'o'n de la atmosfer'o kaj tiel filtr'is la sun'radi'o'j'n. La mal'favor'a'j veter'kondiĉ'o'j sekv'e provok'is ĉen're'ag'o'n, kiu rezult'ig'is mal'sat'o'n, mal'san'o'n, detru'o'n, ruin'o'n, sek'ec'o'n. Krom'e ne forges'ebl'as la tiel nom'at'a „pest'o de Justinian'o”, inter 541 kaj 542 p. K. Tiu mort'ig'is tri'on'o'n de la loĝ'ant'ar'o de la eŭrop'a kontinent'o.

Mal'fort'ec'o

Kasi'odor'o (politik'ist'o, verk'ist'o kaj histori'ist'o, kiu viv'is dum la tiel nom'at'a rom-barbar'a ostrogot'a reĝ'ad'o kaj kiu est'is prefekt'o komenc'e de la 6 a jar'cent'o p. K.) skrib'is, en la jar'o 536 p. K., ke Itali'o spert'is vintr'o'n sen tempest'o'j, mal'mild'a'n printemp'o'n kaj ne'varm'a'n somer'o'n. Do est'as prav'ig'ebl'e hipotez'i, ke mal'favor'a klimat'o ja al'don'is si'n al la milit'a mal'fort'ec'o, kiu jam karakteriz'is tiu'temp'e la imperi'o'n. Plur'a'j histori'ist'o'j konsider'as la pest'o'n kiel la fin'o'far'a'n bat'o'n, kiu fin'fal'ig'is imperi'o'n jam sen'fort'ig'it'a'n, pro tio, ke ĝi perd'is pov'o'n kaj politik'a'n influ'o'n pro la venk'o'j de barbar'a'j arme'o'j.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Dank'o'n pro la kolor'o'j

Leter'o'j

Dank'o'n pro la kolor'o'j

Mi ricev'as MONAT'O n dank'e al la help'o de donac'ant'o'j, kiu'j tre ĝentil'e abon'as ni'n, ne'pag'i'pov'a'j'n esperant'ist'o'j'n. Mi plan'as send'i de'nov'e artikol'o'j'n pri Kub'o, kiel mi far'is en pas'int'a'j jar'o'j. Mi ĝoj'as, ke vi pens'is pri ni, kiu'j ricev'as la paper'a'n versi'o'n, kaj ke fin'fin'e ankaŭ ĝi est'as tut'kolor'a. La juni'a numer'o est'as tre bel'a kaj interes'a.

Yoandra Isabel RODRÍGUEZ
Kub'o
Esper'o por la tut'a mond'o: iran'a inter'konsent'o

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

„Esper'o por la tut'a mond'o”: iran'a inter'konsent'o

Post long'daŭr'a'j kun'sid'o'j oni fin'e inter'konsent'is pri la iran'a nukle'a program'o. Feder'ic'a Mogherini, la alt'a reprezent'ant'o pri ekster'a politik'o de Eŭrop'a Uni'o, deklar'is, ke tem'as pri sign'o de esper'o por la tut'a mond'o.

Kiel histori'a'n event'o'n kaj nov'a'n ĉapitr'o'n de esper'o pri'skrib'is la inter'konsent'o'n la iran'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Mohammad Javad Zarif.

La traktat'o drast'e lim'ig'as la iran'a'n nukle'a'n program'o'n. Tia'manier'e oni cel'as mal'help'i la Islam'a'n Respublik'o'n konstru'i atom'bomb'o'n. Tamen ĝi pov'as plu uz'i nukle'a'n energi'o'n civil'cel'e.

Sankci'o'j

Inter'ŝanĝ'e est'os for'ig'at'a'j iom'post'iom'e la sankci'o'j de okcident'a'j land'o'j kontraŭ Iran'o. Se Iran'o romp'us la traktat'o'n, la sankci'o'j re'valid'us antaŭ la for'pas'o de 65 tag'o'j. La mal'permes'o de UN, ke Teheran'o aĉet'u arm'il'o'j'n, rest'os dum la sekv'a'j kvin jar'o'j.

Laŭ la 100-paĝ'a tekst'o de la traktat'o la inter'konsent'o inkluziv'as tri baz'a'j'n kondiĉ'o'j'n: redukt'i la iran'a'n atom-program'o'n dum minimum'e 10 jar'o'j, for'ig'i la inter'naci'a'j'n sankci'o'j'n, kaj pli'fort'ig'i kontrol'o'j'n de la Inter'naci'a Atom-Energi'a Agent'ej'o ( IAEA).

Kondiĉ'o

Laŭ fak'ul'o'j la traktat'o ĉiel konven'as. La iran'a atom-program'o ne est'os tut'e ĉes'ig'it'a, sed rest'os ĉef'a kondiĉ'o, ke Iran'o nek produkt'os, nek aĉet'os en iu land'o atom'a'j'n arm'il'o'j'n. Kontrol'ist'o'j de IAEA ricev'as la rajt'o'n inspekt'i iran'a'j'n instal'aĵ'o'j'n, inkluziv'e milit'a'j'n. Se Iran'o tio'n ne permes'us, est'us en'konduk'at'a'j nov'a'j sankci'o'j.

Rilat'e la laŭ'ŝtup'a'n for'ig'o'n de la sankci'o'j, Iran'o konsent'is ne pli'riĉ'ig'i uran'o'n je pli ol 3,67 % dum 15 jar'o'j. IAEA dev'as ĝis la fin'o de tiu jar'o komplet'e esplor'i ĉiu'j'n aspekt'o'j'n de la iran'a atom-program'o. Laŭ la traktat'o, Iran'o al'las'os inspekt'ist'o'j'n de IAEA al ĉiu'j instal'aĵ'o'j, tamen la kontrol'ist'o'j antaŭ'e anonc'u si'a'j'n vizit'o'j'n.

Kritik'o

El Israel'o ven'is akr'a kritik'o. La israel'a ĉef'ministr'o Benjamin Natanjahu nom'is la traktat'o'n „mal'bon'a erar'o”. Per'e de ĝi oni mal'ferm'as al Iran'o sekur'a'n voj'o'n por produkt'i atom'a'j'n arm'il'o'j'n.

La laŭ'paŝ'a for'ig'o de sankci'o'j kontraŭ Iran'o pov'as nur ĝoj'ig'i negoc'ist'o'j'n, kaj ĉef'e naft'o'produkt'ant'o'j'n. Kelk'a'j jam prepar'is si'a'n re'ven'o'n al Iran'o, dum ali'a'j eĉ ne for'las'is la land'o'n, post'las'int'e reprezent'ej'o'j'n sub ali'a'j nom'o'j.

Ĉi tiu last'a etap'o de la pri'atom'a'j inter'trakt'ad'o'j laŭ la formul'o EU 3 + 3 (Briti'o, Franci'o, Germani'o + Ĉini'o, Rusi'o, Uson'o) kaj Iran'o okaz'is en Vien'o. Okaz'is sesi'o'j ankaŭ en Laŭzan'o.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Iran'a'j inter'trakt'ad'o'j en Vien'o. Fot'o: DRAG'A'N TATIC /AŬSTR'A MINISTR'EJ'O PRI EKSTER'LAND'A'J AFER'O'J


John Kerry (Uson'o) en la mez'o inter'parol'as kun si'a'j koleg'o'j: de mal'dekstr'e Philip Hammond (Briti'o), Frank Walter Steinmeier (Germani'o), Laurent Fabi'us (Franci'o) kaj Sebastian Kurz (Aŭstri'o). Fot'o: DRAG'A'N TATIC /AŬSTR'A MINISTR'EJ'O PRI EKSTER'LAND'A'J AFER'O'J

Post ni, la diluv'o!

JAPANI'O

Post ni, la diluv'o!

Antaŭ ne'long'e la tut'a mond'o spir're'ten'e rigard'is la evolu'ad'o'n de la financ'a kriz'o de Greki'o. Ankaŭ en Japani'o oni ĵurnal'e kaj televid'e raport'is la politik'a'n negoc'ad'o'n inter Greki'o kaj Eŭrop'a Uni'o kaj la konfuz'o'n en la soci'o kaj la popol'o.

Ŝajn'as, ke la japan'o'j cinik'e rigard'is la afer'o'j'n en Eŭrop'o kaj pri'rid'is la grek'a'n tragedi'o'n, sed ĉu la japan'o'j pov'as fajf'i kaj rigard'i la afer'o'j'n de Greki'o kiel fajr'o'n trans la bord'o? Ni rigard'u la cifer'o'j'n.

En mart'o 2015 la ŝtat'a ŝuld'o de Japani'o ating'is 1053 milion'o'j'n da miliard'o'j (1 053 000 000 000 000) da en'o'j ( JPY), tio est'as 7750 miliard'o'j'n da eŭr'o'j. Ali'vort'e, ĉiu naci'an'o ŝuld'as po 8,3 milion'o'j'n da en'o'j (61 089 eŭr'o'j), kaj la ŝuld'o, kiel procent'aĵ'o de ĝi'a maln'et'a en'land'a produkt'o ( MEP), est'as 246 %, dum'e tiu'j por Greki'o, Germani'o, Franci'o kaj Itali'o est'as 172 %, 75 %, 117 % kaj 133 % respektiv'e. Ĉu la situaci'o por Japani'o est'as mal'pli bon'a ol tiu de Greki'o? Jes kaj ne.

Por re'pag'i la ŝuld'o'n, ankaŭ la japan'a reg'ist'ar'o dev'as praktik'i sever'a'n ekonomi'a'n politik'o'n inkluziv'e de alt'ig'o de impost'o'j kaj mal'alt'ig'o de la nivel'o de social'a bon'fart'o, kaj ekzist'as risk'o, ke la prez'o de la japan'a'j ŝtat'a'j obligaci'o'j subit'e plonĝ'os kaj ke la interez'o alt'iĝ'os.

Tamen est'as grand'a diferenc'o inter Greki'o kaj Japani'o: plej'mult'o de la kreditor'o'j de Greki'o est'as ali'land'an'o'j, nom'e ekster'land'a'j financ'a'j instituci'o'j, dum la japan'a reg'ist'ar'o ŝuld'as plej'part'e al si'a popol'o kaj al en'land'a'j bank'o'j. Tial la japan'a reg'ist'ar'o ne est'as prem'at'a de ali'land'an'o'j pri redukt'a ekonomi'a politik'o kaj pov'as daŭr'e el'spez'i mult'e pli ol en'spez'i.

Ali'a diferenc'o est'as, ke ek'de la 1990 aj jar'o'j Japani'o ĉiu'jar'e akumul'ad'is ŝtat'a'n ŝuld'o'n, dum Greki'o komenc'is ŝuld'eg'i nur post la tut'mond'a financ'a kriz'o en 2008. Nu, por kio la japan'a reg'ist'ar'o tiom el'spez'is? Precip'e por la social'a bon'fart'o kaj stimul'ad'o de la konjunktur'o. La pli'mult'o'n de la social'a bon'fart'o okup'as pensi'o'j, medicin'o kaj mal'jun'ul'vart'ad'o, ali'vort'e social'a'j serv'o'j al mal'jun'ul'o'j.

De'nov'e vid'u la inter'naci'a'n kompar'o'n. Inter du el naŭ kamp'o'j de ŝtat'a el'spez'o, nom'e por mal'jun'ul'o'j (divers'a'j dis'don'o'j por mal'jun'ul'o'j) kaj por famili'o'j (infan'vart'ad'o aŭ instig'o de pli'mult'ig'o de nask'iĝ'o'j) Japani'o dis'don'is 46,5 % por mal'jun'ul'o'j kaj 5,7 % por famili'o'j, dum'e Briti'o 28,7 % kaj 16,9 %, Germani'o 32,0 % kaj 8,4 %, Franci'o 39,9 % kaj 9,4 % kaj Svedi'o 34,1 % kaj 13,2 % respektiv'e laŭ la raport'o de OEKE (Organiz'aĵ'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o) en 2011.

Evident'iĝ'as, ke en nun'a Japani'o mal'jun'ul'o'j hav'as sufiĉ'e agrabl'a'n social'a'n sekur'ec'o'n kost'e de ge'jun'ul'o'j. Kelk'a'j kritik'ant'o'j dir'as, ke tiu politik'o est'as atenc'o aŭ krim'o kontraŭ la nun'a'j ge'jun'ul'o'j aŭ la ven'ont'a generaci'o. Sed la politik'ist'o'j tut'e ne zorg'as, ĉar ili konsci'as nur pri la nun'a temp'o kaj sci'as, ke neniu respond'ec'as pri la eventual'a kriz'o aŭ kaos'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Dik'a'j kaj glat'a'j

Dik'a'j kaj glat'a'j

Bel'e, ke Monat'o nun est'as komplet'e kolor'a. Tio est'as tre salut'ind'a kaj ĝoj'ig'a. Tamen iom ĝen'as mi'n, ke nun ĉiu'j paĝ'o'j est'as sam'e dik'a'j kaj glat'a'j kiel la kovr'il'paĝ'o'j. Tio ne est'as ver'a mank'o, kompren'ebl'e, sed mi mem prefer'us iom pli mal'dik'a'j'n foli'o'j'n en'e de la revu'o.

Franz Kruse
Germani'o
Not'o de la el'don'ej'o: Ankaŭ ni prefer'us tio'n. Sed la produkt'o'kost'o'j est'as pli alt'a'j, se ni uz'as du divers'a'j'n paper'spec'o'j'n. Ĉiam neces'as decid'i inter kost'o'j kaj avantaĝ'o'j.
Ne kapabl'a'j

Ne kapabl'a'j

Respond'e al Facil'as pri'skrib'i, mal'facil'as preskrib'i de Paul Gubbins (MONAT'O 2015/06, p. 5) mi vol'as dir'i, ke dum mult'e da jar'o'j mi ĉiam de'nov'e aŭd'as la deviz'o'n „Afrik'a'j solv'o'j por afrik'a'j problem'o'j”. Ŝajn'as al mi tamen, ke Afrik'a Uni'o ĝis nun simpl'e rest'as silent'a kaj rifuz'as akcept'i la respond'ec'o'n pri si'a propr'a kontinent'o. La eskap'ad'o de la rifuĝ'ant'o'j al Eŭrop'o trans Mediterane'o'n montr'as, ke la afrik'an'o'j grand'part'e ne est'as kapabl'a'j mastr'i la radik'o'j'n de si'a'j propr'a'j problem'o'j sen fremd'a help'o.

Mikael'o SIMS
Angli'o
Katen'it'a kat'prefer'o

Katen'it'a kat'prefer'o

Kun grand'a plezur'o mi leg'is la artikol'o'n Esperant'ist'o'j, ĉu kat-en'it'a'j? (MONAT'O 2015/07, p. 5). Interes'a demand'o, ĉar tio ne nur dir'as iom pri esperant'ist'o'j sed, ebl'e, ankaŭ pri ili'a lingv'o. La lingv'o form'as si'a'j'n parol'ant'o'j'n, ĉu? Mi mem, dum mi'a viv'o, iam hav'is du hund'o'j'n kaj iam la honor'o'n serv'i du kat'o'j'n.

Por akir'i respond'o'n ni bon'e observ'u la du best'o'j'n kaj ili'a'j'n ĝeneral'a'j'n karakter'o'j'n. Oni ĉiam dir'as, ke hund'o'j est'as fidel'a'j. El tiu ĉi vid'punkt'o oni pov'us dir'i, ke esperant'ist'o'j est'us pli hund'em'a'j, ĉar ankaŭ ili est'as fidel'a'j ... almenaŭ por ni'a lingv'o. Sed tio ne ver'as. Hund'o'j est'as fidel'a'j, ĉar ili ne pov'as est'i mal'fidel'a'j; fidel'ec'o est'as ili'a natur'o, ili'a karakter'o, kaj ne ili'a vol'o liber'a. Kompren'ebl'e, ver'as, ke ankaŭ la plej grand'a part'o de la esperant'ist'o'j est'as natur'e fidel'a'j, sed sen'dub'e ili est'as fidel'a'j, ĉar ili ĝi'n vol'as kaj ne dev'as. Ĉi tie tio rest'as la grand'a diferenc'o inter la fidel'ec'o de esperant'ist'o'j kaj hund'o'j.

Kat'o'j est'as individu'o'j, se ne individu'eg'o'j. Ili ir'as si'a'n voj'o'n kaj kun'ven'as nur kiam ili tio'n vol'as, foj'foj'e por miaŭ'i kun'e. Ankaŭ esperant'ist'o'j dev'as est'i grand'a'j individu'o'j, ali'e ili neniam lern'us ni'a'n bel'a'n sed strang'a'n lingv'o'n! Ankaŭ part'o'pren'i en ili'a'j kun'ven'o'j por parol'i esperant'e kun'e rest'as liber'e.

Resum'e, est'as klar'e, ke esperant'ist'o'j ĝeneral'e prefer'as kat'o'j'n!

Ronald ter Haar
Nederland'o
<mark>Vifio</mark> - ankoraŭ defi'o

KOMUNIK'IL'O'J

Vifio - ankoraŭ defi'o

Komenc'e de la somer'o est'is lanĉ'it'a en Kub'o vifio -serv'o en 35 publik'a'j lok'o'j. Antaŭ'e sen'drat'a al'ir'o al Inter'ret'o ekzist'is nur en hotel'o'j kaj apart'a'j lok'o'j, kiel ekzempl'e la ĉef'urb'a kongres'ej'o Palacio de Convenciones , sed nur dum event'o'j.

La serv'o nun al'ir'ebl'as ĉe plur'a'j park'o'j, plac'o'j kaj bulvard'o'j, aŭ oft'e vizit'at'a'j part'o'j de Havan'o. Tem'as pri serv'o ankoraŭ ĝerm'a kaj rest'as mult'o far'end'a.

La serv'o hav'ebl'as al ĉiu kun kont'o (por'temp'a aŭ konstant'a) ĉe la serv'o „ Nauta ” (= mar'ist'o). Antaŭ'e ĝi funkci'is sufiĉ'e mult'e'kost'e kaj ne'kontent'ig'e nur ĉe la ofic'ej'o'j de la naci'a telefon'entrepren'o ETECSA, kie ebl'is al'ir'i al ret-poŝt'o kaj -kroz'ad'o.

Modif'is

Post'e la serv'o'n oni modif'is por ebl'ig'i al'ir'o'n per poŝ'telefon'o'j, ankaŭ ne ĉiam kontent'ig'e. Fin'e oni ampleks'ig'is la serv'o'n, por ke ĝi funkci'u ankaŭ ĉe ali'a'j aparat'o'j.

Ricev'int'e signal'o'n kaj en'tajp'int eWIFI   ETECSA (ident'ig'il'o de la vifio), oni en'ir'as la serv'o'n. Prov'ant'e al'ir'i al difin'it'a ret'paĝ'o, oni est'as send'at'a al portal'o. Neces'as nun en'met'i rajt'ig'a'n kod'o'n, kiu'n oni ricev'as per kart'o antaŭ'e aĉet'it'a.

Oft'e tamen mal'hav'ebl'as kart'o'j, ĉar kelk'a'j hom'o'j akir'as kiel ebl'e plej mult'a'j'n por post'e re'vend'i. Kaj, kvankam rabat'it'a, la tarif'o ankoraŭ est'as alt'a kaj kost'as ĉiu'hor'e du konvert'ebl'a'j'n pes'o'j'n. Se oni al'ir'as al vifio per poŝ'telefon'o, la pag'o de'pren'at'as de la kart'o kaj ne de la poŝ'telefon'a serv'o.

Pli'bon'iĝ'is

Tamen ankoraŭ rest'as problem'o'j. Ekzempl'e, ne ĉiu'j poŝ'telefon'o'j taŭg'as por Nauta, tamen pli'bon'iĝ'is la situaci'o pro pli modern'a'j aparat'o'j. Krom'e, kvankam bon'as la ide'o hav'i ret'al'ir'o'n ĉe park'o'j kaj plac'o'j, kutim'e ne sufiĉ'as benk'o'j kaj sid'lok'o'j. Uz'ant'o'j est'as oft'e dev'ig'at'a'j sid'i sur trotuar'o'j, gazon'o'j, kie ajn.

Ceter'e dum'nokt'a al'ir'o al vifio est'as apart'a problem'o ĉe mult'a'j lok'o'j, ĉar mank'as strat'lamp'o'j, kaj oni tim'as rab'ist'o'j'n. Nur en kelk'a'j el la plej grav'a'j lok'o'j vid'ebl'as polic'an'o'j.

Plend'as

Ankaŭ raport'it'e est'as, ke mal'fort'as signal'o'j. Oficial'e ebl'as al 100 hom'o'j sam'temp'e ret'um'i, sed oft'e tem'as pri nur 50. Mal'rapid'as la al'ir'o, kiu kelk'foj'e dum'nokt'e fiask'as. Ankaŭ kelk'a'j uz'ant'o'j plend'as, ke, mal'ŝalt'int'e la konekt'o'n, ili tamen rest'as konekt'at'a'j kaj do dev'as pag'i ne plu bezon'at'a'n serv'o'n.

Nepr'as pli'bon'ig'i kaj pli'grand'ig'i la serv'o'n (ekzempl'e ĉe universitat'o'j kaj bibliotek'o'j) kaj, paralel'e, mal'alt'ig'i kost'o'j'n. End'as diskut'i, ĉu la serv'o far'iĝ'u sen'pag'a aŭ rabat'it'a (apart'e por stud'ant'o'j kaj esplor'ist'o'j). Neces'as tia'j ŝanĝ'o'j kadr'e de la soci'a kaj ekonomi'a viv'o de Kub'o.

Albert'o García FUM'ER'O
korespond'ant'o de MONAT'O en Kub'o
Pik'as la Olimpik'o'j

JAPANI'O

Pik'as la Olimpik'o'j

Ĉu la Olimpik'a'j Lud'o'j en 2020 en Toki'o est'as mal'ben'it'a'j? En septembr'o 2013 la japan'a ĉef'ministr'o, Abe Shinzo, sukces'e invit'is al si'a land'o la lud'o'j'n. Li asert'is i. a., ke la situaci'o ĉe la de cunam'o detru'it'a atom'central'o en Fuk'u'ŝim'o est'as bon'ord'e reg'at'a. Mal'konsent'is mult'a'j japan'o'j. Nun, du jar'o'j'n post'e, est'iĝ'is ali'a'j problem'o'j.

Unu'e, la kost'o de la nov'a ĉef'stadion'o: En 2012 la Japan'a Sport'a Konsili'o ( JSK), du'on'ŝtat'a organiz'aĵ'o respond'ec'a pri la stadion'o, kalkul'is la kost'o'n je 130 miliard'o'j da en'o'j (943 milion'o'j da eŭr'o'j). La konsili'o okaz'ig'is inter'naci'a'n konkurs'o'n por desegn'i la stadion'o'n, kies unu'a'n premi'o'n kaj kontrakt'o'n kun JSK gajn'is Zaha Hadid, irak-de'ven'a arkitekt'o en London'o.

Du'obl'iĝ'is

Ŝi propon'is grandioz'e modern'a'n stadion'o'n kun du ark'o'j. Tamen ĉi-jar'o'n evident'is, ke la kost'o pli-mal'pli du'obl'iĝ'is. Kulp'as alt'ig'it'a'j konstru'prez'o'j kaj al'don'a'j ekip'aĵ'o'j. Furioz'is la japan'a popol'o pro la sum'o el'spez'ot'a, kiu preskaŭ egal'is la kun'a'j'n kost'o'j'n de la kvin antaŭ'a'j olimpik'a'j stadion'o'j en Sidnej'o en 2000, Aten'o en 2004, Pekin'o en 2008, London'o en 2012 kaj Rio -de- Ĵanejro en 2016.

La ĉef'ministr'o dev'is do nul'ig'i kaj la premi'it'a'n plan'o'n kaj la buĝet'o'n. Tio signif'as, ke JSK de'nov'e okaz'ig'as inter'naci'a'n konkurs'o'n kaj decid'os pri la kompani'o, kiu konstru'os la stadion'o'n, en printemp'o 2016. Tuj komenc'iĝ'os la labor'o'j, tiel ke pret'os la stadion'o teori'e en printemp'o 2020. Mult'a'j japan'o'j dub'as, ĉu la projekt'o laŭ'plan'e ir'os, kaj kred'as, ke de'nov'e alt'iĝ'os la kost'o'j.

Du'a problem'o

En aŭgust'o 2015 konstat'ebl'is du'a problem'o. Akuz'is belg'a desegn'ist'o, Olivier Debie, ke la olimpik'a emblem'o, kre'it'a de San'o Kenĵiro kaj elekt'it'a en konkurs'o far'e de la Japan'a Olimpik'a Komitat'o ( JOK), est'as plagiat'o de blazon'o li'a por teatr'o en Lieĝ'o, Belgi'o.

Debie ek'proces'is ĉe belg'a kort'um'o kontraŭ JOK, postul'ant'e, ke oni ne plu uz'u la olimpik'a'n emblem'o'n. La japan'a desegn'ist'o kaj JOK kontraŭ'e argument'is, sed neces'os temp'o por solv'i la disput'o'n.

La supr'a'j du problem'o'j rilat'as al hom'o'j kaj est'os iel solv'it'a'j laŭ temp'o kaj mon'o. Tri'a problem'o rilat'as al la natur'o kaj ne facil'e solv'ebl'os. La toki'a'j lud'o'j okaz'os en 2020 inter la 24 a de juli'o kaj la 9 a de aŭgust'o. Tiam est'as la mal'plej taŭg'a sezon'o por ekster'dom'a'j sport'o'j.

Sufer'os

Oni tim'as, ke lud'ant'o'j kaj spekt'ant'o'j sufer'os pro varm'o kaj humid'ec'o. Ĉi-jar'o'n, ekzempl'e, dum la sam'a period'o la temperatur'o en Toki'o ating'is ĉiu'tag'e pli ol 30 o C. Fakt'e, la 20an de juli'o, ĉe la Inter'naci'a Jun'ul'ar'a Pied'pilk'a Konkurs'o en Niigata, ĉirkaŭ 280 km for de Toki'o, du lud'ant'o'j de la serb'a team'o kolaps'is pro la varm'eg'o. La matĉ'o est'is nul'ig'it'a.

Lev'iĝ'as la demand'o, kial oni elekt'is tia'n mal'favor'a'n sezon'o'n. La last'a'j olimpik'a'j lud'o'j en Toki'o, en 1964, komenc'iĝ'is en oktobr'o. Nun'temp'e, tamen, oni elekt'as la monat'o'n ne por komplez'i al sport'ist'o'j sed al televid'a'j staci'o'j kaj al profit'o'j.

Fak'ul'o'j komenc'is konsider'i kiel mild'ig'i la efik'o'j'n de alt'a'j temperatur'o'j. Ili pens'as pri varm'o'bar'a'j surfac'o'j por maraton'a'j voj'o'j, pli fru'a'j start'o'j, kaj arb'o'j por ŝirm'i kontraŭ la sun'o.

Fin'e de aŭgust'o JSK anonc'is la nov'a'n maksimum'a'n buĝet'o'n de la ŝtat'a stadion'o kiel 155 miliard'o'j da en'o'j (1141 milion'o'j da eŭr'o'j), kaj la 1an de septembr'o JOK anonc'is, ke ĝi nul'ig'as la elekt'o'n de la emblem'o de San'o Kenĵiro.
ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Jud'a'j rifuĝ'int'o'j en Ŝanhaj'o

ĈINI'O

Jud'a'j rifuĝ'int'o'j en Ŝanhaj'o

Quan Furong, 92-jar'a, el'kor'e rid'et'as, montr'ant'e la tri-etaĝ'a'n dom'o'n sur la strat'o Zhoushan, kie loĝ'is Michael Blumenthal, eks'a ministr'o pri financ'o de Uson'o, dum la plej mal'bon'a'j tag'o'j de la du'a mond'milit'o.

La dom'o trov'iĝ'as en la centr'o de la loĝ'kvartal'o en la distrikt'o Hongkou, nord'orient'a Ŝanhaj'o, kiu far'iĝ'is „region'o difin'it'a por sen'ŝtat'a'j rifuĝ'int'o'j”, aŭ, pli ne'oficial'e, la ŝanhaj'a get'o, en 1943. Dum la milit'o kaj post'a temp'o, tie est'is rifuĝ'ej'o de ĉirkaŭ 23 000 jud'o'j, inkluziv'e de membr'o'j de la famili'o de Blumenthal, kiu'j fuĝ'is el Germani'o kaj ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j dum la holokaŭst'o.

Ĉe la voj'kruc'iĝ'o de la voj'o'j Zhoushan kaj Huoshan, Quan montr'as ali'a'n impon'a'n tri-etaĝ'a'n dom'o'n kun abrupt'e oblikv'a tegment'o. „Tio est'as mi'a hejm'o,” li dir'as.

Gast'ig'is

La famili'o de Quan ek'loĝ'is en la dom'o en fin'e de 1942, kiam li est'is 20-jar'a, ne'long'e antaŭ ol la jud'kvartal'o akir'is oficial'a'n status'o'n kiel rifuĝ'ej'o el la japan'a'j invad'ant'o'j. En tiu ĉi dom'o ili gast'ig'is jud'a'j'n famili'o'j'n dum la milit'o. Nun, tiel mult'a'j'n jar'o'j'n post'e, ĝi rest'as tie, kie ali'a'j hom'o'j, kiu'j dezir'as pli bon'e kompren'i la histori'o'n de tiu lok'o, kontakt'iĝ'as kun Quan por li'n intervju'i aŭ nur babil'i.

Post la mal'venk'o de Japani'o en 1945 la jud'a'j rifuĝ'int'o'j komenc'is ir'i el Ĉini'o – mult'a'j al Amerik'o aŭ Aŭstrali'o, dum ali'a'j re'ven'is al Eŭrop'o. Hodiaŭ, la mal'nov'a jud'a get'o est'as okup'at'a de ĉin'a'j loĝ'ant'o'j, kies famili'o'j tie'n trans'loĝ'iĝ'is post la milit'o.

Long'a temp'o est'as 70 jar'o'j. „Plej'mult'o da hom'o'j, kiu'j tiam tie loĝ'is, jam for'pas'is, kaj tiu'j, kiu'j est'is ĉi tie, est'is tre jun'a'j si'a'temp'e, kaj ne pov'as ver'e memor'i io'n,” dir'is Kitty Han, direktor'o pri publik'a'j rilat'o'j en la Ŝanhaj'a Muze'o de Jud'a'j Rifuĝ'int'o'j. „Sed Quan est'as mal'sam'a. Li est'is pli-ol-20-jar'a tiam, kaj pov'as klar'e memor'i ĉio'n, kio okaz'is.”

Lu'is

„Ses jud'a'j famili'o'j loĝ'is en ni'a dom'o. Ni hav'is tre grand'a'n dom'o'n, kaj ni lu'ig'is la ĉambr'o'j'n apart'e al la jud'o'j,” Quan dir'as. En la milit'a'j tag'o'j, li'a famili'o, kiu posed'is tajlor'a'n negoc'o'n, kaj okup'is tut'a'n tri-etaĝ'a'n konstru'aĵ'o'n, hav'is sufiĉ'e grand'a'n spac'o'n por loĝ'ig'i mult'a'j'n jud'a'j'n rifuĝ'int'o'j'n.

„Tiu'temp'e ni ne konsci'is la koncept'o'n de get'o,” Quan dir'as. „Ni sci'is, en kiu region'o est'as mult'a'j jud'o'j, kaj en kiu region'o est'as mal'pli.” Li al'don'is, ke el la pli grand'a'j avantaĝ'o'j dum la milit'o en Ŝanhaj'o est'is, ke la urb'o grand'part'e sub'ten'is si'a'n entrepren'em'a'n spirit'o'n malgraŭ la okup'ad'o de Japani'o.

„En Ŝanhaj'o la jud'a'j rifuĝ'int'o'j rajt'is labor'i kaj prosper'i, kaj mult'a'j el ili hav'is labor'o'j'n,” Quan dir'as. „Ekzempl'e, iu jud'a vir'in'o pli-ol-40-jar'a loĝ'is en mi'a dom'o. Ŝi labor'is por Jardine Matheson, part'o de la brit'a Jardines (unu el la plej grand'a'j fremd'land'a'j komerc'a'j firma'o'j tiam en Azi'o), sur la Pekin'a Voj'o.”

Pend'ig'is

La lu'ant'o'j de Quan est'is tre bon'ŝanc'a'j. La jud'a'j rifuĝ'int'o'j kutim'e pend'ig'is ŝild'o'j'n sur si. La ŝild'o'j, oft'e unu antaŭ'e, ali'a mal'antaŭ'e, est'is reklam'o'j de la okup'o de la posed'ant'o kun la vort'o kiel ekzempl'e „tajlor'o” aŭ „barbir'o”. „Tio est'is ili'a manier'o de mem'reklam'ad'o,” Quan dir'as.

La reklam'o'j efik'is. Mult'a'j jud'o'j ja trov'is tiu'manier'e labor'o'j'n. Eĉ tiu'j, kiu'j ne pov'is est'i regul'e dung'it'a'j, oft'e akir'is sufiĉ'e da en'spez'o'j por sub'ten'i la ĉiu'tag'a'n viv'o'n. La famili'o de Quan iam dung'is jud'a'n farb'ist'o'n pli-ol-50-jar'a'n, kiu port'is tia'j'n ŝild'o'j'n. „Li labor'is sen'ĉes'e de maten'o ĝis tag'mez'o, halt'is por tag'manĝ'o, kaj daŭr'ig'is la labor'o'n ĝis vesper'o,” Quan memor'as. „Li labor'is tre bon'e.”

Trakt'is

Quan ripet'as kompliment'o'j'n, kiam li parol'as pri la diligent'ec'o kaj konfid'ind'ec'o de la jud'o'j. „Ili est'is tre labor'em'a'j kaj fid'ind'a'j, kaj trakt'is si'a'n labor'o'n serioz'e kaj sincer'e. Jud'o'j oft'e dir'is al mi, ke tiu'j, kiu'j hav'as si'a'j'n propr'a'j'n kapabl'o'j'n, pov'as trov'i labor'o'n ie ajn en la mond'o. Kaj mi tut'e konsent'as,” Quan dir'as.

La re'memor'o'j pri la get'o est'is neniam pli fort'a'j ol nun de post la milit'o. Reg'ist'ar'a fondus'o sav'is divers'a'j'n mal'nov'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n en la region'o kaj re'nov'ig'is la mal'nov'a'n sinagog'o'n kiel muze'o'n de get'o.

„Kiam Ĉini'o mal'ferm'is si'a'j'n pord'o'j'n al la ekster'a mond'o, mult'a'j jud'o'j re'ven'is ĉi tie'n ek'de la 1990 aj jar'o'j, kaj demand'is, kie est'as la sinagog'o,” li dir'as.

Re'konstru'is

„Do ni trov'is la original'a'n plan'o'n de la sinagog'o en la Ŝanhaj'a Arkiv'o, kaj re'konstru'is la sinagog'o'n laŭ la dezajn'o,” Kitty Han dir'as. „Ni pens'as, ke tio est'as tre grav'a scen'ej'o por inter'naci'a'j rilat'o'j, kaj ni hav'as la dev'o'n rakont'i la histori'o'n.”

Tiu'senc'e, Quan ankoraŭ hav'as grav'a'n misi'o'n en si'a viv'o. Kiel unu el la tre mal'mult'a'j hom'o'j, kiu'j pov'as plastik'e pri'skrib'i la histori'o'n de la ŝanhaj'a get'o, li rakont'as, ke dek'mil'o'j da hom'o'j sukces'e eskap'is el masakr'o, kiu mort'ig'is milion'o'j'n da hom'o'j.

Ĉirkaŭ la distrikt'o Hongkou est'as pli kaj pli mult'a'j modern'a'j ĉiel'skrap'ant'o'j. Tial la dom'o de Quan kaj la ali'a'j konstru'aĵ'o'j rest'ant'a'j en la iam'a get'o far'iĝ'is ŝirm'il'o'j kontraŭ la hom'a tendenc'o forges'i la pas'int'ec'o'n kaj antaŭ'e'n'ir'i.

Alic'e LI'U
korespond'ant'o de MONAT'O en Ĉini'o


QUAN Furong : unu el la mal'mult'a'j, kiu'j konserv'as memor'o'j'n pri la jud'a pas'int'ec'o en Ŝanhaj'o.


Konstru'aĵ'o de la jud'a get'o.


Ĉiu'tag'a viv'o de jud'o'j en Ŝanhaj'o.


La Ŝanhaj'a Muze'o de Jud'a'j Rifuĝ'int'o'j.


Konstru'aĵ'o'j de jud'o'j en Ŝanhaj'o. Tie viv'is mult'a'j rifuĝ'int'o'j el Eŭrop'o.


Konstru'aĵ'o'j de jud'o'j en Ŝanhaj'o. En la get'o loĝ'is Michael Blumenthal, post'e uson'a trezor'ej'a sekretari'o.

Kial tiom da fot'o'j? (2)

Kial tiom da fot'o'j?

Mi dev'as gratul'i vi'n pro la nov'a aspekt'o de MONAT'O, kun bel'a'j fot'o'j. Tamen, sam'e kiel unu el vi'a'j leg'ant'o'j, Pierre Grollemund el Franci'o, mi ne kompren'as kial est'as nun tiom grand'a'j fot'o'j, kaj, sekv'e, pli mal'long'a'j tekst'o'j. Ĉu MONAT'O far'iĝ'u magazin'o pli rigard'ind'a ol leg'ind'a, t. e. mal'pli abon'ind'a por mi?

Germain PIRLOT
Oostende
La ĉef'redaktor'o koment'is tiu'n ĉi leter'o'n en si'a „Vid'punkt'o”, en paĝ'o 5.
Miliard'o da pardon'pet'o'j

Miliard'o da pardon'pet'o'j

En El mi'a vid'punkt'o (MONAT'O 2015/08-09, p. 5) vi skrib'as pri miliard'o'j kaj bilion'o'j (da dolar'o'j) laŭ du mal'sam'a'j nombr'o'sistem'o'j.

Laŭ la original'a sistem'o ankoraŭ uz'at'a en la kontinent'a Eŭrop'o, bilion'o est'as milion'o da milion'o'j, trilion'o est'as milion'o da bilion'o'j, ktp. Kaj mil milion'o'j est'as miliard'o. Bedaŭr'ind'e en Uson'o oni fuŝ'is tiu'n simpl'a'n sistem'o'n, dir'ant'e „bilion'o” por miliard'o, „trilion'o” por bilion'o ktp. Kaj post'e Briti'o sekv'is.

En la artikol'o vi menci'as miliard'o'j'n da dolar'o'j por Greki'o, do laŭ la eŭrop'a sistem'o, sed bilion'o'j'n kaj trilion'o'j'n por sav'i divers'a'j'n bank'o'j'n, do laŭ la uson'a/brit'a. Tre konfuz'e!

Douglas DRAPER
Norvegi'o
La ĉef'redaktor'o send'as miliard'o'n da pardon'pet'o'j.
Revu'o'n redakt'i ... kaj ran'o'j

El mi'a vid'punkt'o


Revu'o'n redakt'i ... kaj ran'o'j

Dum la somer'o la redakci'o de MONAT'O ricev'is plur'a'j'n koment'o'j'n pri la nov'a aspekt'o de la magazin'o. Leg'ant'o'j ĝeneral'e laŭd'is la grafik'a'j'n ŝanĝ'o'j'n, dir'ant'e, kiom plaĉ'as la kvalit'o de la paper'o, kaj al'don'ant'e, ke la artikol'o'j pli klar'e, pli facil'e leg'ebl'as.

„Mi dev'as gratul'i vi'n pro la nov'a aspekt'o de MONAT'O, kun bel'a'j fot'o'j,” koment'is unu leg'ant'o. Ali'a mesaĝ'is, por „gratul'i pro la daŭr'a kvalit'o, kaj last'a'temp'a pli bel'a aspekt'o, de MONAT'O, kiu'n mi ĉiam leg'as kun grand'a plezur'o”. Tri'a lakon'is: „Bel'eg'e!”

Tamen ne por fanfaron'i, ne por dis'trumpet'i la talent'o'n de MONAT'O-kun'labor'ant'o'j (kiu'j aplaŭd'o'j'n ja merit'as, apart'e ni'a grafik'ist'o Ferriol Macip), mi ni'n tiel laŭd'as. Ĉar, kun la laŭr'o'j, ven'is ankaŭ dorn'o'j – ne mult'a'j, tamen ili pik'et'is.

Tem'as pri la fot'o'j. Laŭ unu leg'ant'o, kiu ja gratul'is pri la aspekt'o: „Mi ne kompren'as, kial aper'as nun tiom grand'a'j fot'o'j, kaj, sekv'e, pli mal'long'a'j tekst'o'j. Ĉu la magazin'o far'iĝ'as pli rigard'ind'a ol leg'ind'a, t. e. mal'pli abon'ind'a por mi?”

Nepr'as tuj respond'i al la demand'o: ne. Cert'e MONAT'O ne cel'as pli rigard'ind'ig'i ol leg'ind'ig'i la magazin'o'n: kun televid'a'j nov'aĵ-el'send'o'j ne ebl'as, kaj cert'e ne dezir'at'as, konkurenc'i.

Sed rest'as fakt'o, ke en kelk'a'j somer'a'j numer'o'j de MONAT'O trov'ebl'is paĝ'o'j domin'at'a'j ne de vort'o'j, sed de fot'o'j. Kaj, jes ja, kontrast'e, mal'long'is plur'a'j artikol'o'j.

Part'e kulp'as mi. Foj'foj'e mi konciz'ig'as kontribu'aĵ'o'j'n send'it'a'j'n de korespond'ant'o'j, ĉar la tem'o ne merit'as long'a'n pri'trakt'ad'o'n. Artikol'o pri, ni dir'u, ter'trem'o vast'e kaj aktual'e pri'raport'it'a en naci'a'j gazet'ar'o kaj televid'o, balast'as, se ni re'gurd'as en MONAT'O tio'n, kio'n ni jam sci'as pri event'o jam de long'e pas'int'a. Ne tiom grav'as la tiam'a „kio”, resum'ebl'a per unu memor'ig'a fraz'o; grav'as la nun'a „kio”: kiel re'ag'as la hom'o'j sufer'ant'a'j, kio'n far'as la reg'ist'ar'o ktp.

Simil'e, en raport'o pri naci'a'j elekt'o'j, inter'naci'a leg'ant'ar'o ne bezon'as inform'o'j'n pri ĉiu et'parti'a kandidat'o, kiu fin'e rikolt'is nur du el'cent'o'j'n de la voĉ'o'j. Grav'as en'land'e, jes, sed ekster'land'e nepr'as sci'i pri la politik'o de la nov'a reg'ist'ar'o. Do tiel ebl'as, ja nepr'as, konciz'ig'i kaj leg'ind'ig'i raport'o'j'n.

Tamen – kaj jen konfes'o – tiel mi jam de jar'o'j pri'trakt'as artikol'o-propon'o'j'n. Do la fenomen'o de mal'long'a'j, konciz'a'j raport'o'j cert'e ne nov'as. Flank'e mi dir'u, ke ver'e mal'mult'a'j aŭtor'o'j plend'is pro mi'a metafor'a ruĝ'a, redaktor'a krajon'o: ne mal'oft'e ili dank'as, ke mi tiel polur'is ili'a'n proz'o'n.

Kio nov'as, kaj pli grav'as, est'as mal'pli mank'o de kontribu'aĵ'o'j ĝeneral'e (propon'o'j al'ven'as kelk'foj'e lavang'e, kelk'foj'e ne: mal'facil'as prognoz'i kaj plan'i; eĉ ne ĉiam prosper'as al ni ricev'i komisi'it'a'j'n artikol'o'j'n) sed pli mank'o de ese'o'j, komentari'o'j, do long'a'j, analiz'a'j pec'o'j. Raport'o pri ter'trem'o, balot'o'j aŭ ali'a'j aktual'aĵ'o'j efektiv'e ne bezon'as mult'e da vort'o'j: mal'e, zorg'e kaj fund'e el'pens'it'a esplor'o de difin'it'a event'o aŭ situaci'o. Kun kelk'a'j valor'a'j escept'o'j, mank'as ĝust'e tia'j tekst'o'j.

Kial, mi ne sci'as. Ŝrump'as la liber'a temp'o pro tio, ke almenaŭ en okcident'a'j land'o'j mal'ŝrump'as ebl'o'j ĝi'n plen'ig'i. Prem'as labor'a'j, famili'a'j, soci'a'j task'o'j kaj dev'o'j. Krom'e ni viv'as en mond'o jam nov'aĵ'o- kaj inform'o-riĉ'a, dank'e al amas'komunik'il'o'j, Inter'ret'o ktp.

Mi ia'foj'e demand'as mi'n, ĉu tro'e inform'i signif'as fakt'e mal- aŭ ne-inform'i: ni'a'j cerb'o'j ne pov'as re'ten'i tiom da inform'er'o'j en komplik'a, foj'foj'e ĥaos'a, rapid'e ŝanĝ'iĝ'ant'a mond'o. Ĉi-somer'o'n, varb'ant'e por MONAT'O, mi pet'is, ke oni verk'u por la magazin'o. Ven'is respond'o: „Mi'a land'o tro grand'as, por ke mi kompren'u, kio okaz'as en ĝi. Kiel do pri'e verk'i?”

Tamen ŝtop'ebl'as la komentari'o-, la analiz'o-breĉ'o en MONAT'O. La solv'o kuŝ'as en vi'a'j man'o'j, do en tiu'j de la leg'ant'o'j. Admon'as Juli'o Baghy en „ Rankvarteto ”:

Tio pruv'as: se dum pluv'o,

star'as sub tegment’ la kuv'o,

Ran'o'j van'e kvak'i pov'as,

se je salt'o si'n ne mov'as.

Do ne kvak'u kiel ran'o'j,

kar'a'j ge'sam'ide'an'o'j!

Ali'vort'e, kar'a'j ge'leg'ant'o'j, ne plend'u. Ek'salt'u ... kaj ek'verk'u!

Paul GUBBINS
Poŝ'komput'il'o'j kaj klas'ĉambr'o'j

El mi'a vid'punkt'o

Poŝ'komput'il'o'j kaj klas'ĉambr'o'j

Dum la somer'o mi ĝu'is la privilegi'o'n instru'i Esperant'o'n (jam la kvar'a'n foj'o'n) ĉe la Nord-Amerik'a Somer'a Kurs'ar'o (NASK) ĉi jar'o'n okaz'ig'it'a en Nord-Karolin'o. Se vi ankoraŭ ne spert'is ĉi tiu'n intens'a'n, ok-tag'a'n kurs'o'n (kun aŭ sen mi!), mi ĝi'n rekomend'as. Ali'a plus'o: ĝi kun'lig'iĝ'as kun Kin'o-Teatr'o-Festival'o ( KTF) – stimul'a kaj kre'a event'o.

Sed, moment'o'n. Jam aŭd'iĝ'as plend'o'j. Ĉu MONAT'O ne fanfaron'as est'i per'esperant'a, ne pri'esperant'a revu'o? Kial, diabl'e, abon'i (aŭ prunt'e'pren'i), se mi pov'as leg'i la sam'o'n en pri'mov'ad'a revu'o?

Pacienc'o'n, mi pet'as. Evident'e la ĉef'redaktor'o de MONAT'O tre bon'e sci'as, kia'n revu'o'n li ĉef'redakt'as. Ĉu ne ĉiu'n maten'o'n, antaŭ ol maten'manĝ'i, mi ripet'ad'as la mantr'o'n „per'esperant'a, ne pri'esperant'a”?

Tamen grav'as la esperant'a, nord-amerik'a fon'o. Ĉar, instru'ant'e en Nord-Karolin'o, mi spert'is unu'a'foj'e la ... kio'n? ... pov'o'n? util'o'n? konkurenc'o'n? tiran'ec'o'n? de la en'klas'ĉambr'a poŝ'komput'il'o.

„Poŝ'komput'il'o”. Oni parol'as pri „saĝ'telefon'o”, pri „poŝ'telefon'o”, sed ĝeneral'e ĝi uz'at'as ne telefon'e sed komput'il'e. Krom'e „saĝ'a” ĝi ne est'as: nur hom'o'j ĝi'n saĝ'ig'as aŭ, mi'a'okaz'e, pro ne'lert'o, ĝi'n mal'saĝ'ig'as.

Evident'e, ĉe la universitat'o, kie mi instru'as en Briti'o, la student'o'j en'ĉambr'ig'as divers'spec'a'j'n komput'il'o'j'n. Malgraŭ mal'fort'a'j, mal'sukces'a'j prov'o'j, ne ebl'as mal'permes'i elektron'ik'a'j'n aparat'o'j'n. Registr'it'a'j est'as 15 % de la student'o'j (la nombr'o jar'o'n post jar'o kresk'as) kiel psik'e aŭ korp'e handikap'it'a'j. Oft'as disleksi'o, sed ne nur: aŭtism'o aŭ sindrom'o Asperger not'ind'as. Do pro medicin'a'j kial'o'j mult'a'j nepr'e uz'u komput'il'o'j'n.

Krom'e raport'as student'o'j, ke ili prefer'as far'i dum'preleg'a'j'n not'o'j'n komput'il'e, ne man'e. Mal'oft'e ili man'skrib'as, sed oft'e komput'il'as. Apenaŭ imag'ebl'as la ve'kri'o'j pri dolor'ant'a'j man'o'j, kiam student'o'j dum du-hor'a ekzamen'o dev'is skrib'i man'e. Nur bier'skatol'o'j'n ili ten'as, ne skrib'il'o'j'n.

Sed, kaj jen la diferenc'o inter mi'a kutim'a brit'a spert'o kaj mi'a ne'kutim'a nord-amerik'a, mi'a'j universitat'a'j student'o'j ankoraŭ ne uz'as si'a'j'n komput'il'o'j'n por kontrol'i, kio'n mi dir'as. Jes, ili skrib'as si'a'j'n not'o'j'n, jes ili kaŝ'e, sub'tabl'e, tekst'as, pep'as, fejsbuk'as ... tiel ke, ili'n vid'ant'e, mi foj'foj'e demand'as mi'n, kiel fakt'e ili sub'tabl'e okup'as si'a'j'n fingr'o'j'n.

Tamen ĝis nun ili neniam, mi ripet'as, neniam, lev'is la man'o'n por inter'ven'i per freŝ'a'j fakt'o'j, korekt'it'a'j kon'o'j, tuj ĉerp'it'a'j el Inter'ret'o.

Ali'flank'e la spert'a'j, engaĝ'it'a'j esperant'ist'o'j, kun kiu'j mi plezur'e kun'labor'is ĉe NASK, pli avan'gard'e, pli saĝ'e, aplik'is si'a'j'n poŝ'komput'il'o'j'n. Kiam vort'o diskut'end'is, jen tuj'a PIV -difin'o; kiam roman'o-titol'o, dat'o serĉ'end'is, jen tuj'a inform'o; eĉ, kiam mi fuŝ'is statistik'o'j'n, tuj ek'vibr'is la komput'il'et'o en mi'a poŝ'o – iu, kiel mi post'e konstat'is, tre diplomati'e kaj ne publik'e, send'is la cifer'o'j'n, kiu'j'n mi van'e prov'is el'tir'i el mi'a kompat'ind'a, ne'elektron'ik'a mens'o.

Jen, por mi, nov'a kaj, sincer'e, iom tim'ig'a spert'aĵ'o. Inter amik'o'j, inter esperant'ist'o'j, mi pov'as pli facil'e akcept'i tio'n, kaj dank'i pro la riĉ'ig'o de la klas'ĉambr'a inter'ŝanĝ'o de ide'o'j. Ekster la esperant'a klas'ĉambr'o, tamen, ekzempl'e kun mi'a'j kutim'a'j student'o'j, mi ne tiom cert'as.

Dum 40 jar'o'j en divers'a'j instru'ej'o'j mi kutim'is – ĉu bon'e, ĉu mal'bon'e – suveren'i. Nepr'as, apart'e en lern'ej'o'j, eventual'e mal'pli en universitat'o'j, ke instru'at'o'j fid'u instru'ant'o'j'n. Se mal'aper'as tiu ĉi fid'o, se lern'ant'o'j ek'opini'as, ke dank'e al poŝ'komput'il'o ili subit'e pli sci'as ol la pedagog'o, aŭ – terur'e! – malic'e plag'as tiu'n per krom'a'j kaj al'don'a'j sci'o'j, risk'as kolaps'i la klas'ĉambr'a disciplin'o.

Mi vid'is la klas'ĉambr'a'n est'ont'ec'o'n, kaj mi ne sci'as, ĉu ĝi plaĉ'as. Intelekt'e mi sci'as, ke neces'as brak'um'i progres'o'n, ke en'est'as en dum'lecion'a poŝ'komput'il'o-uz'o mult'o aprob'ind'a. Sed emoci'e ... jen io ali'a. Ced'i lok'o'n al poŝ'komput'il'o, almenaŭ kun ĝi konkurenc'i ... prefer'e, ne.

Jen defi'o por nov'a instru'ist'o-generaci'o: kiel pri'majstr'i ĉi tiu'n klas'ĉambr'a'n kobold'o'n. Defi'o ver'ŝajn'e ne por mi. Pli kaj pli mi sent'as mi'n pel'at'a al la pord'o de la emerit'iĝ'o. Ne tuj, kvazaŭ send'at'a poŝ'komput'il'a mesaĝ'o, sed baldaŭ.


Paul GUBBINS
Ne plu tiom bon'ŝanc'a

JAPANI'O

Ne plu tiom bon'ŝanc'a

La japan'a ĉef'ministr'o Abe Shinzo est'as bon'ŝanc'a politik'ist'o. En 2007 li subit'e rezign'is pri si'a ĉef'ministr'a posten'o unu jar'o'n post en'ofic'iĝ'o pro mal'san'o de la dik'a intest'o.

Sed dank'e al nov'a medikament'o li re'san'iĝ'is kaj re'okup'is la posten'o'n kiel prezid'ant'o de si'a Liberal-Demokrati'a Parti'o ( LDP). Ĉe elekt'o'j de la Ĉambr'o de Deput'it'o'j en decembr'o 2012 venk'is LDP la Demokrati'a'n Parti'o'n ( DP), kiu ĝis tiam dum tri jar'o'j reg'is. Pli preciz'e DP mal'venk'is pro fiask'int'a'j politik'o'j kaj skism'o'j kaj dis'part'iĝ'o.

Trup'o'j

Ĉar nun LDP kaj alianc'a'j parti'o'j dispon'as pri pli ol du tri'on'o'j de la seĝ'o'j en ambaŭ parlament'a'j ĉambr'o'j, Abe aŭdac'e kaj sen'prokrast'e antaŭ'e'n'puŝ'as si'a'j'n politik'o'j'n. Plej grav'as konstituci'a ŝanĝ'o, kiu permes'as, ke japan'a'j trup'o'j milit'serv'u ie ajn en la mond'o kun arme'an'o'j de Uson'o, kaj re'funkci'ig'o de nukle'a'j central'o'j.

Tiu'j ĉes'is funkci'i post la katastrof'o en Fuk'u'ŝim'o. Kontraŭ ambaŭ propon'o'j montr'as si'n la pli'mult'o de japan'o'j.

Kun'labor'o

Dum la last'a'j 70 jar'o'j, post la du'a mond'milit'o, Japani'o nek mort'ig'is eĉ unu ali'land'a'n soldat'o'n nek perd'is unu el si'a'j soldat'o'j en milit'o. Pro ne'milit'ist'a, ekonomi'a, teknologi'a, eduk'ad'a, medicin'a kun'labor'o kaj help'o, baz'it'a'j sur la „pac'em'a konstituci'o”, Japani'o ĝu'as en la mond'o reputaci'o'n kiel ne'agres'em'a ŝtat'o.

Ver'ŝajn'e tamen, pro la absolut'a parlament'a pli'mult'o est'os aprob'it'a'j la ŝanĝ'o'j propon'at'a'j de Abe. Kontraŭ'e, tamen, preskaŭ 95 % de la profesor'o'j kaj politik'a'j fak'ul'o'j opini'as, ke la kabinet'a decid'o kaj la sekv'ant'a'j leĝ'projekt'o'j lez'as la konstituci'o'n.

Protest'as ankaŭ ordinar'a'j hom'o'j. Ĉiu'tag'e amas'e kaj kri'ant'e manifestaci'as kontraŭ'ul'o'j ekster la parlament'ej'o. Ceter'e laŭ opini'o-sond'o'j ŝrump'is la popol'a sub'ten'o por Abe. Nun oni si'n demand'as, ĉu la bon'ŝanc'o de la ĉef'ministr'o fin'e el'ĉerp'iĝ'as.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
<mark>Aristok</mark> ( <mark>r</mark>)at'o'j

Aristok ( r)at'o'j

Sukces'o'n rikolt'is slovak'a'j kat'bred'ist'o'j ĉe du'tag'a inter'naci'a kat'ekspozici'o en la urb'o Žilina [ ĵilina ] (ĉirkaŭ 200 km nord'e de la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o). Ses hejm'a'j kat'bred'ist'o'j gajn'is kvin or'a'j'n kaj unu arĝent'a'n medal'o'j'n.

Okaz'as ĉiu'jar'e special'a kat'ekspozici'o sub la egid'o de la Inter'naci'a Kat-federaci'o (FI'Fe, franc'e Fédération Internationale Féline ). En Žilina part'o'pren'is 85 kat'bred'ist'o'j el kvin land'o'j.

La ekspozici'o est'is dediĉ'it'a al pers'a'j, brit'a'j kaj sen'har'a'j kat'o'j, kiu'j aparten'as al la plej kon'at'a'j kaj plej popular'a'j kat'o'j inter slovak'a'j bred'ist'o'j.

Juli'us HAUSER

 

Kat'o'j el Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pol'land'o, Rusi'o kaj Slovaki'o konkurs'is en la ekspozici'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Suveren'as parlament'o, ne popol'o

Suveren'as parlament'o, ne popol'o

Bon'vol'u permes'i al mi al'don'i io'n al la bon'eg'a artikol'o de Paul Gubbins Mal'pli mal'bon'a'j (MONAT'O 2015/07, p. 6).

Demokrati'o signif'as, ke la popol'o est'as suveren'a. Sed en Briti'o, eĉ laŭ reg'ist'ar'a'j ofic'ist'o'j, suveren'as la parlament'o, ali'vort'e la politik'ist'o'j. Decid'as ili, ne la popol'o.

Politik'ist'o'j asert'as, ke la popol'o si'a'j'n reprezent'ant'o'j'n elekt'as. Ne tut'e ver'as. La reg'ist'ar'o tiel aranĝ'as afer'o'j'n por maksimum'e profit'i ĉe la urn'o'j. Tio'n agnosk'is unu el la plej alt'rang'a'j reg'ist'ar'a'j jur'ist'o'j, dir'ant'e, ke tio est'as la „akcept'it'a konstituci'a doktrin'o de la land'o”.

Fin'e kaj emfaz'e, mi interes'iĝ'as sol'e pri pov'o-akir'ad'o kaj -re'ten'o flank'e de politik'ist'o'j. Mi ne atent'as ili'a'j'n parti'o'j'n. La pretend'o'j de „ni'a'j amik'o'j en alt'a'j lok'o'j” pri'mok'as demokrati'o'n.

Dennis COULSON
Briti'o
Sup'o, pan'o'j kaj banan'o'j

Politik'o

RIFUĜ'ANT'O'J

Sup'o, pan'o'j kaj banan'o'j

La 7an de septembr'o 2015. Mi en'ir'as la Okcident'a'n Staci'dom'o'n ( Westbahnhof ) en Vien'o. Tuj al'parol'as mi'n jun'a siri'an'o. Li ven'is per trajn'o de Budapeŝt'o. Por daŭr'ig'i la trajn'vetur'o'n al Germani'o li bezon'as mon'o'n, sed li hav'as nur 10 eŭr'o'j'n. Ni trov'as stand'o'n, kie oni kolekt'as mon'o'n por aĉet'i trajn'bilet'o'j'n.

Ĉe kaj'o 1 star'as trajn'o. Ĝi est'as plen'a. Ek'vetur'o'n atend'as 300 person'o'j. Atend'as sur la kaj'o pli'a'j 200 hom'o'j, ĉef'e el Siri'o, kelk'a'j el Irak'o kaj Afgani'o. Mult'a'j est'as jun'a'j vir'o'j, sed oni vid'as ankaŭ tut'a'j'n famili'o'j'n kun et'a'j infan'o'j.

Daŭr'e ven'as ĉar'et'o'j kun mineral'akv'o, varm'a sup'o, pan'o'j kaj banan'o'j, kiu'j'n oni sen'pag'e dis'don'as al la atend'ant'o'j. Ĝeneral'e la rifuĝ'ant'o'j aspekt'as inteligent'a'j kaj fleg'it'a'j. Mult'a'j est'as bon'humor'a'j, ĉar ili eskap'is el milit'o kaj persekut'ad'o.

Ĉie oni vid'as inform-afiŝ'o'j'n en la arab'a, angl'a aŭ german'a lingv'o. Evident'e reg'as ord'o kaj ne kaos'o. Mult'lok'e help'as polic'ist'o'j, kun'labor'ant'o'j de bon'far'a'j organiz'aĵ'o'j kaj kun'labor'ant'o'j de Aŭstr'a Fer'voj'o ÖBB.

La trajn'o ek'vetur'as. Ĉiu'j hura'as kaj aplaŭd'as en la trajn'o kaj sur la kaj'o. La trajn'o mal'fru'as je 222 minut'o'j. Egal'e! Jam post kelk'a'j hor'o'j ili est'os en Germani'o.

Al kaj'o 2 al'ven'as ĉiu'hor'e trajn'o el Nickelsdorf [ níkelsdorf ], vilaĝ'o antaŭ la land'lim'o inter Aŭstri'o kaj Hungari'o, kun 300 rifuĝ'ant'o'j, kiu'j ven'is el Proksim'a Orient'o tra Hungari'o. Nur mal'mult'a'j pet'as azil'o'n en Aŭstri'o. La cel'o est'as Germani'o, foj'foj'e Svedi'o.

Mi vetur'as per metro'trajn'o en la vien'a'n urb'o'centr'o'n. Apud mi sid'as du knab'in'o'j, kiu'j parol'as pri rifuĝ'ant'o, kiu serĉ'as labor'lok'o'n en Aŭstri'o.

 

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Kolekt'ad'o de mon'o por trajn'bilet'o'j ĉe la Okcident'a Staci'dom'o en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG


Por rifuĝ'ant'o'j ek'vetur'as de Vien'o al Germani'o special'a trajn'o. Fot'o: WALTER KLAG


Du knab'in'o'j el Siri'o ĉe la Okcident'a Staci'dom'o en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG


Venk'o! Li trov'is lok'o'n en trajn'o al Germani'o. Fot'o: WALTER KLAG

Fajr'o, forn'o, fervor'o

CERAMIK'O

Fajr'o, forn'o, fervor'o

Viv'i en lok'o kun prestiĝ'a kaj riĉ'a universitat'o ĉiam don'as bon'a'n ŝanc'o'n spert'i io'n interes'a'n. Ekzempl'e, projekt'o en la arb'ar'o Wytham [ ŭajtm ], kiu aparten'as al la Universitat'o de Oksford'o, Briti'o.

Konstru'it'a en la arb'ar'o est'as special'a forn'o por kre'i ceramik'aĵ'o'j'n. La t. n. Anagama kil'n est'as spec'o de dekliv'a tunel'a forn'o, uz'at'a en Azi'o jam de la kvin'a jar'cent'o. La oksford'a forn'o est'as tradici'e konstru'it'a per plekt'aĵ'o salik'a kaj per dik'a argil'a mantel'o. En ĝi ebl'as bak'i ĉirkaŭ 200 pot'o'j'n je temperatur'o de 1150 o C. Bezon'at'a'j est'as ok tun'o'j da lign'o kaj la forn'o funkci'as dum plur'a'j tag'o'j.

Japan'a majstr'o

La projekt'o est'as iniciat'o de la universitat'a etnografi'a muze'o Pitt Rivers kun'e kun japan'a'j ceramik'ist'o'j, kiu'j ankoraŭ uz'as tia'j'n forn'o'j'n. La majstr'o Kazuya Ishida kontribu'is si'a'j'n pot'o'j'n por la unu'a bak'ad'o. Kun'fond'is la projekt'o'n la brit'a ceramik'ist'o Jim Keeling [ kiling ]. Laŭ Keeling, tiu ĉi simpl'a teknologi'o est'as ĝis nun iom neglekt'at'a.

En aŭgust'o komenc'iĝ'is la unu'a bak'ad'o. Ceramik'ist'o'j kaj volont'ul'o'j dum unu semajn'o tag'e kaj nokt'e pri'zorg'is la fajr'o'n, ĝis ĝi ating'is optimum'a'n temperatur'o'n. Tiam la skip'an'o'j el'pren'is kelk'a'j'n pot'o'j'n kaj ili'n en'met'is en uj'o'j'n plen'a'j'n je lign'a'j rabot'aĵ'o'j.

Festival'a etos'o

Tamen la forn'o ankoraŭ bezon'is kelk'tag'a'n pri'zorg'ad'o'n ĝis fin'a bak'ad'o. Dev'is sekv'i mal'varm'iĝ'o, antaŭ ol kontrol'i la pot'o'j'n. Dum'e reg'is kvazaŭ festival'a etos'o, kaj ven'is la publik'o por spekt'i, parol'i kun la fak'ul'o'j, kaj inform'iĝ'i pri azi'a'j kaj brit'a'j ceramik'aĵ'o'j. Reg'is ankaŭ zorg'o'j, ĉu la eksperiment'o sukces'os.

Fin'e oni pov'is mal'ferm'i la bak'uj'o'n. Zorg'e el'pren'at'a'j est'is la ceramik'aĵ'o'j. Ĝoj'e kaj dank'em'e la skip'an'o'j rigard'is la bel'a'j'n pot'o'j'n. Ĝeneral'e la surfac'o'j bon'e aspekt'is, kaj la cindr'o'j de la lign'a brul'aĵ'o kre'is ie tie interes'a'n glazur'o'n, kiu harmoni'is kun pli krud'a'j part'o'j.

Kelk'a'j ceramik'aĵ'o'j est'os ekspozici'at'a'j en la universitat'a muze'o. Krom'e, apud la ekzist'ant'a forn'o, la japan'o'j konstru'is du'a'n Anagama . Ili uz'as brik'o'j'n kaj la bak'uj'o el'ten'os dum almenaŭ 25 jar'o'j. La du'a bak'uj'o est'os esplor'o'cel'e uz'at'a. Rest'os la unu'a por komun'um'a uz'o, kio instig'os al ceramik'a kre'ad'o.

Jens SPILLNER
korespond'ant'o de MONAT'O en Briti'o


Kelk'a'j el la divers'a'j pot'o'j kre'it'a'j en Oksford'o laŭ tradici'a'j azi'a'j teknik'o'j. Fot'o: JENS SPILLNER


Pot'o'j bak'it'a'j en Briti'o per ĝis nun neglekt'at'a azi'a art'o. Fot'o: JENS SPILLNER

Salik'o'n oni uz'as por konstru'i la unu'a'n el du t. n. Anagama -forn'o'j. Fot'o: JENS SPILLNER

Kotiz'u tuj kaj ŝpar'u mon'o'n

Aktual'e

Kotiz'u tuj kaj ŝpar'u mon'o'n

Pro la ekonomi'a situaci'o en kelk'a'j land'o'j kaj pro la alt'ig'o de la poŝt'tarif'o'j, ankaŭ MONAT'O dev'os adapt'i si'a'j'n kotiz'o'j'n por iu'j ŝtat'o'j la 1an de novembr'o 2015. Ĉiu, kiu tamen antaŭ tiu dat'o pag'as si'a'n kotiz'o'n, ĉu por unu, tri aŭ eĉ kvin jar'o'j, ĝu'as la nun'a'n tarif'o'n, kiu'n vi pov'as trov'i sur paĝ'o 4 de tiu ĉi numer'o. Kotiz'u do nun, ĉu rekt'e al Flandr'a Esperant'o-Lig'o, ĉu al unu el ni'a'j per'ant'o'j, kaj vi ŝpar'os!

La el'don'ej'o
Pint'a grimp'int'o

Pint'a grimp'int'o

Inter la slovak'a'j mont'ar'a'j gvid'ist'o'j de la 20 a jar'cent'o okup'as apart'a'n lok'o'n Ján Počúvaj [j'a'n poĉuvaj ]. Li est'is la unu'a, kiu sur'grimp'is la plej alt'a'n mont'o'pint'o'n de la slovak'a'j Alt'a'j Tatroj (kaj ankaŭ de la mont'ar'o Karpat'o'j), nom'e Gerlachovský štít (esperant'e Mont'pint'o de Gerlachov), alt'a'n 2655 metr'o'j'n.

Počúvaj nask'iĝ'is en 1886 en la slovak'a mont'vilaĝ'et'o Nová Lesná [nov'a lesna ], ne mal'proksim'e de la urb'o Poprad en kamp'ar'an'a famili'o.

Sav'o'serv'o

Kiel 22-jar'aĝ'ul'o li far'iĝ'is la plej jun'a mont'ar'a gvid'ist'o. En 1931 li est'is prezid'ant'o de tatraj mont'gvid'ist'o'j. Dum la last'a'j jar'o'j de si'a viv'o li labor'is en mont'ar'a sav'o'serv'o. Počúvaj mort'is en 1969 en la aĝ'o de 82 jar'o'j.

En li'a nask'iĝ'vilaĝ'et'o trov'iĝ'as li'a 1,5 metr'o'j'n alt'a statu'o, kre'it'a de la slovak'a akademi'a skulpt'ist'o Štefan Hudzík [ ŝtefan hudzik ]. La statu'o est'is fest'e mal'kovr'it'a en juli'o okaz'e de la 700 a dat're'ven'o de la fond'iĝ'o de la vilaĝ'o.

Li'a'n nom'o'n port'as part'o de mont'masiv'o en Alt'a'j Tatroj, la t. n. Počúvajov žľab (esperant'e De'flu'ej'o de Poĉuvaj).

Juli'us HAUSER


Statu'o de Ján Počúvaj en la vilaĝ'et'o Nová Lesná, inaŭgur'it'a en juli'o 2015. Ĝi'n kre'is la skulpt'ist'o Štefan Hudzík. Fot'o: SON'A HAUSEROVÁ

Jesu'o fuĝ'as en Egipti'o'n, kiel ankaŭ ali'a'j nun fuĝ'as

Spirit'a viv'o

OPINI'O

Jesu'o fuĝ'as en Egipti'o'n, kiel ankaŭ ali'a'j nun fuĝ'as

„Jozef'o pren'is la knab'et'o'n kaj li'a'n patr'in'o'n nokt'e, kaj migr'is en Egipt'uj'o'n.” Jen la en'hav'a kern'o – se preter'las'i Di'a'j'n inter'ven'o'j'n kaj Mal'nov'testament'a'j'n profet'aĵ'o'j'n – de la versikl'o'j 13-18 en la du'a ĉapitr'o de la evangeli'o laŭ Sankt'a Mate'o.

Ekzegez'ist'o'j kaj pentr'ist'o'j el tiu tekst'o form'is en la mens'o de la kred'em'a popol'o preskaŭ idili'a'n scen'o'n: Sub stel'o'plen'a ĉiel'o Sankt'a Jozef'o migr'as kviet'e tra nokt'a pejzaĝ'o. Post si li gvid'as azen'o'n, sur kiu du'on'dorm'e sid'as Sankt'a Mari'a, kun en la brak'o'j la beb'a Jesu'o. For'e anĝel'o lum'ig'as la voj'et'o'n. Sed – se en'tut'e –, tamen pli real'ism'e okaz'is tiel: Jozef'o hast'is antaŭ la persekut'ad'o far'e de la tiran'o Herod'o. Al ĉe'lim'a gard'o'star'ant'o li kaŝ'e en'man'ig'is konsider'ind'a'n sum'o'n kaj post'e mal'aper'is anonim'e en proksim'a urb'o, por tie pen'e per'labor'i kiel dom'konstru'ist'o la viv'bezon'aĵ'o'j'n de la famili'o.

Aktual'e mult'eg'e da hom'o'j el la Proksim'a Orient'o kaj Nord'a Afrik'o migr'as en Eŭrop'o'n, por tie ek'loĝ'ad'i. Inter'temp'e oni sen'disting'e nom'as ili'n „rifuĝ'ant'o'j”. Inter ili est'as sen'disput'e la ver'e persekut'it'a'j person'o'j, kiu'j merit'as klasik'a'n azil'o'n. Sed grand'a kvant'o ven'as pro ali'a'j kial'o'j (tie ĉi ne apart'e list'ig'end'a'j). Pri tio nun daŭr'e okaz'as disput'o'j en Eŭrop'o inter hom'o'j / parti'o'j, kiu'j vol'as vast'e mal'ferm'i la propr'a'n land'o'n / tut'a'n Eŭrop'o'n, kaj ali'a'j, kiu'j pli sobr'e pri'pens'as la situaci'o'n rigard'e al la ebl'o ĉiu'n migr'em'ul'o'n akcept'i, al la propr'a religi'o / kultur'o kaj al la morgaŭ'o, kiu al'port'os ebl'e eksplod'a'n pli'mult'iĝ'o'n kaj sen'fin'a'n grand'kvant'a'n al'ven'o'n. Ĉar tia'j konsider'o'j est'as pli fort'a'j en religi'e solid'a'j region'o'j, la mal'ferm'em'ul'o'j, kiu'j opini'as si'n la ver'a'j bon'a'j hom'o'j, draŝ'as per la idili'a bild'o supr'e montr'it'a cert'a'j'n eŭrop'a'j'n krist'an'o'j'n: „Jen eĉ vi'a kar'a Jesu'o dev'is fuĝ'i. Kaj vi rest'as ŝton'kor'a'j antaŭ la mizer'o de freŝ'e al'ven'int'a'j hom'o'j.”

Tamen, la situaci'o ne est'as tiel simpl'a, kiel vol'as dedukt'i el la bibli'a bild'o la plej oft'e sen'religi'a'j akuz'ant'o'j. En la german'a Bavari'o oni dev'is for'pren'i la kruc'o'j'n de sur la lern'ej'a'j vand'o'j, sed ĉirkaŭ'e kresk'as moske'o'j kaj islam'a viv'o'stil'o. Pol'land'o, post long'a sub'prem'o, konsolid'iĝ'is kadr'e de la katolik'a konfesi'o, front'e al la rus'a ortodoks'a mistik'o kaj la prus'e protest'ant'a milit'em'o. Ĉu mir'ind'e, ke ili aktual'e vol'as akcept'i nur krist'an'a'j'n azil'pet'ant'o'j'n?


Kio'n pri la balt'a'j ŝtat'o'j, kiu'j ankoraŭ lukt'as kun la problem'o'j de la rus'a en'migr'ad'o dum la soveti'a temp'o? Kio'n pri Hungari'o ekzempl'e, kiu spert'is post 1526 preskaŭ plen'a'n detru'iĝ'o'n far'e de la osmanaj trup'o'j; pri Hispani'o, kiu bezon'is pli ol 700 jar'o'j'n por re'pel'i la arab'a'j'n invad'int'o'j'n? Serbi'o ĵus perd'is ne nur si'a'j'n pra'serb'a'j'n monaĥ'ej'o'j'n al Kosov'o. Kiu rajt'as postul'i, ke tiu'j land'o'j varm'e akcept'u islam'an'o'j'n, ebl'e kun milit'ist'a fon'o ĉe IS, Bok'o Haram aŭ ali'a'j grup'o'j?

La german'a'j Verd'ul'o'j hurl'as, se hom'o'j en tiu land'o prefer'us akcept'i mort'minac'e persekut'it'a'j'n krist'an'o'j'n el Siri'o anstataŭ sen'disting'e aplik'i „bon'ven'ig'a'n kultur'o'n” al hom'o'j kun plen'e ali'a'j viv'manier'o kaj religi'o. Ja kompren'ebl'e, ĉar la parti'estr'o kaj mult'a'j ŝtat'a'j „respond'ec'ul'o'j pri integr'ad'o” jam est'as islam'an'o'j.

Kaj nenie lev'iĝ'as la demand'o, kial islam'an'o'j el la koncern'a'j region'o'j ne pretend'as protekt'o'n ĉe la sam'kred'ant'o'j en la riĉ'eg'a'j Emir'land'o'j kaj Saud'a Arabi'o. Aŭ kial tiu'j land'o'j ne fin'as la kruel'a'j'n ag'ad'o'j'n de cert'a'j trup'o'j en Siri'o kaj Irak'o ne nur kontraŭ kurd'o'j, krist'an'o'j kaj jesu'an'o'j, sed ankaŭ kontraŭ islam'a'j sam'religi'an'o'j.

Jes ja, Jesu'o dir'is: „Kio'n vi far'is al la plej mizer'a de mi'a'j frat'o'j, tio'n vi far'is por mi.” Sed Sankt'a Mate'o daŭr'ig'e raport'as ankaŭ, ke Jozef'o re'migr'is post la minac'o en si'a'n patr'uj'o'n kun Mari'a kaj Jesu'o. Kaj ili est'is nur tri'op'e, sen poŝ'telefon'o. Tio'n pri'silent'as la hom'o'j, kiu'j ja asert'as: „Ni (!) est'as mal'ferm'a land'o kaj bon'ven'ig'as ĉiu'n, kiu vol'as viv'i ĉe ni”, sed ne vol'as antaŭ'vid'i la konsekvenc'o'j'n de eksponent'a en'migr'ad'o, kiu'j sub'fos'os la leĝ'a'n azil'rajt'o'n kaj okaz'ig'os la plen'a'n trans'form'iĝ'o'n de la aŭtent'a'j eŭrop'a'j kultur'o'j, la rapid'a'n renvers'o'n de long'temp'e kresk'int'a'j religi'a'j struktur'o'j. Kiam la aktual'a mon'o el'ĉerp'iĝ'os, ne plu est'os demand'o de kultur'o kaj religi'o, sed de soci'a'j kaj inter'etn'a'j konflikt'o'j teren'e de Eŭrop'o sub la sankt'a'j sign'o'j de kruc'o kaj du'on'lun'o.

Franz -Georg RÖSSLER
Jes ni pov'as ... kaj ili pov'is.

BRITI'O

„Jes ni pov'as” ... kaj ili pov'is.

Dum pli ol tri jar'dek'o'j li rest'is ordinar'a, ekster parlament'a'j rond'o'j apenaŭ kon'at'a membr'o de la brit'a ĉambr'o de deput'it'o'j, ribel'em'a (jam pli ol 500 foj'o'j'n li defi'is si'a'j'n parti'estr'o'j'n), politik'e mal'dekstr'a, ĉiam ŝajn'e sen'zorg'e vest'it'a: nun tamen Jeremy Corbyn [ ĝéremi korbin ] trov'as si'n, en la aĝ'o de 66 jar'o'j, je si'a grand'a surpriz'o (kaj tiu de si'a'j sam'land'an'o'j), ĉe'pint'e de la brit'a labor'ist'a parti'o.

Pro sku'a mal'venk'o dum naci'a'j elekt'o'j en maj'o (MONAT'O, 2015/07, p.6-7) tuj eks'iĝ'is la tiam'a parti'estr'o. Nepr'is elekt'i ali'a'n. Prezent'is si'n tri kandidat'o'j de la dekstr'o/centr'o de la teori'e mal'dekstr'a, social'ism'a parti'o: nur last'minut'e est'is nom'um'it'a kiel kandidat'o Corbyn, ĉar man'plen'o da deput'it'o'j dezir'is, ke dum la debat'o pri nov'a parti'estr'o est'u aŭd'at'a alternativ'a, mal'dekstr'a voĉ'o.

Ek'de la unu'a'j debat'o'j, kiam la kvar kandidat'o'j si'n televid'e aŭ kun'ven'e prezent'is, evident'is, ke Corbyn ne parol'as la lingv'o'n de la ali'a'j. Ili el'gurd'is la sam'a'j'n melodi'o'j'n, kiu'j tiom mis'agord'iĝ'is en la orel'o'j de elekt'unt'o'j en maj'o.

Bank'ist'o'j

Prov'ant'e lok'i la parti'o'n en la centr'o'n de la politik'a spektr'o, ili ripet'is esenc'e la ide'o'j'n de la reg'ant'a, dekstr'a konservativ'a parti'o: bank'ist'o'j kaj entrepren'ist'o'j riĉ'ig'as la land'o'n, do nepr'as ili'n financ'e apog'i; la rol'o de la ŝtat'o est'u minimum'ig'at'a favor'e al privat'a'j kompani'o'j; re'ten'at'a est'u nukle'a defend'o-(atak'o-)kapabl'o.

Pro tio, almenaŭ part'e, la labor'ist'a parti'o sufer'is ĉe la urn'o'j en maj'o. Kial voĉ'don'i por pal'a centr'ism'a/dekstr'et'a imit'aĵ'o, kiam ebl'as dekstr'a real'aĵ'o?

Tamen Corbyn, kvazaŭ memor'ant'e, ke la t. n. labor'ist'a parti'o reprezent'u unu'a'vic'e labor'ist'o'j'n, sub'strek'is la lig'o'j'n inter la parti'o kaj la jam de jar'dek'o'j flank'e'n'puŝ'at'a'j sindikat'o'j. Li promes'is asert'i la rol'o'n de la ŝtat'o, ĉes'ig'i la iom-post-iom'a'n privat'ig'o'n de la naci'a san'serv'o kaj ali'a'j tradici'e ŝtat'a'j funkci'o'j, kaj re'ŝtat'ig'i la privat'ig'it'a'j'n fer'voj'o'j'n (kiu'j, ironi'e, aparten'as kelk'okaz'e al ŝtat'e posed'at'a'j ne'brit'a'j fer'voj'o'j).

Sam'temp'e li montr'is si'n kontraŭ'ul'o de la reg'ist'ar'a ŝpar-politik'o. Laŭ Corbyn, dum ekonomi'a kriz'o la ŝtat'o invest'u, ne tranĉ'u. Pro tio aplaŭd'is la elekt'o'n de Corbyn la estr'o de la spirit'e parenc'a hispan'a parti'o Podemos , Pablo Iglesias. „Ni'a rol'o est'as reprezent'i la soci'a'n pli'mult'o'n, la hom'amas'o'j'n pist'it'a'j'n de reg'ist'ar'a model'o favor'a al la financ'a'j elit'o'j kaj ili'a'j klient'o'j,” skrib'is Iglesias en brit'a gazet'o.

Platform'o

Sam'parti'an'o'j, inkluziv'e de iam'a'j estr'o'j kaj ĉef'ministr'o'j kiel Tony Blair kaj Gordon Brown, atak'is la platform'o'n de Corbyn. Ili taks'is li'n ne'elekt'ebl'a kiel est'ont'a'n ĉef'ministr'a'n kandidat'o'n kaj kred'is, ke li detru'os la labor'ist'a'n parti'o'n – almenaŭ la dekstr'et'a'n, kiu'n ili konstru'is.

Mal'konsent'is la popol'o. Rekord'e oni al'iĝ'is al la labor'ist'a parti'o simpl'e por pov'i part'o'pren'i en la parti'estr'a'j elekt'o'j. Apart'e jun'ul'o'j, ĝeneral'e indiferent'a'j rilat'e politik'o'n (ĉio sam'as) kaj politik'ist'o'j'n (ĉiu'j mensog'as), entuziasm'iĝ'is. Ili vid'is en Corbyn (malgraŭ li'a aĝ'o, malgraŭ tio, ke li prezent'as ide'o'j'n oft'e de la 1980 aj kaj pli fru'a'j jar'o'j) io'n freŝ'a'n, honest'a'n kaj fid'ind'a'n. Krom'e – grand'a plus'o – li nek son'as nek aspekt'as kiel profesi'a politik'ist'o.

Vid'ebl'is T -ĉemiz'o'j kun deviz'o alud'ant'a al la antaŭ'nom'o de la kandidat'o: „Jez we can ” („Jez [jes] ni pov'as”). Jen Podemos de'nov'e: ankaŭ tio signif'as „Ni pov'as”. Kaj fin'e la Corbyn -adept'o'j ja pov'is. Venk'is ili'a hero'o en la unu'a balot'o kun preskaŭ 60 % de la voĉ'o'j.

Gazet'ar'o

Tuj, tamen, vid'ebl'is fend'o'j en la labor'ist'a parti'o. La potenc'a dekstr'a al'o, kun tradici'a'j blair -ec'a'j grand'ul'o'j, rifuz'as kun'labor'i kun Corbyn. Oni flustr'as jam pri puĉ'o, por ke Corbyn ne estr'u la parti'o'n okaz'e de ven'ont'a'j naci'a'j elekt'o'j en 2020.

Ankaŭ la konservativ'a kaj dekstr'eg'a naci'a gazet'ar'o en Briti'o atak'as li'n. Jam leg'ebl'as, ke ĉef'ministr'o Corbyn las'os la land'o'n sen'defend'a, sen'prestiĝ'a, se tiu ĉi „komun'ist'o” rezign'as, kiel li vol'as, pri la brit'a nukle'a arsenal'o.

Ĉio ĉi rest'as en la est'ont'ec'o. Nun, tamen, ne nur mal'dekstr'em'ul'o'j sed ankaŭ tiu'j, kiu'j opini'as, ke politik'ist'o'j ili'n pri'fajf'as, bon'ven'ig'as la al'ven'o'n de Corbyn. Fin'e, ili kred'as, aŭd'iĝ'os de'nov'e voĉ'o, kiu honest'e, ne'hipokrit'e, parol'os kun kaj por la marĝen'ig'it'a'j et'ul'o-tavol'o'j en Briti'o.

Paul GUBBINS
ĉef'redaktor'o de MONAT'O kaj korespond'ant'o en Briti'o
Flor'as ver'a'j verd'ul'o'j

NORVEGI'O

Flor'as „ver'a'j” verd'ul'o'j

Dum jar'o'j la norveg'a Verd'a Parti'o ( Miljøpartiet de Grønne ) ricev'is nur mal'mult'a'j'n el'cent'o'j'n de la voĉ'o'j. Sed en la ĉi-septembr'a komun'um'a balot'o ĝi fin'fin'e klar'e vid'ebl'as sur la politik'a scen'ej'o kun 4,2 %. En la ĉef'urb'o, Osl'o, ĝi eĉ iĝ'is kun 8,1 % la tri'e plej grand'a parti'o.

Tio don'as pli da potenc'o ol supoz'ig'as la nud'a'j cifer'o'j: En Osl'o, kaj en 12 ali'a'j komun'um'o'j, nek la social'ism'a nek la konservativ'a alianc'o ricev'is absolut'a'n pli'mult'o'n en la komun'um'a estr'ar'o. Tial ambaŭ parti'o'j dev'os inter'trakt'i kun la verd'ul'o'j por prov'i star'ig'i urb'o'reg'ist'ar'o'n.

Kun'fand'i

Tut'land'e la Verd'a Parti'o, fond'it'a en 1988, hav'os ek'de la nov'jar'o pli ol 200 reprezent'ant'o'j'n en la 428 komun'um'o'j (kiu'j'n oni ceter'e propon'as kun'fand'i al ĉ. 100).

Krom kutim'a'j lok'a'j tem'o'j – publik'a transport'o, lern'ej'o'j, mal'san'ul'ej'o'j – apart'e aktual'a dum la antaŭ'balot'a'j semajn'o'j est'is debat'o pri la kapabl'o de la komun'um'o'j loĝ'ig'i la mult'a'j'n rifuĝ'int'o'j'n el inter'ali'e Siri'o.

Esper'i

La Verd'a Parti'o hav'as nun (ek'de la parlament'a balot'o en 2013) unu reprezent'ant'o'n en la parlament'o. Sed parti'o'j, kiu'j tut'land'e ricev'is pli ol 4 % de la voĉ'o'j, ricev'as ekstr'a'j'n parlament'a'j'n seĝ'o'j'n kompens'e distribu'ot'a'j'n al parti'o'j ali'e sub'reprezent'ot'a'j. Tiel la verd'ul'o'j pov'as esper'i ok parlament'an'o'j'n (el 169) en 2017.

Diferenc'e de Svedi'o kaj Germani'o, la norveg'a Verd'a Parti'o ricev'is en la unu'a'j jar'o'j mal'mult'a'n sub'ten'o'n pro konkurenc'o kun ali'a'j parti'o'j, kiu'j jam prezent'is si'n „verd'a'j”.

Sed en la hodiaŭ'a mond'o ili'a verd'o ne sufiĉ'as. Nun flor'as „ver'a” verd'a parti'o ankaŭ en Norvegi'o.

Douglas DRAPER
korespond'ant'o de MONAT'O en Norvegi'o
Kial ne manĝ'i hund'aĵ'o'n?

OPINI'O

Kial ne manĝ'i hund'aĵ'o'n?

Kritik'at'a est'as Japani'o pro tio, kie ĝi'a'j civit'an'o'j kapt'as kaj manĝ'as balen'o'j'n kaj delfen'o'j'n (vid'u MONAT'O, 2014/6, p. 9). Last'a'temp'e aŭd'iĝ'as ankaŭ riproĉ'o'j, ke en orient'a Azi'o, en part'o'j de Ĉini'o, Korei'o kaj Vjetnami'o, oni manĝ'as hund'a'n viand'o'n.

Manĝ'ant'o'j kaj am'ant'o'j de tia'j viand'o'j si'a'vic'e protest'as, demand'ant'e: „Kial ne hund'aĵ'o? Kio pri bov'aĵ'o aŭ pork'aĵ'o? Las'u ni'a'n tradici'a'n gastronomi'a'n kultur'o'n!”

Se dir'i ĝeneral'e, oni respekt'u la manĝ'kutim'o'j'n de ali'a'j naci'o'j. Tamen est'as dezir'ind'e ne manĝ'i la viand'o'n de best'o'j, kun kiu'j mult'a'j hom'o'j simpati'as. Mi person'e manĝ'as viand'o'n de bov'o'j, pork'o'j, kok'o'j kaj fiŝ'o'j, sed ne tiu'n de balen'o, delfen'o aŭ hund'o.

Kor'o kaj anim'o

Tamen mi ne cert'as, kial oni manĝ'u bov'aĵ'o'n, pork'aĵ'o'n aŭ kok'aĵ'o'n, sed ne balen'aĵ'o'n aŭ hund'aĵ'o'n. Ĉu ĉar balen'o'j kaj delfen'o'j est'as mam'ul'o'j saĝ'a'j? Ĉar hund'o'j est'as amik'o'j de la hom'o? Ĉar bov'o'j, pork'o'j kaj kok'o'j est'as ek'de la komenc'o kre'it'a'j por nutr'i la hom'ar'o'n, aŭ est'as industri'a'j produkt'aĵ'o'j kvazaŭ sen kor'o aŭ anim'o?

Tiu'j supr'e'menci'it'a'j kial'o'j ne ĉiu'n konvink'as. Hom'o'j hav'as divers'a'j'n religi'a'j'n, filozofi'a'j'n, histori'a'j'n kaj tradici'a'j'n kutim'o'j'n kaj mor'o'j'n. Ne ebl'as moral'e kaj klar'e disting'i inter manĝ'ad'o unu'flank'e de hund'o'j kaj delfen'o'j kaj ali'flank'e de pork'o'j kaj bov'o'j.

Kelk'a'j insist'as, ke delfen'o'j est'as saĝ'a'j kaj do tial oni ili'n ne mort'ig'u. Sed stud'aĵ'o'j indik'as, ke ĉiu'j speci'o'j „saĝ'as” kaj adapt'iĝ'as al ŝanĝ'iĝ'ant'a'j natur'a'j medi'o'j. La polp'o est'as ebl'e la plej saĝ'a animal'o. Sed neniu argument'as, ke oni ne manĝ'u polp'aĵ'o'n.

Ŝanĝ'i kaj detru'i

La hom'ar'o, sukces'e ir'ant'e sur du pied'o'j, uz'ant'e il'o'j'n kaj kun'labor'ant'e inter si, efik'e kapt'is best'o'j'n kaj kultiv'is plant'o'j'n, tiel ke ĝi star'as pint'e de la nutr'o'ĉen'o. Nun la hom'ar'o reg'as la mond'o'n, kun potenc'o eĉ ŝanĝ'i la klimat'o'n kaj detru'i si'a'n medi'o'n kaj eĉ per nukle'a bomb'o si'n mem.

Ni sci'as, ke la hom'ar'o respond'ec'as pri la ter'glob'o kaj pri ali'spec'a'j viv'aĵ'o'j. Sed ni sci'as ankaŭ, ke la hom'ar'o ne pov'as viv'i eĉ unu tag'o'n sen manĝ'o de ali'a viv'aĵ'o, ĉu plant'o, ĉu best'o.

Konsci'o pri la hom'a pozici'o kaj pri la rilat'o kun ali'a'j viv'aĵ'o'j konduk'as mi'n (kaj mult'a'j'n japan'o'j'n) al jen'a si'n'ten'o kaj praktik'o: ĉe'tabl'e, antaŭ ol manĝ'i, mi, kun'met'ant'e la man'plat'o'j'n, dank'as al ĉiu'j viv'ul'o'j, kiu'j mi'n nutr'as.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Vir'in'o'j abort'ig'as, nombr'o'j pens'ig'as

Scienc'o

AKTUAL'EC'O

Vir'in'o'j abort'ig'as, nombr'o'j pens'ig'as

Dek kvin jar'o'j'n post la komenc'iĝ'o de la 21 a jar'cent'o, milion'o'j da vir'in'o'j tra la tut'a mond'o daŭr'e sub'met'iĝ'as al abort'ig'o kaj al ĉiu'spec'a'j risk'o'j, kiu'j'n tio ĉi en'ten'as. Sufiĉ'as rapid'a analiz'o de la tut'mond'a'j nombr'o'j pri la jar'o 2012 por konstat'i, ke en tiu jar'o pli ol 7 milion'o'j da vir'in'o'j est'is oficial'e akcept'it'a'j en mal'san'ul'ej'o'j, klinik'o'j aŭ simil'a'j instituci'o'j kun la cel'o ĉes'ig'i la propr'a'n graved'ec'o'n.

Ĉi tio signif'as, ali'vort'e, ke mez'um'e 6,9 el ĉiu mil'o da vir'in'o'j (inter 15 kaj 44 jar'o'j) ricev'is en la koncern'a jar'o medicin'a'n trakt'ad'o'n cel'e al abort'ig'o. Est'as rimark'ind'e, ke tio signif'as 40-el'cent'a'n kresk'o'n kompar'e kun la jar'o 2005. La plej oft'e uz'at'a rimed'o por abort'ig'i? En'glut'ad'o de medikament'o nom'at'a misoprostol kaj konsider'at'a eg'e mal'pli risk'a ol ali'a'j: ĝi kaŭz'as kun'tir'iĝ'o'n de la uter'o, sed ver'dir'e ne ĉiam sukces'as el'ig'i la tut'a'n embri'o'n, tiel ke la eventual'a rest'aĵ'o ja pov'as kaŭz'i grav'a'n en'a'n infekt'o'n.

Rekord'a'j nombr'o'j

Oni not'as ne'neglekt'ebl'a'j'n mal'sam'o'j'n de land'o al land'o: fakt'e la mez'um'a kvant'o de abort'ig'o'j est'is plej mal'alt'a en Etiopi'o, Maŭrici'o kaj ĉef'e Brazil'o (land'o de la verk'ant'o), kaj plej alt'a en Pakistan'o, Kenj'o, Malavi'o kaj Ugand'o. En plur'a'j afrik'a'j – kaj ankaŭ en iu'j latin'amerik'a'j – land'o'j, la graved'ec-ĉes'ig'o'j proksim'iĝ'is al rekord'a'j nombr'o'j. Oni el'tir'is ĉiu'j'n supr'a'j'n nombr'o'j'n el tut'mond'a esplor'ad'o efektiv'ig'it'a de fak'a medicin'a revu'o (nom'e BJOG ) kaj dis'vast'ig'it'a de la medicin'a ret'paĝ'ar'o medscape. com en aŭgust'o 2015. La nombr'o'j rilat'as al 26 land'o'j situ'ant'a'j en divers'a'j kontinent'o'j.

Pun'ebl'a krim'o

Se oni konsider'as, ke nur 60 el'cent'o'j de la vir'in'o'j, kiu'j spert'as komplik'aĵ'o'j'n kaŭz'e de risk'a'j abort'ig'o'j, si'n turn'as al hospital'o por medicin'a trakt'ad'o, tiam ebl'as konklud'i, ke la tut'a kvant'o de abort'ig'o'j ver'ŝajn'e est'as mult'e pli grand'a. Krom'e la registr'ad'o de abort'ig'ant'a'j pacient'o'j en land'o'j, en kiu'j la mem'vol'a graved'ec'ĉes'ig'o est'as pun'ebl'a krim'o, pov'as est'i kelk'foj'e kaŝ'it'a, por evit'i ekzempl'e problem'o'j'n kun la polic'o.

Paulo Sérgio VIANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Brazil'o
Ruĝ'a'j ŝlim'o'j en Mediterane'o

Medi'o

POLU'AD'O

Ruĝ'a'j ŝlim'o'j en Mediterane'o

En sud'a Franci'o, apud Marsejl'o, uzin'o de baŭksit'o el'verŝ'as la rest'aĵ'o'j'n (ruĝ'a'j'n ŝlim'o'j'n) en Mediterane'o'n, nun en natur'a'n rezerv'ej'o'n.

Iom da histori'o

Baŭksit'o est'as ekspluat'at'a en Provenc'o ek'de 1894. De pli ol 70 jar'o'j uzin'o Pechiney [ peŝiné ], nun Alcan , kun komplez'o de la ŝtat'o en'verŝ'as la rest'aĵ'o'j'n de la pri'trakt'ad'o en grand'a'n mar'a'n fos'o'n apud Cassis [ kasí ]. Tiu fos'o est'as 300 metr'o'j'n profund'a kaj 2000 metr'o'j'n long'a.

Ĉar scienc'ist'o'j prav'e dir'is, ke mar'o mem re'san'iĝ'as, neniu hav'is moral'a'n problem'o'n daŭr'ig'i la polu'ad'o'n. De 1966 sub'ter'a kaj sub'mar'a tub'eg'o, 47 kilo'metr'o'j'n long'a, port'as la polu'aĵ'o'j'n en la fos'o'n. Sed inter'temp'e valid'iĝ'is en 1978 la Konvenci'o de Barcelon'o por protekt'ad'o de Mediterane'o, kaj la ŝtat'o la 1an de juli'o 1996 dev'ig'is la ekspluat'ant'o'n ĉes'ig'i la en'ĵet'ad'o'n la 31an de decembr'o 2015. Des pli, ke tiu fos'o en'est'as en la Naci'a Rezerv'ej'o de la Fjord'et'o'j (Parc national des Calanques ), la sol'a en Franci'o apud grand'a urb'o (Marsejl'o) kaj la sol'a ter'a kaj mar'a.

Kia polu'ad'o

Kun'e kun fer'o, kiu don'as la bel'a'n ruĝ'a'n kolor'o'n, est'as enmarigataj natr'o ( NaOH), alumini'o (Al), titan'o ( Ti), krom'o ( Cr), kadmi'o ( Cd), hidrarg'o ( Hg), arsen'o (As) kaj ali'a'j pez'a'j metal'o'j, danĝer'a'j por la san'o, kiu'j hav'as grand'a'n efik'o'n sur la flaŭr'o kaj faŭn'o kaj jam sen'viv'ig'is grand'a'n zon'o'n inter Ĝenov'o en Itali'o kaj Montpelier'o en Franci'o.

De 900 000 tun'o'j en la 1970 aj jar'o'j redukt'iĝ'is la en'ĵet'o al 300 000 tun'o'j en 2004. Tamen rest'as ĉirkaŭ 20 ĝis 30 milion'o'j da tun'o'j da polu'it'a materi'o. Verŝ'ad'o de 270 m 3 da el'flu'aĵ'o hor'e signif'as 180 000 tun'o'j'n jar'e. Sekv'e, en 2007 est'is instal'it'a'j filtr'il'o'j-prem'il'o'j por redukt'i la polu'o'n al 35 mg litr'e. Aper'is ruĝ'a polv'o, kiu'n oni stok'as en la apud'ec'o de la uzin'o.

Laŭ la industri'ist'o, natr'o, kiu natur'e trov'iĝ'as en la mar'a sal'o, stok'as inert'a'n hidr'o'kalcit'o'n, kiu kapt'as la pez'a'j'n metal'o'j'n. Tio ne est'as la opini'o de la fiŝ'kapt'ist'o'j, kiu'j konstat'as, ke kiam blov'as la nord'a vent'o, la ruĝ'a'j ŝlim'o'j al'surfac'iĝ'as.

Nun'a debat'o

Ĉar fin'iĝ'os la permes'o ekspluat'i, iu'j propon'as simpl'e ferm'i la uzin'o'n, kaj tiam oni ĉantaĝ'as pri la perd'it'a'j labor'posten'o'j (750) en region'o, kie mank'as labor'o, dum neniu kalkul'is, kiom da posten'o'j de fiŝ'kapt'ist'o'j mal'aper'is pro la polu'o de la mar'o. Ali'a tim'o est'as, ke, ĉar la baŭksit'o ven'as el Gvine'o, ebl'os instal'i tia'n uzin'o'n ali'lok'e en la mond'o, kie la norm'o'j ne est'as tiom rigor'a'j kaj la popol'o ne est'as tiom sent'em'a.

Iu'j propon'as teknik'e kaj ekonomi'e plu esplor'i, ĉar grand'a part'o de la polu'o koncentr'iĝ'as en mal'grand'a volum'o. La ministeri'o pri ekologi'o pet'is krom'a'j'n esplor'o'j'n; scienc'ist'o'j bedaŭr'as, ke ili'a voĉ'o ne est'as aŭskult'at'a kaj ke la kontrol'o'j est'as far'at'a'j de la ekspluat'ant'o mem kaj ne de sen'de'pend'a'j fak'ul'o'j. La loĝ'ant'ar'o de la 13 koncern'a'j urb'o'j dev'as don'i si'a'n opini'o'n, sed apenaŭ dispon'as pri taŭg'a'j dokument'o'j aŭ inform'o'j.

Tiu debat'o est'as ver'e nun'temp'a: kiel plu'ekspluat'i, redukt'ant'e maksimum'e la konsekvenc'o'j'n por la mar'a medi'o? Kiel sav'i ni'a'n planed'o'n, tamen daŭr'ig'ant'e ni'a'n konsum'apetit'o'n?

Renée TRIOLLE
korespond'ant'o de MONAT'O en Franci'o
Verd'a ring'o

Notic'o'j

Verd'a ring'o

„Mis'uz'o de la rajt'o manifestaci'i!” – tiel re'ag'is aŭt'ant'o'j, kiu'j ne pov'is vetur'i laŭ la vien'a Ring-strat'o, kiu ĉirkaŭ'as la centr'o'n de la urb'o. La 22an de septembr'o 2015, de la 10 a ĝis la 22 a hor'o, nur tram'o'j kaj bicikl'ant'o'j uz'is la strat'o'n. Aŭt'o'j dev'is trov'i ali'a'n voj'o'n.

Antaŭ'tag'mez'e lern'ant'o'j met'is rul-gazon'o'n sur la asfalt'o'n. Mult'a'j hom'o'j post'e uz'is la sen'trafik'a'n spac'o'n por piknik'i kaj promen'i, aŭ simpl'e sid'i sur seĝ'o'j kaj benk'o'j propr'a'man'e star'ig'it'a'j.

La spektakl'o'n organiz'is la „Platform'o Sen'aŭt'a Urb'o”, kiu kontraŭ'as konstru'ad'o'n de nov'a aŭt'o'ŝose'o tra apud-danub'a arb'ar'o sud-orient'e de Vien'o.

Walter KLAG


Ge'lern'ant'o'j met'as rul-gazon'o'n sur la Ring-Strat'o'n en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG

125 jar'o'j'n Esperant'o en Munken'o

125 jar'o'j'n Esperant'o en Munken'o

German'a Esperant'o-Kongres'o en Munken'o (13.5. – 16.5.2016) kaj sam'temp'e la Esperant'o-Klub'o Munken'o fest'os 125 jar'o'j'n Esperant'o en Munken'o per bavar'a vesper'o kun vesper'manĝ'et'o. Detal'a'n inform'o'n vi trov'os je: www.kongres'o.de aŭ kontakt'u rekt'e LKK : kon16@esperant'o- muenchen.de

De fam'o al fak'o

De fam'o al fak'o

En Albani'o, post la 1990 aj jar'o'j, mult'a'j fak'ul'o'j far'iĝ'is politik'ist'o'j. Ekzempl'e la prezid'ant'o kaj ĉef'ministr'o ĝis 2013, Sal'i Berisha, est'is kardi'olog'o. La nun'a ĉef'ministr'o, Ed'i Ram'a, est'is pentr'ist'o kaj instru'ist'o en la Akademi'o de Art'o'j.

Ne okaz'is invers'e, tamen, ke politik'ist'o far'iĝ'is fak'ul'o – ĝis antaŭ ses jar'o'j Ndre Legisi, deput'it'o de la Social'ist'a Parti'o kaj iam'a ŝtat'a sekretari'o ĉe la ministeri'o pri intern'a'j afer'o'j, far'iĝ'is bien'ist'o.

Sen'iluzi'iĝ'int'e pri politik'o, Legisi kun si'a famili'o ek'kultiv'is frukt'o'j'n kaj legom'o'j'n kaj ek'bred'is kapr'o'j'n kaj ŝaf'o'j'n, ankaŭ abel'ar'o'j'n. Baldaŭ kresk'is li'a kapr'ar'o de 30 ĝis 700 best'o'j. La ĉirkaŭ'a'j kamp'o'j, for'las'it'a'j de tiu'j, kiu'j serĉ'is labor'o'n en la urb'o'j, plen'is de oliv'arb'o'j.

Ĵurnal'ist'o'j kaj amik'o'j, vizit'ant'a'j la eks'a'n deput'it'o'n, konstat'as ĉe li entuziasm'o'n kaj kuraĝ'o'n por daŭr'ig'i la nov'a'n viv'o'n inter hom'o'j, kiu'j produkt'as kaj en'spez'as per si'a propr'a labor'o.

Bardhyl SELIMI
Vizit'o ben'it'a

Vizit'o ben'it'a

Ĝoj'is kaj feliĉ'is kub'an'o'j pro kvar'tag'a pap'a vizit'o en septembr'o. Francisk'o rest'is en Kub'o kiel „misi'ist'o de mizerikord'o” kaj gvid'is di'serv'o'j'n en tri urb'o'j: Havan'o, Holguín kaj Santiag'o de Kub'o.

Jam ek'de li'a al'ven'o ĉe la flug'haven'o „ José Martí ” kaj dum la 18-kilo'metr'a vojaĝ'o ĝis la apostol'a nunci'ej'o en Havan'o kub'an'o'j montr'is al si'a eminent'a vizit'ant'o kor'inklin'o'n, respekt'o'n kaj gast'am'o'n. Ankaŭ dum la ceter'a'j tri tag'o'j ĉie evident'is tia'j el'kor'a'j kaj entuziasm'a'j sent'o'j.

Francisk'o est'as la unu'a pap'o de latin-amerik'a de'ven'o. Li ne est'as la unu'a, tamen, kiu vizit'is Kub'o'n. La pap'o'j Johano Paŭl'o 2 a en 1998 kaj Benedikt'o 16 a en 2012 vizit'is ĉi tiu'n plej grand'a'n karib'a'n insul'o'n.

La pap'o al'port'is al Kub'o am'o'n al la proksim'ul'o, fid'o'n, re'kon'o'n kaj salut'o'n al infan'o'j, mal'jun'ul'o'j kaj handikap'ul'o'j. Vizit'int'e Kub'o'n, Francisk'o plu'vojaĝ'is al Uson'o, kie li kun'sid'is kun la prezid'ant'o Barack Obama kaj formal'e al'parol'is la membr'o'j'n de la uson'a parlament'o.

Ju'a'n Carlos MONTERO MEDIN'A
De kie ni ven'is? Kie'n ni ir'as?

De kie ni ven'is? Kie'n ni ir'as?

LERN'U LA ĜOJ'O'N DE VER'A KRIST'AN'ISM'O. Ricev'u sen'pag'a'n Bibli'o'n kun Stud'kurs'o www. carelinks.net/ eo .

Help'o sen diskut'o

AŬSTRI'O

Help'o sen diskut'o

„Jes, sinjor'in'o Bock [bok] jam atend'as”. Sinjor'in'o Sabin'e Pinterits, kiu labor'as en la Ute Bock -Dom'o en Vien'o, gvid'as mi'n en mal'grand'a'n ĉambr'o'n.

Ute Bock sid'as post apopleksi'o en decembr'o 2013 en rul'seĝ'o. Sed ŝi'a'j voĉ'o kaj man'prem'o est'as fort'a'j. De jar'dek'o'j ŝi help'as al ĉiu'j, kiu'j „fal'is el la social'a sistem'o” de Aŭstri'o.

Aktual'e mult'a'j ven'as el Siri'o. Antaŭ la milit'o en tiu land'o la rifuĝ'int'o'j, oft'e ne'akompan'at'a'j infan'o'j, ven'is ĉef'e el la balkan'a'j land'o'j. Azil-pet'ant'o'j bezon'as loĝ'adres'o'n en Aŭstri'o. Kiu ne hav'as daŭr'a'n loĝ'ej'o'n, pov'as loĝ'i en la dom'o aŭ hav'i tie poŝt'a'n adres'o'n.

Buŝ-al-buŝ'a

La dom'o'n ĉe Zohmanngasse 28 mult'a'j trov'as simpl'e per inform'ad'o buŝ-al-buŝ'a. Bock help'as, se iel ebl'as. Hodiaŭ 76 vir'o'j kaj nur 2 vir'in'o'j el 26 land'o'j loĝ'as en la dom'o. Ili rest'as monat'o'j'n aŭ jar'o'j'n. Ĉiu hav'as unu-lit'a'n loĝ'ej'et'o'n. Ekzist'as du komun'a'j kuir'ej'o'j en ĉiu etaĝ'o, sed mult'a'j hejm'an'o'j volont'e mem kuir'as en la propr'a ĉambr'o.

 

Famili'o'j loĝ'as en ali'a dom'o. Ankaŭ ali'lok'e trov'iĝ'as hejm'o por infan'o'j sen ge'patr'o'j kaj por lern'ant'o'j kun lern'ej'a'j problem'o'j. La dom'o iam est'is hejm'o por met'i-lern'ant'o'j, gvid'at'a de Bock. Post re'nov'ig'ad'o ĝi serv'as kiel hejm'o por rifuĝ'int'o'j kaj sen'hejm'ul'o'j. Bock pensi'iĝ'is en 2000 kaj ek'de tiam labor'as kiel volont'ul'o.

Civil'serv'ant'o'j

Help'as al ŝi ses civil'serv'ant'o'j (kiu'j ne vol'as arm'e-serv'i), kelk'a'j ofic'ist'o'j kaj instru'ist'o'j – ili per'as la german'a'n lingv'o'n kaj instru'as komput'ik'o'n. La lern'ant'o'j, aktual'e pli ol 300, ricev'as atest'o'n pri fin'far'it'a kurs'o.

La mon'o ven'as el donac'o'j de privat'ul'o'j. Krom'e oni kolekt'as vest'aĵ'o'j'n, kovr'aĵ'o'j'n, tuk'o'j'n, higien-artikl'o'j'n kaj konserv'ebl'a'j'n nutr'aĵ'o'j'n: farun'o, riz'o, ole'o, nudel'o'j.

Bock ricev'is 15 premi'o'j'n pro si'a human'ec'a ag'ad'o, inter'ali'e la or'a'n merit-medal'o'n de Respublik'o Aŭstri'o.

 

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


La dom'o Ute Bock bon'ven'ig'as ĉiu'j'n, kiu'j el'fal'is el la social'a sistem'o, inkluziv'e de rifuĝ'int'o'j kaj lern'ant'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

Mal'dekstr'e s -in'o Pinterits, dekstr'e s -in'o Bock en la dom'o, kiu port'as ŝi'a'n nom'o'n. Nun'temp'e loĝ'as tie hom'o'j el 26 land'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

Kiam fin'iĝ'os la fum'eg'o?

SUD-ORIENT'A AZI'O

Kiam fin'iĝ'os la fum'eg'o?

Antaŭ ne'long'e aper'is tre dens'a fum'o en la ĉiel'o de la insul'o Sumatr'o. Mi nom'as ĝi'n „fum'eg'o”. Ĝi ja ne est'as normal'a fum'o. Ĝi kovr'as la tut'a'n are'o'n de kelk'a'j part'o'j de okcident'a Indonezi'o, special'e en la region'o Ĝambio kaj Riaŭo, Sumatr'o. Ĝi eĉ jam ating'is Malajzi'o'n kaj Singapur'o'n, kaj kelk'a'j'n part'o'j'n de Brunej'o, Taj'land'o kaj Filipin'o'j.

Tiu ĉi inter'naci'a katastrof'o ek'est'is mez'e de aŭgust'o kaj mal'pli'bon'iĝ'as. La ĉef'a kaŭz'o est'as arb'ar'brul'eg'o sur la insul'o'j Sumatr'o kaj Borne'o. Tiu ĉi brul'eg'o okaz'is ne pro natur'a'j kial'o'j. Oni kred'as, ke fi'ul'o'j far'is tio'n, cel'ant'e praktik'i la metod'o'n „hak'ad'o kaj brul'ig'ad'o” por kre'i pli'a'j'n kamp'o'j'n. Mal'feliĉ'e, pro la sek'a sezon'o ĉe la ekvator'o, oni ne pov'as reg'i la fajr'o'n kaj ĝi pli'grand'iĝ'is, kaŭz'ant'e brul'eg'o'n. Ceter'e la fenomen'o El- Ninjo kaŭz'is, ke ne pluv'is dum tiu ĉi period'o.


La fum'eg'o jam est'ig'is san'problem'o'j'n por la loĝ'ant'ar'o en Ĝambio kaj Riaŭo. Laŭ la indonezi'a sistem'o de polu'ad'a indic'o, la nombr'o'j de 0 ĝis 50 signif'as bon'a'n, san'a'n aer'o'n kaj super 300 signif'as danĝer'a'n aer'o'n venen'a'n. En la region'o Riaŭo, la indic'o ating'is 984 kaj en centr'a Kalimantano 1986. Pro plur'a'j spir'a'j kaj okul'a'j mal'san'o'j sufer'as la loĝ'ant'ar'o. Krom'e oni ne pov'as labor'i aŭ stud'i, ĉar la aer'o est'as tiel danĝer'a, ke neniu pov'as ir'i ekster'e'n.

Ekonomi'o

La mal'avantaĝ'o'j ne nur rilat'as al la san'o. Ankaŭ la ekonomi'o en Sumatr'o kaj Kalimantano ne funkci'as. Mult'a'j flug'o'j est'as nul'ig'it'a'j pro lim'ig'it'a vid'a distanc'o. Turist'o'j mank'as, ĉar ili ne pov'as ating'i turism'ej'o'n, kaj eĉ se tio ebl'us, ili pov'us nenio'n vid'i tie. Resum'e, la du plej grav'a'j mal'util'o'j koncern'as la san'o'n kaj la ekonomi'o'n.

Inter'naci'a katastrof'o

Krom Indonezi'o ankaŭ la najbar'a'j land'o'j spert'as la mal'avantaĝ'o'j'n. La polu'ad'a indic'o en Brunej'o ating'is 68 kaj iom influ'as la san'o'n de la popol'o. En Malajzi'o la polu'a indic'o eĉ ating'is 252. Tial tie la lern'ej'o'j ne funkci'as por gard'i la san'o'n de la lern'ant'o'j, kaj kelk'a'j flug'o'j est'is nul'ig'it'a'j. Ankaŭ en Singapur'o, kies polu'a indic'o ating'is 341, lern'ej'o'j est'is ferm'it'a'j kaj kelk'a'j event'o'j en la mond'a ĉampion'ad'o pri naĝ'ad'o est'is nul'ig'it'a'j pro la mal'bon'a'j veter'o kaj aer'o.

Simil'e la ĉiel'o de Taj'land'o est'as kovr'it'a de fum'o pro tiu arb'ar'brul'eg'o en Sumatr'o kaj Borne'o. Ceter'e, la filipin'a reg'ist'ar'o supoz'as, ke la fum'nebul'o, kiu ating'is Ĉebuon, de'ven'as de Borne'o, ĉar ĝi ne mal'aper'as dum kelk'a'j tag'o'j. En Filipin'o'j la fum'eg'o kaŭz'as nul'ig'o'n de kelk'a'j flug'o'j. Do tiu ĉi katastrof'o sufer'ig'is ses land'o'j'n: tre grand'a problem'o en sud-orient'a Azi'o.

Kio'n far'u la reg'ist'ar'o'j?

Mult'a'j hom'o'j kritik'as la indonezi'a'n reg'ist'ar'o'n, ĉar ĝi ne sukces'as ven'ig'i la suspekt'at'o'j'n pri la brul'ig'o'j antaŭ la tribunal'o'n. La kritik'o aper'is, ĉar simil'a'j problem'o'j ripet'iĝ'as ĉiu'jar'e. Oni opini'as, ke neniu plu brul'ig'os arb'ar'o'j'n, se la reg'ist'ar'o pov'as juĝ'i kaj pun'i la suspekt'at'o'j'n. Dum'e la indonezi'a arme'o far'as ĉio'n ebl'a'n por ĉes'ig'i la brul'eg'o'n, kaj prezid'ant'o Joko Widodo promes'as, ke en tri jar'o'j la reg'ist'ar'o pov'os ĉio'n solv'i. Ceter'e Malajzi'o kaj Singapur'o jam pret'as help'i Indonezi'o'n.

Kvankam la reg'ist'ar'o'j prov'as ĉio'n, la popol'o jam mult'e sufer'as, special'e infan'o'j kaj mal'jun'ul'o'j, kaj mult'a'j el ili ne plu pov'as atend'i la freŝ'a'n aer'o'n. Indonezi'o est'as fam'a pro la freŝ'a aer'o en kelk'a'j region'o'j, pro la ekzist'o de mult'a'j arb'ar'o'j. Sed kio'n far'i, kiam la arb'ar'o'j mal'rapid'e mal'aper'ad'as pro brul'eg'o? La popol'o sufer'as, la reg'ist'ar'o ĉio'n prov'as. Sed kiam la fum'eg'o fin'iĝ'os? Ŝajn'as, ke ni pov'as nur atend'i.

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o
Inter'temp'e jam unu beb'o en Indonezi'o for'pas'is pro la fum'eg'o.
Aktiv'as la bon'a'j amik'o'j

MUZE'O'J

Aktiv'as la bon'a'j amik'o'j

Por indonezi'an'o'j, muze'o oft'e est'as konsider'at'a kiel io mal'modern'a, ted'a kaj sen'interes'a. Sed en la urb'o Bandung aktiv'as jun'ul'o'j por re'viv'ig'i muze'o'n.

Tem'as pri la Muze'o de la Azi'a-Afrik'a Konferenc'o. La muze'o est'is konstru'it'a memor'e al la konferenc'o kaj malgraŭ tio, ke pas'is jam 60 jar'o'j post la konferenc'o, la muze'o neniam silent'is.

La azi'a-afrik'a konferenc'o est'is la unu'a, kaj plej grand'a, kun'ven'o inter ne'blank'ul'o'j. Ĝi okaz'is en april'o 1955, kaj ĝi'n organiz'is Barat'o, Birm'o, Indonezi'o, Pakistan'o kaj Srilank'o. Ĉe'est'is deleg'it'o'j el 29 land'o'j, kiu'j reprezent'is pli ol la du'on'o'n de la mond'civit'an'o'j.

Princip'o'j

La konferenc'o cel'is liber'ig'i azi'a'j'n kaj afrik'a'j'n naci'o'j'n de imperialism'o kaj koloni'ism'o, kaj kre'i ekonomi'a'n kaj kultur'a'n kun'labor'o'n inter la koncern'a'j land'o'j. Rezult'is la t. n. 10 princip'o'j de Bandung ( dasasila Bandung). Tem'is pri rezoluci'o'j pri pac'o kaj kun'labor'o por la mond'o kaj ĝi'a'j civit'an'o'j.

La spirit'o de la konferenc'o neniam for'ir'is. La konferenc'ej'o, situ'ant'a ĉe la plej grav'a strat'o en la centr'o de Bandung, daŭr'e ekzist'as kiel muze'o. Preskaŭ ĉiu'tag'e ĝi ricev'as vizit'ant'o'j'n, kiu'j interes'iĝ'as pri la histori'o kaj la grav'a'j event'o'j tie okaz'int'a'j, aŭ kiu'j simpl'e vol'as far'i fot'o'j'n en la ĉirkaŭ'aĵ'o.

Grav'as, tamen, ke intern'e de la konstru'aĵ'o ekzist'as komun'um'o, kiu aktiv'e ag'ad'as en, por kaj pro la muze'o. La aktiv'ul'o'j nom'as si'n la bon'a'j amik'o'j de la muze'o de la Azi'a-Afrik'a Konferenc'o, aŭ SMKAA, sahabat museum konferensi Asia -Afrik'a

Klub'o'j

La „amik'o'j” okup'iĝ'as ne nur pri la muze'o. Ili okaz'ig'as klub'kun'ven'o'j'n, por ke jun'ul'o'j pli'profund'ig'u si'a'j'n kapabl'o'j'n, ekzempl'e lingv'e. Ebl'as lern'i la arab'a'n, franc'a'n, japan'a'n, mandaren'a'n kaj ankaŭ Esperant'o'n. Klub'o'j ekzist'as ankaŭ pri lok'a'j kultur'o'j, ĵurnal'ism'o, ĉiĉeron'ad'o, komput'ad'o, skolt'ad'o kaj radi'o-anonc'ad'o.

Okaz'as ĉe la muze'o ali'a'j inter'naci'a'j renkont'iĝ'o'j, ekzempl'e fin'e de april'o la du'a Azi'a-Afrik'a Student'a Konferenc'o. Ĉe'est'is 210 student'o'j el 19 azi'a'j land'o'j kaj 29 afrik'a'j land'o'j, kiu'j diskut'is politik'o'n, kultur'o'n, instru'ad'o'n, ekonomi'o'n kaj teknologi'o'n.

Lok'a'j kaj inter'naci'a'j ag'ad'o'j viv'ig'as la muze'o'n. Tio grav'as apart'e por jun'ul'o'j, kiu'j foj'foj'e dispon'as pri tro da liber'a temp'o kaj mal'tro da okup'o'j.

Syauqi Ahmad Zulfauzi STYA LACKSANA
korespond'ant'o de MONAT'O en Indonezi'o

La ekster'o de la Muze'o de la Azi'a-Afrik'a Konferenc'o. Intern'e okaz'as kun'ven'o'j por plen'kapabl'ig'i la jun'ul'o'j'n de la urb'o Bandung. Fot'o: JAGAWANA

Antaŭ'e'n mal'antaŭ'e'n

Politik'o

ENERGI'O

Antaŭ'e'n mal'antaŭ'e'n

Pro la akcident'o en Fuk'u'ŝim'o en mart'o 2011, kaj pro la post'a tra'viv'aĵ'o de la japan'a soci'o, frakas'iĝ'is tri mit'o'j pri nukle'a energi'o en Japani'o: 1. Nukle'a'j central'o'j est'as sekur'a'j; 2. La nukle'a elektro'produkt'ad'o est'as la plej mal'mult'e'kost'a; kaj 3. La japan'a industri'o kolaps'os sen nukle'a elektro'produkt'ad'o.

Do, tut'e natur'e, la pli'mult'o de la japan'a popol'o ne vol'as, ke re'funkci'u la atom'central'o'j, halt'ig'it'a'j post la akcident'o. Ili vol'as, ke Japani'o ekspluat'u la re'nov'ig'ebl'a'j'n energi'o-font'o'j'n kiel la sun'a'n aŭ la vent'a'n, aŭ la ter'varm'o'n.

Kritik'ant'o'j

Tamen, malgraŭ la popol'a vol'o, la reg'ist'ar'o komenc'is laŭ'vic'e aprob'i la re'funkci'ig'o'n de la central'o'j. Krom'e ĝi pri'pens'as energi'o-produkt'ad'o'n ĝis la jar'o 2030. Kiel rimark'is kritik'ant'o'j, la reg'ist'ar'a plan'o ŝajn'e re'ten'os nukle'o- kaj karb'o-energi'o'n, sam'temp'e neglekt'ant'e kaj sen'kuraĝ'ig'ant'e re'nov'ig'ebl'a'j'n font'o'j'n. Tiel oni re'ven'os kvazaŭ al la temp'o antaŭ la akcident'o.

Ĝis 2005 elektro'produkt'ad'o per sun'varm'o kaj ĝi'a merkat'o en Japani'o est'is la plej grand'a en la mond'o. Pro reg'ist'ar'a neglekt'o kaj rezist'o de la elektr'a'j kompani'o'j, Japani'o nun post'rest'as, dum ali'a'j land'o'j ŝanĝ'iĝ'as favor'e al pli medi'o'konsci'a'j energi-font'o'j.

Konfuz'o

En 2012 Japani'o en'konduk'is sistem'o'n por aĉet'i „re'nov'ig'ebl'a'n” elektr'o'n laŭ fiks'it'a prez'o. Sed, ĉef'e pro la mal'lert'a aranĝ'o de la prez'o, est'iĝ'is konfuz'o. La elektro'kompani'o'j ĉes'is tiel aĉet'i elektr'o'n. Pli'e ili insist'as lim'ig'i la aĉet'ad'o'n de tia elektr'o, ĉar per'sun'a kaj per'vent'a elektr'o est'as mal'stabil'a'j.

Fak'ul'o'j argument'is, ke la problem'o pri vari'a kurent'o-proviz'o solv'ebl'as per modern'a teknologi'o kaj per pli'grand'ig'it'a elektro'ret'o inter elektro'kompani'o'j.

En la fon'o de tiu pasiv'a politik'o trov'iĝ'as fortik'a „kvadrat'a” komun'um'o, aŭ „atom'vilaĝ'o”, konsist'ant'a el politik'ist'o'j, burokrat'o'j, profesor'o'j kaj industri'o. En la centr'o situ'as la elektro'kompani'o'j, kiu'j abund'e ŝut'as mon'o'n en la komun'um'o'n. Ili apenaŭ lern'is el la katastrof'o de Fuk'u'ŝim'o kaj, spit'e de la popol'a voĉ'o, kroĉ'iĝ'as al la nun'a, kaj propr'a, interes'o.

ISIKAWA Takasi
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Ŝton'ĵet'o sen cenzur'o

FIZIK'O

Ŝton'ĵet'o sen cenzur'o

En la pas'int'a oktobr'o, patr'o de ital'a lern'ej'an'o konstern'it'e aper'ig'is en Inter'ret'o bild'o'n, kiu'n tuj re'publik'ig'is mult'a'j ali'a'j, sam'e indign'a'j, hom'o'j. Tem'is pri fot'o el la paĝ'o 216 de lice'a fizik'libr'o titol'it'a La realtá e i modelli della fisica („La real'ec'o kaj la model'o'j de la fizik'o”). La el'don'ej'o est'as la brit'a Linx - Pearson .

Pont'o

La menci'it'a paĝ'o de la libr'o prezent'as fizik'a'n problem'o'n, kies tekst'o est'as laŭ'liter'e la jen'a: „Ŝton'o est'as lanĉ'at'a de pont'o 12 metr'o'j'n alt'a, vertikal'e, de supr'e mal'supr'e'n, kun rapid'o de 1,8 metr'o'j en sekund'o, dum aŭtomobil'o al'ven'as. Se la aŭtomobil'o trov'iĝ'as tiam je distanc'o 82-metr'a de la pont'o kaj vetur'as je la konstant'a rapid'o de 125 kilo'metr'o'j en hor'o, ĉu la ŝton'o frap'as aŭ ne frap'as la aŭtomobil'o'n?”.

Sen'konscienc'ul'o'j

Nu, la problem'o re'el'vok'as mal'nov'a'j'n ital'a'j'n nov'aĵ'o'j'n pri nigr'a kronik'o: en la 1990 aj jar'o'j, ĵet'ad'i ŝton'o'j'n de pont'o'j est'is kvazaŭ mod'o inter enu'ant'a'j jun'ul'o'j, sen'konscienc'ul'o'j kaj vandal'o'j. Kaj, kvankam post'e la fenomen'o iom post iom regres'is, plej'part'e la vund'o'j provok'it'a'j de tiu'j ag'o'j est'as ankoraŭ dolor'ig'a'j. Tiam iu'j person'o'j perd'is si'a'n viv'o'n en aŭtomobil'o, kiu'n frap'is ŝton'o, ĵet'it'a de idiot'o. Ili'a'j parenc'o'j ankoraŭ pli'plor'as ili'n kaj funebr'as.

Imit'ad'o

Oni demand'as si'n nun'temp'e en Itali'o, ĉu est'as ver'e neces'e, ke scienc'a libr'o destin'it'a por la jun'ul'ar'o util'ig'u ĝust'e tia'n ekzempl'o'n por instru'i la leĝ'o'j'n de la fizik'o. La cel'o de ajn'a libr'o, de iu ajn lern'ej'objekt'o, est'u unu'e la instru'ad'o de laŭ'leĝ'ec'o. Tim'ant'e imit'o'n, la plej mult'a'j hom'o'j mal'aprob'as la ide'o'n en'met'i en ankoraŭ ne'matur'a'j'n mens'o'j'n la imag'o'n de terur'a krim'o, oft'e plen'um'at'a kaj apenaŭ mal'help'ebl'a.

Lift'o

La opini'o'j de la ital'o'j est'as dis'a'j: iu'j konsider'as la ĉe'est'o'n de la koncern'a problem'o en lern'o'libr'o ver'a hont'o. Parlament'an'o'j anonc'is tiu'rilat'e baldaŭ'a'n demand'o'n al la ministr'in'o pri instru'ad'o Stefania Giannini [ stefanja ĝanini ], Ŝi klar'ig'u, kiel ebl'is, ke libr'o cirkul'ant'a en ital'a'j lern'ej'o'j en'hav'as alud'o'n al fi'a ag'ad'o.

Ali'flank'e, sub'ten'ant'o'j de la scienc'o kaj liber'pens'ul'o'j asert'as, ke la problem'o dev'as est'i rigard'at'a el nur'e fizik'a vid'punkt'o, ne el tiu moral'a, sen ke ĝi'a signif'o est'u tro'grand'ig'it'a. Ceter'e, la kalkul'ad'o de la rapid'o kaj de la fort'o de ŝton'o ĵet'at'a de pont'o pov'as help'i la konstru'ant'o'j'n de aŭtomobil'o'j produkt'i pli rezist'ant'a'j'n glac'o'j'n. Oni dev'as ne hav'i tabu'o'j'n, kelk'a'j asert'as. Iu memor'ig'as, ke Albert Einstein mem, por prezent'i si'a'n teori'o'n pri relativ'ec'o, parol'is pri lift'o fal'ant'a en la vaku'o'n. Tamen neniu plend'is pro tio, ke kelk'e da ul'o'j perd'is la viv'o'n ĉi tiel.

Pin'konus'o

La mal'sam'o est'as, ke lift'o pov'as fal'i en vaku'o'n sekv'e de ne'dezir'at'a akcident'o, dum ŝton'o'n de sur pont'o oni lanĉ'as nur konsci'e, kun la cel'o krim'i. Ebl'e est'int'us pli ĝust'e pri'pens'i pli inteligent'a'n formul'ad'o'n. Ebl'is skrib'i pri grand'a hajl'er'o (pri kies fal'o neniu, krom la natur'o, respond'ec'us) aŭ pri frukt'o/pin'konus'o fal'ant'a el arb'o situ'ant'a ĉe la voj'rand'o: en tiu'j okaz'o'j, ceter'e, okaz'us neniu serioz'a akcident'o; rezult'us maksimum'e kelk'a'j fend'o'j aŭ skrap'o'j. La lern'ej'an'o'j solv'us la problem'o'n kaj kompren'us la sam'a'n fizik'a'n mekanism'o'n, sen est'i rekt'e aŭ ne'rekt'e instig'it'a'j en'danĝer'ig'i hom'o'j'n por ripet'i la eksperiment'o'n kaj kontrol'i la ĝust'ec'o'n de la respond'o don'it'a (kiu, por leg'ant'o'j sci'vol'a'j, est'as ali'flank'e ne'a: la ŝton'o ne frap'as la aŭtomobil'o'n!).

Abomen'aĵ'o

La frat'in'o de Mari'a Letizia Berdini [mari'a leticja berdini ] (31-jar'a vir'in'o mort'int'a en 1996 pro ŝton'o, kiu fal'is sur ŝi'a'n aŭtomobil'o'n, dum vetur'ad'o sur aŭt'o'voj'o), pri'demand'it'a rilat'e al ĉi tiu tem'o, ne eksklud'as proced'i per jur'a'j rimed'o'j kontraŭ la el'don'ist'o kaj la aŭtor'o, nom'e James S. Walker. „Kio okaz'is al mi'a frat'in'o est'as abomen'aĵ'o, kiu ne ripet'iĝ'u. Lern'ej'a libr'o ne rajt'as prezent'i problem'o'n, kiu el'vok'as la aĉ'a'n ide'o'n ĵet'i ŝton'o'j'n. Ni'a famili'o rigard'as tiu'n problem'prezent'o'n tut'e ne'taŭg'a kaj mis'eduk'a”, ŝi dir'is. Oni pet'as, ke la el'don'ej'o modif'u aŭ tut'e mal'aper'ig'u la ekzempl'o'n, kiu provok'is sur la ital'a du'on'insul'o tiom da polemik'o. Ĉu ĝi est'os pret'a cenzur'i?

Krut'eg'aĵ'o

Ne mank'as en tiu ĉi debat'o person'o'j, kiu'j tut'e sen'kulp'ig'as la verk'int'o'n, la el'don'ist'o'n kaj la ministeri'o'n pri instru'ad'o, kiu aprob'is la libr'o'n: en fizik'libr'o'j abund'as, laŭ'dir'e, aŭtomobil'o'j kolizi'ant'a'j, vagon'ar'o'j frap'it'a'j de rok'o'j kaj simil'a'j afer'o'j. „Mi instru'is fizik'o'n dum mult'a'j jar'o'j kaj oft'e uz'is aŭtomobil'et'o'j'n por kompren'ig'i al mi'a'j klas'o'j kelk'a'j'n princip'o'j'n de la kinematik'o. Kelk'foj'e aŭtomobil'et'o fal'is kaj tio klar'ig'is brems'o'temp'o'n, frot'o'n kaj ali'a'j'n komplik'a'j'n koncept'o'j'n. Mi'a'j lern'ej'an'o'j est'as nun adolt'o'j, ge'edz'o'j kaj ge'patr'o'j. Neniu efektiv'ig'is la en'klas'a'n brems'a'n test'o'n ĉe real'a krut'eg'aĵ'o”, skrib'as la uz'ant'o vetiver 6201 en la ret'ej'o de la ital'a gazet'o Repubblica , dum la diskut'o en la tut'a land'o – spit'e al la bezon'o, ke politik'ist'o'j ver'dir'e okup'u si'n pri iom pli grav'a'j kaj urĝ'a'j problem'o'j – ne'halt'ig'ebl'e flam'as.

Roberto PIGR'O
redaktor'o de la rubrik'o „Scienc'o” kaj oft'a kun'verk'ant'o
Ne nur animal'o sed sen'vertebr'ul'o

Leter'o'j

Ne nur animal'o sed sen'vertebr'ul'o

En mi'a artikol'o Kial ne manĝ'i hund'aĵ'o'n? (MONAT'O 2015/11, p.16) est'is erar'o. „La polp'o est'as ebl'e la plej saĝ'a animal'o” dev'as est'i „... la plej saĝ'a sen'vertebr'ul'o”.

ISIKAWA Takasi
Japani'o
Nov'a'j plan'o'j pri daŭr'i'pov'a evolu'o

UNU'IĜ'INT'A'J NACI'O'J

Nov'a'j plan'o'j pri daŭr'i'pov'a evolu'o

Mal'sat'o'n kaj ekstrem'a'n mal'riĉ'o'n vol'as for'ig'i la inter'naci'a komun'um'o laŭ ambici'a program'o akcept'it'a de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) en Vien'o. La program'o cel'as la period'o'n 2015-2030, kiam ĉiu'j en la mond'o hav'u al'ir'o'n al pur'a akv'o, dec'a neces'ej'o kaj sen'pag'a element'lern'ej'a kler'ec'o.

La list'o de 17 evolu'ig'a'j cel'o'j daŭr'ig'as tiu'j'n de la period'o 2000-2015, kiam laŭ UN okaz'is la plej sukces'a program'o kontraŭ mal'riĉ'o en la histori'o de la mond'o.

La t. n. jar'mil'a'j evolu'ig'a'j cel'o'j, laŭ UN, kun'help'is sav'i milion'o'j'n da hom'o'j el mal'riĉ'o, rajt'ig'i knab'in'o'j'n kaj vir'in'o'j'n, kaj pli'bon'ig'i san'o'n kaj bon'fart'o'n. Ekzempl'e, la nombr'o de hom'o'j, kiu'j viv'as en ekstrem'a mal'riĉ'o, pli ol du'on'iĝ'is, de 1,9 miliard'o'j en 1990 al 836 milion'o'j en 2015.

Egal'ec'o

La mond'o spert'is ek'de 2000 dram'a'n pli'bon'ig'o'n ĉe la seks'a egal'ec'o en lern'ej'o'j, apart'e en baz'a'j lern'ej'o'j, kaj pli mult'a'j knab'in'o'j frekvent'as lern'ej'o'j'n. Krom'e, en la last'a'j 20 jar'o'j, vir'in'o'j en preskaŭ 90 % de la 174 land'o'j, kiu'j liver'is inform'o'j'n, pli bon'e reprezent'iĝ'as en parlament'o'j.

Ek'de 1990 pli ol du'on'iĝ'is la nombr'o de mort'int'a'j infan'o'j sub kvin jar'o'j, de 90 al 43 el 1000 nov'nask'it'o'j. La nombr'o de mort'int'a'j patr'in'o'j montr'as tut'mond'e mal'grand'iĝ'o'n de 45 %.

Pli ol 6,2 milion'o'j da malari'o-mort'o'j est'is mal'help'it'a'j inter 2000 kaj 2015. Krom'e per tuberkul'oz'o-profilakt'ik'o, diagnoz'ad'o kaj kurac'ad'o, oni sav'is la viv'o'n de 37 milion'o'j da hom'o'j inter 2000 kaj 2013.

Konflikt'o'j

Tamen progres'o mal'egal'as en divers'a'j region'o'j kaj land'o'j, kie rest'as signif'a'j mank'o'j. Konflikt'o'j prezent'as kiel antaŭ'e la plej grav'a'n minac'o'n al hom'a evolu'o, ĉar mal'stabil'a'j kaj milit'ant'a'j land'o'j hav'as la plej alt'a'n mal'riĉ'o'n.

La nov'a'j 17 cel'o'j est'as direkt'at'a'j al mal'egal'ec'o'j, ekonomi'a kresk'o, urb'o'j kaj hom'a'j viv'o'spac'o'j, industri'ig'o, energi'o, klimat'ŝanĝ'iĝ'o, daŭr'i'pov'a'j konsum'ad'o kaj produkt'ad'o, sam'kiel al pac'o kaj just'ec'o.

La program'o dev'ig'as ĉiu'j'n land'o'j'n aktiv'e ag'ad'i ne nur por elimin'i la kaŭz'o'j'n de mal'riĉ'o, sed ankaŭ pli'alt'ig'i ekonomi'a'n kresk'o'n kaj pli'bon'ig'i san'protekt'o'n, kler'ig'o'n kaj soci'a'j'n serv'o'j'n, protekt'ant'e sam'temp'e la natur'medi'o'n.

Evgeni GEORGIEV
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o
Nov'a'j rajt'o'j, nov'a'j dev'o'j

Modern'a viv'o

AŬSTRI'O

Nov'a'j rajt'o'j, nov'a'j dev'o'j

Jam en 1912 ek'valid'is leĝ'o pri la islam'a religi'o. Ĝis 1918 Aŭstri'o-Hungari'o est'is grand'a ŝtat'o, en kies kadr'o trov'iĝ'is la nun'a'j Bosni'o kaj Hercegovin'o, kie loĝ'is mult'a'j islam'an'o'j.

Ek'de tiam islam'o „laŭ la hanafisma rit'o” est'as agnosk'it'a religi'o. Hanafismo est'as unu el la grand'a'j jur'a'j skol'o'j de la suna'ism'a islam'o kun adept'o'j ekzempl'e en Turki'o, Afgani'o, Barat'o kaj Ĉini'o.

Ek'de mart'o 2015 valid'as nov'a islam-leĝ'o en Aŭstri'o. La 600 000 islam'an'o'j hav'as nun pli da rajt'o'j. Dek islam'a'j fest'o'tag'o'j en la jar'o est'as nun oficial'a'j kaj la apart'ig'o de religi'o kaj la ŝtat'o est'as klar'e esprim'it'a. Ali'a'j ŝtat'o'j ne plu rajt'as send'i instru'ist'o'j'n de la islam'a religi'o al Aŭstri'o, kio'n akr'e kritik'is Turki'o.

Permes'o

Sed est'as ankaŭ pli da dev'o'j. Ekzempl'e, oni rajt'as uz'i la nom'o'n de la komun'um'o de la islam'an'a'j kred'ant'o'j nur kun permes'o de tiu komun'um'o; religi'a'j funkci'ul'o'j dev'as est'i eks'ofic'ig'it'a'j, se pun'it'a'j de ŝtat'a juĝ'ej'o (karcer'a pun'o'daŭr'o de pli ol unu jar'o); en'tomb'ig'o'j est'as princip'e por ĉiam, el'tomb'ig'o bezon'as permes'o'n de la religi'a komun'um'o.

En oktobr'o 2015 ĉiu'tag'e ven'is al Aŭstri'o pli ol 1000 islam'an'a'j rifuĝ'ant'o'j, ven'ant'a'j tra Hungari'o, oft'e el Siri'o. La pli'mult'o plu'vetur'as al Germani'o kaj Svedi'o. Kelk'a'j rest'as kaj pet'as azil'o'n en Aŭstri'o. Se ili rajt'os rest'i, ili profit'os de la nov'a leĝ'o.

Walter KLAG
korespond'ant'o de MONAT'O en Aŭstri'o


Infan'o'j antaŭ la plej grand'a moske'o de Vien'o.

Inter'rilat'o de la ocean'o kaj klimat'ŝanĝ'iĝ'o

Medi'o

AKTUAL'E

Inter'rilat'o de la ocean'o kaj klimat'ŝanĝ'iĝ'o

Komenc'e de decembr'o de ĉi tiu jar'o okaz'os kun'sid'o de la Konferenc'o de la Parti'o'j ( COP 21), en kiu ĉiu'j land'o'j de la mond'o dev'us akcept'i pakt'o'n pri klimat'ŝanĝ'iĝ'o. La cel'o est'as lim'ig'i la tut'mond'a'n varm'iĝ'o'n de la ter'o ĝis 2 o C kompar'e kun la nivel'o de la antaŭ'industri'a epok'o.

Forc'ej'a'j gas'o'j

Ek'de ĉirkaŭ 1750 p. K. hom'o'j signif'e influ'as la klimat'o'n tut'mond'a'n. El la brul'ig'ad'o de fosili'a'j brul'aĵ'o'j rezult'as alt'iĝ'int'a'j koncentr'iĝ'o'j de forc'ej'a'j gas'o'j, inter ili karbon'di'oksid'o ( CO 2). Ĉi tiu'j forc'ej'a'j gas'o'j pov'as sorb'i infra'ruĝ'a'n radi'ad'o'n, kiu est'as el'send'at'a de la ter'o. Konsekvenc'e, part'o de la radi'ad'o est'as send'at'a re'e al la surfac'o, kio signif'as, ke part'o de la varm'o est'as konserv'at'a. Pro tio la averaĝ'a temperatur'o de la atmosfer'o kaj de la supr'a'j 700 m de la ocean'o rimark'ebl'e lev'iĝ'is. Laŭ libr'o aper'ig'it'a en 2014, la ocean'o en'sorb'is ĉirkaŭ 93 % de la pli'a varm'o kaŭz'it'a de la pli'mult'iĝ'o de forc'ej'a'j gas'o'j.

La rol'o de la ocean'o kiel part'o de la klimat'o est'as preskaŭ ĉiam sub'taks'at'a. Pro la vast'ec'o de la ocean'o kaj ties pov'o sorb'i CO 2 mal'aper'as tri'on'o ĝis du'on'o de la hom'far'it'a CO 2. Akv'o hav'as grand'a'n specif'a'n varm'o'n, kio signif'as, ke la ocean'o hav'as grand'eg'a'n varm'o'kapacit'o'n. Pro tio, krom la hom'far'it'a CO 2, ankaŭ mult'e da hom'far'it'a varm'o mal'aper'as en la ocean'o'n. La ocean'o acid'iĝ'as. Fakt'e, la averaĝ'a pH -valor'o mal'pli'iĝ'is de 8,1 ĝis 8,0 ek'de la antaŭ'industri'a epok'o.

Acid'iĝ'o

La CO 2 en la aer'o em'as al ekvilibr'o kun la CO 2 en la supr'a stratum'o de la ocean'o. Pro tio la ocean'o sorb'as CO 2. Tiu gas'o est'as acid'o en akv'o, do la ocean'o acid'iĝ'as. Fakt'e, 40-50 % de la konserv'ad'o de la hom'kaŭz'it'a karbon'o okaz'as en la ocean'o, dum la rest'o konserv'iĝ'as en la ter-biosfer'o.

Pro la varm'iĝ'o kaj la acid'iĝ'o de la ocean'o'j eko'sistem'o'j ŝanĝ'iĝ'as. Mult'a'j speci'o'j mal'aper'as, sed ali'a'j speci'o'j prosper'as. La rezult'o est'as mal'kresk'o de la bio'divers'ec'o. Ankaŭ fiŝ'kapt'ad'o el la ocean'o pov'as kontribu'i al tio. Tre kon'at'a definitiv'a efik'o de hom'far'it'a CO 2 est'as la fakt'o, ke en la daŭr'o de kelk'a'j jar'cent'o'j ni brul'ig'is fosili'a'n brul'aĵ'o'n, kiu bezon'is milion'o'j'n ĝis cent'milion'o'j da jar'o'j por form'iĝ'i. Ni dev'os atend'i milion'o'j'n da jar'o'j, antaŭ ol signif'a'j kvant'o'j da karbon'o est'os amas'ig'it'a'j (temp'o'skal'o'n de pli ol 100 000 jar'o'j ni pov'as nom'i „definitiv'aĵ'o”).

Sur pli mal'long'a'j (sed ja long'a'j) temp'o'skal'o'j kalci'a karbonat'o est'as konserv'at'a en la sediment'o'j de la ocean'o. Kiam organism'o'j kun kalci'karbonat'a'j skelet'o'j (kiel kokolit'ul'o'j, kiu'j fiks'as CO 2 per fotosintez'o) mort'as, ili sub'akv'iĝ'as al la profund'o de la ocean'o. Kvankam part'o solv'iĝ'as en la mar'akv'o, ali'a part'o ir'as en la sediment'o'n. Ĝis kiu grad'o kalci'a karbonat'o solv'iĝ'as en la profund'a ocean'o, de'pend'as de la prem'o (do profund'o) kaj de la pH -valor'o. Ju pli da CO 2 trov'iĝ'as, des pli da kalci'a karbonat'o solv'iĝ'as.

Bufr'o

En part'o'j de Pacifik'o la skelet'o'j tut'e solv'iĝ'as je grand'a profund'o. Pro tio neniu kalci'a karbonat'o en'fos'iĝ'as. En Atlantik'o tio ne okaz'as: tie la kalci'a karbonat'o ating'as la profund'o'n de la ocean'o. Rezult'o de la en'fos'ad'o de kalci'a karbonat'o est'as, ke ĝi funkci'as kiel bufr'o kontraŭ ocean'acid'iĝ'o: pro solv'ad'o de kalci'a karbonat'o el la sediment'o mal'pli'iĝ'as la CO 2-koncentr'iĝ'o en la mar'akv'o, pro kio kokolit'o'j solv'iĝ'os mal'pli rapid'e. Pro la acid'iĝ'o de la ocean'o ebl'as, ke Atlantik'o iĝ'as kiel Pacifik'o: la tut'a kalci'a karbonat'o solv'iĝ'us antaŭ ol ating'i la sediment'o'n. Rezult'e mal'pli da karbon'o en'fos'iĝ'us kaj pli da CO 2 pli long'e rest'us en ni'a klimat'sistem'o. Mal'long'e, la al'don'at'a'n CO 2 kaj la varm'o'n sorb'as la ocean'o, kio hav'as signif'a'j'n efik'o'j'n sur kaj mal'long'a'j kaj long'a'j period'o'j. Kelk'a'j efik'o'j est'as ne'invers'ig'ebl'a'j (aŭ, pli preciz'e, rest'as dum tre long'eg'a temp'o en ni'a klimat'sistem'o). Plej bon'e est'as ekstrem'e mal'pli'ig'i la CO 2-el'ig'o'n, aŭ eĉ el'ig'i negativ'e, tiel ke la damaĝ'o est'os lim'ig'it'a.

La ide'o vid'i la klimat'sistem'o'n kiel ne pli ol la atmosfer'o'n, kaj eventual'e la ter'o'n, do mal'ĝust'as. Ĉi-jar'a publik'aĵ'o montr'as konciz'e la rilat'o'n inter la ocean'o kaj la klimat'o kaj don'as konsil'o'j'n por la COP 21.

Komputilsimuladoj

La rakont'o ĉi tie ne est'as nov'a. Jam en raport'o el la jar'o 1979 oni konsider'is la efik'o'j'n de klimat'ŝanĝ'iĝ'o. Komput'il'a'j simul'ad'o'j en'hav'is la ocean'o'n, kompar'ebl'e kun tio, kio'n far'as klimat'scienc'ist'o'j hodiaŭ, kvankam nun pli detal'e. La rezult'o de la esplor'o, komisi'it'a de la uson'a reg'ist'ar'o, est'is, ke pli real'ism'a'j model'o'j prognoz'is pli'varm'iĝ'o'n de la ter'surfac'o de inter 2 o C kaj 3,5 o C. Tio est'as pli-mal'pli la sam'a konklud'o, kiel tiu de la last'a raport'o de la Inter'reg'ist'ar'a Grup'o pri Klimat'ŝanĝ'iĝ'o (angl'e: Intergovernmental Panel on Climate Change [ IPCC ]). Tio signif'as, ke la klimat'esplor'ad'o de ĉi tiu jar'cent'o hav'as la sam'a'n prognoz'o'n kiel antaŭ tri'dek jar'o'j (ĉar la IPCC -raport'o nur est'as taks'ad'o de la koncern'a scienc'a literatur'o).

La koincid'o de la ne'cert'ec'o'j rilat'as al la fakt'o, ke ni nun hav'as pli da sci'o pri la klimat'sistem'o kaj ankaŭ pri ĝi'a'j ne'cert'ec'o'j, sed evident'as, ke ni jam sci'is la problem'o'j'n kaj jam hav'is la scienc'a'n baz'o'n. Oni eĉ pov'as retro'ir'i al la fin'o de la 19 a jar'cent'o, kiam jam klar'is, ke CO 2 est'as forc'ej'a gas'o kaj ke ni'a el'ig'ad'o iĝ'os pli kaj pli amas'a.

Marc oV'A'N HULTEN
korespond'ant'o de MONAT'O en Nederland'o
Litovi'o rel'as al Eŭrop'o

Ekonomi'o

FER'VOJ'O'J

Litovi'o rel'as al Eŭrop'o

Mez'e de oktobr'o 2015 oficial'e est'is inaŭgur'it'a part'o de la trans'eŭrop'a fer'voj'a lini'o Rail Baltica inter la pol'a ĉe'land'lim'a urb'o Suwałki kaj la litov'a Kaunas. La konstru'labor'o'j komenc'iĝ'is en 2013 kaj kost'is en'tut'e 364,5 milion'o'j'n da eŭr'o'j, 8,6 milion'o'j'n mal'pli ol est'is plan'it'a'j.

Tra 120 km est'is konstru'it'a nov'a eŭrop'norm'a trak'o kaj apud ĝi est'is re'nov'ig'it'a la ekzist'ant'a rus'norm'a trak'o. En la tut'a lini'o est'is uz'it'a'j 233 km da nov'a'j rel'o'j. La eŭrop'norm'a fer'voj'lini'o Rail Baltica kun distanc'o de 1065 km kun'lig'os la balt'a'j'n land'o'j'n kaj Finn'land'o'n kun la ali'a'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o ( EU). Preskaŭ ĉiu'j EU -land'o'j uz'as 1435 mm larĝ'a'n ŝpur'o'n, dum en Litovi'o ĝis nun oni uz'is rus'dimensi'a'n (1520 mm) ŝpur'o'n. Tiu diferenc'o mal'permes'is al balt'a'j land'o'j al'iĝ'i al la fer'voj'a ret'o de EU.

Dum la solen'a inaŭgur'o, kiu okaz'is en la fer'voj'a staci'dom'o de Kaunas, alt'posten'ul'o'j de la Eŭrop'a Komision'o kaj de Litovi'o rimark'is, ke Rail Baltica est'as ver'e grav'a projekt'o, kiu ebl'ig'os al ĉiu'j balt'a'j land'o'j integr'iĝ'i al la komun'a merkat'o de EU.

Malgraŭ tio, ke la labor'o'j en Litovi'o est'as fin'it'a'j, grav'a'j obstakl'o'j rest'as trans la lim'o en Pol'land'o. Ĉi-moment'e ne est'as klar'e, kiom long'e pov'os daŭr'i vojaĝ'o inter Kaunas kaj la pol'a urb'o Białystok, nek kiam komenc'iĝ'os regul'a pasaĝer'a lig'o. La konstru'labor'o'j en Pol'land'o ankoraŭ ne est'as fin'it'a'j. Trajn'o'j inter Suwałki kaj Białystok en iu'j lok'o'j pov'as vetur'i nur je rapid'ec'o de 30 km / h anstataŭ la mez'a rekomend'at'a de 160 km / h por pasaĝer'a'j trajn'o'j. Tio signif'as, ke glat'a fer'voj'a kun'lig'o inter la du najbar'a'j land'o'j ankoraŭ est'as problem'a.

Algirdas Butkevičius, la ĉef'ministr'o de Litovi'o, esprim'is la esper'o'n, ke ankaŭ la pol'a'j partner'o'j cel'os al modern'a fer'voj'lini'o inter Varsovi'o kaj la eston'a ĉef'urb'o Talin'o. „Por ni est'as tre grav'e, kun'e kun la partner'o'j en la region'o kre'i nov'a'n loĝistik'a'n ĉen'o'n, direkt'it'a'n al kvalit'a'j serv'o'j de pasaĝer'a kun'lig'o kaj var'transport'ad'o inter la balt'a'j land'o'j, Pol'land'o kaj ceter'a'j EU -an'o'j. Ĉiu kilo'metr'o de Rail Baltica proksim'ig'os la balt'a'n region'o'n al Eŭrop'o kaj EU -civit'an'o'j ĉi tie est'os pli kaj pli oft'a'j gast'o'j, kaj ankaŭ kresk'os la ampleks'o de la var'transport'ad'o”, dir'is Butkevičius.

Projekt'o en est'ont'ec'o

En la sekv'a etap'o la konstru'labor'o'j ek'de Kaunas dev'us mov'iĝ'i al Latvi'o, kie tra la latv'a ĉef'urb'o Rig'o ili cel'os al Talin'o. La long'ec'o de Rail Baltica en Litovi'o est'as 366 km : ek'de la pol'a ŝtat'lim'o ĝis Kaunas 120 km kaj de Kaunas ĝis la latv'a ŝtat'lim'o 246 km.

Rail Baltica est'as part'o de la inter'naci'a transport'a koridor'o North Se'a- Baltic , kiu kun'lig'os la land'o'j'n de Beneluks'o, Germani'o'n, Pol'land'o'n kaj Litovi'o'n, kaj sekv'e Latvi'o'n, Estoni'o'n kaj Finn'land'o'n.

LAST
korespond'ant'o de MONAT'O en Litovi'o
Ne tiom tiran'as la aŭt'o

OPINI'O

Ne tiom „tiran'as” la aŭt'o

Ĝis antaŭ 1990 Albani'o est'is ver'ŝajn'e la sol'a ŝtat'o en la mond'o sen privat'a'j aŭt'o'j. Fakt'e ĉio – apartament'o'j, labor'ej'o'j, kamp'o'j, serv'o'j – est'is ŝtat'a.

La land'o mal'riĉ'a dispon'is pri nur tre mal'mult'a'j vetur'il'o'j, luks'a'j aŭt'o'j por an'o'j de la tiel nom'at'a pol'it'buro'o aŭ pli modest'a'j por la ceter'a'j alt'a'j funkci'ul'o'j. Ekzist'is bus'o'j, kutim'e mal'nov'a'j, kamion'o'j kaj polic'a'j vetur'il'o'j. Ordinar'ul'o'j uz'is bicikl'o'j'n aŭ foj'foj'e motor'cikl'o'j'n.

Cert'e mi ne nostalgi'as pri tiu temp'o kaj esper'as, ke ĝi neniam re'ven'os. Sed la aer'o-polu'o kaŭz'at'a de tro da vetur'il'o'j, plej'part'e el'uz'it'a'j kaj oft'e en'land'e'n kontraŭ'leĝ'e en'port'it'a'j, nun ig'is la viv'o'n pli danĝer'a. Sufer'as la publik'a san'o.

Urb'o'dom'o

Pro tio oni bon'ven'ig'is iniciat'o'n lim'ig'i la nombr'o'n de aŭt'o'j en la centr'o de la ĉef'urb'o Tiran'o. Decid'is la urb'o'dom'o, ke ĉiu'monat'e, dum almenaŭ unu aŭ du dimanĉ'o'j, ne trafik'os aŭt'o'j en la urb'o'centr'o. La iniciat'o komenc'iĝ'is en oktobr'o.

Agrabl'e est'is vid'i la plac'o'n, la grand'a'n bulvard'o'n kaj la ĉirkaŭ'aĵ'o'j'n de la ĉef'a'j ministr'ej'o'j kaj instituci'o'j liber'a'j je aŭt'o'j. Mil'o'j da famili'an'o'j promen'is, bicikl'ad'is, lud'is, spekt'is teatr'aĵ'o'n kaj butik'um'is en sen'aŭt'a'j spac'o'j. Esper'ebl'e ali'a'j alban'a'j urb'o'j ag'os sam'e.

Bardhyl SELIMI
korespond'ant'o de MONAT'O en Albani'o

Bicikl'ant'o'j okup'as la sen'aŭt'a'j'n strat'o'j'n en la centr'o de la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o. Fot'o: BARDHYL SELIMI

Ne mort'as la kimon'o-kultur'o

Ne mort'as la kimon'o-kultur'o

Io mank'as en la artikol'o pri eks'mod'iĝ'o de kimon'o'j en Japani'o (MONAT'O 2015/11 p. 15): la aŭtor'o forges'is indik'i, ke li mem kutim'e sur'met'as kimon'o'n. Dum iran'a Esperant'o-kongres'o en Teheran'o Seŝimo Masaja ĉiu'tag'e sur'met'is kimon'o'n kaj hav'is grand'a'n sukces'o'n, i. a. kiam li improviz'e kaj iran'ritm'e danc'is. Ankaŭ ĉe la tur'o Milad, unu el la plej alt'a'j tur'o'j en la mond'o, mult'a'j vizit'ant'o'j vol'is fot'i li'n aŭ est'i fot'it'a'j kun li, precip'e du'dek'o da entuziasm'a'j student'in'o'j. La sukces'o est'is tiom grand'a, ke supoz'ebl'e rest'is por li mal'mult'e da temp'o kaj energi'o por seren'e admir'i la bel'a'n panoram'o'n de la iran'a ĉef'urb'o!

Yves NICOLAS
Franci'o
„Mi sur'hav'is kimon'o'n kutim'e en Iran'o, ĉar mi vol'is montr'i la japan'a'n kultur'o'n”, respond'is S. Masaja al MONAT'O. „Mi tre ĝoj'as, ke mi'a kimon'o kontribu'is al la sukces'o de la kongres'o. Mi sur'hav'as ĝi'n oft'e, eĉ en Japani'o, sed ali'a'j rar'e. La kimon'o est'as mort'ant'a kultur'o kaj mi vol'as montr'i ni'a'n kultur'o'n eĉ al sam'generaci'ul'o'j kaj pli jun'a'j hom'o'j, por ke ĝi ne mort'u.”
Gvat'kamera'o'j gvat'at'a'j

JAPANI'O

Gvat'kamera'o'j gvat'at'a'j

Hodiaŭ funkci'as tri milion'o'j da tiel nom'at'a'j gvat'kamera'o'j en Japani'o. Kiam okaz'as krim'o, la polic'o analiz'as la film'er'o'j'n, kio oft'e ebl'ig'as kapt'i suspekt'at'o'j'n.

Ekzempl'e en la urb'eg'o Osako, en aŭgust'o 2015, est'is mort'ig'it'a'j du ge'knab'o'j. La murd'o ŝok'is la japan'o'j'n: la viktim'o'j est'is 12- kaj 13-jar'aĝ'a'j. Ili tra'nokt'is en strat'o apud la staci'dom'o, kiam ili'n trov'is 45-jar'aĝ'a vir'o. Tiu invit'is la ge'knab'o'j'n en si'a'n aŭt'o'n, for'vetur'is, kaj post'e ili'n murd'is. Gvat'kamera'o'j registr'is la aŭt'o'n, kio ebl'ig'is ident'ig'i la mort'ig'int'o'n.

Teknik'o

Jen favor'a efik'o de gvat'kamera'o'j. La teknik'o, tamen, ne ĉio'n solv'as. La mort'ig'it'a'j'n ge'knab'o'j'n neniu plen'aĝ'ul'o help'is. Kelk'a'j ja vid'is la infan'o'j'n, sed neniu al'parol'is ili'n aŭ vok'is la polic'o'n.

Jen rezult'o de soci'a ŝanĝ'o. Nun'temp'e oni instru'as al ge'jun'ul'o'j: „Se ne'kon'at'o vi'n al'parol'as, ne respond'u. Uz'u zum'il'o'n kaj for'kur'u.” Zum'il'o'n, port'ebl'a'n alarm'o'n, kun'hav'as preskaŭ ĉiu infan'o en japan'a element'a lern'ej'o. Ĝi laŭt'e son'as, kiam oni puŝ'as la buton'o'n aŭ tir'as la laĉ'o'n.

Pro tio, ke reg'as suspekt'em'o en la mens'o de la ge'jun'ul'o'j, plen'kresk'ul'o'j est'as foj'foj'e konduk'at'a'j al polic'ej'o'j, pro tio, ke ili simpl'e demand'is ge'knab'o'j'n pri la voj'o aŭ ili'n salut'is. En la nun'a japan'a soci'o, kie eĉ bon'kor'a al'vok'o oft'e est'as mis'kompren'at'a, „inter'ven'i” en la kondut'o'n de ge'knab'o'j postul'as grand'a'n kuraĝ'o'n.

Hont'o

Pov'as est'i, ke, okaz'e de la du mort'ig'it'o'j en Osaka, tiu'j, kiu'j flank'e star'is, neglekt'ant'e mez'e de la nokt'o du infan'o'j'n, simpl'e ne kuraĝ'is al'proksim'iĝ'i. Tial ili detal'e pri'skrib'is al ĵurnal'ist'o'j tio'n, kio'n ili vid'is, tut'e sen hont'o aŭ pek'o-sent'o.

Do gvat'kamera'o'j tre efik'as post'krim'e, sed mal'oft'e antaŭ'krim'e. Ili van'e registr'is du ge'knab'o'j'n nokt'o'mez'e vag'ant'a'j'n. Post la murd'o'j koment'is profesor'o: „Ni viv'as en era'o, kiam indiferent'o kontraŭ ali'a'j garanti'as sen'konflikt'a'n kaj agrabl'a'n viv'o'n”.

Kamera'o ne kapabl'as parol'i, al'vok'i al minac'at'o'j. Por prevent'i krim'o'n, neces'as varm'a hom'a kor'o.

KAWAI Yuka
korespond'ant'o de MONAT'O en Japani'o
Vest'o'j kaj invest'o'j

El mi'a vid'punkt'o

Vest'o'j kaj invest'o'j

En oktobr'o vizit'is Briti'o'n la ĉin'a prezid'ant'o Xi Jinping. Hazard'e mi trov'is mi'n fin'e de la vizit'o en London'o. Ekster la palac'o Buckingham, la rezid'ej'o de la reĝ'in'o Elizabet'a 2 a, pur'ig'ist'o'j for'bala'is ĉif'it'a'j'n ĉin'a'j'n kaj brit'a'j'n flag'o'j'n kaj sur'tret'it'a'j'n protest-banderol'o'j'n – tiu'j'n ne konfisk'it'a'j'n de la polic'o – kontraŭ lez'ad'o de hom'a'j rajt'o'j en Ĉini'o.

Sur la trotuar'o mi rimark'is paper'foli'o'n. Help'em'o, ver'ŝajn'e, kaj solidar'ec'o kun la pur'ig'ist'o'j, ĉiu'j el mez-eŭrop'a'j land'o'j, sen kiu'j Briti'o ne plu funkci'us, pel'is mi'n ĝi'n pren'i en la man'o'n. Imag'u mi'a'n surpriz'o'n, kiam mi konstat'is, ke mi ten'as el'tir'aĵ'o'n el la reĝ'in'a tag'libr'o.

Kutim'e MONAT'O ne aper'ig'as traduk'aĵ'o'j'n. Tamen mi taks'as la en'hav'o'n sufiĉ'e grav'a por romp'i fundament'a'n princip'o'n de ni'a magazin'o. Jen, kio'n mi leg'is ...

... plen'e el'ĉerp'it'a'j. Ni far'is ni'a'n dev'o'n kaj konsent'is, laŭ la ordon'o de la ĉin'a imperi'estr'o (tiel nom'is li'n ni'a edz'o, princ'o Filip'o), ke oni ni'n kun'e fot'u. Ankaŭ komun'ist'o'j bezon'as monarĥ'o'j'n. Est'i vid'at'a kun ni, defend'ant'o de la kred'o krist'an'a, help'os al la diktator'o plu persekut'i ĉin'a'j'n krist'an'o'j'n. Jes ja, diktator'o. Kiam est'is prezent'at'a ni'a ĉef'o de la parlament'a opozici'o, ni not'is, ke stumbl'is la interpret'ist'o. Kred'ebl'e en la ĉin'a ne ekzist'as vort'o por „opozici'o” .

Tamen ni taks'u la vizit'o'n sukces'a. Almenaŭ la kron'princ'o Karl'o brid'is si'a'n lang'o'n. Neniu menci'is, ke iam, vizit'int'e Ĉini'o'n, ni'a fil'o pri'skrib'is la parti'a'n hierarĥi'o'n kiel mal'jun'a'j'n vaks'figur'o'j'n. Kiom ni rid'is ... ĝis oni pri'raport'is en la klaĉ'gazet'ar'o.


Sed ĝen'as ne la fot'ad'o, rid'et'ad'o, man'prem'ad'o. Tial ekzist'as monarĥ'o'j en la modern'a mond'o (kaj pro tio ni est'as mal'avar'e kompens'at'a'j, ankaŭ ni'a'j famili'an'o'j kaj ili'a'j famili'an'o'j, el la publik'a poŝ'o). Ne. Ĝen'as, ke ni'a reg'ist'ar'o ne kontent'os, ĝis ĝi est'os for'don'int'a ni'a'n est'ont'ec'o'n al la orient'a'j koloni'ist'o'j. Kia ironi'o: en la epok'o de ni'a pra-pra-av'in'o, Viktori'a, est'is brit'o'j la koloni'ist'o'j. Sed nun ... ne plu. Tiel mal'favor'e turn'iĝ'as la mond'o.

Karikatur'o, skurila sed traf'a, en naci'a gazet'o perfekt'e kapt'is la vizit'o'n. Jen Xi kaj li'a edz'in'o, kies ne'prononc'ebl'a'n nom'o'n mi jam forges'is, en'ir'ont'a'j si'a'n aviad'il'o'n antaŭ ol hejm'e'n'ir'i. En si'a man'o port'as Xi vest'aĵ'o'j'n ... sed jen antaŭ la aviad'il'o, adiaŭ'ant'e, star'as Filip'o kaj ni, kaj tiu bub'o Cameron, la ĉef'ministr'o, kaj li'a kompan'o Osborne, la ministr'o pri financ'a'j fiask'o'j, pardon'u, afer'o'j ... ĉiu'j sen'vest'a'j. Nu, bon'e, vid'ebl'as nur la dors'o'j, la pug'o'j, do ne tiom privat'a'j part'o'j ... tamen ... apenaŭ dec'as. Ali'flank'e ni ne pov'is ne rid'et'i: la ĉin'o'j, modern'a'j viking'o'j, ni'n nud'ig'is, hejm'e'n'port'ant'e invit'o'j'n konstru'i atom'central'o'j'n, fer'voj'o'j'n kaj di'o-sci'as-kio'n ali'a'n, kio'n ĝis antaŭ ne'long'e ni'a'j sub'ul'o'j perfekt'e kapabl'is far'i kaj eĉ vend'is kontraŭ grand'a'j profit'o'j al du'on'sovaĝ'a kaj dank'em'a mond'o.

Flank'e: ni demand'as ni'n, ĉu la ĉin'a gazet'ar'o kuraĝ'us montr'i nud'a – eĉ nur pug'e – la diktator'o'n. Ni pov'as imag'i, ke redaktor'o'j est'us tuj en'karcer'ig'it'a'j. Nu, ide'o ne mal'aprob'ind'a. Ni propon'os al Cameron. Ĉini'o ne tiom kritik'end'as, kiom tiu'j hom-rajt'ul'o'j – silent'ig'it'a'j dum la vizit'o en ni'a insul'o de liber'a esprim'ad'o – vol'as kred'ig'i.

Ni perd'as ni'a'n faden'o'n. Ho, jes. Cameron. Bub'o ... ĉef'ministr'o. Tiu, kies parti'o plej'part'e abomen'as ĉio'n eŭrop'uni'a'n, sed nun bon'ven'ig'as ĉin'o'j'n kaj ĵet'as al ili promes'o'j'n kaj pund'o'j'n por invest'i en Briti'o'n. Kia humil'ig'o. Ĉio ĉi en la sam'a semajn'o, kiam est'as anonc'it'a la kolaps'o de la brit'a ŝtal-industri'o, kun di'o-sci'as-kiom da perd'ot'a'j labor'posten'o'j, kaŭz'it'a laŭ'dir'e de mal'mult'e'kost'a, mal'bon'kvalit'a ŝtal'o en'port'it'a el Ĉini'o.

Ĉio'n ĉi aranĝ'as ni'a reg'ist'ar'o en ni'a nom'o. Nu, kiam ni far'iĝ'is reĝ'in'o, antaŭ 63 jar'o'j, ni hered'is tron'o'n de prestiĝ'a, potenc'a land'o, kun imperi'o, sed nun ...

Jen ĉio. Ŝok'it'e, kaj kiel lojal'a sub'ul'o, mi don'is la foli'o'n al palac'a gvardi'an'o, ke tiu tuj re'port'u al la reĝ'in'o. „Ĉu vi leg'is?” demand'is la ul'o, fingr'um'ant'e si'a'n paf'il'o'n. „Ho, ne,” mi mensog'is. „Mi est'as esperant'ist'o. Kiu ĉiam dir'as la ver'o'n.”


Paul GUBBINS
Ter'pom'o'j graved'a'j

AGRIKULTUR'O

Ter'pom'o'j graved'a'j

Antaŭ 50 jar'o'j la ter'pom'o grav'e kontribu'is al la famili'a nutr'ad'o en Eŭrop'o post'milit'a. Tiam oni ne akir'is ĝi'n en super'vend'ej'o, sed aĉet'is ĝi'n ĉe kamp'ar'an'o en pez'a'j sak'o'j. Prefer'e tiu kamp'ar'an'o est'u parenc'o, kiu don'is la kvant'o'n kontraŭ kun'labor'o en la famili'a bien'o.

Kiam post ŝpar'em'a vintr'o la ĉiam ankoraŭ konsider'ind'a rest'o ŝrump'is kaj la frukt'o'j en la mal'hel'a kel'o prem'is si'a'j'n ŝos'o'j'n ne en esper'ig'a'n grund'o'n, sed van'e en la obtuz'a'n aer'o'n de la sen'ter'a sen'lum'a kel'o'kav'o, iu dev'is sen'ŝos'ig'i la bul'o'j'n por post'a uz'ad'o.

Est'is mi, kiu dev'is dis'divid'i la ŝos'e inter'kroĉ'iĝ'int'a'j'n ter'pom'o'j'n kaj for'ŝir'i la long'a'j'n, aĉ'a'j'n, arane'o'krur-simil'a'j'n el'kresk'aĵ'o'j'n. Okaz'is tio en la kel'e situ'ant'a bret'a kub'a uj'o, kiu'n mi'a patr'o fervor'e iam kun'martel'is. Tiu laŭ'plan'e funkci'us nur kiel kuŝ'ej'o de san'a'j glat'a'j ter'pom'o'j, sed ne por plus'a pez'a mov'iĝ'ant'a pri'zorg'ant'o de kaduk'iĝ'int'a'j frukt'o'j.

Mi dum tag'o'j en'grimp'is tiu'n uj'o'n kaj for'ig'is la ŝos'o'j'n, ja mult'e pli prefer'ant'e mi'a'n modest'a'n labor'lok'o'n en ni'a kuir'ej'a angul'o por lern'i latin'a'j'n aŭ grek'a'j'n mal'regul'a'j'n verb'o'j'n. Kaj tiel okaz'is dum jar'dek'o.

Inter'temp'e mi liber'iĝ'is de la de'ven'famili'a'j dev'o'j. Tamen rest'is la daŭr'a zorg'o pri la baz'a'j viv'rimed'o'j aktual'a'j, inter ili ne'last'e ter'pom'a'j. Kaj tiu'j'n mi ne rigor'e aĉet'as en super'bazar'o aŭ ĉe bien'eg'o'j, sed vid'as, kiom tiu'j kamp'ar'an'a'j fabrik'ist'o'j las'as perd'iĝ'i sur'kamp'e en ni'a frukt'e dorlot'at'a region'o („Palatinat'o, la ĝarden'o de Germani'o”: vid'u artikol'o'n pri tio en MONAT'O 2010/02. „Ter'pom'o'j re'en'ter'ig'at'a'j”)

Tio'n mi ne el'ten'as, mi, kiu kiel knab'o dum krist'an'a'j kamp'o'procesi'o'j preĝ'is fru'maten'e kontraŭ damaĝ'a'j veter'o'j kaj por bon'a rikolt'o. Nun mi foj'e „sav'as” la frukt'o'j'n post'las'it'a'j'n sur'kamp'e kontraŭ perd'iĝ'o.

Por la bien'eg'ul'o'j ne plu valor'as tie'n send'i si'a'j'n pol'a'j'n kaj ruman'a'j'n „sklav'o'j'n”, ĉar jen la prez'o de la var'o sink'is, jen la grund'o pro la pez'a'j maŝin'o'j far'iĝ'is tro dens'a, tro ŝlim'a, kaj ne re'don'as sen'pen'e la frukt'o'j'n.

Nu, ankaŭ post 50 jar'o'j la ter'pom'o'j ne ĉes'as el'puŝ'i ŝos'o'j'n, kaj tut'e ne en mal'hel'a kel'o, kvankam tie ja prefer'e. Fin'e de la vintr'a sezon'o, preskaŭ jam somer'e, mi glat'ig'as la last'a'j'n ter'pom'o'j'n, kiu'j de'nov'e prov'is plu'kresk'i per ŝos'o'j.

Sed la unu'a'n foj'o'n en mi'a ter'pom'ologi'a viv'o mi pov'is observ'i, ke tiu'j ter'pom'o'j ne nur produkt'as ŝos'o'j'n kel'e, sed ankaŭ jun'a'j'n id'o'j'n, ter'pom'a'j'n infan'o'j'n. Ter'pom'o'j probabl'e est'as sen'konsci'a'j kaj nur obe'as al la instinkt'o'j, al la struktur'a'j leĝ'o'j met'it'a'j en ili'n.

Ili ne sci'as, ke ne est'as ŝanc'o por trans'viv'i en obtuz'a kel'o. Tamen ili, kontraŭ ĉiu raci'o, el'puŝ'as ŝos'o'j'n kaj eĉ gener'as id'o'j'n.

Franz -Georg RÖSSLER
korespond'ant'o de MONAT'O en Germani'o
Slovaki'o ne'interes'a por rifuĝ'int'o'j

Slovaki'o ne'interes'a por rifuĝ'int'o'j

Dank'ant'e sinjor'o'n Takasi Isikawa pro li'a artikol'o Statistik'o'j pens'ig'a'j (MONAT'O 2015/10, p. 15), mi vol'as al'don'i, ke Slovaki'o hav'as inter la membr'o-ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o la plej rigor'a'n azil'politik'o'n.

Laŭ la last'a'j oficial'a'j indik'o'j de la slovak'a ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j, ek'de la est'iĝ'o de Slovaki'o (en 1993 ĝis maj'o 2015) pet'is azil'o'n en Slovaki'o 58 100 person'o'j, sed akir'is ĝi'n 651 (ĉirkaŭ 1,12 %). En 2014 pet'is en'ir'permes'o'n en Slovaki'o'n 331 rifuĝ'int'o'j, precip'e el Afgani'o, Irak'o, Ĉini'o, Vjetnami'o kaj Turki'o; azil'o'n akir'is nur 14.

Juli'us HAUSER
Slovaki'o