Artikol'o'j el Monat'o : elektron'ik'a versi'o 2014 - Verk'is divers'a'j aŭtor'o'j


En'hav'o


Turism'o

AŬSTRI'O

Arkeologi'a park'o Karnunto

En la antikv'a epok'o Karnunto (latin'e Carnuntum ) est'is la plej grav'a romi'a fortik'aĵ'o ĉe la panoni'a lim'o laŭ'long'e de Danub'o. Hodiaŭ sur ĝi'a teren'o trov'iĝ'as arkeologi'a park'o, kiu est'as unu el la ĉef'a'j vid'ind'aĵ'o'j apud Vien'o. La park'o situ'as je 42 km orient'e de la aŭstr'a ĉef'urb'o, inter la komun'um'o'j Petronell - Carnuntum kaj Bad Deutsch - Altenburg (Mal'supr'a Aŭstri'o). Ĉiu'jar'e ĝi al'log'as mult'a'j'n turist'o'j'n.

Ankoraŭ en la jar'o 6 post Krist'o Karnunto est'is menci'it'a kiel lok'o de fortik'ig'it'a vintr'a milit'kamp'ad'ej'o de romi'an'o'j sur la sud'a bord'o de Danub'o. Fond'is ĝi'n la post'a romi'a imperi'estr'o Tiberi'o. Ĉirkaŭ la jar'o 40 oni star'ig'is ĉi tie legi'a'n kamp'ad'ej'o'n kaj fond'is civil'a'n urb'o'n. Post la jar'o 106 Karnunto far'iĝ'is la ĉef'urb'o de la provinc'o Supr'a Panoni'o kaj kun si'a'j 100 000 loĝ'ant'o'j ĝi est'is la plej grav'a romi'a urb'o sur la teritori'o de la hodiaŭ'a Aŭstri'o. Ĉirkaŭ la jar'o 400 oni detru'is ĝi'n.

Nun'temp'e la arkeologi'a park'o Karnunto est'as grav'a al'log'aĵ'o por vizit'ant'o'j. Ĝi ĉarm'as per unik'a'j antikv'a'j arkitektur'aĵ'o'j kaj re'konstru'aĵ'o'j, per ekscit'a'j kaj vigl'a'j gvid'ad'o'j, pomp'a'j trezor'o'j kaj spektakl'a'j romi'a'j fest'o'j. La park'o ampleks'as tri part'o'j'n: la liber'aer'a muze'o Petronell, la pagan'a pord'eg'o kaj la muze'o pri Karnunto.

La liber'aer'a muze'o Petronell situ'as sur la teren'o de la antikv'a urb'o. Krom ruin'o'j el la romi'a epok'o ĝi prezent'as last'a'temp'e ankaŭ re'konstru'aĵ'o'n de mal'nov'romi'a'j loĝ'dom'o, dom'o de komerc'ist'o kaj termo'font'a ban'ej'o.

La loĝ'dom'o est'as re'konstru'o de antikv'a konstru'aĵ'o, situ'ant'a mez'e de la urb'o kaj ĉirkaŭ'it'a de viv'o'plen'a'j strat'o'j. La dom'o cert'e est'us propriet'aĵ'o de riĉ'a urb'an'o. Pri tio atest'as almenaŭ la arkeologi'a'j trov'aĵ'o'j. Help'e de ili oni re'star'ig'is pomp'a'j'n mur'pentr'aĵ'o'j'n, grand'a'j'n ĉambr'o'j'n, aranĝ'it'a'j'n per alt'kvalit'a'j mebl'o'j, kaj far'is bel'eg'a'j'n plank'o'j'n. Vizit'o al la loĝ'dom'o don'as unik'a'n ebl'o'n ek'kon'i la viv'o'n de supr'a romi'a soci'tavol'o en la temp'o, kiam Karnunto est'is urb'o de grand'a signif'o.

En la jar'o 2006 oni mal'ferm'is la dom'o'n de tuk-komerc'ist'o Luci'o. Li'a nom'o est'is skrib'it'a sur ŝton'o, kiu'n oni trov'is dum pri'fos'o'j. Ĝi ident'ig'as iu'n Luci'us Maticeus Clemens kiel dom'posed'ant'o'n, kiu profesi'e est'is ebl'e tuk'produkt'ist'o. Pri tio atest'as la en'dom'a labor'ej'o, ekip'it'a kiel vend'ej'o. La fak'ul'o'j part'o'pren'ant'a'j en la re'konstru'o demonstr'is sur'lok'e la pri'labor'o'n de unu'op'a'j konstru'material'o'j (ŝton'o, lign'o, stuk'aĵ'o) konform'e al la antikv'a tradici'o.

La re'konstru'ad'o de romi'a varm'font'a ban'ej'o progres'as kaj don'as ide'o'n pri la impon'a grand'ec'o kaj arkitektur'a bel'ec'o de ban'ej'o. Alt'e el'star'ant'a'j rond'ark'a'j fenestr'o'j kaj kolon'a hal'o en la en'ir'ej'a part'o pli'valor'ig'as la arkitektur'a'n ensembl'o'n. Sur are'o de 1600 m 2 oni star'ig'is ĉirkaŭ 9000 m 2 da ŝton'mason'aĵ'o laŭ antikv'a konstru'teknik'o. Paralel'e al la pret'ig'o de la ekster'aĵ'o oni intens'e labor'as por la star'ig'o de hejt'sistem'o'j kaj intern'a aranĝ'o por far'i la ban'ej'o'n tia, kia ĝi dev'us est'i: unik'a ban'instal'aĵ'o.

La simbol'o de Karnunto est'as la 12 m alt'a Pagan'a pord'eg'o – monument'o, kiu est'is konstru'it'a omaĝ'e al la imperi'estr'o Konstanci'o la Du'a. Hodiaŭ ĝi est'as konsider'at'a kiel la plej el'star'a romi'a arkitektur'aĵ'o de Aŭstri'o kaj emblem'o de la arkeologi'a park'o Karnunto. La pord'eg'o trov'iĝ'as je 2 km for de la liber'aer'a muze'o sud'okcident'e. Situ'ant'a ekster la rempar'o de civil'a urb'o, la monument'a konstru'o atest'as pri la pomp'o kaj reg'pov'o de la romi'a imperi'estr'o. De la iam'a pomp'konstru'o star'as hodiaŭ nur la pord'eg'ark'o. Plej nov'a'j trov'aĵ'o'j pruv'as, ke komenc'e est'is fost'o'konstru'aĵ'o kun kvar en'ir'ej'o'j, kiu'n oni konstru'is en la jar'o'j 354-361.

La muze'o pri Karnunto kun si'a'j 3000 ekspozici'aĵ'o'j est'as la plej grand'a romi'a muze'o de Aŭstri'o. Konstru'it'a en la stil'o de mal'nov'romi'a somer'a vila'o ĝi est'as konsider'at'a kiel ver'a trezor'ej'o.

La arkeologi'a park'o est'as ankaŭ el'star'a kulis'o por ekscit'a'j romi'a'j fest'o'j. En prezent'aĵ'o'j sub la deviz'o „Pan'o kaj lud'o'j” el'paŝ'as legi'an'o'j en bril'a'j kiras'o'j, sorĉ'a'j hetajr'o'j, romi'a'j meti'ist'o'j kaj komerc'ist'o'j. Al'don'e al tio oni serv'as per alt'kvalit'a'j delikat'aĵ'o'j, pret'ig'it'a'j'n laŭ tradici'a'j pri'skrib'o'j. Kaj en la amfiteatr'o okaz'as gladiator'a'j konkurs'o'j kun original'a'j arm'il'o'j laŭ antikv'a model'o. En la jar'o 2006 oni fest'is la 2000-jar'a'n jubile'o'n de Karnunto.

Evgeni GEORGIEV
Sonor'il'a aŭgur'o - Re'memor'ig'a plend'leter'o

Novel'o'j

Sonor'il'a aŭgur'o - Re'memor'ig'a plend'leter'o

Ne'kred'ebl'e!!! ... Post tiom long'e kiel kvin jar'dek'o'j, ankoraŭ nest'as profund'e en'radik'iĝ'int'a'j en mi'a memor'o tiu'j volupt'a'j moment'o'j de ni ambaŭ jun'aĝ'e tra'viv'at'a'j, kaŝ'e for de sci'vol'a'j rigard'o'j. Ĉar tiu'temp'e ni loĝ'is kun'e kun famili'an'o'j en la sam'a dom'o, ne ebl'is ni'a'plaĉ'e am'i ni'n kaj liber'e ... rev'i! Tamen, tiu'j kvazaŭ sekret'a'j rilat'o'j, kvankam rapid'flug'a'j kaj tial neniam ĝis'fin'e sukces'int'a'j, est'is ja plezur'ig'a'j kaj paradoks'e spic'a'j ĝust'e pro ni'a tim'o est'i surpriz'it'a'j de tie'ul'o'j.

Pli ol ĉio, mi neniam kapabl'is forges'i tiu'n unu'a'n foj'o'n, kiam post en'lit'iĝ'o de la ali'a'j dom'an'o'j ni sid'is ĉe la kuir'ej'a manĝ'o'tabl'o, kaj sur ĝi ek'lud'is per man'kapt'ad'o de glit'ant'a vitr'a glob'et'o. Sub la plat'o de tiu krud'a mebl'o ni'a'j genu'o'j kolizi'et'is, sed ne kverel'is; mal'e ili rifuz'is mal'apog'iĝ'i unu de la ali'a, fort'e al'glu'iĝ'int'a'j kiel ni'a'j rigard'o'j.

Bedaŭr'ind'e hont'o'tim'o pez'is sur ni'n, kvazaŭ ni est'us far'int'a'j ia'n abomen'ind'aĵ'o'n. Sed tiu moment'o mi'a'flank'e signif'is serioz'grav'a'n prolog'o'n de ebl'ont'a ge'edz'iĝ'o inter ni. Tamen, kaŭz'e de vi'a tiam'a dev'ont'ig'o al strang'a fianĉ'in'iĝ'o per korespond'ad'o kun ali'land'a ul'o, mi ne ĝust'a'temp'e plen'esprim'is mi'a'n si'n'ten'o'n tiu'rilat'e.

Simil'a'j tener'a'j okaz'aĵ'o'j ripet'iĝ'is plur'foj'e, ĝis ...

... Ĝis iu'tag'e mi kuraĝ'is invit'i vi'n mal'ŝlos'i vi'a'flank'e la tra'ir'pord'o'n inter ni'a'j du apud'a'j dorm'o'ĉambr'o'j, kaj vi ... sen'hezit'e konsent'is – ĉu vi forges'is? Mi ne! ...

– Mal'varm'eg'a est'is tiu vintr'a nokt'o, dum mi pacienc'e atend'is en'lit'iĝ'o'n de ĉiu'j ali'a'j kaj post'a'n silent'iĝ'o'n en la loĝ'ej'o. Inter'temp'e mi intim'e cert'iĝ'is, ke mi dev'us nepr'e de'ten'i mi'n de iu ajn kompromit'a ag'o en'danĝer'ig'ont'a vi'a'n vir'in'a'n honor'o'n, cel'e sen'makul'a'n ge'edz'iĝ'o'n.

Kiel ebl'e plej mal'bru'e mi sukces'is for'ŝov'i mi'a'n vest'o'ŝrank'o'n de antaŭ la komun'a tra'ir'ej'o; mi'a man'o sam'zorg'e turn'is la klink'o'n de la pord'o, kaj ĝi'n antaŭ'e'n'puŝ'is kvazaŭ ŝtel'ist'o surpriz'ont'a trankvil'a'n loĝ'ant'o'n. Pied'pint'e mi paŝ'is al la lit'o, kie vi'a jam varm'iĝ'int'a korp'o bon'ven'ig'is la mi'a'n; vi mem lev'et'is la kovr'il'o'j'n ...

– Ĉu vi ankoraŭ memor'as? – Sub mi'a al'don'a pez'o la lit'o'risort'o'j plend'is laŭt'e, admon'ant'e ni'n al pli'a si'n'gard'em'o pri silent'o.

Hast'em'a mi ne vol'is montr'i mi'n, ĉar moment'o tia postul'is unik'a'n amor'a'n ceremoni'o'n long'daŭr'e ĝu'ind'a'n.

Mi ĉirkaŭ'pren'is vi'n, kaj tuj sent'is vi'a'j'n plaĉ'varm'a'j'n man'o'j'n trans'kur'i mi'a'n dors'o'n. Ni'a'j lip'o'j barakt'is unu'j serĉ'e de la ali'a'j por si'n prem'i, komenc'e hezit'e, post'e pli kaj pli vigl'e ĝis preskaŭ sufok'iĝ'o. Ek'de tiam mi'a buŝ'o ne plu sukces'is brems'i ekscit'iĝ'o'n, kaj vultur'avid'e si'n ĵet'is al vi'a'j plen'esprim'a'j okul'o'j ekstaz'e rigard'ant'a'j mi'n. Do mi delikat'e ĝu'ad'is la velur'a'n mild'ec'o'n de vi'a'j palpebr'o'j instinkt'e ferm'iĝ'int'a'j kiel protekt'il'o'j antaŭ tro ard'a el'spir'o mi'a. Vi'a'j'n vang'o'j'n mi'a'j kis'o'j ne ŝpar'is, kaj tuj post'e ili glit'um'is trans vi'a'n kol'o'n sur'voj'e al la ŝultr'o'j kaj apud'a brust'o. Atend'e de mi'a mal'buton'um'ad'o de la embaras'a mam'zon'o la du tie'a'j vulkan'form'a'j relief'o'j ek'vibr'is erupci'ont'a'j.

Ni'a'j ne'reg'ebl'a'j mov'o'j for'puŝ'is la lit'o'tol'aĵ'o'n, tiel mal'kovr'ant'e du al'log'a'j'n avenu'o'j'n laŭ'direkt'e al la mister'a profund'a viv'est'ig'ant'a font'o. Vi'a silk'ec'a haŭt'o ili'n pavim'is de la genu'o'j ĝis la koks'o'j, provok'ant'e plu'daŭr'a'n kares'ad'o'n ankaŭ tie. De'ten'ant'e mi'n de ia ajn avid'impet'o, iom post iom, ne'hast'e, kiel en ceremoni'a kult'o – ĉu vi tiam rimark'is tio'n? - mi klin'iĝ'is sur ili'n por ...

Ging... gang!!! ... giling... gilang!!!

Krud'abrupt'e la ŝtup'ar'pord'a sonor'il'o kri'eg'is je tiu mal'ĝust'a hor'o.

– Kial?! ...

Alarm'o inund'is la tut'a'n loĝ'ej'o'n, ĉiu'j el'lit'iĝ'is ankoraŭ dorm'em'a'j, ne'atend'it'e dron'int'a'j en ek'tim'o'n kaj mal'trankvil'o'n; ĝeneral'a konfuz'o ek'est'is. Prudent'o dev'ig'is mi'n lev'iĝ'i kaj rapid'e re'ir'i en mi'a'n ĉambr'o'n, ĉar ĉe ties ali'a pord'o, al'ir'a al la ceter'o de la dom'o, iu jam est'is frap'ant'a.

Tiel'e oni ĉes'ig'is ni'a'j'n amor'rev'o'j'n.

– Kial?! ...

Nur erar'a'n prem'ad'o'n de la sonor'il'buton'o far'e de ebri'iĝ'int'a najbar'o ... – oni post'e sci'ig'is.

– Ĉu? ...

Ali'a simil'a amor'a oportun'o ne okaz'is, kaj ne'klar'ig'ebl'e vi inter'temp'e, sen ia ajn avert'o, el'ir'is el la dom'o. Oni post'e klaĉ'is al mi, ke vi mem vol'as plen'um'i antaŭ'sign'o'n de aŭgur'ist'o de vi konsult'it'a: far'i long'a'n vojaĝ'o'n al for'a land'o por edz'in'iĝ'i kun ne'kon'at'o du'obl'e pli aĝ'a ol vi, sed ekonomi'e komfort'o'don'a ...

Mal'esper'o mi'a! ...

– Kial?! ...

Kial?! ...

Kial?! ...

Kial?! ...

Kial?! ...

Erik'o NAVAR'O
Jerusalem'o apud Rejn'o

Spirit'a viv'o

GERMANI'O

Jerusalem'o apud Rejn'o

Kiel kon'at'e, Jerusalem'o, la pri'kantat'a „alt'e konstru'it'a urb'o”, situ'as sur mont'ar'a krest'o en la land'o jud'a kaj influ'as religi'o'j'n kaj politik'o'j'n jam tra jar'mil'o'j. Mal'pli kon'at'a est'as la fakt'o, ke mez'epok'e ekzist'is kvazaŭ ĝemel'a teren'o nom'at'a „Jerusalem'o apud Rejn'o”, ja nur cent metr'o'j'n super la mar'nivel'o, sed tamen kun konsider'ind'a influ'o religi'a, kultur'a kaj politik'a.

Tem'as pri la tri urb'o'j Mainz, Worms kaj Speyer [ majnc, vorms, ŝpajer ]. Tie ek'est'is antaŭ mil jar'o'j vigl'a, flor'ant'a jud'a viv'o. Fam'a'j kler'ul'o'j instru'is. Est'iĝ'is la plej grav'a'j talmud'o'skol'o'j de la okcident'o. „De ni'a'j instru'ist'o'j en Magenza, Warmaisa kaj Schpira (tia'j est'is la nom'o'j en la jud'a'j skrib'aĵ'o'j) el'ir'is la doktrin'o por la tut'a Israel'o kaj trans'e'n de ĝi.” Tiel laŭd'is raben'o en la ver'a Jerusalem'o la apud'rejn'a'j'n kler'ul'o'j'n.

German'a'j pi'ul'o'j

En la 11 a -13 a jar'cent'o'j ties tri jud'a'j komun'um'o'j intens'e inter'ag'ad'is, far'iĝ'ant'e model'o por la tut'a Rejn'land'o. Ili kre'is regul'o'j'n por la soci'a, ekonomi'a kaj religi'a viv'o, sam'e kiel por la kontakt'o kun krist'an'o'j. Laŭ la hebre'a'j inicial'o'j de la urb'o'j, nom'e ŝchin por Schpira, vav (= u) por Warmaisa kaj mem por Magenza, ili kun'e form'is la akronim'o'n „ ŜUM ”, por esprim'i la proksim'ec'o'n kaj la inter'rilat'o'n.

Dum preskaŭ kvin'cent jar'o'j la doktrin'o'j de tiu ĉi trifoli'o form'is la kred'o'n, la moral'o'n kaj la rit'o'n, far'iĝ'int'e la lul'il'o de la aŝkenaz'a branĉ'o de la jud'ism'o. Krom'e tie ek'ĝerm'is la eŭrop'a jud'a mistik'ism'o en la mov'ad'o Ĥassidej Aŝkenaz („German'a'j pi'ul'o'j”).

Fabel'o

Laŭ la aktual'a'j sci'o'j est'as al'don'ebl'e, ke jam ek'de la romi'a temp'o jud'o'j loĝ'is apud Rejn'o aŭ frekvent'is la ĉirkaŭ'aĵ'o'n, kaj kontribu'is tie al la publik'a viv'o pli fru'e ol al krist'an'ism'o. Ek'est'is jen'a legend'o inter la jud'ar'o de Worms pri mult'e pli fru'a ek'loĝ'ad'o tiu'region'e: jud'o'j jam long'e antaŭ Jesu'o loĝ'is apud'rejn'e en Worms. Kiam Ezra post la re'ven'o el la babilon'a kapt'it'ec'o invit'is ĉiu'j'n ekster'land'a'j'n jud'o'j'n re'kolekt'iĝ'i en aŭ ĉirkaŭ Jerusalem'o, ili rifuz'is re'ven'i argument'e, ke ili „jam trov'is apud Rejn'o nov'a'n Jerusalem'o'n”. Bel'a fabel'o, sed cert'e kiel en Kolonj'o, la plej fru'e dokument'it'a jud'a komun'um'o en Germani'o, viv'is jud'o'j ankaŭ en la ŜUM -urb'o'j jam en la 4 a jar'cent'o.

Bon'a'j kontakt'o'j

El la fru'a'j jar'cent'o'j ne ekzist'as raport'o'j pri persekut'ad'o ktp. En la mez'epok'o la krist'an'a pli'mult'o el la lok'an'ar'o pli kaj pli vid'is ne nur unu'op'a'j'n jud'o'j'n apud si, sed familiar'o'j'n, kiu'j ek'loĝ'is en urb'o'j, oft'e eĉ favor'at'e de la reg'ant'o'j/episkop'o'j, kiu'j aprez'is – kaj bezon'is – la kapabl'o'j'n de la jud'a'j grup'o'j. Tiam est'is period'o'j kun bon'a'j kontakt'o'j inter krist'an'o'j kaj jud'o'j. Tamen oft'e la jud'o'j renkont'is mal'am'o'n pro religi'a'j kaj ekonomi'a'j kial'o'j, apart'e dum la kruc'milit'o'j, dum epidemi'o'j kaj dum faz'o'j de krist'an'a fundament'ism'o. Tial tiu'temp'e la jud'a kultur'o foj'foj'e dev'is spert'i kruel'a'j'n persekut'o'j'n ĝis la plen'a eksterm'o.

Sed komenc'e, ek'de la dek'a jar'cent'o, la dokument'it'a region'a jud'a viv'o ek'ĝerm'is el franc'a'j kaj ital'a'j en'migr'int'o'j kaj evolu'is al centr'o de jud'a erud'it'ec'o. En Mainz, unu el la plej grav'a'j urb'o'j de la regn'o, Gerŝom bar Jehud'a (960-1040), nask'iĝ'int'a en Metz, kon'at'a kiel „Lum'o de la ekzil'o / Meor haGolah ”, pas'ig'is grand'a'n part'o'n de si'a viv'o kiel raben'o kaj kler'ul'o. Li adapt'is la orient'de'ven'a'n jud'ism'o'n al la okcident'a'j bezon'o'j kaj mult'e influ'is la est'iĝ'o'n de specif'a jud'a kultur'o en la german'a'j jud'a'j komun'um'o'j.

Mal'grand'a Jerusalem'o

En Worms, renom'a kiel la „mal'grand'a Jerusalem'o”, viv'is Ŝlomo ben Isaak, kiu stud'is dum la jar'o'j 1055-1065 en la urb'o. Li est'as kon'at'a, stud'at'a kaj honor'ig'at'a ĝis hodiaŭ sub la nom'o Raŝ'i, apart'e pro si'a'j koment'o'j de la tora'o kaj talmud'o. La jud'a'n Worms oni hodiaŭ vizit'as apart'e pro ĝi'a grand'a jud'a tomb'ej'o, la „Sankt'a Sabl'o”, la plej mal'nov'a post'rest'int'a tomb'ej'o (el 1034) en Eŭrop'o. La jud'a'n „danc'o- kaj nupt'o-dom'o'n” – „Raŝ'i-dom'o'n”, la urb'o re'nov'ig'is cel'e al arkiv'o, muze'o, ekspozici'ej'o.

En 1084 la episkop'o de Speyer, Rüdiger Huzmann, invit'is jud'o'j'n minac'at'a'j'n de persekut'o'j en Mainz, ek'loĝ'i en Speyer. Li klar'ig'is la invit'o'n per la deklar'o, ke la ĉe'est'o de jud'o'j „mil'obl'e grand'ig'as la renom'o'n de la urb'o”. Li atribu'is al ili per dokument'o ne'kutim'a'j'n privilegi'o'j'n, ekzempl'e rajt'o'j'n kaj protekt'ad'o'n. La imperi'estr'o Henrik'o la 4 a (tiu, kiu pent'e ir'is al Kanos'o) en 1090 konfirm'is kaj ampleks'ig'is ili'n. Tamen en 1090 kruc'milit'ist'o'j detru'is la sinagog'o'n kaj 11 hom'o'j mort'is. La ali'a'j pov'is sav'iĝ'i help'e de la episkop'o Johano.

En 1104 oni konstru'is nov'a'n sinagog'o'n, ceter'e per'e de konstru'ist'o'j de la katedral'o de Speyer. La mikve (jud'a ban'ej'o) el la 12 a jar'cent'o konserv'iĝ'is kiel la plej antikv'a tia konstru'aĵ'o nord'e de Alp'o'j. La kler'a'j'n raben'o'j'n de la urb'o oni kon'as kaj honor'as sub la noci'o „La saĝ'ul'o'j de Speyer ”.

Re'viv'iĝ'o

Post la mez'epok'a'j glor'o kaj pere'o de la ŜUM -komun'um'o'j okaz'is plur'a'j sukces'a'j prov'o'j re'ven'ig'i jud'a'n viv'o'n en la region'o'n. Tamen ĉio fin'iĝ'is dum la nazi'a reg'ad'o de la land'o. Daŭr'is jar'dek'o'j'n, sed nun en ĉiu'j ŜUM -urb'o'j de'nov'e aper'as jud'a kultur'o. Ĉiu komun'um'o hav'as re'e si'a'n sinagog'o'n kaj kontribu'as vigl'e al la lok'a kultur'o. La urb'o'j mem klopod'as est'i kun'e agnosk'at'a'j kiel „mond'a hered'aĵ'o”.

Est'os la propr'a fort'o de la jud'a'j komun'um'o'j kaj la pac'a, plen'e norm'a kaj normal'a kun'viv'ad'o kun aŭtokton'a'j krist'an'o'j sam'e kiel kun iu ajn kun'loĝ'ant'o, kio garanti'os nov'a'n kaj daŭr'a'n plu'ekzist'ad'o'n. Ebl'e iam de'nov'e oni honor'ig'e parol'os pri re'viv'iĝ'int'a „Jerusalem'o apud Rejn'o”.


La „Sankt'a Sabl'o” en Worms. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL


La mikvo en Speyer. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL


La nov'a sinagog'o en Speyer. Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Franz -Georg RÖSSLER
Tang'e- <mark>kange</mark>

INFAN'O'J

Tang'e- kange

Okul'frap'a varb'ad'o en la ĉef'a kort'o de la vien'a Muze'a Kvartal'o: cent'o da graved'a'j vir'in'o'j kaj patr'in'o'j kun et'a'j infan'o'j gimnastik'as „ kange ” antaŭ publik'o kaj radi'o'raport'ist'o'j.

Kang -trejn'ad'o'n por vir'in'o'j antaŭ kaj post la nask'o en'konduk'is Nicole Pascher [ nikól paŝ'a]. Nask'it'a en Vien'o, ŝi ek'lern'is danc'ad'o'n kiel naŭ'jar'a knab'in'o kaj nun instru'as kang -gimnastik'o'n. La nom'o'n „ kanga ” ŝi prunt'is de tiu de tuk'o, kiu'n afrik'a'j patr'in'o'j uz'as por port'i infan'et'o'j'n.

Infan'vilaĝ'o'j

Sam'temp'e oni varb'is por SOS -infan'vilaĝ'o'j, kiu'j'n iniciat'is la aŭstr'o Herman'n Gmeiner [herm'a'n gmajna ] por milit-orf'o'j post la du'a mond'milit'o. Tie infan'o'j sen'famili'a'j pov'as evolu'i kvazaŭ ĉe normal'a famili'o.

Hodiaŭ ekzist'as infan'vilaĝ'o'j en 131 land'o'j. Dum la kang -tag'o ebl'is kontraŭ unu eŭr'o patron'i infan'o'n.

Walter KLAG


Bunt'ig'is la aŭstr'a'n ĉef'urb'o'n dek'o'j da kang -danc'ant'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

Ŝat'at'a cel'o

Turism'o

AŬSTRI'O

Ŝat'at'a cel'o

Mont'o Kalv'a ( Kahlenberg) en la nord'o de Vien'o est'as ŝat'at'a cel'o de migr'ad'em'ul'o'j. Sed la nom'o tromp'as: tiu mont'o est'as kovr'it'a de arb'ar'eg'o'j, kaj inter ili situ'as ripoz'ig'a'j grand'a'j herb'ej'o'j.

Sur la Elisabeth -herb'ej'o ebl'as nun ekzerc'i si'n pri nov'a sport'spec'o en la Arb'ar'a Ŝnur'eg'a Park'o. Post pag'o de la kotiz'o plen'kresk'ul'o'j kaj infan'o'j est'as inform'at'a'j pri la uz'o de la sekur'ig'a'j instal'aĵ'o'j. Post'e ĉiu pov'as – unu'op'e aŭ grup'e – tra'pas'i unu el la kvar itiner'o'j, kelk'e da metr'o'j super la grund'o inter arb'o'j, laŭ ŝnur'eg'o'j, ŝnur'eg'a'j pont'o'j kaj ŝancel'iĝ'em'a'j ret'o'j. Kolor'a'j tabul'et'o'j indik'as, ĉu la voj'o est'as mal'facil'a aŭ ne, ĉu ĝi taŭg'as por et'ul'o'j aŭ por pli aĝ'a'j person'o'j. En'tut'e est'as 135 ekzerc'ej'o'j. Ebl'as grimp'i 20 metr'o'j'n alt'e'n kaj vid'i la arb'ar'o'n el nov'a vid'punkt'o. Oni ĉiam pov'as inter'romp'i la ekzerc'ad'o'n kaj ating'i firm'a'n ter'o'n, se oni tim'as.

Inform'o'j ĉe www. waldseilpark - kahlenberg.at. Veturebleco : bus'o 38 A (ĝis Elisabethwiese). Park'ej'o'j proksim'as.

Walter KLAG


Ekzerc'ej'o por komenc'ant'o'j. Fot'o: WALTER KLAG


Map'o de la Ŝnur'eg'a Park'o. Fot'o: WALTER KLAG


Rapid'a glit'ad'o sub'e'n. Fot'o: WALTER KLAG


Sport'ant'a famili'o. Fot'o: WALTER KLAG


Alt'e inter arb'o'j. Fot'o: WALTER KLAG

Elegant'e el'lev'ant'e

Spirit'a viv'o

EKUMEN'O

Elegant'e el'lev'ant'e

Okaz'is dum la mal'ferm'a ceremoni'o de ekspozici'o en protest'ant'a preĝ'ej'o en Speyer, Germani'o, ke lern'ant'o'j de soci'a'j profesi'o'j prezent'is si'a'n omaĝ'o'n al la tri abraham'id'a'j religi'o'j, nom'e po unu tend'o'n kun portal'o en karakteriz'a stil'o: katedral'tur'o kun vitral'o por la krist'an'o'j, minaret'o kun lun'du'on'o por la islam'an'o'j kaj sinagog'o'front'o kun menorao (7-branĉ'a kandelabr'o) por la jud'o'j. Kiel kutim'e dum tia'j solen'aĵ'o'j, oni regal'is per lok'a palatinat'a vin'o. Sed kio'n propon'i kiel bak'aĵ'o'n?

Oni trov'is tre konven'a'n solv'o'n. Kongru'is al la tem'o de la ekspozici'o ne la tradici'a'j urb'a'j kraken'o'j, sed la orient'a mac'o, „plat'a kuk'o el ne'ferment'ig'it'a past'o, kiu'n la hebre'o'j manĝ'as dum la pask'a temp'o” ( NPIV). Al'don'iĝ'is amar'a'j herb'o'j, kiu'j memor'ig'u la di'a'n popol'o'n pri la sklav'a serv'ad'o en Egipti'o. Inform'e oni skrib'is, ke tia'n pan'o'n Jesu'o manĝ'is jerusalem'e en si'a last'a manĝ'o.

Sed kiel nom'i ĝi'n? Al ekspozici'o, kiu egal'e trakt'as la tri religi'o'j'n, ne konven'us nom'i ĝi'n mac'o laŭ la jud'o'j, nek hosti'a spec'o laŭ la krist'an'o'j, nek arab'stil'a frand'aĵ'o laŭ la islam'an'o'j. Nu, la organiz'ant'o'j evit'is invent'i neŭtral'a'n noci'o'n, skrib'is nur la prez'o'n. Sed ili vol'is almenaŭ indik'i la de'ven'lok'o'n. Sed tio tamen kre'us la sam'a'j'n problem'o'j'n. Ĉu laŭ'e „Sankt'a land'o”, Israel'o, Palestin'o? Kutim'e german'a'j protest'ant'o'j ĝis nun inklin'is al la argument'o'j de la palestin'an'o'j, ĉu pro la jud'o'fobi'a kondut'o de Luther, ĉu pro la sankt'a'land'a'j aktiv'ec'o'j de la sam'religi'a imperi'estr'o Vilhelm'o la 2 a. Sed tiu'vesper'e ne est'us praktik'e, montr'i tiu'n por'arab'a'n simpati'o'n vid'al'vid'e al jud'o'j kaj ali'a'j krist'an'o'j.

Lev'ant'o

La jun'a'j soci'labor'ist'o'j pruv'is, ke ili bon'e lern'is el la histori'o. Ne plu krist'an'a domin'ad'o, ne por'jud'a kompens'o post la kruel'aĵ'o'j, ne afabl'ec'o al islam'o, kiu laŭ iam'a federaci'a prezid'ant'o „ankaŭ est'as part'o de Germani'o”. Ĉu ekzist'as vort'o, kiu evit'as montr'ad'o'n de prefer'o, neŭtral'e kaj sam'rang'e trakt'ant'e la parti'o'j'n? NPIV prezent'as radik'o'n kun indik'o (ark.), kiu nun'temp'e ankaŭ en ali'a'j lingv'o'j arkaik'iĝ'is: Laŭ la ital'a en Eŭrop'o oni nom'is la orient'a'n bord'o'n de Mediterane'o Lev'ant'e. Traf'a esprim'o, ĉar laŭ la okcident'a rigard'o tie lev'iĝ'as la sun'o. Apart'e tiu'n vort'o'n oni re'en'konduk'is por la pri'parol'at'a okaz'o. La mac'o simpl'e ne plu est'u pask'a manĝ'aĵ'o de pi'a'j jud'o'j, kia ekzempl'e Jesu'o est'is, sed trans'substanc'iĝ'is al „tip'a manĝ'aĵ'o el Lev'ant'o”. Tiel elegant'e oni gard'is si'a'n politik'a'n/religi'a'n ĝust'ec'o'n. Kaj tiel re'ven'as almenaŭ unu mal'nov'iĝ'int'a vort'o en la aktual'a'n uz'o'n, antaŭ'vid'ebl'e plu konstant'e, ĉar oft'e okaz'as nun kompar'ebl'a'j event'o'j.

Ex orient'e lux ” – „El Lev'ant'o lum'o”? Ĉu tia egal'ig'a kondut'o ver'e pruv'as profund'a'n ilumin'iĝ'o'n aŭ nur supr'aĵ'a'n modern'em'o'n, tio'n montr'os la est'ont'ec'o.


Ĉu mac'o aŭ lev'ant'a manĝ'aĵ'o? Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Franz -Georg RÖSSLER
<mark>Bektaŝismo</mark> plu viv'as

Spirit'a viv'o

RELIGI'O'J

Bektaŝismo plu viv'as

Bektaŝanoj konsist'ig'as unu el la kvar ĉef'a'j religi'o'j de Albani'o: katolik'o'j, ortodoks'ul'o'j, islam'an'o'j kaj bektaŝanoj. La mond'a centr'o de tiu'j ĉi trov'iĝ'as en la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o.

La fond'int'o de tiu islam'a sekt'o, Haĝ'i Bektaŝ, en la 13 a jar'cent'o send'is si'a'n disĉipl'o'n Sar'i Saltik al sud-orient'a Eŭrop'o kaj Albani'o. Help'e de li est'is konstru'it'a'j la plej pra'a'j tekeoj, la bektaŝanaj preĝ'ej'o'j.

Sen patr'uj'o

En la fundament'o de bektaŝismo est'as la ide'o'j pri just'ec'o kaj egal'ec'o, toler'em'o, harmoni'o kaj kun'labor'em'o kun ĉiu'j religi'a'j instituci'o'j. Ĝi'a deviz'o est'as „Sen patr'uj'o ne ekzist'as religi'o”. Histori'e bektaŝanoj est'is not'ind'e kontribu'int'a'j al la alban'a renesanc'o kaj kultur'o, sam'e en ĝi'a sen'de'pend'iĝ'o.

Dum la jar'o'j 30 de la 20 a jar'cent'o kvar'on'o de la tut'a alban'a loĝ'ant'ar'o est'is bektaŝana.

De Ankar'o al Tiran'o

En la jar'o 1913 en la mond'a centr'o de la bektaŝana komun'um'o, tiu'temp'e en Turki'o, kiel ĉefavo nom'um'iĝ'is Sal'i Niazi Dede, alban'de'ven'a. Li gvid'is la komun'um'o'n ĝis la 25 a de novembr'o 1925, kiam la naci'a asemble'o turk'a decid'is pri la ferm'o de la tekeoj kaj la mond'a centr'o en Ankar'o. Tiam, rezult'e de inter'trakt'ad'o'j de Sal'i Niazi Dede kun la reĝ'o Zog la 1 a de Albani'o dum la jar'o'j 1926-28, oni decid'is establ'i la mond'a'n centr'o'n en Albani'o, aŭgust'e de 1930.

La antaŭ'a sid'ej'o en Turki'o, en Haĝ'i Bektaŝ, rest'is kiel muze'o kaj pilgrim'ej'o, kie ĉiu'n aŭgust'o'n ar'iĝ'as mult'a'j religi'ul'o'j.

La bektaŝanoj ag'ad'as kiel organiz'it'a religi'a komun'um'o, ne'politik'a kaj ne'ŝtat'a.

Persekut'o

La ĉefavejo bektaŝana funkci'is ankaŭ dum la du'a mond'milit'o. La ĉefavo Dede Ahmeti, post'milit'e, part'o'pren'is en kelk'a'j pac'konferenc'o'j riĉ'ig'ant'e si'a'n instituci'o'n per pli'a dimensi'o. De la jar'o 1967 ĝis 1990, kiel ĉiu'j religi'a'j instituci'o'j, ankaŭ bektaŝanoj est'is mal'permes'it'a'j kaj persekut'at'a'j de la komun'ism'a reĝim'o, kiu si'a'flank'e, per konstituci'o, deklar'is si'n ateism'a.

Dum'e, bektaŝismo daŭr'e funkci'is en Uson'o, kie la alban'a ĉefavo si'n'don'em'a kaj erudici'ul'o sankt'a, patr'o Redĝep, ĝu'is ankaŭ instituci'a'n help'o'n de la reg'ist'ar'o uson'a, kiu aprez'is la kultur'a'j'n valor'o'j'n. Bektaŝanoj ag'ad'is sen'ĉes'e en Kosov'o, Makedoni'o kaj ali'lok'e, ĝis la 22 a de mart'o 1990, kiam ili est'is fin'fin'e re'viv'iĝ'int'a'j en Albani'o, okaz'e de la Tag'o de Nevruzo. Unu'a'foj'e en la solen'aĵ'o part'o'pren'is ankaŭ Patr'in'o Terez'a, not'ind'e kontribu'int'a al la re'star'iĝ'o de la mond'a ĉefavejo en Tiran'o.

Nun'temp'e la mond'a bektaŝana ĉefavejo est'as jur'a person'o sur'baz'e de la inter'naci'a jur'o kaj de la konstituci'a leĝ'o de la alban'a ŝtat'o.

Laŭ kelk'a'j don'it'aĵ'o'j, oni taks'as, ke ekzist'as ĉirkaŭ 7 milion'o'j da bektaŝanoj en'mond'e (proksim'a kaj for'a orient'o, nord'a Afrik'o kaj Balkani'o). En Albani'o oni taks'as ĝi'a'j'n adept'o'j'n je ĉirkaŭ 100 000.

Bardhyl SELIMI
<mark>Tammisaari</mark>, urb'et'o ĉe Balt'a Mar'o

Turism'o

FINN'LAND'O

Tammisaari, urb'et'o ĉe Balt'a Mar'o

En 1546 la sved'a reĝ'o Gustav Vasa dispozici'is, ke la fiŝ'kapt'ist'a vilaĝ'o Ekenäs [ ekenes ] sur la sud'a mar'bord'o de nun'a Finn'land'o est'u nom'at'a urb'o. Tiu'temp'e la mar'bord'o kaj Finn'land'o est'is part'o de li'a reĝ'land'o. En Ekenäs ankaŭ nun 82 % de la loĝ'ant'ar'o parol'as sved'e.

Ekster tiu region'o la finn'a nom'o Tammisaari est'as pli kon'at'a. La reĝ'o Gustav Vasa si'a'temp'e vol'is defi'i la prosper'a'n hans'o-urb'o'n Reval, nun'temp'e Talin'o (eston'e Tallinn) kaj rival'i kun ĝi. Cent'o'n da kilo'metr'o'j orient'e li fond'is ali'a'n urb'o'n sur la sam'a mar'bord'o, nom'e Helsink'o'n (sved'a nom'o Helsingfors), kiu post'e far'iĝ'is la nun'a finn'a ĉef'urb'o. Ĝi kresk'is, sed Ekenäs kre'is ĉarm'o'n el si'a mal'grand'ec'o en special'e hom'a skal'o.

Anemon'o'j

Ekenäs / Tammisaari ne plu ekzist'as kiel urb'o. En 2009 ĝi unu'iĝ'is kun 7 ali'a'j komun'um'o'j, ek'hav'ant'e nov'a'n nom'o'n Raseborg / Raasepori. La blazon'o kaj flag'o de Raasepori montr'as ok blank'a'j'n anemon'o'j'n sur verd'a fon'o. Blu'a'j, blank'a'j kaj flav'a'j anemon'o'j, viol'a'j koridal'o'j, flav'a'j gage'o'j kaj fikari'o'j maj'e bunt'ig'as la grund'o'n de bosk'o'j. Ne'mal'proksim'e situ'as la arb'ar'a kaf'ej'o Gullö, en kies flor'bed'o'j mil'o'j da divers'a'j narcis'o'j mal'ferm'iĝ'as mez'e de maj'o. La klimat'o tie est'as pli favor'a ol ali'lok'e en Finn'land'o, kie printemp'o kaj somer'o komenc'iĝ'as pli mal'fru'e. Maj'e en Laponi'o oni ankoraŭ ski'as. Ornitolog'o'j kaj hobi'ul'o'j sur la mar'bord'o de Tammisaari binokl'e observ'as la migr'o'bird'o'j'n tie'n flug'ant'a'j'n. Aŭtun'e venad'as serĉ'ant'o'j de fung'o'j kaj ber'o'j.


En la mal'nov'a'j kvartal'o'j de Tammisaari loĝ'as nur kvin'cent'o da hom'o'j. La dom'o'j est'as lign'a'j, mal'alt'a'j, ruĝ'a'j aŭ flav'a'j, kun larĝ'a'j kort'o'j kaj ĝarden'o'j. La model'o'j de la tabul'teg'aĵ'o kaj fenestr'o'j mal'kaŝ'as la konstru'temp'o'n. Ili situ'as mal'alt'e, oni pov'as en'rigard'i. Kvar fenestr'o'vitr'o'j – 18 a jar'cent'o, ses vitr'o'j – 19 a jar'cent'o, tri'vitr'a'j T -form'a'j fenestr'o'j – 20 a jc, fenestr'o'j kun mult'a'j vitr'o'j supr'e – Secesi'o. Kvankam la dom'o'j aspekt'as kiel antaŭ 200-300 jar'o'j, la loĝ'ant'o'j en ili rajt'is instal'i la modern'a'j'n komfort'aĵ'o'j'n, sen ŝanĝ'i la ekster'o'n. La kvartal'o'j hav'as nom'o'j'n de fiŝ'o'j: koregon'o, salm'o, ezok'o. Strat'o'j nom'iĝ'as laŭ la meti'ist'o'j, kiu'j tie iam labor'is. Tial oni trov'as strat'o'j'n de gant'ist'o, komb'il'far'ist'o, lin'teks'ist'o, ĉapel'far'ist'o. Laŭ la Reĝ'a Strat'o nun pas'um'as turist'o'j kaj butik'um'ant'o'j gap'vag'ant'a'j.

Insul'o'j

De la alt'aĵ'et'o de la preĝ'ej'o mild'e serpent'um'et'as ne'asfalt'it'a'j voj'et'o'j al'mar'e'n. Sur la mar'bord'o la ter'o lev'iĝ'as de la mar'o 4 mm ĉiu'jar'e, t. e. po 40 cm je cent jar'o'j. Dum jar'cent'o'j aper'is mil'o'j da insul'o'j, la haven'o mal'profund'iĝ'is kaj dev'is est'i trans'lok'it'a pli for'e'n. Nun de la bord'o oni ŝip'as du'dek'o'n da kilo'metr'o'j antaŭ ol vid'i mar'vast'aĵ'o'n. Sur la insul'o'j konstru'iĝ'is feri'o'dom'o'j de mar'am'ant'o'j kaj hered'int'o'j de fiŝ'kapt'ist'a'j famili'o'j. Ne plu mult'a'j hom'o'j viv'ten'as si'n per fiŝ'kapt'ad'o, sed ĝi est'as grav'a ŝat'okup'o sam'e kiel vel'ad'o kaj motor'boat'ad'o.

Daŭr'e al'log'a

En Tammisaari turist'o'j'n al'log'as somer'mez'a'j fest'o'j kun stang'o'j, ornam'it'a'j per flor'kron'o'j, mez'epok'a, aŭtun'a kaj Kristnask'a foir'o, somer'a'j koncert'o'j kaj teatr'aĵ'o'j. En 2013 est'as prezent'at'a „Mi'o, mi'a fil'o” de la sved'a verk'ist'in'o Astrid Lindgren, kiu aper'is ankaŭ en Esperant'o. Krom'e vizit'ebl'as muze'o, en kiu kelk'a'j ĉambr'o'j est'as dediĉ'it'a'j al la pentr'ist'in'o Hel'e'n Schjerfbeck (1862-1946). Apud'e trov'ebl'as golf'ej'o, la restaŭr'it'a fortik'aĵ'o Raasepori de la 14 a jar'cent'o kaj ali'a'j vid'ind'aĵ'o'j. En la apud'a naci'a park'o Ramsholmen oni pov'as pied'promen'i, sed ne aŭt'i, kon'at'iĝ'ant'e kun plant'o'j, kiu'j ne kresk'as nord'e en Finn'land'o. Tammisaari / Ekenäs daŭr'e viv'as kaj al'log'as, kvankam la plan'o'j de sved'a reĝ'o Gustav Vasa ne tut'e real'iĝ'is.

Salik'o
Skandinav'a veksil'ologi'o

Ese'o'j

ŜETLAND'O

Skandinav'a veksil'ologi'o

Laŭ difin'o en La Nov'a Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o, „veksil'ologi'o” est'as flag'o'scienc'o, se uz'i la termin'o'n „scienc'o” en pli ĝeneral'a senc'o. La nom'o de'ven'as de la latin'a vort'o „ vexillum ”, kiu signif'as „flag'o”. (Se oni vol'as est'i iom pedant'a, veksil'ologi'o est'as pli stud'ad'o ol scienc'o, sed tio ne est'as la cel'o de tiu ĉi artikol'o.)

La tiel nom'at'a Fédération internationale des associations vexillologiques (Inter'naci'a Federaci'o de Veksil'ologi'a'j Asoci'o'j) unu'ig'as divers'a'j'n land'a'j'n kaj region'a'j'n flag'o'scienc'a'j'n societ'o'j'n de la tut'a mond'o. Ĝi inklud'as la skandinav'a'n flag'o'scienc'a'n societ'o'n.

Skandinav'a kruc'o

Unik'e inter la ŝtat'o'j de la mond'o la skandinav'a'j land'o'j decid'is adopt'i la sam'a'n form'o'n por si'a'j flag'o'j, nom'e tiu'n de la „skandinav'a kruc'o”. Ĝi est'as uz'at'a en ĉiu'j oficial'a'j flag'o'j de Nordi'o, escept'e de la same'a, kaj en la flag'o'j de kelk'a'j region'o'j histori'e lig'it'a'j kun Skandinavi'o.


Kompren'ebl'e, plur'a'j land'o'j hav'as flag'o'j'n kun simil'a'j simbol'o'j: agl'o, stel'o, kron'o ktp, sed escept'e de tiu aspekt'o ili est'as mal'sam'a'j.

Ver'ŝajn'e la last'a'j region'o'j, kiu'j decid'is kre'i flag'o'n kun la skandinav'a kruc'o, est'is la Ŝetland'a Insul'ar'o kaj la Orkad'a'j Insul'o'j, nun politik'e part'o de Skot'land'o, sed ĝis la 15 a jar'cent'o sub la okup'ad'o de norveg'a'j koloni'ant'o'j. (La ŝetland'a flag'o port'as la sam'a'j'n kolor'o'j'n kiel la skot'a naci'a flag'o – blank'a kruc'o sur blu'a fon'o, sed anstataŭ la diagonal'a andre'a kruc'o de Skot'land'o ĝi hav'as la vertikal'ig'it'a'n skandinav'a'n.) Pro si'a'j lig'o'j kun Skandinavi'o precip'e la ŝetland'an'o'j est'as tre konsci'a'j kaj fier'a'j pri si'a histori'a nordi'a fon'o, kvankam ili ne plu parol'as si'a'n antikv'a'n norn'a'n (noren'a'n) idiom'o'n, la ŝetland'a dialekt'o konserv'as ankoraŭ kelk'a'j'n rest'aĵ'o'j'n de la norn'a en la vort'ar'o kaj prononc'o, precip'e sur la insul'et'o Fair Isle [ fejr ajl]. (Kio okaz'os al Ŝetland'o, se la Skot'a Naci'a Parti'o sukces'os akir'i sen'de'pend'ec'o'n en ven'ont'a referendum'o, est'as ne'klar'e.)

Por eĉ pli emfaz'i si'a'n rilat'o'n kun Skandinavi'o, la ŝetland'an'o'j adopt'is blazon'o'n, kiu inkluziv'as viking'a'n vel'ŝip'o'n kaj – en la antikv'a noren'a lingv'o – la deviz'o'n „Leĝ'o'j land'o'n prosper'ig'as”, cit'aĵ'o'n el la Saga'o de Njal , verk'o el'star'e esperant'ig'it'a de Baldur Ragnarsson (Stafet'o n - ro 27, el'don'it'a de FEL). Pri la orkad'a flag'o la situaci'o ŝajn'as est'i mal'pli klar'a. Mi trov'is du mal'simil'a'j'n versi'o'j'n de la orkad'a flag'o, kio far'as la impres'o'n – almenaŭ al mi – ke la orkad'an'o'j ankoraŭ ne fin'decid'is, kiu est'u la oficial'a.

Krist'an'a kruc'o

La skandinav'a kruc'o est'as pri'skrib'it'a kiel krist'an'a kruc'o vertikal'ig'it'a, kun la plej grand'a kruc'er'o (trab'o) ir'ant'a dekstr'e'n. Do, la vertikal'a trab'o sur skandinav'a'j flag'o'j neniam est'as centr'a. La unu'a skandinav'a land'o, kiu ek'uz'is tiu'n desegn'o'n, est'is Dani'o, kies flag'o konsist'as el simpl'a blank'a kruc'o sur ruĝ'a fon'o. La dan'o'j nom'as si'a'n flag'o'n „ Dannebrog ”, kaj ĝi est'as la baz'o por ĉiu'j ali'a'j nordi'a'j flag'o'j, kiu'j kutim'e est'as pli mal'simpl'a'j kaj hav'as pli da kolor'o'j ol la dan'a. La sved'a kaj la ŝetland'a tamen est'as nur du'kolor'a'j. Parentez'e, ankaŭ Finn'land'o hav'as la skandinav'a'n kruc'o'n sur si'a flag'o (blu'a'n kruc'o'n sur blank'a fon'o), kvankam la pli'mult'o de la finn'o'j ne de'ven'as de skandinav'a etn'o.

Evident'e re'memor'o'j pri la viking'a hered'aĵ'o rest'as viv'ant'a'j kaj vigl'a'j inter la nordi'a'j popol'o'j.

Veksil'ologi'o est'as interes'a kamp'o de stud'ad'o, el kiu pov'as form'iĝ'i fascin'a hobi'o. Ne mal'mult'e da hom'o'j eĉ per'labor'as si'a'n pan'o'n per desegn'ad'o kaj fabrik'ad'o de naci'a'j, region'a'j, societ'a'j, klub'a'j kaj sport'a'j flag'o'j.

Garvan MAKAJ


Skandinav'a'j flag'o'j.

<mark>Ilona</mark>

Novel'o'j

Ilona

Viktor oft'e sonĝ'is unu sam'a'n sonĝ'o'n. Kompren'ebl'e ne ĉiu'n semajn'o'n, sed du aŭ tri foj'o'j'n monat'e, aŭ po ses monat'o'j'n foj'e. Maten'e, kiam li vek'iĝ'is, li est'is feliĉ'a, ke li spert'is tiu'n ĉi sonĝ'o'n. Li cert'is, ke post ĉi sonĝ'o io bon'a okaz'os al li. Li star'iĝ'is de la lit'o rid'ant'e kaj sci'is, ke la tag'o est'os hel'a kaj ne'ordinar'a. Kompren'ebl'e nenio ne'ordinar'a okaz'is, sed Viktor est'is ĝoj'a, ke de'nov'e li sonĝ'is si'a'n ŝat'at'a'n sonĝ'o'n. Iam li forges'is pri la sonĝ'o, sed pas'is temp'o, kaj de'nov'e li sonĝ'is ĝi'n.

La sonĝ'o komenc'iĝ'is rutin'e. Unu'e Viktor vid'is si'n en grand'eg'a ne'kon'at'a staci'dom'o, kie est'is mult'a'j hom'o'j, kiu'j ver'ŝajn'e vetur'os aŭ al'ven'is. Viktor vag'is en la staci'dom'o tie'n kaj re'e'n, kvazaŭ li serĉ'us iu'n. En la unu'a moment'o li ne sci'is, kiu'n ĝust'e li serĉ'as, sed post'e re'memor'is, ke li serĉ'as knab'in'o'n, ne tre alt'a'n, kun nigr'a jup'o kaj nigr'a mantel'o, tre mal'long'a, simil'a al jak'o. La knab'in'o hav'is nigr'a'n har'ar'o'n, kaj ŝi'a'j okul'o'j bril'is kiel kaŝtan'o'j.

Viktor vag'is inter la hom'o'j, inter valiz'o'j kaj sak'o'j, kaj serĉ'is la knab'in'o'n. Li ne sci'is ŝi'a'n nom'o'n, nek de kie ŝi est'as, nek kial ŝi trov'iĝ'as en la staci'dom'o, sed li cert'is, ke ŝi est'as ie ĉi tie, inter la mult'a'j hom'o'j, kaj ne'atend'it'e, subit'e li vid'os ŝi'n en la tumult'o, kaj tuj li re'kon'os ŝi'n. Li nepr'e trov'os ŝi'n. Li bon'e sci'is tio'n kaj daŭr'e serĉ'is ŝi'n.

Viktor vek'iĝ'is, ne trov'int'e la knab'in'o'n, sed li est'is ĝoj'a kaj kontent'a, ke de'nov'e li sonĝ'is tiu'n ĉi sonĝ'o'n kaj de'nov'e en la sonĝ'o li serĉ'is la ne'ordinar'a'n bel'a'n kaj enigm'a'n knab'in'o'n en la ne'kon'at'a kaj bru'a staci'dom'o.

Viktor tre bon'e sci'is, kial li sonĝ'as tiu'n ĉi sonĝ'o'n. Li ne bezon'is deĉifr'i ĝi'n kaj ne demand'is si'n, kio'n sugest'as al li la sonĝ'o. La sonĝ'o nur memor'ig'is al Viktor okaz'int'aĵ'o'n de antaŭ tre long'a temp'o, kiam li est'is student'o, dum la for'a'j jar'o'j de la jun'ec'o, plen'a'j je aventur'o'j. Tiam Viktor lud'is gitar'o'n en student'a ĵaz'band'o, kaj en juni'o la band'o dev'is part'o'pren'i en muzik'festival'o en la urb'o Berlin'o, Germani'o. La band'o for'vetur'is, sed Viktor dev'is vetur'i du tag'o'j'n pli mal'fru'e, ĉar li hav'is ekzamen'o'n en la universitat'o.

Tiam, antaŭ jar'o'j, oni kutim'e vetur'is per vagon'ar'o. Nur la hom'o'j, kiu'j hav'is pli da mon'o, pov'is permes'i al si vetur'i per aviad'il'o, sed la student'o'j vetur'is per vagon'ar'o.

La vetur'ad'o komenc'iĝ'is bon'e. En la Sofi'a staci'dom'o Viktor en'ir'is en la vagon'ar'o'n, trov'is la kupe'o'n, en kiu est'is li'a rezerv'it'a lok'o, sid'iĝ'is kaj komenc'is tra'foli'um'i iu'n ĵurnal'o'n. Li'a pak'aĵ'o ne est'is grand'a: nur valiz'o kaj gitar'o.

La vagon'ar'o dev'is tra'pas'i Rumani'o'n, Hungari'o'n, Ĉeĥi'o'n. En Rumani'o plur'a'j hom'o'j vetur'is per tiu ĉi vagon'ar'o. En la kupe'o oni parol'is divers'a'j'n lingv'o'j'n: bulgar'e, ruman'e, hungar'e. Viktor sid'is en la angul'o, ĉe la fenestr'o, kaj silent'is. De la long'a vetur'ad'o li est'is lac'a, kaj antaŭ Budapeŝt'o li ne'sent'ebl'e ek'dorm'is. Ver'ŝajn'e li'a dorm'o est'is profund'a, ĉar li ek'sent'is, ke iu fort'e sku'as li'a'n ŝultr'o'n kaj prov'as vek'i li'n. Viktor mal'ferm'is la okul'o'j'n kaj vid'is vir'o'n en uniform'o. La vir'o dir'is io'n al li en ne'kon'at'a kaj ne'kompren'ebl'a lingv'o. Post kelk'a'j sekund'o'j Viktor diven'is, ke la vir'o est'as konduktor'o, kiu parol'as hungar'e kaj ver'ŝajn'e pet'as de li la vetur'bilet'o'n por kontrol'o. Viktor pren'is la jak'o'n, kiu pend'is sur la hok'o, kaj en'ig'is man'o'n en la poŝ'o'n por el'pren'i la bilet'o'n, sed tuj li stupor'iĝ'is, sent'ant'e glaci'a'n ŝvit'o'n. La poŝ'o est'is mal'plen'a, kaj la bilet'o ne est'is en ĝi. Mank'is la vojaĝ'pasport'o kaj la mon'uj'o. Viktor salt'is ekscit'it'a kaj detal'e tra'serĉ'is ĉiu'j'n poŝ'o'j'n de la jak'o, sed ili est'is tut'e mal'plen'a'j. Li rest'is star'ant'a en la kupe'o, sen'mov'a, kvazaŭ fulm'o est'us traf'int'a li'n. Li rigard'is al la pak'aĵ'bret'o kaj konstern'it'e rimark'is, ke li'a valiz'o kaj gitar'o sam'e mank'as. Per frenez'a rigard'o li ĉirkaŭ'rigard'is. En la kupe'o sid'is nur vir'o kaj vir'in'o. Viktor memor'is, ke antaŭ li'a ek'dorm'o en la kupe'o est'is du jun'ul'o'j, kiu'j ver'ŝajn'e de'long'e for'las'is la vagon'ar'o'n kun li'a'j valiz'o kaj gitar'o kaj ĉio, kio est'is en li'a'j poŝ'o'j.

Per gest'o'j kaj per mien'o'j Viktor prov'is klar'ig'i al la hungar'a konduktor'o, ke oni pri'rab'is li'n kaj nun li hav'as nek bilet'o'n, nek pasport'o'n, nek mon'o'n. La konduktor'o ver'ŝajn'e bon'e kompren'is li'n de li'a'j tragik'a'j mien'o'j, gest'o'j kaj larm'o'plen'a'j okul'o'j. La konduktor'o klar'ig'is al Viktor, ke li dev'as el'trajn'iĝ'i ĉe la Budapeŝt'a staci'dom'o kaj tie iel trov'i solv'o'n de la problem'o, ĉar sen bilet'o kaj sen pasport'o li ne pov'as daŭr'ig'i la vetur'ad'o'n al Germani'o. Tio est'is la sol'a ebl'o.

Terur'it'a, sen'esper'a kaj koler'a Viktor de'supr'is ĉe la Budapeŝt'a staci'dom'o kaj rest'is sur la kaj'o, ĝis la vagon'ar'o ek'ir'is kaj mal'aper'is en la for'o. Est'is la dek'a hor'o vesper'e kaj Viktor ne sci'is kio'n far'i. Por li la hungar'a lingv'o son'is kiel ne'kompren'ebl'a kaj mister'a magi'parol'o. Al neniu li pov'is klar'ig'i, kiu li est'as kaj kio okaz'is al li. Neniu pov'is kompren'i li'n. De la staci'dom'a laŭt'parol'il'o melodi'a in'a voĉ'o konstant'e inform'is la vojaĝ'ant'o'j'n, kiu vagon'ar'o ek'vetur'as kaj kie'n kaj kiu vagon'ar'o al'ven'as kaj de kie, sed Viktor eĉ vort'o'n ne kompren'is. Unu'a'n foj'o'n en si'a viv'o li est'is en Hungari'o, en Budapeŝt'o, kaj ĝis nun li eĉ ne interes'iĝ'is, ĉu en Budapeŝt'o est'as bulgar'a ambasad'o, kie ĝi est'as kaj kiel li pov'as trov'i ĝi'n por aranĝ'i si'a'n re'ven'o'n al Bulgari'o.

Li star'is sur la kaj'o, gap'ant'e al la rel'o'j, kiu'j bril'is kiel sen'fin'a'j gitar'a'j kord'o'j. Ĉio, kio'n li imag'is kaj rev'is pri la ĵaz'festival'o en Berlin'o, subit'e ruin'iĝ'is, ek'krev'is kiel sap'a vezik'o. Jam est'is klar'e, ke li vid'os nek Germani'o'n, nek Berlin'o'n, sed ankoraŭ li ne sci'is, kiel li sukces'os re'ven'i en Bulgari'o'n. Li sent'is si'n kvazaŭ en dezert'o, kaj ver'ŝajn'e li pov'us pli facil'e el'ir'i el sabl'a dezert'o ol el tiu ĉi grand'eg'a Budapeŝt'a staci'dom'o.

Li est'is ĉagren'it'a, ke oni pri'rab'is li'n. Li rest'is sen mon'o, sen pasport'o, sed pli fort'e dolor'is li'n la ŝtel'o de la gitar'o. Ĝi est'is nov'a, elektr'a, mult'e'kost'a gitar'o el Briti'o. Li'a patr'o tre mal'facil'e sukces'is aĉet'i ĝi'n. Simil'a'j gitar'o'j ne est'is aĉet'ebl'a'j en Bulgari'o. Li'a patr'o pet'is si'a'n amik'o'n, kiu est'is diplomat'o en Briti'o, kaj li tie aĉet'is ĝi'n. Por Viktor la gitar'o est'is kiel viv'a est'aĵ'o, pli kar'a ol frat'o aŭ frat'in'o. Li tre ŝat'is ĝi'n, kaj nun li sufer'is pri ĝi kiel pri la perd'o de proksim'a hom'o. Li neniam plu vid'os si'a'n gitar'o'n, kaj neniam plu li hav'os ali'a'n tia'n gitar'o'n.

La kaj'o iĝ'is sen'hom'a, Viktor dev'is en'ir'i la atend'ej'o'n de la staci'dom'o kaj atend'i tie ĝis maten'o. Li prov'is trankvil'ig'i si'n per la vort'o'j, ke la maten'o est'os pli prudent'a ol la nokt'o, sed li tut'e ne cert'is, ke tiu ĉi proverb'o help'os li'n. Li en'ir'is la grand'eg'a'n atend'ej'o'n kaj sid'iĝ'is sur unu el la benk'o'j. En la atend'ej'o vid'ebl'is mult'e da hom'o'j. En la angul'o kuŝ'is kelk'a'j ge'jun'ul'o'j sur gum'a'j matrac'o'j. Ebl'e est'is jun'ul'ar'a grup'o, kiu dev'is atend'i fru'maten'a'n vagon'ar'o'n. Viktor sid'is sur la mal'mol'a lign'a benk'o kaj gap'is sen'cel'e. La montr'il'o'j de la grand'a mur'horloĝ'o apenaŭ mov'iĝ'is. Viktor jam est'is mal'sat'a kaj dorm'em'a. Ebl'e tiu ĉi nokt'o est'os por li sen'fin'a. Li rimark'is, ke kontraŭ li sur la benk'o sid'as jun'ul'in'o, ebl'e du aŭ tri jar'o'j'n pli aĝ'a ol li. Ŝi hav'is nigr'a'n har'ar'o'n kaj bril'a'j'n okul'o'j'n. Ŝi sid'is sol'a, kaj por Viktor ne est'is mal'facil'e konjekt'i, ke ŝi est'as el tiu'j vir'in'o'j, kiu'j diskret'e promen'as en la staci'dom'o'j kaj serĉ'as vir'o'j'n por unu nokt'o. Li prov'is ne rigard'i ŝi'n, por ke ŝi ne opini'u, ke li dezir'as util'ig'i ŝi'a'j'n serv'o'j'n.

Ŝi ne est'is tre bel'a, sed ŝi'a'j ĉarm'a'j okul'o'j fort'e al'log'is. Ebl'e ŝi est'is du'dek'du- aŭ du'dek'tri-jar'a kun suk'o'plen'a'j lip'o'j, simil'a'j al ĉeriz'o'j, kaj ŝi hav'is delikat'a'j'n brov'o'j'n, kaj en ŝi'a'j mal'hel'a'j okul'o'j lud'is pasi'a'j bril'o'j. Ŝi'a'j vest'o'j aspekt'is modest'a'j kaj ordinar'a'j. Ver'ŝajn'e ŝi est'is tiel vest'it'a, por ke ŝi ne diferenc'u de ali'a'j jun'ul'in'o'j. Ŝi sur'hav'is nigr'a'n jup'o'n, hel'blu'a'n bluz'o'n kaj nigr'a'n mantel'o'n, kiu ne est'is buton'um'it'a. Sub la bluz'o ŝi'a'j mam'o'j aspekt'is mal'mol'a'j kiel matur'a'j persik'o'j. Ŝi'a kol'o est'is blank'a kiel lakt'o. Viktor prov'is ne rigard'i ŝi'n, tamen de temp'o al temp'o li rapid'e al'rigard'is ŝi'n. La jun'ul'in'o sid'is sur la benk'o kaj ŝajn'ig'is, ke ŝi ne rimark'as la hom'o'j'n ĉirkaŭ si, sed foj'e-foj'e ŝi ek'rid'et'is al iu el la vir'o'j, kiu'j pas'is preter ŝi. Viktor opini'is, ke ŝi ne rimark'as li'n, sed subit'e li kvazaŭ rigid'iĝ'is. La jun'ul'in'o ek'star'is de la benk'o kaj proksim'iĝ'is al li, rid'ant'e afabl'e. La jun'ul'in'o sid'iĝ'is ĉe Viktor kaj dir'is al li “Salut'o'n” angl'e. Viktor prov'is german'lingv'e klar'ig'i al ŝi, ke li ne bezon'as vir'in'o'n. Post'e li dir'is, ke li est'as bulgar'o kaj ne parol'as hungar'e. Je li'a grand'a surpriz'o la jun'ul'in'o respond'is al li german'e:

„Jes, mi vid'as, ke vi est'as fremd'land'an'o, tamen mi ne supoz'is, ke vi est'as bulgar'o. Neniam mi parol'is kun bulgar'o. Kial vi est'as ĉi tie, en la staci'dom'o nokt'e?”

Viktor klar'ig'is al ŝi, ke li est'as student'o kaj vetur'is al Germani'o, sed en la vagon'ar'o oni pri'rab'is li'n kaj nun li est'as sen mon'o, sen pasport'o, sen valiz'o kaj gitar'o. Nun li atend'as la tag'iĝ'o'n, kaj li prov'os trov'i la bulgar'a'n ambasad'o'n. Ŝajn'e ŝi bon'e kompren'is li'n, tamen ne dank’ al li'a fuŝ'a german'a lingv'o, sed de li'a'j kompat'ind'a'j mien'o'j kaj aspekt'o.

„Ne mal'trankvil'iĝ'u”, dir'is ŝi gaj'e. „Ĉio est'os en ord'o. Mi help'os vi'n. Kiam tag'iĝ'os, mi akompan'os vi'n al la bulgar'a ambasad'o.”

„Ĉu vi help'os mi'n?” demand'is Viktor embaras'it'e, kaj tuj li konstat'is, ke la demand'o ek'son'is tre stult'e.

„Kial ne? Iu dev'as help'i vi'n. Sol'a vi ne pov'as orient'iĝ'i en Budapeŝt'o. La urb'o est'as grand'a.”

Tio'n ŝi dir'is tiel firm'e, ke Viktor nenio'n pov'is al'don'i.

„Ebl'e vi est'as mal'sat'a?” demand'is ŝi.

„Ne”, respond'is Viktor rapid'e, kvankam li ver'e est'is tre mal'sat'a.

„Kial ne? Vi sid'as ĉi tie kiel ŝton'ig'it'a jam pli ol unu hor'o'n kaj du'on'o'n. Dum tiu ĉi temp'o mi cert'e mort'us pro mal'sat'o. Ven'u kun mi.”

Ŝi star'iĝ'is kaj kapt'is li'a'n man'o'n. Viktor ek'sent'is ŝi'a'n mol'a'n varm'a'n man'plat'o'n, kaj li'a kor'o ek'trem'is pro emoci'o. Ne'vol'e li ek'dezir'is pli fort'e ten'i ŝi'a'n man'o'n. Li al'rigard'is ŝi'a'j'n fingr'o'j'n. Ili est'is long'a'j, mal'dik'a'j kaj fajn'ec'a'j kiel fingr'o'j de violon'lud'ist'in'o. Sur ŝi'a'j et'a'j ung'o'j est'is perlamot'kolor'a lak'o. Ŝi gvid'is li'n al ali'a flank'o de la atend'ej'o. Ili halt'is antaŭ kiosk'o, kaj ŝi mend'is sandviĉ'o'n kun sen'alkohol'a trink'aĵ'o. Viktor ver'e est'is tre mal'sat'a kaj tuj komenc'is manĝ'i la sandviĉ'o'n. Ŝi rigard'is li'n manĝ'i, kaj ver'ŝajn'e kaŝ'e ŝi rid'et'is al li.

„Kiel vi nom'iĝ'as?” demand'is ŝi.

„Viktor. Kaj vi?”

Ilona.”

Ebl'e ŝi'a nom'o ne est'is Ilona, tamen por Viktor tut'e egal'is, ĉu ŝi nom'iĝ'as Ilona aŭ iel ali'e.

„Ĉu vi dezir'as tra'rigard'i la nokt'a'n Budapeŝt'o'n?” demand'is Ilona.

Dum sekund'o'j Viktor hezit'is, sed li pri'pens'is, ke nenio pli mal'agrabl'a pov'as okaz'i al li ol tio, kio okaz'is en la vagon'ar'o. Li hav'is nek pasport'o'n, nek mon'o'n. Oni pov'is nenio'n plu ŝtel'i de li. Dum tiu ĉi tag'o al li okaz'is sufiĉ'e da mal'bon'aĵ'o'j, kaj ebl'e nenio pli mal'bon'a okaz'os. Li sci'vol'is, kio'n montr'os al li Ilona.

„Jes”, respond'is Viktor.

Ŝi de'nov'e man'pren'is li'n, kaj ili ek'ir'is al la el'ir'ej'o de la staci'dom'o. Ebl'e li ne hav'os ali'a'n ebl'o'n tra'rigard'i Budapeŝt'o'n, medit'is Viktor. Ver'ŝajn'e Ilona decid'is ĉi nokt'o'n ne serĉ'i vir'o'j'n, sed dediĉ'i ĝi'n al li, kaj Viktor ne pov'is klar'ig'i al si mem tiu'n ĉi ŝi'a'n subit'a'n decid'o'n, sed iam hom'a'j ag'o'j est'as strang'a'j kaj ne'kompren'ebl'a'j. Oft'e en la hom'a'j ag'o'j ne est'as logik'o kaj konsekvenc'o. Van'e oni serĉ'as logik'a'n klar'ig'o'n kaj prov'as diven'i, kial la hom'o'j ag'as tiel aŭ ali'e.

La nokt'a Budapeŝt'o est'is fabel'a. Kiam ili el'ir'is el la staci'dom'o, Viktor kvazaŭ en'paŝ'is en ali'a'n mirakl'a'n mond'o'n. La larĝ'a'j kaj sen'hom'a'j strat'o'j est'is fort'e lum'ig'it'a'j. La konstru'aĵ'o'j, silent'a'j kaj impon'a'j, simil'is al kastel'o'j, ornam'it'a'j per skulpt'aĵ'o'j. La dom'o'j est'is divers'a'j laŭ la arkitektur'o, kvar- aŭ kvin-etaĝ'a'j, bel'aspekt'a'j. Man-en-man'e Ilona kaj Viktor ir'is al Danub'o. Ili halt'is ĉe la bord'o. La grand'a river'o flu'is mal'rapid'e. En la nokt'a mal'lum'o ĝi simil'is al glat'a velur'o, kaj en ĝi re'spegul'iĝ'is la lum'o'j de la urb'o. La pont'o'j pend'is kiel girland'o'j. Ilona kaj Viktor ek'star'is ĉe grand'a pont'o kun du ŝton'a'j leon'o'j.

„Tiu ĉi est'as la ĉen'a pont'o”, dir'is Ilona.

Sur la ali'a bord'o vid'ebl'is mont'et'o, sur kiu est'is blank'a'j tur'o'j, sam'e bon'e lum'ig'it'a'j. Ĉio est'is fabel'a. Al Viktor ŝajn'is, ke li promen'ad'as en la plej bel'a urb'o de la mond'o. Li forges'is la pri'rab'o'n, la tim'o'n kaj la mal'trankvil'o'n. Ĉe li star'is ne'kon'at'a bel'a jun'ul'in'o, kiu donac'is al li kar'a'n tra'viv'aĵ'o'n. En si mem Viktor ripet'is ŝi'a'n ne'ordinar'a'n nom'o'n „ Ilona, Ilona ”.

Ili trans'pas'is la pont'o'n kaj ek'ir'is sur la ali'a bord'o, de kie komenc'iĝ'is la mont'et'o. Kvazaŭ nur ili est'us en la grand'a, silent'a kaj dorm'ant'a urb'o. Ili ir'is supr'e'n al la pint'o de la mont'et'o, kaj Viktor jam dezir'is, ke tiu ĉi nokt'o ne fin'iĝ'u, ke la sun'o ne aper'u kaj li rest'u kun Ilona por ĉiam. Li dezir'is daŭr'e sent'i ŝi'a'n mol'a'n varm'a'n man'plat'o'n, ŝi'a'j'n long'a'j'n tener'a'j'n fingr'o'j'n. De temp'o al temp'o ŝi klar'ig'is al li german'e, kie ili est'as, kiel nom'iĝ'as la konstru'aĵ'o'j, preter kiu'j ili pas'as, sed li ne aŭskult'is ŝi'n. Pli grav'e est'is, ke ŝi ir'as apud li kaj li aŭd'as ŝi'a'n melodi'a'n kar'a'n voĉ'o'n. Ili ek'ir'is sur pad'o inter alt'a'j arb'o'j al la pint'o de la mont'et'o, al la blank'a'j tur'o'j. Kiam ili ek'star'is sur la tur'o'j, komenc'is tag'iĝ'i. Est'is iom mal'varm'e de la maten'a vent'o. Orient'e la horizont'o iĝ'is roz'kolor'a. La sun'o mal'rapid'e lev'iĝ'is kaj lum'ig'is ili'n, star'ant'a'j'n sur la blank'a'j tur'o'j. De tie bon'e vid'ebl'is preskaŭ la tut'a urb'o. Sur la ali'a bord'o de Danub'o est'is majest'a konstru'aĵ'o, kaj Ilona dir'is:

„Tio est'as la parlament'ej'o.”

Iom mal'antaŭ ĝi est'is la kupol'o de grand'a katedral'o.

„Tio est'as la bazilik'o ‚Sankt'a Stefan'o’.”

Ili ek'ir'is al la urb'o.

„Ni ir'u al la bulgar'a ambasad'o”, dir'is Ilona.

Viktor ir'is mal'rapid'e. Li sci'is, ke tiu'j ĉi est'as la last'a'j minut'o'j kun Ilona. Neniam plu li vid'os ŝi'n.

Antaŭ la ambasad'o ili dis'iĝ'is. Est'is super'flu'e demand'i ŝi'n pri ŝi'a adres'o. Cert'e ŝi ne dir'os ĝi'n aŭ ebl'e afabl'e evit'os la demand'o'n.

Mult'a'j jar'o'j pas'is de tiam. Maten'e, kiam Viktor vek'iĝ'is post la bel'a sonĝ'o, li ne dezir'is kalkul'i, antaŭ kiom da jar'o'j li renkont'is Ilonan. Li daŭr'e serĉ'is ŝi'n en la sonĝ'o'j, kaj ĉiam ŝajn'is al li, ke, se li ir'os de'nov'e al Budapeŝt'o, li trov'os ŝi'n tie, en la atend'ej'o de la staci'dom'o sur la sam'a benk'o, kie la unu'a'n foj'o'n li vid'is ŝi'n, kiam li est'is student'o.

Juli'a'n MODEST
Perfid'it'a popol'o

Libr'o'j

Perfid'it'a popol'o

Ĉiu'tag'e ni spekt'as mort'o'n de popol'o kaj de ĝi'a lingv'o. Pli ĝust'e: ni eĉ ne spekt'as, tio okaz'as silent'e, for de l’okul'o'j, for de la kor'o. Mal'jun'ul'in'o sen id'ar'o el'ig'as si'a'n last'a'n spir'o'n, kun la last'a vort'o. Ebl'e tiu fenomen'o okaz'is ĉiam: post'milit'a'j masakr'o'j far'e de venk'int'o'j, pest'o, kiu falĉ'as tut'a'j'n popol'o'j'n, geologi'a'j trans'form'o'j de vast'a'j glob'region'o'j, kiu'j en'ter'ig'as tut'a'j'n popol'o'j'n.

Genocid'o subtil'a

La aŭstrali'a histori'ist'o Trevor Steele rakont'as pri genocid'o mult'e pli subtil'a, okaz'ig'at'a sub la ŝild'o de bon'cel'a ag'o. Brit'o'j invad'as Tasmani'o'n (Van- Dimen -land'o'n), klopod'as tie setl'iĝ'i kaj lok'as tie'n pun'koloni'o'n; ili trov'as sur'lok'e indiĝen'o'j'n, kun kiu'j ili dev'as konfront'iĝ'i. La viv'o de la indiĝen'o'j hav'as ali'a'j'n parametr'o'j'n: ili ne koncept'as la grund'o'n kiel var'o'n ekspluat'ind'a'n, ili viv'as nomad'e sur teren'o mult'e pli vast'a ol neces'us al ili por viv'i, se ili kultiv'us ĝi'n intens'e kiel blank'ul'o'j far'us. Tamen ankaŭ la viv'o de la indiĝen'o'j ne flu'as tut'e trankvil'e, sen'de'pend'e de la blank'ras'a'j invad'ant'o'j: oft'as batal'o'j inter proksim'a'j trib'o'j, murd'o'j, reprezali'o'j, venĝ'o'j.


Brit'o'j ven'as por „civiliz'i” la insul'o'n, star'ig'i (okcident'a'n) ord'o'n, for'puŝ'ant'e la lok'a'j'n loĝ'ant'o'j'n iom post iom, jen per trud'it'a konvink'o, jen per paf'ad'o, akapar'ant'e al si ili'a'j'n teritori'o'j'n, klopod'ant'e trud'i al ili si'a'j'n kutim'o'j'n, si'a'n viv'manier'o'n, si'a'n koncept'o'n pri propriet'o. Kelk'a'j aŭtoritat'ul'o'j dezir'as protekt'i la lok'an'o'j'n, sed ili far'as tio'n per mal'efik'a'j metod'o'j. Al la klopod'o ig'i la viv'o'n de la indiĝen'o'j pli bon'a kontrapunkt'as la fakt'o, ke mal'oportun'as kred'ig'i en Briti'o, ke en Tasmani'o oni viv'as prosper'e, ali'okaz'e la koncept'o de pun'koloni'o kolaps'us. Eks'a vic'guberni'estr'o fier'as, ke li „pend'um'ig'is cent'o'j'n da kanajl'o'j” kaj administr'is la justic'o'n sen'kompat'e.

Du viv'o'j

La roman'o'n tra'ark'as la viv'epizod'o'j de du person'o'j: la bel'a indiĝen'in'o Trukanini kaj la brit'a misi'ist'o Robinson, fuĝ'int'a de London'o al Tasmani'o por evit'i verdikt'o'n tre probabl'e kondamn'a'n. Li ŝajn'e defend'as la indiĝen'o'j'n kaj al'proksim'iĝ'as al ili'a kultur'o, lern'as ili'a'n lingv'o'n, sufer'as kun ili la pli kaj pli sever'a'j'n viv'cirkonstanc'o'j'n. Laŭ kelk'a'j, li, tamen, tio'n far'as pro mon'avid'o, klopod'ant'e ekspluat'i financ'it'a'j'n program'o'j'n pri brit'a setl'iĝ'o en tiu land'o.

Si'a'vic'e Trukanini est'is sufer'int'a ripet'it'a'n seks'a'n per'fort'o'n far'e de blank'ul'o'j, est'is infekt'it'a de virus'o, kiu sen'ig'is ŝi'n je la pov'o nask'i, est'is edz'in'iĝ'int'a al sam'gent'an'o, baldaŭ murd'it'a de la blank'ul'o'j; ŝi fin'e hav'is du'a'n edz'o'n, kiu'n ŝi ne am'as, kaj kiu ne plezur'ig'as ŝi'n seks'e. Sed ŝi dezir'as ver'a'n am'o'n; tial la renkont'iĝ'o kun la misi'ist'o Robinson aspekt'as tut'e natur'a, kaj ili far'iĝ'as ge'am'ant'o'j: la edz'o de Trukanini komplez'em'e for'ir'as de la scen'ej'o, la edz'in'o de Robinson est'as mal'proksim'a kaj ne zorg'as.

Saŭdad'o

Robinson klopod'as ŝov'i la indiĝen'o'j'n al for'a nord'a insul'o, Flinders, sen la rajt'o re'ven'i, tiel ke ili est'u bon'e, sed apart'e, administr'at'a'j, kaj la setl'iĝ'o de la blank'ul'o'j en Tasmani'o pov'u dis'volv'iĝ'i sen'problem'e. La indiĝen'o'j fid'as al li, en la promes'it'a ter'o neniu kugl'o ili'n traf'os, sed post iom da temp'o la trans'lok'it'o'j ek'nostalgi'as kaj komenc'as mort'i pro saŭdad'o, kiel asert'as kurac'ist'o; sed ili mort'as ankaŭ pro infekt'iĝ'o. Ven'as inspektor'o'j por kontrol'i la kondiĉ'o'j'n, Robinson mensog'as kaj ili'n tromp'as, ĉiam kun la cel'o gard'i la premi'o'n, asign'ot'a'n por sen'ĝen'a setl'iĝ'o de la blank'ul'o'j: li iĝ'as riĉ'a, komerc'ant'e per la or'o, trov'it'a en la min'ej'o'j, kaj re'ven'as glor'e al Briti'o, dum Trukanini rest'as sur'lok'e. La projekt'o de li propon'it'a trans'lok'i la mort'ant'a'j'n indiĝen'o'j'n (nun nur kvar'cent'o'n da person'o'j) al la aŭstrali'a kontinent'o est'as rifuz'it'a: oni las'u ili'n al ili'a destin'o en la insul'o Flinders, sekv'at'a'j'n de honest'a administr'ad'o prefer'e ol ili'n ven'ig'i sur la kontinent'o'n, kie ili'a infekt'iĝ'o pov'us est'ig'i epidemi'o'n. Pas'as la jar'o'j, kaj Robinson mort'as, las'ant'e disput'o'j'n pri si'a tre vast'a hered'aĵ'o. Si'a'vic'e en Flinders la indiĝen'o'j mort'as unu post la ali'a; last'a rest'as Trukanini, kiu for'pas'as post la ating'o de ses'dek jar'o'j, aĝ'o ne oft'a por tiu'j popol'o'j, eĉ en normal'a'j kondiĉ'o'j. Ŝi'a last'a vort'o est'as la last'a vort'o de lingv'o, kiu mort'as kun ŝi.

Mal'sam'a'j pens'manier'o'j

La roman'o evident'ig'as la mal'sam'ec'o'n de pens'manier'o inter la okcident'a kapital'ism'o, kiu bezon'as koloni'i kaj ekspluat'i la grund'o'n, kaj la aŭstrali'a indiĝen'a koncept'o, ke la ter'o aparten'as al ĉiu'j kaj ke oni dev'as las'i ĝi'n al la nov'a'j generaci'o'j tia, kia oni ĝi'n ricev'is de la antaŭ'a'j. Trevor Steele pli'a'n foj'o'n sku'as la leg'ant'o'n per histori'a'j fakt'o'j; la event'o'j rakont'it'a'j ampleks'as jar'du'dek'o'n, kiu fin'iĝ'as en 1876; li trankvil'e kaj sen'pasi'e kronik'as, kiel la brit'a koloni'ad'o en la aŭstrali'a kontinent'o est'is per'fort'a, kvankam (ĉu hipokrit'e?) sub'ten'at'a de bon'a'j intenc'o'j: tio'n sintez'as la titol'o Paradiz'o ŝtel'it'a.

Ankaŭ en li'a antaŭ'a verk'o Flug'i kun kakatu'o'j protagonist'as par'o, unu jun'ul'o brit'a kaj unu sam'aĝ'a aŭstrali'a indiĝen'o, kiu'j iel reprezent'as la mal'sam'ec'o'n de la du viv'koncept'o'j: tie Steele kronik'as pri la brit'a konker'o de Aŭstrali'o per la sam'a'j metod'o'j kiel pri Tasmani'o. Ceter'e, jam de si'a unu'a roman'o Sed nur fragment'o (1987) Steele prezent'as la problem'o'j'n de koloni'ad'o, tiu'foj'e pri Nov-Gvine'o; li esplor'is bibliotek'o'j'n kaj arkiv'o'j'n, tiel ke la protagonist'o'j est'as, almenaŭ part'e, fikci'a'j, sed mov'iĝ'as en panoram'o skrupul'e dokument'it'a.

Sen'diskut'a kolon'o

Ne neces'as prezent'i Trevor Steele, kiu est'as sen'diskut'e la plej fort'a kolon'o de ni'a proz'o de la last'a kvar'on'jar'cent'o. Dum du'dek kvin jar'o'j li produkt'is naŭ roman'o'j'n, du novel'ar'o'j'n kaj du vojaĝ'pri'skrib'o'j'n, kontribu'is al divers'a'j gazet'o'j, labor'is en plur'a'j eŭrop'a'j land'o'j, est'is ĝeneral'a direktor'o de UEA (2002-2004) kaj akademi'an'o (2001-2010). Li'a stil'o est'as ankaŭ ĉi-foj'e glat'a, tuj kompren'ebl'a, kaj en la pri'skrib'o'j kaj en la oft'eg'a'j dialog'o'j, natur'ritm'e prezent'at'a'j.

La el'don'o bel'a kiel kutim'e, mis'en'paĝ'ig'o de p. 267-269, sed facil'e ĝust'ig'ebl'a sen tro'a ĝen'o ĉe leg'ad'o. Por tiu'j, kiu'j prefer'as ferm'i la okul'o'j'n antaŭ la krim'o'j de koloni'ism'o, ĉi tiu verk'o ne est'as rekomend'ind'a; sed al tiu'j, kiu'j dezir'as sekv'i la mal'facil'a'j'n kaj sang'o'plen'a'j'n pad'o'j'n de la histori'o, mi ĝi'n varm'e rekomend'as.

Carlo MINNAJA

Trevor Steele : Paradiz'o ŝtel'it'a. Eld. FEL, 2012, 336 paĝ'o'j, kudr'e bind'it'a, kaj kiel bit'libr'o. ISBN 978-90-77066-49-2.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

La fortik'aĵ'o'j de <mark>Princkampo</mark>

Turism'o

AŬSTRI'O

La fortik'aĵ'o'j de Princkampo

La aŭstr'a urb'o Princkampo (german'e Fürstenfeld) en la orient'a Stiri'o ( Steiermark) ek'de septembr'o 2013 al'log'as turist'o'j'n per nov'a kler'ig'a voj'o laŭ'long'e de la fortik'aĵ'o'j el la 13 a ĝis 17 a jar'cent'o'j.

Princkampo est'is fond'it'a en 1170 de Otokaro la kvar'a kaj ĝi defend'is la orient'a'n lim'o'n de Aŭstri'o kontraŭ hungar'o'j kaj turk'o'j. La urb'a mur'o est'is konstru'it'a en la 13 a jar'cent'o, sed ampleks'ig'it'a en la 16 a jar'cent'o de la arkitekt'o Domenico dellAllio [ doméniko del álio ]. Li nask'iĝ'is ĉirkaŭ 1515 kaj eduk'iĝ'is en Itali'o, viv'is post'e en Aŭstri'o kaj plan'is fortik'aĵ'o'j'n en Aŭstri'o, Sloveni'o kaj Kroati'o, kie li mort'is en 1563 dum inspekt'a vojaĝ'o.


La fortik'aĵ'o'j tra'viv'is la jar'cent'o'j'n. Ek'de 1990 oni re'nov'ig'as ili'n. En 2013 est'as inaŭgur'it'a la „fortik'aĵ'a voj'o”, kiu komenc'iĝ'as en la urb'o'centr'o kaj konduk'as la sci'vol'ul'o'n ĉirkaŭ la urb'o, kie star'as 13 inform'plen'a'j tabul'o'j. La tekst'o'j (german'lingv'a'j) est'as trov'ebl'a'j ĉe www. festungsweg.at.

Walter KLAG


Impon'as la tiel nom'at'a Bastion'o de Princkampo. Fot'o: WALTER KLAG .


La uson'a'j student'o'j Scott Weiss kaj Zack Navabi „en'kur'is” la Guinness -libr'o'n pri rekord'o'j, kiam Weiss sur'dors'e port'is si'a'n amik'o'n tra distanc'o de unu mejl'o (1,6 km) en iom mal'pli ol 12 minut'o'j. Laŭ la Guinness -regul'ar'o, la port'at'o pez'u sam'e aŭ iom pli ol la port'ant'o. La du'op'o stud'as ĉe Ohi'o Stat'e University, Columbus.

Barry FRIEDMAN
Sport'ul'o'j, san'a'j ul'o'j

STATISTIK'O

Sport'ul'o'j, san'a'j ul'o'j

Jam de'long'e esplor'o'j montr'as la valor'o'n de korp-ekzerc'o'j por la hom'a san'o. Ĉi tio est'as fakt'o sen'dub'a. Dub'o'j rest'as pri la plej bon'a spec'o de korp-ekzerc'o'j. Ĝis nun, kurac'ist'o'j asert'as, ke taŭg'as la moder'a'j, konstant'a'j kaj ne tro intens'a'j, praktik'end'a'j en la pli'mult'o de la sem'a'j'n-tag'o'j. Supoz'ebl'e, profesi'a'j sport'ist'o'j, kies cel'o est'as precip'e konkur'ad'o, sufer'as streĉ'o'n, kaj tio nul'ig'as la san'ig'a'j'n efik'o'j'n de ili'a'j korp-ekzerc'o'j.

Mort'o'kvant'o

Nun, tamen, nov'a esplor'o „rehabilit'as” eĉ intens'a'n, konkur'a'n atlet'um'ad'o'n. En la pariz'a universitat'o Descartes , oni pri'esplor'is la mort'o'kvant'o'n de bicikl'ist'o'j, kiu'j part'o'pren'is la t. n. Tour de Franc'e – tem'as pri prestiĝ'a mult'kilo'metr'a bicikl'a rond'ir'o – en'e de la last'a'j 60 jar'o'j. Laŭ statistik'o, la kvant'o de for'pas'int'o'j inter tiu'j atlet'o'j est'is mal'pli grand'a ol inter ordinar'a'j franc'o'j. Do intens'a, foj'foj'e lac'eg'ig'a si'n'trejn'ad'o ne lud'is mal'favor'a'n rol'o'n. Mal'e, part'o'pren'int'o'j de la menci'it'a sport'a event'o mort'is eg'e mal'pli oft'e ol la ceter'a loĝ'ant'ar'o pro kancer'o (-44 %) kaj kor-vaskul'a'j kial'o'j (-33 %). Kompren'ebl'e, oni konsider'u tia'spec'a'j'n esplor'o'j'n kun prudent'o. La leg'it'aĵ'o ne sufiĉ'as por ig'i oni'n rekomend'i al ĉiu ajn person'o ekstrem'e intens'a'j'n korp-ekzerc'o'j'n. Tio est'us danĝer'a paŝ'o. Kio tamen ne refut'ebl'as est'as, ke ankoraŭ'foj'e konfirm'iĝ'is la san'ig'a efik'o de regul'a'j korp-ekzerc'o'j.

Paulo Sérgio VIANA
Kurioz'a vilaĝ'o

Turism'o

FRANCI'O

Kurioz'a vilaĝ'o

Jen ver'ŝajn'e la plej ne'kutim'a vilaĝ'o en Franci'o, kaj ebl'e ankaŭ en Eŭrop'o. Ĝi trov'iĝ'as mez'e de la mont'o'j Pilat [ pilá ] laŭ'long'e de la river'o Rodan'o sud'e de Lion'o. Preskaŭ ĉiu'j ĝi'a'j konstru'aĵ'o'j dat'iĝ'as de la 13 a jar'cent'o, sed la vilaĝ'o mem ekzist'as nur ek'de la fin'o de la 18 a.

Kartuzi'an'o'j

Fakt'e tem'as pri eks'a monaĥ'ej'o kartuzi'an'a, fond'it'a en 1280. Kartuzi'an'o'j bezon'as grand'a'j'n loĝ'ej'o'j'n, ĉar ili preskaŭ neniam el'ir'as kaj pas'ig'as si'a'n tut'a'n temp'o'n en'e de tiu'j loĝ'ej'o'j, sol'a'j, preĝ'ant'a'j kaj medit'ant'a'j. Ali'a'j serv'ant'a'j monaĥ'o'j ne'pastr'a'j labor'as kaj nutr'as ili'n, kompren'ebl'e neniam al'parol'ant'e ili'n. Tial kartuzi'an'a'j monaĥ'ej'o'j est'is tre grand'a'j, eĉ kiam la nombr'o de monaĥ'o'j est'is tre mal'grand'a. Ili ankaŭ est'is izol'it'a'j en dezert'a'j region'o'j por trov'i kviet'ec'o'n.

Monaĥ'ej'o iĝ'as vilaĝ'o

Pas'is jar'cent'o'j en tiu lok'o, ĝis okaz'is la franc'a revoluci'o kaj ĝi'a'j renvers'o'j. Monaĥ'o'j ne plu est'is respekt'at'a'j. Tiam, en 1792, oni for'pel'is la monaĥ'o'j'n, ŝtat'ig'is la monaĥ'ej'o'n, kaj po'pec'e vend'is ĝi'n al proksim'e loĝ'ant'a'j ter'kultiv'ist'o'j, kiu'j tuj en'loĝ'iĝ'is en tiu'j'n konstru'aĵ'o'j'n mult'e pli konven'a'j'n ol si'a'j dom'aĉ'o'j. Tiel la monaĥ'ej'o far'iĝ'is vilaĝ'o, kies nun'a nom'o est'as Sainte - Croix -en- Jarez [sent kroá an ĵaré ].

Strang'e tiu vilaĝ'o hav'as unu sol'a'n, impon'a'n en'ir'ej'o'n, tiu'n de la monaĥ'ej'o, kiu konduk'as al la Kort'o de la Frat'o'j (serv'ant'a'j monaĥ'o'j), kie trov'iĝ'as la urb'o'dom'o kaj iu'j loĝ'ej'o'j. La lern'ej'o kaj ali'a'j loĝ'ej'o'j situ'as en la mal'antaŭ'a Kort'o de la Patr'o'j (preĝ'ant'a'j monaĥ'o'j), inter ili star'as la preĝ'ej'o, kiu plu funkci'as kiel preĝ'ej'o.

Oni pov'as vizit'i restaŭr'it'a'n monaĥ'a'n loĝ'ej'o'n. Kaj en la mal'nov'a ali'a preĝ'ej'et'o, kiu brul'is en la 17 a jar'cent'o, ankoraŭ vid'ebl'as interes'a'j mur'pentr'aĵ'o'j, inspir'it'a'j de Giotto. La bel'a'j ĉirkaŭ'aĵ'o'j de la mont'o'j Pilat pli'ig'as la plezur'o'n de vizit'o.

Thierry TAILHADES


La vilaĝ'o Sainte - Croix -en- Jarez. Fot'o: THIERRY TAILHADES


La urb'o'dom'o. Fot'o: THIERRY TAILHADES

Plast'o plant'a

Medi'o

MATERIAL'O'J

Plast'o plant'a

Ĉu plast'o el naft'o? Ne daŭr'i'pov'a! Pli bon'e produkt'i plast'aĵ'o'j'n el plant'o'j kaj tiel ne uz'i la fosili'a'j'n energi'port'ant'o'j'n.

Sed tio jam de'long'e ebl'as! En la 19 a jar'cent'o la uson'a pres'ist'o John Wesley Hyatt produkt'is la unu'a'n natur'a'n plast'o'n, nom'e celuloid'o'n. Hodiaŭ oni produkt'as et'il'en'o'n el naft'o, el et'il'en'o poli'etilen'o'n kaj el tiu la divers'a'j'n objekt'o'j'n el plast'o.

Tradici'a plast'o

La tradici'a plast'o hav'as mal'avantaĝ'o'j'n. Por form'i oni bezon'as mol'ig'aĵ'o'j'n, ekzempl'e ftal'at'o'j'n. Tiu en'danĝer'ig'as la san'o'n de infan'o'j kaj la fekund'ec'o'n de vir'o'j. Krom'e plast'a objekt'o est'as nur mal'rapid'e mal'kombin'ebl'a. Se ĝi perd'iĝ'as en la natur'o, plast'a sak'o bezon'as dek aŭ pli da jar'o'j ĝis mal'aper'o, pli dik'a'j objekt'o'j jar'cent'o'j'n!

Bio'plast'o

Bio'plast'o est'as far'it'a el plant'o'j, ekzempl'e maiz'o. Por mol'ig'i oni uz'as sen'danĝer'a'j'n substanc'o'j'n, ekzempl'e bi'o-de'ven'a'j'n ole'o'j'n aŭ kamfor'o'n. En la natur'o, bio'plast'o dis'fal'as pli rapid'e ol normal'a plast'o kaj, se oni met'as ĝi'n en kompoŝt'uj'o'n, trans'form'iĝ'as en ne'danĝer'a'j'n karbon'di'oksid'o'n kaj akv'o'n. Tamen est'as pli bon'e re'cikl'ig'i bio'plast'a'j'n objekt'o'j'n. Oni pov'as ili'n re'don'i post uz'o ĉe la vend'ist'o kaj eventual'e ricev'i eĉ rabat'o'n, se oni aĉet'as nov'a'n!

Bio'plast'a'j'n var'o'j'n produkt'as la firma'o Biodora (tem'as pri fantazi'a nom'o), fond'it'a en 2006 de la Famili'o Sprengnagel, 30  km okcident'e de Vien'o en Neulengbach [ nojlenbaĥ ]. Kiel mol'ig'aĵ'o uz'iĝ'as vaks'o'j, ekzempl'e karnaŭba (palm'ole'a) vaks'o. La fabrik'o trov'iĝ'as en Ĉeĥi'o, en Brno, proksim'e de la aŭstr'a land'lim'o.

Walter KLAG


Prem'il'o por frukt'o'j, produkt'it'a de la aŭstr'a firma'o Biodora. Fot'o: WALTER KLAG

Ĉu ven'os mon'sum'o el Lev'iĝ'ant'a Sun'o?

Scienc'o

PARTIKL'A AKCEL'IL'O

Ĉu ven'os mon'sum'o el Lev'iĝ'ant'a Sun'o?

Dum la last'a'j jar'dek'o'j, kosm'ologi'o kaj la tiel nom'at'a partikl'a fizik'o ating'is revoluci'a'j'n el'trov'o'j'n. Inter tiu'j, plur'a'j grav'a'j el'trov'o'j okaz'is ĉe la inter'naci'e mastr'um'at'a akcel'il'o de la Eŭrop'a Organiz'aĵ'o por Nukle'a Esplor'o ( CERN). Ĉi-rilat'e en aŭgust'o de 2013 japan'a'j scienc'ist'o'j anonc'is, ke ili trov'is taŭg'a'n lok'o'n por konstru'i nov-generaci'a'n akcel'il'o'n. Se tiu projekt'o real'iĝ'us, ĝi kred'ind'e konduk'us al nov'a epok'o por kosm'ologi'o kaj fizik'o.

En la nun'a epok'o grand'skal'a esplor'ad'o de baz'a'j scienc'o'j postul'as ekster'ordinar'a'n mon'a'n invest'o'n, kaj sam'temp'e ig'as neces'a inter'naci'a'n kun'labor'ad'o'n flank'e de scienc'ist'o'j. Tial, la scienc'a komun'um'o lanĉ'is kelk'e da mond'skal'a'j projekt'o'j. Tem'as precip'e pri tri ide'o'j: Inter'naci'a Termo'nukle'a Eksperiment'a Reaktor'o, Inter'naci'a Kosm'o'staci'o kaj Eŭrop'a Organiz'aĵ'o por Nukle'a Esplor'o.

Antaŭ'vid'o

Apart'e kadr'e de la tri'a projekt'o la esplor'ist'o'j ating'is okul'frap'a'n mal'kovr'o'n en 2012. Ĉe CERN funkci'as la tiel nom'at'a Grand'a Kolizi'ig'il'o de Hadron'o'j ( GKH), la plej grav'a akcel'il'o de partikl'o'j, kiu situ'as ĉe la land'lim'o inter Franci'o kaj Svis'land'o, proksim'e al Ĝenev'o. La form'o de GKH est'as cirkl'a, kun perimetr'o 27-kilo'metr'a. En GKH oni provok'is kolizi'o'n inter radi'o'j de proton'o'j kun grand'eg'a energi'o. Tiu'manier'e, post ĉirkaŭ 50 jar'o'j ek'de la antaŭ'vid'o de doktor'o Higgs, brit'a fizik'ist'o, oni fin'fin'e pruv'is la ekzist'o'n de la tiel nom'at'a boson'o de Higgs, kiu est'as unu el la element'a'j partikl'o'j, probabl'e, kiu don'as mas'o'n al la tut'a materi'o. Ĉi tiu mal'kovr'o, tamen, est'as nur unu el la etap'o'j cel'e al la komplet'ig'o de la teori'o de ĉio, kiu prov'as unu'ig'i ĉiu'j'n fort'o'j'n ekzist'ant'a'j'n en la natur'o, inkluziv'e de gravit'o.

Pra'eksplod'o

Efektiv'e por la plen'um'o de tiu krom'a task'o GKH ne sufiĉ'as. Malgraŭ ĝi'a alt'a kapabl'o trov'i partikl'o'j'n, ĝi ne taŭg'as por preciz'e mezur'i la partikl'o'j'n mem. Do, jam antaŭ jar'dek'o, la konstru'o de pli kapabl'a kolizi'ig'il'o est'is propon'it'a kaj akcept'it'a flank'e de la inter'naci'a komun'um'o de ĉi-rilat'a'j scienc'ist'o'j. La baz'a koncept'o de ĉi tiu kolizi'ig'il'o est'os lini'o, do oni nom'as ĝi'n Inter'naci'a Lini'a Kolizi'ig'il'o (mal'long'e: ILK). Ĝi est'os 31 kilo'metr'o'j'n long'a tunel'o konstru'ot'a je 100 metr'o'j sub'ter'e. ILK pli'rapid'ig'os kaj kolizi'ig'os radi'o'j'n de elektron'o'j kaj pozitron'o'j je rapid'o proksim'a al tiu de la lum'o, aper'ig'ant'e stat'o'n tre simil'a'n al tiu de la moment'o, kiu sekv'is la pra'eksplod'o'n kaj est'ig'ant'e partikl'o'j'n. Tiu'manier'e ILK pov'os observ'i la partikl'o'j'n per preciz'a'j detekt'il'o'j. Precip'e, ILK abund'e kapt'os boson'o'j'n de Higgs kaj analiz'os ili'a'j'n ec'o'j'n. Tiel, inter'naci'a kun'labor'ad'o de scienc'ist'o'j pli'e akcel'os esplor'o'j'n pri la radikal'a'j demand'o'j, kio est'as mal'lum'a materi'o kaj mal'lum'a energi'o (tiu ne'kon'at'aĵ'o sol'a okup'as pli ol 95 % de la univers'o), kaj kiom da dimensi'o'j la univers'o hav'as.

Kandidat'iĝ'o

Por real'ig'i la projekt'o'n, inter'naci'a team'o de scienc'ist'o'j form'iĝ'is, kaj ĝi taks'is la kost'o'n de la konstru'o de ILK je 6385 milion'o'j da eŭr'o'j, kvankam ali'a'j taks'is ĝi'n je 15 400 milion'o'j da eŭr'o'j. Oni atend'is, ke la gast'ig'ant'a land'o pag'os almenaŭ du'on'o'n de la tut'a kost'o. La menci'it'a'j sum'o'j ne inkluziv'as la kost'o'n de mezur'a'j ekip'aĵ'o'j kaj la el'spez'o'n por la funkci'ul'o'j. Komenc'e kvin land'o'j, nom'e Uson'o, Rusi'o, Svis'land'o, Germani'o kaj Japani'o, anonc'is si'a'n em'o'n gast'ig'i ILK -on. Sed baldaŭ, konsider'int'e pli bon'e la financ'a'n situaci'o'n de si'a land'o, ĉiu'j krom Japani'o si'n'sekv'e nul'ig'is si'a'n kandidat'iĝ'o'n.

Mont'ar'o

Fin'e de aŭgust'o 2013 en Japani'o lok'a komitat'o de ĉi-rilat'a'j scienc'ist'o'j elekt'is la mont'ar'o'n Kitakami, en la guberni'o'j Iwate kaj Miyagi, en la nord-orient'a part'o de la insul'o Honshu, kiel plej taŭg'a'n lok'o'n por ILK. Nun, ĉar la ali'a'j land'o'j rezign'is pri la projekt'o, la problem'o est'as en la man'o'j de la japan'a reg'ist'ar'o, kiu dev'os decid'i, ĉu aprob'i, ĉu mal'aprob'i la konstru'o'n. Japani'o avid'e vol'us hav'i alt'grad'a'n inter'naci'a'n instituci'o'n. La real'a problem'o, tamen, est'as, ĉu Japani'o – kun ŝtat'a ŝuld'o egal'a al 224 % de la maln'et'a en'land'a produkt'o – pov'os asign'i tiom'a'n mon'sum'o'n, kaj diplomati'e inter'trakt'i kun ali'land'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j cert'e bon'ven'ig'os la japan'a'n decid'o'n, sed ver'ŝajn'e est'os ŝpar'em'a'j koncern'e si'a'n propr'a'n apart'a'n kontribu'o'n.

ISIKAWA Takasi
Kiu ĉi mi?

Kiu ĉi mi?

La bibliografi'o nur pri li'a'j libr'o'form'e aper'int'a'j verk'o'j ampleks'as kvin'dek sep titol'o'j'n; ne ind'as menci'i krom'a'j'n artikol'o'j'n dis'e aper'int'a'j'n, kiu'j est'us cent'o'j. Ceter'e, mult'o el la unu'a kvar'on'o de tiu bibliografi'o est'as kolekt'it'a en Mi'a pad'o (1997). Tio sufiĉ'as por met'i la nederland'a'n akademi'an'o'n Gerrit Berveling (1944, esperant'ist'o de 1972) inter la plej produkt'iv'a'j'n verk'ist'o'j'n de ni'a literatur'o. Inter tiom da libr'o'j, grand'a pli'mult'o est'as traduk'aĵ'o'j el la helen'a, latin'a, mal'nov'hebre'a, nederland'a. Kolos'a iniciat'o est'as li'a Antologi'o latin'a, plan'it'a en 12 volum'o'j, el kiu'j ĉi-jar'e aper'is la kvin'a. Bedaŭr'ind'e, la UEA -katalog'o registr'as nur dek ok titol'o'j'n, kaj ne nepr'e la plej reprezent'a'j'n.

Person'a kronik'o

La ĝenr'o de la nun recenz'at'a verk'o respond'as al ali'a'j jam verk'it'a'j: la person'a kronik'o. Berveling komenc'is per La unu'a'j 25 jar'o'j en mi'a memor'o, rakont'ant'a pri li'a viv'o de 1944 ĝis 1969; sekv'is De du'op'o al kvar'op'o pri la okaz'aĵ'o'j inter 1969 kaj 1975; kaj fin'e la epizod'o'j inter 1975 kaj 1980 est'as la esenc'o de Streĉ'it'a'j kor'o'j.

Hast'e

Kritik'o ne est'is ĉiam indulg'a al li; plur'a'j li'a'j poem'o'j est'is fort'e draŝ'it'a'j de Camacho en Beletr'a Almanak'o; li'a'j not'o'j pri vojaĝ'o al Jokoham'o tra Rusi'o est'as konsider'at'a'j plej'part'e sen'util'a'j kaj ne'specif'a'j de Melnikov ; ali'a kritik'ist'o riproĉ'as al Berveling, ke li iom tro hast'e en'libr'ig'as si'a'j'n impres'o'j'n, kiu'j pov'as aspekt'i tut'e ordinar'a'j, do ne specif'e rakont'ind'a'j. En'tut'e ni dir'u, ke la aŭtor'o preskaŭ tim'as, ke io el li perd'iĝ'as, do li rapid'as ĝi'n fiks'i sur paper'o: ĉio'n, sen'kribr'e.

Mal'kaŝ'e

Por tiu'j, kiu'j jam leg'is li'a'j'n biografi'a'j'n verk'o'j'n, plur'o est'as kon'at'a. La ali'a'j trov'as, ver'ŝajn'e, ĉio'n, kio est'as spert'ebl'a dum plen'a viv'o.

Berveling tut'e mal'kaŝ'e rakont'as si'n de la adolesk'a dub'o, ĉu katolik'ism'o, en kiu li est'as de'nask'e eduk'it'a, est'as kontent'ig'a voj'o al la kontakt'o kun Di'o, ĝis la bru'o en la klas'o'j, kie li instru'as klasik'a'j'n lingv'o'j'n kaj histori'o'n; de la bicikl'a vetur'ad'o ek'de la propr'a hejm'o jen al tiu, jen al ali'a labor'lok'o, ĝis la elekt'o de la lern'ej'o por la unu'a fil'in'o; de la rilat'o'j kun la plur'a'j ge'frat'o'j ĝis la jen-kaj-jen'a simpati'o por iam'a amik'in'o de la knab'a temp'o; de la vojaĝ'o'j al Itali'o ĝis la ek'kontakt'o kun Esperant'o tra la bo'patr'in'o (ebl'e unik'a okaz'o en la histori'o); de la sincer'a dezir'o help'i la proksim'ul'o'n, iĝ'ant'e remonstrant'a pastor'o, ĝis la problem'o'j de eduk'ad'o de infan'o'j al du'lingv'ec'o; de la pasi'o por vojaĝ'ad'o ĝis la labor'o en la estr'ar'o de la land'a Esperant'o-asoci'o aŭ de la Akademi'o de Esperant'o, en kiu li membr'as de 1989.

Plezur'ig'a

La leg'ad'o est'as ver'e plezur'ig'a, ne tial, ke ĝi dir'as io'n sensaci'a'n, sed ĝust'e ĉar ĝi rakont'as tut'a'n ar'o'n da et'a'j okaz'aĵ'o'j, en kiu'j ĉiu pov'as re'trov'i si'n; ekzempl'e, la provizor'a mal'varm'iĝ'o de la rilat'o'j inter la ge'edz'o'j, kiu par'o ne spert'is ĝi'n? La faden'o est'as facil'e inter'romp'ebl'a je ĉiu tri'a paĝ'o, ĉar ne tem'as pri faden'o, sed pri si'n'sekv'o de event'o'j, impres'o'j, pren'it'a'j decid'o'j preskaŭ sen'koneks'a'j. Se ne est'us la deklar'o de la aĝ'o aŭ de la jar'o'j, oni pov'us invers'ig'i la ĉapitr'et'o'j'n. Jen en'hospital'ig'o de la edz'in'o, jen infekt'o ĉe la tonsil'o'j, jen re- kaj re'foj'a mal'sukces'o ĉe la ekzamen'o por stir'rajt'ig'o, jen la glit'o sur frost'iĝ'int'a trotuar'o, jen la kun'ven'o'j pri divers'a'j kultur'a'j tem'o'j en la lern'ej'o, jen la ekzamen'o kiel pastor'o kaj la unu'a publik'a predik'o, jen la remonstrant'a al'ir'o al la am'o ge'a (sen ge'edz'iĝ'o) kaj gej'a, kio en la katolik'a mond'o est'is ankoraŭ tabu'a tem'o dum long'a temp'o.

Jen tut'e normal'a, sed kontraŭ'a al la mil'jar'a tradici'o, la decid'o, ke al Di'o oni atribu'as ne neces'e vir'a'n pronom'o'n. La aŭtor'o neniam tim'as antaŭ nov'a situaci'o: li'n help'as la religi'a fid'o, ke Di'o protekt'as hom'o'j'n kaj ili'n gvid'as al ili'a bon'o. Ekzempl'e, est'as prezent'at'e kiel natur'e, ke oni al'pren'as nov'a'n fil'in'o'n por permes'i jun'ul'in'a'n viv'o'n sen'ĝen'a'n al amik'in'o de amik'in'o, for'las'it'a de la patr'o de la infan'o. La nov'ul'in'o tuj integr'iĝ'as en la famili'o'n, kie est'as ali'a'j du knab'in'et'o'j, kaj est'os nur bedaŭr'o, ke la nov'a situaci'o de la patr'in'o ebl'ig'os al ŝi re'pren'i si'a'n id'et'o'n, kaj la famili'o Berveling rest'os de'nov'e nur kvar'op'o.

Mi

Kio'n pli'a'n oni leg'as en ĉi tiu verk'o? Al la aŭtor'o plaĉ'as ĉi tiu'j demand'o'j: Kio'n mi trov'os? Kiu mi est'as? Kaj la titol'o de la verk'o ĝust'e spegul'as dub'o'j'n, kvankam en la viv'o li, laŭ si'a rakont'ad'o, aspekt'as tre decid'em'a person'o; li'a predik'ad'o est'as edif'a; li'a rakont'ad'o est'as instru'a. Ĉar la protagonist'o est'as la aŭtor'o kaj nur la aŭtor'o, sam'famili'an'o'j aŭ ge'amik'o'j aper'as preskaŭ nur kiel figur'ant'o'j; la leg'ant'o ne mir'u, ke averaĝ'e en ĉiu du'a lini'o trov'iĝ'as la pronom'o „mi” aŭ „ni”. Tiu'n sam'a'n stil'o'n ni trov'as ankaŭ en ali'a'j verk'o'j de Berveling, el kiu'j mi konsil'us al tiu'j, kiu'j ne kon'as ili'n, almenaŭ la impuls'o-ritm'a'n Ajnasemajne ; se iu sent'as, ke por io li ne hav'as temp'o'n, li lern'u, kiom da afer'o'j Berveling kapabl'as far'i kaj komplet'ig'i dum ver'e mal'long'a temp'o'spac'o.

Kon'at'a'j nom'o'j

La aŭtor'o rakont'as, kompren'ebl'e, ankaŭ pri la evolu'o de la inter'naci'a politik'a situaci'o, pri NATO, pri la Iran'a Respublik'o de Ĥomejni, nu, kiel ordinar'a nederland'an'o vid'as la afer'o'j'n kaj est'as, kelk'foj'e kontraŭ'vol'e, implik'it'a. Esperant'ist'o trov'os tut'a'n ar'o'n da kon'at'a'j nom'o'j, kiu'j'n Berveling kontakt'is, vizit'is, ĉe kiu'j li gast'is, do ankaŭ la leg'ant'o est'as en'volv'it'a, kvankam iom tro rapid'e si'n sekv'as la rakont'at'a'j epizod'o'j, ne est'as moment'a halt'o por medit'i. Al la aŭtor'o nun sep'dek'jar'a oni nur pov'as bon'dezir'i ankoraŭ mult'a'j'n jar'dek'o'j'n da tiom intens'a viv'o.

Carlo MINNAJA

Gerrit Berveling : Kiu ĉi mi? Eld. VoK'o, Rijswijk, 2013. 204 paĝ'o'j; vinkt'it'a.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Kio est'as imperi'o kaj kiel ĝi'n kontraŭ'star'i?

Libr'o'j

Kio est'as imperi'o kaj kiel ĝi'n kontraŭ'star'i?

Oni oft'e diskut'as: ĉu nun ekzist'as imperi'o'j? Ĉu Uson'o est'as imperi'o? Unu el mi'a'j opon'ant'o'j pri la tem'o don'is al mi fin'a'n „mort'o'bat'o'n”, al'port'int'e iu'n vort'ar'o'n kun jen'a difin'o: Imperi'o est'as regn'o, kiu'n gvid'as imperi'estr'o. Ĉar Uson'o'n estr'as prezid'ant'o, ĝi ne est'as imperi'o, kaj punkt'o-fin'o!

(Parentez'e: laŭ tiu difin'o la sol'a imperi'o en la modern'a mond'o est'as Japani'o! Sed kiam oni diskut'as pri modern'a'j imperi'o'j, oni kutim'e Japani'o'n ne oft'e menci'as ...)

PIV, tamen, don'as ali'a'j'n difin'o'j'n: 1. Grand'a regn'o, kiu est'as baz'it'a sur milit'fort'o, en'ten'as ordinar'e divers'a'j'n venk'it'a'j'n popol'o'j'n, kaj kies estr'o si'n rigard'as kiel super'a'n al la reĝ'o'j; 2. La tut'o de grand'a regn'o kun si'a'j koloni'o'j. Ankaŭ de tiu vid'punkt'o Uson'o ne est'as imperi'o, ĉar ĝi ne hav'as koloni'o'j'n. Sed anstataŭ koloni'o'j ĝi hav'as ekonomi'e kaj politik'e de'pend'a'j'n de si ŝtat'o'j'n kaj streb'as far'i tia la tut'a'n mond'o'n, ĝi'n super'reg'i – kaj ne grav'as la pretekst'o'j por tio. Ĝust'e tiu'n senc'o'n nun'temp'e oni met'as en la noci'o'n „imperi'o”, kaj kompren'o de la intern'a'j risort'o'j de la fenomen'o sen'dub'e grav'as por ĉiu nun'temp'a ter'an'o. Tiu'n cel'o'n bon'eg'e serv'as la libr'o de Noam Chomsky [ Ĉomski ] Imperi'a'j ambici'o'j. Apart'a valor'o de tiu libr'o est'as, ke a) Chomsky est'as mem uson'an'o kaj b) li est'as scienc'ist'o kaj pens'ul'o – do grand'a tut'mond'a aŭtoritat'o.

Ne'kontest'ebl'a influ'o

Oni pov'as akcept'i aŭ mal'akcept'i la lingv'ist'ik'a'j'n teori'o'j'n de Chomsky (mi, person'e, sufiĉ'e skeptik'e rilat'as al la universal'a gramatik'o kaj simil'a'j afer'o'j), sed li'a grand'eg'a influ'o al la evolu'o de la lingv'o'scienc'o kaj psik'o'lingv'ist'ik'o dum la last'a du'on'jar'cent'o est'as ne'kontest'ebl'a. Ankaŭ esperant'ist'o'j hav'as al li si'a'n mal'favor'a'n kalkul'o'n pro cert'a'j el'dir'o'j – sed ja li permes'as el'don'i si'a'j'n verk'o'j'n en Esperant'o, do li'a'n asert'o'n, ke „Esperant'o ne est'as lingv'o” ne neces'as akcept'i tro serioz'e. Krom est'i scienc'ist'o, li est'as liber'ec'an'a soci'a pens'ul'o kaj aktiv'ul'o, kaj tio tre grav'as.


Intervju'o'j

La prezent'at'a libr'o est'as, fakt'e, ne iu monografi'o pri la tem'o, sed sur'paper'ig'it'a seri'o de naŭ por'radi'a'j intervju'o'j, far'it'a'j de David Barsamian inter mart'o 2003 kaj februar'o 2005. La tem'o'j iom vari'as, sed ĉiu'j koncern'as ŝanĝ'o'j'n en la mond'o kaj la uson'a politik'o post la teror'ag'o'j de la 11 a de septembr'o 2001. La dialog'a karakter'o far'as la tekst'o'n vigl'a kaj facil'e leg'ebl'a.

Uson'a imperi'ism'o

Chomsky trakt'as la kaŭz'o'j'n de agres'o kontraŭ Irak'o, sed ne nur: tio est'as la el'ir'punkt'o por konsider'i la modern'a'n uson'a'n imperi'ism'o'n en la vast'a histori'a perspektiv'o, kaj tiel klar'ig'as ĝi'a'j'n font'o'j'n kaj karakteriz'a'j'n trajt'o'j'n, kiel kontraŭ'ul'o de la kapital'ism'a sistem'o ĝeneral'e, li lig'as ĝi'n ĝust'e kun interes'o'j de la kapital'o. Ĉiu'j intervju'o'j-ĉapitr'o'j est'as interes'a'j, sed mi'n apart'e frap'is la Histori'o kaj memor'ad'o kaj Doktrin'o de bon'a'j intenc'o'j. Fakt'e, rigard'at'e de la vid'punkt'o de Dawkins, ideologi'a'j prav'ig'o'j de imperi'a kondut'o est'as tip'a'j „mem'o'j” (si'n're'produkt'ant'a'j kaj dis'vast'iĝ'ant'a'j inform'unu'o'j), aŭ eĉ kompleks'o'j de mem'o'j – „mem'pleks'o'j”. Tial la imperi'ism'a politik'o tiel bon'e en'radik'iĝ'as en la popol'a konsci'o. Chomsky serĉ'as voj'o'j'n por kontraŭ'star'i la ŝtat'a'j'n imperi'ism'o'n, agres'em'o'n kaj kapital'ism'o'n, kaj por tio li propon'as la sol'a'n rimed'o'n – konstant'a'n, ĉiu'tag'a'n sen'inter'romp'a'n rezist'o'n, dum sporad'a'j protest'a'j ag'o'j, eĉ tia'j amas'a'j kiel milion'nombr'a'j manifestaci'o'j, est'as plej'part'e sen'rezult'a'j.

En radi'a'j intervju'o'j Chomsky ne pov'is tuŝ'i sen'rezerv'e ĉiu'j'n trajt'o'j'n de la modern'a imperi'ism'o kaj manier'o'j ĝi'n kontraŭ'star'i. Tamen strang'e, ke li, lingv'ist'o de la unu'a grad'o, tut'e neglekt'as ĝi'a'n lingv'a'n dimensi'o'n, tiom klar'a'n por ni, esperant'ist'o'j. Ver'ŝajn'e, ĝust'e tiu aspekt'o plej mal'bon'e vid'ebl'as el Uson'o eĉ por la plej sagac'a'j hom'o'j!

Sen'riproĉ'a

La libr'o'n traduk'is grand'a team'o el divers'a'j land'o'j sub la ĝeneral'a gvid'o de Renat'o Corsetti. La labor'o est'as ver'e laŭd'ind'a, kaj la tekst'o sen'riproĉ'a, kvankam mi prefer'us, se la ĉef'redaktor'o ne re'decid'us mal'esperant'ig'i la person'a'j'n nom'o'j'n, pri kio li menci'as en la antaŭ'not'o'j. Kaj ĝeneral'e ebl'as dir'i, ke la libr'o'n leg'u ĉiu'j, kiu'j'n interes'as la mond'o, en kiu ili viv'as, kaj kiu'j vol'as kompren'i, kial okaz'as divers'a'j event'o'j, mal'bon'e influ'ant'a'j ni'a'n viv'o'n. Mi esper'as, ke tia'j hom'o'j inter esperant'ist'o'j est'as grand'a pli'mult'o.

Nikola'o GUDSKOV

Noam Chomsky. Imperi'a'j ambici'o'j. Inter'parol'o'j pri la mond'o post la 11- a de septembr'o. Intervju'o'j kun David Barsamian. Eld. Ber'o, Rotterdam, 2013. 160 paĝ'o'j. ISBN 978-90-9027666-3.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Varb'ant'e Eŭterp'o'n*

Libr'o'j

Varb'ant'e Eŭterp'o'n*

La nov'zeland'a aŭtor'o Brendon Clark, kiu verk'is ne'mal'bon'a'n poem'o'n pri la vojaĝ'o de la maori'o'j al Nov-Zeland'o (vid'u la kolekt'o'n Esperant'a antologi'o – poem'o'j 1887-1981, p. 370), verk'is ankaŭ mal'grand'a'n libr'o'n kun la titol'o Kie'n la poezi'o?. En tiu verk'et'o li efektiv'e pretend'is instru'i la poezi'a'n art'o'n al aspir'ant'a'j poet'o'j, detal'e klar'ig'ant'e la ritm'o'n, la metrik'o'n, la skand'ad'o'n kaj la rim'o'n. Ret'o Rossetti, en recenz'o inkluziv'it'a en li'a'n verk'o'n Art'o kaj natur'o, satir'as la menci'it'a'n libr'o'n de Clark. Iom kruel'e li koment'as: „Jen verk'o tiel eminent'e mal'bon'a, tiel energi'e lam'a, ke nur san'eg'a literatur'o pov'us ĝi'n produkt'i.”

Ne'instru'ebl'a

Mi prefer'us juĝ'i la skrib'aĵ'o'n de la bon'a nov'zeland'an'o pli kompat'e, sed mi konsent'as kun Rossetti, ke la instru'klopod'o'j de Clark est'is ne'util'a'j kaj sen'esper'a'j. Mi person'e opini'as (kaj tio est'as nur'a konjekt'o mi'a), ke la poezi'a art'o est'as ne'instru'ebl'a kaj ne'lern'ebl'a. Aŭ oni nask'iĝ'as poet'o, aŭ oni ne posed'as kaj ne pov'as akir'i lirik'a'n talent'o'n. Sam'temp'e mi akcept'as, ke tiu impres'o pov'as est'i mal'prav'a.

Tamen ver'e bon'a'j poet'o'j ne abund'as. Pro iu kial'o, kiu'n mi ne tut'e kompren'as, la esperant'ist'ar'o produkt'is mult'e pli da poezi'o (bon'a kaj mal'pli bon'a) ol da proz'o. Tio'n mi bedaŭr'as, ĉar, kvankam mi ŝat'as poezi'o'n (aŭ almenaŭ la verk'ar'o'n de mi'a'j plej am'at'a'j poet'o'j), aprez'o de poezi'o est'as minoritat'a gust'o kaj eg'e subjektiv'a. Plur'a'j poem'o'j, kiu'j al mi plaĉ'as, las'as mi'a'n edz'in'o'n tut'e indiferent'a, kaj invers'e, kiam ŝi leg'as al mi poem'o'n, kiu'n ŝi ŝat'as, mi plej'oft'e trov'as ĝi'n sentimental'a. Pri gust'o'j ne valor'as disput'i.

Naiv'a

La objekt'o de la aktual'a recenz'o, libr'et'o de Ángel Arquillos López, est'as laŭd'ind'a prov'o esprim'i en vers'a form'o pens'o'j'n pri natur'o, am'o, pac'o, nostalgi'o, mal'ĝoj'o kaj ĉagren'o. Ĉu li sukces'is aŭ ne, mi ne cert'as. Li'a'j vers'o'j mal'oft'e rim'iĝ'as, kaj la metrik'o (kiam ĝi ekzist'as) est'as liber'a. Fiks'a ritm'o mal'est'as en la pli'mult'o de la „er'o'j”. Li'a vers'ad'o est'as tre simpl'a, ne tre profund'a kaj iom naiv'a.


La kovr'il'o kaj ilustr'aĵ'o'j est'as sufiĉ'e al'log'a'j.

Erar'o'j

Sur la paĝ'o 19 en la last'a lini'o aper'as evident'a kompost'erar'o: nur la liter'o „ f ” kaj post'e kelk'a'j punkt'et'o'j, kiu'j pov'as indik'i mank'ant'a'j'n liter'o'j'n, supoz'ebl'e „ eliĉas ”. Sur la paĝ'o 28 en la unu'a lini'o „ Piediere ” dev'us est'i „Pied'ir'e”. Sur la paĝ'o 52 en la sep'a lini'o la vort'o'j „blond'a bukl'it'a har'ar'o” supoz'ebl'e dev'us est'i „blond'a bukl'it'a har'ar'o”. Mi ne ĉiam kompren'as, kio'n vol'as dir'i la aŭtor'o, ekzempl'e: „Blank'a kolomb'o, / Blank'a'n pac'o'n anonc'as, / La nigr'a'n mond'o'n” – ĉu li cel'as „... anonc'as al la nigr'a mond'o”? (Parentez'e, la bild'it'a bird'o est'as arde'o, ne kolomb'o.) Sur la paĝ'o 62 ŝajn'as, ke mank'as la „- n ” de la akuzativ'o en la du'a kaj tri'a vers'o'j.

Sur la paĝ'o 55 la aŭtor'o skrib'as: „Mi est'as poet'o, / ĉu ver'e mi est'as?” Tiu demand'o memor'ig'as mi'n pri la vers'o de ali'a andaluz'o, nom'e Antonio Machado : „Gitar'o de l’gast'ej'o de la voj'o'j / neniam vi est'is, kaj ne est'os, poet'o.” Prefer'e, la leg'ant'o decid'u.

* Eŭterp'o: muz'o pri muzik'o kaj lirik'a poezi'o (grek'a mit'ologi'o).
Garvan MAKAJ

Ángel Arquillos López : Mediterane'a'j er'o'j. Poem'ar'o. Eld. Andaluzi'a Esperant'o-Unu'iĝ'o, sen dat'o (2012?). 64 paĝ'o'j broŝur'it'a'j. ISBN : 978-84-930304-4-5.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Kern'o de la ital'a lingv'o

Libr'o'j

Kern'o de la ital'a lingv'o

Jen tre util'a il'o, ne nur por stud'ant'o'j de la ital'a lingv'o, sed ankaŭ por hom'o'j kun sufiĉ'a kon'o de la lingv'o, kiu'j vol'as kontrol'i si'a'n gramatik'o'n kaj solv'i dub'o'j'n pri subtil'aĵ'o'j de la trop'o'j kaj idiom'aĵ'o'j de la ital'a. En si'a prezent'o David'e Astori atent'ig'as, ke la verk'et'o „ne dev'as est'i rigard'at'a kiel preskrib'a aŭ el'ĉerp'a gramatik'a libr'o, sed kiel il'o por praktik'a kaj tuj'a uz'ad'o de la lingv'o”. Kaj li prav'as. Ne tem'as pri komplet'a man'libr'o kun specimen'a'j leg'aĵ'o'j kaj el'tir'aĵ'o'j el la literatur'o, sed – kiel indik'as la titol'o – pri la esenc'a gramatik'o de la ital'a. Per ĝi oni pov'as facil'e kaj rapid'e trov'i respond'o'n al ĉiu'j demand'o'j pri detal'o'j gramatik'a'j.


La verk'o est'as versi'o en Esperant'o de L ’itali'an'o essenziale de Marco Mezzadri. Ĝi en'hav'as 96 unu'o'j'n kaj 3 apendic'o'j'n kun glos'ar'o, kaj ankaŭ sekci'o'n kun diagnoz'a test'o kaj respond'o-ŝlos'il'o.

Alfabet'o

Plej oft'e baz'a'j lingv'a'j lern'o'libr'o'j komenc'iĝ'as per la alfabet'o de la lingv'o kaj gvid'il'o pri la prononc'o. En ĉi tiu verk'o tiu'j trov'iĝ'as en la apendic'o 1, sur la paĝ'o 211, kaj tie la lern'ant'o pov'as komenc'i si'a'n stud'ad'o'n. Tamen la prononc'o de la ital'a lingv'o ne dev'as prezent'i problem'o'j'n por parol'ant'o'j de Esperant'o aŭ de ali'a'j eŭrop'a'j lingv'o'j ĝeneral'e. Ebl'e la sol'a'j diferenc'o'j est'as jen'a'j. 1. Mal'kiel la esperant'a'j la ital'a'j vokal'o'j „ o ” kaj „ e ” hav'as du son'o'j'n, nom'e ferm'it'a'n kaj mal'ferm'it'a'n (aŭ mal'vast'a'n kaj vast'a'n). 2. La „ s ” en la ital'a pov'as son'i kiel [ s ] aŭ [ z ], kio ne okaz'as en Esperant'o. Tamen bon'a prononc'o de Esperant'o pli-mal'pli simil'as bon'a'n prononc'o'n de la ital'a. (Zamenhof fakt'e rekomend'is, ke Esperant'o est'u parol'at'a kun latin'a prononc'o.)

7 difin'a'j artikol'o'j

Esperant'ist'o'j kaj tiu'j, kiu'j parol'as latin'id'a'j'n lingv'o'j'n aŭ stud'is la latin'a'n, tuj re'kon'os mult'a'j'n ital'a'j'n vort'o'j'n pro la fakt'o, ke la plej grand'a part'o de la esperant'a vort'trezor'o est'as deriv'it'a de la latin'id'a'j lingv'o'j. Tamen lern'ant'e la ital'a'n, oni trov'as mult'e da mal'regul'aĵ'o'j, escept'o'j kaj unik'aĵ'o'j, kiu'j ne ekzist'as en Esperant'o aŭ eĉ en ali'e simil'a'j lingv'o'j, kiel la hispan'a aŭ la portugal'a (kiu'j kompren'ebl'e hav'as si'a'j'n propr'a'j'n gramatik'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n por lern'ant'o'j). Ekzempl'e, dum Esperant'o uz'as nur unu difin'a'n artikol'o'n („la”), kaj la hispan'a kaj la portugal'a posed'as nur du (en singular'a kaj plural'a form'o'j), la ital'a bezon'as kvar en la singular'o (nom'e: „il”, „ lo ”, „ l”, „la”) kaj tri en la plural'o („ i ”, „gli”, „le”).

Pli'e, mal'kiel en Esperant'o, la ital'a'j verb'o'j est'as konjug'at'a'j kun apart'a'j fin'aĵ'o'j laŭ la person'o, kiu est'as la subjekt'o. Pro tiu'j fin'aĵ'o'j oni ĝeneral'e ne bezon'as uz'i person'a'j'n pronom'o'j'n en la ital'a. Ebl'e la traduk'int'o dum moment'o de forges'o preter'atent'is tio'n (aŭ tio est'is kompost'erar'o) en la unu'o 61 ( p. 133), kie mank'as la esperant'a pronom'o „mi” en la du'a ekzempl'o: „Mi'a panj'o dir'as ke (mi) est'as pli mal'bon'a ol mi'a frat'o”. Pro la fakt'o, ke la verb'o (la unu'a person'o de la verb'o „est'i”) uz'at'a en la ital'a, est'as son'o, kiu pov'as signif'i nur „mi est'as”, kaj ne „vi, li, ŝi est'as”, dub'o ne ekzist'as. Kontraŭ'e, en Esperant'o la pronom'o est'as ĉiam neces'a pro la mank'o de fleksi'o'j.

Abund'a'j ekzempl'o'j

La tut'a ital'a verb'o'sistem'o kaj precip'e la ne'regul'a'j verb'o'j, est'as mult'e pli komplik'a'j ol la esperant'a verb'o'sistem'o, sed ili est'as bon'e list'ig'it'a'j kaj klar'ig'it'a'j en tiu ĉi libr'o, kun abund'a'j ekzempl'o'j. Oni rimark'as, ke la subjunktiv'o est'as pli ampleks'e kaj rigid'e uz'at'a en la ital'a ol en, ekzempl'e, la hispan'a, kvankam kelk'foj'e en la popular'a parol'at'a ital'a lingv'o oni anstataŭ'ig'as ĝi'n per la indikativ'o. La subjunkci'o „ che ” (= „ke” en Esperant'o) ĝeneral'e postul'as la subjunktiv'o'n en la ital'a, sed ne ĉiam en ali'a'j latin'id'a'j lingv'o'j.

Pli'e, la konstru'o de fraz'o'j, en kiu'j oni ne'rekt'e raport'as parol'ad'o'n, est'as pli komplik'a en la ital'a. En Esperant'o ĝi est'as tre simpl'a, ĉar oni uz'as la sam'a'n tens'o'n kiel en la rekt'a parol'ad'o, ekzempl'e „Li dir'is: ‚Mi ir'os’”, kaj „Li dir'is, ke li ir'os”. Do ĉiu ekzempl'o de tiu'j idiom'aĵ'o'j en la ital'a dev'as est'i apart'e lern'it'a.

Indeks'o

La aŭtor'o konstant'e re'memor'ig'as la stud'ant'o'n pri tikl'a'j gramatik'aĵ'o'j kaj jam instru'it'a'j detal'o'j kaj re'send'as li'n/ŝi'n al la apendic'o, kiu est'as tre util'a. Al'don'it'a est'as indeks'o, kiu ankaŭ help'as la stud'ant'o'n re'trov'i forges'it'a'j'n gramatik'aĵ'o'j'n.

Erar'o'j

Redaktor'o'j ne tre ŝat'as, ke recenz'ant'o'j tro menci'u kompost'erar'o'j'n, sed du erar'o'j en ĉi tiu libr'o iom ĝen'is mi'n. En unu'o 6 ( p. 24, la last'a lini'o) la vort'o'j „Rigard'u ĉe unu'o 33 la kun'iĝ'o'n de artikol'o'j kun prepozici'o'j” dev'us est'i „Rigard'u ĉe unu'o 23”. Mi perd'is temp'o'n, serĉ'ant'e la referenc'at'a'n lok'o'n kaj nur kun iom'et'e da mal'facil'o trov'is ĝi'n. La du'a erar'o tem'as pri verb'a inter'respond'ad'o de tens'o'j, kiu en la latin'id'a'j lingv'o'j est'as iom komplik'a afer'o kompar'e kun la simpl'a esperant'a struktur'o. En la unu'o 73 ( p. 157, la tri'a aline'o) leg'iĝ'as: „Kiam la sub'ord'ig'it'a propozici'o ... esprim'as sam'temp'ec'o'n ... tiam oni uz'as la ital'a'n temp'o'n indicativo imperfetto ”. Tamen, en la ekzempl'o, kiu sekv'as, la du'a part'o de la fraz'o est'as ne en indikativ'a imperfekt'a tens'o, sed en la subjunktiv'a imperfekt'a. Tio est'as konfuz'a por la lern'ant'o. Se eventual'e aper'os re'pres'aĵ'o de la verk'o, tiu'j erar'o'j dev'as est'i korekt'it'a'j, sed ili est'as preskaŭ la sol'a'j ne'perfekt'aĵ'o'j, trov'it'a'j en la verk'o (krom en la unu'o 95 ( p. 208, la unu'a lini'o) la uz'o de „subjunkci'o” anstataŭ „subjunktiv'o”). Ali'lok'e, la inter'respond'ad'o de tens'o'j est'as bon'e klar'ig'it'a.

Amuz'a

La divers'a'j unu'o'j est'as ilustr'it'a'j per amuz'a'j desegn'aĵ'et'o'j, kiu'j mal'pez'ig'as la gramatik'o'n. Ankaŭ la inklud'o de sufiĉ'e long'a'j list'o'j de specimen'a'j fraz'o'j kun aŭ sen la ĝust'a prepozici'o kaj la infinitiv'o est'as tre help'a, ĉar ti'aĵ'o en la ital'a pov'as est'i iom mal'facil'a.

Resum'o: Malgraŭ la mal'grand'a'j erar'o'j menci'it'a'j, ĉi tiu lern'o'libr'o pov'as est'i varm'e rekomend'it'a al ĉiu, kiu vol'as bon'e parol'i aŭ skrib'i en la ital'a lingv'o.

Garvan MAKAJ

Marco Mezzadri : Esenc'a lern'o'libr'o de la ital'a lingv'o. Esperant'a versi'o de David'e Astori. Eld. Guerra, Perugia, 2006. 251 paĝ'o'j. Glu'bind'it'a. ISBN 88-7715-917-0.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Kiam nutr'aĵ'o kaŝ'as putr'aĵ'o'n

Scienc'o

NUTR'A SEKUR'EC'O

Kiam nutr'aĵ'o kaŝ'as putr'aĵ'o'n

En 2008 okaz'is grand'a skandal'o en Ĉini'o, kiam kelk'a'j kompani'o'j vend'is pulvor'ig'it'a'n lakt'o'n, al kiu ili laŭ'plan'e al'don'ad'is mel'amin'o'n (toks'a'n substanc'o'n), por ŝajn'ig'i, ke ĝi en'hav'as grand'a'n kvant'o'n da protein'o. Oni nombr'as, ke 300 000 infan'o'j est'is viktim'o'j de tiu fraŭd'o, dum 54 000 en'hospital'iĝ'is kaj 6 mort'is pro damaĝ'o en la ren'o'j kaŭz'it'a de mel'amin'o.

La ĉef'a kulp'ul'o pri la tut'a afer'o est'is la ĉin'a kompani'o Sanlu , 43 % el kies akci'o'j posed'is la nov-zeland'a kompani'o Fonterra . Mult'a'j ali'a'j kompani'o'j part'o'pren'is en la fraŭd'o. Post la skandal'o, Sanlu ruin'iĝ'is, dum Fonterra perd'is ne nur mon'o'n, sed ankaŭ si'a'n reputaci'o'n. Kelk'e da hom'o'j est'is kondamn'it'a'j pro la afer'o, kaj du el ili est'is ekzekut'it'a'j. Jiang Weisuo, kiu unu'e avert'is la aŭtoritat'o'j'n pri la al'don'ad'o de mel'amin'o al la lakt'aĵ'o'j, est'is murd'it'a en Xi ’an pas'int'jar'e, kvankam ne est'as klar'e, ĉu la murd'o efektiv'e rilat'as al la avert'o.

Pulvor'ig'it'a lakt'o

En 2013 okaz'is ali'a fiask'o ĉe Fonterra , kiam ĝi re'vok'is pulvor'ig'it'a'n lakt'o'n, destin'it'a'n al beb'o'j. Ĉi-foj'e la kial'o est'is la ebl'a ĉe'est'o de la bakteri'o Clostridium botulinum , kiu kapabl'as kaŭz'i botul'ism'o'n. Fonterra re'vok'is la infekt'it'a'j'n uj'o'j'n jam distribu'it'a'j'n en Nov-Zeland'o aŭ eksport'it'a'j'n al ekster'land'o (Ĉini'o, Sri -Lank'o kaj ali'a'j ŝtat'o'j). Theo Spierings, la direktor'o de Fonterra , tuj flug'is al Ĉini'o por klar'ig'i la manier'o'j'n elekt'it'a'j'n de Fonterra por halt'ig'i la vend'ad'o'n de ĝi'a'j ebl'e infekt'it'a'j produkt'o'j. Gary Roman'o, unu el la estr'o'j de Fonterra , eks'iĝ'is pro la erar'o'j, kiu'j antaŭ'is la dis'don'o'n de la koncern'at'a'j produkt'o'j. Ŝajn'as, ke neniu infan'o spert'is botul'ism'o'n pro tia lakt'o.

En aŭgust'o 2013 oni anonc'is, post 195 plu'a'j test'o'j ĉe divers'a'j laboratori'o'j, ke la bakteri'o est'is unu'e mis'ident'ig'it'a. Tem'is pri la bakteri'o Clostridium sporogenes , kiu ne kaŭz'as botul'ism'o'n, kvankam ĝi oft'e trov'iĝ'as en la grund'o kaj en putr'a'j manĝ'aĵ'o'j. La konklud'o'n, ke ĝi est'as C. botulinum , est'is far'int'a AgResearch (ŝtat'a agrikultur'a organiz'aĵ'o). La post'a'j'n analiz'o'j'n plen'um'is ali'a'j laboratori'o'j en Nov-Zeland'o kaj en Uson'o por la ministr'ej'o pri primar'a'j industri'o'j.

Tio, kio okaz'is, ig'is plur'a'j'n eksport'ist'o'j'n de la supr'e menci'it'a'j produkt'o'j perd'i mult'a'n mon'o'n, ĉirkaŭ po du milion'o'j da NZ -dolar'o'j monat'e. La reg'ist'ar'o tial decid'is star'ig'i fondus'o'n de du milion'o'j da NZ -dolar'o'j por kompens'i la mal'grand'a'j'n kaj mez'grand'a'j'n kompani'o'j'n koncern'at'a'j'n.

Pom'o'j

La 25an de septembr'o 2013 la ministr'ej'o pri primar'a'j industri'o'j raport'is, ke Nov-Zeland'o halt'ig'is la eksport'ad'o'n de pom'o'j al Ĉini'o ĝis la fin'o de la sezon'o, ĉar ĉin'a'j ofic'ist'o'j trov'is putr'aĵ'o'n en tri eksped'aĵ'o'j de pom'o'j. La putr'ad'o'n kaŭz'is la fung'o Neofabraea alb'a, kiu ne kun'port'as risk'o'j'n pri nutr'a sekur'ec'o. La nov-zeland'a reg'ist'ar'o kaj la hort'a industri'o diskut'as nun la afer'o'n kun ĉin'a'j ofic'ist'o'j. La putr'int'a'j pom'o'j de'ven'is de kelk'a'j pak'ej'o'j en Hawkes Bay . Ĝis tiam Nov-Zeland'o eksport'is 320 000 tun'o'j'n da pom'o'j al divers'a'j land'o'j kaj, el ili, 9 500 ir'is al Ĉini'o.

Miel'o

Simil'a'j fakt'o'j ceter'e ne est'as mal'oft'a'j ali'lok'e. Ind'as ekzempl'e menci'i, ke en aŭgust'o 2013 la angl'a ĵurnal'o Sunday Times raport'is, ke la t. n. Food Standards Agency (Organiz'aĵ'o por norm'o'j pri manĝ'aĵ'o'j) publik'ig'is avert'o'n, laŭ kiu iu'j miel'o'j vend'at'a'j en Briti'o kiel manuko -miel'o'j fakt'e ven'as de ali'a font'o. Miel'o de la manuko -arbust'o ( Leptospermum scoparium ) est'as pli mult'e'kost'a ol ali'a'j miel'o'j, pro la kurac'a'j ec'o'j, kiu'j'n ĝi hav'as laŭ la produkt'ant'o'j de ver'a manuka miel'o. Neces'as analiz'i la polen'o'n en la miel'o por determin'i la font'o'n de la miel'o. Por rajt'i la uz'ad'o'n de unu'flor'a nom'o, miel'o dev'as en'hav'i minimum'e 70 % de tiu'flor'a polen'o.

Zorg'em'o

Foj'foj'e alarm'o pri ebl'a danĝer'o en iu manĝ'aĵ'o est'as prav'ig'ebl'a, kelk'foj'e ne. Sed ja est'as pli bon'e erar'i pro tro'a zorg'em'o ol pro tro'a neglekt'o kaj mal'diligent'o. Est'as bedaŭr'ind'e, ke industri'ist'o'j ne ĉiam rigard'as la afer'o'n sam'manier'e.

D. E. ROGERS
Mem'mort'ig'o'j salt'lev'iĝ'as

STATISTIK'O

Mem'mort'ig'o'j salt'lev'iĝ'as

Se imit'i fam'a'n fraz'o'n, ebl'us dir'i: „Ekonomi'o est'as tro serioz'a afer'o, por ke ĝi rest'u ekskluziv'e en la man'o'j de reg'ist'ar'o'j.” La respekt'ind'a brit'a medicin-revu'o British Medical Journal ĵus publik'ig'is atent'o'vek'a'n esplor'o'n pri la kresk'ant'a kvant'o de mem'mort'ig'o'j en la tut'a mond'o de'post la komenc'o de la ekonomi'a kriz'o en 2008. La esplor'o inkluziv'is 54 land'o'j'n kaj konstat'is pli'mult'iĝ'o'n de mem'mort'ig'o'j je ĉirkaŭ 5 000 kaz'o'j dum la jar'o 2009 kompar'e kun la averaĝ'a'j statistik'a'j don'it'aĵ'o'j de la antaŭ'a'j jar'o'j. Tiu pli'mult'iĝ'o koncern'is precip'e vir'o'j'n kaj plej'part'e rilat'is al okaz'o'j de mal'dung'o.

Frap'o

La ekonomi'a kriz'o, kiu en mult'a'j land'o'j post jar'kvin'o plu'daŭr'as, kaŭz'is fort'a'n, eĉ detru'a'n frap'o'n en la tut'a mond'o: mal'gajn'o'j ĉe grand'vend'ej'o'j kaj bank'o'j, sam'kiel perd'o'j de dom'o'j kaj labor'posten'o'j, est'is amas'a'j. Oni kalkul'as, ke inter la jar'o'j 2007 kaj 2009 okaz'is proksim'um'e 37 milion'o'j da mal'dung'o'j en la mond'o. Unu'a'foj'e oni pov'is scienc'e ekzamen'i la influ'o'n de ekonomi'a kriz'o laŭ tut'mond'a skal'o, dum antaŭ'a'j esplor'o'j pri'is nur'e lok'a'j'n aŭ region'a'j'n soci'a'j'n fenomen'o'j'n.

Paulo Sérgio VIANA
Plej popular'as Uson'o

Modern'a viv'o

MIGR'AD'O

Plej popular'as Uson'o

Pli da hom'o'j ol iam ajn antaŭ'e for'las'is si'a'n nask'iĝ'land'o'n kaj loĝ'as en ekster'land'o. En 2013 el'migr'is 232 milion'o'j da hom'o'j, aŭ 3,2 % de la mond'a loĝ'ant'ar'o, kompar'e kun 175 milion'o'j en 2000 kaj 154 milion'o'j en 1990. Tiel inform'is Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) en Vien'o.

La pli'mult'o de la el'migr'int'o'j aĝ'as inter 20 kaj 64 jar'o'j. Tut'mond'e vir'in'o'j konsist'ig'as 48 % de ĉiu'j el'migr'int'o'j.

Kalkul'it'e est'as, ke en 2013 loĝ'as en la sud'o 82,3 milion'o'j da el'migr'int'o'j, kiu'j nask'iĝ'is en la sud'o. Iom mal'pli – 81,9 milion'o'j – ven'is el la sud'o kaj nun loĝ'as en la nord'o.

Hejm'a'j region'o'j

La plej grand'a'j'n grup'o'j'n, kiu'j loĝ'as ekster si'a hejm'a region'o, form'as azi'an'o'j kaj sud-amerik'an'o'j. Ekzempl'e, en Eŭrop'o loĝ'as ĉ. 19 milion'o'j da azi'an'o'j, en Nord'a Amerik'o 16 milion'o'j, kaj en Oceani'o 3 milion'o'j.

Rilat'e en'migr'int'o'j'n, Azi'o montr'as ek'de 2000 la plej grand'a'n kresk'o'n. Laŭ John Wilmoth [ ĝon ŭilmot ], direktor'o de la sekci'o Loĝ'ant'ar'o de la UN-departement'o pri ekonomi'a'j kaj soci'a'j afer'o'j, tiu pli'iĝ'o rezult'as ĉef'e de kresk'ant'a postul'o pri ekster'land'a'j labor'ul'o'j en naft'o-produkt'ant'a'j land'o, ekzempl'e Malajzi'o, Singapur'o kaj Taj'land'o.

Dek land'o'j

En 2013 du'on'o de ĉiu'j el'migr'int'o'j loĝ'is en dek land'o'j: Uson'o (45,8 milion'o'j), Rusi'o (11 milion'o'j), Germani'o (9,8 milion'o'j), Saud'a Arabi'o (9,1 milion'o'j), Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j (7,8 milion'o'j), Briti'o (7,8 milion'o'j), Franci'o (7,4 milion'o'j), Kanad'o (7,3 milion'o'j), Aŭstrali'o (6,5 milion'o'j) kaj Hispani'o (6,5 milion'o'j).

En Uson'o pli'iĝ'is la nombr'o de en'migr'int'o'j inter 1990 kaj 2013 je preskaŭ 23 milion'o'j, egal'e al unu milion'o da al'don'a'j en'migr'int'o'j ĉiu'jar'e.

Evgeni GEORGIEV
Dek jar'o'j da help'o

SLOVAKI'O

Dek jar'o'j da help'o

Kvar land'o'j'n evolu'ig'e help'as Slovaki'o. Tem'as pri Kenj'o, Sud-Sudan'o, Afgani'o kaj Moldavi'o. Diskut'at'a'j est'is i. a. la princip'o'j de la slovak'a evolu'ig'a help'o dum inter'naci'a konferenc'o en Bratislav'o, Slovaki'o, en oktobr'o.

Mal'ferm'is la konferenc'o'n la slovak'a vic'ĉef'ministr'o Miroslav Lajčák [ lajĉak ]. Ĉe'est'is pli ol 150 deleg'it'o'j el la kvar land'o'j kaj ankaŭ la EU -komision'an'o pri evolu'o Andris Piebalgs. Jen la 10 a dat're'ven'o de la komenc'o de slovak'a evolu'ig'a help'o.

Juli'us HAUSER
Ĉerk'o'ĉar'e mon'o'ŝpar'e

GERMANI'O

Ĉerk'o'ĉar'e mon'o'ŝpar'e

Kiom da person'o'j oni bezon'as por en'ter'ig'i ĉerk'o'n kun adolt'a kadavr'o? Normal'e neces'as kvar person'o'j, kiu'j per du ŝnur'eg'o'j kaj mult'e da spert'o ne'ŝancel'ant'e kapabl'as sub'e'n glit'ig'i la objekt'o'n.

Sed kiel oni manipul'as ĉerk'o'n por nur'a prezent'ad'o en preĝ'ej'o aŭ en tomb'ej'o'hal'o, ekzempl'e antaŭ kremaci'o? Probabl'e nur du fort'a'j vir'o'j sukces'as ŝov'i ĝi'n en funebr'a'n aŭt'o'n kaj el'tir'i ĝi'n sur transport'il'o'n, gard'ant'e la pietat'o'n.

Sed ankaŭ el tia par'o la ekonomik'ist'o'j sukces'is elimin'i unu, profit'e al la en'ter'ig'a firma'o. Oni invent'is ĉar'et'o'n kun iks'o'form'a'j pied'o'j, fiks'ebl'a'n sub'e al la ĉerk'o, fald'ebl'a'n, aŭt'e kun'transport'ebl'a'n.

Rad'aks'o'j

Help'e de tiu invent'aĵ'o unu sol'a hom'o pov'as mov'i la ĉerk'o'n, kondiĉ'e ke la voj'o'j ne est'as ŝlim'a'j, tro oblikv'a'j, ŝtup'a'j. Kvankam la rad'aks'o'j trov'iĝ'as sufiĉ'e proksim'a'j inter si kaj la ekvilibr'a punkt'o ne en la simetri'a centr'o, la kun'lig'it'a tut'o ŝajn'as est'i stabil'a.

Ne nur ĉerk'o'ĉar'e ŝanĝ'iĝ'as la sepult'a kultur'o. Pli alt'a'n ŝpar'efik'o'n jam kun'port'is la aktual'a mult'obl'iĝ'o de urn'a'j en'ter'ig'o'j. Sufiĉ'as unu nigr'e vest'it'a rol'ant'o, kiu dign'a'mien'e kaj mild'a'gest'e de'met'as la uj'o'n en et'a'n tru'o'n mal'mult'a'j'n deci'metr'o'j'n sub la ter'surfac'o.

Mult'a'j hom'o'j propr'a'vol'e prov'as per tiu metod'o moder'e redukt'i la alt'a'j'n kost'o'j'n de modern'a en'ter'ig'o. Sed nur mal'mult'a'j el ili profit'as mem de tiu ĉi ŝpar'em'o.

Franz -Georg RÖSSLER


Help'e de tiu invent'aĵ'o unu sol'a hom'o pov'as mov'i ĉerk'o'n . Fot'o: RIT'A RÖSSLER - BUCKEL

Nenio plu ebl'as

ALBANI'O

Nenio plu ebl'as

„Nenio plu ebl'as” aŭ, franc'e, „ Rien ne va plus”: tio'n oni aŭd'as, kiam ne plu ebl'as vet'i en la hazard'lud'o rulet'o. Nun tio'n oni dir'as en Albani'o, kie la nov'a reg'ist'ar'o social'ist'a, venk'int'a en balot'o'j de juni'o 2013, ferm'is kontraŭ'leĝ'a'j'n hazard'lud'ej'o'j'n.

En oktobr'o, dum tut'land'a operac'o, 6000 polic'ist'o'j, impost'ist'o'j kaj inspektor'o'j de la ministeri'o pri financ'o'j ferm'is 1000 hazard'lud'ej'o'j'n. Daŭr'as esplor'o'j pri „industri'o”, kiu for'suĉ'as ver'ŝajn'e cent'milion'o'j'n da eŭr'o'j el la alban'a ekonomi'o.

Bardhyl SELIMI
Minac'as nov'a arm'ad'o-konkur'o

Ese'o'j

Minac'as nov'a arm'ad'o-konkur'o

Konvenci'a milit'ad'o est'as konduk'at'a per konvenci'a'j arm'il'o'j kaj batal'kamp'a'j taktik'o'j inter du aŭ pli'a'j ŝtat'o'j en mal'ferm'it'a konfront'o. La fort'o'j en ambaŭ flank'o'j est'as bon'e difin'it'a'j. Ili batal'as, cel'ant'e sen kemi'a'j, biologi'a'j aŭ nukle'a'j arm'il'o'j precip'e la kontraŭ'a'n arme'o'n.

Kritik'ist'o'j komenc'as ekzamen'i la valor'o'n de regul'a'j arme'o'j, en kiu'j soldat'o'j al'front'as kaj konvenci'a'j'n kaj ne'konvenci'a'j'n fort'o'j'n je ne'atend'it'a'j okaz'o'j kaj lok'o'j. Sukces'o de'pend'os de inform'al'ir'o kun'e kun rapid'a analiz'o kaj kompren'o de la situaci'o dum batal'o.

Regul'a'j arme'o'j

En ampleks'a koncept'o mal'instig'o al milit'o est'as baz'it'a sur la kapabl'o venk'i batal'ant'o'j'n kaj surogat'a'j'n milit'ist'o'j'n de mal'amik'a'j ŝtat'o'j. La milit'o'j en Irak'o kaj Afgani'o montr'is, kiel grav'a est'is por la alianc'iĝ'int'a'j arme'o'j la ebl'o batal'i kontraŭ ne nur regul'a'j arme'o'j sed ankaŭ ne'ŝtat'a'j organiz'aĵ'o'j.

Eksterm'ad'o uz'ant'a tele'avi'o'j'n (sen'hom'a'j'n aer'a'j'n vetur'il'o'j'n konsist'ant'a'j'n el tele'komand'at'a robot'o, angl'e dron'e) far'iĝ'is oft'a kontraŭ'teror'ism'a rimed'o.

Ek'de tiam, kapabl'ig'it'a'j de progres'o en inform'ad'o kaj komput'il'a teknologi'o, tele'avi'o'j far'iĝ'is ne'rezist'ebl'e al'log'a'j al milit'a'j kaj polic'a'j fort'o'j en evolu'int'a'j land'o'j, sam'temp'e liver'ant'e financ'a'n abund'o'n al fabrik'ant'o'j.

Et'a kolibr'o

Nun'temp'e, tele'avi'o'j vari'as inter grand'o simil'a al et'a kolibr'o, uz'at'a precip'e por aer'a observ'ad'o, ĝis la grand'o de aviad'il'o kapabl'a port'i misil'o'j'n. Miniatur'ig'o promes'as la konstru'o'n de tele'avi'o'j nutr'at'a'j de sun'energi'o ne pli grand'a'j ol insekt'o kun kapabl'o flug'i preskaŭ sen'lim'e aŭ stir'at'a'j en konstru'aĵ'o'j'n kun cel'o spion'i aŭ mort'ig'i.

Kelk'a'j tele'avi'o'j est'as divers'manier'e komerc'e uz'at'a'j. Sed oni fokus'iĝ'as pri milit'a aplik'ad'o. Komenc'e oni uz'is ili'n precip'e por observ'i kaj kontrol'i. Nun reg'ist'ar'o'j ili'n aprob'as por elimin'ad'o de la „mal'amik'o”. Tele'avi'o'j spur'as kaj atak'as ident'ig'it'a'j'n milit'ant'o'j'n aŭ individu'o'j'n, kies kondut'o, tele'avi'e observ'at'a, re'don'as model'o'n de tip'a milit'ant'ec'o.

Teknologi'a'j trajt'o'j

Tele'avi'o'j est'as il'o'j. Malgraŭ ili'a'j taktik'a'j kaj teknologi'a'j trajt'o'j ili ne ŝanĝ'as la fundament'a'n ec'o'n de milit'o. Tamen ili mal'pli'grand'ig'as la kost'o'j'n, risk'o'j'n kaj post'las'aĵ'o'j'n de konvenci'a milit'o.

Ali'flank'e, kiel ĉiu milit'ag'o, tele'avi'a'j atak'o'j spron'as ne'atend'it'a'j'n soci'a'j'n kaj politik'a'j'n efik'o'j'n efektiv'e ekster la reg'ad'o de la milit'ant'o'j.

Liberal'ul'o'j refleks'e en'kadr'ig'as intenc'a'j'n eksterm'ad'o'j'n kiel atenc'o'j'n kontraŭ konstituci'a kaj inter'naci'a jur'o. Mal'sam'e al tortur'o, plan'it'a eksterm'ad'o est'as jur'e akcept'at'a sub difin'it'a'j kondiĉ'o'j. La elekt'o, kiu'n leĝ'o'n aplik'i, est'as kelk'foj'e politik'a decid'o ne baz'it'a sur vid'punkt'o pur'e jur'a.

Ĝemel'a'j tur'o'j

Milit'o kontraŭ teror'ism'o komenc'iĝ'is en la nun'a, grand'skal'a form'o post la atak'o de la 11 a de septembr'o 2001 kontraŭ la t. n. ĝemel'a'j tur'o'j en Nov-Jork'o. La atak'o kre'is etos'o'n de tim'o, en kiu civit'an'a'j rajt'o'j, moral'a'j konsider'o'j kaj oft'e inter'naci'a jur'o hav'is rol'o'n nur kiel pasiv'e observ'ant'a'j instanc'o'j.

Est'as pli kaj pli klar'e, ke tele'avi'a'j atak'o'j plej'part'e anstataŭ'as tiu'j'n de infanteri'a'j soldat'o'j. La proporci'o de la financ'a'j avantaĝ'o'j de'pend'as de la politik'a cel'o de la konflikt'o kaj la strategi'a'j cirkonstanc'o'j de la atak'o.

Civil'a'j spekt'ant'o'j

La absolut'a mank'o de respond'ec'o pov'as konduk'i al sen'brid'a uz'o de tele'avi'o'j en milit'o'j. Ne'real'a'j koncept'o'j pri milit'ad'o fiask'as re'don'i ver'a'n noci'o'n, kio est'as konflikt'ej'o. Krom'e pere'ig'o de civil'a'j spekt'ant'o'j pro tele'avi'a atak'o ekster konflikt'ej'o ne pov'as est'i toler'at'a.

Laŭ la vid'punkt'o de arme'o, tele'avi'a program'o est'as esenc'e sekret'a operac'o, relativ'e mal'mult'e'kost'a rilat'e mon'o'n kaj pere'o'j'n, se kompar'at'a kun konvenci'a milit'ad'o.

En long'daŭr'a period'o adopt'i tele'avi'a'n teknologi'o'n est'as afer'o perd'it'a. Ĝi pov'os konduk'i al nov'a arm'ad'o-konkur'o kaj tiel star'ig'i inter'naci'a'n ord'o'n pli kaj pli per'fort'em'a'n kaj mal'stabil'a'n – ord'o'n divid'it'a'n inter tiu'j kun tele'avi'o'j kaj tiu'j sen ili, kiu'j far'iĝ'as viktim'o'j de ties atak'o'j.

Lenio MAROBIN
Mal'gaj'e pri patr'in'o

Mal'gaj'e pri patr'in'o

Mi'a patr'in'o est'as mal'long'a, mal'gaj'a poem'o plum'e de la ĉeĥ'a poet'o kaj ese'ist'o Otokar Březina (1868-1929). Ĝi pri'tem'as li'a'n mort'int'a'n patr'in'o'n. Laŭ Vikipedio , „li'a poezi'a verk'ar'o, star'ant'a oft'e sur'lim'e inter art'o kaj filozofi'a medit'ad'o, aparten'as art'e kaj pens'e al la plej pint'a'j valor'o'j de la eŭrop'a literatur'a simbol'ism'o”. Cert'e tiu ĉi poem'o est'as ekzempl'o de tio.

La poŝ'libr'o recenz'ot'a, fakt'e pli kajer'a ol libr'a, prezent'as la original'a'n poem'o'n en la ĉeĥ'a kaj buked'o'n da traduk'o'j. Trov'iĝ'as du preskaŭ ident'a'j ĉeĥ'a'j versi'o'j de la poem'o kaj traduk'o'j de la poem'o en la sekv'a'j'n lingv'o'j'n: Esperant'o, la angl'a, bulgar'a, franc'a, ital'a, latin'a, latv'a, hungar'a, german'a, rus'a, slovak'a, serb'a kaj hispan'a. En kelk'a'j lingv'o'j prezent'iĝ'as plur'a'j versi'o'j – ekzempl'e, en Esperant'o est'as tri.


Bedaŭr'ind'e, en unu el la du angl'a'j versi'o'j kaj en la sol'a bulgar'a versi'o oni prezent'as nur la unu'a'j'n tri strof'o'j'n el naŭ kaŭz'e de kopi'rajt'a'j lim'ig'o'j.

Sag'o sang'a

En la redaktor'a rimark'o fin'e de la libr'et'o oni raport'as: „Divers'a'j ĉeĥ'a'j el'don'o'j de Březina... est'as kripl'ig'it'a'j per pres'erar'o'j en la interpunkci'o.” Tre bedaŭr'ind'e, la kompil'int'o'j de tiu ĉi modest'a kajer'o daŭr'ig'is tiu'n ĉi tradici'o'n, eĉ sam'aline'e.

Konsider'ind'e pli bedaŭr'ind'e est'as, ke ankaŭ en la poem'o'j mem est'as kompost'erar'o'j. En la german'a part'o la recenz'ant'o tuj trov'is du. Tamen malgraŭ tio, oni pov'is plu kompren'i la tekst'o'n. Simil'e ĝen'et'as erar'o en la franc'a traduk'o, kiu, parentez'e, form'e diverĝ'as de la original'o, est'ant'e sen'rim'a kaj ali'pied'a. Tamen ĝust'e tiu elekt'it'a liber'ig'o de la form'o de la ĉeĥ'a original'o permes'is al la traduk'ant'o en la franc'a versi'o pli fidel'e trans'don'i la signif'o'n, kio konsider'ind'e help'is la recenz'ant'o'n.

En la du'a el la tri esperant'a'j traduk'o'j de la poem'o (ja ĝust'e tiu'j traduk'o'j est'as la ĉef'a cel'o kaj en'tut'e la precip'a est'kial'o de tiu ĉi libr'et'o memor'e al la 145 a dat're'ven'o de la nask'iĝ'dat'o de Otokar Březina) trov'iĝ'as ne plu ek'kon'ebl'a senc'tord'a erar'o. Jen oni skrib'aĉ'as sur paĝ'o 15:

„De vi'a mort'a sag’ mi est'as pal'a flor'o,”

Ĝust'e est'us:

„De vi'a mort'a sang’ mi est'as pal'a flor'o,”

Tem'as pri la sang'o de la mort'int'a patr'in'o, kaj ne pri paf'it'a sag'o, kiu fakt'e rol'as en antaŭ'a strof'o. Tia mis'kompren'ig'a kompost'erar'o ver'e ne plu est'as iel ajn pardon'ebl'a. Not'u ankaŭ, ke la kompil'int'o en si'a en'konduk'o skrib'as: „La esperant'ig'it'a'j traduk'o'j ... ebl'ig'u pli'a'j'n traduk'o'j'n, ankaŭ en ali'a'j'n lingv'o'j'n, por ke la aŭskult'ad'o de Otokar Březina est'u ating'ebl'a por ĉiu'j, ankaŭ por ne'eŭrop'an'o'j.” Tiu'n Elize'a'n cel'o'n la kompil'int'o pro akcident'e al'paf'it'a sag'o, evident'e, nun mal'traf'as.

Empiri'e, konjunktiv'it'e

Al'don'e, la kvalit'o de la esperant'a'j traduk'o'j apenaŭ ating'as la kvalit'o'n de ĉiu'j tiu'j naci'lingv'a'j versi'o'j, kiu'j'n la recenz'ant'o kapabl'is pri'juĝ'i. Ekzempl'e, en la original'o figur'as la fraz'o „pluk'i frukt'o'n kun gust'o cindr'a de la Temp'o-Arb'o”. Tiu'n ŝlos'il'a'n figur'o'n konserv'i sukces'is preskaŭ ĉiu'j naci'lingv'a'j traduk'ist'o'j – ĝi re'trov'iĝ'as eĉ en la latin'a versi'o. En la unu'a esperant'a versi'o ĝi ne rol'as. En la du'a ĝi iom'et'e tord'iĝ'is. Nur en la tri'a ĝi aper'as laŭ la original'o kiel „temp'o-arb'o”, sed sen'cindr'ig'it'a.

La unu'a traduk'o esperant'e'n el 1920 en'ten'as tro da elizi'o'j kaj strang'a'j vort'ord'o'j. Al'don'e, en la du'a strof'o trov'iĝ'as plen'e ne'konven'a aplik'o de la vort'o „buduar'o” kaj en la sep'a jen la stumbl'ig'a klopod'o rim'i la in'pied'a'n „dorm'i” kun la vir'pied'a „por mi”. Jen la unu'a strof'o.

Tra viv’ mal'gaj'e, kiel pent'o'far'ant'in'o,
patri'n’ ir'ad'as mi'a sen parfum’ kaj flor'o'j,
frukt’ sek'a, hard'a est'is ŝi'a viv'destin'o,
sen re'freŝ'iĝ'o pas'is ŝi'a'j tag’ kaj hor'o'j.

La du'a traduk'o esperant'e'n el 1970 est'as pli bon'a kaj jam eg'e pli verk'fidel'a. Al'don'e, ĝi streb'as kopi'i la vir'a'j'n cezur'o'j'n de la original'o. Jen la unu'a strof'o.

Kun trist’ de pent'ul'in’ patr'in'o mi'a ir'is
tra viv'o sen kolor’, sen flor'odor’, sen hel'o,
ŝi sek'a'j'n frukt'o'j'n nur de viv'o'arb'o ŝir'is,
kun cindr'a gust'o kaj sen re'freŝ'iĝ’ sub ŝel'o.

Almenaŭ nun menci'iĝ'as la „cindr'a gust'o” kaj en'tut'e iu'spec'a „arb'o”.

La tri'a versi'o el 2012, kvankam sen cezur'o'j, est'us ebl'e la plej bon'a, se la traduk'ant'o ne eg'e mis'e elekt'us du vort'o'j'n. Sed unu'e, jen la unu'a strof'o.

Patr'in'o mi'a, pent'ant'in’ sur trist'a voj'o,
tra tag'o'j sen kolor'o, flor'o'j, bril'o ir'is:
nur viv'o'frukt'o'n sek'a'n, plen'a'n de mal'ĝoj'o,
sen re'freŝ'iĝ'o ŝi de temp'o-arb'o ŝir'is.

Ne mal'bon'e, kvankam la „cindr'a gust'o” iel fal'is de la ĉar'o. Tamen ver'e iom'et'e strang'e impres'as ĉi-versi'e la post'a en'met'o de du scienc'a'j fak'termin'o'j, kiu'j normal'okaz'e ne aper'u en poezi'a verk'o – nom'e „konjunktiv'it'o” kaj „empiri'o”. Ali'flank'e, Březina est'as kon'at'a pro uz'ad'o de ankaŭ scienc'a'j vort'o'j en si'a'j verk'o'j, do, supoz'ebl'e, la traduk'ant'o nur pro tio kuraĝ'is subit'e scienc'um'i. Tamen en ĉiu'j ali'lingv'a'j traduk'o'j oni uz'is pri la ruĝ'ig'it'a'j okul'o'j „inflam'o”, aŭ simil'e, kaj ver'e neniu ek'hav'is la ide'o'n parol'i rilat'e viv'daŭr'a'n labor'pen'o'n pri „empiri'o”, ja scienc'a termin'o, fakt'e tie ĉi plen'e mis'uz'at'a.

Kurs'e kaj ekskurs'e

Tiu ĉi tiom deprim'a, kiom aprez'ind'a poem'o est'as sen'dub'e leg'ind'a kaj ne mal'pli la traduk'o'j. Kiu interes'iĝ'as pri la traduk'ad'o de poezi'o kaj sci'pov'as kelk'a'j'n el la prezent'it'a'j lingv'o'j, nepr'e aĉet'u la libr'o'n. Oni pov'as ja bon'eg'e stud'i „kiel far'i” kaj „kiel ne far'i” kaj baz'e de la naci'lingv'a'j traduk'o'j ek'kon'i, kio est'u poezi'traduk'e ating'ebl'a. En'tut'e la libr'et'o est'us tre nutr'a furaĝ'o kadr'e de perfekt'ig'a kurs'o por progres'int'o'j.

Iom'et'e ne'kutim'a est'as la kun'libr'a al'don'o de turism'a por'komput'il'a lum'disk'o ( DVD, HTML), spec'o de kroz'il'taŭg'a virtual'a ekskurs'o tra la region'o, kie la poet'o viv'is kaj verk'is. Ĝi en'ten'as ĉirkaŭ'rigard'ebl'a'j'n bild'o'j'n kaj skrib'it'a'j'n pri'skrib'o'j'n en Esperant'o, la angl'a kaj la ĉeĥ'a. Fon'a muzik'o mank'as.

PEJNO Simon'o

Otokar Březina : Moje matka – Mi'a patr'in'o. Divers'lingv'e. Eld. Svitavy, Jaroměřice nad Rokytnou, 2013. 39 paĝ'o'j. ISBN 978-80-260-4386-7. Poŝ'libr'o 20,6 x 13 x 0,5 cm, plus por'komput'il'a turism'a DVD.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Unu hor'o da rege'o kun <mark>Jonny</mark> <mark>M</mark>

Unu hor'o da rege'o kun Jonny M


Post si'a sen'pag'e dis'don'it'a disk'o Pli ol esper'o nun Jonny M kre'is plen'a'n album'o'n, nom'it'a'n Rege'stil'o. Tio est'as traf'a titol'o, ĉar krom la du kun'labor'a'j kant'o'j Etern'a'n lum'o'n kun Ton'e kaj Majstr'o'j de l’disk'ej’ kun Etern'e Rim'a ĉiu'j est'as tip'e rege'a'j kant'o'j. Bon'a nov'aĵ'o do por la ŝat'ant'o'j de tiu stil'o, sed ali'a'j facil'e enu'os pri la ritm'o'j ripet'em'a'j. Unu favor'a escept'o, krom la du menci'it'a'j kant'o'j, est'as la unu'a numer'o Dank'o'n. Ĝi vek'as ne'rezist'ebl'a'n ĝoj'o'n en ĉiu'j aŭskult'ant'o'j, kaj tiel post la sukces'a En Somer'o Jonny M konfirm'as si'a'n talent'o'n por verk'i sen'hezit'e optimism'a'j'n kant'o'j'n sen son'i kliŝ'e. Konsider'ant'e ankaŭ la jun'a'n aĝ'o'n de la art'ist'o (nur 20!), ni cert'e pov'as esper'i je riĉ'a karier'o de Jonny M.

Jonny M : Rege'stil'o. Eld. Vinil'kosm'o, Donneville, 2013. 15 titol'o'j, daŭr'o 58:56 mi'n.

Rogier HUURMAN

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Long'e atend'it'a, ne perd'it'a

Long'e atend'it'a, ne perd'it'a


Ni dev'is kvin jar'o'j'n atend'i por tio, sed la nun'temp'e ebl'e plej popular'a muzik'grup'o de Esperant'uj'o aper'ig'is si'a'n tri'a'n album'o'n: ĉiam'e'n plu. Jam en 2011 ĝi anonc'is la album'o'n kaj aŭd'ig'is la unu'a'j'n kant'o'j'n, sed post tio ankoraŭ ni dev'is iom atend'i. Sed tut'e ind'is, ĉar la fin'a produkt'o est'as grand'a verk'o de am'o: est'as dancig'a'j pop'kant'o'j kiel pluk'u ne la flor'o'j'n, televid'o kaj plast'o'kant'o, sed ankaŭ trankvil'a'j kant'o'j ali'a aventur'o, ne ebl'as kalkul'i kaj rul'u trajn’. Ankaŭ ne mank'as la por LPG kutim'a'j politik'a'j mesaĝ'o'j, plej traf'e en la dizert'ant'o. Ind'as mult'foj'e aŭskult'i la kant'o'j'n, dum'e leg'ant'e en la bel'a tekst'libr'et'o kun fot'o'j de la grup'an'o'j, kiu akompan'as la disk'o'n. Tamen eĉ kun la tekst'o antaŭ vi vi mir'us pri la en'hav'o de dom'o'ar'ig'at'o, ubuntu kaj mult'a'j ali'a'j kant'o'j, en kiu'j LPG liber'e en'verŝ'as mem'el'pens'it'a'j'n vort'o'j'n inter la kon'at'a'j'n. Tiu ĉi do ne est'as disk'o por la lingv'o'pur'ist'o'j, sed por la muzik'ŝat'ant'o'j!

La Perd'it'a Generaci'o: ĉiam'e'n plu. Eld. Vinil'kosm'o, Donneville, 2013. 13 titol'o'j, daŭr'o 58:04 mi'n.

Rogier HUURMAN

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Ne plu kun'sid'u - kun'star'u!

El mi'a vid'punkt'o

Ne plu kun'sid'u - kun'star'u!

Mi ating'is aĝ'o'n (aŭ aĝ'o ating'is mi'n), en kiu mi komenc'as forges'i afer'o'j'n, kiu'j'n mi mal'kovr'is aŭ lern'is antaŭ mult'a'j jar'o'j. Mi rifuz'as tro perturb'iĝ'i. Mi argument'as, ke sen'dub'e en la daŭr'o de la jar'dek'o'j, kiu'j'n mi tra'viv'is, neces'is sorb'i tiom da fakt'o'j kaj sci'o'j, ke inform'o'j ne plu aktual'a'j est'as for'puŝ'it'a'j.

Evident'e mens'a'n kaduk'iĝ'o'n, mal'jun'iĝ'o'n, stult'ec'o'n ktp mi rifuz'as kulp'ig'i. Ali'a'j hom'o'j, ebl'e, mal'konsent'os: ili kred'u, erar'e, kio'n ili vol'as.

Tamen la afer'o jen'as. De temp'o al temp'o mi renkont'as – efektiv'e re'renkont'as – fakt'o'j'n, kiu'j iam ornam'is la viv'o'n. Ili'n mi salut'as kiel mal'nov'a'j'n amik'o'j'n: du'on'forges'it'a'j'n sam'lern'ej'an'o'j'n aŭ koleg'o'j'n, kun kiu'j mi iam divid'is stud'ad'o'n aŭ labor'o'n, lud'o'j'n aŭ bier'o'j'n, ĝis inter'ven'is la sort'o por elekt'i ali'a'j'n voj'o'j'n.

Do, ĉi-spirit'e, mi mal'kovr'is last'a'temp'e anekdot'o'n al mi nebul'e kon'at'a'n sed for'bala'it'a'n antaŭ jar'o'j sub la tapiŝ'o'n de la temp'o. La brit'a reĝ'in'o Viktori'a, mi leg'is, insist'is, ke dum kun'ven'o'j de ŝi'a intim'a konsil'ant'ar'o (angl'e privy council , konsist'ant'a precip'e el alt'rang'a'j parlament'an'o'j) ĉiu star'u. Kun'sid'o far'iĝ'is, fakt'e, kun'star'o.

Viktori'a tre bon'e konsci'is, ke konsil'ant'ar'o, komfort'e sid'ant'a, em'us ne'neces'e pli'long'ig'i kun'ven'o'j'n. Star'ant'e, tamen (kutim'o, kiu daŭr'as ĝis hodiaŭ, kiam la nun'a reĝ'in'o renkont'as si'a'j'n konsil'ant'o'j'n), la parlament'an'o'j dir'os nur tio'n, kio dir'end'os, kaj post'e for'hast'os al si'a'j klub'o'j, am'at'in'o'j aŭ, escept'okaz'e, al si'a'j deput'it'o-dev'o'j.

Kia bel'a ide'o! Nu, ne la klub'o'j aŭ la am'at'in'o'j (tamen al ĉiu laŭ si'a gust'o), sed la noci'o pri kun'star'o. Kial mi ne rekomend'is, ekzempl'e, ke oni kun'star'u, kiam dum apart'e frenez'a period'o en mi'a universitat'a karier'o mi far'iĝ'is ne docent'o sed kun'ven'ist'o?

Tem'is pri epok'o, kiam mi'a institut'o kun'fand'iĝ'is kun ali'a. Neces'is kun'ven'o'j, por decid'i kiu far'os kio'n. Tamen ver'dir'e neniu decid'is: oni nur kun'ven'is. Kaj kun'venad'is. Fin'e koleg'o'j dir'is, ke tiom da sen'rezult'a'j kun'ven'o'j konduk'as nenie'n ... kaj iom post iom ili ne plu part'o'pren'is.

Tio mal'plaĉ'is al la ĉef'ar'o, kiu dis'send'is klar'a'n instrukci'o'n: Eĉ se laŭ'hor'ar'e vi instru'u, tamen okaz'e de kolizi'a kun'ven'o sam'hor'a vi nepr'e ĉe'est'u ĉi-last'a'n. Ali'vort'e, pli grav'is kun'ven'i ol instru'i. Tiel mi far'iĝ'is profesi'a ĉe'est'ant'o ĉe ted'a'j kun'sid'o'j – do, jes, kun'ven'ist'o.

Tio memor'ig'as pri amik'o mi'a, kiu dum si'a profesi'a viv'o okaz'ig'is kun'ven'o'j'n ne je difin'it'a hor'o aŭ du'on'hor'o, sed ĉiam sep minut'o'j'n post, aŭ ok minut'o'j'n antaŭ la hor'o. Tiel, li dir'is, kun'ven'o'j ne far'iĝ'u rutin'a'j. Ebl'e pro tia revoluci'a koncept'o oni li'n fru'e emerit'ig'is.

Mi'a'opini'e kun'star'o, anstataŭ kun'sid'o, mult'e facil'ig'us la viv'o'n de tiu'j, kies profesi'a ekzist'o konsist'as pli kaj pli el kun'ven'o'j, do ŝajn'a aŭ kvazaŭ'a labor'o, neniel far'a aŭ spirit'e, eĉ komerc'e, riĉ'ig'a. Kun'star'o ŝpar'us temp'o'n, liber'ig'us hom'o'j'n por kre'i, invent'i, anstataŭ simpl'e jes'i, konsent'i. Sen'lim'a'j do la ben'o'j por la hom'a ras'o!

Nov'jar'e oni far'as rezoluci'o'j'n. Do jen mi'a, kiu'n ni ĉiu'j adopt'u: neniam kun'sid'u, sed kun'star'u. Kaj, silvestr'e tost'ant'e, lev'u glas'o'n al la saĝ'a reĝ'in'o Viktori'a. Kiu dir'as, ke monarki'o'j sen'valor'as?

Inter'temp'e mi dezir'as al vi ĉio'n bon'a'n dum la ven'ont'a, kun'star'ad'a jar'o – kaj evident'e agrabl'a'n leg'ad'o'n, kaj kontribu'ad'o'n, al MONAT'O dum 2014.

Paul GUBBINS
Pasiv'e en la est'ont'ec'o'n

ENERGI'O-ŜPAR'AD'O

Pasiv'e en la est'ont'ec'o'n

En 2013 la bank'o Raiffeisen [ rajfajzn ] ek'funkci'ig'is la unu'a'n tiel nom'at'a'n pasiv'a'n ofic'ej'a'n tur'dom'o'n, kiu est'as la plej grand'a pasiv'a dom'o en la mond'o.

Pasiv'a dom'o mem produkt'as si'a'n energi'o'n el re'nov'ig'ebl'a'j font'o'j. Por hav'i la titol'o'n „pasiv'a dom'o” neces'as atest'il'o de sen'de'pend'a institut'o, ĉi-okaz'e la Aŭstr'a Asoci'o por Daŭr'i'pov'a Konstru'ad'o.

Por la Raffeisen -konstru'aĵ'o, kiu star'as apud la Danub'a Kanal'o, la asoci'o al'juĝ'is 949 el 1000 poent'o'j.

Kost'o'j

La pasiv'a dom'o kost'is 84 milion'o'j'n da eŭr'o'j – 5 milion'o'j'n pli ol per kutim'a konstru'metod'o. Sed oni daŭr'e ŝpar'os energi'kost'o'j'n, kaj post 14 jar'o'j la pli'a'j kost'o'j est'os amortiz'it'a'j.

La du-metr'o'j'n dik'a fundament'a plat'o kaj la ses kel'o'etaĝ'o'j profund'as 19 metr'o'j'n. Tial neces'is stabil'ig'i la grund'o'n sub apud'a'j konstru'aĵ'o'j. Problem'o'n kre'is ankaŭ la prem'o de la grund'akv'o. La du'on'a konstru'daŭr'o neces'is nur por la sub'ter'a'j part'o'j. Supr'e de la strat'nivel'o lev'iĝ'as 20 etaĝ'o'j, kiu'j kun'e alt'as 100 metr'o'j'n.

El divers'a'j font'o'j ven'as la energi'o por varm'ig'i dum vintr'o kaj mal'varm'ig'i dum somer'o: ter'varm'o, bio'gas'o, sun'o kaj, se neces'e, proksim'a rub'o'brul'ig'ej'o. La dukt'o'j, kiu'j konduk'as ter'varm'a'n akv'o'n en la dom'o'n, long'as 45  km kaj part'e trov'iĝ'as je 40  m sub la strat'nivel'o.

Komput'il'o'j

Pro la konstru'metod'o oni ŝpar'as ĉiu'jar'e 2,5 milion'o'j'n da kilo'vat'hor'o'j da elektr'a energi'o. Tio signif'as jar'e 500 000 eŭr'o'j'n. Ankaŭ varm'o el la mult'a'j komput'il'o'j hejt'as la dom'o'n, super'flu'a varm'o eĉ apud'a'n ban'ej'o'n.

La 10 000 kvadrat'metr'a vitr'a fasad'o est'as mult'tavol'a: intern'e tri'tavol'a'j fenestr'o'j izol'it'a'j, ekster'e pli'a vitr'a tavol'o, kiu for'ten'as en somer'o la varm'o'n kaj sam'temp'e ebl'ig'as aer'um'ad'o'n, ankaŭ dum fort'a vent'o. Akv'o el la apud'a kanal'o mal'varm'ig'as la dom'o'n dum la varm'a sezon'o.

Ter'etaĝ'e situ'as publik'a'j lok'o'j, inkluziv'e de kaf'ej'o. Infan'ĝarden'o pov'as est'i frekvent'at'a ankaŭ de infan'o'j de dung'it'o'j en apud'a'j buro'o'j.

Walter KLAG


Mez'e la nov'a ofic'ej'a tur'dom'o, mal'dekstr'e la mal'nov'a Raiffeisen -centr'o, dekstr'e la ej'o de IBM. Fot'o: WALTER KLAG

Plan'o pri partner'ec'o

SLOVAKI'O

Plan'o pri partner'ec'o

Fin'e de oktobr'o oficial'e vizit'is Slovaki'o'n François Hollande, la prezid'ant'o de la Franc'a Respublik'o.

Li renkont'is la prezid'ant'o'n kaj la ĉef'ministr'o'n de Slovaki'o kaj mal'ferm'is en Bratislav'o ekspozici'o'n pri franc'a gotik'a arkitektur'o. Inter la tem'o'j traktat'a'j dum pint'kun'ven'o trov'iĝ'is politik'o, ekonomi'o, instru'ad'o kaj kultur'a kaj scienc'a kun'labor'o.

Strategi'o

La ministr'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j de Slovaki'o kaj Franci'o sub'skrib'is dokument'o'n „Ag'ad'plan'o de strategi'a partner'ec'o 2013-2018”.

La unu'a oficial'a vizit'o de franc'a prezid'ant'o koincid'is kun ne nur la 20 a dat're'ven'o de la sen'de'pend'iĝ'o de Slovaki'o sed ankaŭ la 95 a dat're'ven'o de la ek'est'o de la iam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o, en kiu rol'is Franci'o.

Juli'us HAUSER
<mark>Abenomiko</mark>, aŭdac'a defi'o

Ekonomi'o

JAPANI'O

Abenomiko , aŭdac'a defi'o

Est'as sci'at'e, ke la japan'a ekonomi'o, la tri'e plej grand'a en la mond'o, jam de'long'e sufer'as de du grav'a'j mal'san'o'j, t. e. deflaci'o kaj grand'eg'a ŝtat'a ŝuld'o. La reg'ist'ar'o dum plur'a'j jar'dek'o'j ten'ad'is politik'o'n de nul-interez'o kaj mal'avar'a'j financ'o'j, sed ŝajn'as, ke tiu politik'o pli'grav'ig'is la mal'san'o'j'n. La grafik'aĵ'o klar'e montr'as la mal'sukces'o'n dum la last'a'j ĉ. 15 jar'o'j.

La reg'ist'ar'o de Abe Ŝinzo, kiu en'posten'iĝ'is decembr'e 2012, si'n lanĉ'ant'e por definitiv'e el'ir'i el la deflaci'o kaj en'ord'ig'i la financ'o'j'n, en'konduk'is aŭdac'a'n ekonomi'a'n politik'o'n, nom'at'a'n abenomiko . La abenomiko konsist'as el tri kolon'o'j: la unu'a kaj plej grav'a est'as tut'e liber'a mon'liver'o, la du'a est'as mal'avar'a'j publik'a'j el'spez'o'j kaj la tri'a, strategi'a plan'o por kresk'ig'o de la ekonomi'o.

Trikolona ag'ad'plan'o ...

La unu'a'n politik'o'n tuj lanĉ'is la Bank'o de Japani'o, la centr'a bank'o sub la gvid'o de nov'a prezid'ant'o Kuroda, fidel'a al la abenomiko. Li anonc'is, ke la bank'o cel'as inflaci'o'n de 2 % en du jar'o'j, kaj por tiu cel'o aĉet'os 756 miliard'o'j'n da eŭr'o'j1 da ŝtat'a'j obligaci'o'j, kaj plu aĉet'os 70 % de la nov'e emisi'ot'a'j ŝtat'a'j obligaci'o'j. La kvant'o de la mon'o tiu'manier'e flu'ant'a en la merkat'o'n est'os enorm'a: la skal'o de la japan'a ekonomi'o est'as du'on'o de tiu de Uson'o, sed la kvant'o de la mon'o est'os du'obl'e pli grand'a. La efik'o de tiu mon'politik'o tuj aper'is: akci'a'j kurz'o'j alt'iĝ'is kaj la kurz'o de la en'o mal'alt'iĝ'is. Rezult'e, la akci'ul'o'j profit'is kaj komenc'is el'spez'i por luks'aĵ'o'j kiel ekster'land'a'j aŭt'o'j. Ankaŭ la firma'o'j okup'iĝ'ant'a'j pri eksport'ad'o gajn'is. Dum'e la prez'o'j de import'aĵ'o'j inkluziv'e de petrol'o kaj manĝ'aĵ'o'j alt'iĝ'is kaj prem'is la viv'o'n de la popol'an'o'j (MONAT'O, 2013/04, p. 17-18).

Ĉu tiu abund'a mon'o en'flu'as en la real'a'n ekonomi'o'n kaj kre'as efektiv'a'j'n mend'o'j'n, precip'e por nov'a invest'ad'o de firma'o'j? Bedaŭr'ind'e ne, ĉar la bank'o'j ne pov'as trov'i prunt'e'pren'ant'o'j'n. La grand'a part'o de la mon'o nur cirkul'as inter la centr'a bank'o kaj la privat'a'j komerc'a'j bank'o'j. Je la fin'o de septembr'o 2013 rest'as pli ol 756 miliard'o'j da eŭr'o'j en la kont'o'j de la komerc'a'j bank'o'j ĉe la Bank'o de Japani'o. Ali'a'n part'o'n de la mon'o lu'as ekster'land'a'j heĝ'fondus'o'j2 por spekul'ad'o.

La du'a kolon'o, mal'avar'a'j publik'a'j el'spez'o'j, est'as tradici'a prodig'ad'o de mon'o. Burokrat'o'j kaj politik'ist'o'j akumul'is buĝet'a'j'n propon'o'j'n sub la pretekst'o de re'konstru'ad'o de la region'o damaĝ'it'a de la cunam'o kaj antaŭ'gard'a fortik'ig'o de la land'o kontraŭ gigant'a ter'trem'o iam okaz'ont'a en la centr'a part'o de la land'o. Do, la ĉi-jar'a ŝtat'a buĝet'o ating'os 700 miliard'o'j'n da eŭr'o'j, du'on'o de kiu'j est'os pag'it'a per ŝtat'a'j obligaci'o'j, kio plu akumul'os la sum'o'n de obligaci'o'j ĝis nivel'o egal'a al du'obl'o de la maln'et'a en'land'a produkt'o ( MEP), kaj mal'facil'ig'ant'e la task'o'n re'ord'ig'i la ŝtat'a'j'n financ'o'j'n.

La tri-kolon'a politik'o desapont'is mult'a'j'n hom'o'j'n, ĉar la plej'part'o de ĝi est'as ripet'e propon'it'a banal'a politik'o kiel stimul'ad'o de la ekonomi'o kaj abol'ad'o de regul'o'j por facil'ig'i nov'a'n invest'ad'o'n de firma'o'j.

... neniu'n problem'o'n solv'is

Ĉu la abenomiko ĝust'e kompren'as la kaŭz'o'n de la deflaci'o de Japani'o kaj traf'e klopod'as solv'i la problem'o'n? La abenomiko, baz'it'a sur la doktrin'o de monetarism'o (mon'kvant'a doktrin'o), intenc'as solv'i la problem'o'n manipul'ant'e la kvant'o'n de la mon'o. Sed jam ni vid'is supr'e, ke la mon'politik'o nur pli'riĉ'ig'is la hav'ul'o'j'n. La grafik'aĵ'o ĝust'e montr'as, ke la kaŭz'o de la deflaci'o kuŝ'as en mal'alt'a labor'pag'o. Mult'a'j firma'o'j, por rival'i kun ekster'land'a'j firma'o'j en la tut'mond'a merkat'o, vol'is mal'grand'ig'i la labor'kost'o'n, kaj la reg'ist'ar'o help'is ili'n ŝanĝ'ant'e la leĝ'o'j'n pri dung'ad'o por kre'i ne'regul'a'n labor'fort'o'n. Do, la firma'o'j sukces'e mal'alt'ig'is salajr'o'j'n. Rezult'e, en la last'a'j 14 jar'o'j la labor'pag'o redukt'iĝ'is je 12 %. Dum'e ordinar'a'j profit'o'j de japan'a'j firma'o'j pli'grand'iĝ'is je 63 %, kaj ili nun posed'as 2,3 du'ilion'o'j'n (bilion'o'j'n) kiel intern'a'j'n rezerv'o'j'n. Evident'e la mal'alt'ig'o de salajr'o'j mal'alt'ig'as la postul'ad'o'n, la konsum'ad'o'n kaj la okup'at'ec'o'n en Japani'o. Nun la sukces'o de la kapital'ist'o'j turment'as ili'n mem kaj, ironi'e, la reg'ist'ar'o de Abe dev'as inter'ven'i por pet'i kapital'ist'o'j'n alt'ig'i la pag'o'n por labor'ist'o'j.

Konklud'e, mult'a'j pri'dub'as la sukces'o'n de la abenomiko baz'it'a sur mal'ĝust'a'j teori'o kaj diagnoz'o. Ankaŭ aŭd'iĝ'as avert'o'j, ke se ekster'land'a'j invest'ant'o'j kaj heĝ'fondus'o'j rigard'os la japan'a'n politik'o'n pri mal'grand'ig'o de ŝtat'a'j ŝuld'o'j kiel ne'serioz'a'n, ili for'vend'os japan'a'j'n ŝtat'a'j'n obligaci'o'j'n. Tio subit'e mal'alt'ig'us la kurz'o'n de la obligaci'o'j kaj sam'temp'e alt'ig'us ili'a'j'n interez'o'j'n. Tio signif'us, ke la japan'a reg'ist'ar'o jam ne pov'os pag'i interez'o'n, eĉ ne pov'os prepar'i ŝtat'buĝet'o'n.

ISIKAWA Takasi


La grafik'aĵ'o montr'as averaĝ'a'j'n procent'o'j'n de kresk'o en prez'o'j kaj labor'pag'o en la ĉef'a'j land'o'j dum la 12 jar'o'j post 2000. FONT'O: OEKE.

1La nombr'o'j en la artikol'o est'as la proksim'um'a'j kontraŭ'valor'o'j en eŭr'o'j. La valor'o de unu eŭr'o vari'is inter 100 en'o'j (novembr'o 2012) kaj 135 en'o'j (oktobr'o 2013).
2Heĝ'fondus'o (angl'e hedge fund) aŭ spekul'fondus'o est'as specif'a tip'o de invest'a fondus'o, kiu'n karakteriz'as spekul'a invest'a strategi'o. La heĝ'fondus'o'j ofert'as grand'a'n profit'o'n, sed kun grand'a risk'o. (laŭ Vikipedio)
Lingv'a em'o kaj deprim'o

MEDICIN'O

Lingv'a em'o kaj deprim'o

Deprim'o (ankaŭ kon'at'a kiel depresi'o) est'as mal'san'o, kiu'n oni taks'us rimark'ind'e dis'vast'iĝ'int'a dum la last'a'j jar'dek'o'j. Ankoraŭ tamen est'as dub'o, ĉu la kvant'o da deprim'it'o'j efektiv'e pli'mult'iĝ'as aŭ simpl'e kurac'ist'o'j en la nun'a epok'o diagnoz'as pli oft'e tiu'n mal'san'o'n. Foj'foj'e est'as mal'facil'e por kurac'ist'o disting'i mild'a'j'n kaz'o'j'n de depresi'o de la tiel nom'at'a „ordinar'a mal'ĝoj'o”, kiu'n mult'a'j hom'o'j spert'as. Ne ekzist'as objektiv'a test'o por tio'n far'i. Tio ĉi pov'as eventual'e konduk'i al mis'a fleg'ad'o.

Stil'o

Nov'a esplor'o montr'is, ke de'form'it'a lingv'aĵ'o pov'as help'i kurac'ist'o'j'n ĝust'e diagnoz'i mild'a'n depresi'o'n kaj disting'i ĝi'n de kutim'a mal'ĝoj'o. La esplor'o konsider'is pli ol 200 hom'o'j'n, kiu'j'n oni pet'is verk'i et'a'n tekst'o'n. Kompar'e kun san'a'j hom'o'j, la efektiv'e deprim'it'o'j uz'is pli da vort'o'j, montr'is pli da raport'ad'o ol da analiz'ad'o, uz'is pli da elips'o'j, pli da ripet'o'j, pli da mem'centr'a'j ide'o'j kaj pli da verb'o'j en preterit'a temp'o ( is -form'o). Ili'a'j fraz'o'j est'is ankaŭ pli simpl'a'j. Pacient'o'j tra'pas'ant'a'j normal'a'n mal'ĝoj'o'n uz'is simil'a'n stil'o'n. Ili pli oft'e uz'is verb'o'j'n en prezenc'a temp'o (as-form'o), skrib'is pli oft'e pri altruism'o, mem'real'iĝ'o kaj soci'a stat'o kompar'e kun la patologi'e deprim'it'o'j.

La esplor'ist'o'j konklud'is, ke rilat'e al la deprim'it'o'j neces'as, ke la fak'ul'o'j ne nur atent'u pri ili'a'j plend'o'j, sed ankaŭ kaj ĉef'e pri la manier'o, kiel ili tio'n far'as. Ali'vort'e, nepr'as atent'i pri la uz'o de ŝlos'il'a'j vort'o'j kaj pri semantik'a'j tendenc'o'j.

Psik'oz'o

Tiu'n nov'a'n esplor'o'n oni prezent'is en'kadr'e de la last'a kongres'o pri nerv'o-psik'o-farmakologi'o. Oni uz'is matematik'a'n metod'o'n por analiz'i la lingv'aĵ'o'n de la pacient'o'j, tiel ke oft'a'j lingv'o'form'o'j est'u klar'e not'it'a'j. La el'trov'o'j est'is tiel net'a'j, ke fak'ul'o'j jam rekomend'as ĝi'n por ĝust'a diagnoz'ad'o. Ceter'e, lingv'a'j karakteriz'aĵ'o'j est'as trov'at'a'j ankaŭ en ali'a'j mens'a'j mal'san'o'j. Interes'a est'is la koment'o de la ĉef'a esplor'ist'in'o, la rus'a doktor'in'o Dari'a Smimova : „Oni dir'as, ke psik'oz'o est'as la prez'o, kiu'n Hom'o sapiens pag'as pro tio, ke li tro fru'e hav'ig'is al si la lingv'o'kapabl'o'n.”

Paulo Sérgio VIANA
Kis'o'j'n el Oksford'o

PSIKOLOGI'O

Kis'o'j'n el Oksford'o

Kis'o est'as iom pli ol nur'a kis'o laŭ la esplor'ist'o'j Rafael Wlodarski kaj Robin Dunbar, el la brit'a universitat'o de Oksford'o. Ili ĵus aper'ig'is du artikol'o'j'n tiu'rilat'e en la revu'o'j Archives of Sexual Behavior kaj Hum'a'n Natur'e. Pli preciz'e, la du fak'ul'o'j pri psikologi'o uz'is inter'ret'a'n demand'ar'o'n por analiz'i la hom'a'n si'n'ten'o'n koncern'e kis'o'j'n. Ili cel'is kompren'i, kiu teori'o eksplik'as pli bon'e la kis'a'n fenomen'o'n, ĉu kis'ad'o okaz'as por vek'i am'o'n, ĉu por seks'e al'log'i am-partner'o'j'n aŭ ĉu por cement'i hom'a'j'n rilat'o'j'n. Interes'a fakt'o est'as, ke hom'o'j ne est'as la nur'a speci'o, kiu kis'as. Ĉimpanz'o'j kis'as, kvankam – se dir'i la ver'o'n – ne tiom oft'e kiom hom'o'j.

Taks'ad'o

Pli ol 900 person'o'j, hav'ant'a'j 18-63 jar'o'j'n, komplet'ig'is la inter'naci'a'n demand'ar'o'n. Ili'a'j respond'o'j sugest'as, ke ĉiu'j el la supr'a'j teori'o'j si'a'manier'e kaj part'e prav'as. Oni trov'is, ke la oft'ec'o de kis'o'j ja hav'as rekt'a'n lig'it'ec'o'n kun la kontent'ig'ec'o de rilat'o'j, tamen ne kun la kvant'o de seks'a'j rilat'o'j. La rezult'o'j krom'e sugest'as, ke kis'ad'o help'as taks'i la genetik'a'n kvalit'o'n de ebl'a partner'o. Kis'ad'o ne est'as nur'a en'konduk'o al seks'um'ad'o. La esplor'o mal'kovr'is inter'ali'e la fakt'o'n, ke vir'o'j kaj vir'in'o'j hav'as mal'sam'a'n si'n'ten'o'n pri kis'ad'o. Ŝajn'as, ke por vir'in'o'j kis'ad'o est'as pli grav'a.

Konfirm'o

Fin'fin'e, la hom'a'j rilat'o'j est'as kompleks'a'j kaj kis'ad'o est'as nur unu inter la mult'a'j element'o'j, kiu'j ili'n karakteriz'as. Pli da esplor'ad'o ver'ŝajn'e bezon'at'as, sed, ĝis ven'ont'a konfirm'o (aŭ dement'o), la verk'int'o konsil'as: oni plu kis'u!

Daniel GRASSAM


Do tamen ne mal'san'o?

Test'o tra'pas'it'a

KOSOV'O

Test'o tra'pas'it'a

Okaz'is komenc'e de novembr'o unu'a'foj'e tra la tut'a Kosov'o elekt'o'j por lok'a'j gvid'ant'o'j. Ĉirkaŭ 1 700 000 voĉ'don'ant'o'j'n atend'is 2000 elekt'ej'o'j de 33 municip'o'j. Prezent'is si'a'j'n kandidat'o'j'n 103 parti'o'j, el kiu'j 33 est'is serb'a'j.

Ĝeneral'e oni taks'is la elekt'o'j'n regul'a'j kaj demokrati'a'j. Nur en Mitr'o'vic'a, en la nord'o, kelk'dek'o'j da mask'it'o'j, laŭ'dir'e eks'a'j an'o'j de la serb'a ĝendarm'ar'o, en'ir'is balot'ej'o'j'n, minac'is civit'an'o'j'n kaj komision'an'o'j'n, for'pren'is balot'kest'o'j'n kaj ili'n brul'ig'is. Decid'it'e est'is ripet'i la elekt'o'j'n en Mitr'o'vic'a.

Venk'is

Krom tio serb'o'j, sam'e kiel alban'o'j, voĉ'don'is normal'e en ali'a'j municip'o'j. Ili venk'is tie, kie ili konsist'ig'as pli'mult'o'n.

Ĉi tiu'j elekt'o'j cert'ig'os la aŭtoritat'o'n de la centr'a reg'ist'ar'o en ĝi'a teritori'o. Ili help'os for'puŝ'i krim'a'j'n organiz'aĵ'o'j'n ĝis nun aktiv'a'j'n en la nord'a part'o de la land'o.

Reprezent'ant'o'j de Eŭrop'a Uni'o opini'as, ke Kosov'o tra'pas'is demokrati'a'n test'o'n kadr'e de la tiel nom'at'a stabil'ig'a kaj asoci'ig'a procez'o, laŭ kiu ŝtat'o akcept'as laŭ'neces'e reform'i kondiĉ'o'j'n politik'a'j'n, ekonomi'a'j'n, komerc'a'j'n aŭ hom'rajt'a'j'n cel'e al en'ir'o en la uni'o'n.

Bardhyl SELIMI
Ankaŭ redakt'ad'o kon'as si'a'j'n lim'o'j'n

Leter'o'j

Ankaŭ redakt'ad'o kon'as si'a'j'n lim'o'j'n

Mi ĵus leg'is la redakt'it'a'n, kaj supoz'ebl'e pli'bon'ig'it'a'n versi'o'n de mi'a artikol'o Mal'konsent'o pri land'lim'o'j, nun titol'it'a Ankaŭ pac'o kon'as si'a'j'n (land)lim'o'j'n (MONAT'O 2013/11, p. 6) kaj mi eg'e surpriz'iĝ'is, ke (laŭ la redakt'aĵ'o) la loĝ'ant'o'j de Ĝibraltar'o interes'iĝ'as pri la divid'o de Irland'o. La publik'ig'it'a versi'o vort'iĝ'as tiel'e: „Tamen, en Ĝibraltar'o, oni pli-mal'pli akcept'as la divid'o'n de la t. n. Verd'a Insul'o ...”

Fakt'e mi'a original'a tekst'o tiel'e vort'iĝ'as: „Kompren'ebl'e, la pli'mult'o de la loĝ'ant'o'j de Ĝibraltar'o, kiu'j decid'is en referendum'o, ke ili vol'as rest'i brit'o'j, kaj la nord'irland'an'o'j kaj ŝtat'an'o'j de la Respublik'o, kiu'j kun pli aŭ mal'pli da entuziasm'o akcept'is (almenaŭ provizor'e) la aktual'a'n situaci'o'n, ne rigard'as ĝi'n kiel krud'a'n koloni'ism'o'n, sed kiel ne'rezist'ebl'a'n decid'o'n de la majoritat'o. Tamen, ĉar konstant'e pli'iĝ'as la nombr'o de infan'o'j de la nord'irland'a'j famili'o'j, kiu'j elekt'as irland'a'n naci'ec'o'n, la tie'a'j demografi'a'j ŝanĝ'o'j pov'os iu'tag'e est'ig'i respublik'ist'a'n pli'mult'o'n, kaj do eventual'a'n unu'iĝ'o'n de la insul'o.”

Mi supoz'as, ke la bon'a'j ĝibraltar'an'o'j tut'e fajf'as pri la dis'divid'o de Irland'o. Supoz'ebl'e, ili jam hav'as sufiĉ'e da propr'a'j problem'o'j – sen menci'i la najbar'a'j'n hispan'o'j'n.

Garvan MAKAJ
Irland'o
Eŭrop'o: nepr'as fort'a, centr'a administr'ad'o

Ese'o'j

POLITIK'O

Eŭrop'o: nepr'as fort'a, centr'a administr'ad'o

Eŭrop'a Uni'o nask'iĝ'is el la cindr'o'j de la du'a mond'milit'o kaj el la turment'iĝ'o de la fru'a mal'varm'a milit'o kiel projekt'o por konstru'i kaj sub'ten'i pac'o'n kaj prosper'o'n tra la kontinent'o. Por plen'um'i si'a'n misi'o'n en la 21 a jar'cent'o ĝi antaŭ'e'n paŝ'u al pli grand'a integr'iĝ'o.

Mal'preciz'a mandat'o kaj mank'o de instituci'a klar'ec'o kern'as kiel kur'ant'a'j problem'o'j de la organiz'aĵ'o.

Krom se la tri'op'o Eŭrop'a Komision'o, Eŭrop'a Konsili'o kaj Eŭrop'a Parlament'o pov'os legitim'iĝ'i inter la eŭrop'a'j ŝtat'an'o'j kaj trans'form'i la uni'o'n en ver'a'n federaci'a'n unu'iĝ'o'n kun komun'a'j fisk'a'j kaj ekonomi'a'j politik'o'j harmoni'e al la eŭr'o, Eŭrop'o mal'trankvil'iĝ'os pri si'a est'ont'ec'o. Ĝi daŭr'e trov'os, ke ĝi'a soci'a model'o est'as ruin'ig'it'a de pli kaj pli konkur'ant'a tut'mond'a ekonomi'o.

Ŝuld'o'katen'o

La unu'a paŝ'o est'u dis'volv'i strategi'o'n baz'it'a'n sur ekonomi'a kresk'o kaj tiel eskap'i el la kur'ant'a ŝuld'o'katen'o. Struktur'a'j reform'o'j pov'as sukces'i nur lig'e kun kresk'a prognoz'o.

Por sub'ten'i reform'o'n, la uni'o bezon'as klar'a'n voj'o'n pri legitim'iĝ'o sed, en ali'a flank'o, lim'ig'it'a'n centr'a'n administr'ad'o'n. Tiu'rilat'e neces'as kre'i administr'a'n instanc'o'n kontrol'ebl'a'n de eŭrop'a'j ŝtat'an'o'j. Oni do akcept'u la pli'fort'ig'o'n de la parlament'o kiel sub'a leĝ'o'far'a ĉambr'o kaj la konsili'o kiel super'a.

Subsidiareco

La ŝlos'il'o por kre'i federaci'a'n Eŭrop'o'n kun legitim'it'a'j reg'ant'a'j instituci'o'j de'pend'as de la taŭg'a efektiv'ig'o de la princip'o pri subsidiareco, kie la plej alt'a'j nivel'o'j de la reg'ist'ar'o respond'ec'as nur pri tiu'j funkci'o'j, kiu'j ne pov'os est'i plen'um'at'a'j en plej mal'alt'a'j nivel'o'j.

Propon'ant'o'j de federaci'a Eŭrop'o dev'as prezent'i si'a'n afer'o'n al pli kaj pli skeptik'a eŭrop'a publik'o. Ne sufiĉ'os relief'ig'i nur la gajn'o'j'n de unu'iĝ'int'a kontinent'o hav'ant'a la plej grand'a'n merkat'o'n kaj plej liber'a'n mov'iĝ'ad'o'n de labor'fort'o'j kaj kapital'o en la mond'o. Nepr'as, se la kontinent'o vol'as sukces'i en la kresk'ant'a tut'mond'iĝ'o, ankaŭ re'kon'i la ne'taŭg'ec'o'n de la ekzist'ant'a'j struktur'o'j de Eŭrop'o.

Eŭrop'o hav'as hodiaŭ 7% de la mond'a loĝ'ant'ar'o, fabrik'as 25% de la produkt'aĵ'o'j en la mond'o kaj kalkul'as je 50% de la mond'a social'a el'spez'o. Sen reform'o'j, la financ'ad'o de ĝi'a mal'avar'a ŝtat'a bon'far'a serv'o far'iĝ'os pli kaj pli mal'facil'a en tre'eg'e konkur'ant'a inter'naci'a ekonomi'a medi'o.

Kanton'o'j

La histori'o don'as ekzempl'o'j'n de sukces'a'j politik'a'j federaci'o'j. En la 1780 aj jar'o'j Uson'o est'is mal'dens'e loĝ'at'a man'plen'o da nov'a'j ŝtat'o'j kun komun'a'j kultur'o kaj lingv'o. Tamen la ekzempl'o ne taŭg'as por la hodiaŭ'a Eŭrop'o. Hom'o'j loĝ'ant'a'j en la svis'a'j kanton'o'j bezon'is jar'cent'o'j'n por kon'at'iĝ'i unu kun la ali'a'j. Sekv'is long'a konfederaci'a period'o antaŭ ol mov'iĝ'i al plen'a federaci'o en 1848. Tiu trans'ir'o plen'um'iĝ'is nur post histori'a moment'o de grand'a'j puŝ'o'j inter liberal'ul'o'j kaj konservativ'ul'o'j, protest'ant'o'j kaj katolik'o'j.

Las'int'e jar'dek'o'j'n da iom'post'iom'a integr'iĝ'o mal'antaŭ si, kaj nun trov'iĝ'ant'e en'e de rapid'e ŝanĝ'iĝ'ant'a mond'o, Eŭrop'o mov'iĝ'u post jar'o'j aŭ jar'dek'o'j, ne post jar'cent'o'j, al plen'a politik'a unu'iĝ'o. Est'us util'e sekv'i la svis'a'n model'o'n.

Liber'a'j merkat'o'j grav'as, preciz'e ĉar ili ebl'ig'as al hom'o'j sen komun'a ident'ec'o kun'e labor'i, eĉ se ili reciprok'e si'n mal'am'as. Ĝis nun bon'e funkci'is en Eŭrop'o tia integr'iĝ'a procez'o. Sed por solid'ig'i tiu'j'n ating'o'j'n la eŭrop'a'j instituci'o'j sekv'u sukces'o'j'n jam ating'it'a'j'n de la merkat'o'j. Tiu'j instituci'o'j est'u lim'ig'it'a'j por liver'i serv'o'j'n de komun'a interes'o, kun minimum'a inter'ven'o en la ordinar'a'n viv'o'n de naci'a'j membr'o'ŝtat'o'j.

Financ'o'j

Eŭrop'o bezon'as fort'a'n sed lim'ig'it'a'n centr'a'n administr'ad'o'n kun kiel ebl'e plej mult'e da lok'a divers'ec'o kaj ekvilibr'o de prioritat'o'j. Sektor'o nepr'e bezon'ant'a pli centr'a'n regul'ig'o'n kaj instituci'a'n direkt'o'n est'as tiu de financ'o'j.

Est'as kritik'ind'a la ide'o, ke membr'o'ŝtat'o'j konserv'u mal'sam'a'j'n regul'o'j'n en'e de komun'a spac'o, kie financ'a'j instituci'o'j liber'e funkci'as. For'est'o de unu'form'a regul'ar'o kaŭz'os mal'trankvil'o'n okaz'e de est'ont'a'j financ'a'j kriz'o'j en la tut'mond'a ekonomi'o. La eŭrop'a'j land'o'j nepr'e inter'konsent'u pri reciprok'a trakt'ad'o de la pag'bilanc'o de ekster'land'a komerc'o kaj pri la harmoni'ig'o de minimum'a impost'ad'o kun la cel'o financ'i la komun'a'n eŭrop'a'n buĝet'o'n.

Kvankam federaci'a Eŭrop'o est'u mal'ferm'a al ĉiu'j eŭrop'a'j membr'o'ŝtat'o'j, reg'ist'ar'o'j decid'u, ĉu al'iĝ'i, pro long'daŭr'a'j avantaĝ'o'j, aŭ ĉu el'iĝ'i, ĉar ne ebl'as akcept'i kondiĉ'o'j'n trud'it'a'j'n de alt'a'j instanc'o'j. Est'as iluzi'o la kred'o, ke fort'a politik'a unu'iĝ'o pov'as est'i konstru'at'a sur mal'fort'a lojal'ec'o rezult'int'a de riproĉ'ebl'a'j traktat'o'j. Ĝi font'u el popol'a mandat'o.

Solv'o'j

Ne mank'as solv'o'j. Ekzempl'e, la Eŭrop'a Parlament'o pov'us elekt'i la gvid'ant'o'n de la Eŭrop'a Komision'o, kiu si'a'vic'e organiz'us kabinet'o'n de ministr'o'j el la grand'a'j politik'a'j parti'o'j funkci'ant'a'j en la parlament'o. Tio inkluziv'us financ'a'n ministr'o'n kun la kapabl'o star'ig'i impost'o'j'n kaj pret'ig'i konsider'ind'a'n buĝet'o'n por la tut'a uni'o. La fokus'o de la financ'a ministr'o est'us makro'ekonomi'a kun'ord'ig'ad'o, kaj ne mikro'ekonomi'a administr'ad'o.

Ali'a'j posten'ul'o'j en la kabinet'o respond'ec'us pri la super'naci'a eŭrop'a administr'ad'o de defend'ad'o, ekster'land'a politik'o, energi'font'o'j, infra'struktur'o kaj simil'a'j. Pri ali'a'j afer'o'j respond'ec'us naci'a'j reg'ist'ar'o'j en'e de la federaci'o. La Eŭrop'a Juĝ'kort'um'o arbitraci'us disput'o'j'n inter la komision'o kaj la membr'o'ŝtat'o'j.

Tamen rest'as kern'e, ke la nun'a sistem'o ne kontent'ig'e funkci'as. Elekt'i pli intim'a'n integr'iĝ'o'n ol la nun'a'n pli-mal'pli liber'a'n sistem'o'n est'us mult'e pli prudent'e kaj al'log'e.

Lenio MAROBIN
Rivel'int'o regal'it'a

Politik'o

AFER'O SNOWDEN

Rivel'int'o regal'it'a

Ek'de la somer'o 2013 domin'as nov'aĵ'bulten'o'j'n raport'o'j pri Edward Snowden, uson'an'o, kiu mal'kaŝ'is sekret'o'j'n pri la nun mal'pli sekret'a'j serv'o'j kaj kiu fuĝ'is azil'pet'ant'e al Rusi'o.

Komenc'e de novembr'o la verd'ul'a german'a parlament'an'o Hans- Christian Ströbele [hans- kristjan strébele ] raport'is pri si'a renkont'iĝ'o kun Snowden en Moskv'o.

Ströbele vol'is parol'i kun Snowden, por ke tiu klar'ig'u, kiel kondut'is la uson'a Naci'a Sekur'ec'o-Agent'ej'o rilat'e Germani'o'n, ĝi'a'j'n civit'an'o'j'n, kancelier'o'n, federaci'a'n reg'ist'ar'o'n kaj parlament'an'o'j'n. Pri tia'j demand'o'j la german'a reg'ist'ar'o antaŭ'e ne montr'is interes'o'n.

Premi'o

En Moskv'o Ströbele trans'don'is dokument'o'n por premi'i Snowden kiel rivel'ant'o'n (angl'e: whistleblower ). La premi'o est'as al'juĝ'at'a ĉiu'n du'a'n jar'o'n al tiu, kiu mal'kaŝ'as afer'o'j'n, kiu'j minac'as la medi'o'n, soci'o'n, pac'o'n kaj la hom'ar'o'n ĝeneral'e.

La premi'o'n aŭspici'is la inter'naci'a asoci'o de advokat'o'j kontraŭ nukle'a'j arm'il'o'j kaj la unu'iĝ'o de german'a'j scienc'ist'o'j. Si'a'vic'e Snowden trans'don'is leter'o'n al la german'a reg'ist'ar'o.

Pret'ec'o

Nur post la Ströbele -vizit'o la reg'ist'ar'o montr'is pret'ec'o'n kontakt'i Snowden. La federaci'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j Hans- Peter Friedrich dir'is: „Ni trov'os ebl'o'j'n, se sinjor'o Snowden pret'as parol'i kun german'a'j instanc'o'j”.

Tamen la reg'ist'ar'o mem ne iniciat'os kontakt'o'n. Kaj ĝi ne vol'as propon'i azil'o'n al Snowden. La afer'o ne simpl'as, ĉar Uson'o vol'as arest'ig'i Snowden kaj li'n ekstradici'ig'i.

Jomo IPFELKOFER
Inter martel'o kaj ambos'o

KEMI'A'J ARM'IL'O'J

Inter martel'o kaj ambos'o

La alban'a reg'ist'ar'o al'front'as dilem'o'n: ĉu komplez'i al Uson'o aŭ al la popol'o?

Uson'o vol'as, ke Albani'o detru'u 1300 tun'o'j'n da kemi'a'j arm'il'o'j el Siri'o. Jam en 2007 Albani'o en'e de ses monat'o'j neni'ig'is si'a'j'n stok'o'j'n produkt'it'a'j'n dum la komun'ism'a epok'o.

Krom'e Albani'o membr'as en Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO), relativ'e facil'e ating'ebl'as trans'mar'e de Siri'o kaj bezon'as la koncern'a'n en'spez'o'n. Ankaŭ la leĝ'o'j pri medi'protekt'ad'o mal'pli rigor'as ol en ali'a'j kandidat'o-land'o'j.

Rub'aĵ'o'j

Ali'flank'e la nov'a social'ist'a reg'ist'ar'o de Ed'i Ram'a promes'is ne plu import'i fremd'a'j'n rub'aĵ'o'j'n kaj, inter si'a'j unu'a'j decid'o'j, nul'ig'is la koncern'a'n permes'o'n pri import'ad'o.

Do koler'is la popol'o, kiam la ministr'in'o pri defend'ad'o Mim'i Kodheli ordon'is, ke oni pret'ig'u la kemi'a'n milit'ist'a'n uzin'o'n de Mjekës, apud la urb'o Elbasan, por akcept'i la siri'a'j'n arm'il'o'j'n. Alban'o'j ne vol'as plu polu'ig'i si'a'n ter'o'n.

Definitiv'a respond'o de la reg'ist'ar'o ankoraŭ ne pret'as. Tamen tut'cert'e ĝi situ'as en embaras'a situaci'o.

Bardhyl SELIMI
Kio okaz'is en Ĝenev'o?

Kio okaz'is en Ĝenev'o?

Uson'an'o Edward Snowden mal'kaŝ'is al la mond'o sekret'o'j'n pri la uson'a Naci'a Sekur'ec'o-Agent'ej'o ( NSA) ebl'e pro tio, kio'n li spert'is en Ĝenev'o, raport'is la svis'a ĵurnal'o Le Temps .

En 2007 Snowden labor'is en Ĝenev'o ĉe la uson'a diplomati'a misi'o, kie NSA kaj la uson'a Centr'a Inform'o'kapt'a Agent'ej'o (CI'A) funkci'ig'is elit'a'n kaj sekret'a'n aŭskult'ad'a'n unu'o'n, nom'it'a'n Special'a Kolekt'ad'a Serv'o ( SCS) aŭ foj'e F 6.

SCS, laŭ Le Temps , respond'ec'is pri 80 aŭskult'ej'o'j tra la mond'o, inkluziv'e de 19 en Eŭrop'o. Laŭ la brit'a ĵurnal'ist'o Duncan Campbell, ver'ŝajn'e Snowden labor'is ĉe SCS.

Sen'iluzi'iĝ'is

Tamen ebl'e tie Snowden sen'iluzi'iĝ'is. Pov'as est'i, ke li tra'ir'is „konscienc'a'n kriz'o'n”. Ekzempl'e li dev'is ebri'ig'i svis'a'n bank'ofic'ist'o'n kaj dev'ig'i li'n stir'i aŭtomobil'o'n en stat'o de ebri'o. La viktim'o est'is arest'it'a de du fals'a'j polic'ist'o'j de CI'A, kiu'j varb'is li'n por la agent'ej'o.

La svis'a ĵurnal'o nun demand'as, ĉu ĉi tiu okaz'int'aĵ'o influ'is Snowden kaj instig'is li'n denunc'i si'a'n iam'a'n dung'int'o'n. Ĉia'okaz'e li for'las'is Ĝenev'o'n en 2009. Li nun viv'as en azil'o en Rusi'o.

Richard SCHNELLER
Pli'a'j medicin'ist'o'j - pli'a'j plend'o'j

Modern'a viv'o

BRAZIL'O

Pli'a'j medicin'ist'o'j - pli'a'j plend'o'j

Protest'as brazil'a'j medicin'a'j organiz'aĵ'o'j kontraŭ program'o lanĉ'it'a de la ministeri'o pri san'o en juli'o 2013. Ali'flank'e ĝi'n bon'ven'ig'as uz'ant'o'j de la publik'a san'sistem'o.

Mank'as medicin'ist'o'j kaj en la ĉirkaŭ'aĵ'o'j de la grand'a'j urb'o'j de Brazil'o kaj en pli for'a'j urb'et'o'j. Se tem'as pri labor'o en tia'j lok'o'j, salajr'o'j mult'obl'e pli alt'a'j ol tiu'j de instru'ist'o'j ĉe publik'a'j lern'ej'o'j ne tent'as eĉ ĵus diplom'it'a'j'n kurac'ist'o'j'n.

Pli log'as komfort'a hospital'o aŭ konsult'ej'o en urb'o'centr'o, kie klient'o'j de la alt'a aŭ mez'a klas'o'j kapabl'as pag'i la kost'o'j'n de privat'a san'sistem'o. Organiz'aĵ'o'j de medicin'ist'o'j plend'as pri la mal'bon'a'j labor'kondiĉ'o'j en lok'o'j, kie mank'as laŭ ili minimum'a aparat'ar'o por dec'e akcept'i pacient'o'j'n.

Enket'o

Laŭ enket'o, 58,1 % de la civit'an'o'j opini'as, ke la plej grav'a problem'o de la publik'a san'sistem'o est'as ĝust'e tio, ke mank'as kurac'ist'o'j en kurac'ej'o'j. Dum la najbar'a Argentin'o hav'as medicin'ist'o'j'n po 3,2 por mil'o da loĝ'ant'o'j, Brazil'o hav'as nur po 1,8. Tiu'rilat'e neniu land'o en Latin'amerik'o super'as Kub'o'n, kun 6,7 kurac'ist'o'j por ĉiu mil'o da loĝ'ant'o'j.

Cel'ant'e solv'i tiu'n mal'favor'a'n situaci'o'n, la ministeri'o pri san'o decid'is mal'ferm'i per'e de la program'o Pli'a'j Medicin'ist'o'j konkurs'o'j'n por ĉ. 15000 posten'o'j. El ekster'land'o pozitiv'e re'ag'is amas'o da profesi'ul'o'j. La regul'ar'o de la konkurs'o postul'as valid'a'n diplom'o'n kun teori'a kaj praktik'a kon'o'j de medicin'o. Krom tio ekster'land'an'o'j dev'as sci'pov'i la portugal'a'n por laŭ'leĝ'e praktik'i medicin'o'n.

Kapabl'o

Protest'is reprezent'ant'o'j de la brazil'a'j medicin'ist'o'j. Laŭ ili la konkurs'o'j sufiĉ'as por kontrol'i nek la profesi'a'n kapabl'o'n de la ekster'land'an'o'j nek la valid'ec'o'n de ties diplom'o'j.

Dum grup'o'j da en'land'a'j medicin'ist'o'j deĵor'as en flug'haven'o'j por protest'e kri'i kontraŭ koleg'o'j el ekster'land'o, la publik'o aplaŭd'as la solidar'ec'o'n de la nov'ul'o'j. Opini'sond'o en novembr'o 2013 indik'as, ke Pli'a'j Medicin'ist'o'j ating'is komfort'a'n aprob'o'n de 84,3 % de la popol'o.

Jozef'o LEJĈ
Nek mal'am'o nek amar'o

HOLOKAŬST'O

Nek mal'am'o nek amar'o

Kiel en mult'a'j lok'o'j en Germani'o ankaŭ en la sinagog'o de Augsburg okaz'is solen'a kun'ven'o memor'e al la 9 a de novembr'o 1938, kiam nazi'a'j hord'o'j brul'ig'is proksim'um'e 1400 sinagog'o'j'n, detru'is magazen'o'j'n de jud'o'j kaj atak'is kaj murd'is jud'o'j'n.

Part'o'pren'is la kun'ven'o'n, okaz'e de la 75 a dat're'ven'o de la tiel nom'at'a Kristallnacht , aŭ nokt'o de la romp'it'a'j vitr'o'j, politik'ist'o'j, inter ili la ĉef'urb'estr'o, parlament'an'o'j, reprezent'ant'o'j de krist'an'a'j eklezi'o'j kaj civit'an'o'j.

Raport'is 83-jar'aĝ'a raben'o, profesor'o Walter Jacob, fil'o de la tiam'a aŭgsburg'a raben'o Ernst Jacob. En bon'a german'a lingv'o, kun aŭd'ebl'a uson'a akĉent'o, li trankvil'e kaj serioz'e rakont'is si'a'j'n memor'aĵ'o'j'n.

Valor'aĵ'o'j

Iam nokt'e aŭd'ebl'is la fajr'o'brigad'o kaj tuj li konstat'is, ke brul'as la apud'a sinagog'o. La incendi'o'n esting'is la fajr'o'brigad'o laŭ ordon'o de la polic'o, ĉar tuj apud'e situ'is benzin'staci'o.

La polic'o postul'is, ke la raben'o trans'pren'u respond'ec'o'n pri la fajr'o kaj si'n ĵet'u el la fenestr'o, pli bon'e el la tri'a ol el la du'a etaĝ'o, kie est'is la loĝ'ej'o. La raben'o rifuz'is. Oni arest'is li'n kaj deport'is li'n al la koncentr'ej'o Dachau [ daĥaŭ ]. Li'a famili'o sukces'is fuĝ'i el Germani'o al Briti'o kaj sekv'e al Uson'o. Tie li'a fil'o, kiel la patr'o, iĝ'is raben'o.

Mirakl'o

En Germani'o li ne sent'as mal'am'o'n aŭ amar'o'n, ĉar li renkont'as nun ali'a'j'n hom'o'j'n. Li dir'is: „La german'a popol'o far'is grav'a'j'n progres'o'j'n, ne nur pro la si'a'temp'a ‚ekonomi'a mirakl'o’ (german'e: Wirtschaftswunder ), sed ankaŭ en moral'o.”

La nun'a raben'o de la jud'a komun'um'o en Augsburg, Henry Brandt, dir'is, ke li bezon'os temp'o'n por pri'pens'i, ĉu divid'i tia'n optimism'o'n. „Mi ne sci'as, kio plej danĝer'as: la kri'aĉ'ant'a'j hord'o'j, la sufer'o de la viktim'o'j – aŭ la amas'o'j silent'a'j.”

Ĉiu'j ĉe'est'ant'o'j, ankaŭ mult'a'j ne-jud'o'j, silent'is, kiam li preĝ'e el'parol'is la kadiŝ ” El Mal'e Raĥamim , preĝ'o'n por mort'int'o'j. Fin'e li ben'is la ĉe'est'ant'ar'o'n kaj pled'is por pac'o kaj toler'em'o. La ĥor'o, akompan'at'a de orkestr'o, prezent'is ha Tikvah , la kant'o'n de esper'o kaj la naci'a'n himn'o'n de Israel'o.

Jomo IPFELKOFER
La last'a kilo'metr'o aŭ ... ni'a nov'a poŝt'o

Ese'o'j

MODERN'A VIV'O!

La last'a kilo'metr'o aŭ ... ni'a nov'a poŝt'o

Antaŭ la epok'o de Eŭrop'a Uni'o ne est'is problem'o ricev'i pak'et'o'n. Se oni ne est'is hejm'e, oni trov'is inform'o'n en la poŝt'kest'o kaj ricev'is la pak'et'o'n ĉe proksim'a poŝt'ej'o. Sed hodiaŭ ekzist'as ne nur „la” ŝtat'a poŝt'o, sed ankaŭ pli'a'j privat'a'j poŝt'serv'o'j, kaj la afer'o pli komplik'iĝ'as.

Ekzempl'e en la vilaĝ'o Grinzing [ grincing ], kiu'n amas'e vizit'as drink'em'a'j turist'o'j, jam de'long'e ne ekzist'as poŝt'ej'o. Ties rol'o'n lud'as nun apotek'o ĉe la centr'a plac'o. Ali'a'j kaŝ-poŝt'ej'o'j ne est'as tiel facil'e trov'ebl'a'j, kiel indik'as la sekv'a, kaj ja ver'a, rakont'o. Nur la nom'o'j est'as ŝanĝ'it'a'j.

Pak'et'o

Mez'e de oktobr'o 2013 mi trov'as paper'et'o'n glu'it'a'n sur la pord'o'n de mi'a loĝ'ej'o: „Mal'grand'a pak'et'o atend'as en Sanktloka Strat'o 202”. Mi ir'as al bus'halt'ej'o, atend'as dek minut'o'j'n, vetur'as kvar halt'ej'o'j'n kaj star'as antaŭ la dom'o Sanktloka Strat'o 8.

Post dek'minut'a pied'ir'ad'o mi ven'as al numer'o 202 kaj star'as antaŭ magazen'et'o de lan'o kaj kudr'il'o'j. Tiu magazen'o est'as ferm'it'a pro feri'o'j, sed laŭ afiŝ'o pak'et'o'j pren'ebl'as en apud'a magazen'o de frukt'o'j kaj legom'o'j.

Tie simpati'a vend'ist'in'o kun kap'tuk'o al'parol'as mi'n unu'e turk'e, sed tuj post'e german'e. En mal'antaŭ'a part'o de la magazen'o mi ek'vid'as amas'o'n da pak'et'o'j. La vend'ist'in'o long'e serĉ'as, sed ne trov'as tiu'n, kiu mi'n koncern'as.

Fin'e ŝi parol'as telefon'e kun si'a ĉef'o. Dum'e kri'as infan'o'j, kaj ven'as pli'a'j. Post 20 minut'o'j ŝi dir'as, ke mi'a pak'et'o trov'ebl'as en magazen'o en Gencostrato 84.

Plu'a serĉ'o

Ne est'as problem'o vetur'i en la najbar'a'n distrikt'o'n: unu'e per bus'o, post'e per metro'o, fin'e per tram'o. Mi serĉ'as numer'o'n 84. Ek'pluv'as. Vir'in'o help'em'a dir'as al mi, ke pak'et'o'j atend'as en magazen'o de arm'il'o'j, iom proksim'e. Sed tie oni nenio'n sci'as.

Mi en'ir'as apud'a'n friz'ist'a'n salon'o'n, kie hund'o mi'n al'salt'as. Tie klient'o dir'as, ke pak'et'o'j hav'ebl'as en magazen'o de poŝ'telefon'o'j aŭ en magazen'o de gazet'o'j. En la telefon'vend'ej'o star'as kelk'a'j grand'a'j vir'o'j arab'e parol'ant'a'j. Ĉu klient'o'j aŭ babil'em'ul'o'j?

Mi atend'as ekster'e en la pluv'o. Post kelk'a'j minut'o'j la grup'o mal'aper'as kaj vend'ist'o trov'as mi'a'n pak'et'o'n. Mi dev'as montr'i mi'a'n pasport'o'n kaj tiel far'iĝ'as la fier'a posed'ant'o de mi'a kar'a pak'et'o. La dom'o hav'as la numer'o'n 48, ne 84. Nur 40 minut'o'j'n post'e mi est'as hejm'e ... kaj feliĉ'a.

Walter KLAG


Apotek'o kun poŝt'serv'o en Grinzing, Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG

Blank'a tapiŝ'o, blu'a kor'o

HOM'KOMERC'AD'O

Blank'a tapiŝ'o, blu'a kor'o

Nicolas Cage [ níkolas kejĝ ], uson'a aktor'o, gajn'int'o de „ Oscar ”-premi'o kaj ambasador'o de Bon'a Vol'o de la UN-Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o ( UNODC), publik'e esprim'is si'a'n sub'ten'o'n por inter'naci'a'j klopod'o'j help'i la viktim'o'j'n de hom'komerc'ad'o.

En la aŭstr'a ĉef'urb'o Vien'o, Cage al'vok'is al pli grand'a atent'o pri la problem'o. Hom'komerc'ad'o, kies viktim'o'j'n oni uz'as por seks'a ekspluat'ad'o kaj dev'ig'a labor'o, koncern'as ĉiu'n land'o'n en la mond'o.

Simbol'o

Cage klopod'as pli'mult'ig'i mon'donac'o'j'n de la privat'a sektor'o help'e al viktim'o'j. Grav'a moment'o dum la vesper'a event'o est'is aŭkci'o de special'e el'labor'it'a blank'a tapiŝ'o, kiu'n dekor'as grand'a blu'a kor'o. Ĉi-last'a kiel inter'naci'a simbol'o est'as pli kaj pli akcept'at'a de reg'ist'ar'o'j, civil'a soci'o kaj la privat'a sektor'o en la batal'o kontraŭ la hom'komerc'ad'o.

Dir'is Cage : „Kiel tut'mond'a soci'o ni ne pov'as toler'i, ke est'as hom'o'j, kiu'j est'as aĉet'at'a'j kaj vend'at'a'j kiel konsum'var'o'j. Ni ne pov'as batal'i por bon'a planed'o kaj la rajt'o'j de ĉiu'j hom'o'j, dum ni permes'as al ni'a'j sam'speci'ul'o'j mensog'i, ofend'i kaj kruel'e ekspluat'i unu la ali'a'n por gajn'o.”

Post'viv'int'o'j

La direktor'o de UNODC, Jur'i Fedotov, sci'ig'is: „Ek'de 2010 oni donac'is 1,5 milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j. Per'e de tiu mon'o 11 help'organiz'aĵ'o'j tut'mond'e pov'is sub'ten'i viktim'o'j'n kaj post'viv'int'o'j'n de hom'komerc'o, precip'e vir'in'o'j kaj infan'o'j.”

Daŭr'ig'is Fedotov : „Tamen ni dev'as far'i pli. Ni dev'as unu'ig'i la fort'o'j'n de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, reg'ist'ar'o'j, ne-reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j, la privat'a sektor'o, lok'a'j gvid'ant'o'j kaj ordinar'a'j civit'an'o'j por halt'ig'i tiu'n terur'a'n krim'o'n. Ni hav'as komun'a'n respond'ec'o'n por fin'i tiu'n kruel'a'n ekspluat'ad'o'n kaj mis'uz'o'n je hom'a'j rajt'o'j.”

La event'o est'is organiz'at'a sub aŭspici'o'j de la UN-Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o kaj gvid'at'a de Al'i Rahimi, vien'a entrepren'ist'o nask'it'a en Iran'o kaj filantrop'o. Rahimi donac'is la tapiŝ'o'n por la aŭkci'o.

Evgeni GEORGIEV


Nicolas Cage esprim'is si'a'n sub'ten'o'n por inter'naci'a'j klopod'o'j help'i la viktim'o'j'n de hom'komerc'ad'o. De mal'dekstr'e: Jur'i Fedotov, Nicolas Cage kaj Al'i Rahimi. Fot'o: ANDRE'AS TISCHLER

Mal'sam'a aĝ'o, mal'sam'a'j risk'o'j

Scienc'o

RADI'AD'O

Mal'sam'a aĝ'o, mal'sam'a'j risk'o'j

„Doz'o'j de jon'ig'a radi'ad'o, ricev'it'a'j de infan'o'j kaj plen'kresk'ul'o'j el sam'a font'o, pov'as hav'i mal'sam'a'j'n efik'o'j'n. Pro tio ili dev'as est'i pri'trakt'at'a'j apart'e, por ke oni prognoz'u pli preciz'e la respektiv'a'n risk'o'n”: jen la ĉef'a punkt'o de la raport'o Efik'o'j de la radi'ad'o sur la infan'o'j, kiu'n prezent'is la inform'a serv'o de UN en Vien'o. La raport'o'n prepar'is la Scienc'a Komitat'o pri la Efik'o'j de Atom'a Radi'ad'o ĉe Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UNSCEAR). La raport'o est'is pret'ig'it'a en la last'a'j du jar'o'j.

„Pro anatomi'a'j kaj fiziologi'a'j diferenc'o'j, la radi'ad'o hav'as mal'sam'a'j'n efik'o'j'n por la infan'o'j kompar'e kun plen'kresk'ul'o'j”, deklar'is d - ro Fred Mettler, prezid'ant'o de la fak'ul'a grup'o, pri la raport'o de UNSCEAR. Li taks'is la raport'o'n kiel valor'a'n rimed'o'n por la inter'naci'a kaj la scienc'a komun'um'o'j, ĉar la infan'o'j en epidemi'ologi'a'j esplor'o'j ĝeneral'e est'as pri'trakt'at'a'j kun'e kun plen'kresk'ul'o'j, kaj detal'a'j esplor'o'j pri la radi'a efik'o por la infan'o'j en'tut'e mank'as.

Infan'a'j hist'o'j

La raport'o apart'e atent'ig'as pri kelk'e da grav'a'j problem'o'j. Ekzempl'e, post cert'a doz'o de radi'ad'o beb'o'j est'as en pli grand'a danĝer'o ol plen'kresk'ul'o'j koncern'e la evolu'o'n de plur-spec'a'j tumor'o'j. Tiu risk'o ĝeneral'e ne est'as ĉiam strikt'e difin'it'a, sed daŭr'as dum la tut'a viv'o. En'tut'e la komitat'o esplor'is 23 kancer'tip'o'j'n en la raport'o. Iu'j el ili est'as tre grav'a'j por la taks'ad'o de la radi'a'j konsekvenc'o'j pro nukle'a'j akcident'o'j kaj iu'j medicin'a'j procedur'o'j. Oni konstat'is, ke infan'o'j est'as pli sent'iv'a'j ol plen'kresk'ul'o'j rilat'e al la evolu'o de proksim'um'e 25 % de la tumor'tip'o'j, inkluziv'e de leŭkemi'o, tiroid'a, cerb'a kaj mam'a kancer'o. La risk'o pri radi'ad'o pov'as est'i mult'e pli alt'a de'pend'e de la cirkonstanc'o'j.

Ali'flank'e, ĉe proksim'um'e 15 % de la kancer'tip'o'j, kiel la kancer'o de dik'a intest'o, infan'o'j hav'as la sam'a'n radi'a'n sent'iv'ec'o'n kiel plen'kresk'ul'o'j. Kaj ĉe 10 % de la kancer'tip'o'j, kiu'j lez'as pulm'o'j'n, infan'o'j est'as mal'pli sent'iv'a'j ol plen'kresk'ul'o'j. La don'it'aĵ'o'j ne sufiĉ'is por el'tir'i ia'j'n konklud'o'j'n pri 20 % de la kancer'tip'o'j, kiu'j traf'as la ezofag'o'n. Krom'e est'as mal'konvink'a aŭ ne'ekzist'ant'a lig'o inter radi'ad'o kaj risk'o en ajn'a aĝ'o ĉe 30 % de la kancer'o'j de prostat'o, rekt'a intest'o, uter'o kaj Hodgkin -mal'san'o.

Pri la hist'a'j efik'o'j, kiu'j pov'as okaz'i baldaŭ post tre alt'a'j doz'o'j de radi'ad'o, la komitat'o konklud'is, ke, kiel rimark'it'e ĉe kancer'o'genez'o, est'as iu'j okaz'o'j, en kiu'j la radi'a'j efik'o'j por la infan'o'j prezent'as pli alt'a'n risk'o'n ol por plen'kresk'ul'o'j (ekzempl'e koncern'e la efik'o'j'n por cerb'o, katarakt'o kaj tiroid'a'j tuber'o'j). Est'as ankaŭ ali'a'j okaz'o'j, kiam la risk'o ŝajn'as est'i la sam'a (ekzempl'e ĉe la nerv'o'endokrin'a sistem'o kaj la ren'o'j), kaj est'as fin'e ali'a'j okaz'o'j, kiam la infan'a'j hist'o'j est'as pli rezist'a'j (pulm'o, medol'o kaj ovari'o'j). „Ne est'as rekomend'ind'e uz'i la sam'a'j'n ĝeneral'ig'o'j'n uz'at'a'j'n por plen'kresk'ul'o'j, pri'trakt'ant'e la risk'o'j'n kaj efik'o'j'n de sur'radi'ad'o en la infan'aĝ'o”, deklar'is d - ro Mettler. „La specif'aĵ'o'j de la radi'ad'o kaj la situaci'o lud'as grav'a'n rol'o'n”, li al'don'is.

Hered'a'j efik'o'j

La raport'o konklud'as, ke ne ekzist'as hered'a'j efik'o'j por la infan'o'j pro sur'radi'ad'o de ili'a'j ge'patr'o'j, inkluziv'e la id'o'j'n de hom'o'j, kiu'j post'viv'is atom-bomb'ad'o'n ĉe infan'a aĝ'o. Tio indik'as, ke la efik'o'j por la san'o de'pend'as de mult'a'j fizik'a'j faktor'o'j. Ekzempl'e, infan'o'j kompar'e kun plen'kresk'ul'o'j pov'as ricev'i pli alt'a'j'n doz'o'j'n de radioaktiv'a jod'o en la medi'o pro la pli alt'a konsum'ad'o de lakt'o. Simil'e, je egal'a radi'ad'o, la doz'o'j en la intern'a'j organ'o'j de infan'o'j est'as pli alt'a'j ol tiu'j de plen'kresk'ul'o'j, ĉar beb'o'j kaj infan'o'j prezent'as mal'grand'a'j'n diametr'o'j'n en la propr'a korp'o, kaj ili'a'j organ'o'j est'as mal'pli protekt'at'a'j de hist'o'j. Krom'e, metabol'o kaj fiziologi'o vari'as de'pend'e de la aĝ'o, kio tuŝ'as ankaŭ la koncentr'it'ec'o'n de radi'o'nukle'id'o'j en divers'a'j organ'o'j, kaj tiu'manier'e la doz'o'n en tiu'j organ'o'j post don'it'a konsum'ad'o.

Evgeni GEORGIEV
Jugland'o (kaj ali'a'j nuks'o'j): sur'voj'e al long'viv'ec'o

NUTR'AD'O

Jugland'o (kaj ali'a'j nuks'o'j): sur'voj'e al long'viv'ec'o

Jugland'o est'as nutr'aĵ'o alt'e taks'at'a pro ĝi'a protein'a, vitamin'a, mineral'a kaj fibr'a en'hav'o. Tio ebl'ig'as al ĝi protekt'i la korp'o'n kontraŭ la toks'a'j substanc'o'j, kiu'j ordinar'e form'iĝ'as. Jugland'o'j, sam'kiel ali'a'j nuks'o'j, ne efik'as nur por kontraŭ'batal'i kor-angi'a'j'n mal'san'o'j'n, kancer'o'n kaj inflam'o'j'n, sed iu'manier'e eĉ prevent'as diabet'o'n. Ĉi-rilat'e, last'a'temp'e, la prestiĝ'a uson'a scienc'a revu'o New England Journal of Medicin'e publik'ig'is grand'a'n esplor'o'n, konklud'ant'e, ke la mort'o'kvant'o inter la hom'o'j regul'e manĝ'ant'a'j jugland'o'j'n, est'as mal'pli'a ol inter la hom'o'j, kiu'j ne hav'as la sam'a'n kutim'o'n.

Temp'o'daŭr'o

La esplor'ist'o'j analiz'is, kadr'e de si'a stud'o, dek'mil'o'j'n da vir'o'j kaj vir'in'o'j dum la jar'o'j 1980-2010. Sen'konsider'e de ali'a'j faktor'o'j, ili kalkul'is, ke inter jugland-manĝ'ant'o'j okaz'is kvant'o de mort'o'j mal'pli alt'a je 7 procent'o'j kompar'e kun la ceter'a'j. Per'e de matematik'a for'ig'o de ali'a'j inter'ven'ant'a'j faktor'o'j, ŝajn'as, ke tiu ĉi nombr'o pov'as ating'i 20 procent'o'j'n. Rimark'ind'as, ke ĉe la „sciur'o'j” – se tiel dir'i – okaz'is ĝeneral'e mal'pli da okaz'o'j de mort'o pro kancer'o, kor'mal'san'o'j kaj pulm'o'mal'san'o'j.

La valor'o kaj la unu'nur'ec'o de ĉi tiu esplor'o konsist'as ĉef'e en la fakt'o, ke oni neniam antaŭ'e observ'is en'kadr'e de tiu'spec'a esplor'ad'o tiom da hom'o'j dum tiom long'a temp'o'daŭr'o. Tiu plur'jar'dek'a atent'o ig'as mal'probabl'a tio'n, ke oni el'tir'is mis'konklud'o'j'n, kaj ke ali'a'j faktor'o'j pov'us determin'i tia'n rezult'o'n. La antaŭ'a'j esplor'o'j, kiu'j jam atent'ig'is pri la help'em'o de nuks'o'j (lig'it'a inter'ali'e al ili'a alt'a vegetal-sterol'a en'hav'o) por la hom'a san'o, ĉiam tamen koncern'is relativ'e mal'grand'a'j'n kvant'o'j'n de pacient'o'j. Ne hazard'e, ceter'e, ankaŭ en la nun'a esplor'o la manĝ'ad'o de arakid'a'j nuks'o'j montr'is san'ig'a'j'n ec'o'j'n simil'a'j'n al tiu'j de jugland'o'j.


Jugland'o'j ne efik'as nur por kontraŭ'batal'i kor-angi'a'j'n mal'san'o'j'n, kancer'o'n kaj inflam'o'j'n, sed iu'manier'e eĉ prevent'as diabet'o'n. Fot'o: PAUL PEERAERTS

Paulo Sérgio VIANA
Gas'o'dukt'o Mozart

AŬSTRI'O-ĈEĤI'O

Gas'o'dukt'o Mozart

Est'as plan'at'a gas'o'dukt'o Mozart, kiu konekt'u la aŭstr'a'n kaj ĉeĥ'a'n gas'ret'o'j'n. Ĝi hav'us tub'o'j'n kun diametr'o de 50 cm, long'ec'o'n de preskaŭ 100 km, kost'us inter 80 kaj 100 milion'o'j'n da eŭr'o'j kaj ĝi'a konstru'ad'o daŭr'us 2 ĝis 2,5 jar'o'j'n. La konstru'ad'o komenc'iĝ'us post la sub'skrib'o de la koncern'a'j traktat'o'j inter Aŭstri'o kaj Ĉeĥi'o. Ambaŭ land'o'j est'as interes'at'a'j, ĉar la kondiĉ'o'j en ili'a'j naci'a'j gas'merkat'o'j, sam'kiel en Eŭrop'o, dram'ec'e ŝanĝ'iĝ'is. Krom'e la gas'o'dukt'o pov'us kontribu'i al la mal'pli'ig'o de gas'prez'o'j.

Aŭstri'o kaj Ĉeĥi'o ambaŭ dispon'as pri gas'o'dukt'a'j konekt'o'j en la direkt'o orient'a-okcident'a. Est'as kon'at'e, ke la aŭstr'a konekt'o orient'a-okcident'a est'as tro'ŝarĝ'it'a, dum la ĉeĥ'a ĉi-moment'e ne est'as. Do ek'est'is la ide'o konekt'i ambaŭ gas'o'dukt'o'j'n per konekt'o nord'a-sud'a.

Por real'ig'i tiu'n ide'o'n est'as kelk'a'j variant'o'j, el kiu'j Mozart est'as unu. Laŭ ĝi ambaŭ gas'o'dukt'o'j dev'as konekt'iĝ'i en la mez'o de sud'a Bohemi'o kaj supr'a Aŭstri'o. Est'as du pli'a'j konekt'o-ebl'o'j: ĉe la gas'o'dukt'o en Baumgarten, aŭ ĉe ali'a en Oberkappel en Aŭstri'o.

Fak'ul'o'j el Aŭstri'o kaj Ĉeĥi'o nun okup'iĝ'as pri la elekt'o de la plej favor'a projekt'o. La decid'o ricev'os en ambaŭ ĉef'urb'o'j politik'a'n, kaj en Brusel'o ankaŭ eŭrop'a'n sub'ten'o'n. Se pov'us est'i cert'ig'it'a EU -part'o'pren'o, tiu'okaz'e part'o de la elekt'it'a projekt'o cert'e ricev'os financ'ad'o'n de Eŭrop'a Uni'o.

La konsum'ant'o'j en ambaŭ land'o'j esper'as, ke gas'o rezult'e de la pli mult'a'j ebl'o'j de liver'ad'o est'ont'e iĝ'os mal'pli kost'a.

Evgeni GEORGIEV
Vir'o, kiu ripar'as vir'in'o'j'n

FRANCI'O

Vir'o, kiu ripar'as vir'in'o'j'n

Denis Mukwege est'as kirurg'o kaj ginekolog'o, kiu lukt'as kontraŭ seks'per'fort'o en la orient'a part'o de la Demokrat'a Respublik'o Kong'o. En 1999 li star'ig'is hospital'o'n en la region'o Kiv'u, apud la land'lim'o kun Ruand'o kaj Burund'o, kie li fleg'is kaj operaci'is pli ol 40 000 vir'in'o'j'n.

Milic'an'o'j seks'per'fort'as por tim'ig'i la loĝ'ant'ar'o'n kaj tiel for'pren'i posed'aĵ'o'j'n – dom'o'j'n kaj ter'pec'o'j'n. Oni kalkul'is, ke ek'de 1997 pli ol du'on'milion'o da vir'in'o'j est'as seks'e per'fort'it'a'j.

Mon'premi'o

Nun la ating'aĵ'o'j de tiu ĉi „vir'o, kiu ripar'as vir'in'o'j'n”, est'as agnosk'it'a'j de la franc'a Fondus'o Chirac, kiu trans'don'is al la kurac'ist'o mon'premi'o'n, por ke li daŭr'ig'u si'a'n labor'o'n.

La ceremoni'o'n ĉe'est'is kaj la nun'a franc'a prezid'ant'o François Hollande [ fransŭá olánd ] kaj eks'a, Jacques Chirac [ĵak ŝirák ]. Dis'send'is intervju'o'n kun d - ro Mukwege german-franc'a televid'a kanal'o.

Pierre GROLLEMUND
Poŝt'mark'o premi'it'a

FILATEL'O

Poŝt'mark'o premi'it'a

Sukces'o'n rikolt'is slovak'a poŝt'mark'o ĉe konkurs'o en Vien'o. La mark'o, kiu gajn'is la kvar'a'n premi'o'n, montr'as du leĝ'e protekt'at'a'j'n kresk'aĵ'o'j'n: saxifraga mutata (saksifrag'o) kaj loiseleuria procumbens (alp'a azale'o).

La fon'o de la poŝt'mark'o-foli'o ilustr'as part'o'n de la naci'a natur'park'o Mal'alt'a'j Tatroj (slovak'e Nízke Tatry ) kun flaŭr'o kaj faŭn'o de la tatra mont'o Salatin (1630 m), kie trov'iĝ'as tiu'j rar'a'j kresk'aĵ'o'j.

 

Juli'us HAUSER


Jam tri foj'o'j'n Slovaki'o gajn'is la unu'a'n premi'o'n en la poŝt'mark'o-konkurs'o: ĉi-foj'e tamen, malgraŭ bel'a'j poŝt'mark'o'j, la kvar'a'n.

Urs'o'j mort'ig'at'a'j

Medi'o

JAPANI'O

Urs'o'j mort'ig'at'a'j

En la nun'a vintr'a Japani'o neĝ'o dens'e kovr'as mont'ar'o'j'n, kie urs'o'j jam ĉes'is si'a'n ag'ad'o'n kaj dorm'as tra'vintr'e en grot'o'j kaj kav'o'j de arb'o'j. Ili est'as feliĉ'a'j, ĉar ankaŭ ĉi-jar'e pli ol 1000 urs'o'j est'as mort'ig'it'a'j. La tabel'o montr'as, ke ĉiu'n jar'o'n ĉirkaŭ 1500–3000 urs'o'j est'as kapt'it'a'j kaj mort'ig'it'a'j.

Nombr'o'j de urs'o'j mort'ig'it'a'j:

Jar'o  2009  2010  2011  2012  2013
lun'ark'a'j urs'o'j   969  3015   964   2474   778
brun'a'j urs'o'j   601   540   714   629   297
Sum'o  1570  3555  1678  3103  1075

Not'o'j: La jar'o 2013 est'as de april'o ĝis aŭgust'o. Ali'a'j jar'o'j est'as de april'o ĝis mart'o (Font'o: Ministeri'o de Medi'o).

Du speci'o'j

En Japani'o viv'as urs'o'j de du spec'o'j, nom'e lun'ark'a'j urs'o'j (Urs'us thibetanus ) kaj brun'a'j urs'o'j (Urs'us arctos ). La unu'a'j est'as mal'pli grand'a'j kaj mal'pli danĝer'a'j ol la last'a'j. Ili est'as nigr'a'j kaj hav'as blank'a'n har'ar'o'n sub la kol'o, pro kiu ili ricev'is si'a'n nom'o'n. La du'a'j est'as brun'a'j kaj loĝ'as nur en la plej nord'a insul'o, Hokajd'o. Oni supoz'as, ke viv'as ĉirkaŭ 15 000 lun'ark'a'j urs'o'j kaj 3500 brun'a'j urs'o'j en la tut'a land'o.

Kial tiom mult'e da urs'o'j est'as mort'ig'at'a'j ĉiu'n jar'o'n? Antaŭ ĉio, hom'o'j invad'is arb'ar'o'j'n, kie urs'o'j loĝ'is. Arb'ar'o'j okup'is ĉirkaŭ 70 % de la tut'a are'o de Japani'o. Oni de'hak'is arb'ar'o'j'n kaj post'e arb'ar'iz'is kun pingl'arb'o'j anstataŭ la foli'arb'o'j, kiu'j nutr'is urs'o'j'n per abund'a'j nuks'o'j kiel glan'o'j kaj kaŝtan'o'j. La hom'far'it'a'j arb'ar'o'j kaj kamp'o'j kontakt'iĝ'is kun la habitat'o'j de urs'o'j. Rezult'e okaz'as renkont'iĝ'o'j inter hom'o'j kaj urs'o'j.

La urs'o origin'e tim'as la hom'o'n, do oni port'is kaj port'as sonor'il'o'j'n por avert'i urs'o'j'n pri la ĉe'est'o de hom'o'j, kiam tiu'j ĉi en'ir'as la mont'ar'o'n. Sed abrupt'a'j renkont'iĝ'o'j ig'as urs'o'j'n atak'i hom'o'j'n. Pli'e, ĉar sek'ig'it'a'j gal'vezik'o'j de urs'o'j vend'iĝ'as alt'aprez'e kiel tradici'a medikament'o, antaŭ'e profesi'a'j ĉas'ist'o'j kapt'is urs'o'j'n. Do, tiu'j rilat'o'j inter la hom'o'j kaj urs'o'j est'as long'e relativ'e stabil'a'j. Sed hodiaŭ tiu'j ĉas'ist'o'j preskaŭ mal'aper'is.

Akcident'o'j

Tamen, last'a'temp'e ŝanĝ'o aper'is. Pro oft'a steril'ec'o de jugland'arb'o'j en arb'ar'o'j, urs'o'j de'supr'is de mont'ar'o, serĉ'ant'e manĝ'aĵ'o'n en kamp'o'j kaj frukt'ej'o'j. Tie ili renkont'iĝ'as kun kamp'ar'an'o'j aŭ kolekt'ant'o'j de fung'o'j kaj spic'herb'o'j. Oni raport'as, ke nun'temp'a'j urs'o'j kutim'iĝ'is al legom'o'j kaj frukt'o'j, kiu'j'n hom'o'j kultiv'as, kaj ke ili ne hezit'as vizit'i hom'a'n viv'ej'o'n. Tial mult'foj'e okaz'as ne'atend'it'a'j renkont'iĝ'o'j inter hom'o'j kaj urs'o'j. Tial ĉiu'n jar'o'n ĉirkaŭ 50–150 hom'o'j est'as vund'it'a'j, kelk'a'j eĉ mort'ig'it'a'j.

Dum'e ekzist'as de'long'e la sever'a kritik'o, ke oni tro facil'e mort'ig'as urs'o'j'n, kaj la esper'o, ke hom'o'j klopod'u kun'viv'i kun ili. Komenc'iĝ'is fin'fin'e prov'o'j por kun'viv'ad'o: oni kapt'as aŭ for'tim'ig'as urs'o'j'n kaj las'as ili'n en arb'ar'o, por ke ili ne re'ven'u proksim'e'n. En kelk'a'j region'o'j oni ankaŭ plant'is nuks'arb'o'j'n por urs'o'j ekster'e de la lim'o'j de kamp'o'j kaj frukt'ej'o'j. Ĉiu'kaz'e, mal'proksim'a est'as la pac'em'a kun'viv'ad'o kun urs'o'j.

ISIKAWA Takasi
Sud'a flu'o

ENERGI'O

Sud'a flu'o

Fin'e de 2013 en Serbi'o komenc'iĝ'is konstru'ad'o de gas'o'dukt'o, nom'at'a „Sud'a Flu'o”. Tra la dukt'o flu'os jar'e 63 miliard'o'j da kub'a'j metr'o'j da gas'o el Rusi'o al Eŭrop'o. La serb'a part'o kost'as 1,9 miliard'o'j'n da eŭr'o'j.

La konduk'il'o, ek'konstru'it'a fin'e de 2012 ĉe Nigr'a Mar'o en Rusi'o, long'os preskaŭ 1500  km. Ek'flu'os la gas'o ver'ŝajn'e fin'e de 2015.

Dimitrije JANIČIĆ
Milit'a kun'labor'o

DEFEND'AD'O

Milit'a kun'labor'o

En novembr'o vizit'is Serbi'o'n la rus'a ministr'o pri defend'ad'o, Sergej Ŝojgu. Kun la serb'a ekvivalent'o, Nebojša Rodić, li diskut'is milit'a'n kun'labor'o'n. Tiel evident'as, ke Rusi'o montr'as interes'o'n pri Balkani'o.

Rusi'o'n ebl'e provok'is i. a. inter'parol'o'j pri nov'a uson'a milit'baz'o en Constanţa, Rumani'o. La rus'o'j decid'is trans'form'i si'a'n baz'o'n en Niš, Serbi'o, en milit'baz'o'n, malgraŭ tio, ke Serbi'o oficial'e milit'e neŭtral'as.

Neŭtral'ec'o

Jen strang'a neŭtral'ec'o, kiam Uson'o posed'as ankaŭ baz'o'n en Kosov'o, kiu laŭ la serb'a reg'ist'ar'o est'as part'o de Serbi'o.

Laŭ oficial'a komunik'aĵ'o post la ministr'a renkont'iĝ'o, la du land'o'j progres'ig'os kun'labor'o'n de milit'a'j industri'o'j, de special'ist'o'j pri alt'a teknologi'o kaj pri modern'ig'o de arm'il'o'j.

Dimitrije JANIČIĆ
Pur'a muzik'o por eon'o'j

Art'o

HINDEMITH

Pur'a muzik'o por eon'o'j

Antaŭ iom pli ol kvin'dek jar'o'j mort'is la kompon'ist'o Paul Hindemith (1895–1963), la plej fam'a klasik'ec'a kompon'ist'o german'a en la du'dek'a jar'cent'o. Komenc'int'e kiel enfant terrible kaj burĝ'o'tim'ig'ist'o pro aplomb'e kakofoni'a'j, mal'respekt'em'a'j, elektr-instrument'a'j, kontraŭ'tradici'a'j verk'o'j, tamen kun vast'a'j sukces'eg'o'j, li fin'is mal'laŭt'e si'a'n ag'ad'o'n kiel – almenaŭ laŭ kelk'a'j tiam influ'fort'a'j kritik'em'ul'o'j – tradici'ist'o, eĉ kontraŭ'modern'ist'o, kiu fin'e kondamn'is aŭ „ĝust'ig'is” si'a'j'n fru'a'j'n eksperiment'o'j'n kaj prefer'is eks'mod'iĝ'int'a'j'n muzik'form'o'j'n, kiel fug'o, kanon'o, kaj kiu publik'ig'is pesimism'a'j'n tez'o'j'n pri la est'ont'ec'o de la apud li reg'ant'a'j muzik'a'j koncept'o'j.

Li adiaŭ'is per mes'kompon'aĵ'o, sam'temp'e li'a last'a publik'a prezent'iĝ'o kiel dirigent'o, kaj komenc'is simil'a'n verk'o'n (eĉ por laik'o'j!) sur la mort'o'lit'o, post'las'ant'e sam'e kor'tuŝ'a'n abrupt'e nul'iĝ'ant'a'n last'a'n not'lini'o'n, kiel iam li'a grand'a model'ul'o Johann Sebastian Bach en La art'o de la fug'o.

Mal'german'a

Jam post la du'a mond'milit'o, kiu'n li kiel hitler'e denunc'it'a „mal'moral'a, mal'german'a, mal'bel'son'a” kompon'ist'o trans'viv'is en Uson'o, li post're'ven'e dev'is konstat'i, ke la radiofoni'a'j ĉef'o'j prefer'as kaj propagand'ad'as la dodekafoni'a'n sistem'o'n de Arnold Schönberg, ke la publik'o mild'e rid'as pri li'a'j oper'o'tem'o'j kiel La harmoni'o de la mond'o kaj La long'a krist'nask'o'manĝ'o, ke la kritik'ist'o'j malic'e pri'mok'as li'a'j'n „faŝism'a'j'n” C -maĵor'a'j'n akord'o'j'n kaj li'a'n mani'o'n prav'ig'i teori'e si'a'n ton'sistem'o'n (ekzempl'e per la libr'o Instru'o pri la ton'aranĝ'o). La jun'a kompon'ist'o'generaci'o jam eksperiment'is per la hazard'o, util'ig'is natur'a'j'n kaj teknik'a'j'n son'o'j'n, improviz'is kaj en'konduk'is grafik'a'j'n simbol'o'j'n anstataŭ muzik'not'o'j. La hind'em'it'a tonal'ism'o ŝajn'is est'i definitiv'e venk'it'a, li'a verk'ar'o aspekt'is post'rest'int'a – efik'a kondamn'o.

Post'mort'e la sen'infan'a Hindemith post'las'is fond'aĵ'o'n favor'e al la est'ont'a prosper'ig'ad'o de li'a verk'ar'o. Ekzist'as ĉarm'a'j stud'ej'o'j en li'a last'a loĝ'lok'o en Blonay (Svis'land'o) kaj la impon'a Hindemith -institut'o en Frankfurt'o ĉe Majn'o. La kapital'o plu kresk'as ankoraŭ hodiaŭ pro la potenc'a el'don'ej'o Schott en Majenc'o, kiu posed'as preskaŭ ek'de la komenc'o (ĝi jam kun la jun'a promes'plen'a kompon'ist'o aranĝ'is ekskluziv'a'n kontrakt'o'n) la el'don'ist'a'j'n rajt'o'j'n. Tamen la gust'o de la epok'o mal'help'is tuj'a'n re'ven'o'n de la iam'a'j glor'a'j publik'a'j agnosk'o'j. Nur en la last'a'j du jar'dek'o'j oni de'nov'e ĝeneral'e ek'kon'is, kio'n esprim'is la pli jun'a kompon'ist'o Hans Vogt jam en 1972 rilat'e la last'a'n mes'o'n: „En ĝi la dign'ec'o de muzik'o liber'a je ĉia al'kroĉ'it'ec'o al specif'a temp'o de'nov'e trov'is konvink'a'n konkret'iĝ'o'n.”

Kvalit'a muzik'o

Re'e evident'iĝ'is, ke post faz'o de pri'silent'ad'o (proksim'um'e generaci'o'n daŭr'a) kvalit'a muzik'o de'nov'e ating'as la publik'o'n, kiel okaz'is ekzempl'e kun tiu de Johannes Sebastian Bach, de Joseph Gabriel Rheinberger kaj mult'a'j ali'a'j. La kompon'ist'o Hindemith rest'os ne kiel histori'a pied'not'o, ne kiel ekzempl'o de kaduk'iĝ'int'a stil'o. Li evident'iĝ'os plen'e hom'o de si'a temp'o, tamen kun mesaĝ'o valid'a por est'ont'a'j generaci'o'j. Mem'kompren'ebl'e, trans'e de ĉiu mal'ŝat'a kondamn'o, ne ĉiu'j verk'o'j hav'as la sam'a'n signif'o'n por la est'ont'ec'o.

Est'as rekomend'ind'e por ne'spert'a aŭskult'em'ul'o komenc'i per la iel popular'a'j Simfoni'a'j vari'aĵ'o'j pri tem'o'j de Carl Mari'a von Weber Nobilissima visione laŭ la viv'o de Francisk'o el Asiz'o. Sed oni nepr'e ne preter'las'u la lucid'a'n jubil'e-jar'a'n interpret'ad'o'n far'e de la korus'o de Südwestrundfunk Stuttgart (Germani'o) de la Mes'o 1963 – „pur'a” muzik'o por eon'o'j.

Franz -Georg RÖSSLER


La kompon'ist'o kiel dirigent'o.


Man'skrib'o de Paul Hindemith.

Kiam la aer'o ne plu bel'as

AVIAD'O

Kiam la aer'o ne plu bel'as

Bankrot'is la alban'a flug'kompani'o Belle Air (Bel'a aer'o). Tem'as pri kompani'o kovr'ant'a 53 % de la flug'o'j el kaj al Albani'o.

Last'a'temp'e Belle Air flug'is al ĉirkaŭ 20 ital'a'j urb'o'j, oft'e ĉiu'tag'e. La sam'o'n ĝi far'is rilat'e urb'o'j'n en Greki'o. En ambaŭ land'o'j loĝ'as minimum'e 1,3 milion'o'j da alban'a'j rifuĝ'int'o'j. La kompani'o flug'is ankaŭ al Belgi'o, Briti'o, Franci'o, Germani'o, Turki'o ktp.

Demokrat'o'j

Belle Air est'is fond'it'a antaŭ ok jar'o'j, tuj post la venk'o de la demokrat'o'j en Albani'o. Ĝi bankrot'is part'e pro fuŝ'a administr'ad'o sed ankaŭ ŝajn'e pro politik'a prem'o de la social'ist'o'j.

Ili konsider'is Belle Air propriet'aĵ'o de person'o'j lig'it'a'j al la demokrat'o'j. Tio'n konfirm'as la fakt'o, ke aper'is du nov'a'j flug'kompani'o'j, Flyalbania kaj Blupanorama , laŭ'dir'e kun rilat'o'j al la social'ist'o'j.

Bardhyl SELIMI
La plej mal'nov'a kin'o'teatr'o de la mond'o

KIN'O

La plej mal'nov'a kin'o'teatr'o de la mond'o

Ĉiu'j kon'as unu el la tut'unu'a'j film'o'j de la frat'o'j Lumière [ lumjér ] Al'ven'o de trajn'o en la staci'dom'o de La Ciotat [la sjotá ]. Sed ĉu ĉiu'j sci'as, ke ankaŭ la unu'a kin'ej'o situ'as en tiu urb'et'o en la sud'a Franci'o? Mal'ferm'it'e kiel spektakl'ej'o la 15an de juni'o 1889, ĝi la 21an de mart'o 1899 la unu'a'n foj'o'n en la mond'o montr'is film'o'n, por kiu la spekt'ont'o'j dev'is pag'i en'ir'bilet'o'n.

6 milion'o'j da eŭr'o'j

Ĝis 1982 la teatr'o Ed'e'n est'is unu el la urb'a'j kin'ej'o'j, klasifik'it'a „naci'a hered'aĵ'o”. Tamen, pro sekur'ec-regul'o'j ĝi ferm'iĝ'is en 1995 kaj ne plu pov'is akcept'i publik'o'n. La loĝ'ant'o'j mobiliz'iĝ'is, kre'iĝ'is plur'a'j asoci'o'j por pri'pens'i, kio'n far'i el tiu kin'o'teatr'o en rilat'o kun kin'o'art'o. Dank’ al Marseille -Provenc'e 2013, kiam la urb'o Marseille [ marséj ] iĝ'is eŭrop'a kultur'a ĉef'urb'o, ebl'is trov'i mon'o'n (pli ol 6 milion'o'j'n da eŭr'o'j) por re'nov'ig'i ĝi'n.

Kontribu'is la region'o, la departement'o, la urb'ar'o Marseille, la region'a kultur'a fondus'o, naci'a kin'o'centr'o, fond'aĵ'o de la bank'o Crédit Agricole [ kredí agrikól ] kaj ĉef'e kontribu'is la urb'o per 2,8 milion'o'j da eŭr'o'j: Se ni konsider'as, ke la urb'o nombr'as 35 000 loĝ'ant'o'j'n, kalkul'u mem, kiu'n part'o'n pag'is ĉiu loĝ'ant'o per si'a'j impost'o'j. Tamen la rezult'o est'as komplet'a re'nov'ig'o laŭ la histori'a manier'o: eben'a lign'o'plank'o, ruĝ'a'j velur'a'j fotel'o'j, balkon'o.

Festival'o'j

Dum tri monat'o'j ek'de la mal'ferm'o la 9an de oktobr'o 2013 est'is prezent'at'a sen'pag'e amas'o da film'o'j, organiz'it'a'j special'a'j vesper'o'j kun part'o'pren'o de reĝisor'o'j, aktor'o'j, film'far'int'o'j; pint'is la 32 a Festival'o de la Unu'a Franc'lingv'a Film'o en oktobr'o, la 12 a Festival'o de Jam Premi'it'a'j Mal'long'a'j Film'o'j en novembr'o, eŭrop'a'j film'o'j en decembr'o ktp.

En period'o, kiam film'o'j en kin'ej'o est'as fort'e konkurenc'at'a'j de ali'tip'a'j ekran'o'j, kiam la ekonomi'a situaci'o dev'ig'as la hom'o'j'n elekt'i si'a'j'n el'spez'o'j'n, kiu rol'o rest'as al tiu kin'ej'o? La plan'o est'as, ke la teatr'o Ed'e'n iĝ'u montr'ej'o de klasik'a'j mal'nov'a'j film'o'j, stud'ej'o pri nov'a'j kaj mal'nov'a'j film'teknologi'o'j, kun'viv'ej'o mal'ferm'it'a al ĉiu'j kin'o'am'ant'o'j.

Renée TRIOLLE
Bunt'e punt'e

Modern'a viv'o

METI'O'J

Bunt'e punt'e

Fin'e de la pas'int'a jar'o aper'is 120-paĝ'a libr'o pri la punt'o de la nord-slovak'a region'o Liptov. Tem'as pri tiel nom'at'a spindel'e plekt'it'a punt'o, kiu fal'is en forges'o'n. Unu'a'foj'e la libr'o al'port'as fak'a'j'n pri'skrib'o'j'n kaj detal'a'j'n desegn'aĵ'o'j'n.

La aŭtor'o, Mária Čobrdová [ ĉobrdova ], dum pli ol 20 jar'o'j kolekt'is kaj iom post iom dis'plekt'is mal'nov'a'j'n forges'it'a'j'n kaj difekt'it'a'j'n punt'o'j'n. Ŝi pri'skrib'as la labor'metod'o'n kaj tiel kre'as baz'o'n por re'viv'ig'i la produkt'ad'o'n de la punt'o.

Pli'a'j detal'o'j pri la libr'o (nur en la slovak'a) trov'ebl'as ĉe www. povabnicaturca. org .

 

Juli'us HAUSER


Jun'a sinjor'in'o kun punt'a kuf'et'o. Fot'o: VLADIMIR HAUSER


Tiel oni kre'as liptovan punt'o'n. Fot'o: VLADIMIR HAUSER


Liptova scen'o punt'e bild'ig'it'a. Fot'o: VLADIMIR HAUSER

Skulpt'aĵ'o'j provok'as diskut'o'j'n

Turism'o

LITOVI'O

Skulpt'aĵ'o'j provok'as diskut'o'j'n

Se vi vol'as vid'i iu'n soveti'a'n memor'aĵ'o'n en la litov'a ĉef'urb'o Vilnius'o, nepr'e vizit'u la Verd'a'n Pont'o'n, sur kiu star'as kvar skulpt'aĵ'grup'o'j, kiu'j ne nur memor'ig'as pri la komun'ism'a pas'int'ec'o, sed ankaŭ provok'as soci'a'j'n diskut'o'j'n.

Komun'ism'a ideologi'o

La skulpt'aĵ'o'j'n sur la Verd'a Pont'o super la river'o Ner'is oni star'ig'is en 1952. La verk'o'j de tiu'temp'a'j eminent'a'j skulpt'ist'o'j prezent'as soldat'o'j'n de la Ruĝ'a Arme'o (En la gard'o de la pac'o), labor'ist'o'j'n (Industri'o kaj konstru'ad'o), agrikultur'ist'o'j'n (Agrikultur'o) kaj jun'a'j'n scienc'ist'o'j'n (Scienc'ist'a jun'ul'ar'o). Ili est'as la last'a'j publik'e ekspon'at'a'j grand'a'j monument'o'j, kiu'j spegul'as la komun'ism'a'n ideologi'o'n. Ĝi'n Litovi'o rifuz'is antaŭ pli ol du jar'dek'o'j, kiam ĝi unu'a en la tiam'a Soveti'o proklam'is si'a'n sen'de'pend'ec'o'n.

La statu'o'j est'is kre'it'a'j en la etos'o de la tiu'temp'e mod'a „social'ism'a real'ism'o”. Tamen evident'e tiu'j brav'ul'o'j, kiu'j'n prezent'as la skulpt'aĵ'o'j, ne kontraŭ'star'is la temp'o'flu'o'n. Dum pli ol ses jar'dek'o'j, pas'ig'it'a'j sub'ĉiel'e, ili sufer'is damaĝ'o'j'n (fer'o rust'iĝ'is, aper'is rimark'ebl'a'j tru'o'j). Kio'n far'i pri ili: for'ig'i kaj forges'i aŭ re'nov'ig'i kaj gard'i kiel simbol'o'n de la pas'int'ec'o?

Ofend'o

Kęstutis Masiulis, parlament'an'o kaj eks'a vic'urb'estr'o de Vilnius'o, tut'e ne ĉagren'iĝ'us, se tiu'j'n skulpt'aĵ'o'j'n oni for'ig'us. Ili ja ofend'as la litov'o'j'n, kiu'j tiam sufer'is pro la reg'ist'ar'o, kiu naci'ig'is bien'o'j'n, nul'ig'is la profesi'a'n kaj scienc'labor'a'n liber'ec'o'n, kondamn'is pli ol 300 mil'o'j'n da hom'o'j al mal'liber'ig'o, en'prizon'ig'o kaj ekzil'o en la for'a Rusi'o. Dum'e Lolita Jablonskienė, la estr'in'o de la Naci'a Art'galeri'o, prefer'e akcept'us la ide'o'n pri re'nov'ig'o de la skulpt'aĵ'o'j. Ili ja est'as memor'simbol'o'j, kiu'j'n neces'us gard'i.

Protekt'at'a?

Cert'e Litovi'o ne est'as la unu'nur'a land'o, kiu kolizi'as kun simil'a'j problem'o'j. Tamen ĉi tie la histori'o kaj soif'o je ŝanĝ'iĝ'o evident'e konkur'as. La est'ont'ec'o de la sur'pont'a'j skulpt'aĵ'o'j en Vilnius'o almenaŭ ek'de la jar'o 2005 est'as mal'klar'a. Tiam la reg'ist'ar'o, baz'iĝ'ant'e sur la leĝ'o pri hered'aĵ'o, deklar'is la Verd'a'n Pont'o'n kaj ĝi'a'j'n skulpt'aĵ'o'j'n protekt'at'a objekt'o. Dum'e opon'ant'o'j cit'as iom post'a'n leĝ'o'n, kiu mal'permes'as simbol'o'j'n de la soveti'a kaj nazi'ism'a period'o'j. Ekzempl'e en skulpt'aĵ'o, sur la tig'o'pint'o de flag'o en la man'o'j de soldat'o'j, klar'e vid'ebl'as la soveti'a emblem'o de la „serp'o kaj martel'o”.

Mal'human'a

Antaŭ kelk'a'j jar'o'j, kiam oni prepar'is la omaĝ'o'n de la 65 a dat're'ven'o de la venk'o kontraŭ la nazi'ism'a Germani'o, la tiam'a urb'estr'o de Moskv'o Jurij Luĵkov mem propon'is pag'i la re'nov'ig'o'n de la litov'a'j skulpt'aĵ'o'j. Tamen la reg'ist'ar'o en Vilnius'o rifuz'is la help'o'propon'o'n. La nun'a urb'estr'o de Vilnius'o Artūras Zuokas menci'is, ke la skulpt'aĵ'o'j est'as re'nov'ig'end'a'j. Tio pov'us daŭr'i du jar'o'j'n, kaj oni bezon'us ĉirkaŭ 200 000 uson'a'j'n dolar'o'j'n. Kompromis'e li propon'is munt'i dekor'aĵ'tabul'o'j'n sub la statu'o'j por klar'ig'i, kiel mal'human'a est'is la soveti'a okup'ad'o.

Super marĉ'o

Ekzist'as pli'a ebl'o. Ĝi'n apog'as uni'o, reprezent'ant'a eks'a'j'n politik'a'j'n mal'liber'ul'o'j'n kaj ekzil'it'o'j'n. La uni'o propon'as trans'lok'i la skulpt'aĵ'o'j'n al la privat'a park'o Grūtas , kiu ekspon'as soveti'a'j'n statu'o'j'n kaj monument'o'j'n. La park'estr'o Viliumas Malinauskas dir'as, ke li jam trov'is nov'a'n lok'o'n por la skulpt'aĵ'o'j de la Verd'a Pont'o – special'e por ili oni konstru'us nov'a'n pont'o'n super marĉ'o.

LAST


Agrikultur'ist'o'j. Fot'o: LAST


Labor'ist'o'j. Fot'o: LAST


Scienc'ist'o'j. Fot'o: LAST


La verk'o'j de tiu'temp'a'j eminent'a'j skulpt'ist'o'j prezent'as soldat'o'j'n de la Ruĝ'a Arme'o. Fot'o: LAST

La Grand'a Datum'ar'o

Komput'ad'o

INTER'RET'O

La Grand'a Datum'ar'o

Inter'ret'o re'fason'is, kiel la hom'ar'o komunik'iĝ'as. Ĝi ŝanĝ'is la manier'o'j'n, en kiu'j entrepren'o'j komerc'as, reg'ist'ar'o'j funkci'as kaj hom'o'j viv'as. Iom mal'pli kon'at'a est'as tio, ke nun est'as pli da inform'o'j ŝveb'ant'a'j en la aer'o ol iam antaŭ'e, kaj tiu'j inform'o'j est'as uz'at'a'j por ekster'ordinar'a'j nov'a'j cel'o'j. Oni pov'as nun per grand'a daten'ar'o ek'sci'i afer'o'j'n, kiu'j'n oni antaŭ'e ne pov'is kompren'i per la analiz'ad'o de mal'grand'a'j kvant'o'j da inform'o'j.

En la jar'o 2000 nur kvar'on'o de la mond'a'j inform'o'j est'is registr'it'a en komput'il'e leg'ebl'a form'o. La rest'o rest'is sur paper'o, mikro'film'o kaj ali'a'j tradici'a'j port'il'o'j. Ĉar la kvant'o da cifer'ec'a'j datum'o'j pli'iĝ'as galop'e kaj du'obl'iĝ'as en ĉirkaŭ tri jar'o'j, la situaci'o inter'temp'e invers'iĝ'is. Hodiaŭ pli ol 98 % de ĉiu'j konserv'it'a'j inform'o'j est'as komput'il'e leg'ebl'a'j.

La dispon'iĝ'o de grand'a'j kvant'o'j da inform'o'j neces'ig'as profund'a'j'n ŝanĝ'o'j'n en la manier'o, kiel inform'o'j est'as analiz'at'a'j. Hodiaŭ oni favor'as la ord'ig'o'n kaj uz'ad'o'n de amas'o'j da inform'o'j anstataŭ pri'trakt'i nur specimen'o'j'n, kiel statistik'ist'o'j far'is antaŭ'e dum jar'dek'o'j. Oft'e oni dev'as rezign'i serĉ'i klar'ig'o'j'n kaj anstataŭ'e akcept'i nur korelaci'o'j'n, ĉar „grand'a datum'ar'o” pli help'as respond'i al „kio” ol al „kial”. Oft'e, tamen, tio sufiĉ'as.

La „Grand'a Datum'ar'o” (en la angl'a en'mod'iĝ'is la esprim'o „ big dat'a” por pri'skrib'i datum'ar'o'j'n tiel grand'a'j'n kaj kompleks'a'j'n, ke ne ebl'as pri'trakt'i ili'n per la tradici'a'j rimed'o'j) ebl'e ŝanĝ'os la manier'o'n, en kiu oni percept'as la mond'o'n. Pli kaj pli da datum'ar'o'j al'don'iĝ'as kun la cel'o kompren'i event'o'j'n kaj far'i decid'o'j'n, kaj ŝajn'e la analiz'ad'o pli kaj pli oft'e don'as probabl'o'j'n anstataŭ definitiv'a'n respond'o'n.

Inter'ret'o de Objekt'o'j

La „Grand'a Datum'ar'o” origin'is en la cifer'ec'a revoluci'o de la 1980 aj jar'o'j, kaj nun komput'il'o'j kaj Inter'ret'o kontribu'as al ĝi per konstant'a mal'alt'ig'o de la kost'o'j de kolekt'ad'o, konserv'ad'o, trakt'ad'o kaj inter'ŝanĝ'ad'o de inform'o'j. Hodiaŭ oni parol'as ankaŭ pri la „Inter'ret'o de Objekt'o'j” (angl'e „ IoT ”, do en Esperant'o ebl'e „Id'o”), kiam la nombr'o de „objekt'o'j” konekt'it'a'j al Inter'ret'o – frid'uj'o'j, pan'rost'il'o'j, unu'op'a'j lum'o'j, ... – vast'e super'os la nombr'o'n de hom'o'j. Evident'e ankaŭ tio pov'us mult'obl'ig'i la dispon'at'a'j'n daten'o'j'n.

Kelk'a'j hom'o'j esper'as, ke la „Grand'a Datum'ar'o” kontribu'os al klar'ec'o en demokrati'a administr'ad'o. Kelk'a'j rekomend'as la koncept'o'n de „publik'a datum'ar'o”, kiu preter'pas'os la liber'a'n inform'ad'o'n nun kutim'a'n en evolu'int'a'j demokrati'o'j. Apog'ant'o'j de tiu mov'ad'o insist'as ĉe reg'ist'ar'o'j, ke la vast'a'j inform'o'j konserv'at'a'j de la ŝtat'o est'u facil'e al'ir'ebl'a'j por publik'a konsult'ad'o. Ali'flank'e, reg'ist'ar'o'j dev'as protekt'i si'a'j'n ŝtat'an'o'j'n kontraŭ ne'dezir'ind'a super'reg'ad'o de grand'a'j firma'o'j, kiu'j amas'ig'as inform'o'j'n pri si'a'j klient'o'j kaj ties viv'o'j.

Grand'a Frat'o

Sam'temp'e kresk'as mal'trankvil'iĝ'o pri la mank'o de privat'ec'o de konserv'at'a'j inform'o'j. Ju pli da inform'o'j al'don'iĝ'as al datum'baz'o'j, des pli grand'a la risk'o, ke privat'a'j inform'o'j far'iĝ'os publik'e al'ir'ebl'a'j, kaj tiu'n al'ir'ebl'o'n la nun'a'j teknologi'o'j kaj leĝ'o'j ne'adekvat'e trakt'as.

Reg'ist'ar'o'j dev'as protekt'i si'a'j'n ŝtat'an'o'j'n kaj merkat'o'j'n kontraŭ la mis'uz'ad'o de la „Grand'a Datum'ar'o”, ali'e la „Grand'a Datum'ar'o” est'os la „Grand'a Frat'o”. En ĉiu'j land'o'j, sed special'e en la ne'demokrati'a'j, la „Grand'a Datum'ar'o” pli'fort'ig'as la jam'a'n mal'simetri'o'n de fort'o inter la ŝtat'o kaj la popol'o.

La „Grand'a Datum'ar'o” ŝanĝ'os la manier'o'j'n, en kiu'j oni viv'as, labor'as kaj pens'as, kaj star'ig'os defi'o'j'n ne facil'e respond'ebl'a'j'n. La „Grand'a Datum'ar'o” ebl'e sign'as la moment'o'n, en kiu la „inform'soci'o” fin'fin'e plen'um'os la promes'o'n sugest'it'a'n en si'a nom'o.

Lenio MAROBIN
Kanab'o (alkohol'o, futbal'o...) kaj cerb'a'j damaĝ'o'j

RE'AG'O

Kanab'o (alkohol'o, futbal'o...) kaj cerb'a'j damaĝ'o'j

La artikol'o de Paulo Sergio Viana (MONAT'O 2013/12, p. 17) cel'is atent'ig'i ni'n pri la kanab'a'j danĝer'o'j por la cerb'o kaj la pulm'o'j, sur'baz'e de iu'j kanad'a'j esplor'o'j. Nun'temp'e, tamen, ekzist'as tre mal'mult'e da esplor'o'j pri tiu ĉi tem'o tut'e fid'ind'a'j el scienc'a vid'punkt'o. La kanab-kontraŭ'ul'o'j ĉef'e klopod'as pruv'i si'a'j'n antaŭ'juĝ'o'j'n, kaj la ali'ul'o'j em'as pruv'i nur la kanab'a'j'n bon'efik'o'j'n. Pro tio, ke mi est'as kanab-fum'ant'o, mi konfes'as, ke mi dub'as pri tiu'j last'a'temp'a'j kanad'a'j esplor'o'j.

Psikiatri'a mal'san'ul'ej'o

Vid'u: mi est'as 62-jar'aĝ'a kaj mi fum'as kanab'o'n jam de 43 jar'o'j. La du last'a'j'n jar'dek'o'j'n mi kanab'fum'as tri- aŭ kvar-foj'e ĉiu'tag'e, kaj mi'a cerb'o est'as (spit'e al tio) en bon'a stat'o. Mi motiv'it'e eĉ sukces'is lern'i Esperant'o'n dum ĉi-last'a'j sep jar'o'j. Ankaŭ mi'a'j pulm'o'j ĝust'e funkci'as kaj ja ne mal'help'as mi'n marŝ'i dum hor'o'j sur la mont'o'j. Se la aŭtor'o'j de tiu'j esplor'o'j prav'us, mi ja est'us de'long'e mort'int'a, aŭ mi trov'us mi'n nun en psikiatri'a mal'san'ul'ej'o. Sed mi'a san'o est'as bon'a kaj mi'a kurac'ist'o dir'is al mi, ke mi pov'as mal'tim'em'e plu'fum'i kanab'o'n.

Diskriminaci'o

Kiam mi est'is jun'a, mi elekt'is ĉes'ig'i la uz'ad'o'n de alkohol'o, mal'mol'a drog'o eg'e danĝer'a por la san'o (kaj ankaŭ por la cerb'o), kiu'n tamen 80 % de la okcident'a'j hom'o'j konsum'as ordinar'e sen tim'o est'i arest'it'a'j ... Mult'a'j viv'o'j est'as ruin'ig'it'a'j, mult'e da hom'o'j est'as trakt'it'a'j kiel krim'ul'o'j, ĉar ili kultiv'is ne'leĝ'a'j'n plant'o'j'n, kaj ĉio ĉi sen iam kor'tuŝ'i la eminent'ul'o'j'n de la hom'a'j rajt'o'j. Tio est'as grand'a mal'just'aĵ'o kaj diskriminaci'o. Fakt'e oni ne hav'as problem'o'j'n ĉar oni fum'as kanab'o'n: oni fum'as kanab'o'n por el'ten'i problem'o'j'n (ĉef'e soci'a'j'n). Mi ja est'as de'pend'a, kompren'ebl'e: tem'as pri de'pend'ec'o tiel fort'a, kiel tiu de futbal-sub'ten'ant'o'j, sed ebl'e kun mal'pli da cerb'a'j damaĝ'o'j.

Yves BUTTEX
Manĝ'i pom'o'n ver'e sav'as hom'o'n

Scienc'o

NUTR'AD'O

Manĝ'i pom'o'n ver'e sav'as hom'o'n

De'nov'e la popol'a saĝ'o konfirm'iĝ'as. Nun ankaŭ la saĝ'ul'o'j el la Universitat'o de Oksford'o garanti'as, ke „ĉiu'tag'e unu pom'o – ĉiam san'a rest'as hom'o”. Post detal'a statistik'a esplor'ad'o, ili fakt'e konklud'is, ke ĉi tiu nutr'a kutim'o ja help'as protekt'i la organism'o'n kontraŭ tiel nom'at'a'j kor-vaskul'a'j problem'o'j.

Statin'o'j

Scienc'ist'o'j de la prestiĝ'a brit'a universitat'o kompar'is la efik'o'n de pom'manĝ'ad'o kun tiu de la medikament'o simvastatino, rekomend'at'a de la medicin'ist'o'j sam'kiel ali'a'j statin'o'j por mal'pli'ig'i kolesterol'emi'o'n. Statin'o'j jam long'e est'is pri'stud'at'a'j, kaj est'as kon'at'e – kiel ali'flank'e jam atent'ig'is pas'int'jar'e tiu ĉi scienc'a rubrik'o – ke ili lud'as rimark'ind'a'n rol'o'n en la prevent'ad'o de grand'a kvant'o de kor-vaskul'a'j epizod'o'j. La cifer'o'j (neniam hazard'a'j en tiom grand'a'j esplor'o'j) klar'e montr'is, ke el ĉiu'tag'a manĝ'ad'o de unu pom'o rezult'as la sam'a. La grand'a diferenc'o star'as en la fakt'o, ke simvastatino, kiel preskaŭ ĉiu kurac'il'o, pov'as kaŭz'i ankaŭ ne'dezir'at'a'j'n flank-efik'o'j'n, ekzempl'e ĉe muskol'o'j, nerv'o'j kaj eĉ ies libid'o. Kaj, ceter'e, pom'o'j – kiu ajn est'as ili'a kolor'o – est'as mult'e pli bon'gust'a'j!

Pom'terapi'o

Kompren'ebl'e tiu ĉi stud'o tut'e ne rajt'ig'as la konklud'o'n, ke ĉiu mal'san'ul'o, kiu uz'as simvastatinon, dev'as tuj trans'ir'i al nov'ig'a ... pom'terapi'o. Sed por ordinar'a'j, san'a'j hom'o'j, cert'e oni pov'us sugest'i pom'manĝ'ad'o'n kiel natur'a'n, mal'mult'e'kost'a'n kaj ĉef'e agrabl'a'n prevent'a'n kutim'o'n.

Paulo SÉRGIO VIANA
Saĝ'ul'o'j bezon'at'a'j ...

El mi'a vid'punkt'o

Saĝ'ul'o'j bezon'at'a'j ...

Fin'e de 2013, iom antaŭ Kristnask'o, la brit'a reg'ist'ar'o prezent'is al la civit'an'o'j de la land'o'j de Eŭrop'a Uni'o mal'agrabl'a'n donac'o'n.

La brit'a ĉef'ministr'o, David Cameron, anonc'is, ke ek'de la unu'a de januar'o 2014 ĉiu, kiu al'ven'os al Briti'o el EU -ŝtat'o por trov'i labor'o'n, atend'u, se mal'sukces'e, kvar'on'jar'o'n, antaŭ ol ricev'i subvenci'o'n el la sen'labor'ul'a help'kas'o.

Apart'e cel'it'a'j est'as la al'ven'ont'o'j el Bulgari'o kaj Rumani'o, kiu'j ek'de januar'o 2014 rajt'os liber'e vojaĝ'i al Briti'o por tie labor'i.

Ver'dir'e Cameron tiel re'ag'as ne laŭ la bezon'o'j de la labor'merkat'o (la sen'labor'ec'o en Briti'o en decembr'o iom fal'is ĝis 7,4 %) sed laŭ kresk'ant'a en'land'a histeri'o. Dekstr'em'a'j, bulvard'a'j gazet'o'j kaj politik'ist'o'j, si'n reciprok'e nutr'ant'e, sukces'e kred'ig'as al la brit'a publik'o, ke milion'op'e al'ven'os bulgar'o'j kaj ruman'o'j por „ŝtel'i” labor'o'n de brit'o'j kaj pri'rab'i la ŝtat'a'n kas'o'n.

Ekzist'as pli ol 20 milion'o'j da ruman'o'j, kiu'j rajt'os „invad'i” Briti'o'n – tiel parol'is membr'o de la dekstr'a sen'de'pend'ig'a ( t. e. de EU) parti'o UKIP dum televid'a debat'o. Kaj spekt'ant'o'j aplaŭd'is.

Nun Cameron, tim'ant'e la kresk'ant'a'n influ'o'n de dekstr'ul'o'j, cel'as montr'i al la membr'o'j de si'a parti'o kaj al la brit'a publik'o, ke li ne toler'os ekster'land'an'o'j'n, kiu'j vol'as „profit'i” de brit'a'j impost'pag'ant'o'j.

Atend'ig'i ekster'land'a'j'n sen'labor'ul'o'j'n, ĝis ili ricev'os publik'a'n mon'o'n, „far'is Briti'o'n mal'pli al'log'a rilat'e EU -el'migr'ant'o'j'n, kiu'j vol'as ven'i ĉi tie'n por viv'i kost'e de la ŝtat'o”, dir'is Cameron.

Politik'o font'ant'a el tim'o est'as mal'bon'a politik'o. Eĉ se oni flank'e'n'met'as moral'a'j'n konsider'o'j'n, for'est'as ekonomi'a'j kial'o'j. En novembr'o universitat'a'j esplor'ist'o'j en London'o publik'ig'is raport'o'n, en kiu ili montr'is, ke inter 2001 kaj 2011 en'migr'int'o'j kontribu'is per impost'o'j 34 % pli ol ili ricev'is per ŝtat'a'j subvenci'o'j. Ali'vort'e, en'migr'int'o'j don'is al la brit'a ekonomi'o, ne mal'don'is.

Ceter'e Cameron forges'as, ke la migr'ad'a trafik'o est'as ambaŭ'direkt'a. Ekzempl'e en Germani'o loĝ'as ĉ. 115 000 brit'o'j, en Franci'o ĉ. 200 000 kaj en Hispani'o ĉ. 760 000 (font'o: BBC).

Post la inter'ven'o'j de Cameron koler'e re'ag'is la bulgar'a prezid'ant'o Ros'e'n Plevneliev, kies land'o vol'e-ne'vol'e akcept'is en la last'a'j jar'o'j plur'a'j'n mil'o'j'n da en'migr'int'o'j el inter'ali'e Afgani'o kaj Siri'o. Koment'is Plevenliev : „Tio, kio grav'as, est'as ne aŭskult'i la popular'aĉ'a'j'n politik'ist'o'j'n, kiu'j lud'as per la tim'o'j de la popol'o, sed aŭskult'i la saĝ'ul'o'j'n en Briti'o.”

Tamen malgraŭ la princip'o, ke eŭrop'an'o'j rajt'as liber'e mov'iĝ'i en'e de EU, la brit'a reg'ist'ar'o met'as pli kaj pli da obstakl'o'j antaŭ tiu'j'n, kiu'j vol'as labor'i en Briti'o. Atend'int'e kvar'on'jar'o'n por ricev'i subvenci'o'j'n, labor'ŝer'ĉant'o el ekster'land'o neniom ricev'os, se tiu ne kontent'ig'e respond'os al 100 demand'o'j (ekzempl'e: Kial vi ne trov'is labor'lok'o'n en vi'a land'o?) kaj ne pruv'as si'n kompetent'a en la angl'a lingv'o.

Jen ironi'o. Dum brit'o'j orgojl'e si'n konvink'as, ke ĉiu ekster'land'an'o ĝoj'e lern'as la angl'a'n, ili ne pov'as aŭ ne vol'as el'tir'i la konklud'o'n, ke ĝust'e pro la inter'naci'ec'o de (almenaŭ kripl'ig'it'a) angl'a lingv'o, hom'o'j si'n prezent'as ĉe brit'a'j land'lim'o'j. Pli saĝ'e pet'i labor'o'n en land'o, kies lingv'o'n oni almenaŭ part'e posed'as, ol tie, kie neces'as lern'i ek'de la nul'a punkt'o.

Jen ali'a ironi'o. Dum Cameron inform'is si'a'n parti'o'n, ke li pret'os veto'i la membr'iĝ'o'n de Serbi'o, Kosov'o kaj Ukraini'o en EU, se la uni'o ne lim'ig'e ŝanĝ'os si'a'j'n regul'o'j'n rilat'e liber'a'n mov'ad'o'n de civit'an'o'j, la brit'a ministr'ej'o pri ekster'land'a'j afer'o'j ŝajn'e bon'ven'ig'as pli'grand'ig'it'a'n uni'o'n.

„La Unu'iĝ'int'a Reĝ'o'land'o fort'e sub'ten'as la ekspansi'o'n de la uni'o rilat'e land'o'j'n de la okcident'a Balkani'o, inkluziv'e Serbi'o'n, Kosov'o'n kaj Turki'o'n. Pli'grand'ig'o bon'as al la Unu'iĝ'int'a Reĝ'o'land'o”, komunik'is last'a'temp'e la ministr'ej'o.

Klar'e, la dekstr'eg'a man'o ne sci'as, kio'n far'as la dekstr'a. Ne surpriz'e, ke la hast'e el'pens'it'a kaj kontraŭ'dir'a politik'o de la brit'a reg'ist'ar'o agac'as eŭrop'a'j'n partner'o'j'n. Tamen ili ne tro mal'trankvil'iĝ'u: se okaz'os la promes'it'a en'land'a referendum'o pri daŭr'a brit'a membr'ec'o en EU, la popol'o, almenaŭ laŭ nun'a'j kriteri'o'j, voĉ'don'os plej probabl'e por el'ir'i el la uni'o.

La saĝ'ul'o'j en Briti'o, pri kiu'j parol'as Plevneliev, sen'help'e kaj sen'iluzi'iĝ'e tir'os la ŝultr'o'j'n. La popol'o provizor'e jubil'os, ĝis iom post iom percept'ebl'os la ekonomi'a'j kaj soci'a'j rezult'o'j de la decid'o.

Kiel re'ag'os eŭrop'an'o'j inter Portugali'o kaj Bulgari'o, adiaŭ'int'e partner'o'n kverel'em'a'n kaj ĉikan'em'a'n, nur tiu'j dir'u.

Paul GUBBINS
Model'o por Eŭrop'o

Politik'o

AŬSTRI'O

„Model'o” por Eŭrop'o

Kompromis'o'n ating'is la du parti'o'j, kiu'j ek'de la du'a mond'milit'o domin'as la politik'a'n viv'o'n en Aŭstri'o, por daŭr'ig'i la tiel'nom'at'a'n grand'a'n koalici'o'n (2008-13).

Du monat'o'j'n kaj du'on'o'n post la parlament'a'j elekt'o'j inter'konsent'is la social'demokrat'o'j ( SPÖ), gvid'at'a'j de Werner Faymann, kaj la krist'an'demokrat'o'j ( ÖVP), gvid'at'a'j de Michael Spindelegger, plu kun'labor'i por solid'ig'i la ŝtat'a'j'n financ'o'j'n kaj pli'grand'ig'i la ekonomi'a'n kresk'o'n kaj okup'at'ec'o'n.

La kancelier'o Faymann, prezent'ant'e la nov'a'n koalici'a'n reg'ist'ar'o'n, deklar'is, ke oni el'labor'is ampleks'a'n, detal'a'n labor'program'o'n, kiu en'hav'as la „plej bon'a'n” de ambaŭ parti'o'j.

Re'ag'e al kritik'o'j pri mank'ant'a'j grand'a'j reform'o'j dir'is Faymann : „Oni ne dev'as re'e mal'kovr'i la sukces'a'n land'o'n Aŭstri'o. Ni est'as model'o por Eŭrop'o.”

Intenc'o'j

Dum la en'ofic'ig'o kaj ĵur'ig'o de la nov'a reg'ist'ar'o protest'is cent'o'j da student'o'j. Ili esprim'is si'a'n mal'kontent'o'n pri la likvid'o de la mem'star'a ministr'ej'o pri scienc'o kaj esplor'o'j kaj ĝi'a al'ig'o al la ministr'ej'o pri ekonomi'o. Tio est'as unu el la ne'mult'a'j reform-intenc'o'j de la koalici'a reg'ist'ar'o.

Unu el la cel'o'j de la nov'a reg'ist'ar'o dum la sekv'a'j kvin jar'o'j est'as ating'i ĝis 2016 „struktur'a'n nul'deficit'o'n”. „Tial neces'as pli'alt'ig'i impost'o'j'n kaj far'i reform'o'j'n”, dir'is Faymann.

Oni alt'ig'os la tabak'impost'o'n, alkohol'impost'o'n kaj impost'o'n je la al'las'o de aŭt'o'j kaj motor'cikl'o'j. Krom'e la reg'ist'ar'o intenc'as pli'alt'ig'i ĝis 2018 la nun'a'n mez'a'n aĝ'o'n de emerit'iĝ'o de 58,4 al 60 jar'o'j.

La vic'kancelier'o Spindelegger not'is, ke ambaŭ parti'o'j konsent'is pri ŝpar'ad'o, inkluziv'e de publik'a'j administr'a'j kost'o'j, kaj ankaŭ stimul'os ekonomi'a'n kresk'o'n kaj okup'at'ec'o'n.

Kritik'ant'o'j, inkluziv'e la opozici'a'j'n Liber'ec'a'n Parti'o'n kaj verd'ul'o'j'n, deklar'is, ke Aŭstri'o reform'u la publik'a'j'n financ'o'j'n kaj pensi'o'j'n kaj redukt'u la ŝvel'int'a'n burokrat'ar'o'n. Tiel ebl'os garanti'i la viv'nivel'o'n en la land'o kun la plej mal'alt'a sen'labor'ec'o en EU.

La nov'a reg'ist'ar'o

La nov'a reg'ist'ar'o konsist'os el 15 hom'o'j: krom kancelier'o Faymann, sep est'as social'demokrat'o'j kaj sep krist'an'demokrat'o'j. La posten'o'n de ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j trans'pren'as la 27-jar'a Sebastian Kurz ( ÖVP).

Li est'is ĝis nun ŝtat'a sekretari'o pri integr'ad'o kaj ne dispon'as pri diplomat'a spert'o. Krom'e li est'as la plej jun'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j en EU. La ministr'o pri justic'o est'as la spert'a advokat'o Wolfgang Brandstetter, kaj la ministr'in'o pri jun'ul'ar'o kaj famili'o est'as Sophie Karmasin.

Kritik'ant'o'j, eĉ el la koalici'a'j parti'o'j mem, atent'ig'as, ke la nov'a reg'ist'ar'o pov'as est'ig'i stagn'ad'o'n en la aŭstr'a politik'o.

Evgeni GEORGIEV


Michael Spindelegger (mal'dekstr'e) kaj Werner Faymann prezent'as la labor'program'o'n de la nov'a reg'ist'ar'o. Fot'o: ANDY WENZEL / BKA

2013: dek donac'o'j al la post'e'ul'o'j

AKTUAL'AĴ'O'J

2013: dek donac'o'j al la post'e'ul'o'j

Ĉiu'jar'e en la tut'a mond'o okaz'as tre grav'a'j scienc'a'j mal'kovr'o'j, kiu'j iom post iom ebl'ig'as al la hom'ar'o progres'i. Ŝajn'as, ke la antaŭ'a jar'o (2013) est'os long'e memor'at'a pro la kvant'o de signif'o'plen'a'j mal'kovr'o'j far'e de esplor'ist'o'j. Ili ven'as ne mal'oft'e de land'o'j en'kriz'a'j, kiel Itali'o. Tamen ili sukces'is – spit'e al mult'spec'a'j problem'o'j, precip'e la mank'o de reg'ist'ar'a help'o – montr'i si'a'n kompetent'o'n kaj profesi'ec'o'n. Jen'as dek el la plej not'ind'a'j mal'kovr'o'j: donac'o'j, pri kiu'j la post'e'ul'o'j cert'e est'os dank'em'a'j al la hom'o'j de ni'a epok'o.

Mal'lum'a materi'o

1) La don'it'aĵ'o'j kolekt'it'a'j de la satelit'o Planck pruv'is, ke la t. n. mal'lum'a materi'o en la univers'o est'as je 20 % pli'a ol ĝis nun kred'at'e, dum la konstant'o de Hubble (rilat'a al ekspansi'o) est'as mal'pli grand'a. Rezult'e de la nov'a mal'kovr'o, oni rajt'as asert'i, ke la proksim'um'a aĝ'o de ni'a univers'o est'as 13,82 miliard'o'j da jar'o'j.

Hepat'a print'il'o

2) Tavol'o, kiu konsist'is el 20 ĉel'o'j de hom'a hepat'o, est'is unu'a'foj'e re'produkt'it'a per tri'dimensi'a print'il'o. Tio, por la moment'o, util'as nur por kurac'il'a test'ad'o. Laŭ la fak'ul'o'j, ja est'as tro fru'e por pri'pens'i la kre'ad'o'n, per'e de tiu ĉi teknik'o, de organ'o'j destin'it'a'j al trans'plant'o'j.

Sekvencita DNA - o

3) Oni sekvenc'is la plej antikv'a'n hom'a'n DNA -on. Ĝi aparten'as al hom'o viv'int'a antaŭ 400 000 jar'o'j, kaj rezerv'is al la scienc'ist'o'j kelk'a'j'n surpriz'o'j'n.

Turn'iĝ'o de nukle'o'j

4) Oni fin'fin'e solv'is post tri'cent'o da jar'o'j la demand'o'n, kiu'manier'e turn'iĝ'as la solid'a en'a nukle'o kaj la likv'a ekster'a nukle'o de ni'a planed'o: la unu'a rotaci'as orient'e'n pli rapid'e ol la surfac'o de la ter'o. La esplor'ist'o'j unu'a'foj'e sukces'is trov'i la preciz'a'n rilat'o'n inter la mov'o'j de la du part'o'j de la ter-nukle'o.

La kaŭz'o de diabet'o

5) Mal'kovr'it'a est'is ankaŭ la sekret'o de diabet'o: ĝi kaŝ'iĝ'as en la hepat'o. Alt'a'j nivel'o'j de iu protein'o pli'alt'ig'as la risk'o'n traf'i du'a'tip'a'n diabet'o'n. Tiu ĉi grav'a mal'kovr'o est'as la rezult'o de 20-jar'a esplor'ad'o, kiu'n plen'um'is plur'a'j eŭrop'a'j grup'o'j, inter kiu'j disting'iĝ'is plur'a'j el Itali'o. Krom'e, oni sukces'e invent'is vakcin'o'n kontraŭ jun'ul'ar'a diabet'o.

Sub la absolut'a nul'o

6) Esplor'ist'o'j ating'is temperatur'o'n pli mal'alt'a'n ol la t. n. absolut'a nul'o (-273,15 celsi'a'j grad'o'j): tem'as pri german'a eksperiment'o okaz'int'a sur'baz'e de tiu'rilat'a'j ital'a'j esplor'o'j. Oni util'ig'is atom'o'j'n de kali'o-39, mal'varm'ig'it'a'j'n per'e de laser'a lum'o.

Kvantum'a laboratori'o

7) En Itali'o, land'o ankoraŭ'foj'e menci'ind'a, est'is konstru'it'a la unu'a kvantum'a laboratori'o de la mond'o. Aper'is la unu'a'j model'o'j de foton'a'j procez'il'o'j por simul'i kompleks'a'j'n fizik'a'j'n fenomen'o'j'n.

Eksplod'o antaŭ'vid'it'a

8) Fak'ul'o'j sukces'is antaŭ'vid'i unu el la plej mir'ind'a'j kaj – el scienc'a vid'punkt'o – grav'a'j astronomi'a'j event'o'j, nom'e la eksplod'o'n de supernova'o.

Miniatur'a cerb'o

9) Est'is konstru'it'a la unu'a miniatur'a hom'a cerb'o, dank'e al la uz'o de pra'ĉel'o'j. Tem'as pri ne'difin'it'a, sed funkci'a mas'o. Oni parol'is pri histori'a ating'o por la medicin'a esplor'ad'o. La cel'o est'as nun ek'uz'i tia'j'n struktur'o'j'n por far'i eksperiment'o'j'n, kiu'j ebl'ig'os pri'esplor'i perturb'o'j'n de la cerebr'o.

Mamut'a sang'o

10) En Siberi'o (Rus'land'o) oni trov'is likv'a'n sang'o'n de mamut'o: do, la klon'ad'o de tiu'j best'o'j, mal'aper'int'a'j fin'e de la last'a glaci'a epok'o, al'proksim'iĝ'as. La trov'o okaz'is en la t. n. permafrosto de insul'o situ'ant'a en la insul'ar'o Ljaĉov, en Lapteva Mar'o, nord'e de Siberi'o. La trov'it'a skelet'o aparten'as al mamut'in'o, ĉirkaŭ 50- aŭ 60-jar'aĝ'a, part'e manĝ'it'a de pred'ant'o'j. Ŝi viv'is – ne'kred'ebl'e! – antaŭ 11 000 jar'o'j!

Roberto PIGR'O
Tro'a zorg'em'o pri la ĝen'a gen'o

Scienc'o

GINEKOLOGI'O

Tro'a zorg'em'o pri la ĝen'a gen'o

Kiu el la leg'ant'o'j ne est'is impres'it'a de la histori'o de la aktor'in'o Angel'in'a Jolie, abund'e publik'ig'it'a de kaj gazet'ar'o kaj televid'o? Ŝi, unu el la plej popular'a'j kin'art'a'j stel'ul'in'o'j en Uson'o kaj ali'land'e, surpriz'e anonc'is al la publik'o, en maj'o 2012, ke ŝi ĵus sub'met'is si'n al mam'ektomi'o: ali'vort'e, kaj pli simpl'e, ŝi mal'kaŝ'is, ke kirurg'o'j for'ig'is ambaŭ ŝi'a'j'n mam'o'j'n.

La kial'o? Hered'ec'o, risk'a faktor'o tut'e ne neglekt'ind'a en la medicin'a fak'o: post specif'a kontrol'o, ŝi mal'kovr'is, ke, kiel ŝi tim'is, ŝi est'as port'ant'o de gen'o nom'it'a BRCA 1. Tem'as pri gen'o lig'it'a, laŭ la scienc'ist'o'j, kun alt'a risk'o por in'a'j person'o'j pri est'ont'a aper'o de tumor'o ĉe mam'o aŭ ovari'o. La sam'a gen'o karakteriz'is jam kelk'a'j'n membr'o'j'n de ŝi'a famili'o, kiu'j tut'e ne hazard'e mal'san'iĝ'is pro tiu'spec'a'j tumor'o'j. Ŝi do, tim'ig'it'e de la propr'a famili'a histori'o, prefer'is prevent'i la aper'o'n de tumor'o, kvankam la pag'end'a prez'o est'is rezign'i pri unu el la simbol'o'j de ŝi'a in'ec'o kaj bel'ec'o. Pli grav'is, por la viv-kun'ul'in'o de Brad Pitt, mal'pli'ig'i kiel ebl'e plej la risk'o'n traf'i iu'tag'e mal'san'o'n ebl'e mort'ig'a'n.

Grumel'o'j

Post la anonc'o, okaz'int'a kiel fulm'o en sen'nub'a ĉiel'o, plur'a'j vir'in'o'j el mult'a'j land'o'j ek'tim'is pro si'a san'o. Vol'ant'e sekv'i la spur'o'j'n kaj la ekzempl'o'n de Angel'in'a Jolie, ili far'is ĉiu'j'n antaŭ'vid'it'a'j'n fak-kontrol'o'j'n por mal'kovr'i la eventual'a'n ĉe'est'o'n ankaŭ en ili'a korp'o de tiu genetik'a mutaci'o. Nun ven'is tamen, kontraŭ ĉi tiu last'a'temp'a mod'o, grav'a deklar'o, akompan'at'a de fak'ul'a dement'o pri la util'ec'o de tia prevent'a kondut'o: plej oft'e tia'j kontrol'o'j, ĉe san'a'j vir'in'o'j (kiu'j ja est'as sen'dub'e la pli'mult'o), ne nur est'as ne'neces'a'j, sed kelk'foj'e el'voj'ig'a'j kaj eĉ danĝer'a'j por la san'o: la rezult'o'j de tia'j ekzamen'o'j est'as preskaŭ neniam tut'e klar'a'j kaj facil'e interpret'ebl'a'j.

Ali'flank'e al'don'end'as, ke tiom da ne'util'a'j diagnoz'a'j ekzamen'o'j, al kiu'j oni si'n sub'met'as, kaj ĉef'e la pez'a'j kurac'il'a'j terapi'o'j uz'at'a'j por mal'pli'ig'i la risk'o'j'n (foj'foj'e nul'a'j'n) pri est'ont'ec'a karcinom'o de mam'o pov'as kre'i damaĝ'o'j'n al san'a'j vir'in'o'j. Iu'j medikament'o'j, ekzempl'e, ja help'as prevent'i mam'a'n aŭ ovari'a'n tumor'o'n, sed pov'as paralel'e provok'i sang'a'j'n grumel'o'j'n. Do, por evit'i hipotez'a'n risk'et'o'n, okaz'as, ke oni el'met'as si'n al ver'ŝajn'a risk'eg'o. Ĉu pen'valor'as tio'n far'i?

Anamnezo

Tiu'j est'as, per simpl'a'j vort'o'j, la konklud'o'j freŝ'e el'tir'it'a'j, sur la paĝ'o'j de la revu'o Annals of Medicin'e, de iu'j esplor'ist'o'j de la uson'a tiel nom'at'a Prevent'iv'e services task forc'e (Grup'o pri prevent'a'j serv'o'j). Tut'e ne rekomend'ind'a est'as rutin'a genetik'a konsult'ad'o, sam'kiel la rilat'a'j ekzamen'o'j, por vir'in'o'j, kiu'j oft'e hav'as nur unu parenc'o'n pas'int'ec'e mal'san'iĝ'int'a'n pro mam'a aŭ ovari'a tumor'o. La mutaci'o de la gen'o BRCA est'as fakt'e event'o tre mal'oft'a kaj, krom tio, ĝi respond'ec'as pri nur 5 % de la mam'a'j tumor'o'j kaj 10–15 % de la ovari'a'j. Krom'e, kiel supr'e menci'it'e, la rezult'o'j de tia'j ekzamen'o'j est'as plej'oft'e dub'senc'a'j.

La mutaci'o de la gen'o'j BRCA 1 kaj BRCA 2, konstat'ebl'a en apenaŭ 2–3 % de la vir'in'o'j, efektiv'e pov'as 5-obl'ig'i la probabl'o'n de mam'a tumor'o, kaj sam'temp'e pli'alt'ig'i ĝis 40 % la probabl'o'n traf'i iam tumor'o'n ovari'a'n, sed tio ne prav'ig'as la ĝeneral'a'n panik'o'n aŭ alarm'o'n, kiu ek'est'is tra la vir'in'a loĝ'ant'ar'o en Uson'o kaj cert'e en ali'a'j land'o'j. La ĉe'est'o de la gen'o, ceter'e, ne est'as per si mem signif'o'plen'a el risk'a vid'punkt'o, se ekzempl'e en la famili'o neniam aŭ nur unu'foj'e registr'iĝ'is okaz'o'j de tumor'o. Mal'antaŭ ili fakt'e ver'ŝajn'as, ke est'as ali'natur'a'j kaŭz'o'j. Do la kontrol'o'j kaj la terapi'o'j est'u rezerv'it'a'j nur al unu'op'a'j, apart'a'j situaci'o'j, kaj kompren'ebl'e post tre atent'a analiz'o de la anamnezo de la pacient'o'j flank'e de kurac'ist'o'j.

Roberto PIGR'O
Egal'a'j problem'o'j, egal'a'j zorg'o'j

Egal'a'j problem'o'j, egal'a'j zorg'o'j

Mi opini'as, ke la artikol'o Disleksi'o kaj liter'um'ad'o de Garbhan MacAoidh (MONAT'O 2013/12, p. 18-19) est'as ne nur interes'a, sed ankaŭ signif'o'plen'a. En la slovak'a lingv'o ni pov'as trov'i mult'e da du'senc'a'j vort'o'j, kiu'j far'as grand'a'j'n problem'o'j'n dum leg'ad'o ne nur por la infan'o'j, sed ankaŭ por la plen'kresk'ul'o'j. Kial'o'j: oni ne disting'as dum leg'ad'o special'a'j'n diakrit'a'j'n sign'o'j'n (akut'a'n super'sign'o'n, cirkumfleks'o'n (pint'a'n hok'et'o'n), haĉek'o'n ( vo -hok'et'o'n) ktp), kiu'j esenc'e ŝanĝ'as la signif'o'n kaj senc'o'n de vort'o'j. Juĝ'u mem: baz'a (sambuk'o) – báza (baz'o), krik (kri'o) – krík (arbust'o), muk'a (tortur'o) – múka (farun'o), sud (barel'o) – súd (juĝ'o), stôl (tabl'o) – stvol (trunk'et'o) ktp.

Mi est'as konvink'it'a, ke preskaŭ ĉiu naci'a lingv'o hav'as sam'a'j'n aŭ simil'a'j'n problem'o'j'n, kiu'j'n prezent'as ĝi'a skrib'sistem'o. Pro tio mond'o'lingv'o pov'as est'i unu'senc'e nur lingv'o sen du'senc'a'j vort'o'j kaj sen divers'a'j mal'simpl'a'j absurd'aĵ'o'j en la prononc'o. Kaj pro tio ne taŭg'as la angl'a.

Juli'us HAUSER
SLOVAKI'O
Ne'kovr'il'a'j mal'kovr'o'j

AKTUAL'AĴ'O'J

Ne'kovr'il'a'j mal'kovr'o'j

Mal'sam'e ol la dek pri'skrib'it'a'j en ali'a artikol'o de ĉi tiu rubrik'o, la jen'a'j mal'kovr'o'j, al kiu'j la brit'a televid-kanal'o BBC dediĉ'is raport'aĵ'o'n fin'e de 2013, ebl'e nek ating'os la kovr'il'o'n de grav'a'j period'aĵ'o'j, nek ŝanĝ'os la viv'o'n de la hom'a genr'o, nek ebl'ig'os al si'a'j aŭtor'o'j far'iĝ'i nobel-premi'it'o'j. Sed ili ĉiu'j okaz'is en 2013, vek'as ni'a'n sci'vol'o'n kaj ja ind'as menci'o'n en ni'a revu'o pro la propr'a original'ec'o.

Simi'a si'n'gard'o

Sam'kiel hom'o'j, ankaŭ simi'o'j hav'as natur'o'n, kiu ig'as ili'n si'n gard'i de mal'bon'a'j kaj ego'ism'a'j individu'o'j. La esplor'o, plen'um'it'a pri la speci'o Ceb'us capucinus kaj publik'ig'it'a en la revu'o Natur'e Communication , sugest'as, ke la hom'a kapabl'o ident'ig'i ne'dezir'ind'a'j'n trajt'o'j'n en ali'ul'o'j origin'is en tre mal'proksim'a pas'int'ec'o.

Vir'a'j emoci'o'j

Vir'o'j, kiu'j neniam ĉes'as agit'iĝ'i, eĉ kiam ili dev'us sid'i trankvil'e, est'as paradoks'e pli rilaks'a'j en situaci'o'j de grand'a prem'o (ekzempl'e ĉe ekzamen'o'j aŭ antaŭ publik'a parol'ad'o). Por vir'in'o'j tamen okaz'as la mal'o: ju pli sen'streĉ'a'j ili est'as en la ordinar'a viv'o, des pli mult'e ili agit'iĝ'as en emoci'e intens'a'j moment'o'j. Tiu'n real'o'n mal'kaŝ'is esplor'o de la brit'a universitat'o de Roehampton.

Ĥeloni'a sperm'o

Apart'a ĥeloni'o, kies scienc'a nom'o est'as Eretmochelys imbricata (tem'as pri speci'o eg'e minac'at'a, viv'ant'a en tropik'a'j mar'o'j, ĉef'e en Amerik'o) pov'as konserv'i si'a'n sperm'o'n dum 75 tag'o'j, kun la cel'o ĝi'n util'ig'i en post'a moment'o, kiam ĝi fraj'os en divers'a'j mar'bord'a'j lok'o'j. Tiu ĉi est'as la konklud'o de esplor'o far'it'a de University of East Angli'a.

Vir'in'a mal'jun'o

Merkred'e, je la tri'a kaj du'on'o post'tag'mez'e, vir'in'o'j ne rigard'u si'n en la spegul'o: ili tiam ŝajn'as pli mal'jun'a'j ol en la ceter'a'j tag'o'j kaj hor'o'j de la semajn'o. Tio'n konvink'it'e asert'is kon'at'a mark'o de sun'brun'ig'a'j produkt'o'j, post tiu'rilat'a esplor'ad'o de ĝi freŝ'e plen'um'it'a.

Aksel'a fetor'o

Et'a part'o (2 %) de la eŭrop'an'o'j hav'as aksel'o'j'n, kiu'j ne stink'as. Mank'as al ili la gen'o'j, kiu'j kulp'as pro la fetor'o tip'a, en plej mult'a'j hom'o'j, de tiu part'o de la korp'o. Spit'e al tio, ili uz'as sen'odor'ig'il'o'j'n. Des pli kurioz'e, la sam'a'j ul'o'j hav'as sek'a'n orel-vaks'o'n. La mal'kovr'o aper'is komenc'e de 2013 en la revu'o Journal of Investigative Dermatology .

Fingr'a falt'iĝ'o

Ĉu vi iam demand'is vi'n mem, pro kiu kial'o la fingr'o'j falt'iĝ'as (ali'vort'e sulk'iĝ'as, kun'tir'iĝ'as) post long'a rest'ad'o en akv'o? Respond'is al tiu hamlet'a dub'o iu'j esplor'ist'o'j de la universitat'o de Newcastle, en Briti'o. Ili cert'ig'as, ke tiu fingr'a karakteriz'o util'as por pli'bon'ig'i la kapt'ad'o'n de objekt'o'j, kiam oni si'n trov'as sub'akv'e.

Bon'gust'ig'a'j kolor'o'j

Varm'a'j trink'aĵ'o'j hav'as mal'sam'a'n gust'o'n laŭ la kolor'o de la uj'o'j, kiu'j ili'n en'ten'as. Varm'a ĉokolad'o, ekzempl'e, est'as plej bon'gust'a en'e de oranĝ'kolor'a tas'o. Tio'n kred'as, ver'ŝajn'e sur'baz'e de fid'ind'a'j scienc'a'j don'it'aĵ'o'j, fak'ul'o'j de la brit'a universitat'o de Oksford'o kaj de la hispan'a politeknik'o de Valenci'o.

Fet'a'j grimac'o'j

Beb'o'j trejn'iĝ'as far'i grimac'o'j'n antaŭ ol nask'iĝ'i. La cel'o? Pov'i montr'i si'a'n mal'kontent'o'n, kiam ili ek'vid'os la lum'o'n. Tiu ĉi karakteriz'o observ'ebl'as ĉe fet'o'j ek'de la 36 a semajn'o de graved'ec'o, dum la rid'et'o'j komenc'iĝ'as jam en la 24 a semajn'o. Ĉi-rilat'a stud'o aper'is en la revu'o PLOS On'e.

Amuz'iĝ'o kaj daŭr'o

Vi mal'prav'as: ne ver'as, ke la temp'o pas'as rapid'e, kiam vi amuz'as vi'n. Ja la mal'o okaz'as el psikologi'a vid'punkt'o: ni fakt'e memor'as la agrabl'a'j'n event'o'j'n pli detal'e ol la enu'ig'a'j'n, do ni oft'e super'taks'as ili'a'n efektiv'a'n daŭr'o'n. Plend'o'j'n oni send'u ne al ni, sed al la revu'o Applied Cognitive Psychology !

Komplik'a multiplik'o

Se vi'a fil'o ne sci'pov'as solv'i la multiplik'o'n 6 x 8, ne riproĉ'u li'n: tiu est'as la plej komplik'a multiplik'o por la infan'o'j (kaj cert'e ankaŭ por kelk'a'j adolt'o'j). 9 x 12 est'as mal'e la multiplik'o, kiu postul'as plej da temp'o. Oni kalkul'is ĉio'n ĉi per'e de poŝ'telefon'a aplik'o. La esplor'ad'o, kiu analiz'is 60 000 respond'o'j'n, okaz'is en angl'a lern'ej'o.

Raŭk'a voĉ'o

Profund'a'j kaj raŭk'a'j voĉ'o'j tre'eg'e kontent'ig'as kaj al'log'as vir'in'o'j'n. Esplor'o mal'kovr'is, ke mal'pli'alt'ig'i la propr'a'n voĉ'o'n est'as klar'a signal'o de seks'a interes'o flank'e de la vir'o'j. Se do vi ne hav'as sukces'o'n kun vir'in'o'j, klopod'u uz'i iom pli profund'a'n voĉ'o'n: ĝi ig'os vi'n pli ĉarm'a. Aŭ tut'e ne parol'u!

Plant'a strategi'o

La strategi'o de mult'a'j plant'o'j por garanti'i la lojal'ec'o'n kaj fidel'ec'o'n de ili'a'j polen'ant'o'j est'as miks'i si'a'n nektar'o'n kun substanc'o'j, kiel nikotin'o aŭ kafein'o, kiu'j provok'as de'pend'o'n. Pli ol cent speci'o'j en'hav'as tia'j'n substanc'o'j'n en la propr'a nektar'o. Super tia stud'o labor'is esplor'ist'o'j de la brit'a universitat'o de Newcastle.

Vost'a sving'o

Nervoz'a'j hund'o'j vost'o-sving'as mal'dekstr'e'n – la trankvil'a'j kaj feliĉ'a'j dekstr'e'n. La ceter'a'j kvar'pied'a'j best'o'j ŝajn'e kompren'as bon'e tia'n ĉi lingv'aĵ'o'n. La pri'hund'a stud'o aper'is en la revu'o Current Biology .

Rapid'a ir'manier'o

Vir'o'j mal'rapid'ig'as si'a'n ir-manier'o'n je 7 %, kiam ili promen'as kun si'a kor'amik'in'o aŭ edz'in'o. Ili promen'as per normal'a rapid'o, se ili est'as kun ali'a vir'in'o, kiu'n ili ne ŝat'as. Promen'ant'e kun vir'o'j (krom supoz'ebl'e se ili sam'seks'em'as: la esplor'o forges'is tiu'n ebl'o'n), ili mal'e em'as eg'e pli'rapid'ig'i la ir'ad'o'n. Jen last'a'temp'a mal'kovr'o de Seattle Pacific University .

Energi'a kupl'iĝ'o

Ia'j marsupi-hav'a'j best'o'j kupl'iĝ'as tiel intens'e kaj energi'e, ke ili oft'e mort'as dum la seks'a ag'ad'o. Sci'ig'as ĉi tiu'n kutim'o'n al ni la revu'o PNAS , post analiz'o de 52 marsupi-hav'a'j speci'o'j.

Blank'a vin'o

En glas'o'j'n oni verŝ'as pli da blank'a ol da ruĝ'a vin'o. La hel'a kolor'o, unu'a'vid'e pli sen'danĝer'a, ig'as hom'o'j'n konsum'i pli alt'a'n kvant'o'n da alkohol'o. Jen pens'ig'a mal'kaŝ'o de la uson'a universitat'o de Iowa.

Naĝ'a stil'o

Ĉimpanz'o'j kaj orangutan'o'j brust'o-naĝ'as. Tio'n kompren'ig'is la unu'a'j observ'o'j de ili'a'j kondut'o'j, kiam ili trov'as si'n en akv'o.

Ĉokolad'o kaj butik'um'o

La klient'o'j de libr'o'vend'ej'o'j est'as 6-obl'e pli em'a'j aĉet'i am-roman'o'j'n aŭ kuir-libr'o'j'n, se ili sent'as odor'o'n de ĉokolad'o. Tio est'is ĵus mal'kovr'it'a kadr'e de belg'a esplor'ad'o.

Roberto PIGR'O
Sen best'o-test'o'j mi est'us mort'int'a ...

ITALI'O

„Sen best'o-test'o'j mi est'us mort'int'a ... ”

Provok'is grand'a'n debat'o'n en Itali'o Fejsbuk-koment'o'j aper'ig'it'a'j de tiam ne'kon'at'a 25-jar'a vir'in'o Caterina Simonsen.

En decembr'o Simonsen, kiu sufer'as pro kvar mal'oft'a'j genetik'a'j mal'san'o'j, ĝis'dat'ig'is si'a'n Fejsbuk-profil'o'n per nov'a fot'o.

Vid'ebl'is Simonsen, kiu akord'ig'ebl'e kun si'a san'stat'o stud'as veterinar'a'n art'o'n ĉe la universitat'o de Bolonjo, kun spir'aparat'o ĉe la vizaĝ'o kaj jen'a mesaĝ'o man'skrib'it'a: „Mi est'as ankoraŭ viv'a, mi hav'as 25 jar'o'j'n, dank'e al la ver'a scienc'a esplor'ad'o, nom'e tiu, kiu util'ig'as ankaŭ best'o'j'n por test'i kurac'il'o'j'n. Sen tio, mi est'us mort'int'a naŭ jar'o'j'n aĝ'a.”

Insult'o'j

Tuj re'ag'is la best'o'protekt'em'ul'o'j, en land'o ĝeneral'e tre zorg'a pri la rajt'o'j de best'o'j. Inter mult'a'j koment'o'j, ĝeneral'e mal'favor'a'j al la student'in'o, plur'a'j en'hav'is ironi'o'n, insult'o'j'n kaj eĉ mort'minac'o'j'n.

Tio provok'is indign'o'n kaj ne'atend'it'a'n debat'o'n, mez'e de kutim'e trankvil'a'j jar'fin'a'j fest'o'j, pri la util'o kaj laŭ'leĝ'ec'o de medicin'a'j eksperiment'o'j per best'o'j.

Mult'a'j renom'ul'o'j, rimark'ind'e, esprim'is si'a'n apog'o'n al Simonsen. Inter ili menci'end'as la urb'estr'o de Florenc'o, Matteo Renzi [mate'o renci ], ceter'e nov'a ĉef'rol'ul'o en la ital'a politik'o.

Sekretari'o

Tiu, ĵus far'iĝ'int'a inter'ali'e sekretari'o de la centr'a-mal'dekstr'a Demokrat'a Parti'o kun la intenc'o ĝi'n re'nov'ig'i, deklar'is, ke la opini'o de Simonsen est'as plen'e aprob'ind'a: la viv'o de unu'op'a hom'o valor'as pli ol tiu de mult'a'j best'o'j.

Fak'ul'o'j al'don'is, en la sekv'a'j tag'o'j, ke la mal'san'o'j, kiu'j traf'as la student'in'o'n, ver'e bezon'as test'ad'o'n ĉe best'o'j. Alternativ'o'j ne hav'ebl'as.

Inter'temp'e oni ĉe Fejsbuk'o pov'is leg'i koment'o'j'n kiel: „Por mi, vi pov'as mort'i morgaŭ: mi ofer'us eĉ ne mi'a'n or-fiŝ'et'o'n por sav'i ego'ist'in'o'n kiel vi”; aŭ„Vi dev'us pere'i jam infan'aĝ'e: la mond'o perd'us unu merd'ul'in'o'n kaj gajn'us mult'a'j'n bon'a'j'n kre'it'aĵ'o'j'n”.

Ofer'buĉ'o

Tamen klar'ig'is la ebl'e est'ont'a veterinar'in'o Simonsen, ke, spit'e al la ŝajn'o, ŝi ja am'as kaj ne vol'as sufer'ig'i best'o'j'n, kvankam ŝi konsider'as ili'a'n ofer'buĉ'o'n neces'a en kelk'a'j kaz'o'j.

Krom'e ŝi dir'is, ke ŝi atend'is ĉe la aper'ig'o de la bild'o tut'e ali'a'j'n re'ag'o'j'n. Ŝi decid'is denunc'i tiu'j'n, kiu'j las'is insult'a'j'n mesaĝ'o'j'n, kaj raport'is la afer'o'n al la ital'a poŝt'a polic'o, kiu nun mal'ferm'is enket'o'n.

Ŝi'a famili'o pet'is pri pac'o, apart'e pro la kristnask'a'j feri'o'j, kaj vol'is, ke la ĵurnal'o'j ne plu okup'iĝ'u pri la afer'o. La ge'patr'o'j cel'is protekt'i si'a'n fil'in'o'n, kiu dum'e en'hospital'iĝ'is en la urb'o Padov'o.

Roberto PIGR'O


La Fejsbuk-paĝ'o de Caterina Simonsen. La mal'grand'a bild'o montr'as ŝi'n kun la spir'aparat'o.

Observ'ant'o observ'at'a

UNESK'O

Observ'ant'o observ'at'a

Insul'ar'o en Karib'a Mar'o far'iĝ'is la naŭ'a observ'ant'o ĉe la Organiz'aĵ'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j por Eduk'ad'o, Scienc'o kaj Kultur'o (Unesk'o). Angil'o, brit'a teritori'o, est'is akcept'it'a kiel observ'ant'o dum Unesk'o-kun'sid'o en Pariz'o.

Angil'o'n mal'kovr'is Kristofor'o Kolumb'o en 1493. Brit'o'j koloni'is ĝi'n en 1650 kaj post'e franc'o'j kaj nederland'an'o'j prov'is ĝi'n kapt'i. Si'a'n nom'o'n ĝi ricev'is pro si'a form'o, long'a kiel serpent'ec'a fiŝ'o. Indi'an'o'j nom'is ĝi'n Arawaks (sag'o'pint'o).

Pro kultiv'ad'o de koton'o, maiz'o, batat'o'j kaj maniok'o neces'is mult'a'j man'o'j, nom'e sklav'o'j. En 1834 est'is abol'it'a sklav'ism'o kaj do Angil'o nombr'iĝ'is inter la unu'a'j land'o'j, kie sklav'o'j liber'iĝ'is.

Angil'o'n reprezent'is ĉe la Unesk'o-kun'sid'o Jasmin Garraway [ ĝezmin geraŭej ], ministr'o pri financ'o'j, ekonomi'o, evolu'ig'o, invest'ad'o, komerc'o kaj turism'o. Ŝi'n intervju'is (en la angl'a, la oficial'a lingv'o de Angil'o) MONAT'O.

MONAT'O: Kio'n vi atend'as de Unesk'o? Kio'n vi al'port'os al Unesk'o?

Garraway : Ni dezir'as iĝ'i part'o de grand'a famili'o kaj lern'i mult'e pli pri la fak'labor'o de Unesk'o. Ni mem, kiel mal'grand'a insul'o en Karib'o, mult'e zorg'as pri la protekt'o de la medi'o kaj mult'e pri'pens'is la rol'o'n de turism'o por sub'ten'i long'daŭr'a'n dis'volv'ad'o'n. Ni'a'j roz'kolor'a'j sabl'a'j strand'o'j est'as ĝis nun ne'tuŝ'it'a'j kaj trankvil'a'j. Ni do front'os defi'o'n por konserv'i ekvilibr'o'n. Turism'o help'u ni'n konstru'i nov'a'n model'o'n de kun'viv'ad'o inter lok'ul'o'j kaj ekster'ul'o'j.

MONAT'O: Krom turism'o, kiu est'as la ĉef'a industri'o de vi'a land'o?

Garraway : Fiŝ'kapt'ad'o kaj ekspluat'ad'o de salm'in'ej'o. Interes'e est'as, ke mult'a'j insul'an'o'j migr'is ĉef'e al Dominik'a Respublik'o, lern'is la hispan'a'n, re'ven'is kun spert'o pri komerc'o kaj turism'o.

MONAT'O: Histori'e, Angil'o est'as lig'it'a al latin-amerik'a'j indi'an'o'j.

Garraway : Efektiv'e, rest'as spur'o de hom'o'j, kiu'j viv'is antaŭ 2600 jar'o'j. Ekzist'as ankaŭ grot'o'j kun arkeologi'a'j rest'aĵ'o'j, kia'j sur'ŝton'a'j skrib'aĵ'o'j.

MONAT'O: Kompar'e kun sam'region'a'j insul'o'j, kio'n apart'e propon'as Angil'o?

Garraway : Tre bon'a'n kaj vari'a'n kuir'art'o'n, trankvil'o'n, amik'em'a'n kaj gast'am'ant'a'n loĝ'ant'ar'o'n. Sed ĉef'e, for'est'o'n de ŝtel'fot'ist'o'j aŭ paparazzi .

Renée TRIOLLE


Jasmin Garraway (kun la ŝal'o) reprezent'is si'a'n land'o'n Angil'o dum Unesk'o-inter'trakt'ad'o'j en Pariz'o. Fot'o: RENÉE TRIOLLE

Sistem'o stud'ind'a

Politik'o

OPINI'O

Sistem'o stud'ind'a

La lingv'ist'o kaj filozof'o Noam Chomsky opini'is en intervju'o komenc'e de 2014, ke ne'leĝ'a'j reĝim'o'j est'u anstataŭ'ig'it'a'j per komunaĵ'o'j de labor'ist'o'j. La uson'an'o, intervju'at'e ĉe la radi'o'staci'o Voĉ'o de Rusi'o, dir'is, ke la labor'ist'o'j mem respond'ec'u pri si'a'j instituci'o'j kaj ke liber'a unu'iĝ'o kre'u divers'spec'a'j'n federaci'a'j'n asoci'o'j'n.

Font'o'n de soci'a ord'o tia li vid'is en la histori'a spert'o de la orient'a Eŭrop'o, kun apart'a akcent'o sur la jugoslav'a mem'mastr'um'a social'ism'o. „Ĝust'e tio'n”, li dir'is, „oni klopod'as sufiĉ'e sukces'e real'ig'i nun'temp'e sur la nivel'o de lok'a mem'mastr'um'ad'o, ekzempl'e en region'o'j de Uson'o, kiu'j ekonomi'e sufer'as, kaj en Kataluni'o.”

Tio re'vok'as ni'n, kiu'j sukces'e kaj dum jar'dek'o'j viv'is en mem'mastr'um'a ŝtat'o, iom pri'koment'i.

La jugoslav'a mem'mastr'um'a social'ism'o evolu'is el klasik'a soveti'a diktatur'komun'ism'a ŝtat'o en la jar'o 1950. Tiam la jugoslav'a prezid'ant'o Tit'o decid'is rezist'i al la rus'a prezid'ant'o Stalin kaj ne plen'e sub'met'iĝ'i al li'a vol'o.

Iom post iom real'iĝ'is ĉiam pli sen'de'pend'a ekonomi'a sistem'o. Oni kompren'is en Jugoslavi'o, ke komun'ism'o diferenc'as de okcident'a privat'a kapital'ism'o kaj far'iĝ'is efektiv'e ŝtat'a kapital'ism'o.

La klasik'a komun'ist'a ŝtat'o ekspluat'as la labor'ant'o'j'n kaj distribu'as la profit'o'n al ŝtat'e privilegi'at'a'j parti'fidel'ul'o'j. Tamen en Jugoslavi'o oni ek'hav'is la ide'o'n serĉ'i inter'voj'o'n: la posed'ant'o'j de la produkt'rimed'o'j est'u nek privat'ul'o, nek la ŝtat'o, sed la labor'ist'o'j en la entrepren'o'j.

Ali'vort'e, dum vi est'as en la entrepren'o, vi est'as kun'posed'ant'o. Kiam vi for'ir'as, vi ĉes'as est'i kun'posed'ant'o kaj iĝ'as kun'posed'ant'o en ali'a entrepren'o, al kiu vi for'ir'is.

La central'ism'a ŝtat'o tamen komenc'e fort'e regul'ig'is la afer'o'j'n, kaj la entrepren'o'j ne plen'e de'pend'is de la merkat'o. Iom post iom evolu'is real'a merkat'o kaj la mem'mastr'um'a'j entrepren'o'j far'iĝ'is ĉiam pli ver'a'j batal'ant'o'j sur la merkat'o kaj konkurenc'is.

Tio kaŭz'is pli rapid'a'n evolu'o'n de la land'a ekonomi'o. Mem'mastr'um'ad'o funkci'is tiel, ke ĉiu'j en'posten'ig'it'o'j elekt'is labor'ist'a'n konsil'ant'ar'o'n konsist'ant'a'n el kelk'dek'o da hom'o'j. Tiu'j reg'is la direktor'o'n kiel plen'um'ant'o'n de la ekonomi'a politik'o, kiu'n gvid'is la labor'ist'a konsil'ant'ar'o.

En entrepren'o'j de mal'pli ol 50-person'o'j la komplet'a kolektiv'o est'is la labor'konsil'ant'ar'o. Do la direktor'o est'is efektiv'ig'ant'o de la labor'program'o'j, kiu'j'n difin'is la konsil'ant'ar'o, kiu decid'is pri ĉiu'j ŝanĝ'o'j, invest'o'j, nov'a'j posten'o'j, pun'o'j, dis'divid'o de la profit'o ktp.

Ĉiu'j labor'ist'o'j sent'is la entrepren'o'n ia'manier'e part'e si'a hejm'o, io kun kio ili viv'as, kun'decid'as. Fin'e de ĉiu jar'o la konsil'ant'ar'o decid'is baz'e de la cifer'o'j, ĉu la profit'o'n dis'divid'i inter la labor'ist'o'j aŭ invest'i. Pro du'on'jar'a'j kontrol'o'j kaj raport'o'j ne ebl'is bluf'i, ke mal'sukces'a entrepren'o sukces'as.

Rezult'e en la 80 aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o Jugoslavi'o est'is ekonomi'e mult'e pli fort'a ol la pli'mult'o de la komun'ism'a'j eŭrop'a'j land'o'j. Apart'e el'star'is du nord'a'j jugoslav'a'j respublik'o'j: Sloveni'o kaj Kroati'o.

Ili'a maln'et'a produkt'o po'kap'e ating'is la nivel'o'n de mez'a'j okcident'a'j ŝtat'o'j. En Sloveni'o kaj Kroati'o el'kresk'is sufiĉ'e fort'a industri'o, konkurenc'a sur la mond'a merkat'o. Evolu'is mez'a loĝ'ant'ar'a tavol'o, kiu ampleks'is pli ol 50 % de la popol'o. Mal'riĉ'ul'o'j est'is ĉiam pli et'a tavol'o.

Paralel'e evolu'is person'a'j liber'ec'o'j. Jam en la mez'o de la 60 aj jar'o'j jugoslav'o'j ricev'is pasport'o'n kaj pov'is vetur'i kie'n ajn. Tiu'j, kiu'j ne kontent'is en la land'o, pov'is for'ir'i. Mult'a'j en la 60 aj jar'o'j ir'is labor'i en la okcident'a Eŭrop'o, ĉar tie ili pov'is per'labor'i pli. Iom post iom ili re'ven'is.

Mi do est'as konvink'it'a, ke stud'i mem'mastr'um'ad'o'n tre util'us cel'e al adapt'ad'o al la nun'a'j cirkonstanc'o'j.

Zlatko TIŠLJAR
Disleksi'o kaj liter'um'ad'o

Disleksi'o kaj liter'um'ad'o

Cert'e, ne simpl'as la ortografi'a sistem'o de la franc'a lingv'o, sed ĵus aper'ig'it'a artikol'o en franc'a instru'ist'a sindikat'a gazet'o La Quinzaine Universitaire insist'as, ke ekzist'as nur mal'grand'a procent'aĵ'o da infan'o'j sufer'ant'a'j ver'e pro disleksi'o. La plej grand'a part'o ne sufiĉ'e kapabl'as leg'i kaj skrib'i pro mal'taŭg'a instru'ad'o/lern'ad'o de la ortografi'o.

Edmond LUDWIG
Franci'o
2014: Jar'o de dat're'ven'o'j

SLOVAKI'O

2014: Jar'o de dat're'ven'o'j

La 1an de januar'o 1993 nask'iĝ'is mez'e de Eŭrop'o la nov'a sen'de'pend'a ŝtat'o Slovaki'o. En 2014 okaz'as plur'a'j dat're'ven'o'j lig'it'a'j al la histori'o de la land'o.

Himn'o. Antaŭ 170 jar'o'j, en 1844, est'is verk'it'a la tekst'o de la slovak'a himn'o Nad Tatrou sa blýska (Super Tatro fulm'as). Ek'de 1993 du el ĝi'a'j strof'o'j est'as la oficial'a himn'o de la sen'de'pend'a Slovaki'o.

Slovak'a ŝtat'o. Ek'ekzist'is antaŭ 75 jar'o'j slovak'a ŝtat'o. Ĝi funkci'is inter 1939 kaj 1945, en la teritori'o de la hodiaŭ'a Slovaki'o. Ĝi posed'is insign'o'j'n de suveren'a ŝtat'o, sed ĝi'a'j pov'o'j est'is lim'ig'at'a'j de Germani'o.

Arme'o

Naci'a ribel'o. Antaŭ 70 jar'o'j slovak'o'j ribel'is kontraŭ faŝist'a'j okupaci'a'j taĉment'o'j. La ĉeĥ'o'slovak'a arme'o est'is tamen venk'it'a kaj reprezali'e la faŝist'o'j for'brul'ig'is 93 slovak'a'j'n vilaĝ'o'j'n.

Karpat'a- dukla operaci'o. Lig'e kun la ribel'o, sam'e okaz'is antaŭ 70 jar'o'j unu el la plej grand'a'j batal'o'j de la du'a mond'milit'o sur la slovak'a teritori'o. Sur la batal'kamp'o rest'is 72 000 mort'int'o'j.

Velur'a revoluci'o. Antaŭ 25 jar'o'j okaz'is la tiel nom'at'a velur'a revoluci'o, kiu ĉes'ig'is la komun'ism'a'n reĝim'o'n. En Slovaki'o sekv'is politik'a'j kaj ekonomi'a'j reform'o'j por re'nov'ig'i la demokrati'o'n kaj merkat'a'n ekonomi'o'n.

Esplor'o'j

Eŭrop'a Uni'o kaj Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o. Antaŭ 10 jar'o'j Slovaki'o membr'iĝ'is en EU kaj en NATO. Unu el la plej grav'a'j avantaĝ'o'j de la EU -membr'iĝ'o est'as al'ir'o al financ'ad'o por ekonomi'a dis'volv'iĝ'o, entrepren'ad'o, scienc'a'j esplor'o'j, teknik'a'j struktur'o'j, kre'ad'o de nov'a'j labor'lok'o'j, agrikultur'o kaj kamp'ar'a'j region'o'j.

Fer'voj'o'j kaj trole'bus'j. Fin'e ... ankaŭ en 2014 slovak'o'j memor'os, ke antaŭ 100 jar'o'j est'is solen'e mal'ferm'it'a la fer'voj'a lini'o Vien'o-Bratislav'o – kaj antaŭ 110 jar'o'j ek'funkci'is la unu'a trole'bus en la teritori'o de Slovaki'o.

Juli'us HAUSER
Gaj'a'n Kristnask'o'n, mal'gaj'a'n Nov'jar'o'n

Ekonomi'o

KIPR'O

Gaj'a'n Kristnask'o'n, mal'gaj'a'n Nov'jar'o'n

Gaj'a Kristnask'o ĉi-jar'e ja real'iĝ'is, sed mal'long'e daŭr'is, la tradici'a bon'dezir'o por la kipr'a loĝ'ant'ar'o. Ĝi'a esper'o je 2014, ke ĝi est'u, se ne jar'o frukt'o'don'a, almenaŭ pli bon'a el ekonomi'a vid'punkt'o ol 2013, est'is fakt'e baldaŭ mal'konfirm'it'a. Kiel kon'at'e, la ĵus fin'iĝ'int'a est'is ver'e „terur'a jar'o” por la ekonomi'o de la et'a mez-orient'a insul'o, kies grek'lingv'a part'o en mart'o si'n trov'is eĉ ĉe la rand'o de bankrot'o.

La dum'temp'a feliĉ'ec'o de la ge'kipr'an'o'j ĉef'e de'pend'is de tio, ke la reg'ist'ar'o de la respublik'o, nun reg'at'a de la konservativ'ul'o Marjos Anastasjadis, anonc'is en decembr'o, ke ĉiu dung'it'o dev'os leĝ'e ricev'i si'a'n 13an salajr'o'n, dum mult'a'j kompani'o'j est'is de'long'e (sed kontraŭ'leĝ'e) anonc'int'a'j ĝi'a'n abol'o'n.

Tuj post la tradici'a'j nov'jar'a'j fajr'aĵ'o'j oni kompren'is, ke la tut'a jar'o 2014 est'os fajr'a kaj eksplod'em'a: ek'de la 1 a de januar'o ek'valid'is kelk'a'j nov'a'j rimed'o'j, per kiu'j la reg'ist'ar'o de la iam riĉ'eg'a land'o klopod'os konform'iĝ'i al la postul'em'a'j direktiv'o'j de la t. n. Trojko 1 kaj precip'e de s -in'o Verculescu [ verkulesku ], jam re'bapt'it'a de la kipr'an'o'j s -in'o Drakulesku. Oni komenc'is per banal'a „impost'o pri la konsum'o'j”, kiu en'tren'as abrupt'a'n alt'iĝ'o'n de la vetur'a (feliĉ'e ne de la hejt'a) fuel-prez'o: ĝi supr'e'n'ir'is je 5 cend'o'j litr'e kompar'e kun la fin'o de 2013. Ne tem'as pri ver'a nov'aĵ'o: la reg'ist'ar'o ne hav'as fantazi'o'n, kaj io simil'a jam okaz'is komenc'e de 2013, kiam la karbur'aĵ'a'j prez'o'j puf'iĝ'is je 7 cend'o'j litr'e kompar'e kun 2012.

Mon'uj'o

Pli rimark'ind'e, ek'de la 13 a de januar'o 2014 supr'e'n'ir'is ankaŭ la al'don'valor'a impost'o (de 18 % al 19 %). La plej mal'trankvil'ig'a rimed'o koncern'as tamen la tond'ad'o'n de salajr'o'j: ĉiu'j, kiu'j labor'as por la ŝtat'o (instru'ist'o'j, medicin'ist'o'j ktp), tuj perd'is – kun mult'a'j sezon'a'j bon'dezir'o'j – 3 % de si'a maln'et'a salajr'o. Kvazaŭ tio ne sufiĉ'us, ĉiu'j dev'os pag'i ĉiu'monat'e ankaŭ krom'a'n impost'o'n, kiu ating'os 2,5 % por tiu'j, kiu'j gajn'as 1501 ĝis 2500 eŭr'o'j'n monat'e, kaj et'et'e pli (ĝis 3,5 %) por la hom'o'j, kiu'j gajn'as pli bon'a'n salajr'o'n. Ankaŭ la labor'ant'o'j en la privat'a sektor'o dev'os rezign'i pri sam'a'j procent'o'j de si'a salajr'o: ili est'as tamen pli bon'ŝanc'a'j, ĉar la du'on'a'n part'o'n de la impost'o pag'os la dung'int'o. Do en la privat'a sektor'o la diferenc'o en la mon'uj'o est'os iom'et'e mal'pli okul'frap'a.

Naĝ'ej'o

Ĉe la ĝis nun pri'skrib'it'a'j ekonomi'a'j rimed'o'j, la demand'o est'as: kiel esper'i fin'o'n de la recesi'o? La respond'o est'as: neniel. La recesi'o kaj la kriz'o pov'as dum al'don'a jar'o plu'daŭr'i. Ĉef'e mal'kontent'as kompren'ebl'e tiu'j, kiu'j esper'is, ke oni fin'fin'e pag'ig'os la privilegi'ul'o'j'n, nom'e tiu'j'n, kiu'j pro mult'jar'a impost'evit'o aŭ taŭg'a'j amik'ec'o'j sukces'is hav'ig'i al si vila'o'j'n, eg'kapacit'a'j'n aŭtomobil'o'j'n, privat'a'n naĝ'ej'o'n, sen iam cend'o'n pag'i.

Nenio tia okaz'is kaj okaz'os. Ankoraŭ'foj'e pag'as la pleb'o (tut'e sen'kulp'a pri la erar'o'j de la antaŭ'a komun'ism'a reg'ist'ar'o Ĥristofjas, last'a'temp'e ne hazard'e re'bapt'it'a Katastrofjas). Dum la land'a ekonomi'o kaj la jun'ul'ar'a'j rev'o'j pro la kresk'ant'a sen'labor'ec'o brul'as, la riĉ'ul'o'j daŭr'ig'as si'a'n fest'o'n: en si'a jam menci'it'a fajr-ŝirm'a (kaj ja ne'impost'at'a) naĝ'basen'o.

Roberto PIGR'O
1Mok'nom'o por la tri'op'o konsist'ant'a el Inter'naci'a Mon'a Fondus'o, Eŭrop'a Centr'a Bank'o kaj Eŭrop'a Komision'o, kiu'j kvazaŭ diktator'o'j preskrib'as, kiel la sud-eŭrop'a'j land'o'j solv'u si'a'j'n financ'a'j'n problem'o'j'n. (Not'o de la redaktor'o)


Sid'ej'o de la Kipr'a Bank'o, kiu en'sorb'is la bankrot'int'a'n Laik'i Bank'o'n, en Limasolo. Fot'o: ROBERTO PIGR'O


Tri si'n'sekv'a'j vend'ej'o'j ferm'it'a'j pro la ekonomi'a kriz'o en la centr'o de Limasolo. Fot'o: ROBERTO PIGR'O

Lingv'o kiel suker'o: not'o'j pri la nun'temp'a pers'a

IRAN'O

Lingv'o kiel suker'o: not'o'j pri la nun'temp'a pers'a

En la jar'o 1921 la iran'a verk'ist'o Mohammad -Al'i Ĝamalzade el'don'is en Berlin'o novel'o'n kun la esprim'o'plen'a titol'o La pers'a est'as suker'o. Tie la rakont'ant'o, re'ven'ant'e hejm'e'n post kelk'a'j jar'o'j pas'ig'it'a'j en Eŭrop'o, est'as de'ten'it'a ĉe la lim'o kaj en'prizon'ig'it'a en sen'fenestr'a kel'o, kun'e kun tradici'ist'a mula'o, kun pseŭdo-modern'ist'o kaj kun ordinar'a, humil'a person'o, kiu kompren'as nek la arab'lingv'e ŝarĝ'it'a'n pers'a'n de la unu'a, nek la sam'e fremd'a'n lingv'o'n de la last'a, plen'plen'a'n de franc'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j. La verk'ist'o viv'ec'e bild'ig'as la sam'ĉel'an'o'j'n kiel difin'it'a'j'n soci'a'j'n tip'o'j'n: la mula'o'n re'tir'iĝ'int'a en la est'int'ec'o, kaj la pseŭdo-modern'ist'o'n trov'ant'a rifuĝ'o'n en surfac'a ksenofilio. Tio ig'as la rakont'o'n de Ĝamalzade kvazaŭ spegul'o, en kiu la pers'a soci'o de li'a epok'o – kapt'it'a inter la kun'puŝ'iĝ'o de hered'it'a tradici'o kaj eŭrop'a kultur'o – est'as reflekt'it'a.

Modern'ec'o kaj tradici'o

Nu, se ni simpl'e vol'as anstataŭ'ig'i la eks'kutim'a'n franc'a'n per la pli aktual'a uson-angl'a lingv'o, la novel'o – post la for'pas'o de preskaŭ cent jar'o'j – pov'us cert'e est'i skrib'it'a ankaŭ en la hodiaŭ'a Tehrano, ebl'e kun sci'vol'em'a ali'land'an'o en la lok'o de la humil'ul'o. Oscil'ant'e inter divers'a'j antrop'ologi'a'j kaj lingv'a'j model'o'j oft'e konflikt'ant'a'j, nun'temp'e Iran'o hav'as en si'a intern'o la plej alt'a'n grad'o'n – kiel kaj eĉ pli ol en la epok'o de Ĝamalzade – de modern'ec'o kaj tradici'o, kaj tio natur'e reflekt'iĝ'as en la lingv'a'j decid'o'j de ĝi'a'j parol'ant'o'j. Tiel, eĉ la elekt'o de vort'o aŭ radik'o hodiaŭ pov'as hav'i alt'a'n simbol'a'n signif'o'n, kaj ankaŭ politik'a'n.

Hind'eŭrop'a lingv'o

Tamen tio ne est'as nov'a fenomen'o. Oni pov'as dir'i, ke la nov'a pers'a, kiel ni kon'as ĝi'n nun, skrib'at'a per arab'a'j skrib'sign'o'j, kvankam ĝi est'as hind'eŭrop'a lingv'o, nask'iĝ'is ĉirkaŭ la 9 a jar'cent'o de la komun'a era'o el konsider'ind'a arab'a greft'o al la trunk'o de la mez-pers'a lingv'o de la antaŭ-islam'a sasan'id'a dinasti'o. Tiu greft'o, anstataŭ morfologi'a aŭ sintaks'a, est'is unu'e leksik'a, kaj tiel, ek'de la origin'o de tiu literatur'o, la verk'ist'o'j pov'is elekt'i facil'e – util'ig'ant'e pli aŭ mal'pli da arab'a'j prunt'o'j, de'pend'e de la okaz'o – kiom „arab'ig'it'a” aŭ „pers'ig'it'a” dev'us est'i ili'a skrib'aĵ'o. Tio hav'is religi'a'n kaj, ia'manier'e, politik'a'n reflekt'iĝ'o'n: la poet'o Ferdoŭsi, ekzempl'e, en si'a epope'o pri la glor'o'j de la antikv'a Iran'o, util'ig'is intenc'e mal'mult'e da arab'a'j termin'o'j, sed ali'a'j klasik'ul'o'j, precip'e la religi'ul'o'j kaj la mistik'ul'o'j, far'is tio'n eg'e abund'e.

Dekadenc'a pase'o

En la modern'a epok'o, ek'de la 19 a jar'cent'o, aper'is nov'a leksik'a influ'o – precip'e rilat'e al teknik'a'j vort'o'j – el la rus'a, la angl'a, kaj ĉef'e el la franc'a al la pers'a. Tiu est'is la era'o, en kiu Iran'o, post pli ol jar'cent'a post'rest'o, re'mal'kovr'is la modern'ec'o'n, tiu'n temp'o'n simbol'at'a'n de la ekzempl'o de Eŭrop'o. Post'e la angl'a lingv'o, en la du'a du'on'o de la last'a jar'cent'o, definitiv'e trud'anstataŭ'is la franc'a'n en la rol'o de eduk'a kaj disting'it'ec'a lingv'o por la alt'a'j klas'o'j, kiu'j pli kaj pli flank'e'las'is la stud'o'n de la arab'a, en tiu'j jar'o'j oft'e rigard'at'a kiel simpl'a super'viv'o de dekadenc'a pase'o.

Arab'a element'o

Ali'a first'o'lini'o el lingv'a perspektiv'o est'is la islam'a revoluci'o de 1979. Ek'de tiu dat'o la arab'a element'o, kiu ĉiam ĉe'est'is vigl'a en la antaŭ'urb'o'j kaj en la provinc'o'j de la land'o, komenc'is antaŭ'e'n'iĝ'i re'e ankaŭ en la politik'a diskurs'o kaj en la amas'komunik'il'o'j. Tio okaz'is ne sen iu'j tro'ig'o'j, kaj kelk'foj'e ankoraŭ okaz'as, ke oni nun'temp'e vid'as tekst'o'j'n plen'plen'a'j'n de mal'oft'a'j arab'a'j vort'o'j – pur'a ekzerc'o de sinonim'o'j por la mal'util'o de la kompren'ebl'ec'o mem de la mesaĝ'o.

Am'at'a verk'ist'in'o

Per tia'j oscil'o'j, tamen, ne est'u tromp'it'a la leg'ant'o: la pers'a lingv'o hodiaŭ est'as fakt'e tre vigl'a, kaj ĝi est'as eg'a fier'ind'aĵ'o kaj firm'a fundament'o de la nun'temp'a iran'a ident'ec'o. Iran'an'o eĉ ne pens'us, kiel ekzempl'e far'as mult'e da liban'an'o'j, eduk'i si'a'j'n ge'fil'o'j'n en lingv'o ali'a ol la pers'a. Tia respekt'o por la propr'a lingv'o est'as tre dis'vast'iĝ'int'a ankaŭ en la nov'a'j generaci'o'j: est'as kor'tuŝ'e vid'i, kiom da jun'ul'o'j ĉiu'n semajn'o'n renkont'iĝ'as ĉe la tomb'o de la poet'in'o Forug Farroĥzad, en la nord'o de Tehrano, por kant'i kun'e la vers'o'j'n de tiu am'at'a verk'ist'in'o. Eĉ pli mir'ig'a est'as la tut'e aŭtentik'a pilgrim'ad'o, kiu konduk'as al la urb'o Ŝirazo jun'ul'o'j'n kaj mal'jun'ul'o'j'n, riĉ'ul'o'j'n kaj mal'riĉ'ul'o'j'n el la tut'a land'o, por omaĝ'i la memor'o'n de du el la plej grand'a'j poet'o'j de la klasik'a literatur'o, Sadi'o kaj Hafiz'o. Ĉe la du maŭzole'o'j kaj en la dolĉ'a'j ĝarden'o'j, kiu'j ĉirkaŭ'as ili'n, en absorb'it'a kaj seren'a atmosfer'o, oni pov'as mal'kovr'i ali'a'n manier'o'n interpret'i la pase'o'n kaj la nun'temp'o'n, la mort'o'n kaj la viv'o'n. Kun en'man'e la kanzon'ar'o de Hafiz'o, kiu'n Goethe nom'is „mi'a orient'a ĝemel'o”, oni voĉ'leg'as kaj koment'as la mal'facil'a'j'n vers'o'j'n de la mez'epok'a poet'o, dum infan'et'o'j vend'as mal'grand'a'j'n ferm'it'a'j'n kovert'o'j'n, kiu'j en'ten'as vers'o'n de tiu volum'o, el kiu oni tradici'e antaŭ'dir'as la est'ont'o'n. Kaj la futur'o de Iran'o, ne'dub'ind'e, pas'os ankaŭ tra ĉi tie.

Simon'e ZOPPELLARO
La saĝ'o de Salomon'o kaj salam'o

JUR'O

La saĝ'o de Salomon'o kaj salam'o

En decembr'o 2013 mult'a'j hom'o'j en Germani'o (supoz'ebl'e ĉef'e vir'o'j) ricev'is leter'o'n de advokat'o'j kun riproĉ'o, ke ili sen'pag'e, sen'permes'e kaj kontraŭ'leĝ'e spekt'is en inter'ret'o film'o'j'n pornografi'a'j'n. Ili pag'u ne'mal'grand'a'n sum'o'n por evit'i akuz'o'n kaj mal'agrabl'a'n kaj embaras'a'n juĝ'ej'a'n procedur'o'n.

Ne kon'at'as, kiom da hom'o'j pag'is. Baldaŭ post'e esprim'iĝ'is dub'o'j, ĉu spekt'i tia'j'n film'o'j'n fakt'e mal'permes'at'as. Kelk'a'j asert'is, ke ne tem'as pri pun'end'a ag'o, se oni ne konserv'as la daten'o'j'n en komput'il'o.

Ali'a'j opini'is, ke la daten'o'j ja dum kelk'a'j sekund'o'j rest'as ie konserv'it'a'j. Tio pov'us est'i konsider'at'a krim'o kontraŭ kopi'rajt'o kaj pri'ŝtel'o de spirit'a posed'aĵ'o.

Tio memor'ig'as mi'n pri vizit'o en juĝ'ej'o antaŭ jar'dek'o'j. Help'labor'ist'o est'is ŝtel'int'a pak'aĵ'o'n da kaf'o'grajn'o'j kaj salam'o'n. Li est'is kondamn'it'a al konsider'ind'a mon'pun'o.

Ankaŭ li'a edz'in'o est'is kondamn'it'a al simil'a pun'o pro ricel'ad'o, ĉar ŝi, sci'ant'e, ke tem'as pri ŝtel'it'a'j var'o'j, maten'e prepar'is kaf'o'n kaj sandviĉ'o'n, kiu'j'n la edz'o kun'port'is al la labor'ej'o. Tio okaz'is monat'o'j'n antaŭ'e. Ali'a juĝ'ist'o en super'a kort'um'o dev'is decid'i en apelaci'a proces'o pri la verdikt'o kontraŭ la edz'in'o.

Mi tiam ne kompren'is, sed bon'e memor'as, kio'n la juĝ'ist'o cel'is per pri'demand'ad'o, kiel ŝi prepar'is la kaf'o'n kaj la sandviĉ'o'n. – Per bol'ant'a akv'o ... – Pli detal'e! – Mi muel'is la kaf'o'grajn'o'j'n ... – Ĉu tut'a'n du'on'kilo'gram'o'n? – Ne, nur du aŭ tri kuler'o'j'n ... – Kaj tio'n li trink'is? Sek'a'n pulvor'o'n? – Ne, mi prepar'is kaf'o'n el ĝi ... – Kiel? Do, kiel oni kutim'e far'as tio'n: mi bol'ig'is akv'o'n kaj verŝ'is en filtr'il'o'n ... – Kaj post'e? – Mi verŝ'is la kaf'o'n en termo'botel'o'n ... – Nu, kio'n vi far'is kun la muel'it'a kaf'o'pulvor'o? – Mi for'ĵet'is en la rub'uj'o'n ...

La juĝ'ist'o konstat'is: „Vi'a edz'o ja manĝ'is ŝtel'it'a'n salam'o'n, kiu'n vi prepar'is por li. Tio est'is ricel'ad'o. Sed li fakt'e ne trink'is la ŝtel'it'a'j'n kaf'o'gren'o'j'n, sed nur akv'o'n kun kaf'o'arom'o.

Ĉar mi supoz'as, ke la akv'o ne est'is ŝtel'it'a, mi dev'as konstat'i, ke koncern'e la kaf'o'n vi don'is al vi'a edz'o nur arom'o'n de ŝtel'it'aĵ'o, do ne ŝtel'it'aĵ'o'n mem. Arom'o ne valid'as kiel objekt'o en jur'a senc'o.”

Tio'n dir'int'e, la juĝ'ist'o fiks'is mon'pun'o'n ebl'e en kvar'on'o aŭ eĉ mal'pli ol antaŭ'e. La ge'edz'o'j unu'anim'e dank'is kaj montr'is si'a'n feliĉ'o'n. Ili ne kompren'is, kial la juĝ'ist'o montr'is tia'n mild'ec'o'n.

Nun gazet'o'j menci'as, ke la advokat'ofic'ej'o, leter'ant'e pri kontraŭ'leĝ'a romp'o de kopi'rajt'o, mem ne ag'is laŭ'leĝ'e ...

Jomo IPFELKOFER
Pend'ant'a'j art'a'j pajl'aĵ'o'j

Art'o

TRADICI'O'J

Pend'ant'a'j art'a'j pajl'aĵ'o'j

Litov'o'j en si'a kultur'a trezor'o re'trov'is unu el la spec'o'j de antikv'a'j man'far'aĵ'o'j, kiu'j'n pra'ul'o'j uz'is en si'a hejm'o ne nur por ornam'i ej'o'j'n sed ankaŭ por senc'o'esprim'i si'a'j'n ag'o'j'n. Tem'as pri pend'ant'a'j art'a'j pajl'aĵ'o'j, litov'e nom'at'a'j'n sod'as. Tiu'j art'aĵ'o'j est'is pend'ig'at'a'j, se en la famili'o nask'iĝ'is beb'o, ankaŭ dum ge'edz'iĝ'o, antaŭ Kristnask'o kun'e kun pajl'a'j bird'et'o'j, sun'form'a'j art'aĵ'o'j, kiu'j simbol'is la re'ven'o'n de la sun'o.

Ben'o

Pajl'aĵ'o super la tabl'o de ge'edz'iĝ'ant'o'j simbol'is dezir'o'n de feliĉ'a kaj firm'a kun'viv'o, oni ĝi'n donac'is al la ge'patr'o'j de ĵus nask'iĝ'int'a beb'o aŭ dum la bapt'o'fest'o, por ke li'a/ŝi'a viv'o est'u facil'a. Pend'ant'a art'a pajl'aĵ'o ankaŭ est'is kiel ben'o por la hejm'o kaj protekt'is ĝi'n kontraŭ demon'o'j.

Demon'o

En pra'temp'o'j pajl'aĵ'o'j'n oni pend'ig'is per ĉeval'a'j har'o'j, kun'ig'it'a'j help'e de vaks'o. Tia'manier'e pajl'aĵ'o'j pov'is liber'e turn'iĝ'i. Se subit'e ili ĉes'is turn'iĝ'i – mal'bon'a sign'o: demon'o aŭ ajn'a mal'bon'o en'ir'is en la dom'o'n. Mal'bon'o'n signif'is ankaŭ difekt'it'a sod'as. Tia'j'n hom'o'j tuj dev'is brul'ig'i.

Ekzist'as ankaŭ rakont'o'j pri kutim'o dum la en'ter'ig'o de unu el ge'edz'a par'o en'ter'ig'i ankaŭ la pajl'aĵ'o'j'n, kiu'j'n ili gard'is ek'de si'a ge'edz'iĝ'fest'o.

Kosm'a energi'o

Litov'o'j kred'is, ke turn'iĝ'ant'a'j pajl'aĵ'o'j est'as kvazaŭ dis'send'il'o'j de kosm'a energi'o: supr'a angul'o ĝi'n akumul'ad'is kaj mal'supr'a – dis'don'ad'is. Divers'a'j'n dolor'o'j'n oni pen'is for'ig'i help'e de tiu'j energi'a'j pajl'aĵ'o'j – oni ek'sid'is sub la pajl'aĵ'o, energi'o tuj komenc'is kur'i tra la tut'a korp'o kaj dolor'o mal'aper'is.

Tradici'a'j pajl'aĵ'o'j laŭ'form'e eg'e simil'as al piramid'o'j. Ili konsist'as el plur'a'j du'tip'a'j element'o'j: tri'angul'o'j kaj kvadrat'o'j. En antikv'a'j kultur'o'j tri'angul'o kutim'e est'is simbol'o de la anim'o kaj kvadrat'o de la materi'o. Por antikv'a'j litov'o'j pajl'a'j art'aĵ'o'j est'is si'a'spec'a mandalo simbol'e reprezent'ant'a ceter'a'n anim'a'n, eĉ kosm'a'n ord'o'n. Dum la farad'o hom'o'j oft'e dron'is en medit'ad'o, eĉ si'a'spec'a ekstaz'o.

Temp'o'rab'a

La litov'a etn'olog'o Marija Liugiene, kiu mem okup'iĝ'as pri kre'ad'o de tiu'spec'a'j litov'a'j art'aĵ'o'j, dir'as, ke tio est'as eg'e temp'o'rab'a labor'o. Ĝi komenc'iĝ'is fru'printemp'e per gren'a'j sem'o'j. Kiam la gren'o kresk'as, eg'e grav'as ĝust'a'temp'e rikolt'i. Tro'fru'a rikolt'o signif'as tro mal'dik'a'n pajl'o'n kaj tro mal'fru'a – tro mal'stabil'a'n pajl'o'n. Oni rikolt'as per'man'e. Post'e la rikolt'aĵ'o est'as sek'ig'at'a, sekv'e pri'labor'at'a: spik'o'j est'as for'ig'at'a'j, al'don'a'j pajl'a'j element'o'j kaj fin'e la pajl'er'o'j est'as tranĉ'at'a'j al divers'long'a'j pec'et'o'j. Tiam komenc'iĝ'as la ver'a labor'o kaj ver'a medit'ad'o. Plej bon'a est'as sekal'a pajl'o, ĉar ĝi est'as sufiĉ'e long'a kaj stabil'a. Por konstru'i pajl'a'n art'aĵ'o'n ankaŭ neces'as faden'o. Lin'a'n faden'o'n uz'as hodiaŭ'a'j popol'a'j far'ist'o'j, sed antaŭ'e oni uz'is ĉeval'a'j'n har'o'j'n.

Form'o'j

Origin'a sod'as hav'is la form'o'n de du'obl'a piramid'o. Sed hodiaŭ'a'j majstr'o'j pro art'a divers'ec'o iniciat'as ankaŭ ali'a'j'n form'o'j'n, ekzempl'e rond'a'n.

Hodiaŭ litov'a'j art'a'j pajl'aĵ'o'j est'as tre popular'a'j. Ili'n oni pov'as vid'i en la hejm'o ĉe mult'a'j famili'o'j, ili'n ankaŭ aĉet'as turist'o'j kaj ili montr'iĝ'as en art'a'j ekspozici'o'j, foir'o'j.

LAST


Pend'ant'a'j art'a'j pajl'aĵ'o'j ne nur ornam'as ej'o'j'n sed ankaŭ hav'as pli fort'a'n senc'o'n. Fot'o'j: LAST

La pian'o

Novel'o'j

La pian'o

Est'is trankvil'a antaŭ'vesper'o je la fin'o de la somer'o. La sun'o sub'ir'is, kaj ĝi'a mol'a oranĝ'kolor'a lum'o sur'verŝ'is la urb'o'n. Sur la mur'o'j de la konstru'aĵ'o'j, sur la vitrin'o'j de la vend'ej'o'j kaj sur la fenestr'o'j lud'is kupr'o'kolor'a'j bril'o'j. Komenc'iĝ'is la last'a hor'o de la tag'o, kiam iom post iom ĉio dron'is en ink'o'kolor'a krepusk'o: la konstru'aĵ'o'j, la hom'o'j, la arb'o'j.

Ant'o'n ir'is sur unu el la grand'a'j strat'o'j inter la luks'a'j vend'ej'o'j. Li ne rapid'is, ĝu'is la trankvil'a'n antaŭ'vesper'o'n. Jun'a'j bel'a'j vir'in'o'j kun enigm'a'j rid'et'o'j pas'is preter li, kaj ili'a'j mult'e'kost'a'j parfum'o'j diskret'e odor'is. Ant'o'n ŝat'is la last'a'j'n somer'a'j'n tag'o'j'n, kiam jam ne est'is tiel varm'e, la sun'o ne est'is blind'ig'a kaj la frisk'a vent'o kiel bird'flug'il'o kares'is la vizaĝ'o'j'n.

Subit'e Ant'o'n halt'is. Antaŭ li ven'is la vir'in'o, kiu'n li jam du'a'n aŭ tri'a'n foj'o'n vid'is sur tiu ĉi strat'o. Ŝi paŝ'is mal'rapid'e kaj en'pens'iĝ'int'e. Ŝi'a hel'a rigard'o kvazaŭ flug'is super la hom'a'j kap'o'j. Ŝi ne est'is jun'a, ebl'e jam kvin'dek'jar'a, sed ankoraŭ est'is bel'a, la krisp'a griz'ec'a har'ar'o liber'e fal'is sur ŝi'a'j'n ŝultr'o'j'n. Ŝi'a korp'o est'is tener'a, ŝi'a'j pied'o'j – graci'a'j. Nun ŝi sur'hav'is blank'a'n rob'o'n, kiu emfaz'is ŝi'a'n svelt'a'n korp'o'n. Ver'ŝajn'e oft'e ŝi ir'is sur tiu ĉi strat'o, ĉar ŝi ne rigard'is la vend'ej'o'j'n kaj ne atent'is pri la hom'o'j, kiu'j preter'pas'is. Ant'o'n mal'rapid'ig'is si'a'j'n paŝ'o'j'n. Iam antaŭ tre long'e ŝajn'e li vid'is tiu'n ĉi vir'in'o'n, sed li ne memor'is, kie kaj kiam. Tiu ĉi inteligent'a vizaĝ'o, la delikat'a'j lip'o'j kaj la lag'o'blu'a'j okul'o'j est'is kon'at'a'j al li. Ŝajn'e li ne nur vid'is, sed sam'e sonĝ'is pri ŝi. Ver'e la jar'o'j las'is si'a'j'n sign'o'j'n sur ŝi'a'n vizaĝ'o'n. Ĉe la angul'o'j de ŝi'a'j okul'o'j kaj sur la kol'o jam vid'ebl'is et'a'j sulk'o'j, kaj ŝi'a korp'o simil'is al matur'a suk'o'plen'a frukt'o. „Kiu est'as tiu ĉi vir'in'o, kiu'n ebl'e mi kon'as?” demand'is si'n Ant'o'n.

Ŝi preter'pas'is li'n, kaj li kvazaŭ ek'sent'is la susur'o'n de ŝi'a tener'a blank'a rob'o. Strang'a est'as la hom'a memor'o. Ni renkont'as iu'n, vid'as li'a'n aŭ ŝi'a'n vizaĝ'o'n, ek'sci'as la nom'o'n, sed post jar'o'j tiu ĉi vizaĝ'o mal'aper'as aŭ rest'as profund'e en ni'a konsci'o kiel pal'a re'memor'o, simil'a al mal'nov'a flav'a fotograf'aĵ'o, kaj van'e ni pen'as pli bon'e tra'rigard'i tiu'n ĉi fotograf'aĵ'o'n, ke ni re'memor'u, kiam kaj kie ni vid'is la hom'o'n sur ĝi, kiu li est'as, kio est'as li'a nom'o, sed van'e. Ĉio de'long'e mal'aper'is. La temp'o viŝ'is ĉio'n, kiel la mar'a'j ond'o'j viŝ'as la paŝ'o'spur'o'j'n sur la akv'a sabl'o.

Jam du foj'o'j'n sur tiu ĉi strat'o Ant'o'n vid'is tiu'n ĉi vir'in'o'n, kaj ĉiam li streĉ'e rigard'is ŝi'a'n vizaĝ'o'n. Li est'is cert'a, ke iam li vid'is ŝi'n, sed li ne kuraĝ'is al'parol'i ŝi'n, nek post'sekv'i ŝi'n. Tamen hodiaŭ, kiam ŝi de'nov'e preter'pas'is li'n, li turn'is si'n kaj ek'ir'is post ŝi. Ŝi ir'is trankvil'e. Hodiaŭ ŝi sur'hav'is mal'hel'blu'a'n rob'o'n, kiu simil'e al boat'a vel'o aŭ aper'is, aŭ mal'aper'is inter la hom'o'j, kiu'j ir'is sur la trotuar'o. Ant'o'n ir'is post ŝi kaj est'is cert'a, ke ŝi ne turn'os si'n, nek supoz'as, ke iu post'sekv'as ŝi'n. Li daŭr'e dir'is al si mem: „Mi ver'ŝajn'e kon'as ŝi'n, sed tre de'long'e mi ne vid'is ŝi'n. Mi ne memor'as ŝi'a'n nom'o'n. Mi ne kuraĝ'as al'parol'i ŝi'n, ebl'e ŝi eĉ ne dezir'os al'rigard'i mi'n. Ŝi opini'os, ke mi est'as iu si'n'trud'em'ul'o.”

Post du'cent aŭ tri'cent metr'o'j la vir'in'o subit'e halt'is kaj en'ir'is ie'n. Ant'o'n rapid'ig'is la paŝ'o'j'n. Est'is danc'trink'ej'o kun grand'a lum'reklam'o Danc'trink'ej'o Nokt'a'j Tril'o'j. Dum sekund'o'j li hezit'is ĉu en'ir'i aŭ ne. Li demand'is si'n, kio'n serĉ'as ĉi tie tiu ĉi vir'in'o? Li rest'is sen'mov'a antaŭ la pord'o kaj post'e tuj en'ir'is. En'e reg'is du'on'lum'o. Li ĉirkaŭ'rigard'is kaj vid'is la vir'in'o'n ir'i inter la tabl'o'j'n. „Ebl'e ŝi serĉ'as iu'n, ebl'e ŝi renkont'iĝ'os kun iu ĉi tie, aŭ pov'as est'i, ke ĉiu'tag'e ŝi ven'as ĉi tie'n sol'a, ek'sid'as ĉe iu tabl'o kaj mend'as iu'n trink'aĵ'o'n”, medit'is Ant'o'n.

Subit'e la vir'in'o mal'aper'is kaj Ant'o'n embaras'iĝ'is. Ŝi kvazaŭ dron'is sub la ter'o. Li ĉirkaŭ'rigard'is, turn'is si'n dekstr'e'n, post'e mal'dekstr'e'n, sed nenie vid'is ŝi'n kaj ne pov'is klar'ig'i al si mem, kiel ŝi tiel ne'atend'it'e mal'aper'is. Li sent'is, ke la hom'o'j, kiu'j sid'as ĉe la tabl'o'j, sci'vol'e rigard'as li'n. Ja, li star'is kiel arb'o en la centr'o de la danc'trink'ej'o. Li decid'is tuj ek'sid'i ĉe iu tabl'o kaj iom atend'i. Ebl'e la vir'in'o aper'os de ie. Li sid'iĝ'is ĉe la plej proksim'a tabl'o kaj de'nov'e ĉirkaŭ'rigard'is. En la danc'trink'ej'o est'is ĉef'e mez'aĝ'a'j hom'o'j. Ebl'e ili oft'e ven'is ĉi tie'n aŭ ĉi tie ili renkont'iĝ'is. Ant'o'n hont'is kaj sent'is konscienc'riproĉ'o'n. Li aspekt'is kiel fi'ul'o, kiu dezir'as kaŝ'e en'rigard'i en ies viv'o'n kaj serĉ'i en ĝi de'long'e kaŝ'it'a'n sekret'o'n. Li decid'is tuj star'iĝ'i kaj for'ir'i, sed en tiu ĉi moment'o en la danc'trink'ej'o aŭd'iĝ'is ia bru'o, kaj li rimark'is la vir'in'o'n. Ebl'e ŝi el'ir'is el iu ĉambr'o. Nun ŝi est'is vest'it'a en long'a nigr'a rob'o, kaj ŝi'a'j nud'a'j ŝultr'o'j bril'is kiel marmor'a'j.

Kiel ombr'o la vir'in'o tra'pas'is inter la tabl'o'j kaj sid'iĝ'is antaŭ la pian'o, kiu est'is en la angul'o de la danc'trink'ej'o. Ant'o'n nun rimark'is ĝi'n. Kelk'a'j'n sekund'o'j'n ŝi rest'is sen'mov'a antaŭ la pian'o, dors'e al la hom'o'j en la danc'trink'ej'o, kaj post'e komenc'is mal'rapid'e pian'lud'i. Ant'o'n stupor'e rigard'is ŝi'a'n dors'o'n, ŝi'a'j'n man'o'j'n blank'a'j'n kiel porcelan'o kaj ŝi'a'j'n long'a'j'n arĝent'ec'a'j'n har'o'j'n, kiu'j fal'is sur ŝi'a'j'n ŝultr'o'j'n. Li aŭskult'is la melodi'o'n, kaj subit'e en li'a konsci'o komenc'is el'naĝ'i kiel for'a insul'o en mar'o ia re'memor'o. Unu'e ĝi est'is pal'a, mal'klar'a, simil'a al forges'it'a melodi'o, sed post'e ĝi iĝ'is pli klar'a, kaj kvazaŭ ĉio okaz'us en tiu ĉi moment'o antaŭ li'a'j okul'o'j. „Tiu ĉi est'as Sandr'a, Sandr'a Stanislavova, nun mi memor'as ŝi'n”, flustr'is li. Ŝajn'e grand'a kolor'a radi'o ek'mov'iĝ'is antaŭ li kaj re'ven'ig'is li'n en la infan'ec'o'n.

Tiam li'a famili'o loĝ'is en mal'nov'a kvar'etaĝ'a dom'o en la centr'o de la urb'o. Sur ĉiu etaĝ'o est'is du loĝ'ej'o'j: unu pli grand'a kaj la ali'a – pli mal'grand'a. La famili'o de Ant'o'n loĝ'is en la pli grand'a loĝ'ej'o sur la kvar'a etaĝ'o kaj en la ali'a loĝ'ej'o est'is lu'ant'o'j, kiu'j oft'e est'is divers'a'j. Ordinar'e ili est'is jun'a'j hom'o'j, ĉef'e student'o'j. Ant'o'n memor'is, kiam en la najbar'a loĝ'ej'o ek'loĝ'is jun'ul'in'o. Tiam li est'is lern'ant'o kaj foj'e, kiam li re'ven'is el la lern'ej'o, li vid'is la jun'ul'in'o'n. Ŝi est'is bel'a blond'ul'in'o kun blu'a'j okul'o'j, kaj ŝi'a elegant'a korp'o simil'is al violon'o. Ŝi halt'is kaj amik'e ek'rid'et'is al Ant'o'n. Li ruĝ'iĝ'is kaj rapid'e ek'flustr'is:

„Bon'a'n tag'o'n.”

„Salut'o'n!” dir'is ŝi. „Mi est'as Sandr'a, ni est'as najbar'o'j.”

Ant'o'n gap'is ŝi'n sorĉ'it'a kaj ŝajn'is al li, ke la mal'pur'a kaj mal'bel'a ŝtup'ar'ej'o kun ne'lav'it'a'j fenestr'o'j subit'e ek'lum'as kaj ek'bril'as. Post tiu ĉi unu'a renkont'iĝ'o li oft'e vid'is ŝi'n. Li'a patr'in'o kaj Sandr'a iĝ'is amik'in'o'j. Sandr'a gast'is en ili'a dom'o kaj kun la patr'in'o de Ant'o'n ili trink'is kaf'o'n. Kiam Ant'o'n vid'is la lag'o'blu'a'j'n okul'o'j'n de Sandr'a, li ruĝ'iĝ'is, kvazaŭ iu brul'ig'us fajr'o'n antaŭ li'a vizaĝ'o, li'a'j man'plat'o'j komenc'is ŝvit'i, kaj li'a kor'o ek'bat'is kiel la kor'o de tim'ig'it'a lepor'o. Foj'e-foj'e Ant'o'n sonĝ'is pri Sandr'a. Li sci'is, ke ŝi est'as pian'ist'in'o. Kiam ŝi est'is en si'a hejm'o, ŝi pian'lud'is, kaj la melodi'o aŭd'ebl'is en la tut'a dom'o. Ant'o'n aŭskult'is la muzik'o'n emoci'it'a kaj imag'is ŝi'a'j'n long'a'j'n tener'a'j'n fingr'o'j'n, kiu'j am'e tuŝ'as la pian'klav'o'j'n. Tiam li ne sci'is, kio'n pian'lud'as Sandr'a, de kiu kompon'ist'o, sed li sent'is la muzik'o'n kiel frisk'a'n vent'o'blov'o'n.

Kiam li'a'j ge'patr'o'j parol'is pri Sandr'a, ili dir'is, ke ŝi est'as unu el la plej talent'a'j jun'a'j pian'ist'in'o'j. Ili menci'is, ke ŝi mult'e koncert'as kaj ŝi'a glor'o de talent'a pian'ist'in'o jam trans'flug'is la ŝtat'a'j'n lim'o'j'n, kaj Ant'o'n fier'is, ke li kon'as ŝi'n kaj oft'e renkont'as ŝi'n.

Foj'e Sandr'a ven'is en ili'a'n dom'o'n. Kiam Ant'o'n vid'is ŝi'n, li tuj rimark'is, ke ŝi est'as ĝoj'a kaj ŝi'a rid'ant'a vizaĝ'o aspekt'as kiel sun'a printemp'a maten'o. Sandr'a ĉirkaŭ'brak'is la patr'in'o'n de Ant'o'n kaj dir'is:

Onjo Tin'a, mi'a plej grand'a rev'o real'iĝ'is! Oni invit'as mi'n al Vien'o. Mi sub'skrib'is kontrakt'o'n kun Vien'a Filharmoni'o, kaj mi pian'lud'os en la urb'o de la muzik'o.”

„Sandr'a,” ek'ĝoj'is la patr'in'o, „mi est'as tre feliĉ'a, sed mi bedaŭr'as, ke long'e mi ne vid'os vi'n.”

Onjo Tin'a,” dir'is Sandr'a kaj iom embaras'it'e al'rigard'is la patr'in'o'n de Ant'o'n, „mi hav'as grand'a'n pet'o'n al vi. La plej kar'a aĵ'o, kiu'n mi posed'as, est'as mi'a pian'o. Ĉu mi pov'as las'i ĝi'n ĉe vi? Mi dev'as liber'ig'i la loĝ'ej'o'n.”

„Kompren'ebl'e”, dir'is ĥor'e la ge'patr'o'j. „Ni'a loĝ'ej'o est'as grand'a, est'os lok'o por ĝi, kaj ni zorg'os pri ĝi kiel pri ni'a'j okul'o'j.”

„Mi eg'e dank'as al vi. Kiam mi re'ven'os, mi re'pren'os ĝi'n.”

Sandr'a for'vetur'is, kaj ŝi'a grand'a nigr'a pian'o rest'is en la loĝ'ej'o de Ant'o'n. Oni met'is ĝi'n en angul'o'n de la gast'ĉambr'o, kaj tiel ili al'kutim'iĝ'is al ĝi, kvazaŭ la pian'o ĉiam est'us tie. Kiom da foj'o'j Ant'o'n al'rigard'is ĝi'n, li kvazaŭ de'nov'e vid'is la lag'o'blu'a'j'n okul'o'j'n de Sandr'a, kiu'j lum'ig'is li'n, kaj li'a kor'o komenc'is de'nov'e bat'i kiel kur'ant'a ĉeval'o tra sen'lim'a kamp'o. Ant'o'n oft'e demand'is si'n, kiel Sandr'a fart'as en Vien'o, ĉu ŝi koncert'as tie, kaj kiel pas'as ŝi'a'j tag'o'j en la ne'kon'at'a land'o. Li sen'pacienc'e atend'is ŝi'a'n re'ven'o'n el Vien'o, sed pas'is unu, du, tri jar'o'j kaj Sandr'a ne re'ven'is. Oni ne sci'is, kio okaz'is al ŝi. Sandr'a ne skrib'is leter'o'j'n, nek telefon'is. La ge'patr'o'j de Ant'o'n prov'is ek'sci'i io'n pri ŝi, sed ili ne sci'is ŝi'a'n adres'o'n en Vien'o. Ŝi'a pian'o daŭr'e est'is tie, en la angul'o de la gast'ĉambr'o, kaj ĝi kviet'e atend'is Sandr'a'n. Tamen post kelk'a'j jar'o'j la famili'o de Ant'o'n dev'is ŝanĝ'i la loĝ'ej'o'n. Ili aĉet'is nov'a'n loĝ'ej'o'n, kaj kun'e kun ĉiu'j mebl'o'j ili transport'is la pian'o'n en la nov'a'n loĝ'ej'o'n. Ĝi jam est'is kvazaŭ'a an'o de la famili'o. Daŭr'e neniu sci'is io'n pri Sandr'a. Ŝi tut'e mal'aper'is kaj oni jam ne sci'is, ĉu ŝi est'as en Aŭstri'o aŭ en ali'a land'o.

Ant'o'n iĝ'is plen'kresk'a vir'o. Li ne loĝ'is kun la ge'patr'o'j, mult'e vojaĝ'is, kaj iom da temp'o li loĝ'is en provinc'o. Kiam li'a'j ge'patr'o'j jam est'is cert'a'j, ke Sandr'a ne re'ven'os, ili donac'is la pian'o'n al parenc'a knab'in'et'o, kiu komenc'is lern'i pian'lud'ad'o'n. Tiel mal'aper'is ankaŭ la nigr'a pian'o de Sandr'a.

Nun Ant'o'n sid'is en la danc'trink'ej'o kaj aŭskult'is la pian'lud'ad'o'n de Sandr'a. „Kiam ŝi re'ven'is en Bulgari'o'n?” demand'is li si'n mem. „Ebl'e ŝi serĉ'is li'a'j'n ge'patr'o'j'n, sed ne trov'is ili'n, ĉar ili ne plu loĝ'is en la dom'o, kiu'n ŝi kon'is, kaj ver'ŝajn'e neniu pov'is dir'i al ŝi ili'a'n nov'a'n adres'o'n.” De'long'e la ge'patr'o'j de Ant'o'n ne est'is viv'ant'a'j.

Nun Sandr'a lud'is ia'n mal'rapid'a'n nostalgi'a'n melodi'o'n, sed neniu en la danc'trink'ej'o aŭskult'is ĝi'n. Preskaŭ ĉiu'j babil'is, rid'is, tint'ig'is la glas'o'j'n. En la krepusk'a vast'a ej'o la vir'o'j am'ind'um'is, kaj ili'a'j ebri'a'j rigard'o'j bril'is kiel la okul'o'j de embusk'ant'a'j lup'o'j. Neniu interes'iĝ'is pri la muzik'o de Sandr'a. Ant'o'n ek'sent'is ofend'o'n. Sandr'a, la fam'a kaj talent'a pian'ist'in'o, kiu iam sukces'e koncert'is en mult'a'j eŭrop'a'j land'o'j, nun pian'lud'is en tiu ĉi du'a'rang'a danc'trink'ej'o al ebri'ul'o'j, kiu'j ne kompren'is la muzik'o'n kaj tut'e ne interes'iĝ'is pri ĝi.

„Kio okaz'is al ŝi?” medit'is Ant'o'n. „Ĉu ŝi edz'in'iĝ'is, ĉu ŝi hav'is infan'o'j'n, kial ŝi re'ven'is en Bulgari'o'n? En kiu'j land'o'j ŝi loĝ'is, kaj ĉu ŝi ankoraŭ memor'as la ge'patr'o'j'n de Ant'o'n kaj Ant'o'n mem? Ĉu ŝi serĉ'is si'a'n pian'o'n, kiu atend'is ŝi'n en la loĝ'ej'o de Ant'o'n?” Al tiu'j ĉi demand'o'j nur Sandr'a pov'is respond'i, sed nun ŝi sid'is antaŭ tiu ĉi mal'nov'a pian'o en tiu ĉi danc'trink'ej'o kaj lud'is. Ŝi jam est'is mal'jun'a, lac'a vir'in'o, kiu ebl'e dev'is pian'lud'i por viv'ten'i si'n.

Tiu ĉi ne est'is Sandr'a, kiu'n Ant'o'n kon'is, la iam'a'n jun'a'n vir'in'o'n kun la lag'o'blu'a'j okul'o'j. Ant'o'n star'iĝ'is kaj ek'ir'is al la pord'o. „Ni ne dev'as re'ir'i en la pas'int'ec'o'n. Ĉio rest'u tie por ĉiam”, dir'is li al si mem kaj for'ir'is.

Juli'a'n MODEST
Mal'bel'o'n bel'ig'i: la <mark>Greenwald</mark> -princip'o

El mi'a vid'punkt'o

Mal'bel'o'n bel'ig'i: la Greenwald -princip'o

Mez'e de januar'o la uson'a prezid'ant'o, Barack Obama, anonc'is, ke li intenc'as brid'i la mond'skal'e kritik'at'a'n Naci'a'n Sekur'ec'a'n Serv'o'n ( NSA). Inter divers'a'j ali'a'j reform'o'j ne plu est'os permes'it'e al NSA konserv'i inform'o'j'n pri telefon'vok'o'j far'it'a'j en Uson'o (kiu organiz'aĵ'o tamen rajt'os konserv'i ili'n, ankoraŭ ne klar'as); ne plu ebl'os pri'spion'i prezid'ant'o'j'n kaj estr'o'j'n de tiel nom'at'a'j amik'a'j aŭ alianc'ig'it'a'j ŝtat'o'j.

La reform'o'j rezult'as de la rivel'o'j pas'int'jar'a'j de Edward Snowden, kiu, labor'int'e kadr'e de la uson'a'j sekur'ec'a'j serv'o'j, rivel'is la ampleks'o'n de ili'a ag'ad'o. Snowden, de'pend'e de person'a vid'punkt'o aŭ hero'o aŭ perfid'ul'o, montr'is inter'ali'e, kiom NSA kaj paralel'a'j organiz'aĵ'o'j nom'e de la popol'o tamen lez'as ties privat'ec'o'n.

La parol'ad'o de Obama est'as grand'skal'e raport'it'a kaj ĝeneral'e bon'ven'ig'it'a. Jen unu'a paŝ'o, dir'is komentari'ist'o'j, ĝis ekvilibr'ig'o de la rajt'o'j de individu'o'j kaj la rajt'o'j de la ŝtat'o.

Tamen ne ĉiu konsent'is. Artikol'ant'e en la brit'a gazet'o The Guardian , la ĵurnal'ist'o kaj iam'a advokat'o Glenn Greenwald atent'ig'is pri la hipokrit'ec'o de Obama.

En si'a parol'ad'o Obama defend'is la liber'ec'o'n de la individu'o. Tiu ĉi liber'ec'o est'as, laŭ la prezid'ant'o, la „font'o de hom'a progres'o”. Bel'a'j vort'o'j sed, kiel not'is Greenwald, ili de'ven'as de la buŝ'o de hom'o, kiu cel'as arest'i la individu'o'n – Edward Snowden, nun en ekzil'o en Rusi'o – kiu spron'is la debat'o'n pri liber'ec'o kaj la pov'o'j de la ŝtat'o.

Pli grav'e, Greenwald ne alt'e taks'is la reform'em'o'n de Obama. Tem'as pri nur'a propagand'o por tromp'i kaj silent'ig'i kritik'ant'o'j'n.

Laŭ Greenwald, politik'ist'o'j „ĵur'as ŝanĝ'i la sistem'o'n, por ke la erar'o'j de la pas'int'ec'o ne plu okaz'u. Post'e ili intenc'e ag'as mal'e: ili bel'ig'as la sistem'o'n, ig'ant'e ĝi'n politik'e pli digest'ebl'a, per vak'a'j, kosmetik'a'j tiel nom'at'a'j reform'o'j, por tiel mut'ig'i la koler'o'n de la publik'o, kaj sam'temp'e por las'i la sistem'o'n esenc'e sen'ŝanĝ'a, eĉ pli rezist'kapabl'a al kritik'o ol antaŭ'e”.

Tiel tuŝ'as Greenwald nerv'o'n en la korp'o de la ni'a'temp'a demokrati'o: la ide'o'n, ke politik'ist'o'j kaj ali'a'j bel'ig'as mal'bel'o'n kaj ĝi'n tiel fort'ig'as. La princip'o'n aplik'as ne nur reg'ist'ar'o'j sed ankaŭ ĉiu'j aŭtoritat'o'j, organiz'aĵ'o'j kaj ali'a'j grup'o'j. En Briti'o, ekzempl'e, la dekstr'em'a, bulvard'a gazet'ar'o lukt'as ost'e kaj vost'e kontraŭ la klopod'o'j de la reg'ist'ar'o (ĉi-okaz'e mord'at'a, ne mord'ant'a) por reform'o'j de la ĵurnal'ism'a etik'o.

Dum jar'o'j la bulvard'a klaĉ-gazet'ar'o (ne, nepr'as dir'i, la en'hav'e pez'a'j ĵurnal'o'j, kiel The Guardian , aŭ ĝeneral'e honest'a'j kaj moral'e skrupul'a'j region'a'j kaj lok'a'j gazet'o'j) lez'ad'is la tiel nom'at'a'n redaktor'a'n kod'o'n. La kod'o, en si mem bon'e el'pens'it'a, est'is tamen neglekt'at'a: hom'a'j rajt'o'j, privat'ec'o, est'is daŭr'e sub'fos'at'a'j (ekzempl'e telefon-konversaci'o'j kaj inter'ret'a korespond'ad'o de politik'ist'o'j kaj ali'a'j eminent'ul'o'j kaŝ'e kaj ne'prav'ig'ebl'e registr'it'a'j).

Post raport'o de esplor'komision'o, kiu'n prezid'is juĝ'ist'o, Bri'a'n Leveson, la reg'ist'ar'o star'ig'is nov'a'n instanc'o'n kun pov'o mon'pun'i tiu'j'n ĵurnal'ist'o'j'n, kiu'j ekster'kod'e ag'as. La instanc'o, kontrast'e al la mal'nov'a, konsist'u el pli da sen'de'pend'ul'o'j, mal'pli da gazet'ist'o'j, por cert'ig'i, ke la kod'o est'u rigor'e aplik'at'a.

La bulvard'ist'o'j tamen mal'akcept'is la reg'ist'ar'a'n plan'o'n. Ili dir'is, ke region'a'j kaj lok'a'j ĵurnal'o'j, financ'e mal'fort'a'j, est'us ruin'ig'it'a'j, se ili al'front'us al mon'pun'o'j. Ili do kre'is si'a'n propr'a'n instanc'o'n kun – kaj tiel mi re'ven'as al Greenwald – nur'a'j kosmetik'a'j ŝanĝ'o'j. Tem'as, efektiv'e, pri la mal'nov'a instanc'o sub nov'a nom'o.

Ĉu la bulvard'ist'o'j sukces'e „mord'os” la reg'ist'ar'o'n kaj tromp'os la publik'o'n per si'a ruz'o, ankoraŭ ne dir'ebl'as. Rezult'o'n atend'ant'e, oni pov'us sam'manier'e konsider'i la oficial'a'n respond'o'n („Ŝanĝ'o'j'n ni far'is: tio ne plu okaz'os”) al la seks-skandal'o'j en la brit'a rom'katolik'a komun'um'o kaj BBC, kaj al korupt'o en la polic'o kaj la bank'o'j.

Supoz'ebl'e la Greenwald -princip'o aplik'ebl'as ankaŭ al ali'a'j skandal'o'j en ali'a'j land'o'j. Est'us interes'e inform'iĝ'i.

Paul GUBBINS
Stabil'a - malgraŭ perd'o'j

AŬSTRI'O

„Stabil'a” - malgraŭ perd'o'j

Ŝrump'as la katolik'a eklezi'o en Aŭstri'o. En 2013 est'is je 50 000 kred'ant'o'j mal'pli, kio reprezent'as perd'o'n de unu el'cent'o. Se daŭr'os tiu evolu'o de 50 000 kred'ant'o'j jar'e, la katolik'a eklezi'o est'os mal'aper'int'a post 100 jar'o'j.

Jam nun grand'as la problem'o'j. Mank'as pastr'o'j, do oni dev'as kun'fand'i paroĥ'o'j'n kaj eĉ for'donac'i preĝ'ej'o'j'n. Grand'eg'a'j preĝ'ej'o'j, majstr'o'verk'o'j de la art'o, konstru'it'a'j por kelk'mil'person'a vizit'ant'ar'o, ne est'as re'nov'ig'at'a'j kaj est'as ĉirkaŭ'it'a'j de provizor'a'j skafald'o'j.

Di'serv'o'j okaz'as ne antaŭ la ĉef'a altar'o, sed en flank'e situ'ant'a kapel'o. Episkop'o nom'is tiu'n evolu'o'n „stabil'a”.

Walter KLAG


Grand'eg'a'j preĝ'ej'o'j, majstr'o'verk'o'j de la art'o, konstru'it'a'j por kelk'mil'person'a vizit'ant'ar'o, ne est'as re'nov'ig'at'a'j en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG

Kosm'a kub'o

Scienc'o

LITOVI'O

Kosm'a kub'o

Unu'a'foj'e en spac-esplor'ad'o ĉirkaŭ'flug'as la mond'o'n litov'a'j satelit'o'j. Ili'n lanĉ'is de NAS'A-baz'o en Virgini'o, Uson'o, raket'o Antares kaj spac-vetur'il'o Cygnus . Ĉi-last'a inter'ali'e en'hav'is la satelit'o'j'n LituanicaSAT -1 kaj LitSat -1, kre'it'a'j'n de litov'a'j kaj ali'land'a'j scienc'ist'o'j. Post kelk'a'j tag'o'j, la menci'it'a kosm'o'ŝip'o est'is al'ig'it'a al la tiel nom'at'a Inter'naci'a Spac'o-Staci'o ( ISS).

Kub'form'a

Post ĉirkaŭ monat'o la litov'a'j satelit'o'j est'is lanĉ'it'a'j por ek'orbit'i ĉirkaŭ la ter'o kaj tiel komenc'i si'a'j'n esplor'o'j'n. Unu'a'foj'e est'is far'it'a'j ankaŭ spac'a'j fot'o'j de Litovi'o. La kub'form'a satelit'o, mal'pli ol 500 gram'o'j'n pez'a, dum ĉirkaŭ ses monat'o'j efektiv'ig'os si'a'j'n kosm'a'j'n esplor'o'j'n, test'ant'e nov'kre'it'a'j'n teknik'o'j'n kaj alternativ'a'j'n energi'a'j'n font'o'j'n sub ekstrem'a'j kondiĉ'o'j. La satelit'o'n kre'is, en la fakultat'o de matematik'o kaj inform'ad'ik'o de la universitat'o de la litov'a ĉef'urb'o Vilnius, skip'o konsist'ant'a el tri'dek'o da jun'a'j fak'ul'o'j: inĝenier'o'j, fizik'ist'o'j, program'ist'o'j, kiu'j ven'as ne nur de Litovi'o, sed ankaŭ de ali'a'j land'o'j.

Iniciat'o

La satelit'o'n LitSat -1 mal'e konstru'is spert'ul'o'j de la teknologi'a universitat'o de la urb'o Kaunas, kun la help'o de koleg'o'j de la Litov'a Spac-Asoci'o kaj de la Institut'o de Spac'a'j Scienc'o'j kaj Teknik'o'j. Konstru'ant'e la satelit'o'n, la scienc'ist'o'j propon'is tut'e nov'ig'a'n ide'o'n, nom'e piez'o-elektron'ik'a'n orient'iĝ'o'sistem'o'n. La ide'o si'n baz'as sur piez'o-elektron'ik'a mov'il'o, kiu kapabl'as trans'form'i alt'frekvenc'a'n vibr'ad'o'n en mov'o'n. Piez'o-mov'il'o'j est'as mekanism'o'j relativ'e nov'spec'a'j, kiu'j est'as uz'at'a'j tie, kie neces'as ekstrem'e preciz'a mov'o: fakt'e ili'a apart'aĵ'o est'as util'ig'i, kiel mezur'unu'o'n, nan'o'metr'o'j'n ( t. e. mil-on'o'j de mikrometr'o'j).

Platform'o

La kre'int'o'j al'don'as, ke la cel'o de ĉi tiu du'a satelit'o est'as kre'i platform'o'n, kiu est'ont'e pov'os est'i util'a por la konstru'ad'o de nov'a'j satelit'o'j por ali'a'j eksperiment'o'j. Tiu'manier'e en 2015 en la kosm'o est'os esplor'ind'a instal'aĵ'o piez'o-re'ag'a. Se la litov'a'j eksperiment'o'j sukces'os, ili pli'facil'ig'os la est'ont'a'n mastr'um'ad'o'n de et'a'j satelit'o'j kaj okul'frap'e mal'grand'ig'os la konstru'a'j'n el'spez'o'j'n.

LAST


La unu'a'j litov'a'j satelit'o'j help'os al la spac-esplor'ad'o.


En januar'o el la uson'a insul'o Wallops oni lanĉ'is raket'o'n kun la unu'a'j litov'a'j satelit'o'j.


La kub'form'a'n satelit'o'n kre'is skip'o konsist'ant'a el tri'dek'o da jun'a'j fak'ul'o'j, ne nur litov'o'j.

Komik'ec'o (iom) rim'iĝ'as kun frenez'ec'o

PSIKIATRI'O

Komik'ec'o (iom) rim'iĝ'as kun frenez'ec'o

Pri komik'a'j verk'o'j est'is iam asert'it'e, ke sub ili'a rid'a kaj gaj'a surfac'o ĉiam kuŝ'as io mister'e tragik'a. Nun brit'a'j fak'ul'o'j decid'is esplor'i, kio ver'e kaŝ'iĝ'as mal'antaŭ la person'ec'o de komik'ist'o'j.

En la departement'o pri eksperiment'a psikologi'o de la universitat'o de Oksford'o, en Angli'o, oni sub'met'is cent'o'j'n da komik'ist'o'j (el klub'o'j, asoci'o'j, agent'ej'o'j kaj simil'a'j) al detal'a demand'ar'o, per kiu ebl'as analiz'i la pens'manier'o'n de hom'o'j. Oni post'e kompar'is la ricev'it'a'j'n respond'o'j'n kun tiu'j don'it'a'j de ali'ĝenr'a'j aktor'o'j kaj de person'o'j hav'ant'a'j iu'n „ne'kre'em'a'n” profesi'o'n.

Pens'manier'o

La rezult'o'j montr'is la ekzist'o'n de klar'a kongru'ec'o inter kre'em'o kaj frenez'o. Laŭ la scienc'ist'o'j, por rid'ig'i publik'o'n est'as bezon'at'a iu „ne'kutim'a” pens'manier'o, tre simil'a al la pens'manier'o de psik'oz'a'j pacient'o'j. La unu'sol'a diferenc'o est'as, ke la em'o de komik'ist'o'j est'as ne detru'a, sed kre'em'a. Inter la komik'ist'o'j, iu'j person'ec'a'j trajt'o'j ŝajn'as est'i pli oft'a'j. Iu'j ekzempl'o'j? Kred'o je para'normal'a'j fenomen'o'j, mal'facil'a koncentr'ad'o de pens'o'j, introspekt'em'o, impuls'iĝ'em'o kaj ne'soci'em'a kondut'o. La sam'a kategori'o esprim'is ankaŭ tendenc'o'n – ne neglekt'ind'a'n – al deprim'iĝ'o.

Skizofreni'o

Ĉiu'j menci'it'a'j karakteriz'o'j ig'as la komik'ist'o'j'n tre simil'a'j al hom'o'j, kiu'j sufer'as pro skizofreni'o kaj man'i-depresi'o. Ĝeneral'e ĉiu'j aktor'o'j esprim'is ne'kutim'a'n mens'a'n inklin'o'n, kompar'e kun la ceter'a, ordinar'a grup'o, sed plej introspekt'em'a'j est'as la komik'ist'o'j. Kompren'ebl'e, oni ne el'tir'u la konklud'o'n, ke komik'a'j aktor'o'j nepr'e est'as aŭ iu'tag'e far'iĝ'os frenez'ul'o'j. Oni nur mal'kovr'is ia'n lig'it'ec'o'n inter la pens'o'j de frenez'ul'o'j kaj tiu'j de kre'em'a'j, ne'ordinar'a'j individu'o'j, kiu'j est'as kapabl'a'j rid'ig'i ali'a'j'n person'o'j'n. Ĉio ajn ali'a est'as supoz'o ankoraŭ demonstr'end'a.

Paulo Sérgio VIANA
La plej tromp'iĝ'em'a land'o

JAPANI'O

La plej tromp'iĝ'em'a land'o

Rrrrrrr - n.” Son'as vi'a telefon'o.

Lo! Ha lo!”

„Parol'as mi, est'as mi.”

„Ĉu mi parol'as kun Masao? Sed vi hav'as strang'a'n voĉ'o'n.”

„Mi hav'as mal'varm'um'o'n. Panj'o, grav'a afer'o. Mi mis'uz'is mon'o'n de mi'a firma'o. Se mi ne re'don'os kvin milion'o'j'n da en'o'j [38 500 eŭr'o'j'n] en du tag'o'j, mi est'os arest'it'a. Help'u mi'n!”

„Tio ja grav'as. Kiel mi help'u?”

Tia'manier'e vi far'iĝ'as pli'a viktim'o de tromp'ad'o. Laŭ pet'o de vi'a fals'a fil'o (aŭ nep'o, amik'o de la fil'o, advokat'o, polic'an'o ktp) vi ĝir'os la mon'sum'o'n de vi'a ŝpar'aĵ'o al la kont'o de la tromp'ant'o. Jen plej simpl'a, sed efik'a ruz'o.

Ek'de la jar'o 2000 mult'iĝ'as en Japani'o tia'j krim'o'j, oft'e cel'ant'a'j mal'jun'ul'o'j'n. La polic'o kaj financ'a'j instituci'o'j batal'as kontraŭ tia'j fi'ag'o'j. Ĉe bank-giĉet'o'j, ekzempl'e, oni dis'don'as al klient'o'j avert'il'o'j'n.

Taktik'o

Tamen la tromp'ist'o'j ŝanĝ'as si'a'n taktik'o'n. Foj'foj'e ili evit'as bank-kont'o'j'n kaj send'as help'ant'o'j'n por hav'ig'i al si la mon'o'n. Aŭ ili lud'as mem la rol'o'j'n de polic'an'o, bank'ist'o aŭ advokat'o, por ke la tromp'at'o fid'e trans'don'u si'a'n mon'o'n.

En la jar'o 2013 okaz'is en Japani'o 38 300 tromp'ad'o-kaz'o'j kun perd'o'j – almenaŭ por la viktim'o'j – de la ekvivalent'o de 327 milion'o'j da eŭr'o'j.

Evident'e tromp'ad'o ne est'as apart'e japan'a fenomen'o. Tamen japan'o'j montr'iĝ'as tromp'iĝ'em'a'j. Uson'a kod'um'ul'o Kevin Mitnick opini'as: „Japani'o, kiu hav'as kultur'o'n de konscienc'o kaj konfid'o, est'as la plej tromp'iĝ'em'a land'o.”

ISIKAWA Takasi
Kroat'a ekonomik'ist'o <mark>Mladen</mark> <mark>Staničić</mark> pri ekonomi'a'j alternativ'o'j

INTERVJU'O

Kroat'a ekonomik'ist'o Mladen Staničić pri ekonomi'a'j alternativ'o'j

Mladen Staničić, doktor'o pri ekonomik'o, long'a'temp'a direktor'o de la Institut'o por Inter'naci'a'j Rilat'o'j de Respublik'o Kroati'o en Zagreb'o, nun est'as emerit'a profesor'o ĉe la Universitat'a Institut'o Dag Hammarskjöld pri inter'naci'a'j rilat'o'j kaj diplomati'o en Zagreb'o.

MONAT'O: La pli'mult'o de la nun'a'j ekonomik'ist'o'j konsent'as ke la nov'liberal'a kapital'ism'o konduk'as la mond'o'n al katastrof'o. Ĉu ankaŭ vi konsent'as pri tio?

STANIČIĆ : La model'o de la nov'liberal'a kapital'ism'o baz'iĝ'as sur doktrin'o pri monism'o, la t. n. Ĉikag'a Skol'o, kies ideolog'o est'as nobel'premi'it'o Milton Friedman. Li'a plej kon'at'a deklar'o est'as, ke la mon'sistem'a politik'o est'as tro grav'a por trans'don'i ĝi'n al politik'ist'o'j. Tio est'as model'o kiu'n si'a'temp'e oni aplik'is en Uson'o sub la prezid'ad'o de Ronald Re'ag'a'n kaj en Briti'o sub la gvid'o de Margaret Thatcher, en Ĉili'o dum la diktatur'o de Pinochet, kaj kiu'n nun aplik'as balt'a'j land'o'j inter kiu'j ekzempl'e Latvi'o deklar'is, ke ĝi el'ir'is el la kriz'o.

La baz'a princip'o de tiu model'o est'as, iom simpl'ig'it'e, la mesaĝ'o „streĉ'u vi'n tiom kiom long'as vi'a kovr'il'o”. En ĉiu'j land'o'j kiu'j hav'is politik'a'n fort'o'n por aplik'i tiu'n model'o'n (ĉar en ĝi akr'iĝ'as la konflikt'o inter labor'o kaj kapital'o) est'as ating'it'a makro'ekonomik'a stabil'ec'o. Se tio est'as la cel'o, tiam la model'o de la nov'liberal'ism'o (aŭ monism'o) hav'is rezult'o'j'n. Ekzempl'e Ĉili'o est'as nun'temp'e unu el la plej evolu'int'a'j ŝtat'o'j de Latin-Amerik'o, Briti'o kontent'ig'e „naĝ'as” en la moment'a stat'o de recesi'o, Uson'o re'san'iĝ'ad'as ktp.

La model'o est'as baz'it'a sur merkat'o, do sur objektiv'a'j ekonomi'a'j kriteri'o'j, ne baz'e de ŝtat'o, do je subjektiv'a'j kaj politik'a'j kriteri'o'j. Ĝi hav'as si'a'j'n mal'bon'a'j'n punkt'o'j'n, ĉar tie, kie ĝi rigor'e aplik'iĝ'as, ĝi kaŭz'as grand'a'j'n konflikt'o'j'n inter labor'o kaj kapital'o, cert'a'period'e kresk'as sen'labor'ec'o, kresk'as social'a'j diferenc'o'j, sed mi ne kuraĝ'us asert'i, ke tiu model'o konduk'as la mond'o'n al katastrof'o.

MONAT'O: Noam Chomsky antaŭ ne'long'e en intervju'o kun Voĉ'o de Rusi'o deklar'is, ke la ne'leĝ'a'n reg'ant'ar'o'n oni dev'as ŝanĝ'i tiel, ke oni kre'u alternativ'a'j'n instituci'o'j'n en kies fundament'o trov'iĝ'os komunaĵ'o de labor'ist'o'j, kiu'j reg'os si'a'n sort'o'n kaj si'a'j'n instituci'o'j'n, kaj per liber'a asoci'iĝ'ad'o kre'os divers'a'j'n spec'o'j'n de federaci'a'j komun'um'o'j. La font'o'n por tia manier'o organiz'iĝ'i kaj konstru'i soci'a'n ord'o'n li vid'as en la histori'a spert'o de orient'a Eŭrop'o, kun apart'a akcent'o sur la jugoslavi'a mem'mastr'um'a social'ism'o, kiu'n, laŭ li'a opini'o, nun'temp'e oni prov'as kiel ebl'e plej bon'e re'kre'i sur la lok'a nivel'o de mem'mastr'um'ad'o, ekzempl'e en Uson'o en Rust Belt (la "rust'o'zon'o", industri'a region'o nord-orient'a, kun i. a. la urb'o Detroit) kaj en Kataluni'o. Li vid'as el'ir'o'n serĉ'ant'e ia'n tri'a'n voj'o'n inter la nov'liberal'ism'a privat'a kapital'ism'o de la okcident'o kaj ŝtat'a kapital'ism'o de la iam'a orient'o. Ĉu ne pov'us est'i solv'o iu form'o de adapt'o de la iam'a mem'mastr'um'ad'o en Jugoslavi'o?

STANIČIĆ : La problem'o est'as, ke mal'facil'as trov'i alternativ'o'n. Ĉiu'j katastrof'teori'ist'o'j prav'as kiam ili kritik'as iu'j'n mal'bon'a'j'n konsekvenc'o'j'n de nov'liberal'ism'o, sed ili ne propon'as alternativ'o'n. Okaz'as io simil'a kiel dum la student'a'j manifest'ad'o'j en 1968 en Pariz'o kaj ali'a'j eŭrop'a'j urb'o'j: ĉiu'j sci'as kontraŭ kio ili protest'as, sed ne sci'as por kio ili batal'as laŭ la tiam'a slogan'o: „Ni est'u real'ism'a'j, ni postul'u la mal'ebl'o'n!”. Ĉu la mem'mastr'um'ad'o laŭ la jugoslavi'a model'o est'as la „tri'a voj'o”, est'as mal'facil'e dir'i, kon'ant'e la cirkonstanc'o'j'n en kiu'j ĝi funkci'is. Unu'e, ĝi funkci'is en kondiĉ'o'j de unu'parti'a sistem'o, do kadr'e de ŝtat'a total'ism'o en kiu la ŝtat'a'j, do politik'a'j kriteri'o'j reg'is super la objektiv'a merkat'o.

La labor'ist'o'j en entrepren'o'j decid'ad'is pri io, pli ĝust'e ili diskut'is pri iu'j ekonomi'a'j problem'o'j, sed apud la labor'ist'a'j konsil'ant'ar'o'j en ĉiu entrepren'o aktiv'is parti'a'j organiz'o'j, kiu'j hav'is la rajt'o'n konfirm'i ĉiu'n decid'o'n, kiu'n akcept'is labor'ist'a'j konsil'ant'ar'o'j. Do, la ŝtat'a'j interes'o'j est'is super la merkat'a'j eĉ se kost'e de ekonomi'a damaĝ'o de la entrepren'o pri kiu oni decid'ad'is. Est'us interes'e vid'i ĉu tia model'o pov'us funkci'i kaj adapt'iĝ'i en la kondiĉ'o'j de nov'liberal'ism'o, en kiu la merkat'a'j kriteri'o'j super'reg'as la politik'a'j'n.

MONAT'O: Ŝajn'as ke la jugoslavi'a mem'mastr'um'ad'o ne est'is mort'nask'it'o, kiel oni ĝi'n nun en la land'o'j de eks'a Jugoslavi'o klopod'as prezent'i, ĉar ĝi ja funkci'is dum 40 jar'o'j, evolu'is kaj kiel nun stat'as la afer'o'j, est'is pli sukces'a ol la nun'a'j sistem'o'j kiu'j la land'o'j'n de eks'a Jugoslavi'o sen're'ven'e puŝ'as al pere'o kaj praktik'a sklav'ec'o en la man'o'j de grand'a'j korporaci'o'j kaj bank'sistem'o'j.

STANIČIĆ : Ekzist'as anekdot'o kiu'n oni atribu'as al la kon'at'a angl'a teori'ist'in'o (kiu ankaŭ est'is kandidat'o por nobel'premi'o) Joan Robinson: „Ekzist'as nur unu pli mal'bon'a afer'o ol est'i ekspluat'at'a – ne est'i ekspluat'at'a”. Grand'a'j korporaci'o'j kaj bank'sistem'o'j ĉiam ekzist'os, est'as nur demand'o kiel lim'ig'i ili'a'n potenc'o'n, apart'e en la nun'a'j teknologi'a'j kondiĉ'o'j, kiam per klav'o'prem'o ebl'as trans'ig'i grand'a'j'n mon'sum'o'j'n en sekund'er'o de unu al ali'a mond'o'part'o. Tio est'as la baz'o por mult'nombr'a'j spekul'ad'o'j kaj manipul'ad'o'j pri financ'o'j, pri kio ni daŭr'e atest'as, ĉar pro la ampleks'o de tiu'j spekul'ad'o'j la financ'a'j flu'o'j en la mond'o je pli ol cent'obl'o super'as la real'a'j'n flu'o'j'n. Tiel ek'est'is la t. n. paper'a kazin'o-ekonomi'o en kiu „mon'o kre'as mon'o'n”. La popular'ec'o de tia negoc'ad'o el'ir'as el la fakt'o, ke la profit'procent'aĵ'o en financ'a ekonomi'o est'as kelk'foj'e pli grand'a ol tiu en la real'a ekonomi'o. La problem'o ne est'as en la rilat'o'j inter kapital'o kaj labor'o, sed en la adapt'iĝ'o al la nov'a'j teknologi'a'j defi'o'j. Mi dub'as ke iu spec'o de kopi'ad'o de la jugoslavi'a mem'mastr'um'ad'o est'us solv'o.

MONAT'O: Kiu'j est'is la ĉef'a'j favor'a'j kaj mal'favor'a'j karakteriz'o'j de la jugoslavi'a mem'mastr'um'ad'o?

STANIČIĆ : La ĉef'a kaj ver'ŝajn'e la unu'sol'a favor'a karakteriz'o est'is, ke ĝi instru'is la hom'o'j'n pens'i merkat'e. La entrepren'o'j, special'e en Sloveni'o kaj Kroati'o, est'is instig'at'a'j al raci'a merkat'a pens'ad'o pri si'a objektiv'a pozici'o sur la mond'a merkat'o. Sed kiam ili pro eventual'a'j mal'ĝust'a'j decid'o'j konfront'iĝ'is kun mal'profit'o'j, sur la scen'ej'o'n ven'is la politik'o, t. e. la Parti'o kiu cert'ig'is per la ŝtat'a'j bank'o'j kredit'o'j'n por sav'i la entrepren'o'j'n el la kriz'o. Kaj kiam tiu'j fenomen'o'j mult'obl'iĝ'is, kiam ne plu est'is ekster'land'a'j kredit'o'j, la sistem'o dis'fal'is kun'tir'ant'e kun si la tut'a'n land'o'n.

MONAT'O: Ĉu la spert'o'j de la jugoslavi'a mem'mastr'um'ad'o pov'as est'i el'uz'it'a'j por serĉ'i nov'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n, kiu konserv'us la karakteriz'o'j'n de la merkat'a konkur'ad'o, sed mal'ebl'ig'us la sen'lim'a'n riĉ'iĝ'ad'o'n de ĉiam pli mal'vast'a tavol'o de riĉ'ul'o'j?

STANIČIĆ : Tio ĉi est'as politik'a demand'o. La diferenc'o'j en riĉ'ec'o kaj evolu'o est'as princip'e bon'a afer'o ĉar ili est'as instig'ant'a'j al la kre'ad'o kaj labor'o. Kompren'ebl'e ke en tio neces'as est'i raci'a kaj ne trans'ir'i cert'a'n lim'o'n. Ankoraŭ Platon'o dir'is, ke est'as optimum'a rilat'o 5:1, post'e tio kresk'is al 100:1, sed la nun'a stat'o est'as social'e ne'el'ten'ebl'a. Kiel lim'ig'i tio'n, kiu star'ig'os la lim'o'j'n, kiel kontrol'i ke la lim'o'j'n oni ne trans'pas'as, kiu kontrol'os la kontrol'ist'o'j'n ... est'as demand'o'j al kiu'j iam oni dev'os trov'i respond'o'j'n. Optimist'o'j memor'ig'us pri mal'nov'a dir'aĵ'o laŭ kiu la kapabl'o de la hom'ar'o solv'i problem'o'j'n kresk'as proporci'e al la grand'ec'o de tiu'j problem'o'j. Ni esper'u ke ankaŭ ĉi-foj'e est'os tiel.

MONAT'O: Kio en la modern'a temp'o dev'us anstataŭ'i la funkci'o'n de la gvid'a parti'o en la jugoslavi'a mem'mastr'um'ad'o?

STANIČIĆ : Tio est'as demand'o de soci-politik'a model'o, ĉu la est'ont'a evolu'o hav'os en si'a fundament'o la merkat'a'j'n objektiv'a'j'n aŭ la politik'a'j'n subjektiv'a'j'n kriteri'o'j'n. Ver'ŝajn'e est'as neces'e trov'i iu'n kombin'o'n, ebl'e tio est'as la ĉin'a voj'o de la kombin'o de politik'a'j kaj merkat'a'j kriteri'o'j aŭ invers'a voj'o de Obama kiu kombin'as merkat'a'j'n kaj politik'a'j'n kriteri'o'j'n (la san'asekur'a reform'o en Uson'o). Tiu kiu hav'as respond'o'n al ĉi tiu demand'o, est'as kandidat'o por la nobel'premi'o. Ĉiu'okaz'e la domin'o de politik'o tra iu parti'o ne plu est'as konsider'ebl'a, ĉar tiu sistem'o histori'e kompromit'iĝ'is. Ĉu la liberal'a demokrati'o (laŭ Churchill : la mal'plej mal'bon'a en ĉiu'j sistem'o'j), kiu est'as la politik'a fundament'o por la evolu'o de la nov'liberal'ism'o, ĝi'n pov'as dis'solv'i, tio'n ni vid'os.

Zlatko TIŠLJAR
Ankoraŭ pacienc'o ...

EŬROP'A UNI'O

Ankoraŭ pacienc'o ...

Malgraŭ rekomend'o kaj de la EU -Komision'o kaj de la Eŭrop'a Parlament'o, ke Albani'o akir'u status'o'n de EU -kandidat'o, kelk'a'j nun'a'j membr'o'j de la Uni'o (Briti'o, Dani'o, Franci'o, Germani'o kaj Nederland'o) en decembr'o mal'konsent'is. Decid'o est'is prokrast'it'a ĝis juni'o.

Ankaŭ Kosov'o ne akir'is rajt'o'n pri pli liber'a'j viz'o'j en'e de la Ŝengen -region'o. Kosov'an'o'j, ek'de 15 jar'o'j sen serb'a'j arme'o kaj polic'o, pov'as mov'iĝ'i nur en kvar ŝtat'o'j de la region'o.

Ekstrem'ist'o'j

Laŭ politik'ist'o'j, inkluziv'e de la social'ist'a ĉef'ministr'o de Albani'o, Ed'i Ram'a, la decid'o'n efektiv'ig'is ekstrem'ist'a'j politik'a'j parti'o'j en'e de EU sub influ'o de baldaŭ'a'j elekt'o'j en la Uni'o, kaj tim'o kaj lac'iĝ'o rilat'e pli'vast'ig'o'n de EU.

Dum'e alban'o'j est'as eg'e mal'esper'ig'it'a'j, ke Serbi'o, kiu – ili argument'as – post 1990 kaŭz'is milit'o'j'n kun cent'mil'o'j da viktim'o'j en la eks'a Jugoslavi'o, jam est'as invit'it'a por diskut'i membr'iĝ'o'n en EU.

Bardhyl SELIMI
Alianc'o kontraŭ de'voj'ig'o'j

RIVER'O'J

Alianc'o kontraŭ de'voj'ig'o'j

Protest'as alban'o'j kontraŭ plan'o'j de'voj'ig'i du river'o'j'n, Radik'a kaj Vjosa. La reg'ist'ar'o de la najbar'a Makedoni'o vol'as de'voj'ig'i la river'o'n Radik'a, por ke ĝi en'flu'u la river'o'n Vardar. Nun'temp'e ĝi en'flu'as la river'o'n Drini, kie star'as sur la alban'a teritori'o kvar akv'o'central'o'j.

Simil'e la grek'a reg'ist'ar'o intenc'as de'voj'ig'i la river'o'n Vjosa, por ke ĝi en'flu'u la river'o'n Janina. Ĉe Vjosa, 272  km long'a, el kiu'j nur 80  km situ'as en Greki'o, plan'is la alban'a reg'ist'ar'o akv'o'central'o'j'n.

Apart'e akr'iĝ'as popol'a'j protest'o'j en Albani'o, ĉar la reg'ist'ar'o silent'as pri la situaci'o kaj klopod'as sen'argument'e pac'ig'i la en'land'a'n mal'trankvil'o'n. Pro tio est'as star'ig'it'a Alianc'o kontraŭ la de'voj'ig'o de river'o'j, kiu sen'ĉes'e atent'ig'as pri la plan'o'j.

Bardhyl SELIMI
Sci'as ĉiu, silent'as ĉiu

SLOVAKI'O

 

Sci'as ĉiu, silent'as ĉiu

Komenc'e de januar'o aper'is artikol'o'j en slovak'a'j ĵurnal'o'j pri alt'a kaj ne'solv'ebl'a korupt'o en la slovak'a san'sistem'o. Sed kiu korupt'o? Laŭ la mez'eŭrop'a Institut'o por San'politik'o est'as kulp'ig'it'a'j en Slovaki'o en 2007-2013 pro sub'aĉet'ad'o nur 33 kurac'ist'o'j kaj 140 pacient'o'j.

Kon'at'e est'as, ke en Slovaki'o akuŝ'o aŭ operaci'o de dors'o sub'aĉet'e kost'as ĉ. 200 eŭr'o'j'n, operaci'o pri koks'a artik'o 1000 eŭr'o'j'n. Por brid'i tia'n korupt'o'n, la slovak'a ministeri'o pri san'o kre'is ret'kest'o'n, kie civit'an'o'j pov'as inform'i pri sub'aĉet'ad'o.

Insign'o

Tamen en la last'a'j du jar'o'j la ministeri'o ricev'is nur 12 mesaĝ'o'j'n. Nun la kurac'ist'a sindikat'o vol'as solv'i la problem'o'n. Pas'int'jar'e ĝi propon'is al kurac'ist'o'j port'i insign'o'n kun sur'skrib'o: „Dank'o'n, sub'aĉet'o'n mi ne pren'as.”

La iniciat'o'n apog'is tamen nur 300 el 7000 kurac'ist'o'j. Do rest'as la skandal'o, ke pri sub'aĉet'ad'o en la slovak'a publik'a san'sistem'o sci'as, sed silent'as ĉiu.

Juli'us HAUSER
Ej'o'j kaj aĵ'o'j de ni'a'j av'o'j

INDUSTRI'A ARKEOLOGI'O

Ej'o'j kaj aĵ'o'j de ni'a'j av'o'j

Arkeologi'o est'as scienc'o, kiu pri'esplor'as la rest'aĵ'o'j'n de la hom'a civiliz'o (plej oft'e sub'ter'e kaŝ'it'a'j'n), de la antikv'a ĝis la modern'a epok'o. Industri'a arkeologi'o okup'iĝ'as pri vid'ebl'a'j rest'aĵ'o'j de hom'a ag'ad'o el la pas'int'a'j jar'cent'o'j. Ĝi est'as lig'it'a kun plur'a'j ali'a'j fak'o'j, inter'ali'e teknik'o kaj turism'o.

La termin'o „industri'a arkeologi'o” est'is kre'it'a mez'e de la antaŭ'a jar'cent'o de Michael Rix. Ĝi'a uz'ad'o ĝeneral'iĝ'is dum (van'a'j) klopod'o'j far'it'a'j por sav'i Euston Arch , en'ir-pord'eg'o'n de la sam'nom'a london'a staci'dom'o. Kvankam tem'as pri vort'um'o ne ver'e taŭg'a, la esprim'o est'is inter'temp'e prunt'it'a en mult'a'j'n lingv'o'j'n.

Revoluci'o

Industri'o'j et'skal'a'j est'is jam antaŭ jar'mil'o'j, sed grand'a'j fabrik'o'j por amas'a produkt'ad'o ek'aper'is en Briti'o nur fin'e de la 18 a jar'cent'o, kiam oni sukces'is funkci'ig'i maŝin'o'j'n per'e de la akv'a fort'o kaj post'e per vapor'o. Tio ĉiu'flank'e al'port'is nov'ig'o'j'n, kiu'j stimul'is unu la ali'a'n. La fabrik'o'j bezon'ad'is erc'o'j'n kaj karb'o'n, ambaŭ al'ir'ebl'a'j'n nur kiam oni ekip'is min'ej'o'j'n per pump'il'o'j. Por transport'i la var'o'j'n, neces'is grand'kapacit'a'j trafik'il'o'j: unu'e kanal'o'j, post'e fer'voj'o'j. Por ĉi-last'a'j, oni dev'is fos'i tunel'o'j'n, konstru'i pont'o'j'n kaj lokomotiv'o'j'n. Por loĝ'ig'i la labor'ist'o'j'n est'is konstru'it'a'j nov'stil'a'j dom'o'j. Briti'o est'is pionir'a land'o, sed fer'voj'o'j kaj vapor'maŝin'o'j rapid'e konker'is la tut'a'n mond'o'n.

Dum la 20 a jar'cent'o, jen nov'a seri'o da nov'ig'o'j: elektr'a'j motor'o'j anstataŭ'is la vapor'maŝin'o'j'n, individu'a'j transport'il'o'j kaj aviad'il'o'j komenc'is far'i konkurenc'o'n al la fer'voj'o'j, aŭtomat'ig'o for'ig'is iom post iom la labor'ist'o'j'n. Rezult'e de tio, mult'e da mal'nov'a'j fabrik'o'j est'is for'las'it'a'j kaj tiel ruin'iĝ'is.

Entuziasm'ul'o'j

De'nov'e el Briti'o oni lanĉ'is projekt'o'j'n por konserv'i ej'o'j'n kaj aĵ'o'j'n, en kiu'j aŭ per kiu'j patr'o'j kaj av'o'j labor'is. Entuziasm'ul'o'j ripar'is lokomotiv'o'j'n kaj akv'o'muel'il'o'j'n, arkitekt'o'j serĉ'is nov'a'j'n funkci'o'j'n por la jam mal'plen'a'j fabrik'o'j, teknik'ist'o'j kolekt'is mal'nov'a'j'n dokument'o'j'n. Komenc'e tem'is pri nur amator'a labor'o, sed iom post iom en'miks'iĝ'is profesi'ul'o'j.

Nur en la 1980 aj jar'o'j la industri'a arkeologi'o iĝ'is kon'at'a en kontinent'a Eŭrop'o. Tio koincid'is kun la pere'o de la ŝtal'industri'o kaj karb'o'min'ad'o. Est'as interes'e kompar'i la reg'ist'ar'a'j'n re'ag'o'j'n en Nederland'o kaj Belgi'o. Ambaŭ land'o'j ferm'is si'a'j'n karb'o'min'ej'o'j'n. En Nederland'o ĉio est'is rapid'e mal'konstru'it'a, kaj apenaŭ rest'as spur'o de min'ej'o. En Belgi'o, ĉu pro neglekt'o, ĉu laŭ preciz'a plan'o, mult'a'j min'ej'a'j konstru'aĵ'o'j tra'viv'is, ricev'is ali'a'n funkci'o'n aŭ est'as turism'e ekspluat'at'a'j. En la german'a Ruhr -region'o kaj en Kataluni'o est'as ar'o'j da industri'a'j muze'o'j. En Esperant'o tiu'rilat'e est'as uz'at'a la termin'o „industri'kultur'o”.

Hered'aĵ'o

Ĉie en la mond'o iu'j industri'a'j rest'aĵ'o'j ricev'is protekt'o'n, sed ĝis nun industri'a arkeologi'o rest'as fenomen'o de la kern'a'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o. Ali'lok'e la loĝ'ant'ar'o ne konsci'as pri la grav'ec'o de la post'las'aĵ'o'j de la antaŭ'a'j generaci'o'j, aŭ mank'as financ'a'j rimed'o'j por io'n entrepren'i. Tial E - FAITH ( www. e - faith. org ), grup'iĝ'o de eŭrop'a'j asoci'o'j por industri'a arkeologi'o, deklar'is 2015 „eŭrop'a jar'o de la industri'a kaj teknik'a hered'aĵ'o” kaj invit'as ĉiu'j'n prezent'i si'a'j'n projekt'o'j'n.

Roland ROTSAERT


Briti'o: la fer'a pont'o en Shropshire. Fot'o: WIKIMEDIA


Briti'o: la pord'eg'o ĉe la staci'dom'o de Euston. Fot'o: WIKIMEDIA


Germani'o: La min'ej'o de Zechen - Zollern. Fot'o: WIKIMEDIA

Elektr'o elekt'it'a

TRANSPORT'AD'O

Elektr'o elekt'it'a

Kiam mi est'is infan'o, ĉirkaŭ 1960, oft'e mi vid'is ili'n. Ili aspekt'is mamut'e, vetur'is preskaŭ sen bru'o, nur foj'e mi aŭd'is la klak'ad'o'n de kontakt'o'j. Ili mov'iĝ'is mal'rapid'e, ĝen'is la strat'a'n trafik'o'n, sed ne produkt'is el'gas'o'j'n.

Tem'as pri la pak'et-liver'ant'a'j kamion'o'j de la Aŭstr'a Poŝt'o. Ili uz'is elektr'a'j'n bateri'o'j'n, kiu'j est'is ŝarg'at'a'j dum la nokt'o'j. Iam ili mal'aper'is. Anstataŭ'is ili'n dizel'a'j kamion'o'j iom fetor'ant'a'j kaj pli laŭt'a'j.

Elektr'a'j'n kamion'o'j'n ek'funkci'ig'is la Aŭstr'a Poŝt'o en juni'o 1913. La 29 elektr'a'j vetur'il'o'j anstataŭ'is la ĝis tiam deĵor'ant'a'j'n ĉeval'tir'at'a'j'n ĉar'o'j'n tie, kie grand'a'j kvant'o'j da poŝt'aĵ'o'j dev'is est'i transport'at'a'j.

La pov'um'o de la elektr'a'j motor'o'j est'is nur dek kilo'vat'o'j, la maksimum'a rapid'ec'o 18 kilo'metr'o'j hor'e kaj la vetur'distanc'o per unu plen'a bateri'o 45 km. Se la vetur'il'o dev'is vetur'i pli ol 45 km en unu tag'o, oni rapid'eg'e anstataŭ'ig'is la mal'ŝarg'iĝ'int'a'n bateri'o'n per plen'e ŝarg'it'a.

Neŭtral'a je karbon'di'oksid'o

En 2014 la poŝt'serv'o dispon'as 9000 vetur'il'o'j'n, inter ili 18 du-spur'a'j elektr'a'j. Ĝis la ven'ont'a jar'o 1000 kamion'o'j est'os elektr'a'j. Jam ek'de 2011, fier'as la poŝt'serv'o, la liver'ad'o de poŝt'aĵ'o'j est'as „neŭtral'a je karbon'di'oksid'o”, kiel oni leg'as sur poŝt'mark'o.

Praktik'a por en'urb'a liver'ad'o est'as la elektr'e mov'at'a Kangoo ZE de Renault. La angl'a akronim'o ZE signif'as Zero Emission , do sen el'motor'a'j gas'o'j.

Jen kelk'a'j teknik'a'j detal'o'j: kost'o de la baz'a versi'o ek'de 24 000 eŭr'o'j; re'uz'o de brems'energi'o; pov'um'o 44 kilo'vat'o'j; mas'o de la bateri'o'j 260 kg (tial ili trov'iĝ'as sub la seĝ'o'j); vetur'distanc'o 100 km.

Walter KLAG


Elektr'a kamion'o por liver'i pak'et'o'j'n, produkt'it'a de la firma'o Daimler [ dajmla ], fot'it'a en 1913. Kun permes'o de Österreichische Post AG.


Elektr'a kamion'o por liver'i pak'et'o'j'n, produkt'it'a de la firma'o ÖAF (Aŭstr'a Aŭtomobil-Fabrik'o), fot'it'a en 1951. Kun permes'o de Österreichische Post AG.


Renault E - Kangoo, fot'it'a en 2013. Kun permes'o de Renault Österreich.


Poŝt'mark'o el 2011: „Liver'it'a neŭtral'e je karbon'di'oksid'o”. Kun permes'o de Österreichische Post AG.

Dum'lud'e ŝanĝ'i la regul'o'j'n

JAPANI'O

Dum'lud'e ŝanĝ'i la regul'o'j'n

Re'konstru'i Japani'o'n kiel milit'e potenc'a'n ŝtat'o'n: jen la cel'o de la ĉef'ministr'o Abe Shinzo, kiu en'ofic'iĝ'is antaŭ unu jar'o. Tamen por tio'n far'i neces'as revizi'i la nun'a'n konstituci'o'n.

La konstituci'o, efektiv'ig'it'a en 1947, en'hav'as „pac'a'n” artikol'o'n 9. Ĝi tekst'as: „La japan'a popol'o ... rezign'as por ĉiam, kiel rimed'o'n por solv'i inter'naci'a'n konflikt'o'n, pri milit'o'j ... kaj pri minac'o'j per arm'a fort'o aŭ uz'o de arm'a fort'o. Por real'ig'i ĉi tiu'n cel'o'n ni ne konserv'as land'a'n, mar'a'n kaj aer'a'n fort'o'j'n, nek ali'a'j'n milit'pov'o'j'n. Ni ne aprob'as la rajt'o'n de milit'ad'o”.

En 1951 Japani'o sub'skrib'is (kaj en 1960 revizi'is) traktat'o'n pri sekur'ec'o kun Uson'o, kaj ili milit'e alianc'iĝ'is. Tiel Uson'o vol'is, ke Japani'o help'u en milit'o'j inter'ali'e en la kore'a du'on'insul'o, Vjetnami'o, Irak'o kaj Afgani'o. Sed Japani'o neniam send'is trup'o'j'n.

Arme'o

Krom'e la traktat'o en'ten'as dev'o'n pri komun'a mem'defend'o. Tamen antaŭ'a'j japan'a'j reg'ist'ar'o'j opini'is, ke artikol'o 9 mal'permes'as send'i mem'defend'a'n arme'o'n por batal'i kun'e kun uson'an'o'j.

Nun la ĉef'ministr'o Abe, laŭ la vol'o de Uson'o kaj ankaŭ laŭ si'a propr'a konvink'o, komenc'as revizi'i la konstituci'o'n. Li vol'as abol'i aline'o'n 2 de artikol'o 9 por konstru'i fort'a'n arme'o'n precip'e, se neces'e, por kontraŭ'star'i Ĉini'o'n kaj por pov'i batal'i kun Uson'o.

Li'a task'o, tamen, ne facil'as. Unu'e, la sub'ten'ant'o'j de la ŝanĝ'o de artikol'o 9 est'as mal'pli mult'a'j ol la opon'ant'o'j. Du'e, la kondiĉ'a procedur'o por ŝanĝ'o est'as rigid'a. Laŭ artikol'o 96 de la konstituci'o nepr'as, ke aprob'u pli ol du tri'on'o'j de ĉiu'j membr'o'j de du ĉambr'o'j de la parlament'o. Krom'e neces'as referendum'o kun pli'mult'a popol'a aprob'o.

Obstakl'o'j

Por ĉirkaŭ'ir'i la obstakl'o'j'n Abe nom'um'is nov'a'n ĝeneral'a'n direktor'o'n de la kabinet'a buro'o pri leĝ'o-farad'o. Tiu, ne'ant'e antaŭ'a'j'n buro'a'j'n interpret'o'j'n, opini'is, ke artikol'o 9 efektiv'e permes'as komun'a'n mem'defend'ad'o'n.

Krom'e aper'os baldaŭ raport'o de la komision'o pri sekur'ec'a leĝ'o-farad'o. Jam antaŭ'vid'ebl'as la konklud'o, ĉar la komision'o konsist'as el tiu'j, kiu'j sub'ten'as la opini'o'n de la ĉef'ministr'o.

Dum'e, por facil'ig'i la revizi'o'n de la konstituci'o, Abe propon'is ŝanĝ'i artikol'o'n 96, por ke sufiĉ'u aprob'o de simpl'a pli'mult'o en ambaŭ parlament'a'j ĉambr'o'j.

Kontraŭ tiu politik'o lev'iĝ'as mult'e da koler'o, kritik'o kaj riproĉ'o. Ŝajn'as, ke Abe ag'as sam'kiel sport'ist'o'j, kiu'j prov'as ŝanĝ'i la lud'regul'o'j'n dum'lud'e.

ISIKAWA Takasi
Demisi'as rektor'o

KORUPT'O

Demisi'as rektor'o

Post ok tag'o'j da manifestaci'o'j kaj protest'o'j demisi'is la rektor'o de la kosov'a ŝtat'a universitat'o Hasan Prishtina.

Student'o'j postul'is la eks'ig'o'n de la rektor'o Ibrahim Gashi, kiu, ili dir'is, respond'ec'is pri vast'a korupt'ad'o tra la universitat'o. Eĉ li'a profesor'a titol'o dub'ind'as, laŭ la student'o'j.

La rektor'o'n apog'is la reg'ant'a demokrati'a parti'o de la ĉef'ministr'o Hashim Thaçi [taĉ'i]. Tiu propon'is, ke komision'o, postulat'a de la student'o'j, kontrol'u ankaŭ la status'o'n de la diplom'o'j de ĉiu'j deput'it'o'j. Tio'n rifuz'is la parlament'o.

Laŭ politik'a'j analiz'ist'o'j, la protest'o'j en februar'o cel'is efektiv'e la reg'ist'ar'o'n, ne nur la universitat'o'n, pro amas'a sen'labor'ec'o kaj korupt'o en Kosov'o.

Bardhyl SELIMI
Cens'o sen'senc'a ... aŭ ĉu?

SLOVAKI'O

Cens'o sen'senc'a ... aŭ ĉu?

Fin'e de januar'o 2014 la slovak'a reg'ist'ar'o dis'divid'is mon'o'n inter en'land'a'j etn'a'j grup'o'j por sub'ten'i minoritat'a'j'n kultur'o'j'n. La subvenci'o'j baz'iĝ'is sur cens'o el juli'o 2011 kaj spegul'is la nombr'o'n de la an'o'j de etn'a'j minoritat'o'j.

La hungar'a minoritat'o ricev'is 1 983 057 eŭr'o'j'n, 617 000 eŭr'o'j'n mal'pli ol en 2013. La reprezent'ant'o'j de la grup'o mal'kontent'is kaj asert'is, ke laŭ'cens'a dis'divid'o mal'just'as.

Kroat'a kaj jud'a

Ankaŭ ali'a'j grup'o'j ricev'is mal'pli. La kroat'a kaj la jud'a minoritat'o'j ricev'is respektiv'e 17 % kaj 7 % mal'pli. Tamen ili taks'is la cens'o-baz'it'a'n dis'divid'o'n just'a kaj esprim'is si'a'n kontent'o'n.

La reg'ist'ar'o atent'ig'is, ke la hungar'a minoritat'o ŝrump'is de 520 528 an'o'j en 2011 ĝis 458 467 en 2014. Malgraŭ tio la hungar'a mal'pli'mult'o, la plej grand'a en Slovaki'o, en la last'a'j kvin jar'o'j ricev'is pli ol 50 % de la tut'a minoritat'a kultur-buĝet'o.

Juli'us HAUSER
<mark>Emesal</mark> : ĉu la plej antikv'a plan'lingv'o?

Lingv'o

MEZOPOTAMI'O

Emesal : ĉu la plej antikv'a plan'lingv'o?

Art'e'far'it'a'j lingv'o'j est'as mult'e'nombr'a'j. La lingv'o inter'naci'a Esperant'o est'is ĝis nun laŭ'dir'e la plej uz'at'a kaj sukces'a. Ĝeneral'e la plej kon'at'a'j est'as ĉef'e tiu'j, kiu'j ven'as de la eŭrop'a'j kultur'o'j: ĝust'e ĉi tio est'as la tem'o de la libr'o La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea (La serĉ'ad'o de la perfekt'a lingv'o en la eŭrop'a kultur'o), verk'it'a de la ital'o Umberto Ec'o. Sed ekzist'as iu lingv'o, kiu ŝajn'e est'is mem art'e'far'it'a kaj kiu, se tio est'us fin'e konfirm'it'a, est'us difin'it'a la plej mal'nov'a inter ĉiu'j plan'lingv'o'j. Ĝi'a nom'o? Emesal.

Tem'as pri dialekt'o invent'it'a en la land'o Sumer'o, en la nun'a sud'a Irak'o, ver'ŝajn'e en la tri'a jar'mil'o antaŭ ni'a era'o. En ĉi tiu artikol'o oni propon'os, unu'e, resum'o'n pri la sumer'an'o'j kaj ili'a lingv'o kaj, du'e, prezent'o'n pri la sumer'a dialekt'o Emesal.

La sumer'an'o'j

La sumer'a histori'o kaj la hom'ar'a ek'as sam'temp'e, ĉe la aper'o de la skrib'o, el'pens'it'a en Sumer'o ĉirkaŭ 3400 jar'o'j'n a. K. Antaŭ tiu temp'o oni parol'as ne pri histori'o, sed pri pra'histori'o. Tiu skrib'a sistem'o, kiu est'as tre kompleks'a, iĝ'is (proksim'um'e en 2800 a. K.) la kojn'o'form'a skrib'o, kiu'n oni skrib'is sur argil'a'j tabel'o'j kaj kiu'n uz'is ĝis la fin'o de la unu'a jar'cent'o de ni'a era'o la sumer'an'o'j, la akadanoj, la asir'an'o'j kaj la babilon'an'o'j.

La sumer'a civilizaci'o kresk'is kaj dis'volv'iĝ'is dum la unu'a part'o de la tri'a jar'mil'o a. K. Tiam estr'is reĝ'o'j de urb'ŝtat'o'j, sen'de'pend'a'j unu de ali'a, ekzempl'e Uruk, Ur, Ŝuruppak, Lagaŝ ktp, ĝis proksim'um'e 2400 a. K. Tiam semid'a'j popol'o'j, kiu'j'n estr'is Sargono de Akad'o, kapt'is la potenc'o'n, unu'ig'is la tut'a'n sumer'a'n land'o'n, invad'is la najbar'a'j'n land'o'j'n ĝis Mediterane'o kaj kre'is la nov'a'n ĉef'urb'o'n de la unu'a real'a imperi'o, Akad'o'n. Tial oni nom'as tiu'n period'o'n „akad'a”. La akad'a lingv'o aparten'as al la famili'o de la semid'a'j lingv'o'j, sam'kiel la hebre'a, la arame'a, la arab'a ktp. Post'e tiu akad'a lingv'o evolu'is al la babilon'a kaj al la asiri'a.

Post la fal'o de la akad'a imperi'o okaz'is ek'de la 2100 aj jar'o'j a. K. la „sumer'a re'nask'iĝ'o”. Tiam estr'is grand'a'j reĝ'o'j, ekzempl'e Gudea (la du'a dinasti'o de Lagaŝ) aŭ Ur- Nammu (la tri'a dinasti'o de Ur, la konstru'int'o de la zigurat'o de Ur). Pri tiu period'o, oni mal'kovr'is mult'a'j'n tekst'o'j'n: arĥiv'o'j'n, reĝ'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n (inter'ali'e destin'it'a'j'n al la fundament'o'j de monument'o'j), beletr'aĵ'o'j'n ktp.

Dum la 19 a jar'cent'o a. K. la sumer'an'o'j iom post iom mal'aper'is. Semid'a'j reĝ'o'j estr'is la region'o'n. Inter ili est'is la reĝ'o de Babilon'o Hamurab'o (1792-1751 a. K.). La sumer'a lingv'o ne plu est'is viv'ant'a, ne plu est'is ies ge'patr'a lingv'o. Oni tamen ĝi'n konserv'is kiel klasik'a'n lingv'o'n, kiel lingv'o'n de skrib'ist'o'j, de kler'ul'o'j kaj, eĉ pli rimark'ind'e, kiel lingv'o'n rit'ar'a'n. Tiu 18 a jar'cent'o est'is la grand'a epok'o de la aranĝ'o kaj de la fin'fin'a el'don'o de la literatur'a'j sumer'lingv'a'j tekst'o'j. Oni fin'e dir'u, ke, ver'ŝajn'e, la sumer'a lingv'o jam est'is tre mal'nov'a tiam, kiam oni ĝi'n ek'skrib'is en 3400 a. K. La sumer'a est'as do pra'histori'a lingv'o, kies parol'ant'o'j ĝi'n tren'is al la histori'o, el'pens'ant'e la skrib'o'n. Kiel klasik'a'n lingv'o'n, oni ĝi'n uz'ad'is en Mezopotami'o ĝis la fin'o de la unu'a jar'cent'o p. K. La sumer'a do est'is legat'a kaj kompren'at'a dum almenaŭ tri jar'mil'o'j kaj du'on'o.

La sumer'a lingv'o

La sumer'a lingv'o, kiel mult'a'j azi'a'j lingv'o'j (sed ankaŭ inter'ali'e Esperant'o), hav'as aglutin'a'n struktur'o'n: oni lig'as al iu ne'ŝanĝ'ebl'a radik'o (substantiv'o aŭ verb'o) ali'a'j'n element'o'j'n semantik'a'j'n aŭ gramatik'a'j'n. Est'as rimark'ind'a ankaŭ la fakt'o, ke mult'a'j element'o'j aŭ radik'o'j est'as unu'silab'a'j. Pli'e, la sumer'a lingv'o ne est'as akuzativ'em'a (kiel Esperant'o, kiu indik'as la objekt'o'n per akuzativ'o), sed ergativ'em'a (kiel la eŭsk'a; ĝi sub'strek'as la ergativ'o'n, do la subjekt'o'n ag'ant'a'n). Ekzempl'e, en la fraz'o „la hom'o konstru'as la dom'o'n” en Esperant'o oni montr'as la akuzativ'o'n per la fin'aĵ'o - n , dum la sumer'a montr'us la ergativ'o'n, tio est'as, laŭ la sam'a ekzempl'o, „la hom'o”. Ni dir'u nenio'n ali'a'n pri la sumer'a lingv'o, kiu, sam'kiel ajn'a „natur'a” lingv'o, est'as tre mal'simpl'a, hav'as kompleks'a'j'n gramatik'o'n kaj skrib'sistem'o'n ktp. Oni nur dir'u, fin'e, ke la sumer'a aparten'as al neniu pli vast'a lingv'a famili'o. Ĝi est'as unu el la mal'mult'a'j lingv'o'j „sen famili'o”, do tut'e izol'it'a'j.

Histori'o de la lingv'o Emesal

Emesal est'as sumer'a dialekt'o, plej ver'ŝajn'e art'e'far'it'a. Cirkul'as almenaŭ tri ĉef'a'j divers'a'j hipotez'o'j pri ĝi'a de'ven'o:

1) ĝi pov'as est'i idiom'o hav'ant'a lok'a'j'n propr'aĵ'o'j'n: Emesal est'us do „natur'a” lingv'o, sed oni ne bon'e kompren'as, se tio ver'us, kial oni ĝi'n elekt'is kiel „klasik'a'n” lingv'o'n (leg'u sub'e);

2) ĝi pov'as est'i lingv'o de vir'in'o'j kaj de vir'in-em'a'j ul'o'j. Ekzempl'e, oni leg'as iu'j'n vers'o'j'n emesal -lingv'a'j'n en kelk'a'j beletr'aĵ'o'j, apart'e tie, kie parol'as vir'in'o'j (di'in'o'j aŭ pastr'in'o'j);

3) ĝi pov'as est'i literatur'a aŭ poezi'a dialekt'o, aranĝ'it'a konform'e al la recitativ'o'j de sankt'a'j himn'o'j.

Al'don'e oni opini'as, ke Emesal est'as plej ver'ŝajn'e art'e'far'it'a lingv'o, ĉe la lum'o de intern'a'j karakteriz'o'j, pro kies teknik'ec'o mi nun nenio'n dir'os pri'e. Fakt'e, Emesal montr'as neniu'j'n kvalit'o'j'n de iu „natur'a” dialekt'o rilat'e al la sumer'a, kaj alud'o'j el antikv'a'j tekst'o'j ebl'ig'as al ni pens'i, ke Emesal ver'e est'as art'e'far'it'a lingv'o. Ebl'e ĝi'n uz'is vir'in'o'j, ver'ŝajn'e pastr'in'o'j, dum la unu'a'j temp'o'j kaj post'e ĝi'n uz'is (leg'u sub'e) la religi'a'j kant'ist'o'j.

Oni ne sci'as preciz'e, kiam Emesal aper'is. Fakt'e, oni kon'as neniu'n tekst'o'n emesal -lingv'a'n skrib'it'a'n dum la tri'a jar'mil'o a. K., do dum la epok'o, en kiu la sumer'a est'is viv'ant'a lingv'o. La plej mal'nov'a'j tekst'o'j emesal -lingv'a'j est'is skrib'it'a'j dum la fru'babilon'a period'o (ĉirkaŭ la 18 a jar'cent'o a. K.). Tem'as ĉef'e pri preĝ'o'j, religi'a'j kant'o'j, beletr'a'j lament'o'j.

Oni ankaŭ oft'e renkont'as Emesalon leg'ant'e tekst'o'j'n de la unu'a jar'mil'o a. K. (la period'o de la grand'a'j mez'orient'a'j imperi'o'j, nom'e laŭ temp'a ord'o: la asir'a, la babilon'a, la pers'a-aĥemen'id'a kaj la helen'a- seleŭkida). Dum tiu epok'o est'is kvin grand'a'j kler'ul'a'j profesi'o'j:

1) la skrib'art'o ( ţupšarūtu , laŭ la babilon'a lingv'o);

2) la astr'art'o, ali'vort'e la profesi'o de astr'olog'o'j kaj astronom'o'j;

3) la medicin'o ( asûtu );

4) la „ekzorc'art'o” ( āšipūtu ), do, fakt'e, la profesi'o de la rit'ar'ist'o;

5) la religi'a kant'art'o ( kalûtu ), nom'e la profesi'o de la Kalû (religi'a kant'ist'o).

Tiu'j kant'ist'o'j kon'is – probabl'e parker'e – la mult'e'nombr'eg'a'j'n kompleks'a'j'n tekst'o'j'n, kiu'j en'hav'is special'a'j'n kant'o'j'n kant'end'a'j'n al ge-di'aĵ'o'j en ili'a'j templ'o'j aŭ en iu'j sakral'a'j lok'o'j. Komenc'e de la unu'a jar'mil'o a. K. la sumer'a lingv'o est'is mort'int'a jam de mil jar'o'j. De'post tiu epok'o la sumer'a est'is klasik'a kaj religi'a lingv'o. Tiu'j sankt'a'j kant'o'j est'is kaj sumer'lingv'a'j kaj emesal -lingv'a'j. Emesal do est'is klasik'a lingv'o, apart'e religi'a, kaj iom laŭ'dir'e „sekret'a”. Emesalon do parol'is praktik'e nur unu el la plej grav'a'j profesi'ul'o'j en la soci'o de Asiri'o kaj Babiloni'o.

Lingv'a'j aspekt'o'j de Emesal

La lingv'o mem ŝajn'as pli-mal'pli sam'a kiel la sumer'a. La mal'sam'o'j est'as nur son'a'j kaj vort'a'j. La gramatik'o nepr'e est'as la sam'a en la sumer'a kaj en Emesal. Iu'j ŝanĝ'o'j est'as kutim'a'j: [ g ] sumer'lingv'a iĝ'as [ b ] en Emesal ; [ g ] iĝ'as foj'foj'e si'a'vic'e [ d ] aŭ [ z ]; [ ng ] ŝanĝ'iĝ'as al [ m ]; kaj [ u ] mal'ferm'iĝ'as je [ e ]. Oni renkont'as ankaŭ tip'a'j'n nom'a'j'n ŝanĝ'o'j'n: ekzempl'e [lu] iĝ'as [mul'u] („hom'o”, „vir'o”), kaj [ni'n] ŝanĝ'iĝ'as al [ gaŝan ] („vir'in'o”, „sinjor'in'o”). La ceter'o est'as ne'atend'ebl'a por ni. Oni propon'as ĉi-sub'e kelk'a'j'n ekzempl'o'j'n, kun kojn'o'form'a'j skrib'sign'o'j (laŭ nov'asir'a skrib'sistem'o, tio est'as unu el la skrib'o'j de la unu'a jar'mil'o a. K.).

Oni kompren'as Emesalon dank'e al la ekzist'ant'a'j du'lingv'a'j aŭ tri'lingv'a'j tekst'o'j (do emesala -sumer'a-babilon'a): ĉef'e tem'as pri la religi'a'j kant'o'j, pri kiu'j mi trakt'is ĉi-supr'e. Ali'a font'o est'as leksik'a'j list'o'j, kiu'j est'is simil'a'j al vort'ar'o'j: nur sumer'lingv'a'j aŭ du'lingv'a'j (sumer'a-babilon'a), organiz'it'a'j laŭ tem'o'j, laŭ sign'o'j ktp. Tiu'j list'o'j est'is konsider'at'a'j klasik'a'j tekst'o'j en Mezopotami'o. Inter ili est'is la Emesal -list'o'j, kiu'j propon'is ekvivalent'o'j'n inter Emesal, la sumer'a kaj la babilon'a, iom'et'e kiel en ni'a ekzempl'a kompar'a tabel'o.

Konklud'o

Emesal ver'ŝajn'e est'as la unu'a art'e'far'it'a lingv'o en la hom'ar'a histori'o, laŭ ni'a'j nun'a'j kon'o'j. Ĝi est'as fort'e lig'it'a kun si'a origin'a lingv'o, la sumer'a, kaj hav'as la sam'a'n gramatik'o'n: mal'sam'as nur kelk'e da son'o'j kaj vort'o'j. Oni ne bon'e kon'as ĝi'a'j'n origin'o'j'n. Tamen, en pli mal'fru'a'j epok'o'j ol la sumer'a (ĉef'e unu'a jar'mil'o a. K.) Emesal est'is, kun'e kun la sumer'a, la lingv'o, per kiu oni kant'is al la di'aĵ'o'j. Neniom tem'as pri help'a lingv'o (kiel Volapuk'o aŭ Esperant'o), nek pri ia serĉ'o pri perfekt'a lingv'o (kiel iu'j lingv'o'j kre'it'a'j en Eŭrop'o; vid'u la libr'o'n de Umberto Ec'o): Emesal est'is lingv'o kun magi'a kaj religi'a efik'o.

Thomas GENTY

Ekzempl'o de argil'a kojn'o'skrib'it'a tabel'o (horoskop'o; la 5 a jar'cent'o a. K.).


(not'o de la redaktor'o) Kompar'a tabel'o, al kiu la aŭtor'o alud'as en'e de la tekst'o.

De'pra'temp'a rev'o

Leter'o'j

De'pra'temp'a rev'o

En la decembr'a numer'o aper'is leter'o de Juli'us Hauser (MONAT'O 2013/12, p. 6) pri la japan'a komun'ist'a parti'o sub la titol'o Nur fantazi'o. Laŭ mi'a sci'o komun'ism'o est'as de'pra'temp'a rev'o de la hom'ar'o pri la just'a komun'um'o, kie inter la hom'o'j reg'as frat'ec'o kaj just'ec'o kaj inter la popol'o'j konkord'o kaj pac'o. Mi'a'opini'e do la japan'a komun'ist'a parti'o en la est'ont'ec'o ja pov'os el'labor'i kaj organiz'i nov'a'n mov'ad'o'n, tio est'as mov'ad'o'n de civit'an'a solidar'ec'o, kiu al'port'os al Japani'o nov'a'n esper'o'n kaj etos'o'n kaj al la mond'o konkord'o'n kaj pac'o'n.

Zdeněk ZAVODNÝ
Ĉeĥi'o
Leĝ'o sever'a

PEDERASTI'O

Leĝ'o sever'a

La parlament'o de Makedoni'o aprob'is nov'a'n kaj sever'a'n leĝ'o'n kontraŭ pederast'o'j. Kondamn'it'o'j risk'os pas'ig'i ĝis 40 jar'o'j'n en karcer'o kaj eĉ sub'met'iĝ'i al kastr'ad'o. La land'o far'iĝ'is la unu'a en Balkani'o, kiu valid'ig'is tia'n leĝ'o'n.

Bardhyl S ELIM'I
La marŝ'o de dinosaŭr'o'j

ETOLOGI'O

La marŝ'o de dinosaŭr'o'j

Kiu'manier'e ir'is, kiu'manier'e mov'iĝ'is dinosaŭr'o'j? Por don'i respond'o'n al tiu grand'a dub'o, esplor'ist'o'j el la universitat'o de Ĉili'o, kun sid'ej'o en Santiag'o, pri'pens'is kaj plen'um'is kurioz'a'n kaj sagac'a'n eksperiment'o'n: la kun'labor'o inter Brun'o Grossi, José Iriarte - Díaz, Omar Larach, Mauricio Canals, Rodrig'o A. Vásquez ankoraŭ ne ebl'ig'is trov'i la manier'o'n re'viv'ig'i en ni'a mond'o dinosaŭr'o'j'n por pov'i observ'i kaj sur'bend'ig'i de proksim'e ĉiu'n paŝ'o'n ili'a'n, sed – tre pli simpl'e kaj, unu'a'vid'e, mal'delikat'e – fiks'is ĉe la vost'o de nov'nask'it'a'j kok'id'o'j objekt'o'n, kiu mult'e simil'as la mal'obstrukc'il'o'n oft'e uz'at'a'n por mal'ŝtop'i tub'ar'o'j'n en la neces'ej'o. La rezult'o'j de la esplor'ad'o aper'is en februar'o 2014 en la revu'o PLOS ON'E, inter'ret'e al'ir'ebl'a.

Kav'a'j ost'o'j

Est'as sufiĉ'e kon'at'e, kaj abund'e pruv'it'e, ke la nun'temp'a'j bird'o'j est'as rezult'o de la evolu'o de du'pied'a'j dinosaŭr'o'j. Neniu ali'a best'o ĉi-mond'e est'as el genetik'a vid'punkt'o tiel proksim'a al la de'long'e (kaj kiu sci'as pro kiu kial'o?) mal'aper'int'a'j dinosaŭr'o'j. Ĉi-last'a'j, la iam'a'j viv'ant'o'j de ni'a ter'o, montr'is tut'a'n seri'o'n da anatomi'a'j karakteriz'o'j, kiu'j'n oni facil'e pov'as ankoraŭ rimark'i ĉe bird'o'j. Por don'i ekzempl'o'n, krom okul'frap'a'j simil'o'j en ili'a ĝeneral'a aspekt'o, ni menci'u kav'a'j'n ost'o'j'n, kiu'j mal'pli'ig'as ili'a'n pez'o'n.

Art'e'far'it'a'j vost'o'j

Por pri'esplor'i tiu'n, kiu dev'is est'i la marŝ-manier'o de dinosaŭr'o'j, kiu'j ja hav'is pli grand'a'j'n kaj sekv'e pli pez'a'j'n vost'o'j'n ol la bird'o'j nun flug'ant'a'j super ni'a'j hejm'o'j, la fak'ul'o'j dediĉ'is si'n last'a'temp'e al nov'a eksperiment'o, en kiu oni bred'is dek-du'o'n da kok'id'o'j, de la du'a tag'o post ili'a el'guŝ'iĝ'o al ili'a plen'kresk'iĝ'o. La kok'id'o'j est'is divid'it'a'j en tri grup'o'j'n. Kvar el ili, dum tiu temp'o'daŭr'o, kresk'is kun art'e'far'it'a'j ekstr'a'j vost'o'j: tem'as pri lign'a'j baston'o'j iu'manier'e fiks'it'a'j al ili'a korp'o per model'ebl'a material'o. Tiu'j'n protuberanc'o'j'n oni ŝanĝ'ad'is de tag'kvin'o al tag'kvin'o, sekv'ant'e la laŭ'grad'a'n dis'volv'iĝ'o'n de la best'o'j.

Empiri'a'j don'it'aĵ'o'j

La adolt'a'j „din'o-kok'id'o'j”, kiel oni vol'is re'bapt'i ili'n, efektiv'e marŝ'is (iom) mal'sam'e ol la kok'id'o'j el la ceter'a'j du grup'o'j, kiu'j est'is kresk'ig'it'a'j aŭ sen krom'a vost'o aŭ kun kelk'a'j halter'o'j sur la dors'o. La rezult'o'j de la eksperiment'o, kiu laŭ'dir'e ne kaŭz'is deprim'o'n aŭ ali'a'n psikologi'a'n problem'o'n al la sen'konsci'a'j kobaj'o'j, est'as pri'juĝ'it'a'j interes'a'j de la menci'it'a esplor'ist'ar'o. Tiu trov'is konfirm'o'n al propr'a'j teori'o'j, kiu'j ĝis nun baz'is si'n plej'part'e sur abstrakt'a'j supoz'o'j kaj ne, kiel nun okaz'is, sur empiri'a'j scienc'a'j don'it'aĵ'o'j. Ili'n nur re'viv'iĝ'int'a'j dinosaŭr'o'j ebl'e pov'os ven'i iu'tag'e dement'i.

Roberto PIGR'O


La scienc'a'j'n don'it'aĵ'o'j'n kolekt'it'a'j'n nur re'viv'iĝ'int'a'j dinosaŭr'o'j pov'os ven'i iu'tag'e dement'i. Fot'o: ROBERTO PIGR'O.

Kolekt'o da lingv'a'j artikol'o'j, aper'int'a'j en Herold'o

Libr'o'j

Kolekt'o da lingv'a'j artikol'o'j, aper'int'a'j en Herold'o

Kiu ne kon'as André Cherpillod [ ŝerpijó ], almenaŭ en la franc'a Esperant'o-medi'o? Li verk'is mult'a'j'n libr'o'j'n en la franc'a kaj en Esperant'o. Foj'foj'e pri la sam'a'j tem'o'j, ekzempl'e, pri la histori'a tiel nom'at'a „ Johana d ’ Ark'o”, kiu, ver'ŝajn'e, ne est'is brul'ig'it'a en Rouen en 1430 – spit'e al tio, kio'n la oficial'a'j katolik'a'j histori'ist'o'j de'long'e gurd'as al ni.

Cherpillod verk'is mult'a'j'n broŝur'o'j'n en la franc'a por kon'at'ig'i ni'a'n lingv'o'n inter'naci'a'n kaj ties merit'o'j'n, ekzempl'e, en la konstru'ad'o de ver'e popol'a Eŭrop'a Uni'o. Sed kiel aŭtor'o, verk'ant'a rekt'e en Esperant'o, li rol'as de mult'a'j jar'o'j kiel kler'ig'ant'o pri baz'a'j gramatik'a'j kon'o'j de ni'a lingv'o. Tiu'tem'e mi cit'os nur kelk'a'j'n, per kiu'j mi pov'is pli'profund'ig'i mi'a'j'n kon'o'j'n: La fund'a'j tekst'o'j de Esperant'o; La gramatik'a karakter'o de la esperant'a'j radik'o'j; Vort'konsist'o, vort'farad'o, vort'analiz'o, vort'ord'o; La traduk'art'o kaj ties problem'o'j. Mi varm'e konsil'as al verk'em'ul'o'j la leg'ad'o'n de tiu'j du last'a'j (plu dispon'ebl'a'j). La stil'o est'as klar'a, la argument'o'j est'as baz'it'a'j sur raci'a logik'o kaj – ĉef'e – sur mult'a'j ekzempl'o'j kaj ties font'o'j.

Al la baz'o'j

Nu, en si'a last'a libr'o, Cherpillod re'ven'as al la baz'o'j de ni'a lingv'o, nepr'e kon'ind'a'j, se ni vol'as, ke Esperant'o post 126 jar'o'j da dis'volv'iĝ'o plu ekzist'u kiel inter'naci'a komunik'il'o. Jam la titol'o est'as ia vort-lud'o : La „fund'a'j koment'o'j” pens'ig'as pri la „Fundament'o”, tiu ne'tuŝ'ebl'a mejl'o'ŝton'o!

La leg'ant'o pov'as ŝveb'i de ĉapitr'o al ĉapitr'o, laŭ'gust'e, ĉar tem'as pri kolekt'o da lingv'a'j artikol'o'j, aper'int'a'j en Herold'o de Esperant'o. Jen kelk'a'j: Inter'naci'ec'o de geografi'aĵ'o'j, „Aŭtobus'o” ver'a universal'a vort'o, kvankam art'e'far'it'a!, Metafor'o'j: ĉu inter'naci'a'j?, Kial du'spec'a'j land'nom'o'j?, Ĉu „li grand'as” est'as sinonim'o de „li est'as grand'a”?, JES, NE: ne-inter'naci'a'j kutim'o'j, La tri spec'o'j de adverb'o'j. Kaj tiel plu.

Kio est'as rimark'ind'a en la metod'o de Cherpillod, tio est'as li'a konstant'a re'ven'o al la baz'o'j de Esperant'o, kiu'j'n li ĉerp'as (jes ja!) el la Fundament'o kaj la plej klasik'a'j verk'o'j de Zamenhof mem. Kelk'foj'e li hav'as dub'o'j'n pri iu tem'o, foj'foj'e li rimark'as erar'o'n de Zamenhof, kiu'n tiu ĉi korekt'is post'e. Esperant'o ne est'as perfekt'a lingv'o (ti'aĵ'o ne ekzist'as), sed ĝi hav'as mult'a'j'n bon'a'j'n kvalit'o'j'n. La aŭtor'o sub'strek'as precip'e la inter'naci'ec'o'n de ni'a lingv'o (ne nur en la vort'proviz'o, sed ankaŭ en la sintaks'o). Li bedaŭr'as, ke tiu inter'naci'ec'o est'as kelk'foj'e mal'respekt'at'a pro ne'util'a'j neolog'ism'o'j. Li ankaŭ batal'as kontraŭ la nun'a kutim'o anstataŭ'ig'i la ĉapel'it'a'j'n liter'o'j'n per iks'o'j. Kompren'ebl'e, la leg'ant'o rajt'as hav'i mal'sam'a'n opini'o'n, sed est'as mal'facil'e re'bat'i la argument'o'j'n de la aŭtor'o, ĉiam baz'it'a'j sur raci'a pens'ad'o kaj ekzempl'o'j kun preciz'a'j referenc'o'j.

1800 paĝ'o'j

Ne ebl'as ne'i la kompetent'ec'o'n de la aŭtor'o (kiu jam verk'is pli ol 1800 paĝ'o'j pri Esperant'o). Bedaŭr'ind'e, okaz'is mult'a'j polemik'o'j pri li'a'j artikol'o'j, kun kelk'foj'e mal'honest'a'j si'n'ten'o'j (ekzempl'e, mis'prezent'o de tio, kio'n li skrib'is). Ĉar la aŭtor'o est'as mem'defend'o-kapabl'a, li ne hezit'as al'don'i al si'a'j artikol'o'j krom'a'j'n rimark'o'j'n, titol'it'a'j'n Vag'e tra la delir'a'j recenz'o'j, kiu'j'n li en'paĝ'ig'is en kadr'o fin'e de paĝ'o, por klar'e dis'part'ig'i ili'n de la koncern'a artikol'o. Mi konfes'as, ke mi ĝu'is la leg'ad'o'n de tiu'j al'don'o'j, jes, malgraŭ ili'a polemik'a aspekt'o, pro la ironi'a ton'o, kiu, ver'ŝajn'e, ne plaĉ'os al ĉiu'j, sed amuz'is mi'n!

Pierre GROLLEMUND

André Cherpillod : La fund'a'j koment'o'j. Kolekt'o da lingv'a'j artikol'o'j. Eld. La Blanchetière, Courgenard, 2013. 109 paĝ'o'j. ISBN 978-2-36620-012-6.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Pli da sub'ten'ant'o'j, ĉiam mal'pli da parol'ant'o'j

MANĈUR'A LINGV'O

Pli da sub'ten'ant'o'j, ĉiam mal'pli da parol'ant'o'j

Antaŭ kelk'a'j jar'o'j ĉe jar'fin'a fest'o de firma'o en Toki'o mi renkont'is ĉirkaŭ tri'dek'jar'a'n ĉin'a'n vir'in'o'n. Ŝi est'is simultan'a interpret'ist'in'o inter la ĉin'a kaj la japan'a lingv'o'j kaj loĝ'is en Toki'o, la japan'a ĉef'urb'o. Ŝi'a famili'a nom'o est'is 愛新覚羅 : Aisin Gioro en la manĉur'a lingv'o, Aisin Kakura laŭ la japan'a kaj Aixin Jiaoluo ĉin'lingv'e. Tiu nom'o el'vok'as miks'it'a'j'n emoci'o'j'n ĉe tiu'j japan'o'j, kiu'j kon'as la histori'o'n de Azi'o.

Aisin Gioro est'as la nom'o de imperi'estr'a'j famili'o'j de manĉur'o'j, kiu'j konker'is Ĉini'o'n establ'ant'e la tiel nom'at'a'n dinasti'o'n Qing en 1616. Pu Yi ( 溥儀), la last'a imperi'estr'o, est'is de'tron'ig'it'a dum la revoluci'o okaz'int'a en 1912, sed post'e far'iĝ'is imperi'estr'o de la manĉur'a imperi'o, iu pup'a ŝtat'o kre'it'a de Japani'o.

Mi iom babil'is kun sinjor'in'o Aisin Gioro kaj demand'is, ĉu ŝi sci'pov'as la manĉur'a'n, sed ŝi ne'is. Pas'int'ec'e mi iom lern'is la manĉur'a'n, ĉar mi ie est'is leg'int'a, ke tiu est'as la plej facil'a fremd'a lingv'o por la japan'o'j. Tamen mi baldaŭ for'las'is la lern'ad'o'n, ĉar mank'is stimul'o'j, kiel leg'libr'o'j, por plu'e lern'i. Tial ne okaz'is inter ni konversaci'o en la manĉur'a.

Minoritat'o

La manĉur'a aparten'as al la pli vast'a tungus -manĉur'a grup'o en'kadr'e de la altaja lingv'ar'o. Tem'as pri aglutin'a lingv'o kun vokal-harmoni'o, kaj ĝi'a vort'ord'o est'as SOV (subjekt'o-objekt'o-verb'o). Propr'a'j nom'o'j mal'oft'e komenc'iĝ'as per likvid'o'j, kiel [ r ]. La manĉur'a alfabet'o est'as baz'it'a sur la mongol'a. Tiu'j'n trajt'o'j'n de la manĉur'a lingv'o hav'as ankaŭ la japan'a kaj la kore'a lingv'o'j. Ambaŭ, el gramatik'a vid'punkt'o, simil'as al la manĉur'a: tial kelk'e da lingv'ist'o'j al'kalkul'as ankaŭ ili'n al la altaja lingv'ar'o; ali'a'j tamen dub'as.

La manĉur'o'j hodiaŭ hav'as popol'nombr'o'n de 10 380 000 (laŭ kalkul'o plen'um'it'a en 2010) kaj est'as la tri'a plej grand'a etn'a minoritat'o en Ĉini'o. La pli'mult'o de la manĉur'o'j loĝ'as en la provinc'o Liaoning, en nord-orient'a Ĉini'o, sed ekzist'as en'tut'e mal'pli ol 70 person'o'j, kiu'j parol'as la manĉur'a'n kiel ge'patr'a'n lingv'o'n. Do jen unu el la plej en'danĝer'a'j lingv'o'j. La manĉur'o'j milit'fort'e konker'is Ĉini'o'n, sed ili asimil'iĝ'is kun la han'a kultur'o. La oficial'a'j lingv'o'j de la dinasti'o Qing est'is la manĉur'a, la mongol'a kaj la han'a, sed la manĉur'a est'is super'it'a de la han'a, kvankam tiu influ'is la ĉin'a'n en Pekin'o – kaj tiel ceter'e kre'iĝ'is la mandaren'a (ordinar'a ĉin'a). Pu Yi, dev'ig'it'e kaj kontraŭ'vol'e, lern'is la manĉur'a'n. Li prefer'is lern'i la angl'a'n, ol la manĉur'a'n. Hodiaŭ la pli'mult'o de la manĉur'o'j trov'as nenia'n avantaĝ'o'n lern'i la manĉur'a'n. Mult'a'j eĉ for'ĵet'is si'a'j'n tradici'a'j'n nom'o'j'n kaj pren'is han'a'j'n nom'o'j'n. Ekzempl'e ili anstataŭ'ig'is Aisin Gioro („ 愛新覚羅 ”) per Jin („ ”) aŭ Tang („ ”). Fakt'e ekzist'as nur unu element'a lern'ej'o, en kiu oni instru'as la manĉur'a'n lingv'o'n, en la urb'o Fushun, en la provinc'o Liaoning, kie laŭ'dir'e nask'iĝ'is la dinasti'o Qing. En tut'a Ĉini'o ekzist'as nur dek'o da fak'ul'o'j, kiu'j kompren'as la lingv'o'n kaj pov'as leg'i antikv'a'n material'o'n de manĉur'o'j.

Ali'flank'e en la aŭtonom'a region'o Uigur de Xinjiang loĝ'as ĉirkaŭ 30 000 parol'ant'o'j de la ŝibea lingv'o, kiu est'as mal'nov'a form'o de la manĉur'a lingv'o. Ili'a'j pra'ul'o'j est'is lok'it'a'j tie'n far'e de la dinasti'o Qing, por defend'i la nord-okcident'a'n part'o'n de la imperi'o.

Vort'ar'o

Alarm'it'e de la risk'a stat'o, en kiu si'n trov'as la jam mort'ant'a manĉur'a lingv'o, last'a'temp'e komenc'iĝ'is kun'labor'ad'o inter fak'ul'o'j pri lingv'o, kultur'o kaj histori'o de la manĉur'o'j en Ĉini'o kaj Japani'o. La pedagogi'a universitat'o de Shenyang, en la provinc'o Liaoning, kaj la universitat'o Jhosai en Toki'o inter'konsent'is ek'labor'i super esplor'a projekt'o rilat'e al la manĉur'a lingv'o. Dum'e, en la last'a jar'o, Kawachi Yosihiro, emerit'a profesor'o de la universitat'o de Kiot'o, komplet'ig'is vort'ar'o'n manĉur-lingv'a'n kun proksim'um'e 50 000 vort'o'j. Por ĝi'a kompil'ad'o li bezon'is ĉirkaŭ 20 jar'o'j'n.

ISIKAWA Takasi
Silent'as la reĝ'in'o

MUZIK'O

Silent'as la reĝ'in'o

For'pas'is en Svisi'o komenc'e de februar'o vir'in'o konsider'at'a la reĝ'in'o de la alban'a kanzon'o. Vaçe [vaĉ'e] Zela, kiu mort'is 74-jar'aĝ'a, rikolt'is laŭd'o'j'n pro si'a bel'a voĉ'o kaj dum la komun'ism'a epok'o kaj post'e. Ekzempl'e en 2002 ŝi ricev'is la titol'o'n „Honor'o de la Naci'o”.

Ŝi komenc'is si'a'n karier'o'n en 1962 per la kanzon'o „La unu'a infan'o”, kiam ŝi far'iĝ'is la unu'a premi'it'o en la alban'a kanzon'o-festival'o. Funebr'a'n procesi'o'n en la Oper'ej'o de la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o part'o'pren'is dek'mil'o'j da hom'o'j.

Bardhyl SELIMI
Scienc'o kaj religi'o kun'flu'u, ne kverel'u

RE'AG'O

Scienc'o kaj religi'o kun'flu'u, ne kverel'u

La ese'o de Garbhan MacAoidh (MONAT'O 2013/12, p. 12-13), kies pri'lingv'a'j'n artikol'o'j'n mi ĉiam frand'as, pens'ig'is mi'n. Jen la rezult'o: kelk'a'j taŭz'it'a'j konsider'o'j.

La verk'int'o sincer'e bedaŭr'as, ke li dediĉ'is tiom da temp'o al teologi'o. Nu, mi sincer'e bedaŭr'as, ke li bedaŭr'as. Ebl'e ni iam sid'os ĉe'tabl'e kaj amik'e konversaci'os. La unu'a afer'o, kiu'n religi'o instru'as, aŭ instru'u, al ni est'as humil'o. Humil'o, sed ne hont'o. Ni ricev'is kaj cerb'o'n kaj man'o'j'n, kaj la kapabl'o'n am'i kaj la kapabl'o'n kompren'i. Jes, ni est'as polv'o, sed polv'o, kiu rev'as pri la stel'o'j, kiel el'vok'e asert'is Carl Sag'a'n. Tut'e ne ver'as, ke ni est'as ia man'plen'o da mal'feliĉ'a'j est'aĵ'o'j gvat'at'a'j de ĵaluz'a kaj koler'a di'o, ĉiam pret'a ni'n pun'i, kiel foj'foj'e oni pens'as. Mi ne sci'as, kies Di'o est'as tia: tut'cert'e ne la mi'a.

Injekt'o

Religi'o'j est'as afer'o'j por'hom'a'j: neniu Di'o ali'flank'e al'preĝ'as si'n mem. Religi'o'j prov'as ord'ig'i kaj koher'ig'i tio'n, kio'n oni sci'as aŭ kred'as sci'i pri Di'o (Di'o'j), aŭ kio est'as al la hom'o rivel'it'a, montr'ant'e la voj'o'n por ke ni kondut'u konsekvenc'e. Kaj jes, ni'a stumbl'a ir'ad'o antaŭ'e'n oft'e okaz'is kaj ankoraŭ okaz'as sur teren'o pavim'it'a je erar'o'j kaj eĉ krim'o'j plen'um'it'a'j je la nom'o de la religi'o. En la okaz'o de la krist'an'a'j eklezi'o'j, se ni akcept'as, ke Di'o mem far'iĝ'is karn'o por ni'a sav'o, tio est'as des pli pri'plor'ind'a. Krist'o koncept'is si'a'n eklezi'o'n kiel societ'o'n kontrast'a'n, alternativ'a'n. Ni ne ĉiam est'is aŭ est'as kapabl'a'j far'i tio'n, kio'n la Predik'o sur la Mont'o pet'as de ni far'i. Ne por nenio la katolik'a eklezi'o pardon'pet'is, sojl'e de la tri'a jar'mil'o. Pri ali'a'j eklezi'o'j mi ne sci'as. Mi supoz'as, ke ili sam'e ag'is.

Krom'e, ĉar ni ekzist'as en tiu ĉi real'a mond'o kaj ne en iu abstrakt'aĵ'o filozofi'a, ni renkont'as en la viv'o kor'prem'a'j'n afer'o'j'n, kies kial'o'n ni ebl'e neniam kompren'os. Se ni pren'as serioz'e en konsider'o'n la ide'o'n, ke tiu'n ĉi univers'o'n kre'is Di'o, ni dev'as est'i pret'a'j akcept'i, ke ni ne sukces'os kompren'i ĉio'n, kio'n li far'as. Est'as tro grand'a la diferenc'o: ni'a lim'ig'it'a mens'o ne pov'as kompren'i. Kelk'monat'a beb'o kri'ant'a pro la dolor'o de injekt'o simil'e ne pov'as kompren'i, ke tem'as pri vakcin'o, aŭ pri grav'a kurac'il'o, kaj nur'e prem'as si'n kontraŭ la patr'in'o ... Ebl'e ni ag'ad'as sam'manier'e. Sed kiel konvink'i sufer'ant'o'n, aŭ de'nask'a'n kripl'ul'o'n, ke mal'antaŭ ni'a viv'o est'as di'a am'o, Di'o am'a? Jen ni'a defi'o.

Atom'bomb'o

Ne'kred'ant'o'j oft'e postul'as, flank'e de ni kred'ant'o'j, ne nur ne'riproĉ'ebl'a'n kondut'o'n (tut'prav'e) sed ankaŭ, ke religi'o ĉio'n eksplik'u. Se religi'o tio'n ne sci'pov'as, aŭ la klar'ig'o'n oni trov'as ne'konvink'a (ĉar la afer'o'j rest'as trans ni'a kompren'o aŭ postul'as tiom da fid'o, kiom kelk'foj'e scienc'o pet'as de si'a'j adept'o'j, aŭ ĉar la klar'ig'o'n oni rigard'as ne'scienc'a), do religi'o est'as nur'a opi'o. Sed al neniu normal'a hom'o ven'us en la kap'o'n la ide'o postul'i, ke scienc'o far'u la sam'o'n.

Nu, ne ĉio opini'at'a de religi'ul'o'j est'as kred'ind'a (krom dogm'o'j); sam'e ne ĉio far'ebl'a de scienc'ist'o'j est'as far'ind'a (la unu'a, kio ven'as en mi'a'n kap'o'n, est'as atom'bomb'o). Scienc'o ne hav'as respond'o'j'n pri ĉio ajn. Sam'e ni di-kred'ant'o'j dev'as konsci'i, kaj konsci'ig'i, ke kelk'a'j'n afer'o'j'n ni akcept'as pro nur'a fid'o. Kaj bedaŭr'ind'e ne ĉiu'j kred'ant'o'j kapabl'as konvink'e eksplik'i, kio sub'ten'as ili'a'n fid'o'n (demand'u tiu'rilat'e la german'a'n teolog'o'n Karl Rahner). Kaj de temp'o al temp'o serioz'a scienc'ist'o agnosk'as erar'o'n aŭ pet'as de ni revizi'i la mond'koncept'o'n (demand'u tiu'n intelekt'a'n gigant'o'n, Stephen Hawking, aŭ Albert Einstein). Do ankaŭ scienc'o ne posed'as kiu'n ajn respond'o'n.

Por mult'a'j person'o'j, scienc'o kaj religi'o est'as du apart'a'j mond'o'j. Scienc'o aparten'as al lum'o, religi'o al ombr'o, al mal'lum'o. Tiu, kiu aparten'as al ajn'a religi'o, tut'e ne rajt'as nom'i si'n kler'ul'o aŭ human'ist'o. Ĉio dev'as est'i aŭ nigr'a aŭ blank'a. Griz'a kolor'o ne rajt'as ekzist'i.

Ali'mond'an'o'j

La horizont'o de scienc'o est'as la don'it'aĵ'o'j. Do la kutim'a si'n'ten'o en bon'a scienc'o est'as pli-mal'pli la jen'a: se pri io ne hav'ebl'as don'it'aĵ'o'j, pri ĉi tio ni ne pov'as juĝ'i. Punkt'o fin'a. Sed kelk'a'j plu'ir'as: se pri io ne est'as don'it'aĵ'o'j, ĉi tio tut'e ne ekzist'as. Laŭ tia rezon'ad'o, en la mez'epok'o tut'e ne ekzist'is radioaktiv'ec'o (neniu kapabl'is koncept'i aŭ mezur'i ĝi'n). Nek ekzist'is nan'o'planed'o'j, herc'a'j ond'o'j, kosm'a radi'ad'o. Oni pov'us long'e kotopoi. Kaj bedaŭr'ind'e ne ekzist'as scienc'a instrument'o por „detekt'i” Di'o'n aŭ por fot'i la anim'o'n.

Mi mult'e ŝat'as la scienc'popular'ig'a'j'n verk'o'j'n de Sag'a'n. Se de temp'o al temp'o agac'as mi'n li'a'j kontraŭ'religi'a'j atak'o'j, mi konsci'as, ke li est'is sincer'a kred'ant'o je scienc'o. Mi kompren'as, pardon'as kaj plu'leg'as. Jen ĉio. Kiam fin'fin'e ebl'is spekt'i en mi'a land'o li'a'n televid'seri'o'n Kosm'o, mi'a tut'a famili'o kvazaŭ'religi'e sid'is antaŭ la mal'nov'a televid'il'o, tag'o'n post tag'o. Ni divid'as li'a'n rev'o'n trov'i ekster'ter'a'n viv'o'n. Se grav'as daŭr'ig'i la esplor'ad'o'n cel'e al la mal'kovr'o de eventual'a'j ali'mond'an'o'j, kiel far'as la scienc'ist'o'j per la program'o SET'I, kvankam ĝi ŝajn'as al mult'a'j ul'o'j tut'e sen'util'a afer'o, sam'e grav'as la esplor'ad'o pri Di'o, por mult'a'j mem sen'senc'a kaj sen'util'a. Ambaŭ'okaz'e tem'as pri afer'o'j pens'ig'a'j: eĉ la plej mal'grand'a mal'kovr'o grav'as. Kompren'ebl'e (almenaŭ por ni rom'katolik'o'j) neniel ek'est'os teologi'a'j problem'o'j, se iam oni trov'os ekster'ter'a'j'n est'aĵ'o'j'n; aper'os nur interes'eg'a'j demand'o'j.

Gravit'o

Ali'flank'e, kelk'a'j el ni'a'j plej ŝat'at'a'j teori'o'j rest'as ankoraŭ teori'o'j, ĉar ne plen'e pruv'it'a'j. Ĉiu nov'a teori'o iel kolizi'as kun la antaŭ'a'j. Tiom da fid'o ni bezon'as por ili'n akcept'i (ĉar ni ne kapabl'as sekv'i la matematik'a'n rezon'ad'o'n, aŭ ĉar la ek'aper'o de nov'a'j speci'o'j postul'as milion'o'j'n da jar'o'j, do ne sufiĉ'as sid'iĝ'i kaj atend'i por est'i tut'e cert'a'j, aŭ ĉar la model'o de ni'a univers'o ne est'as fin'polur'it'a, aŭ ĉar kelk'a'j obstin'a'j fakt'o'j ne akcept'as est'i en'kadr'ig'it'a'j en teori'o), kiom por akcept'i religi'o'n. Fort'a'n fid'o'n mi ja bezon'as por sen'diskut'e akcept'i (kaj tut'e ne kompren'i!), ke gravit'o de'form'as la spac'o'n (kiel tio pov'as okaz'i aŭ, eĉ pli grav'e, kial?) aŭ imag'i, ke iam, en la iam'o long'e for (sed en tiu moment'o ne ekzist'is temp'o, do tut'e ne hav'as senc'o'n parol'i pri „moment'o” aŭ pri „iam”!), la tut'a materi'o (eg'e disput'vek'a koncept'o, tiu de materi'o) en la univers'o est'is koncentr'int'a si'n en sen'dimensi'a'n punkt'o'n kaj eksplod'is (de'nov'e: kial?) laŭ leĝ'o'j fizik'a'j (sed nenio ekzist'is, do ankaŭ ne leĝ'o'j!), kaj komenc'is aper'i kaj partikl'o'j kaj atom'o'j. Ne'evit'ebl'e krabl'as en mi'a mens'o la pens'o: kaj antaŭ'e?

Eĉ nur se tem'us pri la argument'o de Tomas'o el Akvin'o, ke ne ebl'as imag'i sen'fin'a'n ĉen'o'n da kaŭz'o'j (iam oni prov'is konvink'i mi'n pri tio, ke ne'racional'a'j numer'o'j est'as ekzempl'o; sed tem'as pri argument'o piroteknik'a, ne pri la sam'o), mi dub'us. Oni met'as antaŭ ni'n iu'n univers'o'n, kie ĉio, ne nur viv'o, ŝuld'iĝ'us al nur'a hazard'o: univers'o'n supoz'ebl'e (aŭ supoz'end'e, laŭ kelk'a'j) puls'ant'a'n de sen'dimensi'a punkt'o al eksplod'o kaj re'e'n, aŭ danc'ant'a'n laŭ la takt'o de la teori'o de la kord'o'j (se nur tem'us pri kaloĉaj'a'j streĉ'it'a'j kord'o'j!). Kaj ĉio ĉi regul'e laŭ leĝ'o'j fizik'a'j, kiu'j tut'e hazard'e est'us ĉiam la sam'a'j. Nu, tro da hazard'o por mi.

Ŝtop'il'o

Kio grav'as est'as tio, ke nek teologi'o nek scienc'o ŝov'u la naz'o'n en fremd'a'n vaz'o'n. Di'o ne est'as ŝtop'il'o nepr'e uz'end'a ĉie, kie scienc'o ankoraŭ hav'as nenio'n por dir'i, nek scienc'o turn'iĝ'u en religi'o'n. Al ĉiu sankt'ul'o apart'a'n kandel'o'n. Plej grav'e: hom'o ne est'as batal'kamp'o por scienc'o kaj religi'o. Ili kun'flu'u, ne kverel'u. Kaj jen, sufiĉ'e: ni prefer'e pet'u al la kelner'o al'port'i du pli'a'j'n trink'aĵ'o'j'n kaj parol'u pri afer'o'j iom mal'pli komplik'a'j.

Albert'o GARCÍA FUM'ER'O
Paprik'o protekt'at'a

GASTRONOMI'O

Paprik'o protekt'at'a

Nov'e en'skrib'it'a en la EU -registr'o de protekt'at'a'j geografi'a'j indik'o'j est'as la slovak'a „paprik'o ĵitava ” (slovak'e paprik'a Žitava ).

La nom'o „ ĵitava ” de'ven'as de la nom'o de la slovak'a river'o Žitava (esperant'e Ĵitavo ). En la basen'o de tiu ĉi river'o en la 18 a jar'cent'o oni komenc'is kultiv'i kapsik'o'j'n. Post'e dis'vast'iĝ'is la kultiv'ad'o en la laŭ'danub'a eben'aĵ'o, la plej grand'a eben'aĵ'o de Slovaki'o ( ĉ. 10 000 km 2) en la sud-okcident'a part'o de la land'o.

Muel'ad'o

La paprik'o ĵitava est'as prepar'at'a el la sek'ig'it'a kaj pulvor'ig'it'a frukt'o de kapsik'o (scienc'e capsicum ). Ĝi hav'as specif'a'n oranĝ-ruĝ'a'n kolor'o'n, akir'it'a'n nur en la last'a faz'o de muel'ad'o kun help'o inter'ali'e de ole'o el kapsik'o-sem'o'j. La paprik'o dolĉ'e-delikat'e gust'as kaj agrabl'e odor'as.

Tia'j ec'o'j rezult'as de favor'a'j influ'o'j, inter'ali'e la alt'ec'o de la kultur'at'a teren'o (150-250 m super la mar'nivel'o), sufiĉ'o da pluv'o (500-600 mm jar'e), kaj tra'las'a ter'o (gruz'o, sabl'o kaj argil'o).

La paprik'o reprezent'as por la laŭ'danub'a eben'aĵ'o ne nur signif'a'n en'spez'o'n sed ankaŭ simbol'o'n de mal'nov'a'j kultur'o kaj tradici'o.

Juli'us HAUSER


La paprik'o ĵitava en'hav'as plur'a'j'n vitamin'o'j'n kaj est'as uz'at'a ekzempl'e en kolbas'o'j, salam'o'j kaj viand'produkt'o'j. En slovak'a'j kuir'ej'o'j oni uz'as ĝi'n oft'e kiel spic'o'n en sup'o'j kaj saŭc'o'j. Fot'o: JULI'USKAJ SON'A HAUSER

Pik'as la lud'o'j

SPORT'O

Pik'as la lud'o'j

Kiam en septembr'o 2013 oni anonc'is, ke la Olimpik'o'j en 2020 okaz'os en Toki'o, la japan'a'j reg'ist'ar'o kaj popol'o aplaŭd'is la decid'o'n. Sed post'e aŭd'iĝ'is kontraŭ'a'j kaj kritik'a'j voĉ'o'j.

Ekzempl'e mult'a'j japan'o'j surpriz'iĝ'is, kiam la ĉef'ministr'o Abe Shinzo, prezent'ant'e si'a'n land'o'n al la organiz'ant'o'j de la lud'o'j, asert'is, ke ne plu est'as radioaktiv'a la akv'o en la haven'o de la fuk'u'ŝim'a atom'central'o. Fakt'e ankoraŭ est'as polu'it'a'j la akv'o'j en kaj ekster la haven'o.

Ali'a'j kritik'ant'o'j opini'as, ke la japan'a reg'ist'ar'o kaj la metropol'o Toki'o turn'u si'n al pli urĝ'a'j task'o'j antaŭ ol el'spez'i mon'o'n por la lud'o'j.

Konstru'ad'o

La task'o'j inkluziv'as la re'konstru'o'n de la nord-orient'a'j region'o'j damaĝ'it'a'j de la ter'trem'o kaj cunam'o kaj la mal'konstru'o'n de la pane'int'a atom'central'o. Kvankam abund'a buĝet'o est'as asign'it'a por re'konstru'o, la labor'o ne glat'e progres'as pro mank'o de lert'a labor'fort'o kaj taŭg'a'j material'o'j.

Se la konstru'ad'o de sport'a'j kaj rilat'a'j baz'a'j instal'aĵ'o'j komenc'iĝ'os, tio cert'e akcel'os la mank'o'j'n. Tio rezult'e mal'help'os la re'konstru'ad'o'n kaj re'viv'ig'o'n de la region'o'j, kie trov'iĝ'as ankoraŭ 278 000 rifuĝ'int'o'j.

Ter'trem'o

Krom'e nepr'as, ke Toki'o prepar'u si'n por eventual'a grand'a ter'trem'o. Fin'e de 2013 reg'ist'ar'a esplor-komision'o publik'ig'is raport'o'n, ke en'e de 30 jar'o'j okaz'os sub la metropol'o je probabl'ec'o de 70 % ter'trem'o de sep'a'rang'a magnitud'o.

Tiam en Toki'o kaj en la tri najbar'a'j guberni'o'j pere'os ĉirkaŭ 23 000 hom'o'j kaj est'os detru'it'a'j ĉirkaŭ 610 000 hejm'o'j. Toki'o apart'e vund'ebl'as pro si'a'j dens'e star'ant'a'j lign'a'j dom'o'j kaj tro koncentr'it'a'j instituci'o'j politik'a'j, financ'a'j kaj kultur'a'j. Jam de'long'e spert'ul'o'j insist'as, ke tiu'j instituci'o'j est'u dis'lok'it'a'j.

Ankaŭ hom'o'j kun sen'naci'ec'a kor'o sent'as mal'komfort'o'n pro tro'e ripet'at'a'j raport'o'j pri rezult'o'j de sam'land'a'j sport'ist'o'j kaj al'trud'o de naci'ism'o. Tia'n mal'agrabl'o'n ili jam sent'is en la raport'o'j de la vintr'a'j Olimpik'o'j en Soĉi, Rusi'o, en televid'o kaj ĵurnal'o'j.

ISIKAWA Takasi
Pli bon'e mal'fru'e ol neniam

GREKI'O

Pli bon'e mal'fru'e ol neniam

Fin'e de januar'o 2014 en la Ital'a Kultur'a Institut'o de Tesalonik'o, Greki'o, est'is organiz'it'a – post pli ol du'on'jar'cent'a mal'fru'o – ceremoni'o abiturient'iĝ'a.

Antaŭ kelk'a'j monat'o'j Antonio Crescenzi [ antonjo kreŝenci ], instru'ist'o kaj esplor'ist'o ĉe la institut'o, hazard'e trov'is en kel'o plur'a'j'n abiturient'o-diplom'o'j'n de jud'a'j lern'int'o'j el la 1940 aj jar'o'j.

La atest'il'o'j, kun'e kun skrib'it'a'j task'o'j, aparten'is al ital'a'j civit'an'o'j de jud'a religi'o. Tiu'j plen'um'is si'a'j'n stud'o'j'n en ital'a lern'ej'o sam'lok'a. La diplom'o'j ne pov'is est'i dis'don'it'a'j inter la sukces'int'o'j, ĉar tuj post la ekzamen'o tiu'j est'as deport'it'a'j kaj plej'part'e mort'ig'it'a'j en koncentr'ej'o'j. Ek'de tiam neniu pet'is la diplom'o'j'n.

Viktim'o'j

Sed, laŭ'dir'e, pli bon'e mal'fru'e ol neniam. La kultur'a institut'o ne perd'is temp'o'n kaj tuj – kaj sukces'e – ek'kontakt'is id'o'j'n aŭ mal'proksim'a'j'n parenc'o'j'n de la ge'lern'int'o'j. Ili'n oni invit'is ĉe'est'i solen'aĵ'o'n, signif'o'plen'e okaz'ant'a'n la 29an de januar'o, la tag'o'n tut'mond'e dediĉ'it'a'n al la memor'o de la viktim'o'j de la holokaŭst'o.

La diplom'o'j est'is dis'don'it'a'j dum ceremoni'o evident'e kor'tuŝ'a antaŭ ĉiu'j an'o'j de la institut'o kaj oficial'ul'o'j de la urb'o.

La ĝoj'o tamen mal'long'e daŭr'is. Du semajn'o'j'n post'e la ital'a reg'ist'ar'o anonc'is la baldaŭ'a'n ferm'o'n de la institut'o pro ŝpar'a'j kial'o'j. Tiu'j, kiu'j vol'as sub'ten'i la institut'o'n kaj pet'i ties daŭr'ig'o'n, pov'as sub'skrib'i petici'o'n ĉe firmiamo.it/ salonicco -no- alla - chiusura - dell - iic .

Roberto PIGR'O
En rub'uj'o'n, kultur'o kaj lingv'o de Itali'o

Ese'o'j

KULTUR'A'J INSTITUT'O'J

En rub'uj'o'n, kultur'o kaj lingv'o de Itali'o

Ke Itali'o ne est'as la eŭrop'a korife'o de lingv'a kaj kultur'a ŝovinism'o, est'as fakt'o favor'a kaj sen'dub'e re'kon'at'a de la leg'ant'o'j, kiu'j almenaŭ unu'foj'e vojaĝ'is tie'n. Ke la ital'o'j tamen vol'as propr'a'vol'e, harakir'e, nul'ig'i la aprez'o'n de la ital'a'j lingv'o kaj kultur'o en la mond'o, est'as em'o probabl'e sen'precedent'a en la mal'nov'a kontinent'o kaj – pro la mal'zorg'em'a fatal'ism'o, kiu ĝi'n akompan'as – mi'a'opini'e mal'trankvil'ig'a. Kial en Itali'o laŭ'regul'e la (ĉef'e human'ism'a) kultur'o pag'u la kost'o'n de la reg'ist'ar'a'j erar'o'j kaj de la ekonomi'a kriz'o?

Inteligent'ec'o, ekvilibr'o, klar'vid'ec'o: tia'j virt'o'j pli kaj pli mal'abund'as tra la politik'a klas'o de Itali'o, kie reg'as ver'a konfuz'o. Iu'j ekzempl'o'j? La mal'rapid'a ne'kompren'ebl'a uson'angl'ig'o de universitat'o'j je la nom'o de (supoz'at'a) inter'naci'ec'o, kun plur'a'j kurs'o'j dev'ig'e jam hav'ebl'a'j nur en la angl'a lingv'o, ankaŭ en iu'j el la plej grav'a'j politeknik'o'j (Milan'o, Torin'o), kaj paralel'e la el'fenestr'ig'o, eĉ pli bedaŭr'ind'a (ne'last'e pro la rapid'ec'o kaj mank'o de delikat'ec'o), de la human'ism'a'j fak'o'j, tiu'j sam'a'j, sur kiu'j baz'iĝ'is dum jar'cent'o'j la ital'a'j civiliz'o kaj viv'manier'o. La kriz'o, se ĝi ver'e ating'is la land'o'n kaj ne est'as nur'a oni'dir'o (se pens'i pri la nombr'o da vend'it'a'j iFonoj, oni pri'e dub'et'as), pli'rapid'ig'is ia'n surfac'a'n, ŝajn'a'n, modern'iĝ'o'n de la land'o: oni ne plu pov'as permes'i al si mal'ŝpar'o'j'n, laŭ'asert'e, do oni rezign'u pri ĉio, kio ne est'as neces'a al la kresk'o de la land'o. Ekzempl'o de mal'ŝpar'o est'as la dis'vast'ig'o en kaj ekster Itali'o de la ital'a lingv'o kaj, kompren'ebl'e, de la kultur'o, kiu'n ajn'a lingv'o inkluziv'e la ital'a'n nepr'e vehikl'as.

El'fenestr'ig'o

Ali'flank'e kio est'as kultur'o? Nenio ali'a ol abstrakt'a koncept'o, afer'o mal'proksim'a, ne'vid'ebl'a kaj ver'ŝajn'e tial ne ekzist'ant'a, ĉar en 2014 mult'a'j kred'as, ke ne ekzist'as tio, kio'n ne ebl'as tuŝ'i, aŭd'i, vid'i, pes'i, kvant'ig'i, radiograf'i. En'tut'e tem'as do pri por'infan'a fabel'o, pli-mal'pli kiel religi'o, sam'e rapid'e kaj mal'delikat'e el'fenestr'ig'at'a de la iam'a popol'o de (nun mal'bapt'iĝ'ant'a'j, laŭ last'a'temp'a mod'o) pap'ist'o'j; kultur'o est'as briz'o mal'fort'a kaj iom ĝen'a, pri kies ĉes'o neniu ek'konsci'os aŭ plend'os.

Impres'as (kaj neniu pov'us imag'i tio'n ĝis last'a'temp'e), ke la ĝeneral'a laik'ig'o de la land'o koincid'as kun sam'temp'a sekular'ig'o, kun paralel'a flank'e'n'met'ad'o de la human'ism'a kultur'o mem, kun plen'konsci'a rezign'o de tio, kio pas'int'ec'e est'is la glor'o de ia Itali'o de ĉiu ajn envi'at'a: art'o, beletr'o, pens'ad'o, bel'ec'o; ali'vort'e de tio, kio ig'is hom'o'j'n kiel Shakespeare, Goethe aŭ la angl'a'n verk'ist'in'o'n Elizabeth Barrett Browning admir'i, pri'rev'i, al'streb'i kaj fin'e spert'i la t. n. koncept'o'n de ital'ec'o (sinonim'o de human'ism'o, klasik'ism'o, re'mal'kovr'o kaj daŭr'a re'nask'iĝ'o-renesanc'o de la antikv'ec'o).

Tiu evolu'o konstat'ebl'as de jar'o al jar'o, de reg'ist'ar'o al reg'ist'ar'o (tiu mal'kutim'a esprim'o ja taŭg'as por pri'skrib'i la ital'a'n real'o'n, en kiu ĉiu'n jar'o'n si'n'sekv'as almenaŭ du-tri reg'ist'ar'o'j, laŭ la kapric'o'j aŭ la person'a'j ambici'o'j de iu'j parti'estr'o'j): ebl'e est'us pli ĝust'e parol'i pri ies „manovr'o” ol pri natur'a dis'volv'iĝ'o, ĉar la tuj'a el'fenestr'ig'o de la human'ism'a kultur'o ne pov'as est'i hazard'a projekt'o: oni vol'as kre'i nov'a'n est'ont'ec'o'n for'strek'ant'e la pas'int'ec'o'n, kvazaŭ ebl'us konstru'i la du'a'n, la tri'a'n aŭ la last'a'n etaĝ'o'n de palac'o sen antaŭ'e met'i fundament'o'n aŭ almenaŭ la unu'a'n etaĝ'o'n; kvazaŭ oni dev'us nepr'e elekt'i en si'a viv'o unu'nur'a'n verb'o'n inter „est'i” kaj „hav'i”, kvazaŭ ekzist'us leĝ'o, pro kiu ili ne pov'as kun'ekzist'i en ni'a vort'trezor'o je ekvilibr'a'j procent'o'j.

Tunel'o

Nu, la situaci'o est'as ver'e kompat'ind'a: oni (nom'e la ĵus demisi'int'a aŭ ebl'e demisi'ig'it'a Enrico Letta) deklar'as konvink'it'a en Ĉini'o, ke la fin'o de la ekonomi'a kriz'o jam al'ven'is, ke la ital'a ŝtat'o est'as pret'a por nov'a start'o, ke fin'fin'e vid'ebl'as lum'o fin'e de la tunel'o, sed la teori'o est'as tuj dement'at'a de krom'a'j mal'dung'o'j, de nov'a'j hak'o'j. La lum'o je la fin'o de la tunel'o est'as nur, laŭ tim'o de mult'a'j ital'o'j, al'proksim'iĝ'ant'a vagon'ar'o, kiu ĉes'ig'os la agoni'o'n. La viktim'o'j? Re'foj'e universitat'o'j (ĉef'e la beletr'a'j fakultat'o'j), lern'ej'o'j (kies plafon'o'j post ĉiu pluv'et'o fal'eg'as), esplor'a'j institut'o'j (ĉef'e koncern'e laŭ'dir'e sen'util'a'j'n fak'o'j'n, kia'j lingv'o'scienc'o, arkeologi'o aŭ filologi'o), teatr'o: ĝeneral'e kio ajn rilat'as kun la lingv'o aŭ est'as efektiv'ig'at'a per'e de la lingv'o, kio ajn proksim'as al la human'ism'a kultur'o aŭ al la dis'vast'ig'o de tiu eks'mod'iĝ'int'a kultur'o, de kiu Itali'o est'is iam la lul'il'o.

Mult'lingv'ec'o

Apud la menci'it'a'j, nov'a viktim'o de la neces'o lim'ig'i la el'spez'o'j'n, raci'ig'ant'e la (ĝis nun jam rid'ind'a'j'n) financ'ad'o'j'n, est'as nun la Ital'a'j Kultur'a'j Institut'o'j ( Istituti Itali'an'i di Cultura ). Tem'as, por tiu'j, kiu'j ne sci'as tio'n, pri ver'a'j ambasad'ej'o'j de la ital'a'j lingv'o kaj civiliz'o en la mond'o, pri ret'o da instru'a'j kaj inform'a'j centr'o'j ĉe'est'a'j en la plej grand'a'j urb'o'j de la mond'o, tut'simil'a'j al kio est'as por Angli'o British Council , por Franci'o Institut Français , por Hispani'o Institut'o Cervantes : do pri instituci'o'j, kiu'j'n ali'land'e neniu tuŝ'us, neniu ferm'us, ĉar ili'a laŭd'end'a ag'ad'o ind'as nur respekt'o'n, se ne kult'ad'o'n.

En epok'o, en kiu mult'a'j ŝtat'estr'o'j far'as signif'o'plen'a'j'n deklar'o'j'n pri mult'lingv'ec'o kaj mult'kultur'ec'o, pri la neces'o al'proksim'ig'i la divers'a'j'n popol'o'j'n kaj laŭ'bezon'e re'firm'ig'i ili'a'j'n rilat'o'j'n kre'ant'e – ankaŭ aŭ precip'e per la instru'ad'o de la propr'a'j lingv'o kaj histori'o, de la art'o kaj de la literatur'o – pont'o'j'n de amik'ec'o kaj solidar'ec'o, nu en tiu ĉi epok'o ŝajn'as tiom pli anakronism'a (kaj mal'sagac'a) la ag'o de la eks'a ital'a premier'o Enrico Letta preskrib'i la ferm'iĝ'o'n de dek (el en'tut'e naŭ'dek'o da) Ital'a'j Kultur'a'j Institut'o'j en la mond'o, de Island'o al Dani'o, de Germani'o al Franci'o kaj al Greki'o. La plej rimark'ind'a kaj paradoks'a okaz'o, al mi bon'e kon'at'a, ĉar mi instru'is la ital'a'n tie de 2002 al 2004, est'as ebl'e ja tiu de Tesalonik'o, la du'a urb'o de Greki'o, simil'a land'o (ĉu hazard'e?) tre aŭ tro frap'it'a de la ekonomi'a kriz'o.

Proksim'ec'o

Greki'o kaj Rom'o? La radik'o'j de eŭrop'a civiliz'o? Plur'jar'mil'a'j rilat'o'j? Mediterane'a komun'a kultur'o? Bagatel'o'j for'viŝ'ebl'a'j per mal'long'a dekret'o. En mal'riĉ'a land'o, spit'e al ĝi'a pozici'o kaj histori'o, ne rajt'as kun'ekzist'i du Ital'a'j Kultur'a'j Institut'o'j. Est'as mal'ŝpar'o. La lern'em'ul'o'j, se tut'e ne est'as alternativ'o'j, ir'u al Aten'o. Fakt'e trans'viv'os por la moment'o nur la institut'o de la ĉef'urb'o, kvankam ĝi'a rol'o est'is ĉiam du'a'rang'a kompar'e kun tiu de Tesalonik'o, ankoraŭ eg'e aktiv'a kaj frekvent'at'a inter'ali'e de dek'o'j da jun'ul'o'j, kiu'j pro grav'a'j kial'o'j interes'iĝ'as pri ital'lingv'a'j ekzamen'o'j (kapabl'a'j mal'ferm'i al ili la pord'o'j'n de la ital'a'j universitat'o'j).

Ja logik'a decid'o: est'as ceter'e normal'e postul'i, ke kiu en la nord'a Greki'o interes'iĝ'as pri la ital'a lingv'o, pri la ebl'o plen'um'i universitat'a'j'n stud'o'j'n aŭ trov'i labor'o'n en Itali'o, tra'ir'u du-tri foj'o'j'n semajn'e 500 kilo'metr'o'j'n por ating'i la Institut'o'n de Aten'o kaj post'e re'ven'i hejm'e'n! Absolut'e neniu el la reg'ant'o'j konsider'is aŭ konsider'ig'is al la koleg'o'j, ke la rilat'o'j inter Greki'o kaj Itali'o (pro geografi'a, kultur'a, histori'a, ĉiu'vid'punkt'a proksim'ec'o) ebl'e ind'us escept'o'n; ke tiu'j rilat'o'j est'as tiel intens'a'j kiel ebl'e en neniu ali'a land'o de la mond'o; ke en Greki'o est'as tre mal'facil'e en'ir'i la ŝtat'a'j'n universitat'o'j'n, do oni bezon'as alternativ'o'j'n, kiu'j ali'flank'e al'port'os al ni student'o'j'n; ke grek'a'j student'o'j en Itali'o est'as rimed'o, kaj kultur'a kaj ekonomi'a, grav'eg'a; ke ne est'as hazard'a la slogan'o kre'it'a de la grek'o'j (un'a fac'a, un'a ras'a: unu vizaĝ'o, unu ras'o) por sub'strek'i la simil'ec'o'n inter la du popol'o'j, tiu de Greki'o kaj tiu de la tiom ŝat'at'a kaj rev'at'a Itali'o.

Sent'o'kapabl'o

Sed kiel atend'i tia'n sent'o'kapabl'o'n el land'o, kiu jam for'ig'is kaj plu'e for'ig'as la instru'ad'o'n de geografi'o, art-histori'o kaj filozofi'o, en la nom'o de la tri i - oj de la ok'a saĝ'ul'o Silvi'o Berlusconi ( inglese, informatica, impres'a: angl'a, inform'ad'ik'o, entrepren'o)? Iu decid'is, ke kultur'o rim'iĝ'u kun medicin'o, scienc'o, teknologi'o, ekonomi'o, en'merkat'ig'o. Ne grav'as sci'i la subjunktiv'o'n de verb'o'j, la ĉef'urb'o'j'n de fremd'a'j land'o'j (pri river'o'j, mont'o'j kaj lag'o'j oni perd'is la esper'o'n), la signif'o'n de la platon'a mond'o de la ide'o'j aŭ de li'a mit'o pri la kavern'o.

Bala'aĵ'o

La urb'estr'o mem de Tesalonik'o deklar'is, ke ferm'i la Ital'a'n Kultur'a'n Institut'o'n en la kor'o de la urb'o est'os tre dolor'a vund'o por ĉiu. Sed je la nom'o de stabil'ec'o (?) est'is decid'it'e, ke tiom da profesi'ul'o'j kaj famili'patr'o'j kun mult'e da labor'o (ĉar la institut'o est'as plen'a de lern'ant'o'j) rest'u mal'stabil'e sen labor'o. Des pli paradoks'e: la ŝtat'a financ'ad'o al la Ital'a Kultur'a Institut'o de Tesalonik'o reprezent'is nur 4 % de ĝi'a tut'a buĝet'o, kaj pro tio oni pet'is pov'i daŭr'ig'i la ag'ad'o'n tut'e rezign'ant'e pri ŝtat'a'j financ'a'j sub'ten'o'j, sed la respond'o de la ital'a inteligenci'o est'is ne'a. Ŝajn'e la ital'a lingv'o, la ital'a kultur'o, ekster'land'e dev'as est'i el'fenestr'ig'it'a'j, kio okaz'is pas'int'ec'e pri tiran'o'j, diktator'o'j, ŝtop'a'j bala'aĵ'o'j. Kiel akcept'i, ke bala'aĵ'o'n nun'temp'e oni ial (kial?) kre'u el tut'e funkci'ant'a kaj taŭg'a instituci'o? Eĉ akcept'ant'e, ke pov'as ekzist'i kelk'a'j (solv'ebl'a'j) problem'o'j, ĉar neniu est'as perfekt'a, oni pens'u, ke aŭtomobil'o sen rad'o'j est'as ja pli stabil'a ol aŭtomobil'o kun et'a'j problem'o'j, sed la unu'a ne plu est'as transport'il'o, dum la du'a plen'um'as iu'manier'e si'a'n rol'o'n kaj pov'as per mal'grand'a invest'o est'i ripar'it'a.

Herez'ec'o

La instru'ad'o de lingv'o'j kaj kultur'o'j en la mond'o est'as aŭ dev'us est'i arm'il'o kontraŭ ne'sci'ad'o, kontraŭ ne'kompren'o kaj antaŭ'juĝ'o'j, kiu'j foj'foj'e risk'as provok'i ver'a'j'n konflikt'o'j'n, kia'j okaz'is pas'int'ec'e en Eŭrop'o, kiam ne'hazard'e mank'is tia'j kultur'a'j centr'o'j. Mi don'u ekzempl'o'n: en la tag'o de sankt'a Valenten'o (la 14 a de februar'o), instru'ist'o pri religi'o en grek-kipr'a ŝtat'a lice'o skrib'is sur la nigr'a tabul'o, ke tiu'tag'e la (ortodoks'a) eklezi'o memor'as pri sankt'a Afksentjo kaj sankt'a Maron'o, ne pri iu stult'a kaj fals'a sankt'a Valenten'o: grand'a ekzempl'o de inter'kultur'a al'proksim'iĝ'o, de la respekt'o por la ali'ul'a'j kred'o'j, kiu dev'us karakteriz'i ni'a'n epok'o'n ...

Do urĝ'e bezon'at'as ankoraŭ en ni'a epok'o tiu'j, kiu'j, instru'ant'e la lingv'o'n kaj la kultur'o'n de ali'a land'o, prop'et'u, klar'ig'u, eksplik'u, mediaci'u inter mond'o'j nun proksim'a'j kaj amik'a'j, sed sen tiu mediaci'o ebl'e pret'a'j re'e dis'iĝ'i kaj mal'amik'iĝ'i sam'kiel pas'int'ec'e (Itali'o kaj Greki'o far'is milit'o'n antaŭ mal'pli ol jar'cent'o). Krom se oni vol'as, ke baldaŭ Itali'o est'u re'asoci'it'a ne kun la art'ist'o'j, la verk'ist'o'j, la muzik'ist'o'j, la pentr'ist'o'j, kiu'j'n oni kon'ig'is en la last'a'j jar'o'j al la loĝ'ant'o'j de Tesalonik'o, sed kun ĝi'a'j plej kliŝ'a'j simbol'o'j: pic'o, mafi'o, mandolin'o (la du'a'n kaj la tri'a'n mi neniam vid'is en Itali'o) kaj ver'ŝajn'e nun ankaŭ herez'ec'o, spit'e al la ekumen'ism'a elan'o de la last'a'j jar'dek'o'j.

Plat'iĝ'o

Lingv'o – skrib'as ĉi-rilat'e la poet'in'o Brun'a Milan'i en la ĵurnal'o Libertà – est'as sinonim'o de kultur'o; ĝi util'as por ord'ig'i la anim'o'n kaj la mens'o'n de la mond'o kontraŭ la tut'mond'iĝ'a plat'iĝ'o, kiu ig'us mal'interes'a la renkont'iĝ'o'n mem kun fremd'ul'o'j. Ni ĉiu'tag'e jam konstat'as, ke la teknologi'o kaj la ekonomi'o per si mem ne sufiĉ'as kaj ig'as ne'el'ten'ebl'a ne nur la dis'volv'iĝ'a'n model'o'n, sed ankaŭ tiu'n, kiu rigard'as la viv'o'n. Kaj se oni ja vol'as konsider'i la grav'ec'o'n de merkat'o'j, de financ'o, de tia'j nombr'ebl'a'j tiom mod'a'j afer'o'j, kiu'manier'e esper'i je turism'o nov'a, fin'fin'e konsci'a, ver'a, util'a, kiu al'port'os ne nur mon'o'n, sed ankaŭ konkret'a'n frukt'o'don'a'n renkont'iĝ'o'n inter person'o'j? Tio tut'e ne ebl'as, se oni mal'potenc'ig'as aŭ neni'ig'as la rol'o'n de la kultur'a'j centr'o'j, kiu'j instru'as la lingv'o'n en la mond'o. Ili util'as, laŭ Brun'a Milan'i, por sci'ig'i al la ali'ul'o'j, kiu'j kaj kia'j ni est'as; ili ig'as la hom'o'j'n interes'iĝ'i kaj en'am'iĝ'i pri ni'a land'o, kre'ant'e la eventual'a'n dezir'o'n ĝi'n vizit'i, ĝi'n ating'i, ĝi'n vid'i propr'a'okul'e por profund'ig'i la sci'o'n, por ebl'e ek'viv'i apud ni, regal'ant'e ni'n per si'a profesi'ec'o kaj tiel al'port'ant'e material'a'n kaj spirit'a'n riĉ'ec'o'n.

Merkat'ad'o

Je la lum'o de ĉio ĉi, oni las'u trankvil'a la kultur'o'n tie, kie ĝi ankoraŭ funkci'as; tie, kie ĝi est'as ankoraŭ ne el'fenestr'ig'it'a (ĉar Itali'o daŭr'ig'as iu'manier'e, dank'e al si'a glor'a pase'o, la eksport'o'n de favor'a bild'o pri si, spit'e al la nun'temp'a neni'um'ad'o kre'it'a de mal'bon'a'j kverel'em'a'j politik'ist'o'j). Iu'lok'e oni ne lac'iĝ'is rigard'i ni'a'n lingv'o'n, la ital'a'n lingv'o'n iam uz'it'a'n de Dant'e, Boccaccio kaj Petrarca, kiel il'o'n por real'ig'i la propr'a'j'n viv'o'rev'o'j'n, por ating'i iom de tiu ŝat'at'a ital'ec'o. Oni parol'as tiom oft'e pri merkat'ad'o, sed kio produkt'as pli da merkat'ad'o ol iu favor'a bild'o pri ni mem, pri land'o kiu zorg'as, fier'as kaj pret'as invest'i en si'a lingv'o, en si'a kultur'o, en si'a art'o, en si'a'j est'int'ec'o kaj est'ant'ec'o (propedeŭtik'a'j al plej stabil'a est'ont'ec'o), konserv'ant'e kaj antaŭ'e'n'ig'ant'e si'a'n anim'o'n?

La stult'a decid'o de la ital'a reg'ist'ar'o est'as man'frap'o al la land'a histori'o kaj al tiom da hom'o'j, ĉef'e instru'ist'o'j, kiu'j pacienc'e labor'is dum mult'a'j jar'o'j en la kultur'a fak'o, konstru'ant'e de jar'cent'o al jar'cent'o, de jar'dek'o al jar'dek'o, en plej mal'facil'a'j kondiĉ'o'j, lingv'a'j'n kaj kultur'a'j'n pont'o'j'n, ĉar ili kred'is, ke ĉio ĉi hav'as aŭ iu'tag'e hav'os iu'n senc'o'n.

Arane'aĵ'o'j

Tiu'j'n bel'a'j'n pont'o'j'n – kvazaŭ sen'util'a'j'n arane'aĵ'o'j'n – hodiaŭ mis'eduk'it'a serv'ist'in'o (kun mi'a tut'a respekt'o por tia labor'o), vok'it'a mal'long'eg'e pur'ig'i iu'n long'eg'e neglekt'it'a'n dom'o'n, abrupt'e el'suĉ'as kaj ĵet'as sen'glor'e en la rub'uj'o'n; krom se ven'os last'a'moment'e ilumin'iĝ'o, re'pri'pens'o, kiu'j ebl'ig'os sav'i la ekzist'o'n de lok'o'j por lingv'o kaj kultur'o, kiu'j por mult'e da hom'o'j (kiel instru'ist'o'j ekster'land'e) plu hav'as grand'a'n valor'o'n: ne por stult'e montr'i la propr'a'n super'ec'o'n al la fremd'ul'o'j (ĉar neniu kultur'o est'as super'a al la ceter'a'j), sed por kontraŭ'batal'i per'e de ver'o, per'e de humil'o, per'e de soci-kultur'a mediaci'o, la mal'amik'ec'o'n, la mal'am'o'n kaj la milit'em'o'n, kiu'j'n ne'kompren'o mal'feliĉ'e kaŭz'as.

Roberto PIGR'O
Fal'is la last'a gut'o

Politik'o

UKRAINI'O

Fal'is la last'a gut'o

Histori'e la geopolitik'a situ'o de Ukraini'o oft'e kruc'iĝ'is kun ekster'a'j interes'o'j. Ekzempl'e la ŝtat'a mem'star'ec'o de Ukraini'o daŭr'is inter 1917 kaj 1920, post kio rus'a'j „bolŝevik'o'j” milit'e ĝi'n nul'ig'is, far'ant'e el Ukraini'o respublik'o'n de Soveti'o.

Post la dis'fal'o de Soveti'o Ukraini'o deklar'is en 1990 si'a'n sen'de'pend'ec'o'n, kiu jur'e valid'iĝ'is post tut'land'a referendum'o en 1991.

En 2010, per jur'a'j manipul'o'j de la konstituci'o, la prezid'ant'o, Viktor Janukoviĉ, far'iĝ'is la plej potenc'a person'o en la land'o. Li sufiĉ'e rapid'e uzurp'is la potenc'o'n ĝis diktator'ec'o. Est'int'e du foj'o'j'n en'prizon'ig'it'a pro jun'aĝ'a'j krim'o'j, li rest'is kun tia mens'o.

Ekonomi'o

Dum li'a prezid'ant'ec'o reg'is korupt'o tra la land'o. Ŝtat'a'j instituci'o'j defend'is nur li'a'n klik'o'n, la Parti'o'n de Region'o'j, kies interes'o'n plej'part'e serv'is la ekonomi'o. Dron'is Ukraini'o sub krim'o'j, tim'o'j, mizer'o kaj sen'esper'o. Ĉiu'nivel'e est'is prem'at'a la popol'o.

Fal'is la last'a gut'o, kiam en decembr'o pas'int'jar'e Janukoviĉ rifuz'is sub'skrib'i dokument'o'n pri asoci'a membr'iĝ'o de Ukraini'o en Eŭrop'a Uni'o. Dek'mil'o'j da hom'o'j ven'is al la centr'a plac'o en Kiev'o – Majdan – por deklar'i si'a'n mal'konsent'o'n. Pro tio la nom'o „ eŭromajdan ”.

Tamen post kelk'a'j tag'o'j ili est'is for'pel'it'a'j. Kelk'a'j mort'is. Rezult'e ek'ribel'is hom'o'j tra la tut'a Ukraini'o. Organiz'iĝ'is en divers'a'j region'o'j apart'a'j „ majdanetoj ”.

Nun pas'is tri monat'o'j ek'de la komenc'o de la kontraŭ'star'o. Kelk'foj'e okaz'is akr'a'j batal'o'j inter la special'a reg'ist'ar'a polic'o kaj la ribel'ant'o'j. La reg'ist'ar'o uz'is paf'il'o'j'n kaj mort'ig'is pli ol 100 sen'arm'il'a'j'n hom'o'j'n.

Just'ec'o

La tut'a popol'o fizik'e aŭ mens'e sub'ten'as la ribel'o'n ne nur pro la streb'ad'o al Eŭrop'o, sed precip'e pro demokrati'o kaj just'ec'o kaj kontraŭ la diktator'ec'o. Ceter'e la reg'ist'ar'o kaŝ'e aranĝ'is band'o'j'n de du'on'krim'ul'o'j pag'it'a'j por kontraŭ'star'i al ribel'ant'o'j, kvazaŭ tem'us pri inter'popol'a batal'o.

Kiev'an'o'j, loĝ'ant'a'j en progres'ant'a soci'o ĉef'urb'a, praktik'e sub'ten'as la ribel'o'n. Sufer'o est'as ne'evit'ebl'a, sed popol'o ne'sklav'a kompren'as, ke sen batal'o ne ebl'as venk'i. La sang'o de la majdananoj fort'ig'is la popol'a'n solidar'ec'o'n. Fin'fin'e la klik'o ek'trem'as.

La parlament'o dev'is sekv'i la vol'o'n de la popol'o kaj akcept'i decid'o'j'n, kiu'j eben'ig'os la voj'o'n demokrat'a'n al Eŭrop'a Uni'o.

Do est'as lanĉ'it'a parlament'a-prezid'ant'a gvid'ad'o, ne simpl'e prezid'ant'a. Ŝanĝ'it'a'j est'as ankaŭ la sistem'o'j justic'a'j kaj polic'a'j, kaj est'as for'ig'it'a'j la korupt'a'j ĉef'o'j.

Euheno KOVTONJUK


Sufer'o est'as ne'evit'ebl'a, sed popol'o ne'sklav'a kompren'as, ke sen batal'o ne ebl'as venk'i. Fot'o: EUHENO KOVTONJUK


La sang'o de la majdananoj fort'ig'is la popol'a'n solidar'ec'o'n. Fot'o: EUHENO KOVTONJUK

Land'o sen'reg'ad'a

Land'o sen'reg'ad'a

Nun'temp'e ebl'e ne est'as eĉ unu person'o en Eŭrop'o, kiu ne aŭd'is pri la event'o'j en Ukraini'o. Malgraŭ tio, ke mi ne est'as politik'ist'o, mi ne pov'as ne esprim'i mi'a'n person'a'n opini'o'n. Aŭ pli ĝust'e opini'o'n de orient'land'a'j ukrain'o'j.

Antaŭ ĉio, nepr'as klar'ig'i, kio est'as la tiel nom'at'a „ eŭromajdano ”. Ĝi est'as amas'a protest-mov'ad'o en la centr'o de la ĉef'urb'o Kiev'o, kiu si'n montr'as ankaŭ en kelk'a'j ali'a'j region'a'j centr'o'j de la land'o.

Komenc'iĝ'is la protest'o'j fin'e de novembr'o 2013 re'ag'e al la ne'sub'skrib'o de la asoci'iĝ'o de Ukraini'o al Eŭrop'a Uni'o. Oni inform'is pri tio per oficial'a anonc'o de la tiam'a ĉef'ministr'o Mikola Azarov, kies reg'ist'ar'o el'posten'iĝ'is fin'e de januar'o.

Aktiv'ul'o'j

Jam la 21an de novembr'o oni komenc'is per soci'a'j ret'ej'o'j al'vok'i por protest'o'j, kiu'j okaz'is unu'e en la centr'o de Kiev'o ĉe la Plac'o de Sen'de'pend'ec'o. Amas'iĝ'is tiam ĝis du mil hom'o'j, kun ĉe-kap'e opozici'a'j aktiv'ul'o'j kiel Vitalij Kliĉko, Oleg Tjagnibok kaj Arsenij Jacenjuk.

Paralel'e en ali'a'j urb'o'j de Ukraini'o ( Lviv, Vinnica, Ĉernovci k. a.) okaz'is protest'o'j. Post'e, la 30an de novembr'o, okaz'is t. n. nigr'a tag'o, kiam fru'maten'e la aŭtoritat'o'j prov'is per'fort'e for'ig'i la manifestaci'ant'o'j'n de la ĉef'a plac'o en Kiev'o, dir'ant'e, ke neces'as prepar'i la ej'o'n por la nov'jar'a fest'o.

Protest'ant'o'j agres'e re'ag'is al la postul'o'j de la por-reg'ist'ar'a'j milici'an'o'j. Jen la komenc'o de per'fort'a'j kun'puŝ'iĝ'o'j de opozici'an'o'j kaj milici'an'o'j. Inter'temp'e ne help'is la inter'parol'o'j de la ukrain'a prezid'ant'o Viktor Janukoviĉ kun la aktiv'ul'o'j de la opozici'o, Kliĉko, Tjagnibok kaj Jacenjuk. Ili postul'is re'ven'i al la parlament'a-prezid'ant'a reg'ad'o kaj al la konstituci'o de 2004.

Provok'ant'o'j

La 18an de februar'o akr'iĝ'is la situaci'o. Dum unu tag'o kadr'e de la protest'o'j est'is mort'paf'it'a'j 25 person'o'j kaj vund'it'a'j 350. Laŭ la opini'o'j de mult'a'j kulp'is ne nur la reg'ist'ar'o sed ankaŭ ne'kon'at'a'j provok'ant'o'j.

La 22an de februar'o en Ĥarkiv okaz'is kongres'o de deput'it'o'j el la sud-orient'a part'o de Ukraini'o. La deput'it'o'j opini'is, ke la reg'ist'ar'o ne plu reg'as la situaci'o'n kaj ke ver'dir'e la tut'a land'o est'as sen'reg'ad'a.

Integr'iĝ'o

Kiel rilat'as al la event'o'j simpl'a'j civit'an'o'j? Not'ebl'as tra la land'o divers'a'j opini'o'j. Preskaŭ du'on'o de la popol'o sub'ten'as la eŭromajdananojn kaj integr'iĝ'o'n kun EU. Tamen tri'on'o sub'ten'as en'ir'o'n en la „ tamoĵenij ”-uni'o'n (dog'a'n-uni'o'n) kun Rusi'o.

De ĉiu'tag'a vid'punkt'o, kaj malgraŭ promes'o'j de la reg'ist'ar'o, ke la ordinar'a viv'o ne est'os tuŝ'at'a, tamen civit'an'o'j ne ricev'as salajr'o'n kaj pensi'o'n. Kelk'a'j mon'aŭtomat'o'j ne plu funkci'as, kaj antaŭ ali'a'j star'as long'a'j hom'vic'o'j.

Ankaŭ en magazen'o'j vic'e star'as klient'o'j, prov'ant'e akir'i manĝ'aĵ'o'j'n por la famili'an'o'j, kaj tim'ant'e, ke baldaŭ ne plu est'os.

Dmitrij CIBULEVSKIJ
Mi vi'n invit'as ...

El mi'a vid'punkt'o

Mi vi'n invit'as ...

En februar'o la event'o'j en Ukraini'o ne rest'is tro for de la ĉef'paĝ'o'j de ni'a'j gazet'o'j kaj de la ekran'o'j de ni'a'j televid'il'o'j. Pro tio la redakci'o de MONAT'O mesaĝ'is al abon'ant'o'j kaj abon'int'o'j, leg'ant'o'j kaj leg'int'o'j en la region'o, pet'ant'e ili'n artikol'i pri la tie'a situaci'o.

Sincer'e mi dank'as al ĉiu'j, kiu'j rapid'e re'ag'is, ĉu per artikol'o'j, ĉu per propon'o'j. En la nun'a numer'o vi trov'os du kontribu'aĵ'o'j'n, kiu'j prezent'as divers'a'j'n aspekt'o'j'n de la konflikt'o, kaj tuŝ'as afer'o'j'n – ekzempl'e el la ĉiu'tag'a viv'o – oft'e neglekt'at'a'j'n de amas'komunik'il'o'j.

Mi ricev'is, iom surpriz'e, ankaŭ mal'long'a'n poem'o'n, kiu'n ĝeneral'e mi ne aper'ig'us, ĉar MONAT'O prezent'as proz'e, ne poezi'e. Tamen la vers'o'j de Tatjana Auderskaja iel kapt'as la moment'o'n:

Kant'o de ne'eŭrop'a hom'o de la 21 a jar'cent'o

Ho, Eŭrop'o!

En la 15 a jc vi brul'ig'is vi'a'j'n sorĉ'ist'in'o'j'n en la fajr'o'j sur'plac'e. Mez'epok'o.

En la 20 a jc vi brul'ig'is vi'a'j'n civit'an'o'j'n de ajn'a seks'o kaj aĝ'o en la forn'eg'o'j. Progres'o.

En la 21 a jc vi brul'ig'as pneŭ'o'j'n en la fajr'o'j sur'plac'e. Degener'o.

Ho ve, Eŭrop'o, Eŭrop'o!

Kie'n vi rul'iĝ'as tiel sen'brid'e, kiel brul'ant'a'j pneŭ'o'j? Kio atend'as vi'n fin'e de la dekliv'o?

Neniu respond'as.

Kiel dir'it'e, kaj kontrast'e al la last'a vers'o de la poem'o, plur'a'j respond'is al la redakci'a pet'o rilat'e kontribu'aĵ'o'j'n pri Ukraini'o. Sed tio memor'ig'as, ke ne neces'as atend'i al'vok'o'n por kontribu'i al MONAT'O. Tut'e mal'e. La redakci'o bon'ven'ig'as raport'o'j'n el ĉiu'j part'o'j de la mond'o: vi, abon'ant'o'j kaj leg'ant'o'j, est'u ni'a'j okul'o'j kaj orel'o'j.

Tio, evident'e, unik'ig'as ni'a'n revu'o'n. Ne de'pend'as MONAT'O de special'a'j korespond'ant'o'j, metafor'e paraŝut'it'a'j en fremd'a'j'n region'o'j'n por pri'raport'i afer'o'j'n, kiu'j'n ili nur supr'aĵ'e kompren'as (oft'e pro mank'ant'a'j lingv'o-sci'o'j), kaj kie ili rest'as nur dum kelk'a'j tag'o'j, dum daŭr'as konflikt'o, kriz'o aŭ katastrof'o.

Ni'a revu'o, tamen, dispon'as almenaŭ teori'e pri ar'o da pli spert'a'j, pli kvalifik'it'a'j korespond'ant'o'j ol iu ajn naci'a gazet'o aŭ radi'o-staci'o. Mi alud'as vi'n, leg'ant'o'j'n, kiu'j ĉiu'j posed'as apart'a'j'n kaj fund'a'j'n sci'o'j'n pri vi'a land'o, pri vi'a region'o, kaj kiu'j kapabl'as unik'e pri'lum'i eĉ kon'at'a'j'n situaci'o'j'n – milit'o'j'n, ribel'o'j'n, tumult'o'j'n, jam pri'raport'it'a'j'n en mond'a'j amas'komunik'il'o'j – de ne'kon'at'a'j perspektiv'o'j. Jen la fort'o de MONAT'O, kiu ĝi'n el'star'ig'as de ĉiu'j ali'a'j simil'a'j revu'o'j.

Ali'vort'e vi pov'as ir'i mal'antaŭ kulis'o'j'n, pri kies ekzist'o la ekster'land'a raport'ist'o eĉ ne sci'as. Vi pov'as esplor'i kaj analiz'i de en'land'a pozici'o privilegi'it'a, tiel prezent'ant'e la politik'o'n, ekonomi'o'n, soci'o'n, ja viv'o'n kaj spirit'o'n de vi'a land'o, por ke ekster'land'an'o'j kun'inform'iĝ'u, kun'sent'u, kun'plor'u aŭ kun'rid'u tra la paĝ'o'j de MONAT'O.

Mi menci'is supr'e, ke ni dispon'as almenaŭ teori'e pri ar'o da korespond'ant'o'j. Nenio pli plaĉ'us, se ni'a'j teori'a'j kontribu'unt'o'j – do ebl'e vi – far'iĝ'us praktik'a'j kontribu'ant'o'j, send'ant'e raport'o'j'n (kaj original'a'j'n, pro kopi'rajt'o ne gugl'it'a'j'n fot'o'j'n) el mond'o'part'o'j mal'oft'e aŭ neniam menci'at'a'j en la kolumn'o'j de MONAT'O.

Ver'dir'e tem'is pri la al'vok'o al amik'o'j en Ukraini'o, kiu'j inspir'is mi'n tiel invit'i ankaŭ vi'n kontribu'i al ni'a revu'o. Ne neces'as atend'i ĝis kriz'o aŭ katastrof'o en vi'a land'o por ŝalt'i la komput'il'o'n kaj ek'verk'i. Jam ĉirkaŭ'as vi'n sen'nombr'a'j afer'o'j, kiu'j sen'dub'e interes'os. La sol'a problem'o ... kiu'n elekt'i.

Kaj do nun, vid'punkt'um'int'e, mi antaŭ'ĝu'as ricev'i vi'a'j'n raport'o'j'n. Do ek al la klav'ar'o'j, amik'o'j!

Paul GUBBINS
Diskut'o'j serioz'a'j kaj frukt'o'don'a'j

Politik'o

INTER'NACI'A'J RILAT'O'J

Diskut'o'j „serioz'a'j kaj frukt'o'don'a'j”

La iran'a atom-program'o far'iĝ'is la tem'o de inter'naci'a konferenc'o en Vien'o. Okcident'a'j land'o'j kulp'ig'as Iran'o'n, ke ĝi sekret'e labor'as pri la konstru'o de atom'bomb'o. La iran'a reg'ist'ar'o tio'n kontest'as.

Kun'sid'is ses land'o'j laŭ la formul'o EU 3 + 3 (Briti'o, Franci'o, Germani'o + Ĉini'o, Rusi'o, Uson'o) kaj Iran'o por el'labor'i plan'o'n pri tio kiel solv'i la disput'o'n. Laŭ Catherine Ashton, alt'a reprezent'ant'o de EU pri ekster'a politik'o, la inter'trakt'ant'o'j difin'is la problem'o'j'n „por ating'i ampleks'a'n kaj definitiv'a'n inter'konsent'o'n”.

Milit'a'j kapabl'o'j

Mohammad Javad Zarif, la ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j de Iran'o, dir'is, ke la inter'trakt'o'j en Vien'o est'is „tre serioz'a'j kaj pli frukt'o'don'a'j, ol oni atend'is”. Li al'don'is, ke ambaŭ parti'o'j ating'is konsent'o'n, ke nur la atom'a program'o de Iran'o est'os pri'diskut'at'a en la tag'ord'o, kaj ne ĝi'a'j scienc'a'j kaj milit'a'j kapabl'o'j.

Akcept'it'a est'as labor'program'o por daŭr'ig'i la diskut'o'j'n. Okaz'os ali'a kun'sid'o en Vien'o, kaj provizor'a inter'konsent'o don'as al la parti'o'j unu jar'o'n por ating'i solv'o'n.

En novembr'o 2013 oni mal'streĉ'is la sankci'o'j'n, kiu'j paraliz'is la ekonomi'o'n de la naft'o'produkt'ant'a land'o, inter'ŝanĝ'e de inter'naci'a'j kontrol'o'j de ĝi'a pri'disput'at'a atom-program'o. La mal'streĉ'iĝ'o daŭr'as ses monat'o'j'n kaj fin'iĝ'os ĉi-somer'e.

Evgeni GEORGIEV


La inter'trakt'ant'o'j kun'sid'as. Fot'o: DRAG'A'N TATIC /AŬSTR'A MINISTERI'O PRI EKSTER'A'J AFER'O'J


Catherine Ashton kaj Mohammad Javad Zarif. La parti'o'j dispon'as unu jar'o'n por solv'i si'a'n disput'o'n. Fot'o: HERBERT NEUBAUER /AŬSTR'A MINISTERI'O PRI EKSTER'A'J AFER'O'J

Eŭtanazi'o por ne'plen'kresk'ul'o'j

Modern'a viv'o

BELGI'O

Eŭtanazi'o por ne'plen'kresk'ul'o'j

En belg'a radi'o'dis'send'o est'as atest'o de patr'in'o. Ŝi'a infan'o hav'as ne'kurac'ebl'a'n kancer'o'n, kaj daŭr'e dolor'o'n. Kiu'n ajn kontraŭ'dolor'il'o'n oni don'as, nenio efik'as, kaj la infan'o daŭr'e sufer'as. La mort'o est'as cert'a sed ne tuj'a. Est'as ne'el'ten'ebl'e. La sol'a'n afer'o'n, kiu'n la patr'in'o ankoraŭ pov'as far'i, ŝi far'as. Ŝi pet'as kurac'ist'o'n mal'long'ig'i la sufer'eg'o'n, fin'i la viv'o'n de ŝi'a infan'o. Kaj li far'as.

Tio okaz'is antaŭ 10 jar'o'j, kaj la patr'in'o ankoraŭ opini'as, ke ŝi far'is, kio'n ŝi dev'is far'i, pro am'o. Sed est'is kontraŭ'leĝ'e, kaj ŝi kaj la kurac'ist'o risk'is tre grav'a'j'n pun'o'j'n. La infan'o ne pov'is adiaŭ'i ĉiu'n, kiu'n li vol'is, ĉar est'us risk'e. Oni pov'as supoz'i, ke ver'e ne est'is manier'o por mild'ig'i la sufer'o'n, ke la infan'o ankaŭ pet'is, ke tiu konsci'is, kio'n li vol'is, sed oni ne pov'as est'i cert'a. Oni hav'is nur si'a'n konscienc'o'n por juĝ'i.

Tia'j afer'o'j okaz'as ĉie en la mond'o, sed kun mult'a'j ebl'a'j mis'uz'o'j aŭ mis'kompren'o'j. Plej oft'e la kurac'ist'o mem decid'as, ĉar nur tiel li ankoraŭ pov'as help'i, ĉar li supoz'as, ke tio'n oni vol'as. La afer'o'n pri'parol'i est'us tro risk'e, aŭ pov'us pli'fort'ig'i la dolor'o'n (kio est'as dub'ind'a).

Medikament'o'j

Rekt'e fin'i la viv'o'n sam'e kun'port'as risk'o'j'n. Plej oft'e tem'as pri ĉes'ig'o de neces'a medikament'ad'o, trakt'ad'o aŭ manĝ'o (kun danĝer'o je agoni'o), aŭ tro'ig'o de kontraŭ'dolor'il'o'j. Oft'e sen la sci'o de la infan'o. Aŭ la infan'o pov'as mort'ig'i si'n, kio est'as la plej mal'bon'a. Foj'e ge'patr'o'j akir'as mort'ig'a'j'n medikament'o'j'n, sed rest'as danĝer'o pri mal'sukces'o aŭ pli'a sufer'o.

Klar'e, mal'permes'i eŭtanazi'o'n ne signif'as, ke tio ne okaz'as, sed ja ke oni kaŝ'e far'as kun mult'a'j divers'a'j danĝer'o'j.

Nov'a leĝ'o en Belgi'o nun ebl'ig'as eŭtanazi'o'n por ne'plen'kresk'ul'o'j (jam ebl'as ek'de 2002 por plen'kresk'ul'o'j), sed kun strikt'a'j kondiĉ'o'j. La ne'plen'kresk'ul'o mem plur'foj'e pet'u, buŝ'e kaj skrib'e; psikolog'o deklar'u, ke la infan'o est'as sufiĉ'e matur'a (ne est'as aĝ'lim'o de 12 jar'o'j, kiel en Nederland'o); la ge'patr'o'j konsent'u; kaj du kurac'ist'o'j atest'u, ke la fizik'a dolor'o ne'el'ten'ebl'as kaj sen'perspektiv'as (do ne mal'aper'os). La viv'fin'ad'o est'as far'at'a de kurac'ist'o.

Konscienc'o

Okaz'is tre seren'a debat'o pri tio en Belgi'o kaj la parlament'o. Ĉe divers'a'j politik'a'j parti'o'j la membr'o'j rajt'is mem decid'i laŭ propr'a konscienc'o. Mal'pli'mult'o (ĉef'e religi'ul'o'j) akcept'as la vol'o'n de la pli'mult'o (sed supoz'ebl'e mem ne praktik'us eŭtanazi'o'n), kaj la leĝ'o est'as apog'at'a de grand'a pli'mult'o de la belg'a popol'o. Kontraŭ'argument'o'j est'as, krom evident'a'j religi'a'j, ke est'as mal'facil'e taks'i kaj ke psikolog'o pov'as mis'e taks'i la matur'ec'o'n de infan'o aŭ kurac'ist'o mis'taks'i li'a'n aŭ ŝi'a'n dolor'o'n kaj ne'kurac'ebl'ec'o'n.

Nun oni pov'os sen'kaŝ'e praktik'i eŭtanazi'o'n ĉe ne'plen'kresk'ul'o'j. Ĉio okaz'os kun la sci'o kaj vol'o de ĉiu'j koncern'at'o'j. Sufer'ant'o pov'as adiaŭ'i ĉiu'n, dir'i kio'n li aŭ ŝi vol'as dir'i, kaj hav'i dign'a'n for'las'o'n. Est'as ankaŭ mult'e pli bon'e por la post'rest'ant'o'j: ili pov'as pli bon'e organiz'i funebr'o'n, parol'i pri tio, ne risk'i, ne re'ten'i suspekt'o'j'n aŭ konscienc'riproĉ'o'j'n.

Spert'o'j en Nederland'o montr'as, ke eŭtanazi'o ĉe ne'plen'kresk'ul'o'j mult'e pli oft'e est'as pet'at'a ol far'at'a (nur kvin foj'o'j'n en 10 jar'o'j). Est'as unu'e help'kri'o, kiu ebl'ig'as mal'kaŝ'a'n pri'parol'ad'o'n de ali'a'j ebl'o'j. Don'as anim'trankvil'ec'o'n hav'i iu'n „plan'o'n Z ”.

Bart DEMEYERE
Ne kulp'as la kulp'ant'o

GERMANI'O

Ne kulp'as la kulp'ant'o

Plen'e rehabilit'it'a est'as la antaŭ'a german'a federaci'a prezid'ant'o, Christian Wulff, kiu'n prokuror'o'j akuz'is pro korupt'o kaj mal'konven'a akcept'o de avantaĝ'o'j.

Dum du'jar'a pri'esplor'ad'o de plen'temp'a stab'o de ĉ. 24 person'o'j, kio dev'ig'is la prezid'ant'o'n demisi'i, la afer'o evident'iĝ'is font'ant'a el arbitr'a'j denunc'ad'o'j, sen'baz'a'j asert'o'j kaj orgojl'a kondut'o de la prokuror'a instanc'o.

Kun'e kun politik'a'j mal'amik'o'j kaj sensac'i-produkt'em'a ĵurnal'ist'ar'o, ŝtat'a'j akuz'ist'o'j ne sobr'e esplor'is dub'a'n supoz'o'n, sed kre'is detru'a'n persekut'ad'o'n.

Venk'is

Wulff, kiu'n ne nur profesi'e sed ankaŭ privat'e traf'is dolor'ig'e la afer'o, ne akcept'is el'ir'ig'a'n ofert'o'n. Li insist'is daŭr'ig'i la proces'o'n. Kaj li venk'is. La koncern'a juĝ'ej'o verdikt'is, ke li est'as plen'e sen'kulp'a pri korupt'o.

Kontraŭ'ul'o'j malgraŭ'e hurl'is, ke jur'a'n absolv'o'n li ja pov'is akir'i, tamen rest'as „moral'e kulp'a”. Ĉiam est'as hom'o'j, kiu'j ne nur komenc'e ĵet'as ŝton'o'j'n, sed eĉ post la afer'o ne ĉes'as ĵet'i. Kaj tiu'j oft'e taks'as si'n la plej bon'a'j hom'o'j en la soci'o.

Al'don'iĝ'is nov'a skandal'o. La koncern'a prokuror'ej'o la parlament'an'o'n Sebastian Edathy ( SPD / social'demokrat'a) akuz'is pro „mol'a suspekt'o pri ebl'a ne'leĝ'a posed'o de pedofiliaj var'o'j”. Edathy antaŭ ne'long'e prezent'is si'n mem en parlament'a esplor'komision'o kiel akr'a'n akuz'ist'o'n kontraŭ ŝtat'a'j instanc'o'j, streb'ant'e al pli alt'a posten'o. Antaŭ la publik'a dis'kon'ig'o fuĝ'is la suspekt'at'o. La afer'o ankoraŭ ne fin'iĝ'is.

Avert'is

Tamen jam fin'iĝ'is la karier'o de la ministr'o Hans- Peter Friedrich ( CDU / krist'an'demokrat'a), kiu konfidenc'e avert'is la super'ul'o'j'n de la konkurenc'a parti'o SDP, ke trov'iĝ'as „putr'a ov'o” en ties nest'o.

Tiu'n gest'o'n tuj la publik'o interpret'is „perfid'o de sekret'o en la ofic'o”. La ministr'o la sekv'a'n tag'o'n demisi'is sub la fort'a prem'o. Jam long'e est'as kon'at'e: Ne kulp'as la kulp'ant'o, sed la inform'int'o.

Nun'temp'e daŭr'e en Germani'o aper'as tia'j kaz'o'j. Ne plu la fakt'o'j grav'as, sed opini'o'j kaj babil'ad'o'j. Kaj tiu'j'n oni lert'e sci'as produkt'i kaj manipul'i.

Kompren'ebl'e mal'adekvat'a aŭ krim'a ag'ad'o en ŝtat'a'j funkci'o'j ne est'as toler'ebl'a. Sed ankaŭ la sen'indulg'a'j akuz'ant'o'j demand'u si'n, kia'j hom'o'j ili mem est'as.

Franz -Georg RÖSSLER
La unu'a mond'o'milit'o: kiu ĝi'n kaŭz'is?

Ese'o'j

CENT'JAR'IĜ'O

La unu'a mond'o'milit'o: kiu ĝi'n kaŭz'is?

En la dimanĉ'a maten'o de la 28 a de juni'o 1914 aŭt'o'kavalkad'o rapid'eg'is tra la strat'o'j de Sarajev'o. En la ĉef'a aŭt'o vetur'is unu el la plej potenc'a'j hom'o'j en Eŭrop'o, ĉef'duk'o Francisk'o Ferdinand'o, rekt'a hered'ul'o de la aŭstr'a-hungar'a tron'o. Sen li'a sci'o sep bosn'a'serb'a'j murd'ont'o'j firm'e decid'int'a'j eks'ig'i Bosni'o'n el la aŭstr'a-hungar'a imperi'o embusk'e li'n atend'is.

Kiam la aŭt'o'kavalkad'o halt'is ĉe trafik'vigl'a strat'o, unu el la murd'ont'o'j, la 19-jar'a Gavrilo Princip, el'paŝ'is el la hom'amas'o spekt'ant'a la karavan'o'n de nobel'a'j vizit'ant'o'j kaj paf'is du'foj'e je nul'a distanc'o cel'direkt'e al la ĉef'duk'o kaj li'a edz'in'o Sofi'a. Spit'e la tuj'a'n re'ag'o'n de la korp'o'gard'ist'o'j de la ĉef'duk'o por re'viv'ig'i li'n, sang'o el'flu'is tra li'a uniform'o. Post kelk'a'j minut'o'j la sonor'il'o'j de preĝ'ej'o'j tra Sarajev'o sonor'ig'is la mort'o'n de la par'o.

Kiel la mort'o de unu hom'o pov'is konduk'i al milion'o'j da mort'int'o'j en milit'o tiel grand'ampleks'a kaj kruel'a? Por trov'i la respond'o'n al tiu ĉi demand'o cerb'e ekzerc'as si'n histori'ist'o'j dum 100 jar'o'j.

Agres'ant'o'j

En juli'o 1914 ĉiu'j en Eŭrop'o est'is konvink'it'a'j, ke oni batal'as en si'n'defend'a milit'o. Reg'ist'ar'o'j labor'is pen'e por montr'i, ke ili ne est'is la agres'ant'o'j en la komenc'a'j moment'o'j de la milit'o, precip'e dum la monat'o'j juli'o kaj aŭgust'o. Tio est'is la kern'a supoz'o de la ide'o, ke vast'a'j arme'o'j da soldat'o'j, bezon'at'a'j por la milit'o, ne pov'us est'i rekrut'at'a'j por agres'milit'o.

Social'ist'o'j, kiu'j nombr'is plur'a'j'n milion'o'j'n en 1914, ne est'us apog'int'a'j agres'a'n ekster'land'a'n politik'o'n. Ili em'us al'iĝ'i nur al si'n'defend'a milit'o. Franc'o'j, belg'o'j, rus'o'j, serb'o'j kaj brit'o'j est'is konvink'it'a'j, ke ili ver'e est'as implik'it'a'j en si'n'defend'a batal'o por just'a'j cel'o'j. Aŭstr'o'j kaj hungar'o'j est'is batal'ant'a'j por venĝ'i la mort'o'n de Francisk'o Ferdinand'o.

German'o'j est'is konvink'it'a'j, ke najbar'a'j land'o'j „trud'is la glav'o'n” en la german'a'j'n man'o'j'n, kaj cert'is, ke ili ne komenc'is la milit'o'n. Tamen, se ne ili (kiu'j malgraŭ ĉio invad'is Belgi'o'n kaj Franci'o'n en la komenc'a'j semajn'o'j de la milit'o), kiu, do, kaŭz'is la milit'o'n?

Kompens'o'j

Por la venk'int'o'j, la demand'o facil'e respond'ebl'as. Ili inter'konsent'is ĉe la pac'konferenc'o de Versajl'o en 1919, ke Germani'o kaj ĝi'a'j alianc'iĝ'int'o'j respond'ec'is kaj kaŭz'is la milit'o'n. Sur'baz'e de tiu decid'o oni postul'is vast'a'j'n kompens'o'j'n pro la perd'o'j rezult'int'a'j de la milit'o. La t. n. „milit'kulp'a deklar'o” direkt'is la long'a'n debat'o'n pri la kaŭz'o'j de la milit'o.

Ek'de 1919 reg'ist'ar'o'j kaj histori'ist'o'j, okup'iĝ'ant'a'j kiel revizi'ist'o'j pri tiu demand'o (ili vol'is revizi'i la verdikt'o'n de Versajl'o), kolizi'is kun kontraŭ'revizi'ist'o'j konsent'int'a'j kun la trov'o'j de la venk'int'o'j. Sen'nombr'a'j publik'aĵ'o'j kaj dokument'o'j far'iĝ'is hav'ebl'a'j por pruv'i la sen'kulp'o'n de Germani'o kaj la kulp'o'n de ali'a'j.

Interpret'ad'o

Dum la inter'milit'a period'o simil'a'j opini'o'j influ'is nov'a'n interpret'ad'o'n, plu emfaz'ant'e la sen'kulp'o'n de Germani'o kiel kaŭz'int'o de la milit'o, kaj anstataŭ'e ident'ig'ant'e la mal'sukces'o'n de la alianc'iĝ'a sistem'o antaŭ 1914. Tiu inter'konsent'it'a opini'o daŭr'is tra la du'a mond'o'milit'o kaj post'e.

La plej grand'a kontest'o al tiu interpret'ad'o est'is jam vast'e kon'at'a en Germani'o ek'de la 1960 aj jar'o'j. La histori'ist'o Fritz Fischer publik'ig'is tut'e surpriz'e nov'a'n tez'o'n, kiu minac'is renvers'i la inter'konsent'o'n pri la ver'a'j kaŭz'o'j de la milit'o.

Naci'ism'o

Germani'o, Fischer argument'is, ja hav'is la plej grand'a'n part'o'n de la respond'ec'o'j pri la eksplod'o de la milit'o. Al'don'e, la gvid'ant'o'j de Germani'o intenc'e komenc'is la milit'o'n kun la cel'o adopt'i vigl'a'n inter'naci'a'n politik'o'n mir'eg'e simil'a'n al la naci'ism'o de Hitler'o en 1939.

En la last'a'j jar'o'j la opini'o de Fischer si'a'vic'e ankaŭ est'is revizi'at'a. Histori'ist'o'j re'ven'is al la argument'o'j de la inter'milit'a'j jar'o'j. Nun la fokus'o est'is la rol'o de Rusi'o kaj Franci'o en la komenc'o de la milit'o kaj la demand'o, ĉu la brit'a reg'ist'ar'o ver'e est'is far'ant'a ĉio'n ebl'a'n por evit'i la milit'o'n en 1914. Oni ankaŭ mal'emfaz'is la rol'o'j'n de Germani'o kaj Aŭstri'o-Hungari'o.

Post 100 jar'o'j da debat'o'j ĉiu'j imag'ebl'a'j interpret'o'j de la kaŭz'o'j de la milit'o ŝajn'e est'as plu'esplor'it'a'j, revizi'it'a'j kaj for'ig'it'a'j. Ĉi tiu polemik'o daŭr'os almenaŭ pli'a'j'n 100 jar'o'j'n.

Lenio MAROBIN
En Palerm'o sub'ter'e

Turism'o

MEDITERANE'O

En Palerm'o sub'ter'e

Vi ŝat'as somer'a'n vojaĝ'ad'o'n al Mediterane'o, sed – ne tut'e mal'prav'e – iom enu'is pri la kutim'a'j sun'o, mar'o kaj precip'e varm'eg'o, neniam tiel sufok'a kiel en la last'a'j jar'o'j ... Ne est'as problem'o. Jen original'a, ombr'a, ver'e frisk'a lok'o por vizit'i somer'sezon'e en sud'a Itali'o. Oni surpriz'iĝ'os pro la bel'ec'o de la sub'ter'aĵ'o'j de Palerm'o. La ĉef'urb'o de la region'o Sicili'o, jam kon'at'a dank'e al si'a'j natur'a'j, histori'a'j, art'a'j kaj gastronomi'a'j al'log'aĵ'o'j, fakt'e star'as super la real'aĵ'o – sam'e rav'a, sed ial oft'e neglekt'at'a de la gvid'libr'o'j pri Itali'o.

Inĝenieri'o

Unu'e, al'ven'int'e al Palerm'o, oni hav'ig'u al si – ĉe unu el la plur'a'j lok'a'j vend'ej'o'j – gum'a'j'n bot'o'j'n, kask'o'n spele'olog'a'n, torĉ'o'n, gant'o'j'n. Tiel oni pov'as komenc'i esplor'i la t. n. Qanat - ojn : tem'as pri akv'o'konduk'il'o'j, konstru'it'a'j inter la jar'o'j 800 kaj 1200 post Krist'o, inter la arab'a kaj norman'a okup'ad'o'j. Nur du el ili est'as nun al'ir'ebl'a'j, sed ver'e valor'as vizit'o, inkluziv'e de promen'o tra la akv'o, al tiu verk'o de progres'int'a hidraŭlik'a inĝenieri'o. Qanat - oj est'as vast'a ret'o de galeri'o'j, kiu'j hav'as la apart'a'n karakteriz'o'n ekspluat'i la dekliv'ec'o'n de la grund'o kaj de la rok'o'j, kaj tra'ir'i ankaŭ la akv'o'riĉ'a'j'n stratum'o'j'n. Tiu'manier'e la akv'o sukces'as al'ven'i al urb'a'j fontan'o'j, publik'a'j ban'ej'o'j, fiŝ'basen'o'j kaj ĝarden'o'j. Pas'int'ec'e, kiam ajn sirok'o blov'is (kutim'a fakt'o en Palerm'o), la Qanat - oj est'is uz'at'a'j kiel ventol'il'o'j, kiu'j natur'e kaj efik'e mal'varm'ig'is la aer'o'n.

Mumi'ig'o

Ali'a interes'aĵ'o en la lok'a'j sub'ter'aĵ'o'j est'as la rifuĝ'ej'o'j, util'ig'at'a'j dum la du'a mond'milit'o. Ili trov'iĝ'as ĉef'e sub monaĥ'ej'o'j, el kiu'j la plej fam'a'j nom'iĝ'as ital'lingv'e della Misericordia kaj dellAssunta . Ŝat'at'a'j de turist'o'j est'as ankaŭ la katakomb'o'j, precip'e tiu'j de la kapucen'o'j el la 16 a jar'cent'o, situ'ant'a'j en la kvartal'o Cuba. Ili konserv'as pli ol 2 000 mumi'o'j'n, en divers'a'j pozici'o'j kaj en bon'a stat'o de konserv'iĝ'o. Ĝust'e pro tio ĉi tiu'n lok'o'n vizit'as scienc'ist'o'j, kiu'j intenc'as mal'kovr'i la sekret'o'j'n de mumi'ig'o.

Jen kelk'a'j itiner'o'j por alternativ'e esplor'i tiu'n ital'a'n kaj eŭrop'a'n urb'o'n, ĉiam pli modern'iĝ'ant'a'n.

Roberto PIGR'O
Viv'i en mond'o surogat'a

Modern'a viv'o

JUN'UL'AR'O

Viv'i en mond'o surogat'a

„En mi'a sup'o est'as mort'a'j best'o'j!” Jen la kri'o de german'a mez'lern'ej'an'o, vesper'manĝ'ant'a en aŭstr'a ski'teren'a jun'ul'ar'gast'ej'o, kie loĝ'is 100 ski'ad'lern'em'ul'o'j el la german'a sen'neĝ'a provinc'a urb'o Kaiserslautern.

Ĉu tem'is pri ŝerc'o? Tut'e ne. Post esplor'ad'o de la instru'ist'o'j, kiu'j ja trov'is en'sup'a'n larv'o'n, sed nur unu, la grup'an'o'j ekscit'iĝ'e kondut'is, flar'ant'e skandal'o'n. Kelk'a'j laŭ'dir'e, sed ne ver'e, vom'is.

Ili suspekt'is mal'higien'o'n, riproĉ'is la mastr'o'n, ke li ne tuj-tuj for'ig'is ĉiu'j'n sup'uj'o'j'n de ĉiu'j tabl'o'j, kun'sid'is kaj decid'is prefer'e ne atend'i ali'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n, sed fin'i la rest'ad'o'n kun'e kun la intenc'it'a ski'ad'kurs'o.

Tro'a re'ag'o

Pli sobr'e kaj sen plu'a'j larv'o'atak'o'j, ceter'e ankaŭ sen ia'j mal'san'ig'a'j problem'o'j, la grup'an'o'j hejm'e'n re'ven'is, sen'ig'int'e si'n de la neĝ'a'j plezur'o'j pro tro'eg'a re'ag'o.

Nun la aŭstr'a'j sanitar'a'j aŭtoritat'ul'o'j kaj la rejn'land-palatinat'a kler'ig'ad'a ministr'ej'o okup'as si'n pri la afer'o. Ĝi'n kaŭz'is ebl'e pak'aĵ'o da nudel'o'j, valid'a ĝis 2015, kun mal'sat'a larv'o, perd'int'a la viv'o'n en bol'ant'a akv'o apud sam'form'a'j kaj sam'kolor'a'j nudel'o'j.

Tamen ver'e kaŭz'is la problem'o'n part'e mis- aŭ mal-kler'ig'it'a'j infan'o'j kaj part'e tim'em'a'j kaj sam'e mal'prudent'a'j instru'ist'o'j. Sed tiu'j part'o'j, kun la decid'a instanc'o de la lern'ej'o, form'is la opini'a'n majoritat'o'n.

Best'a regn'o

Larv'o'j en manĝ'aĵ'o'j: ĉu danĝer'a, abomen'a, mal'ind'a afer'o en la 21 a jar'cent'o? Ĉiu, kiu ankoraŭ mem kuir'as, kon'as larv'o'j'n en la krud'material'o'j. Oni ja ne nepr'e manĝ'as ili'n, sed elimin'as unu'op'ul'o'j'n aŭ for'ĵet'as foj'foj'e plen'e akapar'it'a'n pak'aĵ'o'n. Fin'o. Dum la tut'a hom'a evolu'o oni dev'is viv'i kun kun'manĝ'ant'o'j el la best'a regn'o. Kaj oni sci'is, ke ili ĝeneral'e ne est'as venen'a'j.

Sed nun'generaci'an'o'j ja lern'eg'as pri „ekologi'a” nutr'ad'o. En lern'ej'o'j oni ili'n eĉ nutr'as (sen'kost'e kaj oft'e kontraŭ la propr'a'famili'a mal'san'ig'a kutim'o) per tag'mez'a'j san'a'j natur'aĵ'o'j. Tamen evident'e oni famili'e kaj lern'ej'e tut'e ne kapabl'as per'i koher'a'n natur'kompren'o'n.

Tiu'j infan'o'j, kiu'j pro en'sup'a larv'o dev'ig'is si'n tuj fin'i sopir'it'a'n ski'instru'iĝ'o'n, viv'as en surogat'a mond'o. Ili pretend'as, ke ĉirkaŭ'e ĉio aper'u en pur'e cifer'ec'a stat'o, virtual'e, bril'e, sen lez'o'j aŭ spur'o'j far'e de la natur'a viv'o.

Laktuk'o kun helik'o

Ke jam ge'patr'o'j kaj instru'ist'o'j kondut'as sam'e degener'int'e, est'as ali'a afer'o. Ili'a'j pra'ul'o'j est'is feliĉ'a'j ricev'i pom'o'n kun verm'o, ĉeriz'o'n kun larv'o, laktuk'o'n kun helik'o.

Neces'as ankoraŭ instru'i, ke est'ont'ec'e la hom'ar'o dev'as anstataŭ'ig'i la ter'o'detru'a'n bred'ad'o'n de grand'a'j best'o'j per, ekzempl'e, kultiv'ad'o de larv'o'j.

Sed kiu eduk'os jun'ul'o'j'n laŭ tia etik'o, se nun'temp'e eĉ „kler'a'j” instru'ist'o'j ne kapabl'as rezist'i tim'eg'o'n pro best'et'o en teler'o? Ceter'e, la lern'ej'o nun postul'as de la mastr'o de la jun'ul'ar'gast'ej'o kompens'o'n je 20 000 eŭr'o'j – ne agnosk'ant'e la propr'a'n histeri'a'n kondut'o'n pro unu larv'o.

Franz -Georg RÖSSLER
Iam komplet'ig'a'j, kelk'foj'e mal'san'ig'a'j

DIET'A'J SUPLEMENT'O'J

Iam komplet'ig'a'j, kelk'foj'e mal'san'ig'a'j

En land'o'j de la tut'a mond'o ne mank'as nun'temp'e hom'o'j, kiu'j em'as pro prevent'a'j kial'o'j en'glut'i ĉiu'tag'e pilol'o'j'n da vitamin'o'j kaj mineral'o'j (inter'ali'e magnezi'o, zink'o, fer'o): kelk'a'j opini'as, spit'e al la skeptik'ec'o de plur'a'j medicin'ist'o'j, ke ili'a san'o per tia'j sintez'it'a'j suplement'o'j, vend'at'a'j ankaŭ en super'bazar'o'j, est'os pli'fort'ig'at'a. Iu'lok'e far'iĝ'is kvazaŭ'a mod'o, anstataŭ elekt'i inter la natur'a'j nutr'aĵ'o'j je propr'a dispon'o (kio'n, krom kurac'ist'o'j, la prudent'o mem sugest'as), plen'ŝtop'iĝ'i per tablojd'o'j de vitamin'o E kun selen'o. Oni supoz'as, ke tiu kombinaĵ'o mal'help'as la aper'o'n de kelk'a'j form'o'j de kancer'o. Ili'a'n efik'o'n do pri'esplor'is ek'de 2001, dum pli ol dek jar'o'j, uson'a'j scienc'ist'o'j, kiu'j analiz'is kadr'e de grand'a esplor'ad'o pli ol 30 000 hom'o'j'n. La rezult'o'j est'is publik'ig'it'a'j en la fid'ind'a Journal of the National Cancer Institut'e (Revu'o de la Tut'land'a Pri'kancer'a Institut'o).

Kancer'o

Sur'baz'e de la kolekt'it'a'j don'it'aĵ'o'j, oni surpriz'e trov'is, ke la menci'it'a'j pilol'o'j ne nur est'as tut'e sen'util'a'j por la hom'a san'o, sed, tiom pli mal'trankvil'ig'e, ili konsider'ind'e (je 17 procent'o'j) ja pli'alt'ig'is la risk'o'n de prostat'a kancer'o, risk'o'n jam natur'e kresk'ant'a'n inter mal'jun'a'j vir'o'j. La fak'ul'o'j mal'kovr'is, ke ekzist'as ĉi-rilat'e danĝer'a inter'ag'ad'o inter selen'o kaj vitamin'o E. Se la kvant'o de selen'o (kiu est'as mal'sam'a de person'o al person'o) en la korp'o est'as mal'alt'a antaŭ la komenc'o de la diet-suplement'a terapi'o, la inter'ag'ad'o en si mem ne hav'as grav'a'j'n efik'o'j'n. Tamen, se iu hav'as natur'e grand'a'n kvant'o'n de selen'o en si'a korp'o (la selen'a nivel'o konstat'ebl'as facil'e ĉe la ung'o'j) kaj al'don'e en'konduk'as mult'e pli da selen'o kaj/aŭ vitamin'o E ol rekomend'it'e, tiam la risk'o pri prostat'a kancer'o pov'as alt'iĝ'i je eĉ 63 procent'o'j.

Deklar'o

Signif'o'plen'a est'as la deklar'o far'it'a de la ĉef'a gvid'ant'o de la esplor'o, d - ro Al'a'n Kristal, el la Fred Hutchinson Cancer Research Center (Pri'kancer'a Esplor'centr'o Fred Hutchinson), kiu situ'as en la uson'a urb'o Seattle. Tiu fakt'e rekt'e deklar'is: „Vir'o'j, kiu'j uz'as tia'spec'a'j'n trud'aĵ'o'j'n, tuj ĉes'u”.

Paulo Sérgio VIANA
Mal'riĉ'ec'o: kulp'as ne la ŝtat'o sed la hejm'o

INFAN'O'J

Mal'riĉ'ec'o: kulp'as ne la ŝtat'o sed la hejm'o

Ekzist'as en Germani'o tri milion'o'j da infan'o'j viv'ant'a'j sub la lim'o de mal'riĉ'ec'o. Krom'e, en la last'a'j 30 jar'o'j, „nenio okaz'is por infan'o'j”. Tiel opini'as la prezid'ant'o de la German'a Infan'protekt'a Lig'o.

Kiel solv'o'n li postul'is garanti'o'j'n pri baz'a financ'a sekur'ec'o de id'o'j kaj ge'patr'o'j, pri plen'a aparten'o al la eduk'a kaj soci'a sistem'o'j kaj apart'e pri politik'a voĉ'don'o lig'at'a al la nombr'o de infan'o'j. Laŭ la last'a punkt'o patr'in'o kun kvar infan'o'j hav'u kvin plen'valid'a'j'n voĉ'o'j'n.

Li'n sub'ten'is enket'o, laŭ kiu 70 % de la german'o'j kred'as, ke oni ne ag'as sufiĉ'e kontraŭ infan'a paŭperism'o. Simil'a nombr'o pret'as pag'i pli da impost'o'j favor'e al mal'riĉ'a'j infan'o'j.

Politik'ist'o'j

Re'ag'e al tia alarm'kri'o, hom'o'j el'kresk'int'a'j post la du'a mond'o'milit'o mir'ig'it'e demand'as si'n, kie ili viv'as. Mult'a'j nun'temp'a'j politik'ist'o'j, instru'ist'o'j, funkci'ul'o'j ktp de'ven'as de post'milit'e mal'riĉ'a'j famili'o'j, dot'it'a'j de grand'a id'ar'o kaj sen aŭt'o, telefon'o aŭ televid'il'o.

Ili plu'uz'is jam uz'it'a'j'n vest'aĵ'o'j'n, modest'e manĝ'is, kaj viv'is sur mal'mult'a'j kvadrat'metr'o'j sen propr'a'j ĉambr'o'j. Ili ricev'is mal'mult'a'n poŝ'mon'o'n, long'distanc'e pied'ir'is al lern'ej'o'j. Ili pag'is lern'ej'a'n mon'o'n en super'a'j instituci'o'j. Tiu'j infan'o'j est'is mal'riĉ'a'j.

Sed ne kon'ant'e la noci'o'n „infan'a paŭperism'o”, ili tamen ricev'is kontent'ig'a'n instru'ad'o'n kaj, sen psikolog'a'j kaj soci'a'j help'ant'o'j, ating'is pli alt'a'n soci'a'n ŝtup'o'n ol la ge'patr'o'j.

Pretend'o'j

Kontrast'e, post du generaci'o'j, ĉu ver'e la nun'a situaci'o de almenaŭ 20 % de la 15 milion'o'j da person'o'j sub 20 jar'o'j est'as mizer'a, kaj ĉu ver'e „nenio okaz'is” por ili? Efektiv'e mal'riĉ'ec'o'n difin'as pretend'o'j pri la viv'o'stil'o kaj statistik'a'j nombr'o'j. Ekzist'as ali'a'j nombr'o'j kaj ali'a'j statistik'o'j, kiu'j almenaŭ relativ'ig'as la asert'o'j'n.

Germani'o dispon'as pri 156 famili'o'politik'a'j instituci'o'j (praktik'e subvenci'o'j) kun sum'e 200 miliard'o'j da eŭr'o'j. Est'as ne'ebl'e mal'long'e detal'i ili'n, kaj konstant'e ili pli'iĝ'as, mon'sum'o'j alt'iĝ'as. Iom resum'e, la impost'pag'ant'o'j liver'as al la famili'o'j infan'subvenci'o'n, al'don'a'j'n mon'a'j'n sub'ten'o'j'n, ge'patr'a'n subvenci'o'n, impost'a'n redukt'o'n, rajt'o'j'n pri ge'patr'a liber'temp'o plus salajr'a plu'pag'o, pri sen'kost'a infan'vart'ej'a lok'o post la unu'a viv'o'jar'o.

Ceter'e, la ŝtat'o subvenci'as ĉiu'n tia'n lok'o'n per 10 000 eŭr'o'j jar'e. Ekzist'as konsult'ej'o'j pri divers'a'j problem'o'j. Sen'pag'a'j est'as la lern'ej'o'j kaj la stud'ad'o. Financ'e grav'e efik'as la sen'kost'a aparten'o de la infan'o'j (kaj de ne'labor'ant'a patr'in'o/patr'o) al la san'serv'o. Jen nur et'a part'o de la list'o.

Generaci'o'j

La funkci'ul'a'j alarm'vok'ant'o'j ĝeneral'e nur pri'plend'as mon'a'n mal'riĉ'ec'o'n. Tio sen'dub'e pov'as ekzist'i. Sed la problem'o'j ne est'as tiom amas'a'j kaj infan'o'j kun mal'mult'a mon'o ne nepr'e dev'as viv'i mizer'e, kiel pruv'is antaŭ'a'j generaci'o'j.

Ver'e kompat'ind'a'j est'as infan'o'j, kies ge'patr'o'j viv'as mal'pac'e, kiu'j hejm'e ne spert'as am'o'n, eduk'o'n, instru'ad'o'n; infan'o'j, kiu'j ne kon'as si'a'n de'ven'o'n, ne vid'as ind'a'j'n cel'o'j'n en la viv'o.

Ankaŭ tiu'j, kies rilat'o'j konsist'as el „soci'a'j ret'o'j”, kies aspir'o est'as la bril'a ŝajn'o de la varb'industri'a'j promes'o'j, kiu'j dev'as ir'i voj'o'n en kruel'a, mal'moral'a, per'fort'a direkt'o.

Plej oft'e tiu'j kaz'o'j ne font'as en la anonim'a sen'kor'a „soci'o”, sed en la hejm'a ĉirkaŭ'aĵ'o. Neniu kaj nenio ver'e kapabl'as kurac'i ties mens'a'j'n dispozici'o'j'n. Eĉ ne mon'o.

Franz -Georg RÖSSLER
Pionir'o de sen'drat'a teĥnologi'o

TELE'KOMUNIK'AD'O

Pionir'o de sen'drat'a teĥnologi'o

La komenc'o de ricev'ad'o kaj el'send'ad'o de telegraf'a'j mesaĝ'o'j est'as lig'it'a al la nom'o'j de la ital'o Guglielmo Marconi [ guljelmo markoni ] kaj de la rus'o Aleksander Popov. Ne mult'a'j sci'as, ke al tiu'j nom'o'j aparten'as ankaŭ tiu de la slovak'a invent'ist'o Jozef Murgaš [ murgaŝ ].

Murgaš kiel la unu'a en la mond'o praktik'is sen'drat'a'n el'send'o'n de hom'a voĉ'o jam en 1905. Li'a klopod'ad'o pri elektro'teknik'o al'port'is al li sukces'o'n kaj inter'naci'a'n agnosk'o'n.

Murgaš, pastr'o, pentr'ist'o kaj amator'a elektro'teknik'ist'o, nask'iĝ'is antaŭ 150 jar'o'j, la 17an de februar'o 1864, en la slovak'a mont'vilaĝ'et'o Tajov, ĉirkaŭ 150 km nord'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o.

Kalumni'o'j

Kiel pastr'o li stud'is pentr'art'o'n en Budapeŝt'o kaj post'e en Munken'o. Pro kalumni'o'j kaj insult'o'j de'flank'e de super'a'j hungar'a'j eklezi'a'j organ'o'j li decid'is el'migr'i al Uson'o.

Kiel 32-jar'a rom'katolik'a pastr'o li al'ven'is al la min'ist'a vilaĝ'o Wilkes Barre, kie viv'is proksim'um'e 65 slovak'a'j famili'o'j. Li zorg'is pri slovak'a'j en'migr'int'o'j, establ'is lern'ej'o'n, bibliotek'o'n, gimnastik'ej'o'n, konstru'is lud- kaj ban-ej'o'j'n, kaj komenc'is pli profund'e interes'i si'n pri elektro'teknik'o en mal'grand'a teknik'a laboratori'o.

Patent'o'j

En 1904 la federaci'a patent'ofic'ej'o en Vaŝington'o agnosk'is al Murgaš du patent'o'j'n. La unu'a est'as kon'at'a kiel „aparat'o por sen'drat'a telegraf'o” kaj la du'a kiel „metod'o de transmisi'o de inform'aĵ'o'j per sen'drat'a telegraf'o”.

La sukces'o de li'a'j invent'aĵ'o'j est'is grand'eg'a. La 26 a prezid'ant'o de Uson'o, Theodore Roosevelt, vizit'is li'a'n laboratori'o'n en Wilkes Barre en 1905 kaj promes'is al li financ'a'n reg'ist'ar'a'n sub'ten'o'n.

Post la vizit'o de la prezid'ant'o sekv'is ali'a'j patent'o'j: i. a. ond'o'metr'o (1907), elektr'a trans'form'ator'o (1907), aparat'o por produkt'i elektro'magnet'a'j'n ond'o'j'n (1908), sen'drat'a telegraf'o (1909) kaj aparat'o por produkt'i elektr'a'j'n oscil'o'j'n (1911).

Mond'o'milit'o

Dum la unu'a mond'o'milit'o est'is mal'permes'at'a'j en Uson'o privat'a'j radi'o'telegraf'a'j staci'o'j. Pro tio Murgaš decid'is dediĉ'i si'n de'nov'e al pentr'art'o. Li est'is kon'at'a ankaŭ kiel pasi'a kolekt'ant'o de mineral'o'j, fung'o'j kaj kresk'aĵ'o'j. Krom'e li hav'is unik'a'n kolekt'o'n de insekt'o'j, ĉirkaŭ 9000 ekzempler'o'j.

Kiel prezid'ant'o de la Slovak'a Naci'a Konsili'o en Uson'o li organiz'is sub'skrib'o'j'n por sub'ten'i la kre'ad'o'n de la Ĉeĥ'o'slovak'a Respublik'o. En 1918 li kun'sub'skrib'as la Pitsburg'a'n Konsent'o'n, laŭ kiu reprezent'ant'o'j de ĉeĥ'o'j kaj slovak'o'j konsent'is fond'i komun'a'n ĉeĥ'o'slovak'a'n ŝtat'o'n post la dis'fal'o de Aŭstri'o-Hungari'o.

Diplom'o

En 1920 Murgaš, jam kon'at'a kiel uson'a invent'ist'o, decid'is re'ven'i hejm'e'n kaj instru'i elektro'teknik'o'n. La tiam'a'j ĉeĥ'o'slovak'a'j lern'ej'a'j instanc'o'j rifuz'is li'a'n propon'o'n, ĉar li ne posed'is oficial'a'n diplom'o'n de profesor'o de elektro'teknik'o. Vund'it'e, li amar'e re'ven'is al Uson'o, kie li mort'is en 1929.

En li'a slovak'a nask'iĝ'a vilaĝ'et'o est'as kre'it'a memor'ĉambr'o, kie vizit'ant'o'j pov'as trov'i original'a'j'n bild'o'j'n, maket'o'j'n pri la invent'aĵ'o'j kaj divers'a'j'n dokument'o'j'n kaj skrib'aĵ'o'j'n.

Juli'us HAUSER
Publik'a sekret'o

PEDAGOGI'O

Publik'a sekret'o

Ĉu lern'ant'o'j en Aŭstri'o bon'ord'e lern'as? Ĉu instru'ist'o'j diligent'e instru'as laŭ stud'plan'o'j? Tio'n la ministeri'o pri eduk'ad'o vol'is sci'i. Ĝi do okaz'ig'is test'o'j'n por 400 000 lern'ant'o'j en la fak'o'j german'a kaj angl'a lingv'o'j kaj matematik'o.

La test'ad'o okaz'is anonim'e, sen indik'o de la nom'o de la lern'ant'o kaj de la instru'ist'o. Respond'ec'is aŭstr'a firma'o inform'ad'ik'a, kiu pro pli mal'alt'a'j kost'o'j kun'labor'is kun sub'firma'o en Rumani'o.

Atak'o

Sed ho ve! En februar'o 2014 aper'is en la ret'o la test'rezult'o'j de la 400 000 lern'ant'o'j kaj eĉ la ret'adres'o'j de pli ol 30 000 instru'ist'o'j. Ĝis nun oni ne trov'is la kial'o'n de tiu „dat'e'n-lik'o”. Ver'ŝajn'e tem'is pri cel'traf'a atak'o de ret'pirat'o'j.

Ĝoj'is la klas'o'j kaj instru'ist'o'j bon'rezult'a'j. Hont'e silent'is la ali'a'j. Provizor'e la ministr'in'o pri eduk'ad'o halt'ig'is ĉia'n test'ad'o'n.

Walter KLAG


Gimnazi'o en la 19 a distrikt'o de Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG

Marŝ'i kun mort'ont'o'j

AŬSTRI'O

Marŝ'i kun mort'ont'o'j

Antaŭ cent jar'o'j eksplod'is la unu'a mond'o'milit'o (1914-1918). Tiam unu el la milit'a'j pentr'ist'o'j est'is la aŭstr'o-tirol'an'o Albin Egger - Lienz. En mart'o mal'ferm'iĝ'is en Vien'o ekspozici'o de li'a'j pentr'aĵ'o'j.

Jam en 1909 Egger - Lienz pentr'is Der Totentanz von Ann'o Neun (La marŝ'o de la mort'ont'o'j de 1809) okaz'e de la cent'jar'iĝ'o de la liber'ig'a milit'o de la tirol'an'o'j kontraŭ Bavari'o.

Laŭ Agnes Husslein - Arco, la direktor'in'o de la muze'o Belveder'o ( www.belveder'e.at/de), kie okaz'as la ekspozici'o, tiu bild'o en ses versi'o'j iĝ'is post'e unu el li'a'j plej grav'a'j verk'o'j kaj ikon'o de la unu'a mond'o'milit'o.

Por Egger - Lienz mem tiu pentr'aĵ'o est'is ne kontraŭ'milit'a, sed esprim'o de hom'o'j, kiu'j rezignaci'e trans'pren'as si'a'n sort'o'n kaj pere'o'n.

La ekspozici'o „ Egger - Lienz kaj la Milit'o” est'as vizit'ebl'a ĝis la 9 a de juni'o 2014.

Biografi'o de Albin Egger - Lienz :

1868-01-29: Nask'iĝ'is en Stribach apud Lienz en orient'a Tirol'o kiel ekster'edz'ec'a fil'o de Mari'a Trojer kaj Georg Egger.

1881: Sub'ten'is li'n la pentr'ist'o Hug'o Engl, amik'o de la patr'o.

1884-1893: Stud'is ĉe la Munken'a Akademi'o por Figur'a Art'o. Kon'at'iĝ'is kun Franz Defregger, kiu influ'eg'is li'n.

1891: Unu'a publik'a ekspozici'o de li'a'j verk'o'j en Munken'a Vitr'a Palac'o. Ek'de nun Albin uz'is la nom'o'n Egger - Lienz.

1893 ĝis 1899: Labor'is kiel liber'a pentr'ist'o en Munken'o kaj orient'a Tirol'o. Edz'iĝ'is kaj trans'lok'iĝ'is al Vien'o.

1900: Ricev'is bronz'a'n medal'o'n ĉe la Mond'a Ekspozici'o en Pariz'o pro si'a pentr'aĵ'o Feldsieger (Venk'int'o sur la batal'kamp'o).

1901: Ricev'is la Grand'a'n Or'a'n Ŝtat'a'n Medal'o'n pro la pentr'aĵ'o Das Kreuz (La kruc'o).

1902 ĝis 1905: Instru'is privat'e en si'a atelier'o kaj fond'is privat'a'n pentr'ad'o-lern'ej'o'n por vir'in'o'j.

1906: Ricev'is ŝtat'a'n komisi'o'n por la unu'a versi'o de Der Totentanz von Ann'o Neun (La marŝ'o de la mort'ont'o'j de 1809).

1910: Mal'sukces'is pro inter'ven'o de la tron'hered'ont'o Franz Ferdinand far'iĝ'i profesor'o en la Akademi'o por Figur'a Art'o en Vien'o.

1911: For'las'is Vien'o'n kaj ek'loĝ'is en Hall en Tirol'o.

1912: Iĝ'is profesor'o en la Akademi'o por Figur'a Art'o en Weimar, Germani'o. En Dresden, Germani'o, oni montr'is 12 el li'a'j verk'o'j en la ekspozici'o Monument'a-Dekoraci'a Pentr'o'art'o. Rilat'e al tiu Egger - Lienz publik'ig'is polemik'a'n trakt'aĵ'o'n, kies sekv'o est'is la Hodler -disput'o. La pentr'ist'o Ferdinand Hodler est'is la patr'o de Hector Hodler, fond'int'o de Universal'a Esperant'o-Asoci'o. En si'a'j Marignano -fresk'o'j Hodler montr'is ne la hero'ec'o'n de la milit'o, sed ties real'ism'o'n kaj detru'em'o'n.

1913: Rezign'is pri la profesor'a posten'o en Weimar. Trans'lok'iĝ'is al Sankt Justina ĉe Bozen en sud'a Tirol'o. Tie li gvid'is en Klausen privat'a'n art'a'n lern'ej'o'n, kie kun'labor'is 12 el li'a'j lern'ant'o'j el Weimar.

1914: Komenc'iĝ'is la unu'a mond'o'milit'o. Tri'a versi'o de Totentanz .

1915: Iĝ'is soldat'o, post'e milit'a pentr'ist'o. Kvar'a versi'o de Totentanz .

1920 ĝis 1921: Kvin'a kaj ses'a versi'o'j de Totentanz .

1923-1925: Pentr'is fresk'o'j'n en la Memor'ig'a Kapel'o por Soldat'o'j en Lienz. Pro la grafik'a prezent'o de la re'lev'iĝ'int'a Jesu'o la eklezi'o mal'permes'is mes'o'j'n en la kapel'o.

1926-11-04: Mort'is 58-jar'a en Sankt Justina.

Walter KLAG


Prezent'ad'o de la ekspozici'o „ Egger - Lienz kaj la Milit'o” por la gazet'ar'o la 6an de mart'o 2014. Fot'o: WALTER KLAG

Klimat'a ŝanĝ'iĝ'o kaj konflikt'o'j: kia inter'rilat'o?

MEDI'O

Klimat'a ŝanĝ'iĝ'o kaj konflikt'o'j: kia inter'rilat'o?

La ter'glob'a klimat'a ali'iĝ'o super'reg'os la tut'a'n 21an jar'cent'o'n. De'post la antaŭ'industri'iĝ'a temp'o la temperatur'o ja alt'iĝ'is kaj ebl'e jam est'as tro mal'fru'e por evit'i la al'don'o'n de pli'a'j 2 grad'o'j celsi'a'j, kio port'us la mond'o'n al nivel'o rigard'at'a kiel „danĝer'a”.

Varm'iĝ'o

Kvankam la preciz'a evolu'o de varm'iĝ'o de'pend'os de politik'a'j, ekonomi'a'j kaj soci'a'j faktor'o'j, est'as evident'e, ke la rezult'ont'a ali'iĝ'o de la klimat'o prezent'os kaj rekt'a'j'n kaj ne'rekt'a'j'n konsekvenc'o'j'n, kre'ant'e nov'a'n medi'o'n. La efik'o'j de la klimat'a ŝanĝ'iĝ'o inkluziv'as lev'iĝ'o'n de la mar-nivel'o'j kaj de'lok'iĝ'o'j'n de loĝ'ant'ar'o'j el unu region'o al ali'a. Al tio oni pov'as al'don'i pli'oft'iĝ'o'n de ekstrem'a'j veter'a'j fenomen'o'j, kiel sen'pluv'ec'o kaj inund'o'j, perturb'ad'o'n de akv'a'j rimed'o'j kaj ekologi'a'j sistem'o'j, spontan'a'j'n furioz'a'j'n brul'eg'o'j'n en sovaĝ'a'j are'o'j, ek'aper'o'n de grav'a'j mal'san'o'j, paralel'e al mal'pli'iĝ'o de kultiv'aĵ'o'j kaj mal'abund'iĝ'o de nutr'aĵ'o'j.

Plur'a'j el tiu'j problem'o'j est'as inter'de'pend'a'j: ekzempl'e kaj tro'o kaj mal'tro'o da akv'o damaĝ'as agrikultur'o'n, ne'sufiĉ'a nutr'iĝ'o pli'probabl'ig'as epidemi'o'j'n kaj kronik'a'j'n mal'san'o'j'n, ktp. La mond'o jam komenc'is spert'i la unu'a'j'n sekv'o'j'n de ali'iĝ'ant'a klimat'o.

En 1992, en konferenc'o pri klimat-ŝanĝ'iĝ'o organiz'it'a de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) en la brazil'a urb'o Rio de Janeiro, est'is prezent'it'a unu'a'foj'e al land'a'j reprezent'ant'o'j la ide'o pri neces'a ekvilibr'ig'o de la el'las'o de gas'o'j en la atmosfer'o'n, kun special'a avert'o precip'e pri la kresk'ant'a'j nivel'o'j de karbon'a di'oksid'o rezult'e de hom'a aktiv'ec'o kaj ĝi'a influ'o sur la planed'a klimat'o.

Minac'o'j

La minac'o'j est'ig'at'a'j de la klimat'a ŝanĝ'iĝ'o inkluziv'as disput'o'j'n pri teritori'a'j land'lim'o'j kaj ne'last'e konflikt'o'j'n pri la uz'ad'o de natur'a'j rimed'o'j. Ĉar la mar'nivel'o alt'iĝ'as, la mar'bord'o mem modif'iĝ'as, tiel ke insul'o'j situ'ant'a'j je mal'alt'a'j nivel'o'j mal'aper'as, oft'e kaŭz'ant'e disput'o'j'n rilat'e al ia'j teritori'a'j postul'o'j. La mal'dens'iĝ'o kaj la ŝrump'iĝ'o de la somer'a glaci'tavol'o en la arkt'a region'o mal'kaŝ'as grand'eg'a'j'n ekspluat'ebl'o'j'n, kiu'j koncern'as naft'o'n kaj gas'o'n antaŭ'e ne ekspluat'ebl'a'j'n en tiu region'o. La sam'a fenomen'o ebl'ig'os la mal'ferm'o'n de nov'a'j ŝip'voj'o'j. Tio konduk'os al ŝanĝ'o'j en la geo'strategi'a kaj geo'ekonomi'a ekvilibr'o.

La hav'ebl'o de dolĉ'a akv'o kaj de nutr'aĵ'o'j, la distribu'o de port'ant'o'j de patogen'a'j mal'san'o'j, la stabil'ec'o de tut'a'j komun'um'o'j: ĉio ĉi kuŝ'as sub la potencial'a influ'o de klimat-ŝanĝ'o. Ĝi pov'as ankaŭ kontribu'i al la pli'sever'ig'o de risk'o'j por la hom'a sekur'ec'o kaj rekt'e aŭ mal'rekt'e instig'i al politik'a aŭ per'fort'a konflikt'o en mal'fort'a'j aŭ mis'funkci'ant'a'j ŝtat'o'j. Tio signif'as, ke tia'j minac'o'j al la inter'naci'a stabil'ec'o ven'ant'a'j de tiu'j ŝtat'o'j risk'os pli'intens'ig'i trans'naci'a'j'n organiz'it'a'n krim'o'n, teror'ism'o'n, migr'ad'o'n, kaj ke la ŝtat'o'j dev'os re'konsider'i si'a'n inter'naci'a'n politik'o'n kaj la sekur'ec'a'j'n koncern'o'j'n kaŭz'at'a'j'n de la tut'mond'a varm'iĝ'o.

Klimat'a trans'form'iĝ'o funkci'os kiel „multiplik'il'o” aŭ „akcel'il'o” de minac'o'j koncern'e al konflikt'o'j kaj ne'stabil'ec'o. La klimat'a ali'iĝ'o jam hav'as rekt'a'n influ'o'n sur la produkt'ad'o'n de nutr'aĵ'o'j kaj sur la prez-kontrol'o'n, kaj nun, kiel vid'it'e, pov'as influ'i ankaŭ la hom'a'n sekur'ec'o'n en divers'a'j manier'o'j.

Inter 2000 kaj 2004 preskaŭ 5 % de la loĝ'ant'ar'o en evolu'ant'a'j land'o'j est'is tuŝ'it'a'j de klimat'a'j katastrof'o'j kontraŭ mal'pli ol 1 % en la evolu'int'a'j, sekv'e de geografi'a fokus'o de la minac'o kaj de pli grand'a vari'ec'o aŭ fleks'ebl'ec'o de rimed'o'j, kompren'ebl'e lig'it'a al riĉ'ec'o.

Konflikt'o'j

La lig'it'ec'o inter klimat'a ali'iĝ'o kaj konflikt'o est'as pri'diskut'at'a. Kelk'a'j empiri'a'j esplor'o'j montr'as fort'a'n lig'o'n, dum ali'a'j montr'as komplet'a'n mal'rilat'o'n aŭ pur'e sugest'as, ke histori'e la problem'o koncern'as mal'varm'iĝ'o'n, ne varm'iĝ'o'n. Pro tiu'j ne'cert'ec'o'j est'as mal'facil'e prognoz'i klimat'a'n evolu'o'n en tia manier'o, ke la rezult'o'j est'os util'a'j por politik'a'j program'o'j.

La risk'o pri inter'ŝtat'a'j konflikt'o'j rezult'ant'a'j de ĉiam pli mal'abund'a'j akv'a'j rimed'o'j est'as et'a aŭ ne'ekzist'ant'a, kaj fakt'e la administr'ad'o de trans'lim'a'j rimed'o'j est'as teren'o, kie antagonism'a'j land'o'j em'as al kun'labor'ad'o. Konflikt'o'j sur'baz'e de natur'medi'a'j faktor'o'j okaz'as precip'e en'e de la ŝtat'o'j mem, kaj, kiam ili trans'ir'as la ŝtat'a'j'n land'lim'o'j'n, ili em'as far'iĝ'i sub'naci'a'j anstataŭ klasik'a'j inter'ŝtat'a'j konflikt'o'j.

Konklud'e, ŝanĝ'iĝ'ant'a klimat'o pov'as hav'i rimark'ind'a'n geopolitik'a'n signif'o'n ĉirkaŭ la mond'o, konduk'ant'e al mal'riĉ'ec'o, natur'medi'a degener'ad'o kaj krom'a mal'fort'iĝ'o de jam politik'e mal'fort'iĝ'ant'a'j reg'ist'ar'o'j. Klimat'a ŝanĝ'iĝ'o kontribu'os al mal'abund'o de nutr'aĵ'o'j kaj al mank'o de dolĉ'a akv'o, pli'intens'ig'ant'e la dis'vast'ig'o'n de mal'san'o'j kaj instig'ant'e al am'as-migr'ad'o. Dum ali'iĝ'ant'a klimat'o per si mem kaŭz'as neniu'n konflikt'o'n, ĝi tamen pov'os ag'i kiel mult'obl'ig'a faktor'o de mal'ekvilibr'o'j aŭ konflikt'o'j, las'ant'e la respond'ec'o'n de re'ag'o al civil'a'j kaj milit'a'j instituci'o'j okaz'e de grav'a'j veter-fenomen'o'j postul'ant'a'j hom'a'j'n defend'o'n kaj asist'ad'o'n.

Lenio MAROBIN
Aŭskult'u simfoni'o'n, aŭskult'u la univers'o'n

Scienc'o

MUZIK'O

Aŭskult'u simfoni'o'n, aŭskult'u la univers'o'n

La inform'o'j, kiu'j'n ni de temp'o al temp'o ricev'as rilat'e al astronomi'o kaj al kosm'a'j esplor'o'j, est'as foj'foj'e kap'turn'a'j pro la grand'a'j distanc'o'j, kiu'j'n la menci'it'a'j fak'o'j trakt'as. La kre'em'o de la scienc'ist'o'j, kiu'j okup'iĝ'as pri ni'a univers'o, pov'as est'i tamen sam'e (se ne pli) kap'turn'a!

Ĉi-foj'e esplor'ist'o produkt'is io'n ver'e ne'kutim'a'n, ekster'ordinar'a'n. Tem'as pri la ital'a fizik'ist'o kaj – en la mal'mult'a liber'temp'o – muzik'ist'o Domenico Vicinanza [ doméniko viĉinanca ], kiu labor'as ĉe la esplor'a centr'o Géant de Cambridge (Briti'o) kaj kies famili'nom'o ironi'e signif'as „proksim'ec'o”- n en li'a ge'patr'a lingv'o, la ital'a.

Sond'il'o'j

La 37-jar'aĝ'a scienc'ist'o koncept'is la ide'o'n produkt'i muzik'o'n sur'baz'e de la real'a'j don'it'aĵ'o'j, kiu'j al'ven'as al ni'a planed'o el plej mal'proksim'a'j meandr'o'j de la kosm'o. Kiel? Dank'e al la per'ad'o de la sond'il'o'j Voyager I kaj Voyager II . Ĉi-last'a'j, lanĉ'it'a'j en la kosm'o'n kun esplor'a'j cel'o'j en 1977, antaŭ kvar'dek'o da jar'o'j, jam „emerit'iĝ'is” (se tiel dir'i), sed daŭr'ig'as si'a'n kur'o'n en la kosm'o miliard'o'j'n da kilo'metr'o'j for de la ter'o. Por ŝpar'ig'i al ili energi'o'n, oni mal'aktiv'ig'is la pli'mult'o'n de ili'a'j instrument'o'j, kiel fot'o'aparat'o'j kaj kamera'o'j. La trov'il'o'j de kosm'a'j korpuskl'o'j mal'e plu'funkci'as kaj per'e de plutoni'a'j bateri'o'j ili el'ten'os dum ankoraŭ 20 jar'o'j.

Spit'e al la temp'o pas'int'a kaj al la distanc'o tra'ir'it'a, ili do ne ĉes'is send'ad'i al la ter'o la signal'o'j'n plur'spec'a'j'n kapt'at'a'j'n. Est'as rimark'ind'e, ke la sond'il'o'j ne est'as proksim'a'j unu al la ali'a: la unu'a jam el'ir'is el la sun'a sistem'o (ĝi nun distanc'as de la ter'o je 18 miliard'o'j da kilo'metr'o'j), tiel ke ĝi'a'j don'it'aĵ'o'j, kvankam vojaĝ'ant'e je la lum'a rapid'o, bezon'as proksim'um'e 17 hor'o'j'n por ating'i la ter'o'n. La du'a trov'iĝ'as mal'e ankoraŭ en'e de la sun'sistem'o, je distanc'o de 22 milion'o'j da kilo'metr'o'j de si'a ĝemel'o.

Duet'o

D - ro „Proksim'ec'o” do kolekt'is la „mal'proksim'ec'a'j'n” signal'o'j'n sam'temp'e send'it'a'j'n de la du sond'il'o'j laŭ'long'e de si'a vojaĝ'o. Li post'e konvert'is ĉiu'n el ili en apart'a'n son'a'n signal'o'n. Kompren'ebl'e la son'o mem ne tra'ir'is material'e la kosm'o'n, sed per komput'il'a program'o la menci'it'a fak'ul'o sukces'is trans'skrib'i tiu'j'n sam'a'j'n signal'o'j'n, sen modif'i aŭ al'don'i io'n, kiel la ital'a ŝat'ant'o de fizik'o kaj muzik'o fier'e rimark'ig'as. Li fin'e trans'form'is la tre long'a'n seri'o'n da kolekt'it'a'j son'o'j en ver'a'n muzik-kompon'aĵ'o'n por pian'o kaj arĉ'muzik'il'o'j. Tem'as pri bel'a duet'o, en kiu ebl'as disting'i du mal'sam'a'j'n melodi'o'j'n, kiu'j tre bel'e kongru'as, dank'e al tio, ke la signal'o'j est'is send'it'a'j de la sond'il'o'j en la sam'a moment'o.

Est'as ne'ebl'e ne trov'i mir'ind'a'n harmoni'o'n en tiu al'log'a muzik'o, ekskluziv'e por ni lud'it'a de planed'o'j, stel'o'j kaj stel'figur'o'j, kiu'j ŝajn'e tiom silent'e bril'as en la firmament'o. Por aŭskult'i ili'a'n voĉ'o'n, la dolĉ'a'n voĉ'o'n de ni'a univers'o, oni vizit'u la ret'ej'o'n soundcloud. com / geant - sounds / sonification - of - voyager -1. Ali'a kompon'aĵ'o ( Voyager I el'ir'ant'a el la sun'a sistem'o) aŭskult'ebl'as ĉi tie: soundcloud. com / geant - sounds / voyager 1- exiting - the - solar . En la ret'ej'o soundcloud. com / geant - sounds hav'ebl'as al'don'a'j tia'j kompon'aĵ'o'j, sur'baz'e de plur'spec'a'j scienc'a'j don'it'aĵ'o'j.

Paulo Sérgio VIANA
Bon'a'j perspektiv'o'j por 2014

INDUSTRI'O

Bon'a'j perspektiv'o'j por 2014

Laŭ la last'a kvar'on'jar'a raport'o de UNIDO, la Organiz'aĵ'o de UN pri Industri'a Dis'volv'ad'o, la mond'a industri'a produkt'ad'o kresk'is je 3,3 % en la last'a kvar'on'o de 2013. Est'is kresk'o en ĉiu'j industri'land'o'j de orient'a Azi'o, Eŭrop'o kaj nord'a Amerik'o – indik'o pri vast'a baz'o de perspektiv'o'j por kresk'o dum 2014. Ankaŭ mult'a'j evolu'land'a'j ekonomi'o'j, hav'ant'a'j mal'alt'a'n kresk'o'n, kiu sekv'is jar'o'j'n de ekonomi'a kriz'o, dev'os ricev'i profit'o'n pro la re'fort'iĝ'o de la industri'land'o'j.


Dum la last'a kvar'on'o de 2013 la industri'a produkt'ad'o en orient'a Azi'o kresk'is je 4 %, en Eŭrop'o je 1,5 % kaj en nord'a Amerik'o je 2,9 %. Ĝi kresk'is en la plej grand'a'j eŭrop'a'j land'o'j, inkluziv'e de Franci'o, Germani'o, Itali'o kaj Briti'o. Ekster Eŭrop'o ĝi kresk'is en Japani'o je 4,7 %, Malajzi'o je 4,7 % kaj en Uson'o je 3 %.

La nun'a kresk'o koncern'as la pli'alt'ig'it'a'n kresk'o'n de konsum'a'j el'spez'o'j ĉe la var'o'j kun long'daŭr'a uz'o. La produkt'ad'o de aŭt'o'j pli'grand'iĝ'is je 8,2 % en Franci'o, je 6,2 % en Itali'o kaj je 13,2 % en Briti'o. Simil'e alt'a kresk'o en la aŭt'a sektor'o est'is observ'at'a en Japani'o kaj Uson'o. Pli'iĝ'o'n oni registr'is ankaŭ en la produkt'ad'o de ekip'aĵ'o'j por ĝeneral'a uz'o, elektron'ik'a'j aparat'o'j kaj elektron'ik'a'j var'o'j por hejm'a uz'o.

Pro la fakt'o, ke al la industri'land'o'j rilat'as preskaŭ du tri'on'o'j de la mond'a al'don'valor'o en la industri'a produkt'ad'o, la re'fort'iĝ'o de tiu'j land'o'j grav'e influ'as la perspektiv'o'j'n pri kresk'o de la mond'a produkt'ad'o en la ven'ont'a'j jar'o'j.

Profit'o el industri'land'o'j

Inter la evolu'ant'a'j kaj nov'aper'ant'a'j industri'land'a'j ekonomi'o'j, la volumen'o de la industri'a produkt'ad'o en Ĉini'o kresk'is je preskaŭ 10 %, ĉef'e je la kont'o de la en'land'a postul'o. Kontrast'e al tio la kresk'o en ali'a'j evolu'ant'a'j ekonomi'o'j redukt'iĝ'is je 1 % en la last'a kvar'on'o de 2013.

La mal'alt'a kresk'o de la industri'a produkt'ad'o en ali'a'j evolu'land'o'j est'as kaŭz'it'a de ekster'a'j faktor'o'j kiel mal'pli'iĝ'o de la kapital'a al'flu'o kaj intern'a'j faktor'o'j kiel la pli'alt'iĝ'o de la produkt'ad'kost'o'j. Ĉar la re'fort'iĝ'o de la industri'land'o'j est'as en fru'a stadi'o, la influ'o al la kresk'o de produkt'ad'o en la evolu'land'a'j ekonomi'o'j per'e de pli'grand'iĝ'o de la invest'o'j kaj var'a komerc'o apenaŭ est'os sent'at'a en proksim'a est'ont'ec'o.


La industri'a produkt'ad'o en Barat'o redukt'iĝ'is je 2% en la kvar'a kvar'on'o de 2013 sekv'e de pli'iĝ'o de la produkt'ad'kost'o'j pro la mal'fort'iĝ'o de la rupi'o. La produkt'ad'o mal'grand'iĝ'is en Argentin'o je 3,4%, en Indonezi'o je 0,8% kaj en Saud'a Arabi'o je 2,5 %. Brazil'o kaj Meksik'o hav'is moder'a'n kresk'o'n, dum la produkt'ad'o en Turki'o kresk'is je 4,9 %.

La evolu'land'a'j ekonomi'o'j de nord'a Afrik'o rapid'e profit'is la re'fort'iĝ'o'n de Eŭrop'o. La industri'a produkt'ad'o kresk'is je 4,3 % en Marok'o kaj je 6,9 % en Tunizi'o. Tamen ĝi redukt'iĝ'is en Egipti'o je 2,6% pro la daŭr'ant'a politik'a mal'stabil'ec'o.

Ĝeneral'e oni prognoz'as, ke la pli bon'a'j perspektiv'o'j pri kresk'o de la industri'a produkt'ad'o pozitiv'e influ'os la mond'a'n industri'o'n dum 2014.

Evgeni GEORGIEV
Donac'o-ekonomi'o: ali'a mond'o ebl'as!

Ekonomi'o

MON'O

Donac'o-ekonomi'o: ali'a mond'o ebl'as!

Pro la ekonomi'a kriz'o de la pas'int'a'j jar'o'j, la grand'skal'a tromp'ad'o, fraŭd'o kaj ekologi'a konsci'iĝ'o, pli kaj pli da hom'o'j serĉ'as alternativ'a'j'n viv'manier'o'n kaj ekonomi'o'n. Aŭ, pli ĝust'e, „ nekonomion ”: viv'i sen el'spez'i mon'o'n.

Unu'a'j iniciat'o'j

En la jar'o 1982 la kanad'an'o Michael Linton el'pens'is LETS : Local Exchange Trading System (Lok'a Inter'ŝanĝ'a Sistem'o). 1 La sistem'o ne uz'as mon'o'n, sed iu'spec'a'n kredit'o'n. Membr'o'j akir'as kredit'o'n donac'ant'e io'n aŭ far'ant'e komplez'o'n al ali'a membr'o, ekzempl'e tond'i har'o'j'n, vart'i infan'o'j'n, instru'i, ripar'i io'n. Per la kredit'o ili pov'as pet'i komplez'o'n de ali'a membr'o. La kredit'o ne est'as mon'o, sed fakt'e funkci'as sam'e, kaj de'pend'e de la lok'o, la „valut'o” hav'as ali'a'n nom'o'n, kutim'e lig'it'a'n al la lok'o. 2 En Nederland'o la unu'a grup'o fond'iĝ'is en 1992; Flandri'o sekv'is du jar'o'j'n post'e kaj nun hav'as preskaŭ 40 grup'o'j'n.

Mal'avantaĝ'o'j de la sistem'o est'as la foj'foj'e pen'ig'a al'iĝ'o'procedur'o, la fakt'o, ke postul'ad'o kaj propon'ad'o ne ĉiam kongru'as, kaj ke ne ĉiu'j hav'as la sam'a'j'n ebl'o'j'n kontribu'i. La sistem'o postul'as al'iĝ'kotiz'o'n kaj strikt'a'n libr'o'ten'ad'o'n pri ĉiu'j unu'op'a'j komplez'o'j. Tiu'j ĉi mal'avantaĝ'o'j mal'help'as la ĝeneral'ig'o'n de la sistem'o.

En Germani'o, antaŭ jar'dek'o, mi trov'is libr'o'ŝrank'o'n en iu strat'o, kie hom'o'j rajt'is liber'e pren'i kaj met'i libr'o'j'n. Ie-tie, hom'o'j ankaŭ met'is ankoraŭ uz'ebl'a'j'n afer'o'j'n (seĝ'o'j'n, manĝ'il'o'j'n ktp) en inter'konsent'it'a'j lok'o'j, por ke ali'a'j pren'u kaj uz'u.

Antaŭ ses jar'o'j en Utrecht, Nederland'o, est'is fond'it'a „donac'o-vend'ej'o”. Hom'o'j rajt'is liber'e ven'i kaj pren'i tio'n, kio'n ili bezon'as, sen ajn'a valut'o, kredit'o, libr'o'ten'ad'o kaj tut'e sen kontrol'o. La iniciat'int'o'j mem surpriz'iĝ'is pro la grand'a amas'o da afer'o'j (vest'aĵ'o'j, libr'o'j, manĝ'il'o'j, ...), kiu'j'n hom'o'j pret'is donac'i por tiu cel'o.

Donac'o-plac'o'j kaj -vend'ej'o'j

Est'as mal'facil'e ek'sci'i, ĝust'e kiam kaj en kiu urb'o komenc'iĝ'is la donac'o-plac'o'j kaj -vend'ej'o'j. Ebl'e tiu nov'a fenomen'o aper'is sam'temp'e divers'lok'e. Jen super'rigard'o pri la plej menci'ind'a'j iniciat'o'j.

Antaŭ kvin jar'o'j, komenc'e de decembr'o, unu'a'foj'e okaz'is en Antverpen'o en'dom'a donac'o'bazar'o antaŭ Kristnask'o, kiel alternativ'o kontraŭ la grand'eg'a, tro'ig'it'a komerc'o kaj la aĉet'ad'o de mult'e da donac'o'j, el kiu'j mult'a'j oft'e ne est'as ver'e util'a'j kaj kelk'foj'e eĉ ne'plaĉ'a'j. Ĉe en'ven'o oni rajt'is donac'i uz'ebl'a'j'n afer'o'j'n, kaj oni ricev'is du kupon'o'j'n por elekt'i aĵ'o'n el la bazar'o por kun'port'i hejm'e'n.

Ek'de 2010 okaz'as en Bon'aer'o la unu'a donac'o-bazar'o en Argentin'o, kiu inter'temp'e okaz'ad'as ankaŭ en ali'a'j argentin'a'j urb'o'j. La ide'o est'is la jen'a: plej mult'a'j hom'o'j hav'as afer'o'j'n en la dom'o, kiu'j'n ili ne uz'as. En la kel'o aŭ sub'tegment'ej'o, sed ankaŭ en tir'kest'o'j, sur ŝrank'o'j, sur libr'o'bret'o'j ktp kuŝ'as la plej divers'a'j objekt'o'j. Iu'j'n libr'o'j'n oni ebl'e leg'as plur'foj'e kaj nepr'e vol'as konserv'i, sed mult'a'j'n ali'a'j'n libr'o'j'n oni pov'os donac'i, por ke ali'a person'o leg'u ili'n. Io, kio ne plu util'as al unu, pov'as ja feliĉ'ig'i ali'a'n person'o'n. Tiu'manier'e la tro'a'j afer'o'j ne plu kolekt'as polv'o'n, sed serv'as al si'a cel'o.

La 6an de februar'o 2013 grek'a'j bien'ist'o'j sen'pag'e dis'don'is tun'o'j'n da frukt'o'j kaj legom'o'j sur la plac'o ĉe la ministr'ej'o de agrikultur'o en Aten'o al 5000 hom'o'j por protest'i kontraŭ la alt'a'j karbur'aĵ'o'prez'o'j, kiu'j tro'alt'ig'as la transport'kost'o'j'n kaj sekv'e la prez'o'j'n de la frukt'o'j kaj legom'o'j.

Oni menci'as tio'n kiel inspir'o'n por la publik'a'j donac'o'plac'o'j, kiu'j nun pli kaj pli oft'e okaz'as en Flandri'o kaj sen'dub'e ankaŭ en ali'a'j land'o'j. En kaj ekster Antverpen'o la donac'o'bazar'o'j far'iĝ'is ver'e furor'a'j. Plur'foj'e monat'e jam hom'o'j ven'as ekster'e'n sur divers'a'j'n plac'o'j'n kaj en divers'a'j'n (kultur)centr'o'j'n por donac'i si'a'j'n afer'o'j'n kaj por serĉ'i inter la propon'at'a'j var'o'j, eĉ mez'e de la vintr'o.

En Antverpen'o mal'ferm'iĝ'is antaŭ ne'long'e ankaŭ du donac'o'vend'ej'o'j, el kiu'j unu est'as por la publik'o kaj la ali'a por hom'o'j en financ'e mal'facil'a situaci'o. Pli'e trov'iĝ'as ankoraŭ unu ekster'dom'a „donac'o'ŝrank'o” – fakt'e plur'a'j ŝrank'o'j – sub tegment'o ĉe pont'o nord'e de la urb'o. Tiu'j ĉi iniciat'o'j est'as politik'e sen'de'pend'a'j, sed ja de'ven'as de hom'o'j kun pli mal'dekstr'a'j ide'o'j.

Inter'ret'o 2.0

Dank'e al la last'a'j evolu'o'j en Inter'ret'o far'iĝ'is pli facil'e trov'i hom'o'j'n kun la sam'a'j ide'o'j. Dum antaŭ'e sen'dub'e ekzist'is diskut'grup'o'j, en kiu'j hom'o'j pov'is pet'i kaj propon'i libr'o'j'n kaj ali'a'j'n afer'o'j'n, la ebl'o'j eg'e mult'obl'iĝ'is per'e de la nun furor'a ret'ej'o Facebook . En april'o 2012 fond'iĝ'is la grup'o Freecycle Antwerp , kun'fand'iĝ'o de free (sen'pag'a) kaj recycle (re'cikl'ig'ad'o), kiu nun, eĉ ne du jar'o'j'n post'e, hav'as jam 11 000 membr'o'j'n. Por kompar'i, la provinc'o Antverpen'o hav'as 1 780 000 loĝ'ant'o'j'n. Ni pov'us do konklud'i, ke al'iĝ'is 0,6 % de la loĝ'ant'o'j de la provinc'o. Ver'e, la dens'ec'o de la membr'ar'o ĉirkaŭ la urb'o Antverpen'o est'as la plej grand'a, tiel ke ebl'as asert'i, ke jam ĝis 1 % de la famili'o'j, kiu'j loĝ'as en kaj apud Antverpen'o, membr'as en la grup'o.

La grup'o fakt'e est'as virtual'a donac'o-plac'o. Hom'o'j propon'as afer'o'j'n, kiu'j'n ili ne plu vol'as, kaj anstataŭ'e ricev'as pli da spac'o en la dom'o kaj dank'a'n vizaĝ'o'n de la ricev'int'o, foj'e ankaŭ surpriz'donac'et'o'n. Ali'a'j membr'o'j, kiu'j serĉ'as iu'n specif'a'n kolekt'aĵ'o'n, kiu'j bezon'as ekzempl'e televid'il'o'n, ĉar difekt'iĝ'is la mal'nov'a, kiu'j ne hav'as la rimed'o'j'n aĉet'i nov'a'j'n vest'aĵ'o'j'n aŭ lud'il'o'j'n por la infan'o'j, pov'as simpl'e pet'i tio'n en la grup'o. Kutim'e, por ne tro mal'oft'a'j demand'o'j, ven'as respond'o en'e de unu, maksimum'e kelk'a'j hor'o'j, kaj en'e de kelk'a'j tag'o'j la trans'don'o okaz'as. Ĉio ĉi sen mon'o, sen al'iĝ'procedur'o, simpl'e sufiĉ'as send'i al'iĝ'pet'o'n, la kutim'a manier'o, laŭ kiu ebl'as al'iĝ'i al ajn'a grup'o de Facebook.

En plur'a'j ali'a'j region'o'j en Flandri'o fond'iĝ'is lok'a Freecycle -grup'o, kaj krom'e ekzist'as simil'a'j grup'o'j kun ali'a'j nom'o'j, kiel ekzempl'e „sen'pag'a” aŭ „donac'o'grup'o”. Per tia'j ŝlos'il'vort'o'j ebl'as serĉ'i simil'a'j'n grup'o'j'n en ĉiu ajn region'o.

Inter'temp'e fond'iĝ'is ankaŭ la grup'o Freecycle Foods Antwerp , por donac'i (tro'a'j'n) manĝ'aĵ'o'j'n, ali'a grup'o DoeDoe Antwerpen por trov'i hom'o'j'n, kiu'j pet'as help'o'n pri iu praktik'a afer'o, kiel ripar'i bicikl'o'n, farb'ad'o'n, solv'i elektr'a'n problem'o'n ktp.

Viv'i tut'e sen mon'o

Last'e menci'ind'as ankoraŭ kelk'a'j person'o'j, kiu'j far'iĝ'is kon'at'a'j, ĉar ili ek'viv'is tut'e sen mon'o. La german'in'o Heidemarie Schwermer vol'is viv'i tut'a'n jar'o'n sen mon'o. Inter'temp'e ŝi jam far'as tio'n dum dek ses jar'o'j, ĉar ŝi ne vol'is re'ir'i al si'a antaŭ'a viv'o. Manĝ'aĵ'o'j'n ŝi ricev'as inter'ŝanĝ'e por task'o'j kiel vart'i infan'o'j'n kaj pur'ig'i, vest'aĵ'o'j'n ŝi ricev'as de ge'amik'o'j, kaj ĉio'n, kio'n ŝi ne pov'as kun'port'i en si'a valiz'o, ŝi plu'donac'as.

En Briti'o la irland'an'o Mark Boyle viv'as sen mon'o kaj fond'is la ret'a'n Freeconomy -komun'um'o'n ( Freeconomy = sen'pag'a ekonomi'o). Li ĉef'e viv'as manĝ'ant'e tio'n, kio'n li trov'as en la natur'o. Daniel Suelo en Uson'o ĉes'is uz'i mon'o'n en la jar'o 2000 kaj viv'as en kavern'o. Aper'is aŭtobiografi'o de li, sed li rifuz'is ĉiu'n pag'o'n kaj insist'is, ke anstataŭ'e cert'a kvant'o de ekzempler'o'j de li'a libr'o est'u donac'at'a'j sen'pag'e.

Viv'i tut'e sen mon'o postul'as tut'a'n trans'form'ad'o'n de la viv'manier'o, sed plu'don'i ne'bezon'at'a'j'n afer'o'j'n est'as ag'ad'o, kiu'n ĉiu ajn pov'us far'i sen'problem'e. Don'i kaj foj'e ankaŭ mem ricev'i donac'o'j'n est'as aventur'o, kiu de'nov'e proksim'ig'as la hom'o'j'n, kiu'j oft'e viv'as tre anonim'e en grand'a'j urb'o'j. La kompens'o: dank'em'o kaj gaj'a'j vizaĝ'o'j de ni'a'j apud'ul'o'j.

Lod'e VANDE VELD'E
1Jam aper'is artikol'o pri LETS en MONAT'O 1998/2, p. 12.
2 Handje est'as „man'et'o”, inspir'it'a de fam'a legend'o pri gigant'o, kiu viv'is en la urb'o Antverpen'o kaj kiu kutim'is pun'i hom'o'j'n, kiu'j rifuz'is pag'i impost'o'n, for'hak'ant'e ili'a'n man'o'n.
Ĉu la angl'a ne de'ven'as de la pra'angl'a?

Lingv'o

LINGV'AR'O'J

Ĉu la angl'a ne de'ven'as de la pra'angl'a?

Pov'as est'i erar'a la dis'vast'iĝ'int'a opini'o, ke la brit'o'j prunt'e'pren'is vort'o'j'n kaj koncept'o'j'n de la norveg'a'j kaj dan'a'j viking'o'j kaj ili'a'j id'o'j. La real'o est'as, laŭ la norveg'o J'a'n Terje Faarlund el la Universitat'o de Osl'o, ali'a: la lingv'o nun'temp'e kon'at'a kiel „angl'a” kaj en ĉiu'j kontinent'o'j dis'vast'iĝ'int'a est'as mem skandinav-de'ven'a.

Ebl'e oni ne sci'as, kiom facil'e est'as por la norveg'o'j lern'i la angl'a'n. La kial'o est'as ne nur la ĝeneral'a simil'ec'o de la angl'a'j vort'o'j kun la respektiv'a'j norveg'a'j. Est'as io pli'a: la baz'a struktur'o mem de la angl'a frap'e simil'as al tiu de la norveg'a, kaj tio est'as fenomen'o ekstrem'e mal'oft'a. Tial ar'o'n da erar'o'j, kiu'j'n ali'lingv'a'j hom'o'j regul'e far'as, la norveg'o'j natur'e evit'as pro la simil'ec'o, sen'de'pend'e de la vort'trezor'o, de la du gramatik'o'j mem. Do la angl'a, laŭ asert'o de profesor'o Faarlund, ja est'as krom'a skandinav'a lingv'o, apud la norveg'a, la dan'a, la sved'a, la island'a kaj la feroa : tem'as pri lingv'o ali'vort'e aparten'ant'a al la nord-ĝerman'a lingv'o'branĉ'o.

Ĉi tiu ide'o, unu'a'foj'e aper'int'a en norveg'a ĵurnal'o antaŭ jar'du'o, est'as tut'e nov'ig'a kaj kontrast'as kun tio, kio'n opini'as ali'a'j esplor'ist'o'j pri lingv'ist'ik'o kaj la ĝeneral'a publik'o, laŭ kiu'j la angl'a est'as rekt'a de'ven'aĵ'o de la pra'angl'a. Ĉi-last'a, nom'at'a ankaŭ angl'o'saks'a, est'as okcident-ĝerman'a lingv'o, kiu'n la angl'o'j kaj la saks'o'j kun'port'is el nord'a Germani'o kaj sud'a Jutland'o tiam, kiam ili ek'loĝ'is sur la brit'a'j insul'o'j, en la 5 a jar'cent'o.

Politik'a suveren'ec'o

Laŭ Faarlund, la angl'a, kia'n ni kon'as hodiaŭ, est'as tamen rekt'a id'o ne de la pra'angl'a, sed de la lingv'o parol'at'a de la skandinav'o'j, kiu'j ek'loĝ'is sur la brit'a'j insul'o'j mult'a'j'n jar'cent'o'j'n antaŭ la konker'o de la land'o far'e de franc-parol'ant'a'j norman'o'j, kiu okaz'is en 1066. La norveg'a scienc'ist'o atent'ig'as, ke la pra'angl'a kaj la modern'a angl'a est'as ver'ŝajn'e du tre dis'ig'it'a'j lingv'o'j. Kiel pov'as okaz'i tio? „Ni'a'opini'e, ĉar iam la pra'angl'a simpl'e mort'is. Anstataŭ'e trans'viv'is la tiel nom'at'a nordi'a, kvankam ĝi est'is ia nordi'a fort'e influ'it'a de la pra'angl'a.”

La kun'viv'ad'o inter angl'o'j kaj skandinav'o'j grand'part'e est'is mal'pac'em'a. Ambaŭ batal'is por gajn'i politik'a'n suveren'ec'o'n. La skandinav-de'ven'a'j id'o'j de la viking'o'j ek'hav'is la super'reg'o'n en la orient'a'j kaj nord'a'j part'o'j de la land'o. La Dan-leĝ'uj'o (angl'e Dan'e- law [ dejnlo ], skandinav'e Danelag [ dánelag ]) trov'iĝ'is sub nordi'a'j estr'o'j dum du'on'a jar'cent'o. Sam'kiel plej mult'a'j koloni'ant'o'j, ankaŭ la nord'i-parol'ant'a'j loĝ'ant'o'j trov'is neniu'n kial'o'n por trans'pren'i la lingv'o'n de la land'o, en kiu'n ili al'ven'is. „Apart'e grav'a geografi'a argument'o en ni'a esplor'ad'o est'as, ke la are'o East Midlands, kie la parol'at'a lingv'o est'is evolu'ont'a al la modern'a angl'a, preskaŭ tut'e koincid'as ekzakt'e kun la dens'e loĝ'at'a sud'a part'o de Dan-leĝ'uj'o”, dir'as la norveg'a profesor'o.

Dum la period'o, kiu sekv'is la ven'o'n de la norman'o'j, la lingv'o mult'e ŝanĝ'iĝ'is. La mizer'a'j kondiĉ'o'j, en kiu'j tiam viv'is la popol'o, konduk'is al komplet'a kun'fand'iĝ'o de la du grup'o'j ĝis tiam dis'ig'it'a'j, t. e. la parol'ant'o'j de la pra'angl'a kaj la parol'ant'o'j de la nordi'a lingv'o. Kaj tio est'ig'is la antaŭ'stadi'o'n de la modern'a angl'a (kon'at'a'n kiel mez-angl'a).

Ĉiu'tag'a'j objekt'o'j

De la norveg'id'a'j kaj dan'id'a'j loĝ'ant'o'j de Dan-leĝ'uj'o la lingv'o asimil'is mult'a'j'n vort'o'j'n. En la jen'a fraz'o, ekzempl'e, ĉiu'j vort'o'j est'as nord'i-de'ven'a'j: „He took the knife and cut the steak ” (= „Li pren'is la tranĉ'il'o'n kaj tranĉ'is la stek'o'n”). En iu vari'o de la norveg'a oni hav'as „Han tok kniven og kutta steika ”. Nur „he”, „ the ” kaj „and” origin'as el la pra'a angl'a. „Apart'e interes'e est'as, ke oni asimil'is vort'o'j'n por ĉiu'tag'a'j objekt'o'j, por kiu'j la lingv'o jam posed'is vort'o'j'n. La normal'o ja est'as prunt'i vort'o'j'n pro la bezon'o nom'i aĵ'o'j'n kaj koncept'o'j'n nov'a'j'n. En la angl'a tamen okaz'is laŭ iu'j preskaŭ invers'e: la ĉiu'tag'a'j vort'o'j est'as ĉiu'j nordi'a'j, kaj ili est'as frap'e mult'a'j”, sci'ig'as la lingv'o'scienc'ist'o. Ekzempl'e: „ bag ”, „band”, „ big ”, „ birth ”, „ both ”, „bull”, „ cake ”, „ call ”, „ cast ”, „ cross ”, „di'e”, „ dirt ”, „ dream ”, „ egg ”, „flat”, „gain”, „ gift ”, „ guest ”, „hug”, „ husband ”, „ kid ”, „ law ”, „lift”, „ loan ”, „ mistake ”, „ race ”, „ root ”, „ seat ”, „ sister ”, „ skill ”, „ski'n”, „ skirt ”, „ sky ”, „ steak ”, „ Thursday ”, „trust”, „ ugly ”, „ want ”, „ weak ”, „ window ”, „ wing ”, „ wrong ” kaj mult'a'j ali'a'j. La esplor'ist'o'j opini'as, ke la pra'angl'a jam hav'is 90 % el ĉi tiu'j koncept'o'j en si'a propr'a vort-stok'o. La skandinav'a element'o tamen ne lim'iĝ'is al la vort'proviz'o, kio est'as kutim'a, kiam lingv'o'j inter'kontakt'iĝ'as: kvankam lingv'o mal'ferm'as la pord'o'n al amas'o da nov'a'j vort'o'j, ĝi tamen re'ten'as si'a'n propr'a'n gramatik'o'n. Ĉi tio hav'as la valor'o'n de kvazaŭ-universal'a leĝ'o. Al'don'e en Angli'o est'is trans'pren'it'a'j el'skandinav'e ankaŭ gramatik'a'j vort'o'j kaj morfem'o'j, t. e. la minimum'a'j abstrakt'a'j lingv'er'o'j kun signif'o'hav'a funkci'o, kaj ili plu'viv'as en la hodiaŭ'a angl'a.

Sintaks'o kaj struktur'o

Sed tio ne sufiĉ'as: profesor'o Faarlund montr'as, ke la fraz'a konstru'o en la mez-angl'a – kaj per tio ankaŭ en la modern'a angl'a – est'as skandinav'a kaj ne okcident-ĝerman'a. „Sintaks'o'n kaj struktur'o'n oni ne facil'e prunt'as de unu lingv'o al la ali'a. Nun oft'e okaz'as, ke en naci'lingv'o'j oni util'ig'as unu'op'a'j'n vort'o'j'n angl'a'j'n, kaj tio mult'a'j'n aflikt'as. Tamen la vort-struktur'o de la norveg'a neniel est'as influ'it'a de la angl'a. Ĝi est'as firm'a kaj ne'ŝancel'ebl'a. La sam'o okaz'as pri la struktur'o de la angl'a: ĝi est'as praktik'e ne influ'it'a de la pra'a angl'a. En preskaŭ ĉiu'j punkt'o'j, en kiu'j la angl'a sintaks'e diferenc'as de la ali'a'j okcident-ĝerman'a'j lingv'o'j (precip'e la german'a, nederland'a kaj fris'a), ĝi hav'as la sam'a'n struktur'o'n, kiel la skandinav'a'j lingv'o'j”. Jen kelk'a'j ekzempl'o'j.

1) La angl'a kaj la skandinav'a'j lingv'o'j hav'as la rekt'a'n objekt'o'n post la verb'o:

„Mi leg'is la libr'o'n”. Angl'e: „ I hav'e read the book ”. Norveg'e: „Eg har lese bok'a”. La german'a kaj la nederland'a (sam'kiel la pra'angl'a) hav'as mal'e la verb'o'n fin'e. German'e: „ Ich habe das Buch gelesen ”.

2) En la angl'a kaj la nord-ĝerman'a'j lingv'o'j prepozici'o pov'as est'i fin'e de fraz'o:

„Pri ĉi tio ni parol'is” (kun la prepozici'o en la fin'o ni hav'us „Ĉi tio ni parol'is pri”). Norveg'e: „ Dette har vi snakka om”. Angl'e: „ This we hav'e talked about ”. German'e, nederland'e kaj pra'angl'e ĉi tio ne ebl'as.

3) En la skandinav'a'j kaj en la angl'a est'as ebl'a grup'a genitiv'o.

„La ĉap'o de la reĝ'in'o de Angli'o”. Norveg'e: „ Dronninga av Englands hatt ”. Angl'e: „ The Queen of Englands hat”. En la okcident-ĝerman'a'j lingv'o'j tio ne dir'ebl'as.

4) La angl'a kaj skandinav'a'j lingv'o'j permes'as dis'ig'it'a'n infinitiv'o'n, tio est'as en'ŝov'ebl'o'n de vort'o inter la infinitiv'a re'kon'il'o kaj la verb'o.

„Mi promes'as neniam re'far'i tio'n”. Norveg'e: „Eg lovar å aldri gjera det igjen ”. Angl'e: „ I promise to ne'ver do it again ”. En la german'a aŭ la nederland'a tio ankoraŭ'foj'e ne est'as ebl'a. Kaj la list'o pov'as est'i pli'long'ig'it'a.

Raci'a klar'ig'o

La sol'a raci'a klar'ig'o est'as, laŭ la norveg'a fak'ul'o, ke la angl'a est'as nordi'a (do skandinav-de'ven'a) lingv'o, kaj ke ĉi tiu lingv'o, kia ĝi est'as nun'temp'e kon'at'a, est'as daŭr'ig'o de la norveg'a-dan'a lingv'o uz'at'a en Angli'o ek'de la mez'epok'o, ne rekt'a id'o de la pra'angl'a.

Otto PRYTZ
La parlament'an'o kaj la pornografi'aĵ'o'j

GERMANI'O

La parlament'an'o kaj la pornografi'aĵ'o'j

Mi ek'kon'is la parlament'an'o'n Sebastian Edathy en 2013. Li impres'is kiel hom'o serioz'a kaj sincer'a. Tiam li preleg'is pri parlament'a enket'o, kiu'n li estr'is, rilat'e murd'o'j'n far'it'a'j'n de nov'nazi'o'j kontraŭ ekster'land'an'o'j turk- kaj grek-de'ven'a'j kaj polic'ist'in'o.

En septembr'o 2013 okaz'is balot'o'j por la german'a federaci'a parlament'o ( Bundestag ). Edathy est'is re'elekt'it'a. Tamen en februar'o 2014 polic'o kaj prokuror'ar'o tra'serĉ'is li'a'j'n loĝ'ej'o'n kaj ofic'ej'o'n. Ili suspekt'is, ke tie ili trov'os kontraŭ'leĝ'a'j'n fot'o'j'n pri nud'a'j knab'o'j inter 9- kaj 14-jar'aĝ'a'j.

Asert'as

En list'o de tiu'j, kiu'j aĉet'is la fot'o'j'n de kanad'a kompani'o, trov'iĝ'is la nom'o de Edathy. Tiu asert'as, ke li neniam posed'is pornografi'aĵ'o'j'n. Efektiv'e la prokuror'o kaj polic'o konstat'is, ke ĉe Edathy ne trov'ebl'as krim'a material'o.

Baldaŭ aper'is pli'a'j nov'aĵ'o'j skurilaj kaj kurioz'a'j. La tiam'a german'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, Hans- Peter Friedrich [ fridriĥ ], nun ministr'o pri agrikultur'o, evident'e inform'is la prezid'ant'o'n de la Social'demokrat'a Parti'o ( SPD), Sigmar Gabriel, pri esplor'o'j kontraŭ Edathy, kiu pov'us est'i avert'it'a.

Demisi'is

Edathy subit'e rezign'is pri si'a parlament'a mandat'o „pro san'ec'a'j kial'o'j” kaj mal'aper'is, laŭ'dir'e en ekster'land'o. De'nov'e li ne'is aĉet'i kaj posed'i pornografi'a'n material'o'n kaj dir'is, ke li'a komput'il'o est'is ŝtel'it'a. Ankaŭ ministr'o Friedrich demisi'is (vid'u MONAT'O, 2014/3).

Al ĵurnal'ist'o'j Edathy dir'is, ke li plur'foj'e ricev'is murd'minac'o'j'n kaj tial ne intenc'as re'ven'i Germani'o'n. Kaj en la Fejsbuk-paĝ'o de Edathy aper'is mister'a not'o: „Al koncern'at'o'j. La dokument'o'j pri la tut'a afer'o est'as depon'it'a'j en mult'a'j lok'o'j kaj est'os publik'ig'at'a'j en tiu moment'o, kiam io okaz'os al mi”. Ĉu Edathy mem skrib'is? Inter'temp'e li anonc'is si'a'n intenc'o'n verk'i libr'o'n pri la afer'o.

Koincid'e, konfes'int'e, ke li posed'as infan'o-pornografi'aĵ'o'j'n, demisi'is la prezid'ant'o de la Katolik'a Labor'ist'o-Mov'ad'o ( Katholische Arbeitnehmer - Bewegung ), Georg Hupfauer.

Jomo IPFELKOFER
Vort'ar'o intuici'a, horizont'o inter'naci'a

Ese'o'j

SIGN'O'LINGV'O'J

Vort'ar'o intuici'a, horizont'o inter'naci'a

En plur'a'j land'o'j oni uz'as sam'a'n vort'o'n (ital'e „ lingua ”, franc'e „ langue ”, grek'e „ γλώσσα ktp) por indik'i kaj muskol'o'n situ'ant'a'n en'e de la buŝ'o (esperant'e: „lang'o”) kaj idiom'o'n (esperant'e: „lingv'o”). Tiu kutim'o baz'iĝ'as ver'ŝajn'e sur la mal'aktual'iĝ'int'a konvink'o, ke lingv'o est'as nepr'e sinonim'o de parol'ad'o, de ag'ad'o efektiv'ig'at'a per'e de la voĉ'o.

Ni tamen jam bon'e konsci'as, kiom da alternativ'a'j sistem'o'j ekzist'as en la nun'a epok'o por komunik'iĝ'i kun ali'a'j hom'o'j sen uz'i la voĉ'o'n. Unu rigard'o aŭ rapid'a gest'o de la man'o'j dir'as foj'foj'e pli mult'e ol sever'a patr'a skold'o (ĉu mem mal'aktual'iĝ'int'a?) aŭ sen'fin'a sacerdot'a predik'o (ankoraŭ aktual'a). Est'as nun klar'e, kiel al fak'ul'o'j, tiel al ne'fak'ul'o'j, ke la koncept'o de lingv'o est'as mult'e pli vast'a ol antaŭ'e kredit'e. Kiel „lingv'a'j ag'o'j” pov'as est'i determin'it'a'j plej divers'a'j manier'o'j komunik'iĝ'i, inkluziv'e laŭ'dir'e de muzik'o, fotografi'o aŭ pentr'art'o.

Lingv'o ne est'as nur'a ar'o da voĉ'e esprim'ebl'a'j aŭ plum'e skrib'ebl'a'j vort'o'j. Kun plezur'o oni do aplaŭd'u la nov'aĵ'o'n pri la aper'o en Inter'ret'o de vort'ar'o nov'ig'a kaj el plur'a'j vid'punkt'o'j bezon'at'a. Tem'as pri vort'ar'o pri sign'o'lingv'o, aŭ pli ĝust'e pri sign'o'lingv'o'j: ali'vort'e pri la gest'a'j lingv'o'j uz'at'a'j de surd'ul'o'j, unu'a'foj'e prezent'it'a'j ĉe kompar-vort'ar'o sen'pag'e ĝu'ebl'a ĉe la adres'o www. spreadthesign. com .

Ne'sukces'a'j klopod'o'j

Ankaŭ hom'o'j kun mal'sufiĉ'a aŭ nul'a aŭd'kapabl'o hav'as, kiel kon'at'e, propr'a'n (tre efik'a'n) manier'o'n komunik'iĝ'i. En la last'a'j jar'o'j mult'iĝ'is ali'flank'e en la tut'a mond'o kurs'o'j kun la cel'o instru'i sign'o'lingv'o'n ne nur al surd'ul'o'j mem (kiu'j kutim'e ĝi'n kon'as de'nask'e, escept'e de la okaz'o'j de mal'fru'a surd'iĝ'o), sed ankaŭ al ul'o'j, kiu'j vol'as akir'i nov'a'j'n profesi'a'j'n kompetent'o'j'n, vol'ant'e foj'foj'e far'iĝ'i ver'a'j interpret'ist'o'j. Ĉiu naci'lingv'o hav'as bedaŭr'ind'e si'a'n apart'a'n surd'ul'a'n versi'o'n. Laŭ Vikipedio , „oni parol'as pri sign'o'lingv'o'j kaj ne nur sign'o'lingv'o, ĉar ĉiu land'o, foj'foj'e ankaŭ region'o'j, hav'as propr'a'n sign'o'lingv'o'n. En'tut'e est'as nun'temp'e 114 sign'o'lingv'o'j en la mond'o. Sign'o'lingv'o'j en apud'a'j land'o'j est'as oft'e tut'e mal'simil'a'j, eĉ kiam tiu'j land'o'j hav'as komun'a'n parol'a'n lingv'o'n; la sign'o'lingv'o'j en Briti'o kaj Irland'o est'as unu ekzempl'o”. Surd'a leg'ant'o de ni'a revu'o, Vilhelm'o Rowe, plend'is per leter'o send'it'a en 2007, ke ne ekzist'as, apud mal'mult'a'j ne'sukces'a'j klopod'o'j ( Gestuno, Signuno), unu'nur'a pont'o'lingv'o por surd'ul'o'j, respond'a al tio, kio est'as ekzempl'e por ni'a leg'ant'ar'o Esperant'o. Ĉu inter'naci'a komunik'ad'o por surd'ul'o'j est'as do ankoraŭ utopi'o?

Virtual'a renkont'o'punkt'o

La tem'o de ĉi tiu artikol'o ne est'as la invent'o de surd'ul'a komun'a lingv'o. Sep jar'o'j'n post tiu leter'o do ne'mult'o ŝanĝ'iĝ'is. Kiam surd'ul'o'j vizit'as ali'a'n land'o'n por feri'um'ad'o, ili daŭr'ig'as al'front'i pli-mal'pli la sam'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n, kiu'j'n aŭd'kapabl'a'j vojaĝ'ant'o'j spert'ad'as: ili plej'part'e ne kompren'as la lingv'o'n (ĉi-okaz'e la sign'o'lingv'o'n) de la gast'ig'ant'a land'o. Kelk'a'j sign'o'j ja est'as universal'a'j, ĉar ili mim'as ag'o'n, kiu'n ĉiu'j pri'skrib'as sam'manier'e, aŭ ĉar tem'as pri gest'o'j prunt'it'a'j de unu sign'o'lingv'o al la ali'a (oni serĉ'u tiu'rilat'e en la menci'it'a ret'ej'o „bicikl'o”- n, „am'o”- n, kaj oni vid'os grand'a'n simil'ec'o'n inter la sign'o'j util'ig'at'a'j en mal'proksim'a'j land'o'j). Tamen plur'a'j ali'a'j gest'o'j est'as ver'e mal'sam'a'j de land'o al land'o kaj ne facil'e re'kon'ebl'a'j far'e de ali'land'a'j surd'ul'o'j (oni serĉ'u „ŝtel'ist'o” por trov'i bon'a'n ekzempl'o'n). Sed io fin'fin'e mov'iĝ'as kaj la iam'a utopi'o far'iĝ'as iom post iom esper'o. Inter'naci'a'j instituci'o'j ek'kompren'is la neces'o'n, la urĝ'o'n dispon'ig'i al la hom'o'j de la tut'a mond'o, per'e de la potencial'o'j de Inter'ret'o, iu'n virtual'a'n renkont'o'punkt'o'n, nom'e komplet'a'n mult'lingv'a'n vort'ar'o'n.

Mal'proksim'e de la arb'o

La iniciat'o nom'iĝ'as Spread the sign (tio est'as, en la angl'a, „Dis'vast'ig'u la sign'o'n”), kaj la mult'lingv'a vort'ar'o publik'ig'it'a est'as la rezult'o de inter'naci'a kun'labor-projekt'o. Ĝi kun'met'as fak'ul'o'j'n, kiu'j reprezent'as 24 lingv'o'j'n kaj sam'nombr'a'j'n land'o'j'n. Inter ili est'as grand'a'j kaj mal'grand'a'j ŝtat'o'j de la mond'o (ĉef'e tamen el Eŭrop'o), kiel Itali'o, Aŭstri'o, Briti'o, Brazil'o, Franci'o, Greki'o, Hispani'o, Island'o, Japani'o, Latvi'o, Litovi'o, Pol'land'o, Turki'o, Ugand'o, Uson'o. La plur'lingv'a traduk'il'o ebl'ig'as spekt'i dek'mil'o'j'n (sen tro'ig'o!) da film'it'a'j sign'o'j, rapid'e traduk'ebl'a'j de unu sign'o'lingv'o al ali'a.

Tem'as kompren'ebl'e pri instrument'o util'a ne nur por la surd'ul'o'j mem, kiu'j ekzempl'e vojaĝ'ont'e ekster'land'e'n dezir'as lern'i kelk'e da util'a'j vort'o'j aŭ esprim'o'j (kiel pli mult'o el la turist'o'j farad'as), ne'last'e por pov'i mend'i kaf'o'n en trink'ej'o aŭ pet'i inform'o'j'n sur la voj'o. La paĝ'ar'o est'os fakt'e ŝat'at'a ankaŭ de fak'ul'o'j pri lingv'o'scienc'o, psikologi'o aŭ komunik'ad'o antaŭ'vid'e al akademi'a'j esplor'o'j. Aŭ – kial ne? – ĉio'n ĉi rigard'os interes'a ni mem, „ordinar'a'j” person'o'j, se ni iam hav'os la dezir'o'n ek'kon'i de proksim'e la surd'ul'a'n real'o'n kaj ĝi'a'j'n komunik-sistem'o'j'n.

Por cit'i la titol'o'n de ekster'ordinar'a libr'o verk'it'a de Andrew Solomon, la surd'ul'o'j (kun'e kun ali'a'j „mal'sam'ul'a'j” minoritat'o'j) eg'e simil'as al pom'o'j sen'vol'e fal'int'a'j mal'proksim'e de si'a arb'o, nek danĝer'a'j pro tio, nek mal'pli bon'gust'a'j ol la ceter'a'j. Ni ĉiu'j pov'as far'i kelk'a'j'n paŝ'o'j'n por al'proksim'iĝ'i al ili'a mond'o, tiom proksim'a al la „normal'ec'a” arb'et'o, sub kiu ni (sam'e sen'vol'e) nask'iĝ'is. Ni tiu'manier'e aprec'os la prov'o'n de la surd'ul'a komun'um'o sign'o'lingv'e inform'i pri si kaj inform'iĝ'i pri la mond'o: tem'as pri real'o paralel'a al la ni'a, kvankam ne oft'e vid'ebl'a. La surd'ul'o'j est'as hom'o'j plej oft'e apart'e sent'em'a'j, kiu'j viv'as normal'a'n viv'o'n kaj est'as kapabl'a'j komunik'iĝ'i per gest'o'j esprim'ant'a'j ajn'a'n fald'o'n de la hom'a pens'o kaj ili'a'n kultur'o'n mem. Ĝis nun ebl'e mank'is al ni la il'o por plen'um'i tiu'n al'proksim'iĝ'o'n. Ni lim'iĝ'is je la lern'ad'o de mult'a'j naci'lingv'o'j aŭ de unu „ne'surd'ul'a” pont'o'lingv'o. Ebl'e ven'is la moment'o ek'sci'i, almenaŭ part'e, la riĉ'ec'o'n de diferenc'a'j lingv'o'j, tiu'j de tut'mond'a'j surd'ul'o'j, tut'e mal'sam'a'j (ĉu ni vet'u?) ol la jam al vi kon'at'a'j. Nun tiu mal'ferm'iĝ'o est'as pli facil'a kaj, se ni vol'as, eĉ amuz'a.

Ĉiu'tag'a'j fraz'o'j

La projekt'o ricev'is la moral'a'n kaj financ'a'n sub'ten'o'n de la Eŭrop'a Komision'o, per'e de la ofic'ej'o por t. n. Inter'naci'a Sved'a Program'o pri Instru'ad'o kaj Kler'ig'ad'o. La 24an de februar'o antaŭ delegaci'o'j de 15 land'o'j est'is lanĉ'it'a ĉe la universitat'o CaFoscari de Veneci'o la vort'ar'a platform'o ankaŭ en la ital'lingv'a versi'o, kiu en'hav'as ĉirkaŭ dek mil er'o'j'n. Sen'pag'a, rapid'a, facil'e al'ir'ebl'a kaj intuici'a en la uz'ad'o, la inter'naci'a ret'ej'o en'ten'as en'tut'e 200 000 film'et'o'j'n: ĉiu el ili respond'as al unu'op'a sign'o, mal'antaŭ kiu kaŝ'iĝ'as vort'o'j, ĉiu'tag'a'j fraz'o'j kaj nombr'o'j. Pen'valor'as vizit'i almenaŭ unu'foj'e ĉi tiu'n original'a'n ret'ej'o'n, tiel ke la log'a surd'ul'a mond'o, ebl'e ĝis nun ne'kon'at'a al la pli'mult'o, siluet'iĝ'os ĉe la ekran'o de vi'a komput'il'o: ceter'e ĉiu hav'as nun'temp'e al'ir'o'n al Inter'ret'o, ni ne vol'as „aŭd'i” pretekst'o'j'n!

Roberto PIGR'O
Impost'alt'ig'o

Ekonomi'o

JAPANI'O

Impost'alt'ig'o

Fin'fin'e pli'alt'iĝ'is la al'don'valor'a impost'o (AV'I) aŭ vend'impost'o en Japani'o. Ek'de la 1 a de april'o 2014 la reg'ist'ar'o alt'ig'is ĝi'n de 5 % al 8 %, kio est'is long'e prokrast'it'a politik'o. Ĉiu'j kun komun'a saĝ'o konvink'iĝ'is, ke Japani'o bezon'as pli'alt'ig'i la impost'o'n por financ'i la ĉiam kresk'ant'a'n el'spez'o'n por social'a sekur'ec'o. Nepr'as ankaŭ redukt'i la ŝtat'ŝuld'o'n, kiu jam super'as du'obl'e la sum'o'n de la maln'et'a en'land'a produkt'o ( MEP).

En Japani'o pli'alt'ig'o de impost'o ne est'as popular'a kaj renkont'as popol'a'n rezist'o'n. Do, oft'e okaz'is, ke reg'ist'ar'a parti'o mal'venk'is ĉe la elekt'ad'o post impost'alt'ig'o. Ankaŭ ĉi-foj'e la Demokrat'a Parti'o mal'venk'is kaj perd'is la reg'potenc'o'n en decembr'o 2012, part'e pro la leĝ'ig'o de impost'alt'ig'o malgraŭ si'a promes'o ne alt'ig'i. La Liberal-Demokrat'a Parti'o ( LDP), estr'at'a de Abe Ŝinzo, sub'ten'is la leĝ'o'n, sed gajn'is la potenc'o'n kaj real'ig'is la impost'alt'ig'o'n. Ankaŭ por 2015 est'as plan'it'a pli'alt'ig'o de AV'I al 10 %.

Ĉu per la alt'ig'o de AV'I la japan'a ekonomi'o proksim'iĝ'is unu paŝ'o'n al la ĝust'a voj'o? Probabl'e ne. Ĉar trov'iĝ'as plur'a'j grav'a'j problem'o'j rilat'e pli'alt'ig'o'n de AV'I. Unu'e, 8 aŭ 10 % de AV'I tut'e ne sufiĉ'as por kovr'i la social'a'n sekur'ec'o'n kaj la ord'ig'o'n de la ŝtat'a'j financ'o'j. Laŭ fak'ul'o'j, tiu'cel'e tarif'o de minimum'e ĉirkaŭ 20 % da AV'I est'os bezon'at'a. Sed la reg'ist'ar'o, por evit'i recesi'o'n kaŭz'ot'a'n de mal'grand'iĝ'o de konsum'ad'o post la impost'alt'ig'o, decid'is al'don'e el'spez'i 5000 miliard'o'j'n da en'o'j (5 000 000 000 000, 1 en'o = 0,007 eŭr'o'j) kaj mal'alt'ig'i la impost'o'n por kompani'o'j je 1000 miliard'o'j. Tio evident'e plej'part'e nul'ig'os la ĉi-jar'a'n efik'o'n de la AV'I-alt'ig'o.

Du'e, ĉar AV'I ĝeneral'e ŝarĝ'as ĉef'e la popol'amas'a'j'n konsum'ant'o'j'n, mult'a'j land'o'j aranĝ'is plur'a'j'n impost'o'tarif'o'j'n: ĝeneral'a tarif'o por ordinar'a'j var'o'j kaj favor'a aŭ nul'a tarif'o por neces'aĵ'o'j, ekzempl'e baz'a'j nutr'aĵ'o'j, medikament'o'j, var'o'j por beb'o'j. Pli'e en mult'a'j land'o'j oni uz'as faktur'o'j'n por evit'i du'obl'a'n impost'ŝarĝ'o'n kaj impost'a'n fraŭd'o'n. Sed japan'a'j financ'a'j burokrat'o'j, rigard'ant'e ili'n kiel ĝen'a'j'n, ĝis nun akcept'as nek plur'a'j'n tarif'o'j'n nek faktur'o'j'n. Dum'e la reg'ist'ar'o decid'is dis'don'i nur 10 000 en'o'j'n unu foj'o'n al person'o'j kun mal'grand'a en'spez'o.

ISIKAWA Takasi
De Gabon'o al Aŭstri'o por unik'a ekspozici'o

FOSILI'O'J

De Gabon'o al Aŭstri'o por unik'a ekspozici'o

Ĝis la fin'o de juni'o en Vien'o admir'ebl'as unu'a'foj'e original'a'j fosili'o'j gabon-de'ven'a'j. Ili pruv'as, laŭ artikol'o aper'int'a en la revu'o Natur'e en 2010 kaj kontraŭ'e al tio, kio'n hom'o'j ĝis tiam kred'is, ke mult'ĉel'a'j viv'aĵ'o'j ekzist'is jam antaŭ 2100 milion'o'j da jar'o'j.

Geolog'o

Ni'a ter'o est'iĝ'is antaŭ 4500 milion'o'j da jar'o'j, sed la viv'o aper'is antaŭ 3800 milion'o'j da jar'o'j. La unu'a'j organism'o'j est'is nur'a'j unu'ĉel'a'j bakteri'o'j kaj arke'o'j. Rilat'e al mult'ĉel'a'j viv'aĵ'o'j, fak'ul'o'j antaŭ'e opini'is, ke ili ek'est'is antaŭ 580 milion'o'j da jar'o'j: oni alud'is al la tiel nom'at'a kambri'a eksplod'o, dum kiu la viv'form'o'j mult'obl'iĝ'is dank'e al la pli'alt'iĝ'o de la oksigen-nivel'o'j kaj el kiu evolu'is la nun'temp'a viv'o mem. Tamen en 2008 la franc-marok'a geolog'o Abderrazak El Alban'i, el la franc'a universitat'o de Poitiers, mal'kovr'is tre bon'e konserv'at'a'j'n fosili'o'j'n de mult'ĉel'a'j organism'o'j, ĝis 17 centi'metr'o'j'n grand'a'j.

Sediment'o'j

La alt'valor'a mal'kovr'o okaz'is en Gabon'o, afrik'a land'o situ'ant'a proksim'e al la ekvator'o. La lok'o, kie oni trov'is la fosili'o'j'n, kuŝ'as apud la urb'o Franceville, en la sam'nom'a basen'o. Tem'as pri iam'a mar'o, kie amas'iĝ'is sediment'o'j, kiu'j rest'is tie sen'ŝanĝ'a'j dum pli ol du miliard'o'j da jar'o'j ĝis hodiaŭ. Est'as rimark'ind'e, ke oni tie ekspluat'as urani'o'n, bezon'at'a'n por franc'a'j atom-central'o'j.

Mikro'tomografi'o

La menci'it'a'j fosili'o'j trov'iĝ'as en ardez'o kaj aĝ'as 2100 milion'o'j'n da jar'o'j. Help'e de mikro'tomografi'o ebl'is tri'dimensi'e re'konstru'i ili'a'n kompleks'a'n intern'a'n struktur'o'n. La trov'it'a'j 450 er'o'j hav'as divers'a'j'n form'o'j'n: cirkl'a'n aŭ long'iĝ'int'a'n, kia'n ekzempl'e hav'as verm'o'j, sed ĉiam kun glob'form'a centr'a korp'o. El la form'o de la rand'o oni rajt'as konklud'i, ke la ĉel'o'j est'is special'ig'it'a'j kaj iel inter'komunik'is. Ne ekzist'as paralel'aĵ'o'j en la nun'a mond'o. Ebl'e la gabon'a'j fosili'o'j est'is spec'o de viv-eksperiment'o, kiu tut'e ne post'las'is spur'o'j'n. Krom'e ne est'as kon'at'e, ĉu tia'j viv'aĵ'o'j ekzist'is sur la tut'a ter'o, ĉar preskaŭ ĉiu'lok'e la fosili'o'j mal'aper'is pro geologi'a'j procez'o'j. La esplor'ist'o'j trov'is, ke tiu'j organism'o'j viv'is en mar'a medi'o relativ'e proksim'a al la mar'bord'o (oni parol'as pri profund'ec'o de ne pli ol 30 metr'o'j) kaj trankvil'a, kvankam foj'foj'e traf'ebl'a de tajd'o'j, ond'o'j kaj tempest'o'j.

Oksigen'o

Dum la gabon-fosili'a period'o, nom'at'a Proterozoik'o, la kvant'o de oksigen'o liber'a en la atmosfer'o eg'e kresk'is, ebl'e pro la ĉe'est'o de cian'o'bakteri'o'j. La mult'iĝ'o de oksigen'o ebl'ig'is la rapid'a'n kresk'o'n de mult'ĉel'a'j viv'aĵ'o'j. Cent milion'o'j'n da jar'o'j post'e, la oksigen'a el'cent'o mal'alt'iĝ'is kaj la organism'o'j, kies fosili'o'j'n oni trov'is ĉe la ekvator'a Afrik'o, for'sven'is.

Muze'o

La ekspozici'o est'as ĝu'ebl'a dum kelk'a'j monat'o'j en la Vien'a Natur'histori'a Muze'o. Ĉi-last'a, mal'ferm'it'a en 1889, parad'as per 30 milion'o'j da objekt'o'j kaj est'as unu el la plej grav'a'j kaj vizit'ind'a'j natur'scienc'a'j muze'o'j de la mond'o.

Walter KLAG
Religi'o'j por ne'religi'em'ul'o'j

ĈINI'O

Religi'o'j por ne'religi'em'ul'o'j

Iu'n dimanĉ'o'n mi'a frat'o kaj mi, laŭ la pet'o de ni'a patr'in'o, akompan'is ŝi'n al templ'o. Nek mi nek mi'a frat'o est'as religi'em'a'j, sed pri ni'a patr'in'o, 82-jar'a analfabet'in'o, ni ver'e ne sci'as, kio'n ŝi pri'e opini'as.

Ni sci'as, tamen, ke plaĉ'as al ŝi vizit'i ĉu templ'o'n, ĉu monaĥ'ej'o'n, por preĝ'i. Efektiv'e ŝi vizit'is sam'cel'e jam 10 urb'o'j'n, kun amik'in'o'j sam'aĝ'a'j, organiz'it'a'j en turism'a grup'o. En Ĉini'o mult'a'j hom'o'j, precip'e mal'jun'a'j vir'in'o'j, simil'as al mi'a patr'in'o.

En la templ'a teren'o trov'iĝ'as pli ol 10 preĝ'ej'o'j kun luks'a dekoraci'o, kvazaŭ en imperi'estr'a palac'o. Tie mi'a patr'in'o brul'ig'is kandel'o'j'n kaj incens'o'n kaj donac'is mon'o'n al la monaĥ'o'j.

Najbar'o

Ĉu nur mal'jun'ul'in'o'j vizit'as templ'o'j'n? La respond'o est'as ne'a. Mi'a najbar'o, 45-jar'a, kvankam ne religi'em'a, tamen vizit'as templ'o'j'n de temp'o al temp'o.

Pas'int'jar'e li'a fil'o dev'is tra'pas'i ekzamen'o'j'n por en'ir'i universitat'o'n. Mi'a najbar'o anticip'e vizit'is templ'o'n kun la cel'o, ke li'a fil'o sukces'u. Tiu mal'sukces'is.

Tamen tial, por kontent'ig'i la dezir'o'n de la popol'o, oni nun'temp'e konstru'as pli kaj pli da templ'o'j en Ĉini'o.

Xu JINMING / pg
Vic'e, grad'e, kun'labor'e

DEFEND'AD'O

Vic'e, grad'e, kun'labor'e

Defend'a kun'labor'o kaj prepar'ad'o de komun'a batal'grup'o trov'iĝ'is inter la tem'o'j diskut'at'a'j dum pint'kun'ven'o de la membr'o'j de la Viŝegrada Grup'o (Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pol'land'o kaj Slovaki'o) en mart'o.

La ministr'o'j pri defend'ad'o de la koncern'a'j ŝtat'o'j kun'sid'is en Viŝegrado, Hungari'o, ankaŭ kun tiu'j de Aŭstri'o, Sloveni'o kaj Kroati'o. Kun'e ili diskut'is la sekur'ec'a'n situaci'o'n en Ukraini'o kaj en Balkani'o kaj ankaŭ la dis'volv'o'n de defend'a'j milit'a'j ebl'o'j en mez'a Eŭrop'o.

Juli'us HAUSER
Tiran'o 400-jar'aĝ'a

ALBANI'O

Tiran'o 400-jar'aĝ'a

Tiran'o, la nun'a ĉef'urb'o de Albani'o, fest'as en 2014 si'a'n 400-jar'iĝ'o'n. Fond'is ĝi'n paŝa'o, Sulejman Ballgjini [ balĝini ], kiu de'ven'is de la vilaĝ'o Mullet, situ'ant'a nun 10  km for.

La urb'o posed'is unu'e tri konstru'aĵ'o'j'n: publik'a'n ban'ej'o'n (turk'e hamamo ), pan'bak'ej'o'n kaj moske'o'n. Ek'de tiam la urb'o pli'grand'iĝ'is. En februar'o 1920 ĝi est'is elekt'it'a ĉef'urb'o de la nov'e sen'de'pend'a land'o Albani'o.

Florenc'o

La reĝ'o Zog I komisi'is al arkitektur'a studi'o en Florenc'o, Itali'o, la plan'ad'o'n de la modern'a urb'o. Dum la komun'ism'a period'o oni konstru'is loĝ'blok'o'j'n, en stil'o soveti'a, kaj verd'a'n are'o'n ĉirkaŭ art'e'far'it'a lag'o.

Post 1990 eksplod'is konstru'ad'o ne nur de loĝ'ej'o'j plur'etaĝ'a'j sed ankaŭ de restoraci'o'j, hotel'o'j kaj amuz'ej'o'j. Nun'temp'e la urb'a estr'ar'o komenc'is real'ig'i plan'o'n por pli'long'ig'i nord'e'n la grand'a'n bulvard'o'n.

Bardhyl SELIMI
Batal'o por la stud'ont'o'j

METI'O'J

Batal'o por la stud'ont'o'j

Last'a'temp'e drast'e mal'alt'iĝ'is en Slovaki'o la nombr'o de interes'iĝ'ant'o'j pri meti'o'j. Infan'o'j el baz'lern'ej'o'j ne plu vol'as far'iĝ'i buĉ'ist'o, tajlor'o aŭ mason'ist'o; ĉarpent'ist'o, led'aĵ'ist'o aŭ forĝ'ist'o; farb'ist'o, tegment'ist'o aŭ ter'kultur'ist'o. Pli popular'as stud'i ĉe mez'lern'ej'o, ekonomi'a lern'ej'o aŭ t. n. hotel-akademi'o.

Spert'ul'o'j vid'as la kial'o'n en la demografi'o. En la last'a jar'dek'o ŝrump'is je 85 000 la nombr'o de ebl'a'j lern'ant'o'j ĉe mez'lern'ej'o'j kaj meti'lern'ej'o'j.

Batal'o

Tamen mez'lern'ej'o'j ricev'as ŝtat'a'n subvenci'o'n por ĉiu lern'ant'o. Rezult'as batal'o'j inter mez'lern'ej'o'j kaj meti'lern'ej'o'j por stud'ont'o'j, ĉar ĉiu mez'lern'ej'o vol'as „post'viv'i”.

Pro tio slovak'a'j mez'lern'ej'o'j akcept'as ankaŭ mal'fort'a'j'n lern'ant'o'j'n, kiu'j post ekzamen'o'j ne stud'as ĉe alt'lern'ej'o'j, sed kutim'e part'o'pren'as – ironi'e – mal'long'a'j'n re'kvalifik'a'j'n meti'a'j'n kurs'o'j'n.

Profesi'o'j

Al la ne'popular'a'j profesi'o'j aparten'as ter'kultur'ad'o, mal'bon'e salajr'at'a; tajlor'ad'o (tajlor'o'j sufer'as pro mal'mult'e'kost'a'j import'aĵ'o'j el Ĉini'o); buĉ'ist'o'j, konstru'ist'o'j kaj min'ist'o'j ne ĝu'as soci'a'n respekt'o'n.

Popular'as tamen kelner'ad'o (pro trink'mon'o), kuir'ad'o (pro la ebl'o labor'i en prestiĝ'a'j, ekster'land'a'j hotel'o'j) kaj elektro'teknik'o. Est'as ankaŭ iom da interes'o, tamen minimum'a, pri konstru'ad'o el lign'o.

Juli'us HAUSER
Ret'mesaĝ'o, pet'mesaĝ'o

El mi'a vid'punkt'o

Ret'mesaĝ'o, pet'mesaĝ'o

Last'a'temp'e mi ricev'is ret'mesaĝ'o'n de ne'kon'at'a al mi afrik'an'in'o, kiu'n mi nom'os Sabin'a. Ŝi inform'is, ke ŝi est'as 19-jar'aĝ'a kant'ist'in'o, katolik'a, kiu loĝ'as kun si'a'j ge'patr'o'j kaj ses ge'frat'o'j en Demokrat'a Respublik'o Kong'o. Ŝi al'don'is, ke ŝi vol'as korespond'i kun mi.

Mi respond'is, esper'ebl'e sufiĉ'e ĝentil'e, dir'ant'e, ke mi sufiĉ'e aĝ'as por est'i ŝi'a av'o, ke ŝi trov'u prefer'e sam'generaci'a'n plum'amik'o'n, kun kiu ŝi divid'as komun'a'j'n interes'o'j'n, kaj ke ĉia'okaz'e mi est'as tro okup'at'a por fleg'i tia'n korespond'ad'o'n. Mi esper'is tiel nenio'n plu aŭd'i.

Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e ven'is ali'a mesaĝ'o. Sabin'a, ŝajn'e, „tre am'as av'o'j'n, ĉar av'o est'as tiu, kiu bon'e eduk'as si'a'j'n infan'o'j'n”. Ŝi al'don'is, ke „ni est'os ĉiam ge'amik'o'j malgraŭ la diferenc'o de la aĝ'o.” Mi ne respond'is: mi'a'n pozici'o'n mi jam klar'e esprim'is.

Ven'is tri'a mesaĝ'o. Nun Sabin'a loĝ'as kun sep ge'frat'o'j (ver'ŝajn'e ŝi ne fort'as en matematik'o), malgraŭ tio, ke „ŝi'a'j stud'o'j bon'e evolu'as”. Krom'e ŝi inform'is, ke ŝi „ĉiam am'as korespond'i kun mal'jun'ul'o'j [dank'o'n, kar'a: vi kon'as la voj'o'n al hom'a kor'o], ĉar ili oft'e konsil'as ge'jun'ul'o'j'n”. Mi ne respond'is.

Post pli'a'j du semajn'o'j ven'is last'a mesaĝ'o. La patr'o de Sabin'a, 79-jar'aĝ'a, pro kancer'o grav'e mal'san'as. Pro operaci'o la famili'o el'spez'is jam ekvivalent'o'n de 658 uson'a'j dolar'o'j, kaj nun bezon'as pli'a'j'n 780. Al'don'as Sabin'a: „Mi mem ne sci'as, ĉu daŭr'e stud'i, ĉar la el'spez'o'j est'as grand'a'j pro la mal'san'o. Help'u li'n kaj kun'preĝ'u!”

Pov'as est'i, ke, leg'int'e la supr'a'j'n aline'o'j'n, vi re'kon'as la afer'o'n. Sabin'a skrib'is en relativ'e bon'a Esperant'o, kaj pov'as est'i, ke ali'a'j „eminent'a(j) Esperant'o-amik'o(j)” – do vi – jam ricev'is io'n simil'a'n. Evident'e la fakt'o, ke la famili'o de Sabin'a lern'is Esperant'o'n en 2005, neniel influ'u eventual'a'n re'ag'o'n: mon'pet'o (ĉi-okaz'e oblikv'a) est'as mon'pet'o en iu ajn lingv'o. Se tamen tromp'o, oni ia'senc'e ĝoj'u, ke la inter'naci'a lingv'o sufiĉ'e matur'as por est'i tiel ekspluat'at'a.

Sed ĉu ver'e tromp'o? Jen la dilem'o, kiu'n ni al'front'as, ne nur kiam ni ricev'as mesaĝ'o'j'n tia'j'n, sed ankaŭ kiam ni preter'pas'as en la strat'o almoz'pet'ant'o'n, kun hund'o ost'ec'a, kaj iom da karton'aĵ'o por lit'o aŭ nokt'a ŝirm'ej'o. Kio'n far'i? Ĉu hom'e help'i, aŭ ŝton'kor'e ignor'i, fiks'ant'e la rigard'o'n sur for'a objekt'o, eventual'e montr'o'fenestr'o plen'a de plej last'a'j mod'aĵ'o'j?

Polic'o kaj soci'a'j serv'o'j konsil'as ne donac'i al sur'strat'a'j almoz'pet'ant'o'j. Ni'a'j mon'er'o'j, ili kred'ig'as, help'os akir'i alkohol'aĵ'o'j'n kaj drog'aĉ'o'j'n. Prefer'e la hom'o'j pet'u sub'ten'o'n de respond'ec'a'j bon'far'a'j organiz'aĵ'o'j, eĉ de pli kaj pli prem'at'a'j urb'a'j aŭ komun'um'a'j instanc'o'j. Ne donac'ant'e mon'o'n – tiel oni argument'as – ni dev'ig'as la mizer'ul'o'j'n serĉ'i ali'manier'e help'o'n, esper'ebl'e profesi'a'n kaj long'daŭr'a'n.

Tamen neniu, mi kred'as, pov'as vid'i almoz'pet'ant'o'n (aŭ ricev'i pet'mesaĝ'o'n inter'ret'a'n) kaj ne sent'i iom da emoci'o, kaj ne star'ig'i la demand'o'n: Ĉu help'i? Al la propr'a demand'o ni oft'e rapid'e respond'as. Ni ne help'as, ni'n konsol'ant'e, ke ni jam sufiĉ'e for'don'as por karitat'a'j cel'o'j.

Mi mem, ekzempl'e, pag'as la kotiz'o'j'n de knab'in'o ĉe afrik'a lern'ej'o human'ism'a; mi kontribu'as financ'e al best'o'protekt'ant'a'j fondus'o'j, ĉef'e grand- kaj mal'grand-kat'a'j; esplor'karitat'o pri neŭron'difekt'o'j; ankaŭ sav'boat'o'j ricev'as porci'o'j'n de mi'a nun part'a'temp'labor'a salajr'o. En'kalkul'at'a est'u ankaŭ la temp'o dediĉ'at'a al ali'a'j bon'far'a'j organiz'aĵ'o'j, ekzempl'e esperant'a'j.

Do, vid'ant'e almoz'pet'ant'o'n, aŭ ricev'ant'e mon'pet'o'n de hom'o ne'kon'at'a, en mal'proksim'a land'o, kaj far'ant'e nenio'n, mi ne mal'trankvil'e dorm'as. Ne juk'as la konscienc'o riproĉ'ant'a – eĉ se mal'e, tamen nur moment'e, la kor'o admon'as.

Sed al tia'j dilem'o'j ni est'as ĉiu'tag'e el'met'at'a'j. Traf'i solv'o'j'n ne facil'as. Pri Sabin'a mi jam decid'is. For'send'i mon'o'n al hom'o ne'kon'at'a est'us stult'aĵ'o. Sabin'a, mi bedaŭr'as: nek mon'o'n nek preĝ'o'j'n mi'a'j'n vi ricev'os. Nur, kompens'e, et'a'n angul'o'n en MONAT'O. Kaj voĉ'o'n en mi'a kap'o, ne for'ig'ebl'a'n, flustr'ant'a'n, ke ebl'e mi erar'as, kaj ke vi ver'e sincer'as.

Paul GUBBINS
Juĝ'ej'o'j en'ret'ig'as pli'a'j'n profit'o'j'n

ĈINI'O

Juĝ'ej'o'j „en'ret'ig'as” pli'a'j'n profit'o'j'n

En mart'o lok'a juĝ'ej'o en la provinc'o Hen'a'n, centr'a Ĉini'o, aŭkci'ig'is aŭt'o'n per la ret'paĝ'ar'o Taobao. com , la plej grand'a ret'vend'ej'o en la land'o. La aŭt'o, mark'o Kia, est'is konfisk'it'a post jur'proces'o. Jen la unu'a aŭkci'o ret'e aranĝ'it'a de juĝ'ej'o en la provinc'o.

La inform'o'j pri la aŭt'o est'as ret'e publik'ig'it'a'j de la popol'a juĝ'ej'o de la urb'o Xinmi. Sam'tag'e est'is aŭkci'e ofert'at'a en la ret'paĝ'ar'o ankaŭ apartament'o.

La aŭt'o-aŭkci'o komenc'iĝ'is kun komenc'a prez'o de 70 000 juan'o'j ( ĉ. 8000 eŭr'o'j). La aŭkci'o daŭr'is 12 hor'o'j'n. La prez'konkur'ant'o'j dev'is depon'i 10 000 juan'o'j'n kiel garanti'aĵ'o'n, kiam ili si'n en'skrib'as por la aŭkci'o. Tri hom'o'j si'n en'skrib'is, pli ol 14 000 foli'um'is la ret'paĝ'o'n de la aŭkci'o, kaj pli ol 20 hom'o'j sur'lok'e rigard'is la aŭt'o'n en la juĝ'ej'o.

Tra'vid'ebl'a'j

Ma Junjie, funkci'ul'o ĉe la Super'a Popol'a Juĝ'ej'o de la provinc'o Hen'a'n, dir'is, ke inter'ret'a'j aŭkci'o'j est'as pli tra'vid'ebl'a'j ol la tradici'a'j kaj pov'as romp'i geografi'a'j'n lim'o'j'n. Ili al'tir'as pli da prez'konkur'ant'o'j kaj hav'as pli alt'a'n prez'o'n kaj pli grand'a'n krom'pag'o'n, kio pov'as bon'e protekt'i la interes'o'j'n de kreditor'o'j kaj debitor'o'j.

Trakt'ad'o de konfisk'it'a'j objekt'o'j en ĉin'a'j juĝ'ej'o'j est'as kritik'it'a pro mank'o de tra'vid'ebl'ec'o, kun prez'o'j mult'e mal'pli alt'a'j ol la real'a valor'o. Krom'e juĝ'ist'o'j kaj aŭkci-agent'ej'o'j est'is suspekt'at'a'j pro kaŝ'negoc'o'j por person'e profit'i.

Inter'ret'a'j juĝ'ej'a'j aŭkci'o'j est'is iniciat'it'a'j de la kort'um'a sistem'o en la provinc'o Zhejiang en juli'o 2012 por batal'i kontraŭ korupt'o kaj pli'ig'i tra'vid'ebl'ec'o'n. Nun juĝ'ej'o'j en Zhejiang kun'labor'as kun lok'a'j bank'o'j por don'i hipotek'a'n prunt'o'n al ret'a'j aĉet'ont'o'j de konfisk'it'a'j dom'o'j.

Alic'e LI'U
Karitat'o-kandidat'o

Politik'o

SLOVAKI'O

Karitat'o-kandidat'o

Fin'e de mart'o 2014 pli ol 4,4 milion'o'j da ge'slovak'o'j voĉ'don'is por nov'a prezid'ant'o. Fakt'e nur 50,48 % (2009: 51,67 %) part'o'pren'is la balot'o'j'n. Venk'is kun 1,3 milion'o'j da voĉ'o'j la civil'a kandidat'o, entrepren'ist'o kaj milion'ul'o Andre'j Kiska (51-jar'a).

En la du'a lok'o, kun 893 841 voĉ'o'j, rest'is la ĝis'nun'a ĉef'ministr'o Robert Fic'o, prezid'ant'o de la soci'demokrat'a parti'o. En'tut'e kandidat'is 14 hom'o'j por la prezid'ant'a posten'o.

Kiska est'as sen'parti'ul'o. Li'n favor'is tiu'j, kiu'j ne kred'as pri la promes'o'j de la nun'temp'a'j politik'a'j parti'o'j. Li'a prezid'ant'a kandidat'ec'o baz'iĝ'is sur karitat'a'j projekt'o'j.

Kun kor'o

En 2006 li fond'is ne'profit'em'a'n karitat'a'n asoci'o'n Bon'a anĝel'o (slovak'e Dobrý anjel ), kies administr'a'n konsili'o'n li prezid'is ĝis 2013. Li verk'is du libr'o'j'n: Pren'u la viv'o'n en vi'a'j'n man'o'j'n kaj Voj'o de manaĝer'o el infer'o, aŭ kiel sukces'ig'i karitat'o'n kun kor'o.

La prezid'ant'o'n oni elekt'as en Slovaki'o por serv'i kvin jar'o'j'n. La oficial'a en'posten'ig'o okaz'os en juni'o kaj la unu'a ekster'land'a vizit'o de Kiska okaz'os en Ĉeĥi'o.

Juli'us HAUSER
Projekt'o <mark>Kasparov</mark>

ALBANI'O

Projekt'o Kasparov

Vizit'is Albani'o'n la ŝak'lud'ist'o Garri Kasparov. Li prezent'is al la alban'a reg'ist'ar'o projekt'o'n por en'konduk'i ŝak'lud'ad'o'n kiel stud'objekt'o'n en element'a'j'n lern'ej'o'j'n.

Kasparov, dum ok jar'o'j mond'a ŝak-ĉampion'o, opini'as, ke la lud'o pli'kapabl'ig'os lern'ant'o'j'n. La tez'o'n akcept'is la alban'a ĉef'ministr'o Ed'i Ram'a kaj la ministr'in'o pri kler'ig'ad'o kaj sport'o Lindita Nikolla.

Ek'de septembr'o ŝak'lud'o far'iĝ'os stud'objekt'o en minimum'e dek element'a'j lern'ej'o'j en Albani'o.

Bardhyl SELIMI
Kajt'o flug'as plu

Disk'o'j

Kajt'o flug'as plu

Kajt'o debut'is en Esperant'uj'o ĉirkaŭ 1989, kiam aper'is ĝi'a unu'a disk'o; mi unu'a'foj'e aŭd'is la grup'o'n en koncert'o en decembr'o 1990. Sekv'is ankoraŭ kvar KD - oj de la kvar'op'o, ĝis Lokomotiv'o, rul'u nun! en 2004. Jen do la ses'a disk'o de Kajt'o, sed, kiel oni ebl'e diven'us per la titol'o „Du'op'e”, tem'as ne plu pri kvar'op'o, sed du'op'o. Hav'ant'e kaj ŝat'ant'e ĉiu'j'n antaŭ'a'j'n disk'o'j'n, mi sci'vol'is, ĉu mult'o ŝanĝ'iĝ'is pro la du'on'iĝ'o.

La nov'a disk'o mal'ferm'iĝ'as per La fiŝ'kapt'ist'o kaj Estr'in'o Tri'n, kiu'j plej pens'ig'is mi'n pri la disk'o Mask'o el 1999. Sekv'as ali'stil'a Ne permes'as Panj'o, melodi'e ne tre interes'a, nek original'a, sed tre vigl'a kaj dancig'a; mi pov'as imag'i ĝi'n kiel sukces'a'n kant'o'n en koncert'o'j, special'e se oni pov'us iel en'vic'ig'i kelk'a'j'n el la muzik'il'o'j nom'it'a'j en la kant'o kaj laŭ'vic'e prezent'it'a'j en la registr'aĵ'o: banĝ'o, zimbalon'o, gitar'o, violon'o, mandolin'o ktp.

Est'u vi mem est'as kanon'o, kiel antaŭ'a'j kanon'o'j de Kajt'o, sed kun la diferenc'o, ke ĝi est'as plur'lingv'a, ankaŭ nederland'a kaj fris'a. Mi est'as Roz'o est'as traduk'aĵ'o, kaj Rav'e kun vi est'as original'aĵ'o, laŭ la tekst'o'broŝur'o, sed ambaŭ bel'a'j kant'o'j, en kiu'j la vir'a kaj vir'in'a voĉ'o'j bon'eg'e kun'lud'as du'op'e. Sekv'as Kar'a Am'at'o de mi, laŭ'son'e pli lul- ol am-kant'o, Sur'bord'ig'it'a'j, kun ebl'e la plej interes'a tekst'o el la kant'o'j en ĉi tiu kolekt'o, kaj La Lag'et'o de mi'a Viv'o, kun ebl'e la plej interes'a melodi'o.

Iom lul'kant'e son'as ankaŭ La Blank'a Lum'tur'o, kiu'n sekv'as ĝi'a sen'vort'a variant'o, La Valseto de la blank'a Lum'tur'o, kaj Lonicer'o. Fin'fin'e dir'u mi, kun si'a 12-vort'a tekst'o, funkci'as kiel en'konduk'o al la last'a kaj plej long'a er'o, La „Mi am'as vi'n”-Kant'o, kies tekst'o ampleks'as nur la tri vort'o'j'n cit'it'a'j'n en la titol'o, sed en dek ok lingv'o'j kaj bel'e aranĝ'it'a'j'n por la du voĉ'o'j de la Kajt'o-du'op'o.

Ĉu mult'o ŝanĝ'iĝ'is pro la du'on'iĝ'o? Fakt'e ne: ĝi est'as facil'e re'kon'ebl'a kiel la sam'a Kajt'o, kun la sam'a'j fort'o'j kaj mal'fort'o'j. Inter la fort'o'j mi cert'e kalkul'us la muzik'a'j'n aranĝ'o'j'n kaj interpret'o'j'n, kaj inter la mal'fort'o'j la tekst'o'j'n, kiu'j, laŭ mi, ne ating'as la sam'a'n nivel'o'n – sed ebl'e mi est'as iom tro postul'em'a en tiu rilat'o; ebl'e mi konfes'u, ke last'a'temp'e mi mal'oft'e aŭskult'as la muzik'a'j'n registr'aĵ'o'j'n, kiu'j'n mi posed'as, prefer'ant'e ŝalt'i la radi'o'n por mal'kovr'i io'n, kio'n mi ne jam aŭd'is, aŭ, en mal'oft'a'j okaz'o'j, sid'iĝ'i ĉe la pian'o por pli fund'e esplor'i la detal'o'j'n de iu klasik'aĵ'o. Bon'a kant'o por mi est'as kant'o, kiu rest'as en mi'a memor'o, tiel ke mi pov'as re'aŭd'ig'i ĝi'n en mi'a kap'o, kaj tial la Kajt'o-kant'o'j, kiu'j'n mi plej ŝat'as, est'as la muzik'ig'it'a'j poem'o'j Orangutang'o, La soldat'o kiu marŝ'as kaj Rab'ist'a dorm'o.

Tamen, tamen, kiam mi aŭd'ig'as al mi disk'o'n de Kajt'o, kaj ĉi tiu nov'a disk'o est'as nenia escept'o, mi ĉiam surpriz'iĝ'as, kiel pli bon'e ĝi son'as real'e ol laŭ mi'a memor'o. Ver'ŝajn'e oni kulp'ig'u pri tio la interpret'a'n magi'o'n de Nanne kaj Ankie, kiu'j kapabl'as far'i eĉ el tekst'o ne tre ekscit'a kaj melodi'o simpl'a kaj tradici'a muzik'aĵ'o'n ver'e atent'o'kapt'a'n. Ŝajn'e mi em'as forges'i, ĝis la re'aŭskult'o, kiel traf'a'j est'as la akompan'o'j kaj la instrument'a'j part'o'j inter la strof'o'j.

Mi esper'as, do, ke ĉi tiu disk'o bon'e vend'iĝ'os, kaj ke ven'os eĉ pli'a'j disk'o'j de Kajt'o. Mi esper'as ankaŭ, ke iam mi re'foj'e spert'os Kajt'o'n en koncert'o.

Edmund GRIMLEY EVANS

Kajt'o: Du'op'e. KD. 2011. 48 minut'o'j. Kun tekst'o'broŝur'o.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

En ĉel'o mort'ig'it'a

ALBANI'O-GREKI'O

En ĉel'o mort'ig'it'a

Ŝok'iĝ'is alban'o'j, kiam ili ek'sci'is, ke sam'land'an'o est'as ekzekut'it'a en grek'a prizon'o. Ili'a Karel'i, en'karcer'ig'it'a en 1997 pro ŝtel'ad'o, est'is mort'ig'int'a polic'ist'o'n en la prizon'o Malandrino, apud Tesalonik'o. Tie, li dir'is, la polic'ist'o kaj ali'a'j provos'o'j li'n jam de'long'e turment'ad'is, tiel ke li ne plu el'ten'is.

Tamen, trans'lok'it'e al prizon'o Nigritas, Karel'i est'as ĝis'mort'e baston'it'a de dek provos'o'j en si'a ĉel'o. Tio kaŭz'is fort'a'n re'ag'o'n ne nur en Albani'o sed ankaŭ en Greki'o.

Amnesti'o

La prokurator'ej'o grek'a ordon'is la arest'o'n de 14 polic'ist'o'j en ambaŭ prizon'o'j. Pro la mort'ig'o protest'is ankaŭ Amnesti'o Inter'naci'a.

Not'is Amnesti'o, ke la polic'o en Greki'o hav'as jam de kelk'a'j jar'o'j lig'o'j'n kun la nazi'a parti'o „Or'a Aŭror'o”. Tiel oni cel'as klar'ig'i plur'a'j'n per'fort'o'j'n kontraŭ en'migr'int'o'j, precip'e alban'o'j.

Bardhyl SELIMI
Kie fum'o lev'iĝ'as, tie fajr'o (kaj mal'san'o'j) trov'iĝ'as

TRI'A'GRAD'A FUM'AD'O

Kie fum'o lev'iĝ'as, tie fajr'o (kaj mal'san'o'j) trov'iĝ'as

Bedaŭr'ind'e por plej obstin'a'j cigared-ŝat'ant'o'j, esplor'o'j pri la efik'o'j de fum'ad'o si'n'sekv'as kun rezult'o'j, kiu'j ĉiam sub'strek'as mult'flank'a'n danĝer'ec'o'n kaj neniom da util'o. Post tiu'j pri aktiv'a kaj pasiv'a fum'ad'o, stud'o publik'ig'it'a en juni'o 2013 atent'ig'is unu'a'foj'e pri la risk'o'j lig'it'a'j al t. n. tri'a'grad'a fum'ad'o: tem'as pri la fum-rezidu'o, kiu ne'flar'ebl'e rest'as sur mur'o'j, mebl'ar'o kaj ĉia'j objekt'o'j de la hejm'o, kaj al kiu ne'fum'ant'o'j sen'vol'e si'n el'met'as.

Tiu ĉi manier'o si'n polu'i est'as kaŝ'tromp'a kaj, laŭ'ŝajn'e, sam'e aŭ eĉ pli danĝer'a ol rekt'a kaj ne'rekt'a fum'ad'o. En 2014 nov'a esplor'o efektiv'ig'it'a de la universitat'o de Kaliforni'o ne nur konfirm'as la antaŭ'a'n esplor'o'n, sed ankaŭ pruv'as, ke tri'a'grad'a fum'ad'o provok'as hiper'aktiv'ec'o'n, grav'a'j'n domaĝ'o'j'n en pulm'o'j kaj hepat'o, kaj, ne'last'e, mal'trankvil'ig'a'n mal'fru'o'n en la re'san'iĝ'o post ia'j vund'o'j. Fum'ant'o'j do, eĉ post long'a temp'o, est'as danĝer'a'j ne nur por si mem, sed ankaŭ por la person'o'j, kun kiu'j ili viv'as aŭ labor'as. La komplet'a'j rezult'o'j de la esplor'o est'as publik'ig'it'a'j de la revu'o Plos ON'E.

Mort'o'kvant'o

La uson'a'j esplor'ist'o'j verdikt'as, ke aktiv'a kaj tri'a'grad'a fum'ad'o kaŭz'as minimum'e egal'a'n mort'o'kvant'o'n (eventual'e iom pli alt'a'n en la du'a okaz'o). Oni tiu'rilat'e pri'stud'is ĉe mus'o'j la efik'o'j'n de tri'a'grad'a fum'ad'o sur plur'a'j aparat'o'j ili'a'j, je kondiĉ'o'j, kiu'j cel'is ŝajn'ig'i la hom'a'n ekspon'o'n al tri'a'grad'a fum'ad'o. Manuel'a Martins - Green, profesor'in'o pri ĉel'a biologi'o kaj respond'ec'ul'o pri la koncern'a esplor'ad'o, asert'is, ke la plej traf'it'a'j organ'o'j est'as pulm'o'j kaj hepat'o; ke ronĝ'ul'a'j vund'o'j bezon'is pli mult'e da temp'o por cikatr'iĝ'i; kaj, fin'e, ke la best'et'o'j montr'is plur'a'j'n sign'o'j'n de hiper'aktiv'ec'o.

Ofic'ej'o'j

La ej'o'j, en kiu'j oni fum'ad'as, long'e re'ten'as kancer'ig'a'j'n substanc'o'j'n eg'e risk'a'j'n por la proksim'ul'o'j, ĉef'e por infan'o'j: oni trov'is ĉe mus'o'j el'met'it'a'j al tri'a'grad'a fum'ad'o nivel'o'j'n de tabak'o simil'a'j'n al tiu'j de infan'o'j ekspon'it'a'j al du'a'grad'a (do pasiv'a) fum'ad'o. Kompren'ebl'e tiu'j ej'o'j ne nepr'e est'as part'o'j de la hejm'o, sed ankaŭ ofic'ej'o'j, vend'ej'o'j kaj aŭtomobil'o'j, kie oni ankoraŭ hav'as la kutim'o'n fum'i, kvankam tio en plur'a'j land'o'j est'as jam mal'permes'it'a.

Ciroz'o

En la hepat'o de mus'o'j oni mal'kovr'is nivel'o'j'n de gras'o pli alt'a'j'n ol la ordinar'a'j kaj t. n. „dik'a'n hepat'o'n”, antaŭ'sign'o'n de hepat'a ciroz'o, kancer'o kaj kor-vaskul'a'j mal'san'o'j. En la pulm'o'j, la tri'a'grad'a fum'ad'o ŝajn'as respond'ec'i pri eksces'a produkt'ad'o de kolagen'o kaj pri alt'a'j nivel'o'j de inflam'a'j substanc'o'j. Ĉio ĉi pov'as aper'ig'i astm'o'n kaj kronik'a'n obstrukc'a'n mal'san'o'n de la pulm'o'j.

Lern'ej'o

La hiper'aktiv'ec'o montr'at'a de infan'o'j ekspon'at'a'j al tri'a'grad'a fum'ad'o pens'ig'as, ke tiu fakt'o pov'as kaŭz'i neŭr'ologi'a'j'n ĝen'o'j'n. Al'don'a rimark'ind'a risk'o est'as, ke oni traf'os du'a'tip'a'n diabet'o'n, kvankam ne est'ant'e dik'ventr'a. Mult'a'j problem'o'j lig'it'a'j al tri'a'grad'a fum'ad'o ne tuj aper'as, sed montr'iĝ'as kun plej grav'a'j konsekvenc'o'j en mal'jun'a aĝ'o. Tamen kelk'a'j el la efik'o'j est'as fru'e konstat'ebl'a'j: ekzempl'e la ge'fil'o'j de fum'ant'o'j mal'san'iĝ'as kaj tial perd'as lecion'a'j'n tag'o'j'n en si'a lern'ej'o je 40 % pli oft'e ol la infan'o'j de ne'fum'ant'o'j.

Roberto PIGR'O
Ocean'o, kaj ebl'e viv'o, sur saturn'a satelit'o

ASTRONOMI'O

Ocean'o, kaj ebl'e viv'o, sur saturn'a satelit'o

La rev'o, ke oni iu'tag'e sukces'os mal'kovr'i viv'o'n mal'proksim'e de la ter'o, kaj precip'e en la sun'a sistem'o, hav'as – se tiel dir'i – nov'a'n interes'a'n kandidat'o'n. La misi'o Cassini – rezult'o de kun'labor'ad'o inter NAS'A, la Ital'a kaj la Eŭrop'a Spac'a'j Agent'ej'o'j – far'is fakt'e ne'kred'ebl'a'n mal'kovr'o'n, publik'ig'it'a'n last'a'temp'e en la revu'o Scienc'e: sur Encelad'o (unu el la lun'o'j de la planed'o Saturn'o) est'is trov'it'a ne simpl'e akv'o, kio jam est'us interes'a nov'aĵ'o, sed tut'a ocean'o, kie plej ver'ŝajn'e gast'as kelk'a'j viv'o'form'o'j. „La don'it'aĵ'o'j, kiu'j'n ni kolekt'is, est'as mir'ind'a'j”, deklar'is la fak'ul'o Lucian'o Iess, labor'ant'a ĉe la Universitat'o Sapienza de Rom'o kaj respond'ec'ul'o de la esplor'a projekt'o. Fakt'e eĉ mal'grand'a probabl'o trov'i iu'j'n viv'o'form'o'j'n en ekster'ter'a akv'a medi'o est'us grand'eg'a ating'o.

Silikat'o'j

Encelad'o est'as satelit'o relativ'e mal'grand'a, kun mez'um'a diametr'o de 505 kilo'metr'o'j. Tio respond'as al nur unu sep'on'o de tiu de ni'a lun'o. Se la menci'it'a satelit'o ver'e gast'ig'as viv'o'form'o'j'n, kiel oni nun rajt'as ek'kred'i, ili probabl'e konsist'as ne el fiŝ'o'j kaj balen'o'j, sed el mikrob'o'j aŭ primitiv'a'j organism'o'j kapabl'a'j trans'viv'i sub medi'a'j kondiĉ'o'j ekstrem'a'j, kia'j est'as la tie'a'j.

Ĉiel ajn, tiu ĉi mal'kovr'o est'as grand'a sukces'o por Itali'o. La projekt'o, kun'ord'ig'it'a de grup'o kiel dir'it'e gvid'at'a de profesor'o Iess, ĝu'is la financ'a'n sub'ten'o'n de la Ital'a Spac'a Agent'ej'o. La stud'o montr'as, ke je profund'o de 30-40 kilo'metr'o'j sub la sud'a polus'o de Encelad'o trov'iĝ'as mas'o da likv'a akv'o egal'a al tiu de la du'a plej grand'a lag'o sur la ter'o (lag'o Super'a, en nord'a Amerik'o). Ĝi est'as profund'a 8 kilo'metr'o'j'n kaj etend'iĝ'as de la sud'a polus'o de Encelad'o almenaŭ ĝis la latitud'o de 50 grad'o'j, laŭ asert'o'j de Iess publik'ig'it'a'j de la ital'a nov'aĵ-agent'ej'o ANS'A. La fakt'o, ke la ocean'o hav'as rok'a'n fund'o'n, implic'as, ke la akv'o est'as en kontakt'o kun silikat'o'j: tem'as pri kondiĉ'o, en kiu pov'as okaz'i kemi'a'j reakci'o'j interes'a'j kaj teori'e kun'lig'ebl'a'j kun la aper'o de ia'j viv'o'form'o'j. Ekzist'as do alt'a'j probabl'o'j, ke en tiu ocean'o est'as kaŝ'it'a medi'o potencial'e favor'a al viv'o.

Gejser'o'j

Ali'flank'e est'as rimark'ind'e, ke ĉi tiu ne est'as la unu'a foj'o, kiam sur Encelad'o trov'iĝ'is spur'o'j de akv'o. En 2006, la kosm'o'ŝip'o Cassini ŝajn'is el'trov'i la ĉe'est'o'n de akv'o el'ven'int'a el gejser'o'j: ankaŭ tiam, sam'kiel hodiaŭ, oni parol'is pri pint'a mal'kovr'o de la jar'cent'o kaj hipotez'is la ekzist'o'n de iu'spec'a viv'o sur tiu, kiu est'as la ses'a plej grand'a lun'o de la ring-planed'o Saturn'o.

Roberto PIGR'O
Mal'pli da murd'o'j, ŝtel'o'j

JAPANI'O

Mal'pli da murd'o'j, ŝtel'o'j

Fal'as krim'ad'o en Japani'o, laŭ la last'a statistik'o de la vic'ministr'ej'o pri polic'o. Okaz'is 1 230 743 krim'afer'o'j en la jar'o 2013, inkluziv'e de 939 murd'o'j aŭ murd'prov'o'j. Unu'a'foj'e post la du'a mond'o'milit'o ĉi tiu nombr'o fal'is sub 1000.

Simil'e ŝtel'ad'o: fal'is la cifer'o'j unu'a'foj'e ek'de la milit'o sub 1 000 000. Kresk'as je 10 % nur tromp'ad'o, kiel raport'it'e en MONAT'O 2014/04.

Not'ind'as, ke okaz'is tri paf'mort'ig'o'j, pri kiu'j ver'ŝajn'e kulp'as jakuzoj, aŭ mafi'an'o'j. En Japani'o nur polic'an'o'j aŭ jakuzoj port'as arm'il'o'j'n. Tial okaz'is en 2010 nur po 0,9 murd'o'j por 100 000 hom'o'j, kontrast'e al 4,8 en Uson'o.

Sen'labor'a'j

Ek'est'as, tamen, nov'tip'a'j krim'o'j. Nun'temp'e mult'iĝ'as jun'ul'o'j sen'labor'a'j, kiu'j em'as nutr'i mal'esper'o'n kaj rankor'o'n kontraŭ la soci'o. Okaz'is, kvankam mal'mult'a'j, atak'o'j de tia'j jun'ul'o'j.

Ili mort'ig'as aŭ vund'as hom'o'j'n en publik'a'j lok'o'j per tranĉ'il'o'j aŭ eĉ per aŭt'o'j. Foj'e ili difekt'as aĵ'o'j'n. Hom'o 36-jar'aĝ'a, sen'labor'a, dis'ŝir'is ekzempler'o'j'n de la Tag'libr'o de Ann'e Frank, kaj rilat'a'j'n libr'o'j'n, en 38 publik'a'j bibliotek'o'j.

ISIKAWA Takasi
Tro da (mem)fot'ad'o, ja perturb'a ag'ad'o

PSIKIATRI'O

Tro da (mem)fot'ad'o, ja perturb'a ag'ad'o

Ĉu la last'a'temp'a mod'o plen'um'i mem'portret'o'n (angl'a'lingv'e: selfie , mem'aĵ'o) per poŝ'telefon'o kaj ali'spec'a'j fot'o'aparat'o'j for'tren'is, post vi'a'j amik'o'j kaj tiom da kant'ist'o'j kaj aktor'o'j, ankaŭ vi'n? Se jes, kaj precip'e se vi ŝat'as post'e publik'ig'i tiu'j'n fot'o'j'n per unu el la ekzist'ant'a'j soci'a'j ret'ej'o'j, mir'ig'os vi'n la rezult'o'j de esplor'o pri'e efektiv'ig'it'a de la tiel nom'at'a Amerik'a Asoci'o Psikiatri'a. Laŭ ĉi-last'a, person'o'j hav'ant'a'j la mani'o'n fot'ad'i si'n mem montr'as iu'spec'a'n mens'a'n ĝen'o'n, karakteriz'it'a'n de mank'o de mem'estim'o kaj kelk'a'j tru'o'j en ili'a intim'ec'o. Jen la tez'o propon'it'a de la menci'it'a psikiatri'a asoci'o koncern'e ĉiu'j'n tiu'j'n, kiu'j far'as en la propr'a liber'temp'o fotografi'o'j'n pri si mem kaj post'e al'ŝut'as tiu'j'n bild'o'j'n al la ret'o, per'e de Fejsbuk'o kaj ali'a'j mod'a'j ret'ej'o'j. Ja tem'as pri kutim'o, kiu rapid'e invad'is la tut'a'n planed'o'n, se kred'i pri statistik'o, laŭ kiu la uz'ad'o de la angl'a vort'o selfie pli'alt'iĝ'is en'e de unu jar'o je 17 000 %! La sam'a termin'o est'is ankaŭ elekt'it'a de kon'at'a angl'a vort'ar'o ( Oxford ) kiel vort'o de la jar'o 2013.

Obsed'a dezir'o

La em'o fot'i si'n tro oft'e ankaŭ trov'is nom'o'n, kiu pov'us est'i de ni esperant'ig'it'a kiel „mem'portret'oz'o” (angl'e: selfitis ). La kurac'ist'o'j, kiu'j plen'um'is la esplor'ad'o'n, argument'as, ke la ŝat'ant'o'j de mem'portret'o'j spert'as obsed'a'n dezir'o'n fot'i si'n, kun la cel'o kompens'i si'a'n ne'sufiĉ'a'n mem'estim'o'n kaj ankaŭ por plen'ig'i mal'plen'o'j'n intim'ec'a'j'n. Tio pov'as provok'i ver'a'n de'pend'o'n.

Lim'kaz'o

La asoci'o el'don'is ankaŭ skal'o'n por taks'i la grav'ec'o'n de ies perturb'o. Ne tro mal'trankvil'iĝ'u tiu'j, kiu'j lim'ig'as si'n je tri mem'portret'o'j tag'e (kio tamen est'as lim'kaz'o), ĉu el'don'it'a'j en la ret'o, ĉu ne. Kronik'a est'as mal'e la perturb'o de la hom'o'j, kiu'j publik'ig'as pli ol ses bild'o'j'n si'a'j'n en'e de unu'nur'a tag'o. Nun'temp'e ankoraŭ ne ekzist'as apart'a terapi'o por kurac'i la perturb'o'n, sed oni pov'as reg'i ĝi'n help'e de kogn'a-kondut'a terapi'o.

Roberto PIGR'O
Krom'e pri scienc'o kaj religi'o

RE'AG'O

Krom'e pri scienc'o kaj religi'o

En si'a artikol'o pri scienc'o kaj religi'o (MONAT'O 2014/04, p. 23-24), Albert'o García Fum'er'o cert'e hav'as bon'a'n intenc'o'n – pac'ig'i scienc'a'n kaj religi'a'n vid'punkt'o'j'n. Bedaŭr'ind'e, la artikol'o en'hav'as iom da mis'kompren'o'j pri scienc'o, kies ĝust'ig'o est'as esenc'a por ver'e frukt'o'don'a dialog'o inter scienc'o kaj religi'o.

Unu el la mis'kompren'o'j est'as la kritik'o de scienc'o pro tio, ke ĝi'a'j teori'o'j ne est'as plen'e pruv'it'a'j. Fakt'e plen'a pruv'o est'as nek bezon'at'a, nek ebl'a laŭ la scienc'a metod'o. Teori'o'j'n oni ne pruv'u: mal'e oni prov'u ili'n refut'i per eksperiment'o'j. Ju pli da divers'a'j eksperiment'o'j la teori'o el'ten'as ne'refut'it'e, des pli fid'ind'a la teori'o est'as. Tamen ĝi neniam ating'as la stat'o'n de plen'a pruv'o. Tia ŝajn'a ne'cert'ec'o ne est'as mal'fort'o de scienc'o. Mal'e, ĝust'e pro tiu ec'o scienc'o ne iĝ'as rigid'a sistem'o de dogm'o'j, kaj pov'as daŭr'e kresk'i. Eĉ la plej respekt'at'a'j teori'o'j pov'as est'i refut'ot'a'j aŭ almenaŭ pli'ĝust'ig'ot'a'j, se rezult'o'j de post'a'j eksperiment'o'j kontraŭ'os ili'n. Tio jam okaz'is mult'foj'e, kaj cert'e okaz'os en la est'ont'ec'o.

Subjektiv'a kred'o

Ĝust'e pri rigor'a kontrol'o per'e de eksperiment'o'j s - ro Fum'er'o ŝajn'e forges'is, kiam li kompar'is fid'o'n je religi'a'j asert'o'j kaj fid'o'n je scienc'a'j teori'o'j. La ĉi-last'a'j'n oni fid'as, ĉar ĉiu'j prov'o'j refut'i ili'n per eksperiment'o'j mal'sukces'is. Religi'a'j asert'o'j si'a'flank'e baz'iĝ'as ĉef'e sur subjektiv'a kred'o, ne sur fakt'o'j kaj logik'a'j konklud'o'j.

Proverb'a vaz'o

Plej kurioz'a ŝajn'is al mi la last'a paragraf'o de la artikol'o, kie la aŭtor'o rekomend'as, ke scienc'o ne okup'iĝ'u pri la kamp'o de religi'o, kaj simil'e religi'o pri tiu de scienc'o. La problem'o est'as, ke la kamp'o de scienc'o est'as la univers'o mem, kun ĉiu'j ec'o'j, aĵ'o'j kaj er'o'j ĉe'est'a'j en ĝi. Eĉ se scienc'o ne pov'as don'i respond'o'n al unu aŭ ali'a demand'o, pro tio la demand'o ne far'iĝ'as princip'e ekster-scienc'a. Mal'e, ja pro tio la demand'o iĝ'as pli interes'a kaj esplor'ind'a. Do, se scienc'o okup'iĝ'as pri la esplor'ad'o de la tut'a univers'o, pri kiu afer'o okup'iĝ'as religi'o? Kio est'as en'e de tiu proverb'a vaz'o, en kiu'n scienc'o ne ŝov'u la naz'o'n?

Vilius NORMANTAS
Kort'um'a NE al balen'o-kapt'ad'o

JAPANI'O

Kort'um'a „NE” al balen'o-kapt'ad'o

Japani'o nepr'e ĉes'ig'u balen'o-kapt'ad'o'n en Antarkt'a Ocean'o, ordon'is fin'e de mart'o la Inter'naci'a Kort'um'o en Hag'o, Nederland'o. Ĝis nun Japani'o kapt'is balen'o'j'n laŭ inter'naci'a konvenci'o pri regul'ig'o de balen'o-ĉas'ad'o, kiu permes'as ĉas'ad'o'n nur por scienc'a'j, ne komerc'a'j, cel'o'j.

Tamen la kort'um'o trov'is, ke Japani'o kapt'is pli ol mil balen'o'j'n, tro por scienc'a'j, esplor'a'j cel'o'j. Ceter'e la karn'o est'as komerc'e vend'it'a. Evident'is, ke Japani'o far'is komerc'a'n balen'kapt'ad'o'n sub pretekst'o de scienc'a'j esplor'o'j.

La proces'o'n komenc'is la aŭstrali'a reg'ist'ar'o kontraŭ Japani'o, prezent'ant'e argument'o'j'n, kiu'j'n la kort'um'o plen'e akcept'is.

Restoraci'o'j

La kort'um'a decid'o reprezent'as bat'o'n kontraŭ la japan'a'j reg'ist'ar'o, komerc'ist'o'j kaj restoraci'o'j, kiu'j serv'as balen'aĵ'o'n, sed ne kontraŭ la ĝeneral'a publik'o, kiu kutim'e ne manĝ'as balen'o-karn'o'n.

Klar'e sent'ebl'as en Japani'o, ke ne plu ebl'as rezist'i ekster'a'n prem'o'n por abol'i en'land'a'j'n mor'o'n kaj tradici'o'n, kiu'j ne akord'iĝ'as kun la inter'naci'a hom'a moral'o.

Nun ali'land'a'j kritik'ant'o'j cel'as ĉes'ig'i delfen'o-kapt'ad'o'n ĉe Taiĵi -golf'et'o en la guberni'o Wakayama en la centr'a Japani'o. Fiŝ'ist'o'j en'pel'as delfen'o'j'n en la golf'et'o'n kaj tie ili'n kapt'as.

En januar'o la uson'a ambasador'o en Japani'o, Caroline Kennedy (fil'in'o de la prezid'int'o J. F. Kennedy), dir'is, ke la uson'a reg'ist'ar'o kontraŭ'as mal'hom'a'n delf'e'n-en'pel'a'n kapt'ad'o'n.

ISIKAWA Takasi
Labor-merkat'o mal'facil'a

ĈINI'O

Labor-merkat'o mal'facil'a

Dum la last'a'j jar'o'j printemp'o far'iĝ'is en Ĉini'o la sezon'o por varb'i labor'ist'o'j'n. Ĉie en mult'a'j urb'o'j vid'ebl'as reklam'tabul'o'j por varb'i labor'ist'o'j'n, ĉar tiu'j mank'as al preskaŭ ĉiu'j kompani'o'j, ĉu grand'a'j, ĉu mal'grand'a'j.

Tamen varb'i dung'ot'o'j'n mal'facil'as. Varb'ist'o ĉe grand'a kompani'o raport'is, ke mult'a'j labor'ist'o'j, oft'e kun universitat'a'j diplom'o'j, demisi'as post kelk'e da monat'o'j aŭ for'ir'as post nur kelk'a'j tag'o'j – malgraŭ tio, ke la labor'kondiĉ'o'j signif'e pli'bon'iĝ'is.

Talent'a'j

Salajr'o'j pli alt'as, labor'ist'o'j ricev'as foj'e sen'pag'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kaj loĝ'ej'o'j'n, tamen oft'e ne ebl'as al'log'i stab'an'o'j'n. Antaŭ du jar'dek'o'j la situaci'o mal'is. Kiam kompani'o serĉ'is dung'ot'o'j'n, prezent'is si'n grand'a nombr'o de taŭg'a'j kaj talent'a'j kandidat'o'j.

Sed la situaci'o ŝanĝ'iĝ'as favor'e al la kompani'o'j. Pro scienc'a kaj teĥnik'a progres'o maŝin'o'j pli kaj pli plen'um'as la labor'o'n. Do grand'nombr'e ne est'os bezon'at'a'j tiom da labor'ist'o'j.

Xu JINMING / pg


La ĉin'a reg'ist'ar'o organiz'as eĉ sub'ĉiel'e kun'ven'o'j'n por varb'i labor'ist'o'j'n. Fot'o: XU JINMING

El'aĉet'as si'n (kelk'a'j) gras'o'j

NUTR'AD'O

El'aĉet'as si'n (kelk'a'j) gras'o'j

La rezult'o de ampleks'a esplor'o ĵus publik'ig'it'a defi'as unu el la pli kon'at'a'j asert'o'j pri prevent'o de kor'vaskul'a'j mal'san'o'j. Re'ekzamen'int'e la rilat'o'n inter satur'it'a'j gras'o'j kaj kor'mal'san'o'j, la scienc'ist'o'j konklud'is, ke ne ekzist'as definitiv'a pruv'o, ke la manĝ'ad'o de viand'o, buter'o aŭ fromaĝ'o est'as mal'util'a por la kor'o. Ili konklud'is ankaŭ, ke neniu hav'as definitiv'a'n cert'ec'o'n, ke la tiel nom'at'a'j „bon'a'j gras'o'j” (teknik'e la ne'satur'it'a'j kaj ĉef'e la pol'i-ne'satur'it'a'j aŭ plur'lok'e ne'satur'it'a'j), trov'ebl'a'j en'e de oliv'ole'o, avokad'o kaj migdal'o'j, real'e protekt'as la kor'o'n kiel kred'at'e.

La esplor'o'n, publik'ig'it'a en Annals of Internal Medicin'e – unu el la plej grav'a'j scienc'a'j period'aĵ'o'j en la mond'o – plen'um'is inter'naci'a team'o de scienc'ist'o'j el la Universitat'o de Kembriĝ'o, en Angli'o. La aŭtor'o'j tra'serĉ'is 72 scienc'a'j'n artikol'o'j'n verk'it'a'j'n en 18 mal'sam'a'j land'o'j kun inform'o'j kolekt'it'a'j pri ĉirkaŭ 600 000 pacient'o'j.

Biskvit'o'j

La esplor'ist'o'j analiz'is ne nur la diet'o'n, kiu'n la part'o'pren'ant'o'j sekv'is, sed ankaŭ la koncentr'it'ec'o'n de gras'o en ili'a sang'o. Ili konklud'is, ke la nun'temp'a'j don'it'aĵ'o'j ne klar'e kaj ne ver'e sub'ten'as la rekomend'o'j'n, kiu'j favor'as la konsum'ad'o'n de pol'i-ne'satur'it'a'j gras'o'j kaj paralel'e sub'ten'as la evit'ad'o'n de la pol'i-satur'it'a'j. La sol'a konsil'o konfirm'it'a de la ĵus'a revizi'o rilat'as al la evit'ad'o manĝ'i trans'a'j'n gras'o'j'n (ne'satur'it'a'j'n gras'o'j'n art'e kre'it'a'j'n), kiu'j trov'iĝ'as en mal'kresk'ant'a nombr'o da biskvit'o'j, glaci'aĵ'o'j kaj frit'aĵ'o'j.

Apopleksi'o

Satur'it'a'j gras'o'j de'long'e est'is asoci'at'a'j al kor'vaskul'a risk'o, ĉar ili pli'ig'as la kvant'o'n de „mal'bon'a” kolesterol'o en la vaskul'o'j, pli'alt'ig'ant'e tiu'manier'e la probabl'o'j'n de infarkt'o kaj apopleksi'o. Sur'baz'e de tiu'j ĉi nov'a'j konklud'o'j, la scienc'ist'o'j rigard'as neces'a iu'n revizi'o'n de la nun'a'j rekomend'o'j.

Invers'aĵ'o

Last'a'temp'e, ali'a'j fak'ul'o'j ek'diskut'is la efektiv'a'n valor'o'n de gras'o'j en la dis'volv'iĝ'o de kor'vaskul'a'j mal'san'o'j. Artikol'o publik'ig'it'a en Brit'a Medicin'a Revu'o konklud'as, ke la rekomend'o mal'alt'ig'i la konsum'ad'o'n de satur'it'a gras'o kaŭz'is laŭ nov'a'j pruv'o'j pli'grand'iĝ'o'n de risk'o pri kor'mal'san'o. Por pruv'i la tez'o'n, la aŭtor'o de la artikol'o menci'is la evolu'o'n de la problem'o en Uson'o. En tiu land'o, la en'konduk'o de kalori'o'j de'ven'ant'a'j de gras'o'j ja mal'alt'iĝ'is je ĉirkaŭ 40 % en la last'a'j 30 jar'o'j. Tamen, la dik'ec'o de ordinar'a'j hom'o'j paradoks'e kresk'is en tiu sam'a period'o. Unu el la klar'ig'o'j pri la pri'skrib'it'a invers'aĵ'o est'as la fakt'o, ke la nutr'aĵ'o-industri'o „ekvilibr'ig'is” la konsum'o'fal'o'n de gras'o per la util'ig'o de pli kaj pli da suker'o.

Kulp'o

Dum'e, fak'ul'o'j pri kardi'ologi'o ne intenc'as ŝanĝ'i la rekomend'o'j'n pri lim'ig'o koncern'e manĝ'ad'o'n de nutr'aĵ'o'j riĉ'a'j je satur'it'a gras'o. Nun'temp'e oni akcept'as, ke maksimum'e 5 % el la energi'a total'o koncern'e 2000-kalori'a'n diet'o'n de'ven'u de tiu'spec'a'j nutr'aĵ'o'j. Scienc'ist'o'j inter'konsent'as, ke la kulp'o ne kuŝ'as mal'antaŭ unu apart'a nutr'aĵ'o: tial est'as grav'e sekv'i san'a'n kaj divers'ig'it'a'n manĝ'o'model'o'n.

Lenio MAROBIN
Antikv'a lingv'o por modern'a land'o

Lingv'o

SKOT'LAND'O

Antikv'a lingv'o por modern'a land'o

En la moment'o, kiam mi ek'verk'as ĉi tiu'n artikol'o'n, la popol'o de Skot'land'o (de kiu ven'is mi'a'j ge'patr'o'j) anticip'as grav'a'n okaz'o'n, nom'e referendum'o'n por decid'i, ĉu la nord'a regn'o for'las'u la brit'a'n regn'ar'o'n (Unu'iĝ'int'a'n Reĝ'land'o'n) kaj re'foj'e est'u sen'de'pend'a ŝtat'o. Jam en la jar'o 1998 la antikv'a parlament'o de Skot'land'o, abol'it'a en 1707, est'is restaŭr'it'a, kvankam nur kun lok'a aŭtonomi'a pov'o.

Laŭ opini'o'j aper'int'a'j en la popular'a gazet'ar'o, la ŝanc'o obten'i jes'a'n decid'o'n per la referendum'o ne est'as grand'a pro la supoz'ebl'e grand'a nombr'o de la hom'o'j, kiu'j vol'as re'ten'i Briti'o'n unu'iĝ'int'a. Tamen la fakt'o, ke la plej fort'a politik'a parti'o kun majoritat'o en la edinburg'a parlament'o est'as la Skot'a Naci'a Parti'o, don'as esper'o'n al tiu'j, kiu'j dezir'as sen'de'pend'ec'o'n.

Se la rezult'o de la referendum'o est'os jes'a, est'iĝ'os ali'a'j grav'a'j demand'o'j, ekzempl'e pri la valut'o, ekonomi'o, defend'o, propriet'aĵ'o – kaj ne'last'e pri la status'o de la lingv'o'j parol'at'a'j en Skot'land'o. (Pri jur'o, kler'ig'sistem'o kaj mon'bilet'o'j oni ne bezon'os diskut'i, ĉar Skot'land'o de'long'e hav'as si'a'j'n propr'a'j'n, tre mal'sam'a'j'n ol la angl'a'j.)

Lingv'o'j

La ekzist'ant'a skot'a parlament'o iu'grad'e oficial'ig'is la gael'a'n lingv'o'n. Oni rajt'as parol'i ĝi'n en la parlament'o (nun'temp'e nom'at'a „asemble'o”) kaj kler'ig'i la infan'o'j'n per ĝi. Mult'e da oficial'a'j ŝild'o'j, lok- kaj strat-nom'o'j, sam'kiel anonc'o'j, est'as du'lingv'a'j (la du lingv'o'j est'as la gael'a kaj la angl'a). Ali'flank'e, la tri'a lingv'o parol'at'a en Skot'land'o, t. e. la mal'alt'ej'a skot'a (pli bon'e kon'at'a kiel la lingv'aĵ'o de la naci'a poet'o Robert Burns), ne est'as oficial'e agnosk'it'a, kvankam tem'as pri idiom'o de la pli'mult'o de la skot'o'j, kiu'j loĝ'as en la mal'alt'ej'o.

Ĉi tio iom ĉagren'as la skot'e parol'ant'o'j'n, sed oficial'ig'o de la skot'a est'ig'us pli da problem'o'j, ol ĝi solv'us. La skot'a ne est'as norm'ig'it'a idiom'o: ekzist'as divers'a'j dialekt'o'j. Simil'e al la svis'german'a, ĝi est'as buŝ'a lingv'o kaj ne'oft'e est'as skrib'at'a, krom por poezi'o.

Pli'e, preskaŭ neniu, escept'e de an'o'j de la Skot'a Lingv'a Asoci'o kaj kelk'a'j verk'ist'o'j kaj poet'o'j, uz'as iu'n pur'a'n skot'a'n lingv'aĵ'o'n. Ordinar'a'j skot'o'j tiom inter'miks'as angl'a'j'n kaj skot'a'j'n esprim'o'j'n dum si'a parol'ad'o, ke iu german'a kritik'ant'o ( H. Kloss) ne tut'e mal'prav'e pri'skrib'is la skot'a'n kiel Halbsprache , do „du'on'lingv'o'n”. Tamen, en mult'a'j du'lingv'a'j kaj plur'lingv'a'j land'o'j, inter'met'o en la parol'ad'o'n de vort'o'j el la majoritat'a lingv'o est'as sufiĉ'e oft'a kutim'o.

La gael'a

En la pas'int'ec'o, oni oft'e asert'is, ke la gael'a, kiu est'as tre antikv'a lingv'o, ne taŭg'as kiel komunik'il'o en modern'a mond'o. Mi iam korespond'is kun angl'a esperant'ist'o loĝ'ant'a en Irland'o, kiu respond'is al invit'o part'o'pren'i lingv'a'n konferenc'o'n ekster'land'e per kontribu'o pri la irland'gael'a lingv'o. Mi protest'is per leter'o, kiu'n mi send'is al li, ĉar li skrib'is al la organiz'ant'o de la konferenc'o, asert'ant'e, ke „la gael'a est'as primitiv'a lingv'o, en kiu oni eĉ ne kapabl'as parol'i pri inform'ad'ik'o”. Tio ŝajn'is al mi tre strang'a interpret'o de la koncept'o „primitiv'a”. Unu'e, tio ne ver'as, kiel ajn'a person'o pov'as konstat'i per vizit'o al universitat'o en Irland'o; kaj du'e, mult'e da tut'e „ne'primitiv'a'j lingv'o'j”, ekzempl'e la german'a, uz'as angl'a'n termin'ar'o'n (ekzempl'e: computer), kiam tem'as pri inform'ad'ik'o. Do la asert'o – eĉ se ĝi est'us ver'a – pruv'as absolut'e nenio'n.

En ni'a famili'o ni kutim'e parol'as ne la irland'gael'a'n, sed la parenc'a'n kaj sam'de'ven'a'n skot'gael'a'n, kaj mi antaŭ ne'long'e decid'is entrepren'i la task'o'n demonstr'i, ke la gael'a – kaj precip'e ĝi'a skot'a variant'o – kapabl'as plen'ig'i ĉiu'j'n postul'o'j'n de la modern'a viv'o. La vort'trezor'o de la gael'a est'as riĉ'eg'a, eg'e esprim'pov'a kaj abund'a en ĉiu fak'o de la hom'a aktiv'ec'o. La plej grand'a kaj respekt'at'a vort'ar'o de la lingv'o, tiu far'e de Edward Dwelly, en'hav'as termin'ar'o'n kaj esprim'o'j'n por ĉiu aspekt'o de la viv'o, la natur'o, la teknik'o, la scienc'o, la kultur'o ktp.

Simil'e, la cent'jar'a antologi'o An Tuil [an tujl ] (Tajd'o), el'don'it'a en 1999 kaj ampleks'ant'a la tut'a'n gam'o'n de la gael'a verk'ar'o ek'de la komenc'o de la 20 a jar'cent'o, montr'as, kiu'manier'e kaj kiom la lingv'o dis'volv'iĝ'is kaj modern'iĝ'is dum tiu period'o. Uz'ant'e la vast'a'n nombr'o'n da radik'o'j, afiks'o'j kaj partikul'o'j, oni facil'e pov'as form'i ne'nombr'ebl'a'n kvant'o'n da vort'o'j, iom simil'e al la ebl'o de la island'a lingv'o, kiu apenaŭ uz'as fremd'a'j'n prunt'vort'o'j'n kaj esprim'as ĉio'n per si'a'j indiĝen'a'j radik'o'j kaj vort'a'j font'o'j.

Kontribu'int'o'j al la plej grav'a kaj prestiĝ'a literatur'a revu'o en la gael'a, nom'e Gairm [ géram ] (Al'vok'o), kiu est'is el'don'at'a sen'inter'romp'e dum du'on'jar'cent'o, montr'is, ke oni pov'as pri'trakt'i iu'n ajn tem'o'n: kultur'a'n, histori'a'n, teknik'a'n, scienc'a'n, filozofi'a'n, politik'a'n, art'a'n, muzik'a'n, ĉio'n ĉi en la propr'a mir'ind'a lingv'o. La gael'a posed'as si'a'j'n propr'a'j'n termin'o'j'n por la element'o'j, la kemi'aĵ'o'j, la mineral'o'j – kaj kompren'ebl'e por la flaŭr'o kaj la faŭn'o, la geografi'a'j kaj geologi'a'j noci'o'j, la botanik'o kaj la astronomi'o – eĉ por nukle'a fizik'o.

Komunik'il'o

Mi esper'as demonstr'i en libr'a form'o mi'a'n tez'o'n, ke la gael'a est'as tut'e taŭg'a esprim'il'o kaj komunik'il'o por ni'a jar'cent'o. Dum long'a temp'o ĝi est'is rigard'at'a – eĉ de skot'a'j kler'ig'ist'o'j – kiel krud'a lingv'aĵ'o de ne'eduk'it'a'j kamp'ar'an'o'j, kvankam iam parol'ant'o'j de la gael'a lingv'o – kelt'a'j klerik'o'j kaj kler'ul'o'j – port'is la krist'an'a'n kaj sekular'a'n civilizaci'o'n al grand'a part'o de Eŭrop'o, kiam ĝi est'is pagan'a kaj brutal'a.

Duk'o'j

Bon'ŝanc'e ne ĉiu'j inter la reg'ant'a'j 1 kaj influ'hav'a'j tavol'o'j de la skot'a soci'o, el kiu'j la pli'mult'o for'las'is si'a'n kultur'o'n favor'e al la angl'a, sam'manier'e neglekt'is si'a'n naci'a'n hered'aĵ'o'n. El'star'a ekzempl'o el la 19 a jar'cent'o est'is la sep'a duk'o de Atholl [atol] (gael'e: Athall [ ahal ]) kaj li'a fil'in'o, lord'in'o Evelyn Stewart Murray (1868-1940), kiu'j ne nur parol'is kaj am'is la gael'a'n, sed instig'is ĉiu'j'n loĝ'ant'o'j'n en si'a vast'a kamp'ar'a bien'o fier'i pri si'a lingv'o.

Tiu duk'a bien'o en la bel'a region'o Perthshire (gael'e: Siorramachd Pheairt [ ŝíramaĥk fjarŝtj ]) pli simil'is et'a'n ŝtat'o'n ol nur'a'n famili'a'n propriet'aĵ'o'n. Ĝi eĉ posed'is, kaj ankoraŭ posed'as, si'a'n propr'a'n soldat'a'n regiment'o'n, la unu'nur'a'n privat'a'n arme'o'n en la brit'a'j insul'o'j, kvankam hodiaŭ ĝi'a funkci'o est'as nur ceremoni'a, kaj ne plu milit'a. La duk'o kutim'is regal'i per premi'o'j la infan'o'j'n, kiu'j bon'e parol'is la gael'a'n. Lord'in'o Evelyn diligent'e kolekt'is gael'a'n folklor'o'n, kiu antaŭ ne'long'e est'is el'don'it'a de la tiel nom'at'a Gael'a Tekst'a Societ'o. Tiu'n famili'a'n tradici'o'n daŭr'ig'is la 11 a duk'o de Atholl, John Murray, kiu est'is gael-parol'ant'o kaj kontribu'ant'o al la gael'a revu'o Gairm , kvankam li loĝ'is en Afrik'o. Bedaŭr'ind'e li for'pas'is en la jar'o 2012. Mi dub'as, ĉu iu ali'a el la tre angl'ig'it'a nobel'ar'o interes'iĝ'as pri la gael'a.

Se mi iam publik'ig'os la frukt'o'n de mi'a kompil'aĵ'o pri la modern'a gael'a, mi ebl'e dediĉ'os ĝi'n al eventual'a sen'de'pend'a Skot'land'o.

1. En si'a'j memor'aĵ'o'j – Paĝ'o'j el mi'a alt'ej'a tag'libr'o – reĝ'in'o Victoria menci'is, ke ŝi'a edz'o, la princ'o Albert'o, kiu est'is german'o, prov'is lern'i la gael'a'n. Iom kurioz'e, kvankam en Briti'o la gael'a lingv'o est'is long'e mal'estim'at'a kaj eĉ mal'permes'it'a, lert'ul'o'j kaj ali'a'j lingv'o'ŝat'ant'o'j en Germani'o kaj en Skandinavi'o daŭr'e interes'iĝ'as pri ĝi. Unu el la plej bon'a'j kaj last'a'temp'a'j verk'o'j por lern'i la modern'a'n gael'a'n est'as la libr'o (kun kompakt'a disk'o) Lehrbuch der schottisch - gälischen Sprache , far'e de Michael Klevenhaus (Hamburg, Buske, 2009).
Garvan MAKAJ
Last'e (ĉu?) pri scienc'o kaj religi'o

RE'AG'O

Last'e (ĉu?) pri scienc'o kaj religi'o

Neniam ven'is al mi en la kap'o'n la ide'o „kritik'i” scienc'o'n. Dum 25 jar'o'j mi est'is instru'ist'o, unu'e pri kemi'o kaj post'e pri inform'ad'ik'o. Mi do hav'as la esper'o'n iom'et'e kompren'i pri scienc'o (kompat'ind'a'j est'us mi'a'j ge'lern'ant'o'j, se ne ...).

Dent'ist'o

Mi ja sufiĉ'e fid'as je scienc'o: se ne mi ne kuraĝ'us sid'i ĉe la dent'ist'o, mi dev'as konfes'i. Se oni atent'e leg'as la artikol'o'n, oni vid'as, ke mi plend'as nur pri tio, ke de religi'o oni pet'as cert'ec'o'n tia'n, kia'n neniu hom'o mens'e san'a kuraĝ'us pet'i de scienc'o. Kompren'ebl'e scienc'o neniam ating'os la stat'o'n de plen'a pruv'o, kaj tio tut'e ne est'as mal'fort'o (kaj, laŭ mi'a gust'o, est'as pli bon'e tiel, ĉar ĉiam star'os antaŭ ni'a mens'o defi'o'j). Ne hazard'e la ĉarm'a Pastr'o Brown (dank'o'n, s - ro Chesterton) atent'ig'is pri tio, ke kritik'i raci'o'n est'as karakteriz'aĵ'o de mal'bon'a teologi'o.

Fid'o

Mi ripet'as: Di'o ne est'as ŝtop'il'o nepr'e uz'end'a ĉie, kie scienc'o ankoraŭ hav'as nenio'n por dir'i, nek scienc'o turn'iĝ'u en religi'o'n (afer'o eĉ pli mal'bon'a, mi'a'opini'e). Ili ne uzurp'u funkci'o'j'n, ne kun'puŝ'iĝ'u, ne sub'prem'u unu la ali'a'n. Kurioz'e, scienc'o kaj religi'o simil'as unu la ali'a'n pro tio, ke ambaŭ ripoz'as sur ia fid'o. Scienc'o postul'as de ni du grand'a'j'n el'montr'o'j'n de fid'o: unu'e kred'i, ke la univers'o est'as koher'a, kaj du'e, ke ĝi est'as por ni kompren'ebl'a. Neniu super'a instanc'o cert'ig'is ni'n pri tio: tio'n ni supoz'as kaj akcept'as; ĝis nun ĉio bon'e funkci'as, kaj kompren'ebl'e ni sam'e ag'os est'ont'e.

Aksiom'o'j

Laŭ vi, „Religi'a'j asert'o'j si'a'flank'e baz'iĝ'as ĉef'e sur subjektiv'a kred'o, ne sur fakt'o'j kaj logik'a'j konklud'o'j”. Ebl'e vi iom'et'e mis'kompren'as religi'o'n. Religi'o'j est'as sam'e logik'a'j, kiel kiu ajn scienc'o, kondiĉ'e ke oni akcept'u ili'a'j'n aksiom'o'j'n (laŭ PIV : asert'o, aparten'ant'a al cert'a ar'o da asert'o'j, kiu'n oni ne pruv'as, sed el kiu sekv'as per matematik'a'j pruv'o'j ia teori'o). Pri la rol'o de subjektiv'ec'o en scienc'o'j, ajn'a lert'a histori'ist'o de scienc'o'j hav'us mult'o'n dir'end'a'n, tut'cert'e.

Fe'in'o'j

Krom'e: ne pens'u, ke nur tio, kio'n oni kapabl'as mezur'i, est'as afer'o ver'a, „ne subjektiv'a”. Am'o, bon'o, mal'bon'o est'as eg'e subjektiv'a'j, sed mi pov'as asert'i al vi, ke ili est'as sufiĉ'e real'a'j. Kiom pez'as pens'o? Ĉu oni sukces'is esprim'i matematik'e simfoni'o'n de Betoven'o? Tikl'a vort'o, „subjektiv'a”. Ne ĉio ĉiam pruv'ebl'as. „Ne ebl'as pruv'i, ke akir'it'a'j trajt'o'j ne hered'ebl'as. Sam'kial'e, oni ne pov'as pruv'i, ke ne ekzist'as fe'in'o'j” ( Dawkins, La blind'a horloĝ'ist'o).

En'trud'ul'o

„Do, se scienc'o okup'iĝ'as pri la esplor'ad'o de la tut'a univers'o, pri kiu afer'o okup'iĝ'as religi'o?”. Interes'e. Neniel la si'n'ten'o de scienc'o aŭ de religi'o est'u: „Mi okup'iĝ'as pri tio ĉi, do prefer'e ir'u for, en'trud'ul'o”. Ili ambaŭ far'as demand'o'j'n, nur el divers'a'j vid'punkt'o'j. En la pas'int'ec'o religi'o prov'is reg'i unu'sol'a. Scienc'o bon'vol'u ne ripet'i la sam'a'n erar'o'n. Nu, la diskut'o evident'iĝ'is mult'e pli interes'a ol mi'a artikol'o! Ĉu ni pet'u de la kelner'o al'port'i tri'a'n trink'aĵ'o'n?

Albert'o GARCÍA FUM'ER'O
La hejm'o: por vir'in'o'j la plej mal'sekur'a lok'o

Modern'a viv'o

MURD'AD'O

La hejm'o: por vir'in'o'j la plej mal'sekur'a lok'o

Dum 2012 preskaŭ du'on'milion'o da hom'o'j (437 000) tra la mond'o perd'is si'a'n viv'o'n rezult'e de murd'o'j. Tio'n raport'is en Vien'o la Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UNODC).

Ĉirkaŭ 80 % de la viktim'o'j de murd'o'j kaj 95 % de la krim'ul'o'j est'as vir'o'j. Preskaŭ 15 % de ĉiu'j murd'o'j okaz'as sekv'e de per'fort'o en la famili'o (63 600). En la pli'mult'o de tia'j kaz'o'j, preskaŭ 70 %, la pere'int'o'j est'as vir'in'o'j.

Do por vir'in'o'j la hejm'o pov'as est'i la plej danĝer'a lok'o. Tio est'as apart'e kor'tuŝ'a, ĉar tiu'j, kiu'j dev'as defend'i si'a'j'n proksim'ul'o'j'n, est'as ili'a'j murd'int'o'j. Pli ol du'on'o de ĉiu'j viktim'o'j est'as mal'pli-ol-30-jar'a'j, el kiu'j infan'o'j en aĝ'o ĝis 15 jar'o'j est'as iom pli ol 8 % de ĉiu'j murd'o'j (36 000).

Region'a situaci'o

Preskaŭ 750 milion'o'j da hom'o'j loĝ'as en land'o'j kun alt'a nombr'o de murd'o'j, nom'e en nord'a kaj sud'a Amerik'o kaj en Afrik'o. Tio signif'as, ke preskaŭ du'on'o de ĉiu'j krim'o'j okaz'as en land'o'j, en kiu'j trov'iĝ'as 11 % de la mond'a loĝ'ant'ar'o. Ali'a'flank'e est'as tri miliard'o'j da hom'o'j, ĉef'e en Eŭrop'o, Azi'o kaj Oceani'o, kiu'j loĝ'as en land'o'j kun relativ'e mal'alt'a nombr'o de murd'o'j.

Averaĝ'e tra la mond'o est'as murd'at'a'j 6,2 hom'o'j je ĉiu'j 100 000 loĝ'ant'o'j. Tamen en Afrik'o kaj centr'a Amerik'o la cifer'o est'as pli ol kvar'obl'e alt'a (respektiv'e 30 kaj 26 pere'int'o'j el ĉiu'j 100 000 hom'o'j).

Mal'trankvil'ig'e est'as, ke murd'o'j en nord'a kaj orient'a Afrik'o kaj la sud'a part'o de Azi'o kresk'as pro soci'a kaj politik'a mal'stabil'ec'o. Tamen en sud'a Afrik'o du'on'iĝ'is inter 1995 kaj 2012 la nombr'o de murd'o'j, de 64,5 ĝis 31 el 100 000 hom'o'j.

La aŭtor'o'j de la esplor'o not'as, ke en Amerik'o 30 % de la murd'o'j far'is band'o'j kaj organiz'it'a'j grup'o'j. En Eŭrop'o kaj Azi'o tiu cifer'o ne super'as 1 %.

Kaŭz'o'j de murd'ad'o

Konsum'ad'o de alkohol'aĵ'o kaj/aŭ de mal'permes'it'a'j narkot'aĵ'o'j pli'grand'ig'as la risk'o'n de murd'o. En iu'j land'o'j ĉe pli ol du'on'o de la murd'o'j la krim'ul'o'j ag'is sub influ'o de alkohol'o. Kvankam la efik'o de mal'permes'it'a'j narkot'aĵ'o'j est'as mal'pli bon'e dokument'it'a, kokain'o kaj stimul'il'o'j de amfetamin'a'j spec'o'j est'is lig'it'a'j al per'fort'o kaj murd'o.

Paf'arm'il'o'j est'as la plej vast'e uz'at'a'j murd'il'o'j, en kvar el dek murd'o'j en la mond'o. Ĉirkaŭ kvar'on'o de la viktim'o'j est'as murd'it'a'j per kling'o'j kaj akr'a'j objekt'o'j kaj iom pli ol tri'on'o mort'is rezult'e de ali'a'j per'fort'a'j manier'o'j (sufok'ad'o, venen'ad'o k. a.).

Not'it'e est'as, ke paf'arm'il'o'j est'as dis'vast'ig'it'a'j precip'e en Uson'o, kie du tri'on'o'j'n de la murd'o'j oni far'as per paf'il'o'j. Akr'a'j'n objekt'o'j'n oni uz'as plej oft'e en Eŭrop'o kaj Oceani'o.

Tut'mond'e pro intenc'a murd'o est'as 43 kondamn'it'o'j kontraŭ ĉiu'j 100 murd'o'j. Tamen tiu nombr'o diferenc'as tra la mond'o kaj konsist'ig'as 24 % en Amerik'o, 48 % en Azi'o kaj 81 % en Eŭrop'o.

Evgeni GEORGIEV
Ĉiam ebl'as rev'i ...

El mi'a'j vid'punkt'o'j

Ĉiam ebl'as rev'i ...

… pri laŭr'o'j

Gratul'o'j'n al la gazet'o'j Washington Post kaj Guardian , kiu'j en april'o ambaŭ ricev'is la plej prestiĝ'a'j'n uson'a'j'n ĵurnal'ism'a'j'n laŭr'o'j'n, nom'e la premi'o'n Pulitzer.

La du gazet'o'j – unu uson'a, la ali'a brit'a – est'is premi'it'a'j pro si'a'j raport'o'j pri la ag'ad'o de la uson'a Naci'a Sekur'ec'o-Agent'ej'o ( NSA) sur'baz'e de t. n. lik'ig'o'j far'e de Edward Snowden.

Snowden montr'is inter'ali'e, kiom la agent'ej'o, sub'ten'at'a de paralel'a'j organiz'aĵ'o'j, ekzempl'e en Briti'o, spion'ad'is telefon'a'j'n kaj ali'a'j'n komunik'aĵ'o'j'n ne nur de ordinar'a'j civit'an'o'j sed ankaŭ de ĉef'o'j (ekzempl'e Angel'a Merkel) de laŭ'supoz'e amik'a'j kaj sam'alianc'a'j ŝtat'o'j.

Hodiaŭ Washington Post kaj Guardian : ĉu morgaŭ – kia bel'a rev'o! – MONAT'O? Dub'ind'e ... sed kia propagand'a plus'o por Esperant'o!

Bedaŭr'ind'e, malgraŭ korespond'ant'o'j en mult'a'j land'o'j (ver'ŝajn'e pli ol dispon'ebl'as al mult'a'j naci'a'j gazet'o'j), mank'as al MONAT'O la financ'a'j rimed'o'j por sub'ten'i long'a'j'n kaj temp'o'rab'a'j'n esplor'o'j'n en la sekret'a'j, sen'lum'a'j kel'o'j de reg'ist'ar'o'j kaj grand'a'j kompani'o'j, protekt'at'a'j de dens'a leĝ'ar'o kaj alt'e salajr'at'a'j advokat'o'j.

Pli grav'e, ni ne est'as profesi'a'j ĵurnal'ist'o'j aŭ esplor'ist'o'j. Ni hav'as ali'a'j'n posten'o'j'n, pri kiu'j ni de'pend'as por sur'tabl'ig'i ni'a'n ĉiu'tag'a'n pan'o'n; ni hav'as famili'a'j'n, soci'a'j'n kaj ali'a'j'n dev'o'j'n kaj respond'ec'o'j'n. Tamen tut'cert'e, sub ni'a'j naz'o'j, est'as sekret'o'j, kies gard'ist'o'j ne vol'as, ke tiu'j est'u publik'e ekzamen'at'a'j.

Baz'a maksim'o ĵurnal'ism'a est'as la jen'a: se iu, ie, dezir'as io'n kaŝ'i, jen ĵurnal'ism'o: ĉio ali'a est'as reklam'ad'o. Pri'pens'u: la reg'ist'ar'o, region'a parlament'o, anonc'as vast'a'n projekt'o'n, kiu kre'os cent'o'j'n da labor'lok'o'j. Bon'e ... jen nov'aĵ'o, nepr'e raport'ind'a en nov'aĵ-bulten'o. Tamen sam'temp'e tem'as pri reklam'ad'o: vid'u, kiel ni help'as ni'a'j'n civit'an'o'j'n, ili'n sub'ten'as ktp.

Ali'flank'e, kiam oficial'ul'o, funkci'ul'o, respond'as al demand'o per „Koment'i mi ne vol'as”, tiam juk'as la ĵurnal'ist'a naz'o: jen iu, kiu vol'as io'n kaŝ'i ... do kial?

Mi ne tiel pled'as por artikol'o'j pri konspir'teori'o'j. Ili'n ni las'u al la inter'ret'a'j forum'o'j kaj al tiu'j, kiu'j hav'as tro da temp'o por teori'um'i, mal'tro da pacienc'o por fund'e esplor'i.

Tamen ĉu ne est'us bon'e, se iam MONAT'O pov'us mal'kaŝ'i al la mond'o grand'a'n publik'a'n skandal'o'n, krim'ar'o'n kaŝ'it'a'n, tromp'ad'o'n, kaj tiel kontribu'i al pli mal'ferm'a, pli just'a mond'o? Jen ... premi'o'n Pulitzer mi en'mens'e vid'as, preskaŭ flar'as, tuŝ'as.

Inter'temp'e ĉiam ebl'as rev'i.

… kaj pri flaŭr'o'j

Rev'em'ul'o'j est'as ankaŭ membr'o'j de la brit'a konservativ'a reg'ist'ar'o, kiu'j sub'ten'as nov'a'n alt'rapid'ec'a'n trajn'lini'o'n por kun'lig'i la ĉef'urb'o'n London'o kun provinc'a'j grand'a'j urb'o'j en la nord'o de Angli'o.

Briti'o hav'as nur unu tia'n lini'o'n (kontrast'e kun ekzempl'e la franc'a ret'o), nom'e tiu'n inter la sub'mar'kol'a tunel'o kaj London'o. Propon'at'a nun est'as nov'a lini'o, kiu kontraŭ miliard'o'j da pund'o'j ebl'ig'os ekzempl'e al komerc'ist'o en Manĉestr'o ating'i la ĉef'urb'o'n eventual'e 20 minut'o'j'n pli rapid'e ol nun.

Ĉu neces'e? Briti'o est'as dens'e loĝ'at'a insul'o kaj konstru'i tia'n fer'voj'o'n signif'os detru'i ne nur cent'o'j'n da hejm'o'j en la metropol'o'j, sed ankaŭ atenc'i flor'o'j'n kaj flaŭr'o'j'n de la angl'a kamp'ar'o.

Kontraŭ'ul'o'j atent'ig'as, ke est'us pli saĝ'e el'spez'i la mon'o'n por pli'bon'ig'i la ekzist'ant'a'n ret'o'n favor'e al ordinar'a'j vojaĝ'ant'o'j, nek alt'e salajr'at'a'j nek jam dorlot'at'a'j. Ceter'e la nun'a'j plan'o'j en'hav'as tru'o'n: ne ebl'os trajn'i ekzempl'e el nord'a Angli'o rekt'e al Brusel'o aŭ Pariz'o. Ankoraŭ neces'os trajn'ŝanĝ'i en London'o.

Cert'e mi, kiu fort'e sub'ten'as fer'voj'o'j'n, pli entuziasm'iĝ'us pri la projekt'o, se mi pov'us vetur'i rekt'e el mi'a nord'a region'o al Belgi'o aŭ Franci'o kaj tiel evit'i London'o'n. Se ne, mi konklud'os simpl'e, ke la propon'at'a fer'voj'o est'as vant'ec'o-projekt'o, kiu en'ŝut'os mon'o'n en la poŝ'o'j'n de konstru'firma'a'j amik'o'j de la reg'ist'ar'a, konservativ'a parti'o.

Paul GUBBINS
Amik'a'j reg'ist'ar'o'j

ĈEĤI'O KAJ SLOVAKI'O

Amik'a'j reg'ist'ar'o'j

Sekur'ec'o, defend'o, ekonomi'o, energi'o kaj kun'labor'o trov'iĝ'is inter la ĉef'tem'o'j traktat'a'j en april'o dum kun'sid'o de la slovak'a kaj ĉeĥ'a reg'ist'ar'o'j.

Slovaki'o kaj Ĉeĥi'o vol'as komun'e defend'i la aer'spac'o'n de ambaŭ ŝtat'o'j per nov'a'j radar'aparat'o'j, pli'bon'ig'i la kvalit'o'n de lim'region'a'j aŭt'o'ŝose'o'j kaj kun'batal'i kontraŭ impost'a'j fraŭd'o'j.

Rezult'o

La konkret'a rezult'o de la kun'sid'o, okaz'int'a en la slovak'a urb'et'o Skal'ic'a ( ĉ. 90 km okcident'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o), est'as memorand'o pri kompren'o inter la ministeri'o'j pri defend'ad'o kaj protokol'o pri kun'labor'o de la ekster'land'a'j ministeri'o'j.

Jen la du'a inter'reg'ist'ar'a kun'sid'o. La unu'a okaz'is en 2012, la ven'ont'a okaz'os en 2015 en Ĉeĥi'o.

Juli'us HAUSER
Stir'e al sekur'ec'o

AŬSTRI'O

Stir'e al sekur'ec'o

Pli da sekur'ec'o postul'as tram- kaj bus-stir'ist'o'j en la aŭstr'a ĉef'urb'o Vien'o. Mult'iĝ'is insult'o'j kaj atak'o'j dum la last'a'j jar'o'j, kaj nun la stir'ist'o'j protest'as kontraŭ si'a'j labor'kondiĉ'o'j.

Okaz'is do ne strik'o, sed inform'a kun'ven'o en april'o, kiam kun'labor'ant'o'j de Vien'a'j Lini'o'j insist'is, ke ili vol'as stir'i si'a'j'n vetur'il'o'j'n en ŝlos'ebl'a'j kajut'o'j. Krom'e, bus'o'j, tram'o'j kaj metro'o'j est'u ĉiam kontrol'at'a'j per kamera'o'j.

Pasaĝer'o'j ĝeneral'e sub'ten'as la stir'ist'o'j'n. Parol'ist'o de Vien'a'j Lini'o'j dir'is, ke ĉiu'j postul'o'j est'as jam nun real'ig'at'a'j, sed ili'n plen'e efektiv'ig'i daŭr'os jar'o'j'n.

Walter KLAG


Tram'o sur Vien'a Ring'strat'o antaŭ la parlament'ej'o. Fot'o: WALTER KLAG

De bret'o'j al ŝrank'o'j

AŬSTRI'O

De bret'o'j al ŝrank'o'j

Ĉu vi hav'as leg'it'a'j'n libr'o'j'n kaj ne plu spac'o'n sur vi'a'j libr'o'bret'o'j? Ĉu neniu antikv'aĵ'ist'o vol'as ili'n aĉet'i? Ĉu al neniu vi pov'as ili'n donac'i?

Do ir'u al unu el la mal'ferm'it'a'j libr'o'ŝrank'o'j, kiu'j star'as kelk'lok'e en Vien'o. En'met'u libr'o'j'n, pren'u ali'a'j'n, sen'pag'e, tag'o'n kaj nokt'o'n. Est'iĝ'as ekvilibr'o el don'o kaj pren'o.

Asoci'o

Sed – ho ve! Vent'o kaj pluv'o, brutal'a'j analfabet'o'j kaj stult'a'j ebri'ul'o'j foj'foj'e damaĝ'as tiu'j'n kultur'a'j'n instal'aĵ'o'j'n. Tial est'is fond'it'a asoci'o, kiu kolekt'as donac'o'j'n kaj de temp'o al temp'o ripar'as la kest'o'j'n.

Inter'temp'e eĉ en la vien'a medicin'a universitat'o star'as unu el tiu'j ŝrank'o'j. Student'o'j en'met'as kaj el'pren'as uz'it'a'j'n libr'o'j'n kaj manuskript'o'j'n, tiel ŝpar'ant'e mon'o'n.


Mal'ferm'it'a libr'o'ŝrank'o en la unu'a distrikt'o de Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG

Walter KLAG
Ekspozici'o okul'frap'a

AŬSTRI'O

Ekspozici'o okul'frap'a

Gazet'ar'a konferenc'o en la Muze'o pri Aplik'it'a Art'o en Vien'o. Mi en'ir'as la salon'o'n. Kelk'a'j'n minut'o'j'n la okul'o bezon'as por adapt'iĝ'i al la mal'hel'o.

Post'e iĝ'as ŝajn'e pli kaj pli hel'e kaj la rav'a'j kolor'o'j de la „orient'a'j” tapiŝ'o'j ek'bril'as. Oblikv'e ili ŝveb'as, ten'at'e de ŝtal'a'j kabl'o'j, fiks'it'a'j sur ne'vid'ebl'a'j alumini'a'j plat'o'j sub la tapiŝ'o'j.

La muze'o posed'as unu el la plej grav'a'j kolekt'o'j de tapiŝ'o'j en la mond'o. La 30 plej bel'a'j kaj interes'a'j est'as nun nov'e ekspozici'at'a'j.

Ĉas'ist'a tapiŝ'o

Okul'frap'as la pli ol ses metr'o'j'n long'a vien'a ĉas'ist'a tapiŝ'o el la 16 a jar'cent'o, la silk'a mamluk'a tapiŝ'o (Kair'o, fin'e de la 15 a jar'cent'o) kaj la hind'a bild'tapiŝ'o kun pejzaĝ'o kaj bird'o-par'o'j (Lahor'e, ĉ. 1600).

Sur la plafon'o pend'as modern'a teks'aĵ'o de Füsun Onur (nask'it'a en 1938 en Istanbul'o). Ŝi elekt'is por ĝi anĝel'o'n, kon'at'a'n en mult'a'j religi'o'j kaj aper'ant'a'n ankaŭ sur kelk'a'j tapiŝ'o'j. Onur reprezent'as la femin'ism'a'n avan'gard'o'n de la 1960 aj kaj 1970 aj jar'o'j.

La muze'o (german'e Museum für Angewandte Kunst ) trov'iĝ'as en Vien'o, unu'a distrikt'o, Stubenring 5. Mal'ferm'it'a ĝi est'as ĉiu'tag'e krom lund'o. Sen'pag'a en'ir'o mard'e 18-22 h.

 

Walter KLAG


La Muze'o pri Aplik'it'a Art'o en Vien'o. Fot'o: WALTER KLAG


La nov'a ekspozici'o de tapiŝ'o'j. Fot'o: MUSEUM FÜR ANGEWANDTE KUNST


Bild'tapiŝ'o kun pejzaĝ'o kaj bird'o-par'o'j. Fot'o: MUSEUM FÜR ANGEWANDTE KUNST .


Füsun Onur en si'a istanbul'a loĝ'ej'o. Fot'o: MUSEUM FÜR ANGEWANDTE KUNST .

Dank’ al bank’: kler'ig'a katastrof'o

Modern'a viv'o

AŬSTRI'O

Dank’ al bank’: „kler'ig'a katastrof'o”

Ne plu toler'as aŭstr'o'j la vort'o'j'n Hypo Alp'e-Adri'a. Tem'as pri la plej grand'a bank'o-skandal'o en Aŭstri'o dum la last'a'j jar'dek'o'j. Rezult'e la ŝtat'o dev'as ŝpar'i, nun ankaŭ ĉe kler'ig'ad'o, por evit'i tro grand'a'n buĝet'a'n deficit'o'n.

Tiu'n bank'o'n unu'e posed'is la aŭstr'a federaci'a land'o Karinti'o ( Kärnten ). En 2007 ĝi vend'iĝ'is al la german'a Bayerische Landesbank (Bavari'a Land'a Bank'o). Pro ampleks'a komerc'ad'o, part'e en orient'a Eŭrop'o, laŭ'dir'e akompan'at'a de korupt'o kaj spekulaci'o, du jar'o'j'n post'e mank'is la neces'a propr'a kapital'o.

Miliard'o'j

Minac'is la konkurenc'ant'o'j. Tial la respublik'o Aŭstri'o cent'el'cent'e trans'pren'is la bank'o'n. Por re'san'ig'i la bank'o'n bezon'at'as kelk'a'j miliard'o'j da eŭr'o'j. Tiu gigant'a sum'o mank'as nun en la ŝtat'a buĝet'o.

Do ĉiu'j ministr'o'j dev'as ŝpar'i. La ministr'in'o pri instru'ad'o kaj vir'in'a'j afer'o'j dev'as redukt'i si'a'n buĝet'o'n je 60 milion'o'j da eŭr'o'j en 2014 kaj de'nov'e en 2015. Tio signif'as: mal'pli da instru'ist'o'j, mal'pli da instru'a'j hor'o'j kaj pli da ge'lern'ant'o'j en unu klas'o.

La koncern'a sindikat'o – kaj mult'a'j aŭstr'o'j – nom'as tio'n „kler'ig'a katastrof'o”. Ili dis'send'is slogan'o'n: „Mon'o por kler'ig'ad'o, ne por bank'o'j”. Ĉu pli bon'e bankrot'ig'i la fi'a'n bank'o'n?

Walter KLAG


Lern'ej'o en Übersbach, Orient'a Stiri'o, Aŭstri'o. Fot'o: WALTER KLAG

Mild'as la vintr'o, mild'as la faktur'o'j

AŬSTRI'O

Mild'as la vintr'o, mild'as la faktur'o'j

En Aŭstri'o la kvar'e plej varm'a vintr'o de pli ol cent jar'o'j – la sekv'o'j est'as ĉef'e favor'a'j.

En normal'a vintr'o bezon'at'as mult'e da sal'o kaj ŝton'et'o'j por ebl'ig'i sekur'a'n aŭt'o'trafik'o'n. En la pas'int'a vintr'o mal'oft'is neĝ'o kaj glaci'o. Tial oni ŝpar'is 22 milion'o'j'n da eŭr'o'j por material'o kaj labor'pag'o'j. Sal'o'n kaj ŝton'gruz'o'n oni ja pov'as uz'i ven'ont'a'n vintr'o'n.

Naft'o

Krom'e ĉiu hejm'o ŝpar'is 100 eŭr'o'j'n pro la pli mal'alt'a'j hejt'o-kost'o'j. Sum'e por Aŭstri'o tio est'as 370 000 000 eŭr'o'j. Tio signif'is mal'pli da import'it'a'j naft'o kaj ter'gas'o. Pli'a sekv'o est'is drast'e fal'ant'a'j energi'o-prez'o'j.

Ebl'a pli'a rezult'o: la grip'o kaj grip'ec'a'j infekt'o'j mal'oft'is dum la mal'varm'a sezon'o.

Walter KLAG
Fundament'o de la moral'o

Fundament'o de la moral'o

Vi'a maj'a numer'o front'paĝ'is kun grand'a fot'o de milit'ist'a tomb'ej'o kaj titol'o pri la unu'a mond'milit'o. Sed io perturb'as mi'n: la tomb'o montr'at'a ĉe la mal'fon'o est'as de iu, kiu nask'iĝ'is en Novjork'o la 3an de januar'o 1919 ... Ĉu ne tem'as pri tomb'ej'o de la du'a mond'milit'o?

Pri „El mi'a vid'punkt'o” en paĝ'o 5. Iom mal'seren'ig'as mi'n tiu tekst'o. Unu'e oni sci'as, ke est'as ĉiam tromp'o'j, kiu'j „lud'as” sur la kompat'sent'o de naiv'ul'o'j. Sed ne ebl'as konjekt'i pri kaz'o kun tiu simpl'a ĝeneral'a sci'o. Ceter'e est'as bon'e kon'at'e de ĉiu'j, kiu'j korespond'is kun afrik'a'j esperant'ist'o'j, ke ili ĉiam em'as pet'i mon'o'n (ili eĉ mem sci'as, unu el mi'a'j korespond'ant'o'j dir'is, ke „blank'ul'o'j ne vol'as korespond'i kun afrik'an'o'j, ĉar nigr'ul'o'j ĉiam pet'as mon'o'n, kaj blank'ul'o'j ofend'iĝ'as pro tio”), ebl'e pro tio, ke ili est'as al'kutim'iĝ'int'a'j vid'i karitat'a'j'n asoci'o'j'n el Eŭrop'o, kiu'j don'as, kaj tiel imag'as, ke ĉiu'j eŭrop'an'o'j est'as riĉ'a'j kaj don'as mon'o'n. Ĉiu'okaz'e tiu em'o ne signif'as, ke ili mensog'as kaj tromp'as, sed ke ili esper'as, ke „blank'ul'a'j” esperant'ist'o'j ebl'e respond'os favor'e.

Pli grav'a est'as la etern'a hipokrit'a parol'o, ke oni ne don'u al almoz'pet'ant'o'j, ĉar ili aĉet'os alkohol'aĵ'o'n per tio (kaj do? se nur tio'n ili hav'as por dron'ig'i si'a'n mal'esper'o'n?). Mi opini'as iom mal'human'a tiu'n dev'ig'a'n bon'pens'ul'a'n asket'ism'o'n trud'at'a'n ... al ali'ul'o'j.

Fakt'e antaŭ almoz'ul'o, anstataŭ „ŝton'kor'e ignor'i, fiks'ant'e la rigard'o'n sur for'a objekt'o”, sufiĉ'as al si met'i la demand'o'n: se mi est'us en sam'a situaci'o kiel li, mi ja est'us kontent'a, se oni don'us al mi! La konklud'o est'as rekt'a. Est'as la etern'a kaj plej fundament'a baz'o de la moral'o!

Roland PLATTEAU
Franci'o
Opini'o de simpl'a ukrain'o

Politik'o

UKRAINI'O

Opini'o de simpl'a ukrain'o

Mi ĉiam mult'e atent'is event'o'j'n, kiu'j okaz'is en la mond'o. Mi ĝoj'is, ke simil'aĵ'o'j ne okaz'as ĉe mi, en Ukraini'o. Tamen ...

Mi cert'as, ke nun'temp'e mult'a'j hom'o'j en Eŭrop'o – kaj ne nur tie – atent'as la event'o'j'n, kiu'j okaz'as en Ukraini'o. Sed de kie ili ĉerp'as nov'aĵ'o'j'n? Ĉu ĉiu'j font'o'j prezent'as la tut'a'n ver'o'n?

Aper'as do la demand'o: kiu'n kred'i aŭ ne kred'i? Ni komenc'u ĉe Krime'o. Prezid'ant'o Putin kaj li'a'j sub'ten'ant'o'j deklar'as, ke Krime'o ĉiam aparten'is al Rusi'o. Sed ni prov'u iom fos'i en la histori'o. Nur en 1783 la car'in'o de Rusi'o, Jekaterina 2 a, sub'skrib'is manifest'o'n pri al'ig'o de Krime'o al la rus'a imperi'o.

Ĝis tiam la du'on'insul'o neniam aparten'is al Rusi'o, ĉar ĝi est'is tatar'a. Neces'as ne forges'i, ke en 1944 ĝust'e la rus'a imperi'o (pli ĝust'e Sovet'uni'o kun ĉe'kap'e Stalin) iniciat'is deport'ad'o'n de krime'a'j tatar'o'j for de ili'a'j hejm'o'j. Ebl'e ni pov'as konsent'i, ke tamen la urb'o Sebastopol'o est'as ver'e rus'a urb'o. Fond'it'a ĝi est'is en 1783 laŭ ordon'o de Jekaterina 2 a.

Referendum'o

Ĉu ni pov'as kred'i, ke ver'e pli ol 80 % de la loĝ'ant'o'j de Krime'o part'o'pren'is la referendum'o'n en mart'o 2014? Oni sci'as, ke krime'a'j tatar'o'j bojkot'is la referendum'o'n (ankaŭ en 1991 ili bojkot'is la tiam'a'n referendum'o'n). Ankaŭ ebl'e sufiĉ'e mult'a'j de krime'an'o'j tut'e ne part'o'pren'is la mart'a'n referendum'o'n.

Ĉu sekv'e de'nov'e tem'as pri fals'ad'o? Parol'ant'e kun krime'an'o'j, mi konstat'is, ke ver'e mult'a'j el ili est'is, kiel oni nun menci'as, „por'rus'a'j”, mi tamen est'as preskaŭ cert'a, ke ne 80 % part'o'pren'is la referendum'o'n, sed mult'e mal'pli. Kaj la nun'a el'montr'ad'o de milit'potenc'o far'e de Rusi'o ĉe'lim'e kun Ukraini'o – ĉu tio ne est'as prem'o al Ukraini'o?

Nun aper'as en Ukraini'o tiel nom'at'a „varm'eg'a punkt'o”, nom'e en la nord-orient'a part'o (la region'o'j Luhansjka, Donecjka, Ĥarkivsjka). Kaj de'nov'e Putin anonc'as: „Ni pret'as help'i al rus'parol'ant'a'j civit'an'o'j”. Sed ĉu la rus'parol'ant'o'j iam pet'is pri help'o?

Lingv'o

Laŭ naci'ec'o mi est'as rus'o. Mi'a ge'patr'a lingv'o est'as la rus'a. La ukrain'a'n mi posed'as sufiĉ'e mal'bon'e. Sed mi plur'a'j'n jar'o'j'n labor'as, instru'ant'e en la rus'a lingv'o, sam'e kiel mult'a'j el ni'a'j instru'ist'o'j. Nenia'n prem'o'n flank'e de oficial'ul'o'j ni sent'is. Nun oni anonc'as, ke pli'mult'o de la lok'a'j loĝ'ant'o'j esprim'as si'n por Rusi'o.

Tamen mi observ'as, ke tiu'j „mult'nombr'a'j” hom'o'j est'as nur kelk'cent, ebl'e mil. Sed en mi'a urb'o loĝ'as pli ol unu milion'o da hom'o'j. Kio'n do ebl'as opini'i pri la ceter'a'j? Laŭ'dir'e, la protest'ant'o'j est'as sen'labor'ul'o'j pag'at'a'j por dis'sem'i mal'kontent'o'n.

Kaj last'e. De'nov'e ni pri'fos'u la histori'o'n. Efektiv'e Rusi'o de'ven'as de Ukraini'o. Komenc'e ekzist'is la land'o „ Kijiva Rus'j” kun ĉef'urb'o en Kijiv, kiu aĝ'as pli ol 1500 jar'o'j'n. Moskv'o est'is fond'it'a nur en 1147.

Dmitrij CIBULEVSKIJ
Ret'um'ad'o re'jun'ig'as

SOCI'O

Ret'um'ad'o re'jun'ig'as

Oni apenaŭ pov'as kontest'i la asert'o'n, ke Inter'ret'o est'is la plej grand'a revoluci'o en la hom'a viv'o en'e de la last'a'j jar'dek'o'j. Nun'temp'e, oni mal'facil'e pov'us imag'i la ĉiu'tag'ec'o'n sen ĝi. Rilat'e la san'o'n de ĝi'a'j uz'ant'o'j, la opini'o'j ja vari'as. Pas'ig'i long'a'j'n hor'o'j'n antaŭ la komput'il'a ekran'o, laŭ plur'a'j, damaĝ'as la okul'o'j'n, la humor'o'n, la vertebr'ar'o'n. Tiu kutim'o kontribu'as inter'ali'e al mal'pli'iĝ'o de korp'a'j ekzerc'o'j, ĉe infan'o'j kaj ne nur.

Depresi'o

Tamen last'a'temp'e unu pli'a poent'o al'don'iĝ'is al la favor'a'j indik'o'j pri uz'ad'o de la ret'o. Nov'a esplor'o efektiv'ig'it'a en Uson'o, ĉe mal'jun'a'j hom'o'j, montr'is, ke la util'ig'o de Inter'ret'o help'as mal'pli'ig'i kaz'o'j'n de depresi'o. La stud'o'n publik'ig'is la medicin'a ret'ej'o medscape. com . Oni analiz'is dum jar'o'j la san-stat'o'n de mil'o'j da old'ul'o'j (pensi'ul'o'j, pli preciz'e, ne loĝ'ant'a'j en mal'jun'ul'ej'o'j) kaj sub'met'is ili'n al apart'a demand'ar'o. 30 el'cent'o'j inter ili est'is uz'ant'o'j de Inter'ret'o. Oni kalkul'is, ke, ĉe tiu kategori'o, la risk'o de depresi'o est'as mal'pli grand'a je 33 procent'o'j kompar'e kun la person'o'j, kiu'j ne ret'um'as. Ŝajn'as, ke la kaŭz'o est'as, ke – ne mir'ind'e, ali'flank'e – per'ret'a'j kontakt'o'j mal'pli'ig'as aŭ neni'ig'as la izol'it'ec'o'n, al'don'ant'e nov'a'j'n interes'o'j'n kaj nov'a'n entuziasm'o'n al oni'a ĉiu'tag'a viv'o.

Tabul'a'j komput'il'o'j

Oni kred'as, ke mal'jun'a'j hom'o'j trov'as pli da embaras'o, dum komput'il'um'ad'o, ol jun'ul'o'j kaj infan'o'j, kaj tia ja est'is la real'o ĝis antaŭ'ne'long'e. La esplor'ad'o montr'is, tamen, ke mal'jun'ul'o'j klopod'as kaj oft'e sukces'as super'i tiu'n bar'o'n: ne hazard'e part'o'pren'is la stud'o'n hom'o'j 80- , 90- kaj eĉ 100-jar'a'j, kiu'j tre kontent'e ret'um'as. Vek'as sci'vol'o'n ankaŭ tio, ke mal'jun'a'j hom'o'j prefer'as uz'i, laŭ la esplor'ist'o'j, tabul'a'j'n komput'il'o'j'n anstataŭ port'ebl'a'j'n aŭ sur'tabl'a'j'n maŝin'o'j'n. Tio okaz'as pro kial'o'j lig'it'a'j al la pez'o kaj al la transport'ebl'ec'o de la ret'um-il'o'j.

Paulo Sérgio VIANA
Grav'a element'o de mond'a ne'stabil'ec'o

Ese'o'j

SEPAR'ISM'O

Grav'a element'o de mond'a ne'stabil'ec'o

Antaŭ 100 jar'o'j separ'ist'o'j batal'ant'a'j por la sen'de'pend'ec'o de Bosni'o kaj Serbi'o el la aŭstr'a-hungar'a imperi'o kaŭz'is la mort'o'n de Ĉef'duk'o Frederik'o Ferdinand'o. Tiel ili ĵet'is Eŭrop'o'n kaj la mond'o'n en period'o'n de ne'stabil'ec'o, kriz'o'j kaj milit'o'j neniam antaŭ'e vid'it'a'j en la histori'o de la hom'ar'o.

Nun, dum la cent'jar'iĝ'o de la komenc'o de la unu'a mond'o'milit'o, nov'a mov'ad'o serĉ'ant'a aŭtonomi'o'n ig'as Eŭrop'o'n kaj la mond'o'n re'memor'i, kiel separ'ism'o pov'as est'i faktor'o por mal'stabil'ig'i afer'o'j'n geopolitik'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n.

La decid'o de Krime'o apart'iĝ'i de Ukraini'o kaj al'iĝ'i al Rusi'o obe'as la fort'o'n kaj la disting'ebl'a'j'n motiv'o'j'n de klasik'a'j separ'ism'a'j mov'ad'o'j. Ĉi-okaz'e, tamen, la loĝ'ant'o'j de la du'on'insul'o ne vol'as sen'de'pend'ec'o'n. Sed la rezult'o'j pov'as est'i tiel katastrof'a'j kiel iu ajn ali'a tradici'a separ'ism'o.

La dezir'o de la du'on'insul'an'o'j elekt'i propr'a'vol'e la sort'o'n de la region'o, kie ili viv'as, influ'os ne nur la map'o'n de Orient'a Eŭrop'o. Ili'a sukces'o re'vigl'ig'os ali'a'j'n okcident'a'j'n grup'o'j'n kun la intenc'o re'desegn'i la mond'a'n map'o'n.

Tambur'as

En Eŭrop'o tri regn'o'j nun'temp'e front'as la kresk'ant'a'n prem'o'n de si'a'j loĝ'ant'o'j favor'e al sen'de'pend'iĝ'o. Skot'land'o decid'os en septembr'o, ĉu rest'i membr'o de la Unu'iĝ'int'a Reĝ'o'land'o de Grand'a Briti'o kaj Nord-Irland'o; Kataluni'o pli'intens'ig'as la prem'o'n por apart'iĝ'i de Hispani'o; kaj eĉ la romantik'a Veneci'o tambur'as apart'iĝ'o'n dis'de Itali'o.

Ali'flank'e de Atlantik'o, la franc'lingv'a kanad'a provinc'o Kebeki'o prov'as pli'a'n foj'o'n far'iĝ'i la plej nov'a nord-amerik'a regn'o. Pli ol antaŭ'e, separ'ism'o montr'iĝ'as afer'o ne nur afrik'a aŭ azi'a.

La long'daŭr'a interes'o de Eŭrop'a Uni'o est'as konserv'i la post'milit'a'n ord'o'n, kie land'lim'o'j est'as bon'e difin'it'a'j, kaj kie teritori'a'j postul'o'j ne est'u per'fort'e decid'at'a'j.

Krime'o ne voĉ'don'is por far'iĝ'i pli liber'a, kiel en klasik'a'j separ'ism'a'j mov'ad'o'j, sed anstataŭ'e por est'i argument'ebl'e mal'pli liber'a sub la reg'ad'o de Rusi'o. Rus'o'j, paf'int'e eĉ ne unu sol'a'n kugl'o'n, tiel aneks'is al si region'o'n, kie situ'as histori'a haven'o de ili'a mar'arme'o.

Postul'as

En'e de la Rus'a Federaci'o, en la Nord'a Kaŭkazi'o, ribel'a'j mov'ad'o'j en Ĉeĉeni'o kaj Dagestan'o postul'as si'a'n propr'a'n sen'de'pend'ec'o'n. Separ'ism'o supoz'ig'as la tim'o'n perd'i la potenc'o'n, natur'a'j'n medi'o'j'n, impost'o'j'n kaj loĝ'ant'ar'o'n. Ne est'as regn'o en la mond'o, kiu akcept'us perd'i teritori'o'n.

Antaŭ Krime'o, la last'a okaz'o de separ'ism'o en la eŭrop'a kontinent'o est'is turment'a. Kun preskaŭ du milion'o'j da loĝ'ant'o'j, plej'part'e de alban'a etn'a de'ven'o, Kosov'o ricev'is defend'a'n apog'o'n de Nord-Atlantik'a Traktakt -Organiz'aĵ'o ( NATO) en milit'o por apart'iĝ'i de Serbi'o, en kiu pere'is pli ol dek mil hom'o'j.

En 2008 Kosov'o deklar'is si'n sen'de'pend'a, sed Rusi'o kaj Ĉini'o ne agnosk'is ĝi'a'n nov'a'n status'o'n. Okcident'a'j land'o'j prav'ig'is si'a'n akcept'o'n de la sen'de'pend'iĝ'o per la fakt'o, ke la alban'de'ven'a loĝ'ant'ar'o en Serbi'o viv'is sub prem'o de la serb'a'j aŭtoritat'o'j, sufer'is grav'a'j'n atenc'o'j'n kontraŭ hom'a'j rajt'o'j, kaj est'is konstant'a'j viktim'o'j de etn'a pur'ig'ad'o.

Kvankam ekonomi'a'j argument'o'j hav'as centr'a'n grav'ec'o'n en la debat'o, tamen kern'e de separ'ism'o rol'as kultur'a'j, etn'a'j kaj histori'a'j kaŭz'o'j krom la ident'ec'a sent'o.

Komenc'iĝ'as

En Veneci'o, ĉef'urb'o de la nord'a region'o Venetio en Itali'o, komenc'iĝ'as iniciat'o'j cel'e al sen'de'pend'iĝ'o kaj re'star'ig'o de la Tre Seren'a Respublik'o de Veneci'o. Ties suveren'ec'o fin'iĝ'is nur post la konker'o far'e de la trup'o'j de la franc'a imperi'estr'o Napoleon'o fin'e de la 18 a jar'cent'o.

Loĝ'ant'o'j de Venetio argument'as, ke la centr'a reg'ist'ar'o en Rom'o kolekt'as ĉiu'jar'e de la preskaŭ kvin milion'o'j da loĝ'ant'o'j de la region'o impost'o'j'n en sum'o de 70 miliard'o'j da eŭr'o'j. Ili ricev'as inter'ŝanĝ'e publik'a'j'n serv'o'j'n egal'valor'a'j'n al 50 miliard'o'j da eŭr'o'j.

Ju pli prav'ig'ebl'a ŝajn'as la rajt'o de la pli'mult'o decid'i pri politik'a'j alianc'o'j laŭ si'a sent'o de ident'ec'o, kiel okaz'is en Krime'o, des pli la prerogativ'o de mem'determin'o est'as lim'ig'it'a en inter'naci'a jur'o. Inter'konsent'it'e est'as, ke ĉio okaz'u en'e de demokrati'a decid'pov'o, klar'e tra'vid'ebl'a kaj akcept'at'a de la centr'a reg'ist'ar'o.

Aktual'a ekzempl'o okaz'as en la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o de Briti'o. Laŭ akord'o far'it'a antaŭ du jar'o'j, post long'a trakt'ad'o inter la brit'a kaj skot'a reg'ist'ar'o'j, en septembr'o okaz'os referendum'o en Skot'land'o. Respond'e al unu sol'a demand'o la skot'o'j dev'os decid'i jes'e aŭ ne'e pri la apart'ig'o de si'a land'o dis'de uni'o, kiu daŭr'as jam 300 jar'o'j'n.

Voĉ'don'os

La rezult'o de enket'o far'it'a en mart'o 2014 montr'is, ke 57 % de la skot'o'j voĉ'don'os ne'e al la apart'ig'o, cert'e influ'at'e de la ekonomi'a'j sekv'o'j de la romp'o kun London'o.

Oficial'e brit'a'j reg'ant'o'j dir'as, ke Skot'land'o est'as pli fort'a en'e de la uni'o, kaj ke la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o est'as pli fort'a kun Skot'land'o. La konservativ'a ĉef'ministr'o de Briti'o avert'is, ke sen'de'pend'a Skot'land'o ne plu pov'os uz'i la brit'a'n pund'o'n kaj cert'e front'os mal'facil'aĵ'o'j'n por en'ir'i Eŭrop'a'n Uni'o'n.

Hispani'o hav'as special'a'n interes'o'n bar'i la al'iĝ'o'n de nov'a'j sen'de'pend'a'j ŝtat'o'j al la eŭrop'uni'a blok'o. De sud'o ĝis nord'o divers'a'j separ'ism'a'j mov'ad'o'j aktiv'as en ĝi'a teritori'o. La reg'ist'ar'o en Madrid'o bar'is ĉiu'j'n prov'o'j'n de la aŭtonom'a region'o Kataluni'o lanĉ'i si'a'n propr'a'n referendum'o'n.

Pro la pli'grav'iĝ'o de la ekonomi'a kriz'o en Hispani'o, kie la mez'a nivel'o de sen'labor'ec'o est'as du'obl'e pli alt'a ol tiu de la eŭr'o'zon'o, sen'de'pend'iĝ'o est'as pli kaj pli apog'at'a.

Kataluni'o est'as tre industri'ig'it'a region'o. Oni kalkul'as, ke 43 cend'o'j de ĉiu eŭr'o pag'it'a al la centr'a reg'ist'ar'o ne re'ven'as al la region'o. En novembr'o, katalun'o'j voĉ'don'os en referendum'o eĉ sen la konsent'o de Madrid'o, kiu konsider'as la ag'o'n ne'konstituci'a.

Furor'as

Ankaŭ ekster Eŭrop'o furor'as separ'ism'o. En Kanad'o, la gvid'ant'o'j de la politik'a Part'i Québécois vol'as ig'i la provinc'o'n Kebeki'o nov'a land'o. Kun ok milion'o'j da loĝ'ant'o'j, plej'part'e franc'parol'ant'a'j, Kebeki'o est'as la du'a plej loĝ'at'a provinc'o de la land'o.

Laŭ la separ'ist'o'j, sen'de'pend'a Kebeki'o garanti'os la serv'o'j'n de la nun'a federaci'a reg'ist'ar'o. Tamen ĝi re'invest'os la kolekt'it'a'j'n impost'o'j'n laŭ si'a bon'trov'o, modern'ig'ant'e si'a'n politik'a'n sistem'o'n, stimul'ant'e produkt'ad'o'n de elektr'a energi'o, kaj tiel si'n liber'ig'ant'e de la import'ad'o de naft'o.

En 1980 kaj 1995 okaz'is referendum'o'j. Ambaŭ rifuz'is la propon'o'n de la separ'ist'o'j, sed la last'a prezent'is diferenc'o'n de iom'et'e pli ol 1 % favor'e al la kontraŭ'ul'o'j. Tiu ĉi statistik'o ankoraŭ nutr'as la esper'o'n de favor'a rezult'o est'ont'ec'a.

Ankoraŭ fru'as por prognoz'i, ĉu la nov'a ond'o de separ'ism'o'j fakt'e determin'os nov'a'j'n land'lim'o'j'n sur la post'milit'a map'o. Sed io ŝajn'as est'i cert'a: la etern'a dezir'o pri popol'a sen'de'pend'ec'o rest'as grav'a element'o de mond'a ne'stabil'ec'o.

Lenio MAROBIN
Taŭr'o??? Fest'o!!!

Novel'o'j

Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Ŝpruc'as varm'eg'a'j sun'radi'o'j sur la sen'ĉes'e hom'plen'iĝ'ant'a'n cirk'o'n. Somer'ĝoj'ig'a hel'ec'o bon'ven'ig'as mov'iĝ'em'a'n spekt'ant'ar'o'n, ĉiu serĉ'e de si'a sid'lok'o por de tie ĝu'i post'tag'mez'a'n tore'ad'o'n. Fort'laŭt'a'j la babil'ad'o'j garn'it'a'j per grand'a'j rid'o'j de la pli'nombr'iĝ'ant'a publik'o. Jovial'a etos'o reg'as en la medi'o kaj rigard'o'j jam cel'as la scen'ej'o'n por Taŭr'o???-Fest'o!!!.

Trumpet'o el'sonor'as la komenc'o'n de l’spektakl'o, aplaŭd'o'j pli'ampleks'ig'as la popol'a'n voĉ'bru'ad'o'n. Ie, mez'e de la ruĝ'farb'it'a lign'a trab'aĵ'o ĉirkaŭ'ant'a la aren'o'n, oni mal'ferm'as larĝ'a'n pord'o'n por tra'las'i tore'ad'a'j'n taĉment'an'o'j'n: banderil'ist'o'j'n, incit'ist'o'j'n kaj ankaŭ taŭr'o'pren'ant'o'j'n; ĉiu'j sur'hav'as strikt'e sid'ant'a'j'n kostum'o'j'n bunt'e or'brod'it'a'j'n, kio al'log'as la okul'o'j'n de la spekt'ant'o'j. Sur bel'e ornam'it'a'j ĉeval'o'j sekv'as rajd'ist'o'j tre elegant'a'j en'e de si'a'j apart'e disting'ind'a'j jak'o'j fason'it'a'j laŭ'mod'e de antikv'a'j aristokrat'o'j, kaj fajn'e el'labor'it'a'j volut'a'j desegn'aĵ'o'j; ĉe'kap'e tri'korn'a'j ĉapel'o'j, okul'frap'e plum'plen'a'j.

Je la son'o de muzik'o pur'sang'a'j rajd'best'o'j, per art'a'j volte'o'j, danc'as kaj riverenc'as al la sen'halt'a man'klak'ad'o. Tradici'a'j'n rit'o'j'n ĉiu'j tiu'j aktor'o'j solen'e plen'um'as en la aren'o, ĝis el'ir'o laŭ'takt'a kun la orkestr'o.

Sonor'a ordon'o re'ven'ig'as unu rajd'ist'o'n, kiu per ceremoni'a'j gest'o'j respekt'em'e akcept'as de kun'ul'o long'a'n banderil'o'n. Pli'a trumpet'ad'o kaj jen la vic'o de la ĉef'a rol'ul'o de tiu fest'o: la taŭr'o! Ĝi impet'as en la cirk'o'n, kaj per si'a'j minac'em'e lev'it'a'j korn'o'j krak'eg'e frap'as kontraŭ la ruĝ'lini'a'n trab'aĵ'o'n. Incit'ist'o'j klopod'as tromp'i ĝi'n per tuk'mov'a'j fint'o'j. Renkont'e al la besti'o vigl'e si'n ĵet'as ĉeval'o, de sur kies sel'o la rajd'ant'o, per vigl'a man'puŝ'o, en'ir'ig'as en la bov'dors'o'n ĉe'pint'e hok'proviz'it'a'n stang'o'n; ĉi tiu krak'fend'iĝ'as kaj las'as flag'et'o'n tuj fier'e el'montr'at'a'n al la aplaŭd'ant'a spekt'ant'ar'o. Unu ... du ... tri ... kvar ... eĉ kvin kaj pli'a'j pik'il'o'j vund'as la mal'raci'ul'o'n, kaj el'flu'ad'o de sang'o ek'ruĝ'ig'as ĝi'a'n dors'fel'o'n. Ĉe ĉiu sukces'a tra'pik'o la spekt'ant'ar'o eksplod'ig'as viv'u'o'j'n – Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Tradici'e, scen'o'j tia'j ripet'iĝ'as ĉe tore'ad'o de ĉiu pli'a best'o en'ir'ig'it'a en tiu'n aren'o'n, kaj de ali'a ..., kaj de ali'a ... traf'e tra'pik'it'a'j de la rajd'ist'o'j; ĉi-tiu'j est'as kri'ad'e tiu'cel'e instig'it'a'j de la entuziasm'o'plen'a'j spekt'ant'o'j, ĉiam postul'ant'a'j de ili el'montr'ad'o'n de kiel ebl'e plej risk'em'a'j krud'brav'eg'aĵ'o'j. Unu pli'a, unu pli'a ... kulmin'e jen la simultan'a banderil'par'a en'pik'ad'o, sekv'e ankaŭ uz'o de span'pik'il'o, aŭ ankoraŭ la akrobat'art'a violon'stil'a kling'en'ŝov'o. Tio'n oni mal'avar'e rekompenc'as per mult'obl'a'j pli vigl'a'j aplaŭd'o'j kaj viv'u'o'j. Post ĉiu batal'spektakl'a scen'o la taŭr'o vag'as tie'n kaj re'e'n kun si'a kap'o turn'iĝ'ant'a ĉirkaŭ'e'n serĉ'e de el'ir'o el tia por ĝi tim'ig'a sieĝ'lok'o; dum'e la sur ĝi al'kroĉ'it'aĵ'o'j supr'e sving'iĝ'as grotesk'e, kaj intern'e plu dis'karn'ig'as ĝi'a'n dors'o'n ... Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Ĉi prezent'ad'o'j'n akompan'as etos'gaj'ig'a'j muzik'aranĝ'o'j bel'sonor'e premi'ant'a'j kontent'ig'a'j'n plen'um'ad'o'j'n de la aren'protagonist'o'j. Sur si'a sid'lok'o ĉiu'j amuz'iĝ'as, dum la sang'o'verŝ'ad'o vid'ebl'iĝ'as ne nur el la bov'o'dors'o'j kaj eĉ sur'ventr'e de la ĉeval'o'j pro akr'a spron'ad'o de ties mastr'o'j – Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Re'e laŭ ordon'a trumpet'ad'o, jen en'ven'as grup'o da taŭr'o'pren'ant'o'j, kiu'j sen ia ajn ruz'il'o ĉe'man'e, mal'tim'e ofer'don'as si'a'n korp'o'n al la furioz'o de la besti'o. Ĉi tiu muĝ'as kaj huf'o'skrap'as ĝust'e antaŭ ol atak'i tiu'j'n provok'e defi'ant'a'j ĝi'n. La inter'frap'iĝ'o est'as sen'brid'a: la unu'a vir'o en la vic'o al'front'ant'a la taŭr'o'n en'brak'ig'as ĝi'a'n kap'o'n, kaj fort'e-firm'e el'ten'as si'n inter ties korn'o'j, kie li sku'iĝ'e vojaĝ'as rapid'a'j'n sed long'a'j'n moment'o'j'n. Li'a'j kompan'o'j kiel ebl'e plej tuj'e si'n ĵet'as sur la vir'bov'o'n, sed iu'j est'as de ĝi abrupt'e for'pel'it'a'j aer'e'n, flank'e'n, sur'ter'e'n, eĉ sub ĝi'a'j'n huf'o'j'n. Per violent'a'j korn'o'frap'o'j la taŭr'o karambol'ig'as kaj kapriol'ig'as ili'n; unu el ili eĉ fal'as kun la kap'o mal'supr'e'n. Sed neniu rezign'as. Ĉiu'j obstin'e insist'as, persist'as, en kolektiv'a streb'ad'o sen'mov'ig'i si'a'n pred'o'n. Danĝer'e miks'iĝ'as kap'o'j kun la tie en'pik'it'a'j banderil'o'j, kaj la sang'o verŝ'iĝ'ant'a el la bov'a dors'o makul'as jak'et'o'j'n, ĉemiz'o'j'n kaj precip'e ili'a'j'n vizaĝ'o'j'n. Traf'it'a de violent'a ek'puŝ'eg'o, unu taŭr'o'pren'ant'o sven'as antaŭ la minac'e re'atak'ont'a brut'o, tamen, sen'hezit'e kaj sen'tim'e, iu kamarad'o ofer'em'e tuj si'n ĵet'as protekt'o'cel'e sur la fal'ig'it'a'n korp'o'n sen'defend'a'n, tiel'e ricev'ant'e mem la korn'o'pik'o'j'n. – Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Dum tiu barakt'ad'o, sed de for'e kaj kontent'e sur si'a'j sekur'a'j sid'lok'o'j, entuziasm'e-gaj'e part'o'pren'as ankaŭ spekt'ant'o'j per kuraĝ'ig'a'j incit'ad'o'j – eĉ histeri'vir'in'a'j – kaj rid'eg'as, se ĉe pudend'o de iu el tiu'j kuraĝ'ul'o'j ŝir'iĝ'as pantalon'o – Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Post'e pli'a sang'ceremoni'o efektiv'iĝ'as de sur ĉeval'o kun flank'o'protekt'il'o'j, kontraŭ kiu'j la taŭr'o tromp'ig'e impet'as, sam'temp'e ricev'ant'e de la rajd'ist'o re'a'j'n stang'pik'ad'o'j'n.

Fest'o'kresĉend'e, ali'a kuraĝ'ul'o – ĉi-foj'e tut'sol'a, sed kun banderil'o'j en si'a'j man'o'j – montr'iĝ'as nun risk'em'e en kvazaŭ'a danc'ad'o front'e al pli'a taŭr'o last'e en'ir'ig'it'a en la aren'o'n. Ek'vid'ant'e la provok'ant'o'n, la best'o tuj si'n ĵet'as kontraŭ li, sed mal'traf'as li'n, tromp'it'e de ties fint'o'j; tiel'e lert'e sukces'int'e en'ŝov'i la du pik'il'o'j'n sur ĝi'a'n dors'o'n, la banderil'ist'o for'fuĝ'as rekt'e al la ruĝ'a trab'aĵ'o por si'n sav'i de la furioz'a bov'o persekut'ant'a li'n. Tamen li ne sufiĉ'e rapid'as por eskap'i la korn'o'bat'o'n, kiu sur li'a'n post'aĵ'o'n trans'ir'ig'as li'n ĝust'e kie'n li cel'is, kvankam kun kap'o mal'supr'e'n kaj krur'o'j aer'e'n. Laŭt'a rid'eg'ad'o eksplod'as el la spekt'ant'ar'o, kun'e kun fort'a'j aplaŭd'o'j.

Last'e en'ven'as la matador'o, kiu per star'a tore'ad'o instig'as la koncern'a'n vir'bov'o'n – ĉi tiu ne kun korn'o'j glob'ig'it'a'j kiel la antaŭ'a'j – al difin'it'a'j al'kur'o'j tie'n kaj re'e'n per tromp'fint'o'j de si'a muleta'o; je ĉiu specif'a tuk'mov'o sur la best'a dors'o ĉiam sen'ĉes'e akompan'as „ holeoj ”. Subit'e li'a krur'o est'as kapt'it'a de unu korn'o, kio ig'as li'n trans'kap'iĝ'i kaj fal'i. „Ho!!! ... Horor'o!!! ...” Tuj tuj ek'star'as spekt'ant'o'j unu'anim'e aflikt'iĝ'int'a'j, incit'ist'o'j al'kur'as por devi'ig'i la korn'hav'ul'o'n; sed la toreador'o re'ek'star'as, feliĉ'e nenio grav'a! Eksplod'as aplaŭd'o'j. – Taŭr'o??? – Fest'o!!!

La spektakl'o plu'ir'is kun pli intens'a klak'ad'o kaj apog'a'j kri'o'j. Kvankam de la hom'speci'o bred'at'a cel'e propr'a'n amuz'iĝ'o'n tiom risk'em'a'n, la brut'o ne pov'as super'i tia'n mastr'o'n. Oni permes'as nur mezur'i ĝi'a'n ne'raci'a'n animal'a'n pov'o'n kompar'e kun la hom'a ruz'inteligent'o, ne plu! Jen al'ven'ont'a la super'kulmin'a moment'o: ĝi'a mort'ig'o! – Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Kun glav'o ĉe'man'e rekt'e antaŭ'e'n direkt'at'a, la toreador'o al'front'as si'a'n pred'o'n, log'tromp'e incit'as ĝi'n, kiu naiv'e impet'as kontraŭ la defi'ant'o, kaj ĉi tiu en'ŝov'as la kling'o'n en ĝi'a'n dors'o'n, fund'e ĝis'kor'e. La besti'o, tiel'e mort'vund'it'a, oscil'as, ĝi'a pez'a korp'o balanc'iĝ'as, stumbl'e genu'iĝ'as, la muzel'o merg'iĝ'as en la aren'polv'o'n ... Ĝi agoni'as. – Taŭr'o??? – Fest'o!!!...

Eksplod'as viv'u'o'j, bru'eg'as klak'ar'o, muzik'o pli laŭt'e son'as. La venk'int'o, kun la sang'a spad'o ĉe'man'e lev'it'a, orgojl'e dank'as al tia amas'o aklam'ant'a triumf'e la hom'a'n krud'lert'ec'o'n super la animal'a mal'raci'o. – Taŭr'o??? – Fest'o!!!

Eduard'o NOVEMBR'O
Energi'a konferenc'o

SEKUR'EC'O

„Energi'a” konferenc'o

La intern'a situaci'o en Ukraini'o kaj la sekur'ec'o de energi-font'o'j en Eŭrop'o trov'iĝ'is inter la tem'o'j diskut'at'a'j dum inter'naci'a forum'o en maj'o en la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o.

La part'o'pren'ant'o'j en la forum'o GLOBSEC (kun'fand'iĝ'o de la angl'a'j vort'o'j „glob'al”, tut'mond'a, kaj „ security ”, sekur'ec'o) diskut'is ne nur la dis'volv'o'n de defend'a'j milit'a'j ebl'o'j en Eŭrop'o kaj la integr'iĝ'o'n de Montenegr'o al Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO), sed ankaŭ la kontribu'o'n de Slovaki'o al ven'ont'a pint'kun'sid'o en Kimri'o.

Kun'labor'o

Apart'a'n lok'o'n okup'is la defend'a kun'labor'o de la kvar membr'o'j de la viŝegrada grup'o (Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pol'land'o, Slovaki'o).

Part'o'pren'is pli ol 1100 deleg'it'o'j el 61 land'o'j, inter ali'a'j la ĝeneral'a sekretari'o de NATO Anders Fogh Rasmussen, la iam'a ĉef'o de la alianc'a'j fort'o'j en Afgani'o John Allen, kvin ĉef'ministr'o'j kaj naŭ ministr'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j.

Juli'us HAUSER
Inter'ven'u sen'buĝet'e!

KLER'IG'AD'O

Inter'ven'u sen'buĝet'e!

Konservativ'a'j politik'ist'o'j japan'a'j ŝat'as lern'i el ali'land'a'j spert'o'j. Ekzempl'e, la nun'a vic-ĉef'ministr'o As'o Tar'o dir'is, ke oni lern'u la hitler'a'n manier'o'n pri la konstituci'a revizi'o (MONAT'O, 2013/10, p. 19).

La ĉef'ministr'o Abe Sinzo vol'as rigor'e reform'i instru'ad'o'n part'e laŭ la model'o de Margaret Thatcher, eks'a brit'a ĉef'ministr'o. En 2004 „reform'em'a” grup'o en la Liberal-Demokrati'a Parti'o ( LDP), inkluziv'e de Abe, send'is esplor'a'n komision'o'n al Briti'o por stud'i la tie'a'j'n kler'ig'a'j'n reform'o'j'n.

Ĝi trov'is, ke la brit'a popol'o, venk'int'e en la milit'o pri la insul'ar'o Falkland, re'gajn'is dign'o'n kaj sub'ten'is korekt'o'n de de'voj'ig'it'a'j lern'o'libr'o'j.

Dum la unu'a Abe -reĝim'o (2006-2007) oni revizi'is la baz'a'n instru'ad'a'n leĝ'o'n, sed la reform'o mez'voj'e ĉes'is. La nun'a kaj du'a Abe -reĝim'o ek'navig'is cel'e al komplet'a instru'reform'o.

Ministr'o

Abe nom'um'is membr'o'n de la esplor'a komision'o, Simomura Hakubun, ministr'o pri instru'ad'o. Laŭ ili'a kompren'o, post la du'a mond'milit'o instru'ad'o mal'fort'ig'is la japan'a'n potenc'o'n precip'e pro mal'dekstr'a'j instru'ist'a'j sindikat'o'j.

La task'ar'o de Simomura jen'as: 1. kontrol'i kaj revizi'i lern'o'libr'o'j'n, precip'e histori'a'j'n kun „masoĥ'ism'a” vid'punkt'o (do evit'i pri'skrib'o'n de agres'o en azi'a'j land'o'j ktp); 2. sub'met'i ĝis'nun'a'j'n relativ'e neŭtral'a'j'n kler'ig'a'j'n komitat'o'j'n en ĉiu'j municip'o'j sub aŭtoritat'o'n de la municip'a ĉef'o; 3. instig'i konkur'ad'o'n inter lern'ant'o'j, lern'ej'o'j kaj municip'o'j; 4. en'konduk'i moral'a'n lern'objekt'o'n por kre'i pli obe'em'a'j'n civit'an'o'j'n.

Do, kia est'as la situaci'o en kler'ig'ej'o'j? Fakt'e, dum la long'a reg'ad'o de LDP post la mond'milit'o, la kler'ig'sistem'o jam form'iĝ'is laŭ la vol'o de konservativ'a'j politik'ist'o'j. La influ'o de la sindikat'o'j daŭr'e mal'fort'iĝ'is.

Mort'o

Last'a'temp'a enket'o far'it'a de instru'ist'a sindikat'o montr'is, ke la averaĝ'a krom'labor'o de la instru'ist'o'j en ĉia'j lern'ej'o'j sum'as monat'e 95,5 hor'o'j'n (inkluziv'e de labor'o far'it'a en la propr'a hejm'o). Tiom da hor'o'j super'as la „danĝer'a'n” lim'o'n rilat'e mort'o'n pro krom'labor'o (monat'e 80 hor'o'j) difin'it'a'n de la ministr'ej'o pri publik'a bon'stat'o kaj labor'o.

Instru'ist'o'j dum long'a temp'o dev'as okup'iĝ'i pri dev'ig'a'j raport'o'j kaj statistik'o'j, kiu'j ne rekt'e rilat'as al instru'ad'o. Rezult'e mank'as temp'o por pas'ig'i kun lern'ant'o'j.

Pli'e, kun'sid'o'j de instru'ist'o'j nun ebl'ig'as al lern'ej'estr'o'j kaj fak'estr'o'j apart'e, kaj de supr'e, ordon'i kaj administr'i. Liber'a'j diskut'o'j est'as sub'prem'at'a'j. Etos'o deprim'a kovr'as lern'ej'o'j'n, kaj instru'ist'o'j est'as lac'a'j. Ne mal'mult'a'j far'iĝ'as korp'e aŭ mens'e mal'san'a'j.

Plend'as

Instru'ist'o'j plend'as ankaŭ pri tro grand'a'j klas'o'j kun mult'a'j lern'ant'o'j. Laŭ raport'o de Organiz'aĵ'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o ( OEKE), la averaĝ'a nombr'o de lern'ant'o'j en klas'o (unu'a part'o de mez'a instru'ad'o) en 2006 sum'is 23,9, tamen en Japani'o 30,7.

La publik'a el'spez'o en Japani'o por instru'ad'o est'as mal'grand'a. En 2010 tiu el'spez'o est'is 3,6 % de la maln'et'a en'land'a produkt'o, la plej mal'grand'a en 30 kompar'ebl'a'j OEKE -land'o'j. Tie la averaĝ'a el'spez'o ating'is 5,4 %.

Do la politik'o por kler'ig'a reform'o en Japani'o tiel resum'iĝ'as: „Inter'ven'u sen'buĝet'e!”.

ISIKAWA Takasi
Dek'mil tromp'o'j kaj cent'mil truk'o'j

AŬSTRI'O

Dek'mil tromp'o'j kaj cent'mil truk'o'j

En maj'o kvin'dek'o da ĵurnal'ist'o'j ĉe'est'is la prezent'ad'o'n de ekspozici'o kun strang'a titol'o: Dek mil tromp'o'j kaj cent mil truk'o'j. Tem'as pri cit'aĵ'o el libr'o de la filozof'o Frantz Fan'o'n kun la titol'o „La damn'it'o'j de tiu ĉi ter'o”, en kiu la aŭtor'o pri'skrib'is la alĝeri'a'n revoluci'o'n.

La ekspozici'o okaz'is unu'e en Zagreb'o. Post'e ĝi migr'is al Antverpen'o, Kair'o, Honkongo, Bejrut'o kaj Vien'o. En Moskv'o est'os la fin'a halt'ej'o.

La ekspozici'o aktual'e okaz'as en Vien'o, en 21er Ha'us (21 a dom'o), muze'o por la art'o el la 21 a jar'cent'o. Tiu pavilon'o hav'as long'a'n histori'o'n:

1958: Karl Schwanzer [ ŝvanca ] (1918-1975) konstru'is la aŭstr'a'n pavilon'o'n por la Mond'a Ekspozici'o en Brusel'o. Kost'o'j 2,5 milion'o'j da eŭr'o'j. Pro la ne'stabil'a grund'o la supr'a etaĝ'o star'as sur kvar kolon'o'j.

1962: Post ali'konstru'ad'o la pavilon'o trov'is nov'a'n lok'o'n proksim'e al la ĉef'a staci'dom'o de Vien'o. Ĝi est'is nun ej'o por la art'o de la 20 a jar'cent'o kaj nom'iĝ'is 20er Ha'us.

2001: La art'a kolekt'o trans'lok'iĝ'is al la nov'a Muze'a Kvartal'o de Vien'o.

2010 ĝis 2011: La pavilon'o oni de'nov'e ali'konstru'as. La kost'o'j est'is 31,9 milion'o'j da eŭr'o'j.

2011: Mal'ferm'o kiel 21er Ha'us.

Nun, ĝis la 31 a de aŭgust'o, en la supr'a etaĝ'o, vizit'ebl'as la menci'it'a ekspozici'o. La tem'o est'as eg'e ambici'a: koloni'ism'o, sub'prem'o, revoluci'o'j, ĉef'e en la arab'lingv'a'j kaj orient'eŭrop'a'j land'o'j.

Katalog'o

44 art'ist'o'j el tiu region'o montr'as tut'e divers'a'j'n objekt'o'j'n: pentr'aĵ'o'j'n, skulpt'aĵ'o'j'n, fot'o'j'n, objekt'o'j'n el divers'a'j material'o'j kiel uz'it'a'j libr'o'j aŭ plast'a'j skatol'o'j por transport'i legom'o'j'n. Tio'n kompren'i mal'facil'as, kiel indik'as la katalog'o.

Tie leg'ebl'as: „La ekspozici'o mal'fald'iĝ'as kiel daŭr'a dialog'o, kies ne'linear'a'j ĉapitr'o'j de'voj'iĝ'as, si'n reciprok'e inter'romp'as, plen'um'as kaj kontraŭ'dir'as, sond'ant'e la ebl'o'j'n kaj lim'o'j'n de tio, kio'n ekspozici'o pov'as efektiv'ig'i rilat'e al pri'demand'ad'o de politik'a'j histori'a'j evolu'o'j en najbar'a'j kaj diverĝ'a'j spac'o'j.”

Se vi ne sci'as kiel re'ag'i, nepr'as mem vizit'i la art'aĵ'o'j'n. Jam la lum'plen'a pavilon'o est'as interes'a konstru'aĵ'o, kun kaf'ej'o en la sub'a etaĝ'o.

Walter KLAG


La ekster'o de 21er Ha'us. Fot'o WALTER KLAG .


Prezent'ad'o de la ekspozici'o la 9an de maj'o 2014. Mal'antaŭ'e bild'o de Sanja Iveković : Perl'o'j de Revoluci'o, 2010. Fot'o WALTER KLAG .


La intern'a hal'o de 21er Ha'us. Fot'o WALTER KLAG .


Skulpt'aĵ'o de Rajkamal Kahlon (Antverpen'o). Fot'o WALTER KLAG .


Art'a'j objekt'o'j el plast'a'j skatol'o'j por legom'o'j. Fot'o WALTER KLAG .


Skulpt'aĵ'o de Rajkamal Kahlon (Antverpen'o). Fot'o WALTER KLAG .

Bicikl'e al Nord-Korei'o

ĈINI'O

Bicikl'e al Nord-Korei'o

La urb'o Tumen en Ĉini'o simpl'ig'is la procedur'o'j'n por vojaĝ'i al Kore'a Popol'demokrati'a Respublik'o (Nord-Korei'o). Interes'at'o'j pov'as akir'i pas'permes'o'j'n en nur unu tag'o. Antaŭ'e oni bezon'is du semajn'o'j'n por akir'i pas'permes'o'n el land'lim'a'j urb'o'j en la provinc'o'j Jilin kaj Liaoning por vojaĝ'i al Nord-Korei'o.

Nun, kun pasport'o kaj ident'ig'a kart'o, turist'o'j pov'as en'ir'i la land'o'n en'e de 24 hor'o'j. Ankaŭ aŭtomobil'a stir'permes'il'o est'as postulat'a por aŭt'o'vojaĝ'ant'o'j. La serv'o est'as dispon'ebl'a nur per turism'a'j agent'ej'o'j por grup'a'j turist'o'j.

Komenc'e de maj'o bicikl'ist'a grup'o el Ĉini'o vizit'is Nord-Korei'o'n. La grup'o de 35 ĉin'a'j vojaĝ'ant'o'j ek'ir'is el Tumen kaj far'is tri-hor'a'n bicikl'ad'o'n en la urb'o Nanyo. Ili vizit'is la lok'a'n fer'voj'a'n staci'o'n kaj statu'o'n de Kim Il- sung, kaj gust'um'is lok'a'j'n manĝ'aĵ'et'o'j'n sur la komerc'a strat'o en Nanyo.

Haven'urb'o

Tumen est'as grav'a fer'voj'a arteri'o por la orient'a provinc'o Jilin, kun trajn'o'j destin'it'a'j por Jilin -urb'o, kaj por la urb'o'j Changchun, Shenyang kaj Pekin'o. Ĝi est'as ankaŭ la plej grand'a haven'urb'o en Jilin -provinc'o. La Tumen -river'a pont'o, administr'at'a de Ĉini'o kaj Nord-Korei'o, est'as la lim'trans'ir'ej'o.

La nombr'o de la ĉin'a'j turist'o'j al Nord-Korei'o rapid'e kresk'is last'a'temp'e. La turist'a trajn'o inter Tumen kaj Chilbo -Mont'o en Nord-Korei'o est'is de'nov'e mal'ferm'it'a fin'e de april'o. La itiner'o funkci'is por unu jar'o en 2012 kaj est'is suspend'it'a por re'nov'ig'o.

Nun trajn'o vetur'as unu foj'o'n semajn'e dum turism'a'j sezon'o'j. La vojaĝ'o daŭr'as tri tag'o'j'n kaj kvar nokt'o'j'n kaj kost'as 19 000 juan'o'j'n (310 uson'a'j'n dolar'o'j'n).

Agent'ej'o

Laŭ Zhang Weidong, kiu administr'as la turism'a'n agent'ej'o'n respond'a'n pri la trajn'o, en 2012 pli ol 2000 ĉin'a'j turist'o'j vizit'is Nord-Korei'o'n, kaj tiu nombr'o kresk'os probabl'e ĝis 7000 en la kur'ant'a jar'o.

Krom'e prognoz'is You Zejun, la direktor'o de la turism'a buro'o de Dandong : „En juni'o ĉin'o'j pov'os aŭt'e vojaĝ'i al Nord-Korei'o tra Dandong, haven'urb'o en Liaoning.”

Al'don'is fotograf'ist'o de pekin'a vojaĝ'agent'ej'o: „Nord-Korei'o est'as mister'a cel'lok'o por mult'a'j vojaĝ'ant'o'j. Simpl'ig'o de la procedur'o'j por pas'permes'o kaj pli da transport'a'j elekt'o'j cert'e al'tir'os pli da hom'o'j. Est'us bon'eg'e, se la land'o mal'ferm'us si'a'n pord'o'n al individu'a'j vojaĝ'ant'o'j.”

Hom'o'j ricev'as la permes'o'n vojaĝ'i 70 kilo'metr'o'j'n for de Hunchun, Jilin, ek'de la jar'o 2011, kaj la distanc'o pov'os est'i long'ig'it'a ĝis 200 kilo'metr'o'j'n for de Dandong por aŭt'o'stir'ist'o'j.

Tamen, ĉiu'j itiner'o'j est'os strikt'e monitor'at'a'j kaj aprob'it'a'j de lok'a'j aŭtoritat'o'j, kaj vojaĝ'o tra la tut'a land'o est'as ver'ŝajn'e ne'permes'ebl'a.

Alic'e LI'U


Ĉin'a'j turist'o'j pov'as nun pli facil'e vizit'i Nord'a'n Korei'o'n.

Tamen art'o!

Modern'a viv'o

AŬSTRI'O

Tamen art'o!

La Leopold-muze'o est'as la plej grand'a kaj plej vizit'at'a muze'o en la Vien'a Muze'a Kvartal'o okcident'e de la centr'o de la aŭstr'a ĉef'urb'o. Dum 50 jar'o'j profesor'o doktor'o Rudolf Leopold (1925-2010) kolekt'is pentr'aĵ'o'j'n de aŭstr'a'j art'ist'o'j.

En 2001 la kolekt'o trov'is si'a'n definitiv'a'n lok'o'n en muze'o, kiu'n li konstru'ig'is help'e de la respublik'o Aŭstri'o kaj la Aŭstri'a Naci'a Bank'o.

La 8an de maj'o, okaz'e de la dat're'ven'o de la fin'o de la du'a mond'milit'o en 1945, la vidv'in'o de Leopold, Elisabeth Leopold, inaŭgur'is ekspozici'o'n pri la art'o de la unu'a mond'milit'o. En si'a parol'ad'o ŝi sub'strek'is, ke tem'as pri kontraŭ'milit'a ekspozici'o. Ŝi star'ig'is la demand'o'n, ĉu art'o est'as neces'a. Fakt'e ĝi est'as ia du'a, kontraŭ'a mond'o, ankaŭ dum milit'o'j.

Milit'a'j spert'o'j

La el'ir'punkt'o de la ekspozici'o „Tamen art'o! Aŭstri'o 1914-1918” est'as la milit'a'j spert'o'j de Eg'o'n Schiele [ŝil'e], Albin Egger - Lienz [ éga - líenc ] kaj Ant'o'n Kolig.

Dum si'a milit'serv'o Schiele pentr'is rus'a'j'n milit'kapt'it'o'j'n kaj super'ul'o'j'n. Skrib'is Kolig en 1916 el la batal'kamp'o: „Mi pentr'as sub mizer'a'j cirkonstanc'o'j”, dum ĉe la ital'a front'o Egger - Lienz fantazi'is pri la „fer'a paŝ'ad'o de la etern'a sort'o”.

Tamen ne nur pri tiu ĉi tri'op'o tem'as la ekspozici'o. Kol'o Moser pentr'is dum la milit'o bild'o'j'n intens'e kolor'a'j'n, dum Gustav Klimt okup'iĝ'is pri portret'o'j de vir'in'o'j, alegori'o'j kaj pri pejzaĝ'a'j bild'o'j.

Kiam Klimt mort'is en februar'o 1918, Schiele pentr'is li'n, sid'ant'e ĉe li'a lit'o. Oktobr'o'n Schiele desegn'is si'a'n mort'ant'a'n edz'in'o'n. Li kaj ŝi mort'is en la sam'a monat'o pro la hispan'a grip'o, ne'long'e antaŭ la fin'o de la milit'o.

De jun'stil'o al ekspresio'nism'o

Kern'as en la kolekt'o en la Leopold-muze'o aŭstr'a art'o de la unu'a du'on'o de la 20 a jar'cent'o. La ĉef'a'j verk'o'j de Schiele kaj Klimt paŝ'o'n post paŝ'o montr'as la evolu'o'n de jun'stil'o (german'e: Jugendstil ) al ekspresio'nism'o.

En la vast'a'j, lum'plen'a'j salon'o'j rigard'ebl'as krom pentr'aĵ'o'j kaj desegn'aĵ'o'j ankaŭ objekt'o'j de la art'meti'o kaj mebl'o'j de la tiel nom'at'a vien'a labor'ej'o (german'e: Wiener Werkstätte – asoci'o de art'ist'o'j produkt'ant'a art'meti'aĵ'o'j'n, fond'it'a en 1903). Trov'ebl'as objekt'o'j de Adolf Loos, Otto Wagner kaj Josef Hoffmann. Krom'e skulpt'aĵ'o'j el Oceani'o kaj Afrik'o, ankaŭ kolekt'at'a'j, inspir'is mult'a'j'n art'ist'o'j'n de la Klasik'a Modern'a Art'o.

La kolekt'o'n komenc'is jam kiel medicin'a student'o Rudolf Leopold. Li aĉet'is pentr'aĵ'o'j'n, kaj baldaŭ en li est'iĝ'is ver'a pasi'o por art'o. Ĝis 1994 li viv'is kun si'a famili'o mez'e de tiu'j mebl'o'j kaj bild'o'j. Post'e li trans'don'is si'a'j'n 5000 art'objekt'o'j'n al fond'aĵ'o. La sum'a valor'o est'as 575 milion'o'j da eŭr'o'j.

Ĝis la 1960 aj jar'o'j la art'o de Schiele kaj Klimt est'is ne'ŝat'at'a, eĉ mal'estim'at'a en Aŭstri'o, sed Leopold hav'is ali'a'n opini'o'n. En 1954, dum aŭkci'o, oni pri'mok'is li'n, kiam li favor'prez'e aĉet'is nud'o'n desegn'it'a'n de Schiele, kies art'o tiam est'is rigard'at'a kiel dekadenc'a kaj pornografi'a. Sed dum la sekv'a'j jar'dek'o'j la prez'o'j por tia'j pentr'aĵ'o'j eg'e kresk'is.

Estetik'a sent'o

Leopold fid'is je si'a estetik'a sent'o, kiam li aĉet'is kaj inter'ŝanĝ'is art'aĵ'o'j'n. Unu'e la elekt'ad'o est'is subjektiv'a, sed post'e est'iĝ'is akcept'it'a kultur'a instituci'o kolekt'ist'a, kiu est'as nun esenc'a part'o de la art'a viv'o en Vien'o. Kolekt'ist'o oft'e mal'kovr'as tio'n, kio'n ali'a preter'vid'is. Post scienc'a esplor'ad'o tia'j'n objekt'o'j'n montr'as special'a'j ekspozici'o'j, oft'e el nov'a vid'punkt'o.

Profesor'o Leopold klar'ig'is si'a'n sukces'o'n per si'a talent'o kompren'i la est'iĝ'o'n de verk'o per si'a „art'e vid'ant'a” okul'o. Li'a'j kapabl'o'j est'is detal'a percept'o, pri'ekzerc'it'a kompar'ad'o kaj akcent'ad'o de la ĉef'a'j trajt'o'j.

Ĉiam li decid'is laŭ si'a subjektiv'a sent'o kaj anim'stat'o. Sam'e subjektiv'a'j est'is la elekt'o, vic'ig'o kaj prezent'ad'o de la verk'o'j. Tiel li iĝ'is ne nur fond'int'o de muze'o, sed ankaŭ cel'konsci'a avan'gard'a kre'int'o de tut'ec'a art'aĵ'o.

La Leopold-muze'o por ĉiam est'as lig'it'a al la kolekt'ist'o. La kolekt'o mem est'as aprez'o por la aŭstr'a art'o kaj omaĝ'o al la Vien'a Modern'a Art'o.

Walter KLAG


Elisabeth Leopold dum gazet'ar'a konferenc'o por lanĉ'i la ekspozici'o'n „Tamen Art'o!” en la vien'a Leopold-muze'o. Fot'o WALTER KLAG .


La ekster'o de la Leopold-muze'o fot'it'a dum vintr'o. La muze'o hav'as la form'o'n de grand'a kub'o el konk'a kalk'o kaj est'as okul'frap'a part'o de la muze'a kvartal'o. Fot'o WALTER KLAG .

Akuz'o'j kaj kontraŭ'akuz'o'j

NARKOT'AĴ'O'J

Akuz'o'j kaj kontraŭ'akuz'o'j

Mal'kaŝ'is antaŭ ne'long'e la alban'a parlament'a opozici'o, ke oni en- kaj el'port'as narkot'aĵ'o'j'n, uz'ant'e eĉ iam'a'j'n milit'ist'a'j'n flug'haven'o'j'n. Tio'n firm'e ne'is kaj la alban'a ĉef'ministr'o, Ed'i Ram'a, kaj la ministr'in'o pri defend'ad'o, Mim'i Kodheli.

Tamen en maj'o al'ter'iĝ'is urĝ'okaz'e ital'a aviad'il'et'o ĉe la plaĝ'o de Divjaka. Dum'e ĝi romp'is rad'o'n kaj helik'o'n. La polic'o arest'is la ital'a'n pilot'o'n kaj la alban'a'n ŝofor'o'n de unu el kvar vetur'il'o'j en apud'a arb'ar'o, ŝarĝ'it'a'j de du'on'tun'o da narkot'aĵ'o'j.

Krim'ul'o'j

Sekv'is akuz'o'j kaj kontraŭ'akuz'o'j de reg'ist'ar'o kaj opozici'o. La ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, Saimir Tahiri, dir'is, ke la polic'o fin'fin'e kapt'is krim'ul'o'j'n, kiu'j'n la iam'a reg'ist'ar'o toler'is dum ok jar'o'j.

La ĉef'o de la opozici'o, Lulzim Basha, deklar'is, ke fin'fin'e evident'iĝ'as narkot'aĵ'o-kartel'o lig'it'a al la reg'ist'ar'o.

Bardhyl SELIMI
Ekzamen'o ekzamen'at'a

Ekzamen'o ekzamen'at'a

En Aŭstri'o post kvar'jar'a element'a lern'ej'o kaj ok'jar'a gimnazi'o la ge'lern'ant'o'j pov'as far'i abiturient'a'n ekzamen'o'n. Ĝis antaŭ kelk'a'j jar'o'j la instru'ist'o'j prepar'is mem la ekzamen'a'j'n demand'o'j'n, en ĉiu lern'ej'o apart'a'j'n.

En maj'o 2014 mult'a'j gimnazi'o'j ricev'is la demand'o'j'n de la ministeri'o pri eduk'ad'o. En la fak'o'j angl'a lingv'o kaj matematik'o la ekzamen'tag'o'j kaj la demand'o'j est'is por ĉiu'j la sam'a'j. La ekzamen'o'j est'is ne'kon'at'a'j de la instru'ist'o'j kaj de la lern'ant'o'j.

Kaj la iam'a kaj la nun'a ministr'o'j pri eduk'ad'o asert'is, ke la ĉi-jar'a ekzamen'o est'os la plej bon'e prepar'it'a jam de iam.

Kaos'o

Tamen est'iĝ'is kaos'o. Kvin gimnazi'o'j ricev'is en la ferm'it'a'j kovert'o'j ne 24, sed nur ok demand'o'j'n pri matematik'o. La direktor'o'j dev'is el'ŝut'i la mank'ant'a'j'n tekst'o'j'n.

En angl'a por not'o 4 „sufiĉ'a” unu'e bezon'at'is 60 % de la poent'o'j. Post korekt'ad'o la ministeri'o inform'is, ke neces'as 63 %, ĉar la demand'o'j est'is pli facil'a'j ol pas'int'jar'e. La instru'ist'a sindikat'o laŭt'e protest'is.

Walter KLAG


Gimnazi'o en la 15 a distrikt'o de Vien'o. La nov'a ekzamen'o ne plen'um'is la promes'o'j'n de ministr'o'j pri instru'ad'o.

Iam'a'j vulkan'o'j, iam'a mar'o, ĉe nun'a mont'ar'o

Scienc'o

AŬSTRI'O

Iam'a'j vulkan'o'j, iam'a mar'o, ĉe nun'a mont'ar'o

Antaŭ 20 milion'o'j da jar'o'j, en la orient'a part'o de Stiri'o (aŭstr'a federaci'a land'o) est'is mar'o kun vulkan'a'j insul'o'j. Dum la mar'o mal'aper'is, sal'a akv'o profund'e sub la ter'o ja rest'as. Nun kelk'a'j vulkan'o'j, mal'aktiv'a'j kaj eg'e erozi'it'a'j, super'reg'as la pejzaĝ'o'n. Sur unu el tiu'j vulkan-ruin'o'j star'as la kastel'o Riegersburg, impres'e vid'ebl'a ankaŭ al tiu, kiu ven'as de mal'proksim'e.

Laf'o

Mult'a'j vulkan'o'j en la mond'o ne hav'as sam'e bel'a'n kegl'o'form'o'n kiel Fuĵi en Japani'o. Oft'e la laf'o mal'rapid'e el'flu'as kaj kovr'as vast'a'j'n are'o'j'n. La laf'o, ĉi-okaz'e, solid'iĝ'is kaj est'as nun uz'at'a en ŝton'romp'ej'o situ'ant'a ĉe Kloech : tie oni pov'as aĉet'i bazalt'a'j'n ŝton'o'j'n de divers'a grand'ec'o. Bor'ant'e la grund'o'n, oni mal'oft'e trov'as naft'o'n, sed foj'foj'e ja varm'a'n mineral'a'n akv'o'n. Tio klar'ig'as la ĉe'est'o'n de tut'a vic'o da varm-ban'ej'o'j, de Vien'o ĝis Murska Sobota en Sloveni'o.

Legom'o'j

Jam nun la varm'a akv'o hejt'as mult'a'j'n vilaĝ'o'j'n kaj urb'o'j'n en tiu region'o. En Blumau la lok'a firma'o Frutura vol'as nun uz'i la varm-energi'o'n de la grund'o por forc'ej'o'j, kie rikolt'ebl'os legom'o'j dum la tut'a jar'o. Oni bezon'as du tru'o'j'n: el unu oni pump'os la varm'eg'a'n akv'o'n, en la ali'a'n oni re'ĵet'os la akv'o'n mal'varm'ig'it'a'n. La afer'o est'as profit'ig'a, se konsider'i, ke oni akir'as en ĉiu sekund'o minimum'e 60 litr'o'j'n da akv'o, kies temperatur'o est'as minimum'e 110-grad'a. La projekt'o'n kontraŭ'as kelk'a'j loĝ'ant'o'j de Blumau, ĉar ili tim'as la eventual'a'n mal'pur'ig'o'n de la grund'a akv'o.

Walter KLAG
Nur ses el dek

El mi'a vid'punkt'o

Nur ses el dek

Kiom kost'as, moral'e kaj financ'e, milit'ad'i en for'a'j, fremd'a'j land'o'j? Tikl'a demand'o, apart'e en ŝtat'o kiel Briti'o, ĵaluz'e fier'a pri si'a milit'a histori'o kaj nun'a mem'elekt'it'a rol'o kiel vic-ŝerif'o en la serv'o de la uson'a tut'mond'a polic'o.

Ver'dir'e, ĝis antaŭ ne'long'e, kritik'i la inter'ven'o'j'n de brit'a'j milit'ist'o'j en Irak'o aŭ Afgani'o est'is preskaŭ herez'e. Asert'is la reg'ist'ar'o'j, ke nepr'as defend'i la demokrati'o'n, fal'ig'i diktator'o'j'n, kontraŭ'i teror'ism'o'n (sed prefer'e nur tie, kie est'is minac'at'a naft'o-produkt'ad'o).

Sub'ten'is la reg'ist'ar'o'j'n la arm'il'o-industri'o: sen milit'o'j, evident'e, ne vend'iĝ'as tiom da tank'o'j, aviad'il'o'j kaj ali'a'j mort'ig'il'o'j. Jubil'is la popol'o (kaj la bulvard'a gazet'ar'o) pro la daŭr'a „hero'ec'o” de „ni'a'j bub'o'j” batal'ant'a'j en dezert'o'j kaj sovaĝ'ej'o'j for de la patr'uj'o.

Jubil'is, ĝis re'ven'is kaj re'ven'ad'is en ĉerk'o'j la kadavr'o'j de la jun'ul'o'j, serĉ'int'a'j relativ'e bon'e salajr'at'a'j'n, kamarad'ec'a'j'n posten'o'j'n, eventual'e iom da glor'o, sed trov'int'a'j mort'o'n.

Tiam ek'lev'iĝ'is la demand'o'j: kial ni batal'ad'as en land'o'j, kiu'j'n ni ne pov'us eĉ sur'map'e ident'ig'i? Kial est'as ŝajn'e sen'el'ir'ej'a'j tiu'j ĉi milit'o'j, kiu'j kost'as ne'imag'ebl'a'j'n sum'o'j'n, kiu'j'n ni pov'us pli saĝ'e el'spez'i hejm'e, konstru'ant'e pli modern'a'j'n transport'il'o'j'n, lern'ej'o'j'n, mal'san'ul'ej'o'j'n, eĉ ordinar'a'j'n, modest'a'j'n loĝ'ej'o'j'n? Kaj ĉu, en'tut'e, ni'a'j kampanj'o'j sukces'as, al'port'as al viktim'o'j kaj sufer'ant'o'j en la tiel nom'at'a'j milit'o-teatr'o'j (aĉ'a koncept'o!) ben'o'j'n kaj bon'o'j'n?

Kiel dir'it'e, mal'facil'is klar'e respond'i al tia'j demand'o'j – ĝis antaŭ kelk'a'j semajn'o'j, kiam aper'is fund'a kaj kred'ebl'e fid'ind'a stud'aĵ'o, kiu fin'fin'e prav'ig'is la dub'o'j'n kaj la kritik'o'j'n de la opon'ant'o'j de la en'land'a milit'ism'o.

La raport'o'n, titol'it'a'n Milit'o'j en pac'o, publik'ig'is la Reĝ'a Institut'o pri Unu'iĝ'int'a'j Serv'o'j, kaj ĝi liver'as kondamn'a'n verdikt'o'n pri last'a'temp'a'j brit'a'j inter'ven'o'j milit'ist'a'j.

La aŭtor'o'j kalkul'is, ke la kost'o de milit'a'j inter'ven'o'j post la fin'o de la tiel nom'at'a mal'varm'a milit'o sum'is 34,7 miliard'o'j'n da brit'a'j pund'o'j (42,6 miliard'o'j'n da eŭr'o'j). Pli'a'j 30 miliard'o'j da pund'o'j est'u el'spez'at'a'j por pri'zorg'i eks'a'j'n milit'ist'o'j'n.

Tamen, laŭ la raport'o, ĉi tiu'j miliard'o'j konduk'is nur al „strategi'a'j mal'sukces'o'j” en Irak'o (ek'de 2003) kaj en Afgani'o (ek'de 2005). Post 1990 la „mal'sukces'o'j” sol'a'j konsum'is 84 % de la tut'a milit'a inter'ven'o-buĝet'o.

Krom'e, argument'is la aŭtor'o'j, la tie'a'j kampanj'o'j – malgraŭ kontraŭ'a'j asert'o'j de ĉef'ministr'o'j kaj ali'a'j – kontribu'is al kresk'ant'a radikal'ism'o kaj fundament'ism'o inter jun'a'j islam'an'o'j en Briti'o.

Ili skrib'is: „Anstataŭ lim'ig'i la inter'naci'a'n teror'ism'o'n, la invad'o de Irak'o en 2003 efektiv'e ĝi'n antaŭ'e'n'ig'is. Radikal'a'j ĝihad'ist'a'j grup'o'j, kiu'j etend'iĝ'as trans la irak'a-siri'a'n land'lim'o'n, nun teror'ism'e minac'as la Unu'iĝ'int'a'n Reĝ'land'o'n kaj ĝi'a'j'n alianc'an'o'j'n, kio ebl'e ne okaz'us, se Sadam Hus'a'j'n est'us re'ten'int'a si'a'n pov'o'n.”

Krom'e la raport'o not'is, ke pere'is pro la milit'o ver'ŝajn'e 100 000 irak'an'o'j, dum pli'a'j du milion'o'j fuĝ'is al najbar'a'j land'o'j.

El en'tut'e dek inter'ven'o'j la aŭtor'o'j taks'as sukces'a'j nur ses: ili est'as la mal'pli mult'e'kost'a'j (kompar'e kun Irak'o ek'de 2003 kaj Afgani'o) operac'o'j dum la unu'a Irak-milit'o (1991), sekv'a'j flug'mal'permes'o'j super Irak'o, en Bosni'o kaj en Kosov'o (1999), Sieraleon'o (2000), kaj unu'a'j misi'o'j en Afgani'o ek'de 2001, kiu'j fuĝ'ig'is Talibo -estr'o'j'n.

Mal'sukces'a'j est'is la unu'a'j pac'klopod'o'j en Bosni'o en la fru'a'j 1990 aj jar'o'j, en Irak'o ek'de 2003, en Afgani'o, kaj aer-misi'o'j super Libi'o en 2011.

Ebl'e ses'o el dek indik'as ia'n sukces'o'n. Cert'e, en pedagogi'a'j rond'o'j, 60 %-sukces'o ĝoj'ig'us mult'a'j'n lern'ej'an'o'j'n kaj ge'patr'o'j'n. Tamen milit'o ne est'as lern'ej'a aŭ universitat'a ekzamen'o. Ĝi est'as pli grav'a kaj tuŝ'as, rekt'e aŭ ne'rekt'e, la viv'o'n de milion'o'j da sen'kulp'a'j, viktim'iĝ'int'a'j hom'o'j.

La raport'o cert'e ne kontent'ig'os tiu'j'n, kiu'j post 1990 izol'e kaj pro'mok'at'e lev'is si'a'n febl'a'n voĉ'o'n kontraŭ milit'ad'o. Esper'ebl'e la konklud'o'j, kiu'j ili'n tamen prav'ig'as, iom konsol'os.

Paul GUBBINS
Nun'temp'o scienc'fikci'a

TEKNOLOGI'O

Nun'temp'o scienc'fikci'a

Neniu ali'a afer'o evolu'is en la last'a'j 30 jar'o'j tiom impres'e, kiom teknologi'o. Tio'n bon'e konsci'as hom'o'j, kiu'j est'is jun'a'j en la 1980 aj jar'o'j, al kiu'j ŝajn'is tiu'temp'e „ne'kred'ebl'a” la ebl'o kapt'i kolor'a'j'n televid-el'send'o'j'n per'e de plump'a televid'il'o aŭ fot'ad'i per zom'a Polaroid-aparat'o rapid'print'a. Not'ind'a'n progres'o'n konsci'as ankaŭ tiu'j, kiu'j adolesk'is dum la 1990 aj jar'o'j: ĉi-last'a'j, kun ne'mal'hav'ebl'a kap'radi'o ĉe la orel'o'j dum lern'ej'a'j ekskurs'o'j, opini'is magi'o la mesaĝ'et'o'j'n ricev'it'a'j'n aŭ send'it'a'j'n de la propr'a'j pez'a'j, long-anten'a'j poŝ'telefon'o'j – afer'o rigard'at'a de la hodiaŭ'a jun'ul'ar'o kiel tut'e normal'a.

Sekur'a pag'manier'o

En la nun'a epok'o, ceter'e, grand'a part'o de ni'a (profesi'a kaj precip'e person'a) viv'o dis'volv'iĝ'as laŭ la voj'o'j de inform'ad'ik'o kaj precip'e de Inter'ret'o, ver'a labirint'o de inform'o'j kaj rimed'o'j – sed ankaŭ, ni est'u honest'a'j, de ĉiu'spec'a'j tent'o'j kaj danĝer'o'j. Soci'a'j ret'ej'o'j, komunik-program'o'j kiel Skajp'o, ne'mult'e'kost'a'j ĉio'n'far'a'j poŝ'telefon'o'j, kiu'j est'as io ajn (poŝ'lamp'o, agend'o, termo'metr'o, skan'il'o, eĉ sekur'a pag'manier'o) krom simpl'a'j telefon'o'j, ebl'ig'as facil'e al hom'o'j est'i en konstant'a kontakt'o kun mal'proksim'a'j amik'o'j, parenc'o'j, eĉ klient'o'j, neni'ig'ant'e ajn'a'j'n distanc'o'j'n.

Kar'memor'a av'in'o

Kiom ĝoj'us mi'a kar'memor'a av'in'o Nina – kiu komunik'iĝ'is kun si'a frat'in'o en Uson'o nur du-tri foj'o'j'n jar'e, kaj ja ĉiam mal'long'e, pro ekonomi'a'j kaj praktik'a'j kial'o'j –, se ŝi est'us hodiaŭ viv'a kaj pov'us hav'i je si'a dispon'o tia'n diabl'a'n instrument'o'n por sen'pag'e babil'i kun si'a frat'in'o kaj est'i inform'it'a en real'a temp'o per'e de aplik'aĵ'o'j kiel Viber kaj WhatsApp pri kiu ajn nov'aĵ'o de trans la ocean'o. Kaj est'as cert'e, ke ĉio ĉi, kio'n ni hodiaŭ spert'as, est'as ankoraŭ „pra'histori'o” kompar'e kun est'ont'ec'o, kiu sen'dub'e kaŝ'as mult'a'j'n krom'a'j'n surpriz'o'j'n, tiel ne'imag'ebl'a'j'n kia'j ŝajn'us en la pas'int'a jar'cent'o la nun'a'j normal'aĵ'o'j. Kio'n ni'a'j okul'o'j vid'os? Kio'n vid'os tiu'j de ni'a'j id'o'j? Oni iam ek'sci'os.

Aŭtomobil'a radi'o

La teknologi'o evolu'as kun ritm'o kaj rapid'o, kiu'j ne permes'as distr'aĵ'o'j'n – post unu-du jar'o'j komput'il'o'j kaj poŝ'telefon'o'j eks'mod'iĝ'os; post jar'dek'o rid'o akompan'os demand'o'j'n kiel „ĉu vi memor'as tiu'n aparat'o'n, kiu'n ni hav'is por lud'i vide'o'kased'o'j'n?”. Antaŭ 15 jar'o'j, en la plen'a teknologi'a epok'o, oni'a rev'o est'is aĉet'i aŭtomobil'a'n radi'o'n kun sistem'o „mem-invers'ig'a”: la stir'ant'o ne bezon'u el'tir'i kased'o'n por ek'aŭskult'i ĝi'a'n b -flank'o'n. Ĉia koment'o tiu'rilat'e est'as super'flu'a!

Sam'ide'an'o'j el 1980 aj

Vek'is en mi tia'j'n konsider'o'j'n la trov'o de tekst'o datum'ant'a el 1982, en kiu sam'ide'an'o'j pri'skrib'as ja kiel „scienc'fikci'o'n” la eventual'a'n invent'o'n de sistem'o sufiĉ'e simil'a al tio, kio est'as nun'temp'e Inter'ret'o. La leg'ad'o de la jen'a tekst'o rid'et'ig'os mult'a'j'n jun'a'j'n kaj ne'jun'a'j'n leg'ant'o'j'n kaj ebl'e kompren'ig'os al ĉiu'j, kiom da paŝ'o'j antaŭ'e'n, kaj kia'j'n paŝ'o'j'n antaŭ'e'n, oni far'is rilat'e teknologi'o'n kaj komunik'ad'o'n en'e de la last'a jar'tri'dek'o. Kiel okaz'as ĉe ge'patr'o'j, kiu'j vid'as si'a'j'n ge'fil'o'j'n kresk'i de tag'o al tag'o en'e de la sam'a hejm'o kaj ne konsci'as pri ili'a kresk'ad'o, mult'a'j el ni simpl'e ne konstat'as la teknologi'a'n revoluci'o'n, kiu karakteriz'is la unu'a'j'n jar'o'j'n de ĉi tiu jar'mil'o.

Semajn'a bulten'o

Tem'as pri la ĵurnal'ism'a artikol'et'o Tele'komunik'o'j, esperant'ig'it'a kaj publik'ig'it'a de la ital'a esperant'ist'o Antonio De Salv'o: la artikol'et'o est'is radi'e el'send'it'a en februar'o 1982 de la ital'a ŝtat-radi'o RAI, kiu tiam dis'send'ad'is al la tut'a mond'o semajn'a'n bulten'o'n, ne nur en Esperant'o, sed ankaŭ en plur'a'j ali'a'j lingv'o'j, koncern'e la plej not'ind'a'j'n nov'aĵ'o'j'n el Itali'o. La tekst'o, ver'e emblem'a kaj profet'a, est'is last'a'temp'e re'akir'it'a kaj skan'it'a, kaj oni intenc'as baldaŭ ĝi'n publik'ig'i, kun'e kun cent'o'j da ali'a'j tia'j tekst'o'j, en paper'a kaj cifer'ec'a versi'o'j, zorg'e de la el'don'ej'o Edistudio . Tem'as pri la tiel nom'at'a projekt'o Radi'o Rom'o.

Televid'a terminal'o

„Iom post iom telefon'o iĝ'as io pli ol simpl'a voĉ'kanal'o, kaj ĝi ampleks'as inform'a'j'n flu'o'j'n kun sen'precedenc'a grav'ec'o. ‚Scienc'fikci'a'j’ perspektiv'o'j mal'ferm'iĝ'as. La ital'a telefon'a kompani'o SIP, ekzempl'e, nun'temp'e eksperiment'as kun sistem'o nom'at'a ‚ Videotel ’, kiu kun'ig'as telefon'a'n drat'o'n kun televid'a terminal'o (eventual'e, ankaŭ kun ordinar'a televid'aparat'o) por ‚tele'dis'send'i’ ĵurnal'o'n. Ofic'ej'e aŭ hejm'e oni pov'os elekt'i per tele'komand'o la dezir'at'a'n fak'o'n (ĝeneral'a'j'n inform'o'j'n, aktual'aĵ'o'j'n, kultur'o'n, ekonomi'o'n, turism'o'n ktp) post telefon'a al'vok'o al la komput'il'o, kiu funkci'as kiel don'it'aĵ'a bank'o.”

Kompleks'a aparat'ar'o

„Jes, efektiv'e est'as amuz'e vid'i, kia pli'rapid'ig'o okaz'is en'e de mal'mult'a'j jar'o'j”, konfes'as al MONAT'O la traduk'int'o de tiu artikol'o Antonio De Salv'o. „Oni pens'u, ke, kiam en 1984 mi parol'is kun vend'ist'o pri mi'a intenc'o kre'i cifer'ec'a'n vort'ar'o'n ital'a'n-esperant'a'n kun milion'o'j da karaktr'o'j, tiu respond'is al mi, ke tem'as pri projekt'o real'ig'ebl'a nur en centr'o por pri'labor'ad'o de don'it'aĵ'o'j help'e de kompleks'a aparat'ar'o, ja ne en hejm'a medi'o!”

Serioz'a komput'il'o

„Mi bon'e memor'as”, De Salv'o rakont'as, „la unu'a'j'n eksperiment'o'j'n mem pri Videotel , kiu'j en tiu epok'o ŝajn'is futur'em'a'j. Mi mem gajn'is la fam'o'n (plej'part'e mal'prav'a'n) est'i fak'ul'o pri inform'ad'ik'o nur pro tio, ke mi akir'is mi'a'n unu'a'n faks'o'n en 1982, mi'a'n unu'a'n ‚serioz'a'n’ komput'il'o'n en 1984 (tem'is pri iu Apple // e , kiu hodiaŭ ŝajn'us rid'ind'a, sed tiam est'is grand'a paŝ'o antaŭ'e'n kompar'e al VIC-20 kaj al Commodore 64; kaj mi pag'is por ĝi pli ol kvar milion'o'j'n da tiam'a'j ital'a'j lir'o'j, proksim'um'e 6000 eŭr'o'j hodiaŭ'a'j). Mi'a unu'a vic'nutr'il'o (angl'e: UPS, uninterruptible power supply ) datum'as el 1989, mi'a unu'a skan'il'o el 1991, mi'a unu'a laser-print'il'o el 1992. Kaj, kiam mi trans'lok'iĝ'is en 1993 en la nun'a'n hejm'o'n 3-etaĝ'a'n, mi kabl'o'kun'lig'is ĉio'n, tiel ke mi pov'as asert'i, ke mi hav'as ver'a'n elektron'a'n centr'o'n.”

Nukle'a fizik'ist'o

„Al ĉio ĉi”, daŭr'ig'as De Salv'o, „mi est'is stimul'it'a ne nur de la dezir'o pri'labor'i grand'a'n kvant'o'n da don'it'aĵ'o'j por Esperant'o (ĉi-moment'e mi hav'as pli ol 70 000 dosier'o'j'n!), sed ankaŭ de la fakt'o, ke mi'a fil'o Alessandro, nun nukle'a fizik'ist'o ĉe la Naci'a Institut'o pri Nukle'a Fizik'o kaj ĉe CERN en Ĝenev'o, montr'is ek'de si'a infan'a aĝ'o grand'a'n interes'o'n rilat'e inform'ad'ik'o'n: li ceter'e far'iĝ'is inter'naci'a aŭtoritat'ul'o en tiu fak'o kaj, inter'ali'e, kun'ord'ig'as la mond'a'n ret'o'n de la eksperiment'o ATLAS.”

Mens'a projekci'il'o

Kiu sci'as, post krom'a jar'tri'dek'o, kiom da nov'a'j diabl'aĵ'o'j est'os en ni'a'j hejm'o'j kaj super kiu'j scienc'a'j projekt'o'j labor'os la ge'nep'o'j de Antonio De Salv'o. Ebl'e ili pov'os babil'i kun mal'proksim'a'j parenc'o'j, se ne kun hom'o'j el la est'int'ec'o aŭ el la est'ont'ec'o, renkont'iĝ'ant'e kun ili en cifer'ec'a'j trink'ej'o'j por trink'i tas'o'n da kaf'o pret'ig'it'a per 3-dimensi'a print'il'o. Iel ajn, se ĉi tiu tekst'o ankoraŭ iu'manier'e leg'ebl'os, ekzempl'e sur ĉiel'a'j nub'o'j per'e de mens'a projekci'il'o, oni ne forges'u, ke ankaŭ en ĉi tiu pra'histori'a epok'o ebl'is viv'i bon'e, ĝu'ant'e la viv'o'n kaj amuz'iĝ'ant'e en pli simpl'a kaj tradici'a manier'o; kio'n cert'e pov'us asert'i la hom'o'j el la jar'o 1982. Ĉiu est'as fil'o de si'a temp'o: teknologi'o ja pov'as facil'ig'i ni'a'n viv'o'n, sed la viv'o (kun aŭ sen teknologi'o) pov'as est'i bel'a kaj spir'halt'ig'a iel ajn!

Roberto PIGR'O
Ne'suspekt'ind'a'j flut'ist'o'j

Novel'o'j

Ne'suspekt'ind'a'j flut'ist'o'j

La afer'o ek'is tut'e ne'atend'it'e. En la komenc'o, ĉio pens'ig'is pri rutin'a esplor'o. Sed post'e ĝi montr'iĝ'is grand'a sensaci'o. Kaj la fin'o est'as ankoraŭ ne'kon'at'a.

La universitat'o „San Mart'in'o” ricev'is ordinar'a'n esplor'task'o'n. Ĝi est'is pet'it'a preciz'ig'i la aĝ'o'n de iu flut'o, kiu est'is taks'it'a je ĉirkaŭ 12 000 jar'o'j. Laŭ la kalkul'o'j plen'um'it'a'j, ĝi est'is do fabrik'it'a en la sam'a epok'o, en kiu la hom'o sapiens komenc'is montr'i si'a'n talent'o'n per la pentr'aĵ'o'j en la hispan'a'j kav'o'j de Altamira kaj en tiu'j de Les Eyzies , mal'e situ'ant'a'j en Franci'o.

La material'o de la flut'o est'is iu'spec'a ceramik'o. Rilat'e ĉi-last'a'n, la mal'kovr'o de la aĝ'o est'as mal'facil'a. La dis'vast'ig'it'a metod'o C 14 ne funkci'as: tiu help'as nur ĉe organik'a'j material'o'j. La aĝ'o'n de ceramik'aĵ'o'j oni pov'as mal'kovr'i, nur se la lok'o, kie la objekt'o est'is trov'it'a, bon'e kon'at'as, ankaŭ koncern'e la aĝ'o'n.

En ĉi tiu okaz'o, bon'ŝanc'e la ej'o est'is bon'e kon'at'a. La raport'o de la trov'int'o'j est'is preciz'a. La esplor'ist'o'j do ir'is al Afrik'o kaj tre zorg'e ekzamen'is la lok'o'n kaj ĝi'a'n ĉirkaŭ'aĵ'o'n. Unu'a rezult'o est'is tre entuziasm'ig'a: du'a flut'o est'is fakt'e el'ter'ig'it'a. Eĉ pli preciz'e ol ĉe la unu'a mal'kovr'o, ĉiu'j detal'o'j est'is dokument'it'a'j. La sensaci'o kresk'is, kiam la aĝ'o de la ter-eben'o de la trov'aĵ'o'j est'is rivel'it'a: ĉirkaŭ du'cent milion'o'j da jar'o'j! Do ili est'is eg'e pli aĝ'a'j ol imag'it'e. Sed tiu est'is la epok'o de la dinosaŭr'o'j!

Spert'ul'o'j cerb'um'is pri la est'aĵ'o'j, kiu'j est'is produkt'int'a'j kaj util'ig'int'a'j la flut'o'j'n. La distanc'o'j inter ili'a'j tru'o'j est'is preskaŭ egal'a'j al tiu'j de nun'temp'a'j flut'o'j. Do la fingr'o'j de la lud'ant'a'j est'aĵ'o'j hav'is la sam'a'n inter'spac'o'n, kiel la ni'a'j.

Kia dinosaŭr'o pov'us est'i la uz'ant'o? El la mult'a'j divers'a'j spec'o'j suspekt'ind'a'j oni dev'us konsider'i nur tiu'j'n, kiu'j hav'is la antaŭ'a'j'n ekstrem'aĵ'o'j'n liber'a'j por pov'i manipul'i flut'o'n.

Ni'a ne'kon'at'a saŭr'o tuj ricev'is labor'nom'o'n en la latin'a lingv'o: din'o sapiens .

Ampleks'a program'o por pli'a'j esplor'o'j est'is star'ig'it'a. Ĉu din'o sapiens produkt'is pentr'aĵ'o'j'n en kav'o'j? Ĉu ĝi uz'is fajr'o'n? Ĉu metal'o'j'n? Antikv'aĵ'o'j el la tut'a mond'o est'is inkluziv'it'a'j en la esplor-program'o. Je ĉiu objekt'o, kies aĝ'o est'is ne'cert'a, ĝi est'is re'e evolu'ig'it'a.

La ĝis nun plej esper'ig'a rezult'o est'is du tekst'o'j skrib'it'a'j en spec'o de kojn'o'skrib'o, ankoraŭ ne deĉifr'it'a'j. Ili vek'is la interes'o'n de la esplor'ist'o'j. Unu est'as skrib'it'a sur kupr'o, la ali'a sur ŝton'o. Ĉu hazard'e tiu'j de'ven'as el la epok'o de din'o sapiens ? Se jes, kaj se deĉifr'ad'o sukces'us, ni pov'us leg'i, kio'n pens'is ni'a antaŭ'ul'o din'o sapiens .

Nun esplor'ist'o'j tra'serĉ'as cent'o'j'n da antikv'a'j tekst'o'j ĝis nun ne'deĉifr'it'a'j. Ni'a'j plej kapabl'a'j komput'il'o'j hav'as tre'eg'e interes'a'n task'o'n por plen'um'i.

La dinosaŭr'o'j viv'is dum 170 milion'o'j da jar'o'j, do dum eg'e long'a temp'o. La hom'o sapiens evolu'is en'e de mal'pli ol milion'o da jar'o'j. Modern'a'n teknik'o'n li dis'volv'is en'e de tre mal'mult'a'j jar'o'j. Vapor'maŝin'o'j, fer'voj'o'j, radi'o'aparat'o'j est'is invent'it'a'j en'e de du'cent'o da jar'o'j, do dum mikroskop'a part'o de unu milion'o da jar'o'j. Kiom mult'e evolu'is din'o sapiens dum si'a eg'e pli long'a viv'temp'o? Kaj kiom da tio ni el'trov'os?

Hans B. Welling
Dilat'iĝ'o, kun'tir'iĝ'o ... kaj eksperiment'o por infan'a amuz'iĝ'o

KURIOZ'AĴ'O'J

Dilat'iĝ'o, kun'tir'iĝ'o ... kaj eksperiment'o por infan'a amuz'iĝ'o

Inĝenier'o'j bon'e konsci'as la grav'ec'o'n de dilat'iĝ'o kaj kun'tir'iĝ'o, du komplement'a'j, „parenc'a'j”, fenomen'o'j, kiu'j konstat'ebl'as pli-mal'pli ĉe ajn'a material'o pro vari'ad'o de la temperatur'o. Strat'o'j pavim'it'a'j per beton'o, ekzempl'e, montr'as kelk'a'j'n fend'o'j'n aŭ en'hav'as kelk'e da inter'spac'o'j plen'ig'it'a'j per gudr'o. La cel'o de tia'j fend'o'j? Ebl'ig'i al beton'o dilat'iĝ'i dum plej varm'a'j tag'o'j, sen provok'i la romp'iĝ'o'n de la pavim'o.

Ankaŭ ĉe fer'voj'a'j rel'o'j oni antaŭ'vid'as et'a'j'n breĉ'o'j'n pro la sam'a kial'o: se ili est'us kun'iĝ'int'a'j en unu'nur'a'n grand'a'n pec'o'n, ili kurb'iĝ'us pro la puŝ'o de dilat'ad'o, kaj trajn'o'j pov'us el'rel'iĝ'i. La telegraf'a'j, telefon'a'j kaj elektr'a'j kabl'o'j, ali'flank'e, est'as ĉiam mal'streĉ'it'a'j pro la mal'a kial'o: dum la vintr'o, pro mal'varm'o, ili'a'j material'o'j kun'tir'iĝ'as, kaj, se la kabl'o'j est'us streĉ'it'a'j, ili pov'us dis'pec'iĝ'i. Fin'e la ĉe'est'o de rul'o'j, sur kiu'j baz'iĝ'as pont'o'j, est'as prav'ig'at'a de tio, ke la metal'a'j part'o'j de pont'o'j em'as dilat'iĝ'i aŭ kun'tir'iĝ'i laŭ la ekster'a temperatur'o, kaj tio pov'us kaŭz'i damaĝ'o'j'n al la ceter'a konstru'aĵ'o.

Ĉar'far'ist'o'j

Est'as foj'o'j, tamen, kiam la efik'o de dilat'iĝ'o kaj kun'tir'iĝ'o pov'as est'i util'a. Kiam pas'int'ec'e ĉar'far'ist'o'j konstru'is aŭ ripar'is la lign'a'j'n rad'o'j'n de ĉar'o'j, ili tre varm'ig'is fer'a'j'n rad'ring'o'j'n, kiu'j'n ili post'e aplik'is (kompren'ebl'e per rimark'ind'a pen'o) al la rad'o'j, pro tio, ke la rad'ring'o'j est'is iom pli mal'grand'a'j ol la rad'o'j mem. Dum la rad'ring'o'j mal'varm'iĝ'is, la material'o, per kiu ili est'is konstru'it'a'j, kun'tir'iĝ'is: ili tiu'manier'e pli kaj pli adher'is al la rad'o'j.

Termo'metr'o

Tre dis'vast'iĝ'int'a kaj kon'at'a il'o, kies funkci'ad'o ja baz'iĝ'as sur la dilat'iĝ'o kaj kun'tir'iĝ'o de likv'aĵ'o'j pro vari'ad'o de temperatur'o, est'as termo'metr'o. La hidrarg'a termo'metr'o, ĉiam pli mal'oft'a en ni'a'j hejm'o'j (pro tio, ke en plur'a'j land'o'j de Eŭrop'o ĝi est'is jam mal'permes'it'a pro la danĝer'o pri polu'ad'o kaj infekt'ad'o okaz'e de ĝi'a eventual'a romp'iĝ'o), inkluziv'as mal'dik'a'n vitr'o-tub'et'o'n, kiu fin'iĝ'as per ŝvel'o nom'iĝ'ant'a „bulb'o”. La hidrarg'o en'ten'at'a en la bulb'o kaj – part'e – en la vitr'o-tub'et'o dilat'iĝ'as pro la varm'o kaj supr'e'n'ir'as en'e de la tub'et'o. Mal'varm'o, mal'e, ig'as ĝi'n kun'tir'iĝ'i kaj sekv'e mal'supr'e'n'ir'i.

Grad'ig'it'a skal'o komplet'ig'as termo'metr'o'n kaj ebl'ig'as kontrol'i temperatur'o'n. Ekzist'as plur'spec'a'j termo'metr'o'j, inter kiu'j la tiel nom'at'a klinik'a termo'metr'o, uz'at'a por mezur'i la en'a'n temperatur'o'n de oni'a korp'o (kvankam, kiel dir'it'e, nun'temp'e oni uz'as ĉiam pli oft'e cifer'ec'a'j'n model'o'j'n), kaj ali'a'j termo'metr'o'j, kiu'j kapabl'as registr'i la plej alt'a'n kaj la plej mal'alt'a'n temperatur'o'j'n en'e de unu'op'a tag'o.

Eksperiment'o

Simpl'a, sed interes'a, eksperiment'o, kiu'n ĉiu pov'os far'i en si'a hejm'o por klar'ig'i tiu'n fenomen'o'n al et'ul'o'j sci'vol'a'j (kia'j ĉi-last'a'j ĉiam est'as), est'as la jen'a. Oni hav'ig'u al si iom da fer'drat'o, unu grand'a'n ŝraŭb'o'n kun cilindr'a (rond'form'a) „kap'o”, unu gas'fornel'o'n aŭ ali'spec'a'n font'o'n de varm'o kaj pinĉ'il'et'o'n. Oni unu'e ĉirkaŭ'volv'u per fer'drat'o la kap'o'n de la ŝraŭb'o, kiel ebl'e plej streĉ'e, est'ig'ant'e fer'a'n ring'o'n ĉirkaŭ ĝi. Du'e, oni el'tir'u la ŝraŭb'o'n kaj varm'ig'u ĝi'n per'e de fornel'o (oni kompren'ebl'e help'u si'n per pinĉ'il'et'o por ne brul'vund'iĝ'i). Post tri minut'o'j oni mal'proksim'ig'u la ŝraŭb'o'n el la fajr'o kaj klopod'u ig'i ĝi'n pas'i en'e'n de la ring'o. Fin'e, oni sam'temp'e varm'ig'u la ŝraŭb'o'n kaj la ring'o'n mem kaj post'e re'prov'u en'met'i unu en la ali'a'n.

Volumen'o

Oni vid'os, ke post la unu'a faz'o de la eksperiment'o la fer'drat'a ring'o est'as tro mal'grand'a, por ke pas'u en ĝi'n la (varm'ig'it'a) ŝraŭb'o. Sed, se oni varm'ig'as ambaŭ objekt'o'j'n, la ring'o re'foj'e sukces'os volv'iĝ'i ĉirkaŭ la ŝraŭb'o'n. La kial'o est'as, ke, kiam ni varm'ig'as objekt'o'n, ĝi dilat'iĝ'as, tio est'as akir'as pli'a'n volumen'o'n. Komenc'e la ŝraŭb'o pli'grand'iĝ'is pro la varm'o, dum la ring'o, rest'ant'e mal'varm'a, konserv'is si'a'n komenc'a'n diametr'o'n. Tamen, kiam oni varm'ig'is ankaŭ la ring'o'n, ĝi mem dilat'iĝ'is kaj iĝ'is iom pli grand'a ol la ŝraŭb'o, kiu'n ĝi re'e en'volv'is.

Roberto PIGR'O
Mon'o el or'a kolon'o

VIEN'O

Mon'o el or'a kolon'o

Ĉu vi est'as en Vien'o kaj la mon'dis'don'il'o sur la plac'o Graben ne funkci'as? Ne est'as problem'o! Dek metr'o'j'n antaŭ la bank'o ek'de fin'o de maj'o 2014 star'as 2,5 metr'o'j'n alt'a or'a kolon'o, kiu foj'foj'e el'sput'as eŭr'o-mon'er'o'n.

Tem'as pri „instal'aĵ'o en la publik'a spac'o” de la vien'a art'ist'o Axel Stockburger [aksel ŝtókburger ], kiu per tiu objekt'o vol'as atent'ig'i pri la aktual'a financ'a kaj bank'a kriz'o en Eŭrop'a Uni'o. Stockburger vol'as montr'i la „ne'stabil'ec'o'n, fuĝ'em'o'n kaj ne'egal'ec'o'n de valor'o'j ekonomi'e determin'at'a'j'n”. La nom'o de la kolon'o est'as quantitative easing , do kvant'a pli'alt'ig'o de la cirkul'ant'a mon'sum'o.

Walter KLAG


Alt'a or'a kolon'o en Vien'o foj'foj'e el'sput'as eŭr'o-mon'er'o'j'n. Fot'o: WALTER KLAG

Mal'sankt'a'j koment'o'j dum sankt'a ceremoni'o

Politik'o

BALKANI'O

„Mal'sankt'a'j” koment'o'j dum sankt'a ceremoni'o

Bojkot'is eklezi'a'n tag'manĝ'o'n la alban'a ĉef'ministr'o Ed'i Ram'a pro politik'a'j koment'o'j esprim'it'a'j dum la sankt'ig'o de nov'a ortodoks'a katedral'o en Tiran'o.

Dum la solen'aĵ'o la serb'a patriarĥo Irinej deklar'is, ke Kosov'o est'as „sankt'a ter'o” serb'a. Pro tio Ram'a rifuz'is tag'manĝ'o'n propon'at'a'n de la alban'a'j ortodoks'a'j gvid'ant'o'j kaj skrib'is: „ Irinej elekt'is la mal'ĝust'a'j'n land'o'n kaj temp'o'n por far'i deklar'o'n tia'n, kiam ne plu diskut'ebl'as la sen'de'pend'ec'o de la nov'a ŝtat'o Kosov'o.”

Sang'um'it'a'j

Al'don'is la eks'a ĉef'ministr'o, Sal'i Berisha, ke Irinej hav'as ankoraŭ sang'um'it'a'j'n man'o'j'n pro mil'o'j da alban'o'j masakr'it'a'j dum la last'a milit'o.

La ortodoks'a katedral'o est'is fin'konstru'it'a antaŭ unu jar'o. Ĉe la solen'aĵ'o la unu'a'n de juni'o ĉe'est'is inter ali'a'j la patriark'o'j de Konstantinopol'o, Jerusalem'o, Aten'o, Kipr'o, Bulgari'o, Rumani'o, Pol'land'o kaj Antioĥi'o.

Bardhyl SELIMI


Politik'a'n skandal'o'n est'ig'is la koment'o'j de serb'a eklezi'ul'o dum la sankt'ig'o de nov'a katedral'o en Tiran'o. Fot'o: BARDHYL SELIMI .

Pentr'ist'o de la hom'o kaj de la natur'o

Art'o

SLOVAKI'O

Pentr'ist'o de la hom'o kaj de la natur'o

Inter la slovak'a'j pentr'ist'o'j de la 20 a jar'cent'o okup'as apart'a'n lok'o'n Mart'in Benk'a, grafik'ist'o, ilustr'ist'o kaj desegn'ist'o, kaj unu el la fond'int'o'j de la slovak'a pentr'o'art'o. Laŭ Benk'a, la natur'o est'as intim'e lig'it'a kun hom'a ag'ad'o. Pro tio grav'a'n lok'o'n en li'a'j pentr'aĵ'o'j hav'as la pejzaĝ'o.

Benk'a nask'iĝ'is en 1888 en la vilaĝ'et'o Kostolište, ĉirkaŭ 40  km okcident'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o, en ĉarpent'ist'a famili'o. Li el'lern'is la farb'ist'a'n meti'o'n en la ĉeĥ'a urb'o Hodonín kaj post'e labor'is kiel farb'ist'o-kolor'ig'ist'o en divers'a'j konstru'firma'o'j en Vien'o.

Lern'ej'o

Sed la kolor'ig'ist'a meti'o ne est'is li'a viv'cel'o. Pro tio li pas'ig'is du jar'o'j'n en privat'a lern'ej'o ĉe ĉeĥ'a'j pentr'ist'o'j. Li el'labor'is propr'a'n art'a'n stil'o'n lig'it'a'n al la natur'o kaj la hom'o. Jam li'a unu'a pentr'aĵ'o Sun'a maten'iĝ'o en arb'ar'o, ekspozici'it'a en la prag'a Dom'o de Art'ist'o'j (ĉeĥ'e Rudolfinum ) en 1913, rikolt'is grand'a'n sukces'o'n.

Post 39 jar'o'j li for'las'is Prag'o'n kaj ek'loĝ'is en la slovak'a urb'o Mart'in. Tie la urb'a estr'ar'o konstru'ig'is al li dom'o'n kun atelier'o kaj muze'o pri pentr'aĵ'o'j. Reciprok'e Benk'a trans'don'is al la ŝtat'o si'a'n baz'a'n kolekt'o'n de pentr'aĵ'o'j – pli ol 5200 propr'a'j'n verk'o'j'n, kiu'j form'is la art'fondus'o'n de la hodiaŭ'a muze'o de Mart'in Benk'a.

Verk'ar'o

Benk'a mult'e vetur'is kaj pentr'is en divers'a'j region'o'j de Slovaki'o. Tamen sukces'o'n kaj agnosk'o'n li trov'is en plur'a'j land'o'j. Ekspozici'at'a'j est'is li'a'j pentr'aĵ'o'j en Aŭstri'o, Belorusi'o, Ĉeĥi'o, Germani'o, Hungari'o kaj Rusi'o.

Benk'a est'is universal'a art'ist'o. Li okup'is si'n ankaŭ pri arĥitektur'o, grafik'o, ilustr'ad'o de tekst'o'j, muzik'a kompon'ad'o kaj desegn'ad'o de poŝt'mark'o'j. Inspir'it'a de kub'ism'o li eĉ man'e fabrik'is 13 violon'o'j'n. Popular'a'j rest'as li'a'j ilustr'aĵ'o'j de naci'a'j popol'a'j rakont'o'j. Ceter'e li esperant'ist'iĝ'is 59-jar'aĝ'a kaj kontribu'is i. a. al la revu'o Esperant'ist'o Slovak'a.

Orden'o

Okaz'e de si'a 65 a nask'iĝ'dat're'ven'o Benk'a akir'is la prestiĝ'a'n titol'o'n „naci'a art'ist'o” – la unu'a slovak'a pentr'ist'o tiel titol'it'a. En 1963 li ricev'is respublik'a'n orden'o'n pro si'a dum'viv'a art'ist'a labor'o. Li est'is unu el nur kelk'a'j reprezent'ant'o'j de la modern'a pentr'o'art'o, kiu'j favor'e akcept'is la komun'ist'a'n reĝim'o'n en la iam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o.

Benk'a mort'is en 1971 kaj est'is en'tomb'ig'it'a en la naci'a tomb'ej'o en Mart'in. En li'a slovak'a nask'iĝ'a vilaĝ'et'o est'as kre'it'a memor'ĉambr'o pri li'a'j viv'o kaj verk'ar'o, kie vizit'ant'o'j pov'as trov'i original'a'j'n pentr'aĵ'o'j'n.

Juli'us HAUSER


La muze'o de Mart'in Benk'a en la urb'o, kiu hav'as nom'o'n ident'a'n al la antaŭ'nom'o de la pentr'ist'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA


La tomb'o de Mart'in Benk'a, unu el la ĉef'a'j slovak'a'j pentr'ist'o'j de la 20 a jar'cent'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Tem'o'j por plur'a'j roman'o'j

Libr'o'j

Tem'o'j por plur'a'j roman'o'j

Iam Ant'o'n Ĉeĥov dir'is, ke la viv'o de ĉiu hom'o est'as tem'o por mal'grand'a rakont'o. Ebl'e, kutim'e est'as tiel, kaj la viv'o'j de ordinar'a'j hom'o'j don'as ne pli ol tiom. Sed tio ver'as por la ordinar'ul'o'j! La nov'a libr'o de Trevor Steele, kiu est'as li'a aŭtobiografi'o, inklud'as tiom da tem'o'j, taŭg'a'j por plur'a'j roman'o'j (iu'j ja est'is uz'it'a'j tiel de la aŭtor'o), ke oni pov'as nur mir'i pri tio, kiom da grav'a'j event'o'j pov'as en'hav'i unu'sol'a hom'a viv'o.

Bild'o'j

Antaŭ ni aper'as bild'o'j de profund'e provinc'a vilaĝ'a viv'o en kvinsland'a'j arb'ar'o'j; eduk'iĝ'o en katolik'a etos'o, stud'ad'o en por'pastr'a seminari'o ... (Mi dev'as not'i, ke, leg'int'e la koncern'a'j'n ĉapitr'o'j'n, mi tuj re'memor'is la etos'o'n de la fam'a roman'o La dorn'arbust'a'j bird'o'j de Colleen McCullough). Post'e sekv'as rifuz'o de la pastr'a karier'o, ek'interes'iĝ'o pri lingv'o'j (komenc'iĝ'int'a'j de la sukces'o'j en la latin'a), unu'a instru'ist'a spert'o en for'a dezert'a vilaĝ'et'o kaj la unu'a grand'a vojaĝ'o al Eŭrop'o por ricev'i la lingv'o'perfekt'iĝ'o'n en la german'a. Tri jar'o'j da tra'viv'aĵ'o'j en Germani'o, inkluziv'e varb'ad'o'n de en'migr'ont'o'j al Aŭstrali'o, labor'o'n en koloni'o por ekster'land'a'j kondut-devi'ul'o'j, kaj ali'a'j ... Ven'o al Angli'o – kaj tie, krom ali'a'j tra'viv'aĵ'o'j kaj spert'o'j, kon'at'iĝ'o kun Esperant'o kaj la unu'a engaĝ'iĝ'o en la mov'ad'o'n. Post'e – labor'o en Hispani'o (ankoraŭ reg'at'a de Franc'o), de'nov'e en Germani'o, en Bon'a Esper'o en Brazil'o ...

Epok'far'a'j ŝanĝ'o'j

Ebl'e, sen'senc'as list'ig'i si'n'sekv'e ĉiu'j'n lok'o'j'n, kie'n traf'is kaj kiu'j'n pri'skrib'as la aŭtor'o – oni leg'u mem. Inter la plej admir'ind'a'j aventur'o'j est'is li'a per'pied'a marŝ'o tra la tut'a Aŭstrali'a kontinent'o kaj labor'o inter la aborigen'a'j trib'o'j. Neces'as dir'i nur, ke li ial sukces'is traf'i en la region'o'j'n de la mond'o, kie okaz'ad'is grav'a'j epok'far'a'j ŝanĝ'o'j, ekzempl'e en Prag'o'n antaŭ ĝi'a fam'a printemp'o, en Soveti'o'n en la moment'o de ĝi'a dis'fal'o – kaj prezent'as ver'e interes'a'j'n skiz'o'j'n pri si'a'j impres'o'j tie. Kompren'ebl'e, ĉio tio est'as nur fragment'o'j de tio, kio'n li pov'us rakont'i!

Sincer'ec'o

La leg'ant'o'n kor'tuŝ'as sincer'ec'o, konfes'ec'o de la rakont'o. Tio koncern'as kaj li'a'n intern'a'n spirit'a'n evolu'o'n, kaj li'a'j'n rilat'o'j'n kun vir'in'o'j. Se tem'as pri la spirit'a evolu'o, li bon'e montr'as la evolu'o'n de la sen'rezerv'a katolik'ec'o al plen'a sen'rev'iĝ'o pri la eklezi'o pro ĝi'a kondut'o kontraŭ'a al la san'a moral'a sent'o, kaj ven'o al preskaŭ'a ateism'o – sed de ĝi, sub influ'o de spert'it'a'j per'medit'a'j re'san'iĝ'o'j (kaj filozofi'a'j rezon'o'j pri viv'o-senc'o), al iom hezit'a agnosk'o de re'en'karn'iĝ'o. Sam'e li montr'as, kiel sub prem'o de ekster'a'j impres'o'j kaj intern'a honest'o, li evolu'as de opini'o'j konservativ'e dekstr'a'j al liberal'e mal'dekstr'a'j. Kio koncern'as la rilat'o'j'n kun vir'in'o'j (en la jun'aĝ'o tre influ'it'a'j de la rigor'a katolik'a fid'o), li tut'e sincer'e prezent'as la histori'o'n de si'a'j en'am'iĝ'o'j kaj profund'a'j sen'rev'iĝ'o'j, kiu'j, tamen, ne konduk'is al ĝeneral'a sen'rev'iĝ'o pri la vir'in'o'j, sed ven'ig'is al la last'a ver'a am'o.

Viv'a'j spert'o'j

Trevor Steele est'as unu el la plej el'star'a'j, fekund'a'j kaj bon'stil'a'j modern'a'j esperant'lingv'a'j aŭtor'o'j. Kaj ankaŭ pri tio, kiel li ek'verk'is, li iom rakont'as – mi opini'as, ke tiu tem'o okup'as mal'tro da lok'o en la libr'o, ĉar ĉiam est'as interes'e por la leg'ant'o kon'at'iĝ'i kun la meti'a'j sekret'o'j de verk'ist'o. Sed evident'as, ke la tem'o'j de li'a'j libr'o'j ven'is el la viv'a'j spert'o'j, el la real'a'j tra'viv'aĵ'o'j, kaj nur mal'grand'a part'o el ili est'is ĝis nun uz'it'a en li'a'j verk'o'j. Do ni pov'as esper'i pri aper'o de plur'a'j li'a'j nov'a'j roman'o'j kaj novel'o'j. Tamen la aŭtobiografi'o mem, kiel preskaŭ ĉiu nov'a libr'o de la aŭtor'o, dev'as far'iĝ'i nov'a grand'a event'o en ni'a literatur'o, kiu'n absolut'e ĉiu leg'os kun grand'a ĝu'o.

Kaj ni dis'divid'u kun la aŭtor'o li'a'n esper'o'n, ke post jar'dek'o'j li'a libr'o serv'os kiel util'eg'a font'o por ont'a'j histori'ist'o'j de ni'a literatur'o!

Nikola'o GUDSKOV

Trevor Steele : Konvink'a kamufl'aĵ'o. Eld. FEL, Antverpen'o, 2014. 270 paĝ'o'j bind'it'a. ISBN 978 9077066 50 8.

Poŝ'telefon'o'j pes'e pez'a'j

KOMUNIK'IL'O'J

Poŝ'telefon'o'j – pes'e pez'a'j

Anonc'is la kub'a telefon'entrepren'o ETECSA drast'a'j'n kaj sen'pacienc'e atend'it'a'j'n ŝanĝ'o'j'n en si'a'j serv'o'j. Tem'as pri la al'ir'o al ret'poŝt'o aŭ ret'paĝ'o'j per'e de poŝ'telefon'o – afer'o tut'e normal'a en la mond'o, sed ĝis nun ne en Kub'o.

Krom'e, dum la du'a du'on'o de 2014, ne plu neces'os pag'i ĉiu'monat'e kvin konvert'ebl'a'j'n pes'o'j'n ( CUC) por valid'ig'i poŝ'telefon'a'n line'o'n. Tio help'os al ordinar'a'j kub'an'o'j, al kiu'j foj'foj'e mal'facil'as konvert'i si'a'j'n pes'o'j'n.

Ĉiu'j serv'o'j rilat'e poŝ'telefon'o'j'n est'u pag'at'a'j en Kub'o per konvert'ebl'a'j pes'o'j. Oni dev'as ŝanĝ'i salajr'e ricev'it'a'j'n kub'a'j'n pes'o'j'n ( CUP) en konvert'ebl'a'j'n ( CUC). Se oni aparten'as al la bon'ŝanc'ul'o'j, kiu'j est'as labor'ej'e „stimul'at'a'j” per iom da konvert'ebl'a valut'o, oni foj'foj'e konfront'as la mal'facil'a'n decid'o'n, ĉu aĉet'i nepr'aĵ'o'j'n aŭ poŝ'telefon'o'n.

Bon'ŝanc'as

Kelk'a'j kub'an'o'j ver'e bon'ŝanc'as, se famili'an'o ekster'land'e loĝ'ant'a ili'n financ'e sub'ten'as kaj pag'as la poŝ'telefon'a'n kont'o'n. Tio tamen mal'oft'e okaz'as.

Ebl'as aĉet'i poŝ'telefon'o'n en la ofic'ej'o'j de ETECSA, aŭ divers'manier'e akir'i uz'it'a'n aparat'o'n. Tiu'j, kiu'j ricev'as aparat'o'n el ekster'land'o, dev'as adapt'ig'i ĝi'n al la kub'a sistem'o. Tio far'ebl'as en la ofic'ej'o'j de ETECSA. Oni pov'as turn'i si'n ankaŭ al afer'em'a'j jun'ul'o'j, kiu'j sur'strat'e per port'ebl'a komput'il'o adapt'as telefon'o'j'n.

Tamen rest'as plend'o'j pri tro long'a konekt'o-temp'o kaj pri prokrast'it'a'j mesaĝ'o'j. Ceter'e la tarif'o'j tro alt'as. Akir'i telefon'line'o'n kost'as 30 CUC, al kio al'don'iĝ'as la kost'o de la aparat'o. Almenaŭ baldaŭ ne neces'os pag'i la ĉiu'monat'a'n kotiz'o'n por re'ten'i la line'o'n.

Respond'as

Do ne mir'ind'e est'as, ke hom'o'j, ricev'int'a'j al'vok'o'n en si'a poŝ'telefon'o, kutim'e hast'e respond'as: „Mi serĉ'os fiks'a'n aparat'o'n, kaj ni parol'os”. Mult'a'j send'as nur SMS -mesaĝ'o'j'n. La poŝ'telefon'o rol'as nur kiel pli kost'a, sed oportun'a, atent'ig'il'o.

Simil'e, malgraŭ tio, ke ebl'as teori'e per poŝ'telefon'o konsult'i la kub'a'n enciklopedi'o'n Ecured, dub'ind'as, ĉu fakt'e oni far'as. La sistem'o ne sufiĉ'e fid'ind'as, kaj la kost'o'j alt'as.

Ĝen'as

Por mult'a'j ge'jun'ul'o'j tio ne kre'as problem'o'n. Ili tut'simpl'e parad'as, aparat'o'n en'man'e, kaj jen ĉio. Posed'i poŝ'telefon'o'n sign'as soci'a'n status'o'n. Ne grav'as, ĉu ekzist'as aŭ ne la line'o. Ĉiam ebl'as aŭskult'i muzik'o'n, aŭ lud'i. Kaj, kiel ĉie en la mond'o, oft'e ĝen'as dum koncert'o aŭ ali'a simil'a event'o la son'o de poŝ'telefon'o.

Dum'e vid'as ETECSA est'ont'ec'o'n de poŝ'telefon'o'j. Malgraŭ tio, ke poŝ'telefon'o'j tro mult'e'kost'as, kaj do ne hav'ebl'as al ĉiu'j, la entrepren'o jam de jar'o'j ne invest'as en nov'a'j fiks'a'j telefon'line'o'j.

Pro tio du milion'o'j da hom'o'j ja uz'as poŝ'telefon'o'j'n, kompar'e kun unu milion'o kaj du'on'o da uz'ant'o'j, kiu'j ankoraŭ fidel'as al si'a fiks'a telefon'o.

Albert'o García FUM'ER'O
Dialekt'o fleg'at'a

BRITI'O

Dialekt'o „fleg'at'a”

Land'o oft'e hav'as minoritat'a'j'n lingv'o'j'n. Ekzempl'e, en Briti'o ekzist'as la kimr'a kaj gael'a'j lingv'o'j. Uz'ant'o'j de tiu'j lingv'o'j parol'as ankaŭ la ŝtat'a'n lingv'o'n, la angl'a'n. Sed kio okaz'as pri la divers'a'j dialekt'o'j?

Foj'foj'e lok'a dialekt'o est'as la kutim'a parol'a lingv'o. Parol'ant'o'j kompren'as la tut'land'a'n lingv'o'n de la televid'o aŭ de la labor'ej'o, sed hejm'e ili parol'as nur dialekt'e.

Jen la situaci'o ekzempl'e en la industri'a region'o en la mez'a Angli'o nom'at'a – pro la iam'a'j mult'a'j fabrik'o'j – Black Country (Nigr'a Land'o), kie dialekt'o far'iĝ'as al ekster'ul'o'j kvazaŭ fremd'a lingv'o.

Mal'san'ul'ej'o

La dialekt'o kaŭz'is apart'a'j'n problem'o'j'n, kiam ĉe mal'san'ul'ej'o oni en'posten'ig'is 80 ge'fleg'ist'o'j'n el Greki'o kaj Itali'o. La dung'it'o'j sufiĉ'e bon'e reg'is la „norm'a'n” angl'a'n, sed neniel kompren'is la region'a'n dialekt'o'n, t. n. „ jamjam ” (angl'e: yamyam ). La vort'o de'ven'as de la oft'e aŭd'at'a son'o „ jamjam ”, kiu karakteriz'as la dialekt'o'n.

Por ke la ge'fleg'ist'o'j pov'u kompren'i la dialekt'o'n de si'a'j pacient'o'j, lok'a universitat'o aranĝ'is ses-semajn'a'n kurs'o'n kun lecion'o'j en „ jamjam ”. Jen kelk'a'j dialekt'a'j vort'o'j: „ar kor” (mi ne pov'as), „lamp” (bat'i) kaj „ fitl ” (manĝ'aĵ'o).

John GOBOURNE
La Eŭrop'o-eksperiment'o: ĉu fiask'ont'a?

El mi'a vid'punkt'o

La Eŭrop'o-eksperiment'o: ĉu fiask'ont'a?

En balot'o'j fin'e de maj'o por elekt'i membr'o'j'n de la Eŭrop'a Parlament'o venk'is naci'ism'a'j aŭ ksenofobi'a'j parti'o'j en tri land'o'j – Dani'o, Franci'o kaj la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o. En kvin ali'a'j land'o'j parti'o'j sam'kolor'a'j gajn'is pli ol 10 % de la voĉ'o'j. Ĉu mal'trankvil'iĝ'i?

Ver'dir'e ne, aŭ almenaŭ ne tro, malgraŭ la koment'o'j de reprezent'ant'o'j de grand'a'j kaj establ'it'a'j politik'a'j parti'o'j draŝ'it'a'j ĉe la urn'o'j. Nepr'as memor'i, ke tra Eŭrop'o voĉ'don'is nur 43,09 % de la balot-rajt'ig'it'o'j (kontrast'e al 61,99 % en 1979 aŭ 49,51 % en 1999) por elekt'i parlament'o'n kun minimum'a'j pov'o'j kaj percept'at'a'n, ĉu ver'e, ĉu mal'ver'e, sen'influ'a, sen'util'a kaj sen'valor'a.

Krom'e, malgraŭ supr'aĵ'a sukces'o, ne ebl'as parol'i pri civit'an'a brak'um'ad'o de naci'ism'a'j parti'o'j. En Dani'o, ekzempl'e, sub'ten'is la Popol'a'n Parti'o'n nur 15 % de la balot-rajt'ig'it'o'j; en Franci'o la Naci'a Front'o kapt'is nur 10,6 %; kaj en Briti'o la Sen'de'pend'ig'a Parti'o de la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o nur 9 %. Do ne ind'as histeri'i pri Eŭrop'o en la man'o'j de faŝist'o'j, ras'ist'o'j kaj ali'a'j ekstrem'dekstr'em'ul'o'j.

Ali'flank'e oni ne indiferent'u. Malgraŭ tio, ke divers'grad'e, divers'land'e, ebl'as interpret'i la rezult'o'j'n kiel vang'o'frap'o'n kontraŭ naci'a'j reg'ist'ar'o'j kaj ili'a'j estr'o'j, la ĵus'a'j balot'o'j tamen indik'as profund'a'n skeptik'ec'o'n pri la eŭrop'uni'a eksperiment'o.

Jes ja, ankoraŭ eksperiment'o, ĉar malgraŭ tio, ke la uni'o font'as el post'milit'a'j projekt'o'j pri industri'a kun'labor'o, la 63 jar'o'j post la Traktat'o de Pariz'o apenaŭ sufiĉ'as ne nur por for'ig'i jar'cent'o'j'n da politik'a'j, milit'a'j, lingv'a'j diferenc'o'j sed ankaŭ, pli defi'e, unu'ig'i plej divers'a'j'n land'o'j'n el la nord'a, okcident'a, sud'a kaj centr'a Eŭrop'o kaj ties pli ol 500 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j.

Jen, ver'dir'e, la kern'a problem'o: la nun'a uni'o – leg'ant'o'j en last'e al'iĝ'int'a'j EU -land'o'j ver'ŝajn'e mal'konsent'os – tro rapid'e kresk'is. Spron'it'e part'e de Uson'o, kiu cel'is relativ'e stabil'a'n bufr'o'n en la centr'a Eŭrop'o kontraŭ Rusi'o, part'e de sub'fos'ant'o'j de la eksperiment'o (ekzempl'e la iam'a ĉef'ministr'o brit'a John Major, kiu klar'e kompren'is, ke pli vast'a Eŭrop'o pli mal'facil'e reg'ebl'os), la uni'o pli'vast'iĝ'is sed sam'temp'e ne profund'iĝ'is.

Argument'ebl'as, ke est'int'us pli saĝ'e rest'i ĉe 15 membr'o'j kaj koncentr'iĝ'i pri politik'a, financ'a kaj soci'a integr'iĝ'o inter ŝtat'o'j jam ekonomi'e kun'labor'ant'a'j, ol en'unu'ig'i ali'a'j'n, post'komun'ism'a'j'n ŝtat'o'j'n, kun apart'a'j kaj mon'o'n glut'ant'a'j bezon'o'j. Unu'e, ebl'e, sufiĉ'us traktat'o'j kiel inter Svisi'o kaj Eŭrop'a Uni'o: kun'labor'o laŭ difin'it'a'j kaj ambaŭ'flank'e akcept'it'a'j kriteri'o'j.

Tamen jen la pas'int'ec'o. Nepr'as nun, ke la nov'a'j parlament'an'o'j, sed ĉef'e la Eŭrop'a Komision'o, agnosk'u la mal'kontent'o'n. Urĝ'as re'difin'i la cel'o'j'n kaj la valor'o'j'n de la uni'o kaj al'front'i la demokrati'a'n deficit'o'n inter la reg'ant'o'j kaj reg'at'o'j. Neces'as parlament'o, kiu parol'os ne pri sed por la popol'o'j de Eŭrop'o, kiu al'propr'ig'os al si pov'o'j'n por efik'e reprezent'i ĉiu'j'n eŭrop'a'j'n civit'an'o'j'n.

Rezign'i pri la super'flu'a kaj mult'e'kost'a strasburg'a parlament'ej'o, for de la eŭrop'a „ĉef'urb'o” Brusel'o, mesaĝ'us al la cinik'a publik'o, ke parlament'an'o'j kuraĝ'as ek'ag'i por kre'i fisk'e pli respond'a'n, financ'e pli konsci'a'n organiz'aĵ'o'n. Ag'o nur simbol'a, ebl'e, sed simbol'o'j foj'foj'e grav'as.

Cert'as, tamen, ke se la mastr'o'j en Brusel'o preter'atent'as kaj la mal'kontent'o'n kaj – eventual'e pli danĝer'e – la indiferent'o'n pri Eŭrop'o, ambaŭ klar'e esprim'at'a'j'n dum la ĵus'a'j balot'o'j, risk'as fiask'i la EU -eksperiment'o. Est'os venk'int'a naci'ism'o: la 21 a jar'cent'o far'iĝ'os de'nov'e la 19 a.

Grand'a defi'o, evident'e, por la parlament'an'o'j. Pro tio, ge'kar'a'j, 43,09 % da eŭrop'an'o'j vi'n elekt'is.

Paul GUBBINS


En Aŭstri'o venk'is Othmar Kar'as de la Popol'a Parti'o ÖVP. Fot'o: WALTER KLAG

Prezid'ant'o-poŝt'mark'o'j

FILATEL'O

 

Prezid'ant'o-poŝt'mark'o'j

Okaz'e de la inaŭgur'o en juni'o de la kvar'a slovak'a ŝtat'prezid'ant'o, Andre'j Kiska, la slovak'a poŝt'o (slovak'e Slovenská pošta ) el'don'is poŝt'mark'o'n kun li'a portret'o.

La prezid'ant-portret'a poŝt'mark'o, kun nominal'a valor'o de 0,45 eŭr'o'j, est'as emisi'it'a en ok milion'o'j da ekzempler'o'j. La poŝt'mark'o'n kre'is la pentr'ist'o Vladislav Rostoka.

Poŝt'mark'o'j kun portret'o de prezid'ant'o hav'as long'a'n tradici'o'n en Slovaki'o (kaj en la iam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o), sed en la mond'o tia'j poŝt'mark'o'j est'as ne'kutim'a'j. Prezid'ant-portret'a'j'n poŝt'mark'o'j'n regul'e el'don'as, krom Slovaki'o, nur Ĉeĥi'o kaj Estoni'o.

Juli'us HAUSER

 


Prezid'ant-portret'a'j poŝt'mark'o'j. De mal'dekstr'e: Michal Kováč (1993 – 1998), Rudolf Schuster (1999 – 2004), Iv'a'n Gašparovič (2004 – 2014), kun la nun'a prezid'ant'o, Andre'j Kiska. Fot'o'j kun afabl'a permes'o de Slovenská pošta , sekci'o de komerc'o kaj sur'merkat'ig'o POFIS ( www. pofis. sk).

Just'ec'o - sed por kiu?

KRIM'AD'O

Just'ec'o - sed por kiu?

En Aŭgsburg'o, Germani'o, situ'as park'simil'a arb'ar'o. Tie oni promen'as, bicikl'as, sport'um'as, ripoz'as. Tamen en oktobr'o 2011 okaz'is tie murd'o.

Nokt'e je la tri'a hor'o polic'an'o'j kontrol'is motor'cikl'o'n. La ŝofor'o kaj akompan'ant'o fuĝ'is sed fal'is de sur la vetur'il'o kaj tuj komenc'is paf'i. La polic'ist'o'j mult'foj'e re'paf'is kaj polic'ist'in'o est'is vund'it'a. La kugl'o'protekt'a veŝt'o de ŝi'a vir'a koleg'o re'ten'is kelk'a'j'n kugl'o'j'n, sed tamen li est'is mort'ig'e traf'it'a.

Fin'e sukces'is enket'o'j. En decembr'o 2011 la polic'o – dank'e al DNA -spur'o'j – kapt'is du frat'o'j'n el krim'a medi'o. La pli jun'a jam pas'ig'is 19 jar'o'j'n en karcer'o pro murd'o de ali'a polic'ist'o. Ĉe la frat'o'j oni trov'is eksplod'aĵ'o'j'n kaj paf'il'o'j'n.

Silent'is

Komenc'iĝ'is long'a jur'proces'o. Antaŭ la kort'um'o ambaŭ akuz'it'o'j silent'is, tamen insult'is la juĝ'ist'o'n, nom'ant'e li'n „kot'ul'o”.

La pli aĝ'a frat'o asert'is, ke li sufer'as pro parkinson'a mal'san'o kaj montr'is trem'ad'o'n de la man'o. Defend'a'j advokat'o'j klopod'is per mult'spec'a'j ruz'o'j sub'ten'i la akuz'it'o'j'n. Ili deklar'is la juĝ'ist'o'j'n antaŭ'juĝ'a'j kaj la akuz'it'o'n tro mal'san'a por part'o'pren'i la proces'o'n.

Kurac'ist'o cert'ig'is, ke la akuz'it'o sen'kulp'as, ĉar tiu ne kapabl'as si'n ten'i sur motor'cikl'o, al'don'ant'e, ke la mal'san'o rezult'is de izol'ad'a arest'o. Pro tio, laŭ la kurac'ist'o, la arest'it'o ne pov'as part'o'pren'i la proces'o'n.

Mir'is

La juĝ'ist'ar'o decid'is inter'romp'i la kort'um'a'n trakt'ad'o'n kontraŭ tiu ĉi frat'o. La publik'o mir'is pri la evident'a pov'o de unu'op'a medicin'a fak'ul'o.

Inter'temp'e mult'a'j hom'o'j ek'postul'is mort'pun'o'n por ambaŭ akuz'it'o'j, egal'e, kiu fakt'e paf'is la mort'ig'a'j'n kugl'o'j'n. Tamen kort'um'o rajt'as kondamn'i nur, se la kulp'o est'as ne'dub'ebl'a. Laŭ la latin'a in dubio pro re'o (dub'okaz'e favor'e al la akuz'it'o) ĉiu akuz'it'o est'u rigard'at'a sen'kulp'a, ĝis kulp'o est'as pruv'it'a.

Por la vidv'in'o de la mort'ig'it'a polic'ist'o la situaci'o far'iĝ'is preskaŭ ne'el'ten'ebl'a. Ŝi'a edz'o est'is murd'it'a, sed la murd'int'o ebl'e neniam vid'os karcer'o'n.

Tamen pas'int'jar'e almenaŭ la pli jun'a frat'o est'is kondamn'it'a al dum'viv'a karcer'pun'o. La proces'o kontraŭ la ali'a rest'is inter'romp'it'a. La juĝ'ist'ar'o insist'is pri nov'a kurac'ist'o-fak'ul'o kaj ordon'is plur'semajn'a'n observ'ad'o'n de psikiatr'o'j.

Last'a'temp'e la akuz'it'o est'is de'nov'e arest'it'a. La proces'o pov'os est'i daŭr'ig'at'a.

Jomo IPFELKOFER
Sekret'o'j de long'viv'ec'o

Modern'a viv'o

SAN'O

Sekret'o'j de long'viv'ec'o

Ĉi-jar'e mi'a patr'in'o far'iĝ'is 100-jar'aĝ'a. Ŝi est'as san'a, korp'e kaj mens'e, en si'a hejm'o. Laŭ mi'a observ'ad'o, la sekret'o'j de ŝi'a'j long'a'j viv'o kaj san'o est'as manĝ'em'o, babil'em'o kaj sci'vol'em'o.

Ŝi manĝ'as ĉio'n – pan'o'n, riz'o'n, legom'o'j'n kaj fiŝ'aĵ'o'j'n. Ŝi babil'ad'as sen'ĉes'e kun si'a'j famili'an'o'j kaj help'ant'o'j. Ŝi ĉiu'tag'e leg'as ĵurnal'o'n kaj libr'o'j'n.

Est'as kon'at'e, ke japan'a'j vir'in'o'j viv'as plej long'e. Kvankam ili perd'is la unu'a'n pozici'o'n de viv'daŭr'o en 2011 pro mort'o'j kaŭz'it'a'j de la cunam'o, ili de'nov'e okup'is ĝi'n en 2012.

Ministr'ej'o

Ili mort'as mez'um'e 86,41-jar'aĝ'a'j, laŭ inform'o'j de la japan'a ministeri'o pri san'o, labor'o kaj bon'fart'o. Sekv'as Honkongo (86,3), Hispani'o, Franci'o kaj Svis'land'o. Japan'a'j vir'o'j rang'as kvin'e en la mond'o kun 79,94 jar'o'j post Island'o (80,8), Honkongo, Svis'land'o kaj Israel'o.

Kio ebl'ig'as al japan'a'j vir'in'o'j long'a'n viv'daŭr'o'n? Ebl'e la plej grav'a kaj popular'a faktor'o est'as nutr'aĵ'o aŭ manĝ'kutim'o'j. Ne mank'as pruv'o'j. Ekzempl'e, ĝis 1985 kaj la vir'o'j kaj la vir'in'o'j en Okinav'o okup'is la unu'a'n pozici'o'n de la 47 guberni'o'j en Japani'o. Post'e fal'is la vir'o'j ĝis la 30 a pozici'o.

Evident'is la kial'o. Antaŭ'e la tradici'a nutr'aĵ'o konsist'is el riz'o, legom'o'j, tofuo, mar'herb'o kaj fiŝ'o. Ili manĝ'is ankaŭ sen'gras'ig'it'a'n pork'aĵ'o'n. Post la milit'a okup'ad'o de Okinav'o, far'e de Uson'o en 1945 kun mult'a'j milit'baz'o'j, ili'a'j manĝ'kutim'o'j rapid'e ŝanĝ'iĝ'is kaj uson'iĝ'is.

Viand'o

Ge'jun'ul'o'j ek'ŝat'is viand'o'n kaj rapid'manĝ'aĵ'o'j'n anstataŭ la tradici'a'j'n recept'o'j'n. Rezult'e ili manĝ'is mult'e da gras'o kaj dik'iĝ'is. Ili komenc'is sufer'i de kor- kaj cerb'o-infarkt'o'j.

Grav'as ankaŭ bon'a infra'struktur'o fizik'a kaj hom'a en la soci'o. Neces'as, ekzempl'e, mal'alt'ig'i la mort'o'kvant'o'n de beb'o'j kaj infan'o'j. Tio drast'e mal'alt'iĝ'as en Japani'o ek'de 1921, kiam oni komenc'is en mult'a'j urb'o'j pur'ig'i per klor'o akv'o'tub'o'j'n. Ankaŭ ĝeneral'a san'asekur'a sistem'o, kiu komplet'iĝ'is en 1961 en Japani'o, don'as al civit'an'o'j mal'mult'e'kost'e kaj egal'e bon'kvalit'a'j'n medicin'a'j'n serv'o'j'n.

Solidar'ec'o

Last'a'temp'e iĝ'is pli kaj pli klar'e, ke grav'a'n rol'o'n lud'as solidar'ec'o kaj reciprok'a help'o inter komun'um'an'o'j. Civit'an'o'j, kiu'j bon'e rilat'as kun najbar'o'j kaj kiu'j help'as unu la ali'a'n, kutim'as viv'i pli long'e ol izol'it'o'j.

Kial japan'a'j vir'o'j ne pov'as okup'i la unu'a'n pozici'o'n en la mond'o, kiel japan'a'j vir'in'o'j? Ebl'e ili tro trink'as, fum'as kaj sent'as si'n tro streĉ'at'a'j dum la labor'tag'o'j.

ISIKAWA Takesi
<mark>Katz</mark> kaj Albert'in'a

Art'o

AŬSTRI'O

Katz kaj Albert'in'a

Albert'in'a est'as art'a muze'o en la unu'a distrikt'o de Vien'o. Ĝi en'ten'as inter'ali'e 65 000 desegn'aĵ'o'j'n kaj pli ol unu milion'o'n da grafik'aĵ'o'j.

La nom'o Albert'in'a de'ven'as de la duk'o Albert de Saksi'o- Teŝeno, kiu fond'is la kolekt'o'n la 4an de juli'o 1776, hazard'e sam'tag'e kiel la uson'a deklar'o de sen'de'pend'ec'o. En 2003 oni re'nov'ig'is la muze'o'n, kiu nun aspekt'as kiel dum la 18 a jar'cent'o.

La muze'o montr'as art'aĵ'o'j'n de mal'fru'a gotik'o ĝis nun'temp'o. Mult'a'j'n ekspon'aĵ'o'j'n Albert'in'a mem posed'as, ali'a'j est'as prunt'it'a'j.

Alt'lern'ej'o

Alex Katz [ eleks kec ] nask'iĝ'is en 1927 en Novjork'o kiel fil'o de rus'land'de'ven'a'j en'migr'int'o'j. Li stud'is en art'a alt'lern'ej'o en Manhattan. Ek'de 1961 li instru'is en divers'a'j art'a'j universitat'o'j. Por sub'ten'i ali'a'j'n art'ist'o'j'n li kre'is Fond'aĵ'o'n Alex Katz.

En 2013 li donac'is ses'dek'o'n da si'a'j verk'o'j al Albert'in'a, kiu'j nun rigard'ebl'as kadr'e de ekspozici'o, kiu daŭr'as ĝis la fin'o de septembr'o.

Walter KLAG


La ekster'o de la muze'o Albert'in'a. Fot'is: WALTER KLAG


Alex Katz parol'as pri si'a art'o antaŭ si'a verk'o „ Black Hat” (Nigr'a ĉapel'o, 2010). Fot'is: WALTER KLAG


Visor ” de Alex Katz, 2003 (el'tond'aĵ'o). Kun permes'o de Albert'in'a.

Bon'ord'e tra la nokt'o

AIDOS'O

Bon'ord'e tra la nokt'o

Sur la aŭstr'a parlament'ej'o gigant'a ruĝ'a ruband'o, la inter'naci'a simbol'o pri solidar'ec'o kun aidos'o-viktim'o'j. Surd'ig'e laŭt'a muzik'o ĉirkaŭ la vien'a urb'o'dom'o, kie kolekt'iĝ'as 40 000 vizit'ant'o'j antaŭ la 22 a Viv'o-Bal'o, kies ĉi-jar'a tem'o est'as „ĝarden'o de la volupt'o'j”.

Grotesk'a'j mask'o'j, du'on'e nud'a'j korp'o'j sen'escept'e bel'a'j, sen'ĝen'e montr'at'a sam'seks'em'o, bunt'a'j rob'o'j kaj mod'o'j. Sponsor'is la event'o'n produkt'ist'o pri kondom'o'j, kies frap'fraz'o „tra'ir'u bon'ord'e la nokt'o'n” ĉie vid'ebl'is.

Televid'e

Pli ol unu milion'o part'o'pren'is televid'e tiu'n plej grand'a'n karitat'a'n fest'o'n por sub'ten'i la batal'o'n kontraŭ aidos'o.

La bal'o'n vizit'is el'star'ul'o'j, i. a. la iam'a uson'a prezid'ant'o Bill Clinton [ klintn ] kaj la gajn'int'o de la Eŭrop'a Kant'o-Konkurs'o Conchita Wurst [ konĉita vurst ]. Aŭkci'o liver'is 400 000 eŭr'o'j'n, kiu'j sub'ten'os naci'a'j'n kaj inter'naci'a'j'n projekt'o'j'n kontraŭ aidos'o.

Walter KLAG


Vivobala scen'ej'o antaŭ la vien'a urb'o'dom'o. Fot'o: WALTER KLAG


Par'o en la „ĝarden'o de la volupt'o'j”. Fot'o: WALTER KLAG


Ruĝ'a ruband'o sur la aŭstr'a parlament'ej'o. Fot'o: WALTER KLAG

Kurac'i - konscienc'e aŭ kred'e?

ETIK'O

Kurac'i - konscienc'e aŭ kred'e?

Laŭ la pol'a konstituci'o, „rilat'o'j inter ŝtat'o, eklezi'o'j kaj ali'a'j religi'a'j organiz'aĵ'o'j est'as konstru'at'a'j sur'baz'e de respekt'o de ili'a aŭtonomi'o kaj reciprok'a sen'de'pend'ec'o”.

Tamen pli kaj pli la lim'o'j inter la pol'a eklezi'o kaj ŝtat'a'j serv'o'j mal'klar'e vid'ebl'as. Last'a'temp'e, okaz'e de la sankt'ul'ig'o de la „pol'a pap'o” Johano Paŭl'o la 2 a, li'a long'temp'a amik'in'o kaj kurac'ist'in'o Wanda Półtawska propon'is, ke kurac'ist'o'j sub'skrib'u Deklaraci'o'n de kred'o de kurac'ist'o'j.

Dekalog'o

Sub'skrib'ant'e la deklaraci'o'n, kurac'ist'o'j kaj student'o'j de medicin'o agnosk'as ses kred'o'j'n. Tiu'j inkluziv'as, ke la hom'a korp'o kaj viv'o est'as sankt'a kaj ne'tuŝ'ebl'a donac'o de Di'o; ke la korp'o de'pend'as de la natur'a leĝ'o, kaj natur'o est'is kre'it'a de Kre'ant'o; ke la moment'o de graved'iĝ'o kaj la moment'o de for'ir'o el tiu ĉi mond'o de'pend'as nur de la Di'a decid'o; kaj ke se hom'o decid'as far'i abort'ig'o'n, art'e'far'it'a'n koncip'o'n, eŭtanazi'o'n aŭ uz'i kontraŭ'koncip'il'o'n, tio romp'as la baz'a'j'n regul'o'j'n de la dekalog'o.

Krom'e, „la baz'o por dign'o kaj liber'ec'o de katolik'a kurac'ist'o est'as nur konscienc'o ilumin'it'a de la Di'a Spirit'o kaj eklezi'a scienc'o, kaj kurac'ist'o hav'as rajt'o'n ag'i laŭ si'a konscienc'o kaj laŭ kurac'ist'a etik'o, kiu en'hav'as rezist'o'n al ag'ad'o kontraŭ la konscienc'o”. Pli'e, la sub'skrib'int'o „re'kon'as prioritat'o'n de la Di'a leĝ'o super hom'a leĝ'o”.

Hospital'o'j

Ŝajn'is komenc'e, ke la deklaraci'o ne popular'os. Tamen, surpriz'e, pli ol 3000 kurac'ist'o'j, direktor'o'j de hospital'o'j, ĉef'o'j de hospital'a'j sekci'o'j k. s. sub'skrib'is. Se konsider'i, ke ili est'is kler'ig'it'a'j per ŝtat'a mon'o kaj plej'part'e kurac'as en ŝtat'a'j hospital'o'j kaj en la publik'a san'serv'o, tio kre'as interes'a'j'n problem'o'j'n, ne nur teori'a'j'n.

Ĉu pacient'o demand'u, ĉu kurac'ist'o est'as katolik'o, kiu sub'skrib'is la deklaraci'o'n kaj do mal'rekomend'as ekzempl'e test'o'j'n dum graved'o pro medicin'a'j kial'o'j aŭ pro religi'a kred'o?

Kred'ant'o'j

Mult'a'j kurac'ist'o'j kondamn'is la katolik'a'n propon'o'n, dir'ant'e, ke ili est'as unu'e kurac'ist'o'j kaj nur post'e kred'ant'o'j (se ili en'tut'e est'as kred'ant'o'j). Por ili plej grav'as la bon'o de la pacient'o. Laŭ kelk'a'j la sub'skrib'int'o'j de la deklaraci'o ebl'e re'don'u la mon'o'n, kiu'n la ŝtat'o pag'is por ili'a kler'ig'ad'o. Ili kre'u privat'a'j'n kurac'ej'o'j'n kun klar'a indik'o pri si'a religi'baz'a serv'o.

Jam en Pol'land'o kurac'ist'o'j pov'as uz'i t. n. leĝ'o'n de konscienc'o kaj rifuz'i far'i iu'j'n operaci'o'j'n, ekzempl'e abort'ig'o'n. Tamen ili est'as dev'ig'it'a'j send'i pacient'o'n al kurac'ist'o, kiu far'os ĝi'n. Sed, kiel dir'as mult'a'j hom'o'j, ekzempl'e reprezent'ant'o'j de la Pol'a Scienc'a Akademi'o en si'a last'a raport'o, tiu ĉi leĝ'o est'as tro oft'e uz'at'a – kaj mis'uz'at'a.

Kio sekv'os? Ĉu ven'os deklaraci'o de katolik'a'j advokat'o'j, kiu'j ne help'os dum divorc'o'j, kaj katolik'a'j juĝ'ist'o'j, kiu'j ne oficial'ig'os divorc'o'j'n pro religi'a'j kred'o'j?

Ann'a SKUDLARSKA
Konsum'ant'o'j agit'iĝ'as kaj konsci'iĝ'as

INTER'NACI'A PROTEST'O

Konsum'ant'o'j agit'iĝ'as kaj konsci'iĝ'as

Pro la ekonomi'a kriz'o de la pas'int'a'j jar'o'j, grand'skal'a tromp'ad'o, fraŭd'o kaj ekologi'a konsci'iĝ'o, pli kaj pli da hom'o'j serĉ'as alternativ'o'j'n. Plur'lok'e ek'est'as iniciat'o'j, kiu'j protest'as kaj far'as propon'o'j'n, sed ili ne ating'as la amas'o'j'n kaj est'as mal'pli potenc'a'j ol la industri'o kaj burokrat'ar'o. Ankaŭ la asoci'o'j de konsum'ant'o'j foj'foj'e ŝajn'as est'i ĉe la kontraŭ'a flank'o. Kiel oft'e, iu kompromis'o akcept'ebl'a por la produkt'ant'o'j kaj la konsum'ant'o'j est'us la plej bon'a solv'o, sed inter'parol'o inter ambaŭ flank'o'j mal'facil'as.

Ekonomi'a kriz'o

Antaŭ kelk'a'j jar'o'j okaz'is plur'a'j bank'o'kriz'o'j, kun konsekvenc'o'j ĝis hodiaŭ sent'ebl'a'j en mult'a'j land'o'j. Re'ag'e al la mal'bon'a direkt'ad'o de la bank'o'j, la sub'ten'o far'e de reg'ist'ar'o'j, la mult'a'j politik'a'j skandal'o'j, indign'iĝ'is mult'a'j civit'an'o'j, kiu'j ne aparten'as al la pli alt'a'j soci'a'j klas'o'j kaj kiu'j perd'is ĉiu'n fid'o'n en la nun'a kapital'ism'a sistem'o, kiu avantaĝ'ig'as ĉef'e tiu'j'n, kiu'j jam hav'as mon'o'n, kost'e de tiu'j, kiu'j hav'as mal'mult'e. Nask'iĝ'is la protest-grup'o Indign'ad'os en Hispani'o kaj la Occupy -mov'ad'o en Uson'o, kaj simil'a'j grup'o'j en mult'a'j ali'a'j land'o'j.

La oft'e vid'at'a slogan'o „Ni est'as la 99 %” protest'as kontraŭ la fakt'o, ke „99 % de la bon'hav'o'j est'as posed'at'a'j de 1 % de la popol'o”. La ali'a'j 99 % de la hom'o'j do kun'e posed'as nur 1 % de la bon'hav'o'j. Eĉ se la proporci'o 1/99 ne est'as preciz'a, rest'as la grand'a soci'a mal'egal'ec'o: la pli riĉ'a mal'pli'mult'o (la 1 %) posed'as aŭ mastr'um'as la plej grand'a'j'n bon'hav'o'j'n. Ili direkt'as komerc'a'j'n entrepren'o'j'n kaj bank'o'j'n kaj dikt'as la leĝ'o'j'n – kompren'ebl'e favor'a'j'n al la propr'a'j industri'o'j kaj interes'o'j. La ne'riĉ'a'j hom'o'j (la 99 %) pov'as nur voĉ'don'i kaj esper'i, ke ili ne perd'os si'a'n ŝpar'it'a'n mon'o'n. Est'as tut'e klar'e, ke la klas'batal'o de la 19 a jar'cent'o daŭr'e viv'as, sed en pli modern'a vest'o.

Tromp'ad'o al klient'o'j

Se kompani'o produkt'as bon'eg'a'j'n frid'uj'o'j'n, kiu'j uz'ebl'as dum 30 jar'o'j, logik'e, ĝi post kelk'a'j jar'o'j ne plu hav'os vend'o'j'n, se ĉiu'j hom'o'j efektiv'e aĉet'is tia'n frid'uj'o'n. En la nun'a epok'o kompani'o'j dev'as hav'i laŭ'ebl'e mult'e da profit'o kaj laŭ'ebl'e grand'a'n vend'o'cifer'o'n por ating'i alt'a'n kurz'o'n de si'a'j akci'o'j en la bors'o kaj pli'riĉ'ig'i si'a'j'n akci'ul'o'j'n. Bon'a'j, long'daŭr'e funkci'ant'a'j aparat'o'j do ne est'as ekonomi'e senc'hav'a'j. Reg'ist'ar'o'j ne ver'e kontraŭ'as tio'n. Ili nepr'e vol'as kre'i labor'lok'o'j'n por si'a'j elekt'ant'o'j, kaj est'as al'log'e don'i labor'o'n al mult'a'j hom'o'j, eĉ se ili produkt'as mal'bon'a'j'n aŭ ne'uz'ebl'a'j'n var'o'n.

Kompani'o'j divers'manier'e – bedaŭr'ind'e oft'e mal'etik'e – ag'ad'as. La plej „honest'a” est'as la industri'o pri poŝ'telefon'o'j kaj ali'a'j port'ebl'a'j aparat'o'j. Mult'a'j hom'o'j preskaŭ ĉiu'jar'e aĉet'as nov'a'n poŝ'telefon'o'n, ĉar oni daŭr'e sur'merkat'ig'as pli potenc'a'j'n aparat'o'j'n, kiu'j ig'as la „mal'nov'a'j'n” aparat'o'j'n mal'aktual'a'j. La ĉie dis'trumpet'at'a reklam'o konstant'e instig'as hom'o'j'n aĉet'i la pli nov'a'j'n aparat'o'j'n. La soci'e mal'fort'a'j hom'o'j est'as facil'a'j viktim'o'j de la intens'a'j kampanj'o'j, ĉar oft'e ĝust'e tiu'j vol'as kaŝ'i si'a'n mal'riĉ'ec'o'n aĉet'ant'e la plej nov'a'j'n (kaj mult'e'kost'a'j'n) poŝ'telefon'o'j'n, kun la konsekvenc'o, ke unu semajn'o'n post'e ili ne plu hav'as mon'o'n por mend'i pic'o'n per si'a nov'a aparat'o.

Truk'o de la industri'o est'as vend'i aparat'o'j'n ne tro kost'a'j'n, sed kiu'j konstant'e bezon'as kartoĉ'o'j'n aŭ io'n ali'a'n por garanti'i konstant'a'j'n en'spez'o'j'n. Ekzempl'o est'as la nov'a'j kaf'o'maŝin'o'j, kiu'j funkci'as per apart'a'j kartoĉ'o'j aŭ ali'a'j kaf'pulvor'uj'o'j por ĉiu unu'op'a tas'o. (Al'don'e est'as la ekologi'a aspekt'o: kompar'e kun normal'a pak'um'o, la kartoĉ'o'j for'uz'as amas'o'n da material'o kaj kaŭz'as mont'o'j'n da rub'aĵ'o'j.) Ali'a, mal'pli etik'a ekzempl'o est'as tiu de la print'il'o'j, kiu'j oft'e est'as mal'mult'e'kost'a'j, sed bezon'as ink'o'n tiel mult'e'kost'a'n, ke oni parol'as pri la „nigr'a or'o”.

Antaŭ ne'long'e televid'a el'send'o mal'kaŝ'is ver'a'n tromp'ad'o'n: ĉar profit'i daŭr'e vend'ant'e nov'a'j'n kartoĉ'o'j'n ŝajn'e ankoraŭ ne sufiĉ'as por la mon'avid'a industri'o, oni tromp'as la klient'o'j'n vend'ant'e ne tut'e plen'a'j'n kartoĉ'o'j'n unu'flank'e, ali'flank'e intenc'e produkt'ant'e la aparat'o'j'n tiel, ke ili difekt'iĝ'as pli fru'e ol normal'e, per'e de „delikat'a'j” part'o'j, kiu'j do romp'iĝ'as iom post la fin'o de la garanti'o-period'o. Iu'j firma'o'j ankaŭ program'as la print'il'o'j'n tiel, ke ili aŭ rifuz'as ne-aŭtentik'a'j'n kartoĉ'o'j'n, aŭ simpl'e anonc'as ke la kartoĉ'o est'as anstataŭ'ig'end'a post difin'it'a temp'o, eĉ se ĝi ne est'as jam mal'plen'a. Okaz'as ankaŭ, ke print'il'o'j simpl'e ĉes'as funkci'i post iu (tamen sufiĉ'e grand'a) kvant'o da print'it'a'j paĝ'o'j.

Kiu kulp'as?

Part'e kulp'as la konsum'ant'o. Anstataŭ plend'i pro la mult'e'kost'a ink'o, li pov'us nur print'i io'n, kiam est'as ver'e bezon'at'e (tiel sam'temp'e ŝpar'ant'e paper'o'n) kaj ĝoj'i, ĉar li nun pov'as akir'i print'il'o'n mult'e pli kvalit'a'n kaj eg'e mal'pli kost'a'n ol antaŭ 20 jar'o'j. Kiu bezon'as mult'a'j'n print'aĵ'o'j'n, aĉet'u pli kost'a'n, sed ankaŭ pli ŝpar'em'a'n print'il'o'n.

Kulp'as ankaŭ la protest'ant'o'j. Ili ne sukces'as kon'ig'i, kiu'j print'il'o'j hav'as kia'j'n mank'o'j'n aŭ kiel solv'ebl'as problem'o'j. Tia'j inform'o'j trov'ebl'as, sed nur post long'a serĉ'ad'o kaj sen garanti'o, ke ili est'as fid'ind'a'j.

La german'a ekonomik'ist'o Christian Kreiß [ krajs ] ĵus aper'ig'is libr'o'n „ Geplanter Verschleiß ” („Plan'it'a el'uz'iĝ'o”, ISBN 978-3-944305-51-6), en kiu li asert'as, ke la industri'o perfekt'e pov'as prognoz'i la viv'o'daŭr'o'n de ĉiu er'o de aparat'o kaj – kondiĉ'e, ke oni uz'as er'o'j'n kun la sam'a vid'o'daŭr'o – ankaŭ la viv'o'daŭr'o'n de la aparat'o. La industri'o replik'as, ke efektiv'e ĝi produkt'as divers'kost'a'j'n kaj divers'kvalit'a'j'n produkt'o'j'n: por uz'ant'o, kiu nur mal'oft'e bezon'as ĝi'n, la mal'mult'e'kost'a dum long'a temp'o el'ten'os, sed profesi'ul'o, kiu mult'e uz'as ĝi'n, aĉet'u la mult'e'kost'a'n.

Defend'ant'o'j de la konsum'ant'o'j lam'as

En ĉiu'j land'o'j ekzist'as asoci'o'j, kiu'j analiz'as la produkt'o'j'n vend'at'a'j'n en la merkat'o, test'as ili'n kaj aper'ig'as la rezult'o'j'n, sed ili est'as perd'ant'a'j la fid'o'n de si'a'j membr'o'j. En 2008, tuj antaŭ la grand'a bank'o-kriz'o, island'a bank'o reklam'ad'is en la belg'a radi'o, propon'ant'e tre favor'a'n rent'o'n je ŝpar'kont'o'j. Kvankam en la financ'a mond'o est'is ĝeneral'e sci'at'e, ke la island'a bank'sistem'o est'as kolaps'ont'a, la belg'a Test- Aankoop - Test- Achats (= aĉet'aĵ'o-test'o, ceter'e fi'kon'at'a pro si'a'j agres'em'a'j varb'kampanj'o'j) ne avert'is kontraŭ tiu bank'o, sed anstataŭ'e konsil'is uz'i la favor'a'n invest'ebl'o'n, ĉar „ŝpar'depon'o'j de privat'a'j person'o'j ja est'as asekur'it'a'j”. Ĉu ver'e saĝ'a kaj etik'a konsil'o?

ADAC est'as la plej grand'a asoci'o de aŭtomobil'ist'o'j en Germani'o. Ĉiu'jar'e ĝi dis'don'as premi'o'n por la plej ŝat'at'a aŭt'o en Germani'o. Komenc'e de 2014 iĝ'is sci'at'e, ke la gajn'int'o ricev'is ne 34 299 voĉ'o'j'n kiel anonc'it'e, sed nur 3409, rid'ind'a'n kvant'o'n por asoci'o, kiu hav'as 18 milion'o'j'n da membr'o'j. Post'e iĝ'is kon'at'a'j ankoraŭ kelk'a'j ali'a'j skandal'o'j ĉe ADAC.

Ankaŭ la gazet'ar'o kaj televid'o mal'mult'e util'as. Prezent'ad'o'j de nov'a'j produkt'o'j tie est'as far'at'a'j laŭd'e, rapid'e kaj sen'kritik'e. Ŝajn'e la pli'mult'o de la hom'o'j ŝat'as tio'n, ĉar ekzempl'e la brit'a aŭtomobil-televid'program'o Top Gear ( www. topgear. com ) est'as eg'e popular'a ankaŭ ekster Briti'o; ĝi prezent'as bel'a'j'n spektakl'o'j'n, sed apenaŭ util'a'j'n inform'o'j'n.

Ekologi'a konsci'iĝ'o

Est'as klar'e, ke la konsum'soci'o ating'is si'a'n kulmin'o'n kaj ke (mult'a'j, sed ne ĉiu'j ...) hom'o'j konsci'iĝ'as pri la rub'o, kiu'n ili ĉiu'tag'e produkt'as. Apenaŭ trov'ebl'as kvadrat'metr'o da natur'o sen spur'o'j de hom'a civiliz'o.

En la ocean'o'j flos'as plast'a'j rub'o-tapiŝ'o'j. La nord-pacifik'a rub'o'vortic'o est'as la plej grand'a el la kvin rub'o'cirkul'o'j (angl'e North Pacific Gyre ). La surfac'o de tiu rub'o'insul'o hav'as la grand'o'n de Teksas'o aŭ Mez-Eŭrop'o. Laŭ kalkul'o'j, komenc'e de 2008 cirkul'is ĉirkaŭ 100 milion'o'j da tun'o'j da plast'a rub'o en la rub'o'vortic'o. Tiu plast'o kaŭz'as la mort'o'n de mult'a'j mar'best'o'j. Ĉirkaŭ 70 % de ĉiu plast'a rub'o sink'as al la mar'grund'o.

Pli kaj pli da hom'o'j konsci'as, ke manĝ'aĵ'o'j est'as tro-pak'it'a'j. Mult'a'j kuk'o'j est'as unu'op'e pak'it'a'j per plast'o, tiu'j kuk'o'j si'a'vic'e est'as ankaŭ grup'e volv'it'a'j en plast'o, kaj fin'fin'e tio est'as pak'it'a en karton'a skatol'o. Kaj tiu'j karton'a'j skatol'o'j dum transport'o ankoraŭ'foj'e trov'iĝ'as en pli grand'a pak'aĵ'o! Pro tio, Catherine Conway mal'ferm'is la vend'ej'o'n Unpacked (ne'pak'it'a) en London'o en 2007. Ekzist'as ankaŭ simil'a'j vend'ej'o'j en Teksas'o kaj Berlin'o. Tamen est'as ankaŭ kontraŭ'a evolu'o: pro skandal'o'j pri manĝ'aĵ'o'j dum la pas'int'a'j jar'dek'o'j ek'est'is strikt'a'j regul'o'j pri higien'o kaj pak'um'o. Eĉ ne plu est'as permes'at'e uz'i rest'aĵ'o'j'n el restoraci'o kiel best'o'manĝ'o'n.

Sekv'e de la (program'it'a) pane'o de elektr'a'j aparat'o'j, konsum'ad'o de kartoĉ'o'j kaj ĉia'j ali'a'j afer'o'j por unu'foj'a uz'o, kre'iĝ'as pli kaj pli da rub'o. Laŭ esplor'o, kost'as sep litr'o'j'n da akv'o por produkt'i unu plast'a'n akv'o'botel'o'n. Pli bon'e trink'i akv'o'n de la kran'o do, ĉie, kie ebl'as! Sam'e pri for'ĵet'at'a'j trink'uj'o'j por kaf'o, te'o, kaj tiel plu: kost'as mult'eg'e da material'o, akv'o kaj energi'o produkt'i ĉio'n tio'n, dum la rub'o-mont'o grand'iĝ'as. Sum'e: unu for'ĵet'ebl'a objekt'o hav'as tri'obl'e mal'bon'a'n efik'o'n sur la medi'o'n: akv'o'mal'ŝpar'o'n, energi'o'mal'ŝpar'o'n kaj rub'o'kre'ad'o'n.

Lod'e VANDE VELD'E kaj Roland ROTSAERT


Sub'titol'o de la libr'o: „Kiel la industri'o instig'as ni'n al daŭr'e pli grand'a kaj pli rapid'a konsum'o – kaj kiel ni pov'as defend'i ni'n kontraŭ tio.”

Nov'tip'a gas'min'ad'o: ĉu ver'e danĝer'a?

Ese'o'j

SCIENC'O

Nov'tip'a gas'min'ad'o: ĉu ver'e danĝer'a?

Por ebl'ig'i la ekstrakt'ad'o'n de naft'o kaj gas'o el la ter'o, la ŝton'ar'o'j, kiu'j en'hav'as tiu'j'n material'o'j'n, dev'as hav'i por'o'j'n. Bon'e taŭg'as, ekzempl'e, sabl'o'ŝton'o kaj – part'e – ankaŭ kalk'ŝton'o. Por ekstrakt'i pli mult'e da naft'o kaj gas'o (kemi'e: met'an'o, CH 4), oni de'post 1947 dis'romp'as ŝton'ar'o'n per akv'o kaj grand'a prem'o; tra la fend'o'j, kiu'j tiel ek'est'as, fluid'o'j ja pov'as el'iĝ'i. Oni ĵet'as kun'e kun la akv'o sabl'o'n, kiu ten'as la fend'o'j'n mal'ferm'a'j. Por ke la sabl'o ne sediment'iĝ'u tro fru'e, oni dispers'as ĝi'n per organik'a'j kemi'aĵ'o'j. Angl'a'lingv'e tiu'spec'a dis'romp'ad'o est'as nom'at'a „ fracking ”, mal'long'iĝ'o por „ hydraulic fracturing ” (hidraŭlik'a dis'romp'ad'o aŭ fend'ad'o).

Ek'de 1981 tio'n eksperiment'is Georg'e P. Mitchell, kaj post'e – kun ŝtat'a sub'ten'o – la firma'o Halliburton en Teksas'o por aplik'i la teknik'o'n ankaŭ al mult'e pli dens'a kaj mal'mol'a ŝton'ar'o, kiel (naft'o-)ardez'o kaj ali'a'j skist'a'j material'o'j, inter kiu'j oni pov'us menci'i argil'o'ŝton'o'n. En 1998 la teknik'o sukces'is, kaj tial ek'de 2008 okaz'as ver'a furor'o rilat'e al la ekspluat'ad'o de tiu nov'tip'a gas- kaj naft'o-min'ad'o.

Ukrain'a reg'ist'ar'o

En Uson'o gas'kost'o'j inter'temp'e mal'lev'iĝ'is al tri'on'o de tiu'j de Germani'o. Uson'o tiu'manier'e pli'bon'ig'as ne nur si'a'n industri'a'n konkur'pov'o'n, sed ankaŭ si'a'n klimat'o'bilanc'o'n, pro tio ke gas'elektr'a'j central'o'j pli kaj pli anstataŭ'as karb'o'elektr'a'j'n, kiu'j el'ig'as ĉirkaŭ du'obl'e da karbon'di'oksid'o por ĉiu energi-unu'o. Montr'iĝ'is, ke mond'vast'e la tiel al'ir'ebl'a kon'at'a kaj supoz'at'a proviz'o de ter-gas'o (kaj ankaŭ de naft'o) etend'iĝ'is tiel, ke ĝi ne el'ĉerp'iĝ'os en la ven'ont'a'j cent jar'o'j aŭ pli. Pro la aktual'a politik'a situaci'o est'as rimark'ind'e, ke ankaŭ Ukraini'o hav'as tia'j'n propr'a'j'n proviz'o'j'n. Sed la reg'ist'ar'o de Janukoviĉ ĉes'ig'is ĉi-rilat'a'j'n esplor'o'j'n en la somer'o de 2013 pro kial'o'j ne publik'e kon'at'a'j.

Ali'a rezult'o est'as, ke la gas- kaj naft'o-kost'o'j mond'skal'e mal'lev'iĝ'is (kiam est'as pli grand'a dispon'ebl'o aŭ mal'pli grand'a bezon'o, ekzempl'e de iam grand'a klient'o, kiel Uson'o, la prez'o mal'alt'iĝ'as), dum la tradici'a'j liver-land'o'j, ĉef'e en Proksim'a Orient'o, vend'as mal'pli mult'e.

Eŭrop'a glaci'aĵ'o

En Eŭrop'o oni ankoraŭ hezit'as uz'i ĉi tiu'n teknik'o'n, kaj kelk'a'j ŝtat'o'j prokrast'is ĝi'a'n aplik'ad'o'n. Hom'o'j tim'as pri la „kemi'a koktel'o”, kiu'n tiu teknik'o en'tren'as.

Do kia'j est'as tiu'j dispers'il'o'j? Por mal'ebl'ig'i tro fru'a'n sediment'iĝ'o'n de la sabl'o, oni uz'as kiel dens'ig'il'o'n (dispers'il'o'n) la tiel nom'at'a'n guar -gum'o'n. Tem'as pri karbon'hidrat'a bio'polimer'o ekstrakt'at'a de la hind'a guar -arb'o. Ĝi est'as uz'at'a ankaŭ por iom solid'ig'i manĝ'aĵ'o'j'n, kiel soft-glaci'aĵ'o'n, bon'e kon'at'a'n en Eŭrop'o.

Polimer'o est'as parenc'a al amel'o, sed, kiel pol'i- manano, ne est'as digest'ebl'a por hom'o'j, kvankam ĝi est'as biologi'e dis'er'ig'at'a en la medi'o. Por ig'i ĝi'n pli efik'a, oni normal'e ĝi'n ret'ig'as (inter'lig'ant'e la ĉen'o'j'n) per bor-acid'o aŭ boraks'o. Pro nov'a'j mal'trankvil'o'j pri tiu'j bor'kombinaĵ'o'j (kiu'j tamen est'as uz'at'a'j en manĝ'aĵ'o'j kaj lav'il'o'j, kaj ankaŭ en medicin'o) oni nun prefer'as tit'a'n-kompleks'o'j'n, kiu'j ne est'as venen'a'j laŭ la nun'a sci'o. (Tit'a'n-oksid'o est'as la vast'e uz'at'a blank'a pigment'o de dom'farb'o'j. Ceter'e ankaŭ en tiu'j farb'o'j est'as uz'at'a'j dispers'il'o'j, plej oft'e hidroksi'et'il-celuloz'o, sed foj'foj'e ankaŭ guar -gum'o. Tiu'j est'as el'lav'at'a'j de la pluv'o al la grund-akv'o je kvant'o'j de mult'a'j tun'o'j jar'e.)

Por ke ne kresk'u alg'o'j, oni ankaŭ al'don'as biocid'o'j'n, simil'e al tio, kio okaz'as ĉe mur'farb'o'j. Por ke la akv'o pov'u est'i el'pump'at'a post la dis'romp'ad'o, oni al'don'as aŭ oksid'il'o'n (natri'a'n per'oks'o'di'sulf'at'o'n, Na 2 S 2 O 8, kiu est'as konsum'at'a de la re'ag'o) aŭ enzim'o'n, kiu dis'romp'as la polimer'o'n. Do la al'don'aĵ'o'j al la akv'o est'as tut'e ne mal'trankvil'ig'a'j.

Ter'glob'a varm'iĝ'o

Sed, post la supr'e'n'pump'ad'o, la akv'o ja en'hav'as naft'o'gut'et'o'j'n, krom kelk'a'j'n el'lav'it'a'j'n sal'o'j'n. Nur tiu'j est'as la danĝer'o, se est'as lik'o en la bor'tru'a (beton'a) tub'o. Sed tio est'as problem'o ĉe ĉia gas- kaj naft'o-min'ad'o, ne nur ĉe la dis'romp'ad'a. Ali'a danĝer'o ek'est'as, se oni supr'e'n'pump'as akv'o'n en mal'ferm'a'j'n konserv'ej'o'j'n; tiam la solv'it'a met'an'o el'iĝ'as kaj grav'e kontribu'as al la ter'glob'a varm'iĝ'o. La akv'o'bezon'o est'as grand'eg'a: oni kutim'e uz'as, en ripet'iĝ'ant'a'j dis'romp'ad'o'j, en'tut'e 30 000 kub'a'j'n metr'o'j'n da akv'o por ĉiu bor'ad'o. Precip'e pro tio jam de du jar'o'j oni re'uz'as la akv'o'n en si'n'sekv'a'j proced'o'j. Apart'a'j firma'o'j pur'ig'as ĝi'n por ebl'ig'i la re'uz'ad'o'n.

Uson'a film'o

Oni pov'as si'n demand'i, kio do el'vok'is tia'j'n mal'trankvil'o'j'n inter la hom'o'j. Ver'ŝajn'e mult'e kontribu'is la uson'a film'o Gas'land'o, kiu montr'is, kiel met'an'hav'a trink'akv'o el akv'o'kran'o est'is ek'flam'ig'at'a. Post'e la Uson'a Medi'protekt'a Ofic'o ( EPA) el'trov'is per analiz'o de izotop'o'j (karbon'o-13 kaj deŭteri'o), ke la met'an'o en ĝi ne est'as geologi'e aĝ'a, sed de'ven'as de la putr'ad'o de marĉ'a akv'o sur la ter'a supr'aĵ'o. (Tia met'an'o est'as nom'at'a „marĉ'a gas'o”.) Est'as interes'e, ke simil'a film'o (Promes'it'a land'o) est'is kun'financ'it'a de Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j, unu el la grand'a'j naft'o- kaj gas-eksport'a'j land'o'j en la Pers'a Golf'o.

Werner FUSS
Arkitektur'o por vojaĝ'ant'o'j

GAST'EJ'O'J

Arkitektur'o por vojaĝ'ant'o'j

Student'o'j el la vien'a Teknik'a Universitat'o produkt'is el alumini'a tub'o 2200 spiral'o'j'n, kies ŝraŭb'o'paŝ'o ne est'as konstant'a. Post'e, ven'ant'e el divers'a'j direkt'o'j, ili ŝraŭb'is tiu'j'n spiral'o'j'n unu'j kontraŭ la ali'a'j. La rezult'o – antaŭ'kalkul'it'a de komput'il'o'j – est'as metal'e bril'ant'a objekt'o, 4 metr'o'j'n alt'a kaj 20 metr'o'j'n long'a. Ĝi star'as nun antaŭ la muze'o de nun'temp'a art'o „21er Ha'us” en Vien'o.

La metal'a objekt'o, kiu est'as stabil'a pro la intern'a streĉ'o de spiral'o'j, ilustr'as ekspozici'o'n pri divers'a'j „mal'streĉ'ej'o'j”, kun'organiz'it'a'n kun la sved'a ambasad'o en Aŭstri'o. Tem'as pri 21 feri'o'dom'o'j kaj hotel'o'j en la stil'o de divers'a'j epok'o'j: de ŝajn'e primitiv'a'j kaban'o'j en arb'ar'o ĝis luks'a hotel'o. Ili ĉiu'j est'as real'ig'aĵ'o'j de nun'temp'a'j arkitekt'o'j el Svedi'o kaj Aŭstri'o. Per la ekspozici'o oni cel'as demonstr'i la nun'temp'a'n evolu'o'n de turism'a industri'o en ambaŭ land'o'j.

Walter KLAG


Objekt'o el alumini'a'j tub'o'j. Fot'o: WALTER KLAG


Objekt'o el alumini'a'j tub'o'j. Fot'o: WALTER KLAG


Ĉambr'o de la Glaci'a Hotel'o en Jukkasjärvi apud Kiruna, Nord'a Svedi'o. Fot'o: IC'EHOTEL/ POBORNIKOVA TSARSKI MILLING


Kaban'o en arb'ar'o ĉe Kolarbyn, 100 km nord'okcident'e de Stokholm'o. Fot'o: KOLARBYN /MIKAEL'A LARM


Hotel'o „Spegul'a Kub'o” en arb'ar'o apud Harads en Nord'a Svedi'o. Fot'o: TREEHOTEL MIRRORCUBE / FREDRIK BROM'A'N

Truf'lud'o

Hobi'o

LUD'KART'O'J

Truf'lud'o

Ŝat'ant'o'j de kart'lud'o'j tut'mond'e ne mank'as. For'est'as ebl'e iom da vari'ec'o. La pli'mult'o de ili fakt'e em'as dediĉ'i si'a'n liber'temp'o'n al 4 aŭ 5 lud'o'j, ĉiam la sam'a'j. Jen do, ekskluziv'e por Monat'o, original'a kart'lud'o: truf'o aŭ, se vi prefer'as, truf'lud'o. Ĝi tut'e ne postul'as aritmetik'a'j'n kon'o'j'n kaj pro tio ver'e taŭg'as por la tut'a famili'o, inkluziv'e jun'eg'a'j'n id'o'j'n.

La origin'o de la truf'lud'o est'as simpl'e klar'ig'ebl'a: la kre'int'o (verk'int'o de tiu ĉi artikol'o) est'is lud'ant'a kart'o'j'n kun si'a jun'a fil'o (ĝeneral'e am'ant'o de tabl'a'j kaj kolektiv'a'j lud'o'j) dum varm'eg'a – kaj iom ted'a – somer'a post'tag'mez'o. La et'ul'o, kiu ankoraŭ ne komenc'is la baz'lern'ej'o'n, mal'facil'e kompren'is la subtil'a'j'n regul'o'j'n de kutim'a'j kart'lud'o'j (precip'e rilat'e la ebl'o'n adici'i) kaj krom tio iom enu'is pro la ripet'em'o de propon'it'a'j lud'o'j, kiu'j escept'e de kelk'a'j detal'o'j tre simil'as. Ebl'e ĉerp'int'e (sed sen'vol'e!) inspir'o'n el la intuici'a kart'lud'o Un'o, kiu'n, tut'mond'e dis'vast'iĝ'int'a'n, ĉiu'j infan'o'j pli-mal'pli ŝat'as kaj kompren'as, ni kun'e nask'is la jen'a'n ide'o'n.

Komenc'o

Oni uz'u franc'a'n (52) aŭ ital'a'n (40) kart'ar'o'n. Kun iom da fantazi'o, ja adapt'ebl'as al truf'lud'o ankaŭ eventual'a'j ali'a'j naci'a'j kart'ar'o'j. Rajt'as lud'i 2 person'o'j ĉiu'foj'e kaj oni pov'as facil'e organiz'i et'a'n turnir'o'n: Ekzempl'e, patr'o lud'os kun fil'in'o, patr'in'o kun fil'o kaj la du gajn'ont'o'j post'e lud'os la final'o'n. Komenc'e de la parti'o, zorg'e miks'int'e la kart'ar'o'n, unu el la lud'ant'o'j dis'don'u po 3 kart'o'j'n al la kun'lud'ant'o kaj al'don'e met'u mal'kaŝ'e 4 kart'o'j'n sur la tabl'o'n.

Emblem'o

Regul'o 1. En tiu lud'o neniom valor'as nombr'o'j (2, 5, 8, 10...), do oni rajt'as per propr'a kart'o pren'i ali'a'n de sur la tabl'o, nur se ambaŭ hav'as la sam'a'n emblem'o'n, do sen'de'pend'e de la pres'it'a numer'o. Pro la sam'a kial'o, kompren'ebl'e mal'permes'it'a est'as ankaŭ adici'o: do ĉiu'foj'e, kiam lud'ant'o gajn'as kart'o'n, li ne'evit'ebl'e al'don'os al si'a propr'a gajn'kart'ar'o du kart'o'j'n, nenial tri aŭ kvar kiel en ali'a'j lud'o'j. Ekzempl'e, se ni hav'as as'o'n de pik'o'j, ni ne rajt'as pren'i as'o'n ali'emblem'a'n (ekzempl'e de ker'o'j), sed ja ajn'a'n kart'o'n (3, 6, 9, eventual'e reĝ'o'n, fant'o'n...) de pik'o'j. Se ni hav'as reĝ'o'n de karo'o'j, ni rajt'as pren'i ajn'a'n kart'o'n de karo'o'j (as'o'n, 2, 4, 8...), sed neniam ali'emblem'a'n reĝ'o'n. Se neniu kart'o est'as sur'tabl'e sam'emblem'a, ni simpl'e ĵet'os ni'a'n kart'o'n sur'tabl'e'n, apud la ceter'a'j'n, gajn'ant'e nenio'n. Ĉiu gajn'it'a kart'o nom'iĝ'as „truf'o”, kaj oni konserv'u ĝi'n en si'a kaŝ'at'a „truf'kest'o” ( t. e. la ar'o de ĝis tiam gajn'it'a'j kart'o'j). Kiam la lud'ant'o'j est'os ĵet'int'a'j si'a'j'n tri kart'o'j'n, la miks'int'o re'e dis'don'os po tri kart'o'j'n kaj tio okaz'os ĝis la fin'o de la parti'o.

Truf'eg'o

Regul'o 2. Kiam lud'ant'o sukces'as per sam'emblem'a kart'o (ne laŭ la kart'numer'o!) gajn'i la last'a'n kart'o'n, trov'iĝ'ant'a'n sur la tabl'o, tiam la gajn'it'a kart'o nom'iĝ'as ne plu „truf'o”, sed „truf'eg'o”.

Ek'kri'ant'e tiu'n vort'o'n por kre'i pli amuz'a'n etos'o'n, cert'e plaĉ'ont'a'n al infan'o'j, oni al'don'as la truf'eg'o'n (do la gajn'it'a'n kart'o'n) al si'a gajn'kart'ar'o mal'kaŝ'e. Tiel oni memor'os, fin'e de la parti'o, ke tiu kart'o hav'as du'obl'a'n valor'o'n. Ekzempl'e, se fin'e de la parti'o ni hav'as 22 kart'o'j'n (truf'o'j'n) kaj 3 truf'eg'o'j'n, ni kalkul'as 22 + 6, do 28 kart'o'j'n. Tiel simpl'e!

Taktik'o

Tio signif'as, ke la ceter'a'j lud'ant'o'j dev'as hav'i la taktik'o'n, se tio ebl'as, est'ig'i ĉiam pli ol unu kart'o'n sur la tabl'o, ĉar kelk'foj'e gajn'i antaŭ'last'a'n kart'o'n est'as risk'e kaj kontraŭ'efik'e. Tio pov'us gajn'ig'i al la kun'lud'ant'o alt'valor'a'n truf'eg'o'n. Spit'e al tiu defend'a taktik'o, kelk'foj'e tamen est'os ne'evit'ebl'e las'i unu'nur'a'n kart'o'n sur'tabl'e, kaj oni dev'as nur esper'i, ke la kun'lud'ant'o ne hav'os kart'o'n sam'emblem'a'n.

Invers'iĝ'o

Regul'o 3. Tiu, kiu gajn'as truf'eg'o'n, sen'de'pend'e de la komenc'a vic'o, ĵet'os ja sur'tabl'e'n nov'a'n kart'o'n kaj la lud'a vic'o nepr'e invers'iĝ'as (tiel ke ankaŭ la ceter'a'j lud'ant'o'j hav'os la ebl'o'n gajn'i truf'eg'o'j'n: ali'okaz'e laŭ mi'a spert'o tiu, kiu gajn'os la unu'a'n truf'eg'o'n, em'os gajn'i ankaŭ la sekv'a'j'n).

Nombr'ad'o

Fin'e de la parti'o, la lud'ant'o'j nombr'as la gajn'it'a'j'n kart'o'j'n (truf'o'j'n), kalkul'ant'e ĉiu'n truf'eg'o'n kiel du'obl'a'n kart'o'n. La regul'o'j ŝajn'as unu'a'vid'e iom komplik'a'j, sed la lud'o est'as simpl'eg'a kaj oni vid'os, ke ĉio est'as tre intuici'a kaj ke post unu aŭ du parti'o'j la regul'ar'o est'os ĉiam pli klar'a. Mi prov'is la truf'lud'o'n kun mi'a fil'et'o kaj li tuj kompren'is la mekanism'o'j'n.

Li opini'as la lud'o'n tre'eg'e facil'a kaj amuz'a. La truf'lud'o eĉ far'iĝ'is li'a prefer'at'a kart'lud'o. Est'as tre facil'e por infan'o'j re'kon'i la sam'a'n emblem'o'n. Kaj ĉef'e la moment'o, kiam oni ek'kri'as la vort'o'n „truf'eg'o”, est'as tre gaj'ig'a.

Ĉiu'j lud'ant'o'j gajn'as kutim'e ne mal'pli ol unu truf'eg'o'n, kaj tio minimum'ig'as la eventual'a'n frustraci'o'n pri perd'o. Mi ĉiam dir'as al mi'a'j fil'o kaj nev'o (foj'foj'e plor'ant'a pro iu mal'gajn'o), ke post unu jar'o aŭ du oni ne memor'os tiu'n, kiu gajn'is la pas'int'jar'a'n parti'o'n, sed nur la fakt'o'n, ke oni iam kun'lud'is kaj si'n amuz'is famili'e! Prov'u propon'i ĉi tiu'n kart'lud'o'n al vi'a'j parenc'o'j kaj amik'o'j. Vi'n atend'as drol'a'j parti'o'j, kiu'j'n pov'us part'o'pren'i ankaŭ vi'a'j ge'bub'et'o'j!

La last'a kurioz'aĵ'o, ebl'e util'a por est'ont'a lud'a enciklopedi'o aŭ muze'o de Esperant'o-strang'aĵ'o'j: La nom'o de la kart'lud'o (truf'o aŭ truf'lud'o) de'pend'as de tio, ke la edz'in'o de la kre'int'o en la tag'o, kiam li el'pens'is la lud'o'n, tut'e hazard'e prepar'is gust'o'plen'a'j'n truf'ĉokolad'et'o'j'n. Do la verk'int'o kun si'a fil'o prov'is unu'a'foj'e la lud'o'n, gust'um'ant'e tiu'j'n dolĉ'aĵ'o'j'n!

Roberto PIGR'O
Ĉu ni dev'as tim'i <mark>TTIP</mark>?

Ekonomi'o

INTER'NACI'A KOMERC'O

Ĉu ni dev'as tim'i TTIP?

Nov'a kaj preskaŭ sekret'a projekt'o por kre'i grand'a'n liber'a'n inter'ŝanĝ-zon'o'n inter Uson'o kaj Eŭrop'o minac'as ŝanĝ'i la civit'an'a'n viv'o'n en la du region'o'j. Est'os kolizi'o inter du ide'ar'o'j: unu'flank'e la uson-brit'a, kiu kred'as ke sen'brid'a liberal'ism'o plej util'as al la loĝ'ant'ar'o, ali'flank'e la kontinent'eŭrop'a, kiu em'as regul'ig'i la merkat'o'n por evit'i eksces'o'j'n.

TTIP est'as mal'long'ig'o de angl'a'lingv'a esprim'o Transatlantic Trad'e and Investment Partnership (Trans'atlantik'a partner'ec'o pri komerc'o kaj invest'o). Ĝi'a antaŭ'a, sed ankoraŭ oft'e uz'at'a nom'o est'as TAFT'A ( Transatlantic Free Trad'e Are'a, Trans'atlantik'a Liber'komerc'a Zon'o). 1 Est'as projekt'o de Uson'o kaj de Eŭrop'a Uni'o por konstru'i grand'a'n liber'a'n inter'ŝanĝ-zon'o'n. Ĝi est'as apenaŭ kon'at'a de la civit'an'o'j, sed koncern'as ĉiu'j'n aspekt'o'j'n de la viv'o: soci'a'j rajt'o'j, ekologi'o, nutr'aĵ'o, san'o, energi'o, akv'o, kultur'o, eduk'ad'o ktp.

TTIP cel'as nul'ig'i la rest'ant'a'j'n bar'il'o'j'n kiu'j mal'facil'ig'as komerc'o'n inter Uson'o kaj Eŭrop'a Uni'o. Ĉar la dogan'tarif'o'j jam est'as mal'alt'a'j, la ver'a cel'o est'as for'ig'i ali'a'j'n obstakl'o'j'n, kiu'j ĝis nun protekt'as la civit'an'o'j'n. La batal'kamp'o kuŝ'as inter trans'land'a'j firma'o'j kaj demokrati'e elekt'it'a'j reg'ist'ar'o'j. Se la nun'a TTIP -projekt'o real'iĝ'us, la trans'naci'a'j firma'o'j pov'us dev'ig'i ĉiu'j'n ŝtat'o'j'n ŝanĝ'i si'a'j'n regul'o'j'n laŭ la interes'o'j de la entrepren'o'j.

Kiel TTIP funkci'us?

La princip'o est'as kre'i liber'a'n kaj ne mal'just'a'n konkurenc'o'n inter entrepren'o'j de tiu grand'eg'a zon'o. Teori'e, tiu princip'o est'us garanti'at'a per mekanism'o de fin'aranĝ'o de mal'konsent'o'j inter privat'a'j invest'ant'o'j kaj ŝtat'o'j (angl'e: ISDS, Investor -stat'e disput'e settlement ). Laŭ tiu mekanism'o, entrepren'o kiu opini'as ke ĝi'a'j rajt'o'j est'as lim'ig'it'a'j pro decid'o de ŝtat'o pov'as persekut'i tiu'n ŝtat'o'n. Krom'e kaj ĉef'e, tia konflikt'o ne est'us solvat'a per proces'a procedur'o en kort'um'o, sed per'e de inter'naci'a arbitraci'o.

Arbitraci'o est'as rimed'o solv'i juĝ'afer'o'j'n sen turn'i si'n al la ordinar'a juĝ'instanc'o. La koncern'a'j parti'o'j, inter'konsent'e, decid'as elekt'i tri'a'n sen'de'pend'ul'o'n, nom'at'a'n arbitraci'ant'o, kiu respond'ec'os solv'i la konflikt'o'n. Arbitraci'o jam est'as oft'e uz'at'a en inter'naci'a'j komerc'a'j konflikt'o'j, sed spert'o de NAFT'A (Nord-Amerik'a Liber'komerc'a Inter'konsent'o) montr'as ke, kiam uson'a'j firma'o'j persekut'as Kanad'o'n, la uson'a'j firma'o'j pli oft'e gajn'as; kiam kanad'a'j firma'o'j persekut'as Uson'o'n, Uson'o pli oft'e gajn'as. Est'as mal'mult'a'j arbitraci'ant'o'j kaj iu'j dub'as pri ili'a sen'de'pend'ec'o.

Grav'a sub'ten'ant'o de TTIP est'as OEKE (Organiz'aĵ'o pri Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o). Laŭ OEKE -stud'o, TTIP pli'grand'ig'us la maln'et'a'n en'land'a'n produkt'o'n ( MEP) je 3 ĝis 3,5 % en Uson'o kaj EU, sed ali'a'j stud'o'j taks'as la favor'aĵ'o'n ven'ont'a'n el TTIP mal'pli grand'a, eĉ neglekt'ind'a.

Kelk'a'j ebl'a'j sekv'o'j

Per TTIP, trans'naci'a'j firma'o'j pov'us decid'i pri si'a'j regul'o'j pri var'o'j, serv'o'j kaj invest'o'j. Tio favor'us kun'fand'iĝ'o'j'n kaj akir'o'j'n, ĉef'e de mal'grand'a'j entrepren'o'j. Pri dung'it'ec'o kaj labor'kondiĉ'o'j, la trans'land'a'j firma'o'j pov'us ating'i, ke fundament'a'j rajt'o'j de labor'ant'o'j est'u for'ig'it'a'j (regul'o'j pri dung'o kaj mal'dung'o, labor'temp'o, mal'san'o, graved'feri'o'j, ktp...).

Pov'us okaz'i, ke eŭrop'a'j norm'o'j est'as konsider'at'a'j kiel bar'il'o'j al liber'a komerc'o. Tiel, regul'o'j pri pest'icid'o'j kaj herb'icid'o'j, genetik'e modif'it'a'j organism'o'j ( GMO), atest'o pri origin'o protekt'at'a ( AOP), norm'ig'it'a'j etiked'o'j kun indik'o de origin'o, viand'aĵ'o kun hormon'o'j ktp, pov'us est'i atak'at'a'j de uson'a'j firma'o'j. Naft'o-entrepren'o'j pov'us persekut'i reg'ist'ar'o'j'n por akir'i rajt'o'n ekspluat'i skist'o'gas'o'j'n en ĉiu'j part'o'j de la TTIP -zon'o.

Nun akv'o kaj energi'o pov'as est'i liver'at'a'j de publik'a'j aŭ privat'a'j entrepren'o'j. Se TTIP ek'funkci'us, akv'a'j kaj energi'a'j firma'o'j pov'us persekut'i urb'o'j'n kaj ŝtat'o'j'n kiu'j decid'as liver'i tiu'j'n serv'o'j'n nur per publik'a sistem'o, ĉar tio est'as bar'il'o al liber'a konkurenc'o.

La publik'o nepr'e est'u inform'at'a

La civit'an'o'j de temp'o al temp'o leg'as en si'a gazet'ar'o iom pri mult'land'a'j kompani'o'j kiu'j mis'uz'as patent'o'j'n aŭ opini'as ke eŭrop'a regul'ar'o pri manĝ'aĵ'o'j est'as tro strikt'a, kaj pri protest'o'j de manifestaci'ant'o'j kontraŭ tio, sed ili ĝeneral'e ne konsci'as, ke tio est'as er'o'j de jam de'long'e okaz'ant'a trakt'ad'o inter Uson'o kaj EU. Kun'ag'o de bon'e inform'it'a'j civit'an'o'j pov'as influ'i la fin'a'j'n decid'o'j'n, atend'at'a'j'n antaŭ la fin'o de 2015. Mult'foj'e jam en la histori'o civit'an'a'j ag'ad'o'j sukces'is halt'ig'i projekt'o'j'n de ne'kontrol'at'a'j politik'ist'o'j kun inter'naci'a'j firma'o'j.

La nov'a'j Eŭrop'a Komision'o kaj Eŭrop'a Parlament'o ĉi-rilat'e hav'as grand'a'n respond'ec'o'n, sed ebl'e mal'grand'a'n pov'o'n. Dum la pas'int'a'j jar'dek'o'j, ĉiu'j grav'a'j komerc'a'j nov'aĵ'o'j, de Am'az'o'n ĝis Google , ek'est'is en Uson'o kaj surpriz'atak'is Eŭrop'a'n Uni'o'n.

GRUP'O ESPERANT'O MARSEJL'O
1Ĉar nur por la angl'a lingv'o jam est'as uz'at'a'j du mal'long'ig'o'j, la redaktor'o rezign'is pri pli'a mal'long'ig'o kaj uz'is „ TTIP ” por ĉi tiu ankoraŭ embri'a projekt'o.


Abund'as slogan'o'j de la kontraŭ'ul'o'j: „La grand'a trans'atlantik'a merkat'o ne real'iĝ'as” (franc'e); „Mal'ebl'ig'i la trans'atlantik'a'n liber'komerc'a'n inter'konsent'o'n (german'e).”

Pozitiv'a influ'o de la re'fort'iĝ'o

INDUSTRI'A PRODUKT'AD'O

Pozitiv'a influ'o de la re'fort'iĝ'o

La mond'a produkt'ad'o en'ir'is la faz'o'n de stabil'a kresk'o post long'a period'o de recesi'o. Ĝi pli'grand'iĝ'is je 5,1 % 1 en la unu'a kvar'on'jar'o de 2014, la plej alt'a nivel'o de la pas'int'a'j jar'o'j. Tio'n montr'as raport'o publik'ig'it'a de UNIDO, la Organiz'aĵ'o de UN pri Industri'a Dis'volv'ad'o.

La nun'a kresk'o pov'as est'i atribu'at'a ĉef'e al la pli'bon'iĝ'ant'a financ'a stat'o de la industri'land'o'j, special'e en Eŭrop'o. Tamen la nov'aper'ant'a'j industri'a'j ekonomi'o'j, escept'e de Ĉini'o, ĉiam ankoraŭ hav'as mal'alt'a'n pli'iĝ'o'n. Al la industri'land'o'j rilat'as preskaŭ du tri'on'o'j de la mond'a produkt'ad'o de al'don'valor'o.

En la unu'a kvar'on'jar'o de 2014 la volumen'o de la industri'a produkt'ad'o kresk'is je 3,3 % en la industri'land'o'j kaj je 9,4 % en la evolu'ant'a'j kaj nov'aper'ant'a'j industri'a'j ekonomi'o'j. Tamen, escept'e de Ĉini'o, la kresk'o de la produkt'ad'o en la nov'aper'ant'a'j industri'a'j ekonomi'o'j est'is nur 1,4 %. La industri'a produkt'ad'o en Ĉini'o ja kresk'is je 13,1 %.

La baz'o de la kur'ant'a kresk'o en la industri'land'o'j grav'e pli'vast'iĝ'is. La industri'a produkt'ad'o kresk'is en ĉiu'j branĉ'o'j de la industri'o, inkluziv'e de tia'j tradici'a'j sektor'o'j kiel produkt'ad'o de nutr'aĵ'o'j, tekstil'o kaj vest'o'j.

Eksport'o el evolu'land'o'j pov'us pli'grand'iĝ'i

La pli alt'a kresk'o de la produkt'ad'o de var'o'j por long'a uz'ad'o, ekzempl'e de hejm'a'j ekip'aĵ'o'j, elektron'ik'a'j var'o'j kaj vetur'il'o'j, indik'as la kresk'ant'a'n kred'o'n de la konsum'ant'o'j je long'daŭr'a stabil'ec'o.

La produkt'ad'o de maŝin'o'j kaj ekip'aĵ'o'j kresk'is en Kanad'o je 6,4 %, en Japani'o je 17,7 % kaj en Uson'o je 6 %. Malgraŭ tio la perspektiv'o'j pri kresk'o de la nov'aper'ant'a'j industri'a'j ekonomi'o'j rest'as moder'a'j. La industri'a produkt'ad'o redukt'iĝ'is je 1,8 % en Argentin'o, je 0,2 % en Brazil'o kaj je 1,6 % en Barat'o. La ĉef'a'j risk'o'j por la re'fort'ig'o de la ekonomi'o'j en tiu'j land'o'j rilat'as al la turn'iĝ'o de kapital'flu'o'j kiel ekster'a faktor'o kaj la kresk'o de produkt'ad'kost'o'j kiel intern'a faktor'o.


Pli'grand'iĝ'o de la eksport'o el evolu'land'o'j pov'us kaŭz'i pli'ig'o'n de ili'a industri'a produkt'ad'o. En tiu kun'tekst'o la kur'ant'a re'fort'iĝ'o ver'ŝajn'e hav'us pozitiv'a'n influ'o'n al la mond'a produkt'ad'o.

Evgeni GEORGIEV
1Ĉiu'j el'cent'o'j kompar'as la unu'a'n kvar'on'jar'o'n de 2014 kun la unu'a de 2013; ili do montr'as 12-monat'a'n evolu'o'n. Atent'u, ke „industri'a produkt'ad'o” ne egal'as al „maln'et'a en'land'a produkt'o”; ili hav'as mal'sam'a'j'n kalkul'metod'o'j'n.
Ĉokolad'o, ni'a plej kor'a amik'o (sed sen tro'ig'o!)

NUTR'AD'O

Ĉokolad'o, ni'a plej kor'a amik'o (sed sen tro'ig'o!)

Last'a'temp'e mult'obl'iĝ'is scienc'a'j artikol'o'j pri la favor'a efik'o de ĉokolad'o sur la hom'a san'o. La esplor'o'j ven'is el plur'a'j land'o'j: Franci'o, Aŭstrali'o, Itali'o, Briti'o. Oni stud'is la efik'o'n de ĉokolad'o precip'e ĉe la sang'o'cirkul'a sistem'o de hom'o'j kaj konklud'is, ke tiu nutr'aĵ'o, ŝat'at'a de et'ul'o'j kaj ne nur, efektiv'e protekt'as la angi'o'j'n, la kor'o'n, la cerb'o'n.

Poli'fenol'o'j

Ĉokolad'o favor'as la komplik'a'n kaj delikat'a'n metabol'ism'o'n de hist'o'j en'e de la arteri'o'j kaj sam'temp'e mal'help'as la est'iĝ'o'n de arteri'o'skler'oz'a'j plat'o'j. La san'ig'a'j substanc'o'j ĉe'est'a'j en ĉokolad'o est'as nom'at'a'j „poli'fenol'o'j”. Kompren'ebl'e, ju pli alt'as la proporci'o de nigr'a ĉokolad'o en la en'glut'at'a manĝ'aĵ'o, des pli san'ig'a ĉi last'a est'as. Lakt'o'ĉokolad'o mal'e perd'ig'as part'o'n de tiu efik'o.

Marŝ'ad'o

Antaŭ ne'long'e ne'kutim'a esplor'o plen'um'at'a en Itali'o mezur'is la marŝ'o'kapabl'o'n de mal'jun'a'j hom'o'j kun mal'bon'a sang'o'cirkul'ad'o en la gamb'o'j. Montr'iĝ'is, ke tiu'j pacient'o'j, kiu'j manĝ'is amar'a'n, pur'a'n ĉokolad'o'n du hor'o'j'n antaŭ la test'o, sukces'as marŝ'i pli long'e ol tiu'j, kiu'j tio'n ne far'is. En'glut'ad'o de lakt'o'ĉokolad'o ne montr'is sam'a'n rezult'o'n. Ĉi tiu stud'aĵ'o ankoraŭ est'as provizor'a, sed medicin'a'j revu'o'j jam sci'ig'as pri ĝi.

Proverb'o

Rilat'e al konsum'ad'o de ĉokolad'o, tamen, ĉiu'j scienc'a'j publik'aĵ'o'j atent'ig'as, spit'e al ĝi'a bon'gust'ec'o kaj san'ig'ec'o, ke oni ne dev'as tro'ig'i: apud poli'fenol'o'j ne forges'end'as la kvant'o de kalori'o'j kaj suker'o, kiu'j'n ĉokolad-tabul'et'o'j kaj simil'a'j frand'aĵ'o'j en'hav'as. Ali'flank'e, ĉu ne est'as jam kon'at'a la proverb'o, laŭ kiu „ĉio super'mezur'a est'as terur'a”?

Paulo Sérgio VIANA


„Unu ĉokolad'aĵ'o tag'e ten'as la kurac'ist'o'n for'e”, tio'n opini'as ankaŭ tiu ĉi ruman'a libr'o.

Milit'a kamp'ad'ej'o trov'it'a en <mark>Karnunto</mark>

Turism'o

AŬSTRI'O

Milit'a kamp'ad'ej'o trov'it'a en Karnunto

En la Arkeologi'a park'o Karnunto (MONAT'O 2014/05, p. 16) oni far'is nov'a'n el'trov'o'n. Post la mal'kovr'o de tut'mond'e unik'a gladiator'a lern'ej'o en 2011 la scienc'ist'o'j nun el'trov'is sub la ruin'o'j de antikv'a vilaĝ'o ĉe Danub'o grand'a'n milit'a'n kamp'ad'ej'o'n. Help'e de grund'a radar'o la arkeolog'o'j traf'is fortik'aĵ-fos'aĵ'o'n en pli profund'a'j ter'tavol'o'j kun are'o de 57 600 kvadrat'a'j metr'o'j, egal'a al ses futbal'a'j lud'ej'o'j.

Por la direktor'o de la arkeologi'a park'o, Mark'us Wachter [ vaĥta ], tio est'as sensaci'o: „Por ni est'as grand'a paŝ'o, ke Karnunto re'e ricev'as tut'mond'e si'a'n antikv'a'n signif'o'n”, li deklar'is. Petr'a Bohuslav, ekonomi'a konsil'ist'in'o de la land'o Mal'supr'a Aŭstri'o, dir'is, ke la el'trov'o don'os grav'a'n turism'a'n kaj ekonomi'a'n impuls'o'n.

Ĝis la jar'fin'o

Ek'de 2012 oni esplor'as kun'e kun inter'naci'a'j partner'o'j laŭ komisi'o de la land'o Mal'supr'a Aŭstri'o la sub'ter'o'n de Karnunto. Ĉi-last'a est'as la plej grand'a arkeologi'a teren'o en la centr'a Eŭrop'o. Preskaŭ la tut'a romi'a urb'o, kies are'o iam ampleks'is pli ol dek km 2, konserv'iĝ'is ĝis nun sub la kamp'o'j kaj vin'ber'ej'o'j de Mal'supr'a Aŭstri'o.

Oni esplor'as el la aer'o kaj sur'ter'e la arkeologi'a'n kamp'o'n. Pli ol ses km 2 est'is jam pri'labor'it'a'j. La grund'a radar'o ebl'ig'as per la uz'o de elektro'magnet'a'j ond'o'j, ke rest'aĵ'o'j de la romi'a urb'o aper'as tri'dimensi'e sur la komput'il'a ekran'o. Ĝis la jar'fin'o oni pri'labor'os are'o'n de kvar km 2.

Evgeni GEORGIEV
Kio est'as la kipr'a silab'ar'o?

Lingv'o

SKRIB'SISTEM'O'J

Kio est'as la kipr'a silab'ar'o?

En maj'o kaj juni'o 2014 okaz'is en la kor'o de Limasolo (la du'a urb'o, laŭ grand'ec'o, de la Kipr'a Respublik'o) la interes'a ekspozici'o I majia tis graf'is’ (La magi'o de la skrib'ad'o). La redaktor'o de la lingv'a rubrik'o, laŭ'dev'e ekip'it'a per fot'il'o, vizit'is ĝi'n la 1an de juni'o ekskluziv'e por la leg'ant'ar'o de MONAT'O, al kiu est'os jen'e prezent'it'a'j histori'o kaj kurioz'aĵ'o'j pri antikv'a kaj fascin'a skrib'sistem'o, la tiel nom'at'a „kipr'a silab'ar'o”.

Komun'a silab'ar'o

Tio, kio'n oni kon'as en epigrafi'o kaj lingv'ist'ik'o kiel kipr'a'n silab'ar'o'n, est'as silab'a skrib'sistem'o util'ig'it'a en Kipr'o inter la du'a du'on'o de la 11 a jar'cent'o a. K. (stang'o de Ofelto, ICS 1 18 g) kaj la fin'o de la 2 a jar'cent'o a. K. Ĝi konsist'as el ses'dek'o da sign'o'j (56, por la ŝat'ant'o'j de preciz'ec'o), ĉiu el kiu'j respond'as al apart'a silab'o, kun iom da lok'a'j variant'o'j laŭ la form'o de la sign'o'j mem, sed ankaŭ laŭ la kronologi'o kaj la struktur'o de la divers'a'j trov'aĵ'o'j; preskaŭ ĉiu'j sign'o'j, escept'e de tiu por „ ye ” (ekzist'ant'a nur en la pli mal'fru'a pafos'a variant'o), est'as atest'it'a'j en la plej dis'vast'iĝ'int'a form'o de la kipr'a silab'ar'o, pro tio ceter'e menci'at'a en fak'a'j publik'aĵ'o'j kiel „komun'a silab'ar'o”.

Sud-okcident'a region'o

La tekst'o'j skrib'it'a'j en ĉi-last'a, ordinar'a, spec'o de silab'ar'o est'as kutim'e mal'dekstr'um'a'j kaj ven'as de are'o tre ampleks'a: ili est'is mal'kovr'it'a'j praktik'e sur la tut'a insul'o, escept'e de la sud-okcident'a region'o – tiu de Pafos'o – si'a'flank'e karakteriz'at'a de propr'a, iom mal'sam'a, sign'ar'o, kon'at'a kiel „la pafos'a silab'ar'o”. Ĉi tiu lok'a versi'o de la silab'ar'o, hav'ant'a kelk'a'j'n apart'aĵ'o'j'n, est'is oft'e uz'at'a por la skrib'ad'o de tekst'o'j dekstr'um'a'j kaj est'as karakteriz'at'a de apart'a kronologi'o: oni fakt'e parol'as pri iu „fru'a pafos'a silab'ar'o”, esenc'e dokument'it'a ĉe tekst'o'j el la 6 a jar'cent'o a. K., kaj pri iu „mal'fru'a pafos'a silab'ar'o”, per kiu oni skrib'is dokument'o'j'n, kiu'j datum'as ĉef'e de la 4 a jar'cent'o a. K.

Funebr'a'j sur'skrib'o'j

La konserv'iĝ'int'a'j tekst'o'j est'as plur'spec'a'j, kun klar'a hegemoni'o de funebr'a'j kaj religi'a'j sur'skrib'o'j; ceter'e, inter la (relativ'e mal'mult'a'j) publik'a'j tekst'o'j oni hav'as kelk'a'j'n el la plej grav'a'j kaj kon'at'a'j kipr'a'j sur'skrib'o'j, kiel ekzempl'e iu'n du'lingv'a'n tekst'o'n el Amathunta ( ICS 196; ĉirkaŭ 310 a. K.) aŭ la tabul'et'o'n de Idalion ( ICS 217; ĉirkaŭ 478-470 a. K.). La plej'mult'o de la tekst'o'j ĝis nun kon'at'a'j est'is gravur'it'a sur ŝton'o; oft'a'j est'as ankaŭ skrap-skrib'aĵ'o'j kaj tekst'o'j pentr'it'a'j sur ceramik'aĵ'o'j, dum est'as mal'pli mult'e'nombr'a'j la tekst'o'j gravur'it'a'j sur metal'o (kia tamen est'as la ĵus menci'it'a tabul'et'o de Idalion).

Komplik'a deĉifr'ad'o

Oni ne mal'oft'e leg'as, ke la kipr'a silab'ar'o est'is deĉifr'it'a en 1871 de la angl'a epigraf'ist'o Georg'e Smith, kiu ja help'is si'n per la du'lingv'a kaj du'skrib'sistem'a sur'skrib'o trov'it'a en Idalion (kiu respond'as al nun'a Dali, urb'et'o apud la ĉef'urb'o Nikozi'o). La komplik'a deĉifr'ad'o de la kipr'a silab'ar'o tamen ne pov'as est'i atribu'it'a al unu'op'a person'o, ĉar, se est'i honest'a'j, sekv'is plur'a'j klopod'o'j, kelk'a'j el kiu'j ver'e bril'a'j, komenc'e far'e de kler'ul'o'j el divers'a'j fak'o'j kaj post'e far'e de filolog'o'j kaj fak'ul'o'j pri la grek'a lingv'o. Dank'e al la du'lingv'a (du'on'e sem'it'a kaj du'on'e grek'lingv'a) sur'skrib'o el Idalion (dediĉ'it'a al Reshef Mikal – Apolon'o Amyklos : ICS 220; komenc'o de la 4 a jar'cent'o a. K.) la brit'a fak'ul'o Georg'e Smith ja don'is en 1871 unu'a'n grav'a'n interpret'o'n; ĝi tamen est'is post'e evolu'ig'it'a kaj perfekt'ig'it'a far'e de la egipt'olog'o Samuel Birch (1872), de la numismat'o J. Brand'is (1873), de la filolog'o'j Moritz Schmidt, Wilhelm Deeke kaj Just'us Siegismund (1874) kaj fin'e de la dialekt'olog'o H. L. Ahrens (1876).

Ege'a origin'o

La ege'a origin'o de la kipr'a silab'ar'o est'is ĝeneral'e re'kon'it'a ek'de la fin'o de la 19 a jar'cent'o p. K., dank'e al la esplor'o'j de Arthur Evans (plen'um'it'a'j ek'de 1894), kiu'j ident'ig'is la mino'a'n origin'o'n de la silab'ar'o uz'at'a en Kipr'o en la bronz'epok'o. La kipr'a silab'ar'o atest'it'a en la fer'epok'o do de'ven'as de la kipr'o-mino'a silab'ar'o. Iel ajn, post esplor'ad'o pli ol 100-jar'a la preciz'a rilat'o, kiu kun'lig'as tiel divers'a'j'n skrib'sistem'o'j'n (linear'a'n A, linear'a'n B, kipr'o-mino'a'n silab'ar'o'n kaj kipr'a'n silab'ar'o'n) ankoraŭ ne est'as difin'it'a detal'e pro persist'a'j mank'o'j en ni'a'j sci'o'j, ne'last'e pro tio, ke oni sukces'is deĉifr'i nek la linear'a'n A nek la kipr'o-mino'a'n.

Ekonomi'a kriz'o

Post la fal'o de la micen'a'j centr'o'j fin'e de la 13 a jar'cent'o a. K. pro la ekonomi'a kriz'o, kiu en tiu epok'o frap'is la orient'a'n region'o'n de Mediterane'o, mult'a'j gent'o'j trans'loĝ'iĝ'is de ĉe Ege'a Mar'o al apud'a'j region'o'j, kiu'j ankoraŭ flor'is el ekonomi'a vid'punkt'o. Mult'a'j el ĉi tiu'j al'ven'is kiel migr'ant'o'j al Kipr'o, kie ili en'loĝ'iĝ'is en la urb'o'j-haven'o'j de la insul'o. Tiu'j gent'o'j, ven'ant'a'j de ĉe Ege'a Mar'o, port'is kompren'ebl'e kun si la propr'a'n lingv'o'n: la grek'a'n.

Tiam en Kipr'o oni uz'is lok'a'n antikv'a'n skrib'sistem'o'n nom'at'a'n „kipr'o-mino'a”, per kiu ver'ŝajn'e oni skrib'e esprim'is la indiĝen'a'n lingv'o'n parol'at'a'n en Kipr'o en la mal'fru'a bronz'epok'o. Tiu antikv'a skrib'sistem'o (la kipr'o-mino'a) est'is laŭ'grad'e adapt'it'a, tiel ke ĝi kapabl'u trans'skrib'i ankaŭ la grek'a'n lingv'o'n de la en'migr'int'o'j. Est'as fakt'e rimark'ind'e, ke la ege'o'de'ven'a'j gent'o'j, kiu'j al'ven'is al Kipr'o, kun'port'is kun si la propr'a'n lingv'o'n, sed ne la propr'a'n skrib'sistem'o'n (linear'a'n B). La rezult'o de la adapt'ad'o de la antikv'a kipr'o-mino'a skrib'sistem'o al la bezon'o'j de la grek'a lingv'o est'as tio, kio'n ni nun nom'as „kipr'a silab'ar'o”.

La arkad-kipr'a dialekt'o

Tiu'manier'e komenc'e de la unu'a jar'mil'o a. K. oni observ'is en Kipr'o du paralel'a'j'n interes'a'j'n fenomen'o'j'n: de unu flank'o, la kipr'a silab'ar'o far'iĝ'as laŭ'grad'e la unu'nur'a, ekskluziv'a skrib'sistem'o uz'at'a sur la insul'o; de ali'a flank'o, la grek'a (en la form'o de la tiel nom'at'a arkad-kipr'a dialekt'o) far'iĝ'as la lingv'o, kiu'n la pli'mult'o de la loĝ'ant'ar'o kompren'as kaj util'ig'as.

Libr'o'ten'a'j cel'o'j

Mal'sam'e ol la linear'a A kaj la linear'a B, kies util'ig'o laŭ'dir'e hav'is precip'e libr'o'ten'a'j'n cel'o'j'n, la kipr'a silab'ar'o inter la 7 a kaj la 4 a jar'cent'o a. K. est'is uz'at'a de ĉiu'j klas'o'j de la loĝ'ant'ar'o pro plej divers'a'j kial'o'j. Krom la komun'a silab'ar'o, ekzist'is ali'a'j variant'o'j, kiel tiu jam supr'e menci'it'a de Pafos'o kaj tiu, mal'pli kon'at'a eĉ inter la fak'ul'o'j, de Kourion (inter la nun'a'j Limasolo kaj Pafos'o). Iel ajn, la pli'mult'o de la tekst'o'j (70 %) est'is skrib'at'a de mal'dekstr'o al dekstr'o.

Indiĝen'a lingv'o

Ekzist'as mal'grand'a nombr'o da sur'skrib'o'j, kiu'j ja est'as leg'ebl'a'j (ĉar skrib'it'a'j per la ordinar'a kipr'a silab'ar'o), sed kies signif'o'n tut'e ne ebl'as al ni kompren'i. La ĉef'a hipotez'o est'as, ke ili esprim'as iu'n lok'a'n, indiĝen'a'n lingv'o'n, kiu'n fak'ul'o'j konvenci'e nom'as „ eteo -kipr'a”, laŭ analogi'o kun la „ eteo -kret'a”, ne'kon'at'a lingv'o iam atest'it'a sur la insul'o Kret'o. Tamen ind'as memor'ig'i, ke ĝis nun ne ekzist'as absolut'e konvink'a'j pruv'o'j pri tio. La korpus'o de eventual'a'j eteo -kipr'a'j (aŭ ial ajn al ni ne'kompren'ebl'a'j) sur'skrib'o'j est'as ĉiu'okaz'e lim'ig'it'a, kaj nombr'e (tem'as pri ne pli ol 15 tekst'o'j), kaj geografi'e (preskaŭ ĉiu'j tekst'o'j ven'as de la region'o de Amathunta, apud la nun'a Limasolo), kaj kronologi'e (la tekst'o'j est'is skrib'it'a'j preskaŭ ĉiu'j en la 4 a jar'cent'o a. K.). La plej'mult'o de la sur'skrib'o'j en la kipr'a silab'ar'o esprim'as, ceter'e, iu'n grek'a'n (arkad-kipr'a'n) dialekt'o'n.

Helen'ism'a period'o

Ek'de la 6 a jar'cent'o a. K. (almenaŭ laŭ ni'a nun'a dokument'ar'o) ek'aper'is en Kipr'o la grek'a alfabet'a skrib'o, per kiu oni esprim'is nur la grek'a'n lingv'o'n (neniam eteo -kipr'a'n aŭ ali'a'n lok'a'n idiom'o'n); ĝi tamen est'is mal'oft'e uz'at'a ĝis la plen'a klasik'a epok'o. La uz'o de la kipr'a silab'ar'o mal'fort'iĝ'is precip'e post la ĉes'ig'o de la kipr'a'j regn'o'j far'e de Ptoleme'o, en la du'a du'on'o de la 4 a jar'cent'o a. K., kaj tut'e mal'aper'is ĉe la fin'o de la 3 a jar'cent'o a. K. En la helen'ism'a period'o la komun'a grek'a lingv'o ( kojneo), baz'it'a sur la atik'a dialekt'o, est'is ek'uz'at'a en la tut'a grek'lingv'a mond'o inkluziv'e Kipr'o'n, kaj ĝi est'is regul'e skrib'at'a per'e de la grek'a alfabet'o, ne de alternativ'a'j skrib'sistem'o'j.

Du'obl'a skrib'sistem'o

Ekzist'as kelk'a'j sur'skrib'o'j skrib'it'a'j per du'obl'a skrib'sistem'o (ekzempl'e en la grek'a alfabet'o kaj paralel'e en la kipr'a silab'ar'o); al'don'e ekzist'as tre grav'a du'lingv'a sur'skrib'o ( ICS 196), verk'it'a unu'flank'e en ne'kon'at'a lingv'o – ĉu la eteo -kipr'a? – per'e de la kipr'a silab'ar'o kaj ali'flank'e en la grek'a per'e de la grek'a alfabet'o.

Kalk'ŝton'a pokal'o

En la fot'o 1 oni vid'as fragment'o'n de kalk'ŝton'a pokal'o, trov'it'a en la antikv'a urb'o Chytri. Ĝi rilat'as al la ne'mal'proksim'a templ'o de Afrodit'o. Ĝi datum'as de la 7 a aŭ la 6 a jar'cent'o a. K. Oni rimark'as du mal'sam'a'j'n sur'skrib'o'j'n, en kipr'a silab'ar'o, ambaŭ mal'dekstr'um'a'j. La unu'a, pli klar'a kaj skrib'it'a per pli grand'a'j sign'o'j, situ'as en la supr'a part'o. Ĝi'a en'hav'o est'as traduk'ebl'a jen'e: „Mi aparten'as al la Pafos'a (Afrodit'o)”. La du'a, ĉe du lini'o'j, ne est'as komplet'a kaj tial est'as mal'facil'e kompren'ebl'a: oni tamen re'kon'as la esprim'o'n „por la impost'o”.

Sen'voĉ'a'j konsonant'o'j

En la fot'o 2 oni trov'as tabel'o'n, ĉe'est'a'n en la muze'o, koncern'a'n al la sign'o'j, kiu'j konsist'ig'is la kipr'a'n silab'ar'o'n: est'as rimark'ind'e, ke voĉ'a'j kaj aspiraci'a'j konsonant'o'j, kiel „ b ”, „ d ”, „ g ”, „ ph ”, „ th ” kaj „ kh ”, est'is pri'trakt'at'a'j kaj skrib'at'a'j kiel la respond'a'j sen'voĉ'a'j (do „ p ”, „ t ”, „ k ”); fin'a'j konsonant'o'j est'is ĉiam sekv'at'a'j de la vokal'o „ e ”; du apud'a'j konsonant'o'j est'is ĉiam dis'ig'at'a'j de la vokal'o „ e ”. Do, ekzempl'e, la nom'o Jakob'o (en la pra'grek'a „ Iakobos ”) est'u skrib'at'a jen'e: „ I - a - ko -po-se”. La nom'o Nikola'o (en la pra'grek'a „ Nikólaos ”) est'u „Ni- ko -la- o -se”.

Laŭ'meti'a distord'o

Per iom da fantazi'o ĉiu'j leg'ant'o'j pov'os amuz'i si'n skrib'ant'e si'a'n nom'o'n laŭ la kipr'a silab'ar'o. En la muze'o est'is bel'a nigr'a tabul'o, kie lud'em'a'j infan'o'j pov'is klopod'i skrib'i si'a'n nom'o'n aŭ ali'a'j'n ŝat'at'a'j'n vort'o'j'n. Se mi vol'us dum mi'a vizit'o klopod'i skrib'i mi'a'n nom'o'n, ĝi dev'us est'i „ Ro - pe -re- to Pi-ke- ro ”. Sed mi konfes'as, ke, ebl'e pro t. n. laŭ'meti'a distord'o, en'e de la muze'o sur la nigr'a tabul'o mi prefer'is skrib'i la nom'o'n de ni'a ŝat'at'a revu'o: „ Mo - na - to ” (vid'u fot'o'n 3)!

1. La mal'long'iĝ'o ICS referenc'as al la korpus'o de sur'skrib'o'j kipr'o-silab'a'j far'e de Olivier Masson, Les inscriptions chypriotes syllabiques , Par'is, Éd. de Boccard, 1983 (la 2 a el'don'o).
Roberto PIGR'O


1. Sur fragment'o de kalk'ŝton'a pokal'o, trov'it'a en la antikv'a urb'o Chytri, oni rimark'as du mal'sam'a'j'n sur'skrib'o'j'n mal'dekstr'um'a'j'n. La unu'a, pli klar'a, est'as traduk'ebl'a jen'e: „Mi aparten'as al la Pafos'a (Afrodit'o)”. Fot'o: ROBERTO PIGR'O


2. En la muze'o est'is tabel'o kun ĉiu'j sign'o'j de la kipr'a silab'ar'o: est'as rimark'ind'e, ke voĉ'a'j kaj aspiraci'a'j konsonant'o'j est'is pri'trakt'at'a'j kaj skrib'at'a'j kiel la respond'a'j sen'voĉ'a'j. Fot'o: ROBERTO PIGR'O


3. Ebl'e pro t. n. laŭ'meti'a distord'o en'e de la muze'o sur la nigr'a tabul'o la verk'int'o prefer'is skrib'i per kipr'a silab'ar'o, anstataŭ la propr'a'n nom'o'n, la nom'o'n de ni'a revu'o: Mo - na - to . Fot'o: ROBERTO PIGR'O

Not'o'j ind'a'j pri lingv'ar'o'j hind'a'j

Lingv'o

HINDI'O

Not'o'j ind'a'j pri lingv'ar'o'j hind'a'j

Oni oft'e aŭd'as aŭ leg'as pri la hind'a civiliz'o kaj pri la hind'a etn'o (aŭ eĉ ras'o). Tem'as pri akcept'ebl'a simpl'ig'o; pen'valor'as tamen memor'ig'i, ke tiu de la hind'o'j ne est'as difin'ebl'a kiel unu'op'a grup'o, kaj ke, el la vid'punkt'o de la genetik'a'j karakteriz'o'j list'ig'it'a'j kiel mark'il'o'j de ras'o, ili'a ident'ec'o est'as nek homogen'a (fakt'e ekzist'as rimark'ind'a'j diferenc'o'j inter la divers'a'j grup'o'j de loĝ'ant'o'j), nek iu'manier'e re'kon'ebl'a.

Pri la genez'o de tie'a civiliz'o, ekzist'as reg'ant'a (sed pruv'it'e erar'a) teori'o, kiu'n ni pov'us nom'i „ras'a teori'o pri la hind'a civiliz'o”, laŭ kiu ĉi-last'a origin'is de la kun'puŝ'iĝ'o kaj post'a miks'iĝ'o de unu civiliz'it'a blank'a ras'o kun ali'a „barbar'a” nigr'a ras'o. La ras'a teori'o est'is konvink'e dement'it'a dank'e al la mal'kovr'o de la civiliz'o de la indus'a val'o, kiu mal'proksim'ig'as al iu for'a pas'int'ec'o la komenc'o'j'n de hind'a civiliz'o. Oni ja kred'as, ke la hind'a civiliz'o nask'iĝ'is de la kombinaĵ'o inter almenaŭ tri mal'sam'a'j grup'o'j, kio est'as konfirm'it'a de la fakt'o, ke en Barat'o ekzist'as tri grand'a'j lingv'ar'o'j sen parenc'ec'o inter si. En la ord'o de mal'pli'iĝ'o de grand'ec'o tem'as pri la lingv'o'famili'o'j hind'arj'a, dravid'a kaj munda. La cel'o de ĉi tiu artikol'o est'as mal'long'e prezent'i al la leg'ant'ar'o ĉi tiu'j'n tri grav'a'j'n lingv'ar'o'j'n.

Basen'o

La hind'arj'a famili'o, kiu inkluziv'as la hindi'a'n kaj la urdu'a'n, est'as parol'at'a en la supr'a basen'o de la river'o Gang'o. La hindi'a est'as la oficial'a lingv'o de la respublik'o Barat'o. Fakt'e, la hindi'a kaj la urdu'a est'as du dialekt'o'j de unu'nur'a lingv'o, kvankam ili diferenc'as kaj laŭ la skrib'manier'o (la hindi'a uz'as la tiel nom'at'a'n nagari'a'n skrib'sistem'o'n, deriv'it'a'n el la antikv'a brahmia, dum la urdu'a uz'as variant'o'n de la arab'a-pers'a skrib'sistem'o) kaj laŭ la leksik'o (la urdu'a prunt'e'pren'is mult'e da pers'a'j kaj arab'a'j vort'o'j). Tendenc'e, ebl'as asert'i, ke la hindi'a kaj la urdu'a est'as parol'at'a'j respektiv'e de hindu'o'j kaj islam'an'o'j.

Map'o

La nom'o'j de ali'a'j hind'arj'a'j lingv'o'j est'as klar'e lig'it'a'j al la respektiv'a'j geografi'a'j dev'e'n-are'o'j: observ'ant'e la map'o'n de nord'a Hindi'o de okcident'o al orient'o, ni trov'os la marathan en Maharaŝtr'o, la guĝarat'a'n en Guĝarat'o, la sind'a'n en Sind'o; en Penĝabo la penĝaban, en la val'o de la river'o Gang'o la hindi'a'n, en Nepal'o la nepal'a'n; post'e la bengal'a'n en Bengal'o kaj Bangladeŝ'o, kaj fin'e la orijan en Oris'o (por nom'i nur la plej grav'a'j'n). Al la sam'a famili'o aparten'as ankaŭ la singala, kiu'n oni parol'as mult'e pli sud'e, nom'e en Sri -Lank'o.

Hindu'ism'o

Ĉiu'j ĉi lingv'o'j est'as id'o'j de la sanskrit'a, la lingv'o de la sankt'a'j libr'o'j de hindu'ism'o, kiu est'is en'konduk'it'a en Hindi'o'n ĉirkaŭ la jar'o 1400 a. K. far'e de hom'o'j, kiu'j nom'is si'n arj'o'j. Ind'as menci'i, ke la sanskrit'a est'as mem part'o de la grand'a hind'eŭrop'a lingv'a famili'o, kiu inkluziv'as, krom la sanskrit'a'n kaj ĝi'a'j'n deriv'it'a'j'n lingv'o'j'n, ankaŭ la mal'nov'a'n pers'a'n kaj la id'o'j'n de ĉi-last'a, dis'vast'iĝ'int'a'j'n en Iran'o, Afgani'o kaj Pakistan'o, kaj, kiel cert'e kon'at'e, plej mult'a'j'n el la eŭrop'a'j lingv'o'j.

Trib'o'j

La dravid'a kaj la munda lingv'ar'o'j est'is atest'it'a'j en Hindi'o long'e antaŭ la sanskrit'a. Hodiaŭ la grand'a'j dravid'a'j lingv'o'j est'as parol'at'a'j en sud'a Barat'o: jen ekzempl'e la tamila (parol'at'a en Tamilnado), la teluga (en Andra - Pradeŝo), la kan'ar'a (en Karnatak'o) kaj la malajal'a (en Keralao). Tem'as en'tut'e pri 26 dravid'a'j lingv'o'j, iu'j el kiu'j est'as parol'at'a'j de trib'o'j en centr'a Barat'o (kiel la gonda, parol'at'a de pli ol 5 milion'o'j da hom'o'j). Du dravid'a'j lingv'a'j „insul'o'j” situ'as ceter'e en la val'o de Gang'o kaj en tiu de Indus'o.

Fak'ul'o'j

Antaŭ la al'ven'o de la sanskrit'a, la dravid'a'j lingv'o'j est'is dis'vast'iĝ'int'a'j tra la tut'a Hindi'o, kvankam en la nord'o ili laŭ'grad'e ced'is al la hind'arj'a'j lingv'o'j. Al tio oni ŝuld'as la fakt'o'n, ke hind'arj'a'j lingv'o'j ja en'korp'ig'is lingv'a'j'n trajt'o'j'n kaj prunt'e'pren'is mult'a'j'n vort'o'j'n de dravid'a'j. Fak'ul'o'j ne sukces'is ident'ig'i la de'ven'o'n de la lingv'o'j dravid'a'j: kelk'a'j kred'as, ke ili iel rilat'as al la lingv'ar'o fin'n-ugr'a (en'ten'ant'a lingv'o'j'n parol'at'a'j'n en Finn'land'o, Hungari'o, Estoni'o, la ĉef'a'j ne hind-eŭrop'a'j lingv'o'j ĉe'est'a'j nun en Eŭrop'o), ali'a'j prefer'as pri'pens'i lig'it'ec'o'n kun la elamita (lingv'o iam parol'at'a en sud-okcident'a Iran'o). Ĝeneral'e, tamen, ĉiu'j opini'as, ke la dravid'a'j lingv'o'j al'ven'is Hindi'o'n de okcident'o aŭ de nord'okcident'o, ja antaŭ ol la sanskrit'a.

Kamboĝ'o

La munda lingv'ar'o, ali'flank'e, hav'as rilat'o'n kun aŭstral-azi'a'j lingv'o'j de Asam'o kaj Hindoĉini'o (inkluziv'e de la ĥmer'a parol'at'a en Kamboĝ'o), kaj est'as preskaŭ cert'e, ke ĝi al'ven'is al Hindi'o el orient'o antaŭ la sanskrit'a, kiu import'is divers'a'j'n vort'o'j'n el lingv'o'j dravid'a'j kaj mundaj. Ĉi tiu'j lingv'o'j, la mundaj, est'as parol'at'a'j de trib'a'j gent'o'j en centr'a kaj centr-orient'a Barat'o.

Fand'iĝ'o

De jar'cent'o al jar'cent'o, la divers'a'j popol'o'j kaj ili'a'j lingv'o'j fort'e miks'iĝ'is, kaj tio, kio'n ni ne'preciz'e nom'as hind'a civilizaci'o, kvazaŭ tem'us pri homogen'a afer'o, est'as la rezult'o de ĉi tiu komplik'a fand'iĝ'o.

Aspiraci'o

La nom'o Hindi'o deriv'iĝ'as de la vort'o sindhu , kiu en la sanskrit'a hav'as la signif'o'n de „river'o” kaj est'is ne hazard'e la nom'o don'it'a al Indus'o: ĉi-last'a est'is antonomazi'e nom'it'a tiel („la river'o”), pro si'a grand'ec'o. En la transpon'o de la vort'o en la antikv'a'n pers'a'n, la komenc'a s de sanskrit'a'j vort'o'j far'iĝ'is h ; la pers'o'j nom'is do Hindush kaj la river'o'n kaj la ter'o'n, kiu'n ĝi trans'ir'is: tiu'n nom'o'n la grek'o'j ig'is post'e Ind'os, for'ig'ant'e kiel kutim'e en la prononc'o la komenc'a'n h (re'kon'ebl'a'n tamen en la tiel nom'at'a krud'a spirit'o, kiu akompan'as ĉi-okaz'e la komenc'a'n vokal'o'n i ). En la grek'a, oni parol'as pri Indía , Indós , Induismós , ĉiam sen aspiraci'o. Ankaŭ en latin'o ĉiu'j form'o'j est'as sen'a'j je komenc'a h .

En Esperant'o ŝajn'as, mal'e, ke oni kurioz'e util'ig'is la grek'a'n etim'ologi'o'n (kun la ver'ŝajn'a per'ad'o de la respond'a latin'a vort'o) por indik'i la river'o'n (Indus'o), sed la sanskrit'a'n-pers'a'n form'o'n por indik'i geografi'a'j'n (Hindi'o, Hindustan'o, Hindoĉini'o), lingv'a'j'n (hindi'a, hind'arj'a lingv'ar'o) kaj religi'a'j'n termin'o'j'n (hindu'ism'o, hindu'o).

Leter'o

Simil'a du'obl'ig'o ekzist'as en la ĉin'a lingv'o, kie Hindi'o'n oni nom'as en du manier'o'j: Si'n- tu kaj Yin - tu : la unu'a nom'o est'as klar'e prunt'it'a el la sanskrit'a, la du'a el la pers'a aŭ el la grek'a. La aŭtor'o ne sci'as, tamen, ĉu ekzist'as diferenc'o en la uz'ad'o de la du vort'o'j: leg'ant'o'j el Ĉini'o pov'us klar'ig'i per leter'o al Monat'o tiu'n aspekt'o'n. La arab'o'j, sekv'ant'e la ekzempl'o'n de la pers'o'j, parol'is si'a'flank'e pri Al-hind'i, ĉiam konserv'ant'e do la aspiraci'o'n.

Roberto PIGR'O
Rekord'a konk'ul'o

Scienc'o

ISLAND'O

Rekord'a konk'ul'o

Ke est'aĵ'o'j pov'as ating'i alt'a'n aĝ'o'n – foj'e eg'e pli alt'a'n ol tiu de hom'o'j – est'as bon'e kon'at'e. Kelk'a'j arb'o'j pov'as fakt'e viv'i mil'o'j'n da jar'o'j, dum gigant'a'j testud'o'j de la Galapag'o'j pov'as iĝ'i eĉ 170-jar'a'j. La rekord'ul'o inter mal'jun'a'j best'o'j, tamen, pez'as nur 52 gram'o'j'n kaj mal'pli grand'as ol testud'o'j: tem'as pri konk'ul'o kapt'it'a en 2006 apud Island'o kadr'e de esplor'a ag'ad'o!

Freŝ'a stud'o montr'is, ke tiu konk'ul'o nask'iĝ'is en la jar'o 1499. Tiam mult'a'j eŭrop'an'o'j ankoraŭ kred'is, ke la sun'o rivolu'as ĉirkaŭ la ter'o! La konk'ul'o ek'viv'is dum la tiel nom'at'a Minga dinasti'o de Ĉini'o (1368-1644), kaj jen la kial'o, kial oni ĝust'e elekt'is la nom'o'n Ming . Tiu konk'ul'o, kiu aparten'as al la spec'o Arctica island'ic'a, fakt'e aĝ'is, en la moment'o, en kiu la esplor'ist'o'j ĝi'n kapt'is, 507 jar'o'j'n, do pli ol du'on'jar'mil'o'n.

Ĉarnir'o

Ming est'is unu el la du'cent'o da konk'ul'o'j kolekt'it'a'j de scienc'ist'o'j de la brit'a Bangor University en 2006, kadr'e de pri'klimat'a esplor'ad'o. Kiel est'as kutim'e, la scienc'ist'o'j frid'ig'is la konk'ul'o'j'n por ebl'ig'i ili'a'n transport'ad'o'n. Tiu trakt'ad'o, mem'kompren'ebl'e, provok'is la mort'o'n de la molusk'o'j, sed tiu'temp'e ili ankoraŭ ne sci'is la aĝ'o'n de la er'o'j. En laboratori'o, la scienc'ist'o'j mal'ferm'is la konk'o'j'n por nombr'i la jar'ring'o'j'n, vid'ebl'a'j'n per mikroskop'o ĉe la ĉarnir'o, kiu unu'ig'as la du konk'o'du'on'o'j'n. Sam'e kiel la arb'a'j, la konk'a'j jar'ring'o'j mem ne nur indik'as la aĝ'o'n de la en'a best'o, sed ja en'hav'as mult'e da inform'o'j pri klimat'o en la pas'int'ec'o. La dik'o de la ring'o'j vari'as ceter'e laŭ la akv'a temperatur'o. Somer'e konk'ul'o'j kresk'as pli rapid'e, tiel form'ant'e pli dik'a'n ring'o'n. Team'an'o James Scourse asert'is, ke tiu'j jar'ring'o'j est'as la unik'a'j atest'o'j de la nord'atlantik'a klimat'a ŝanĝ'iĝ'o.

Taks'ad'o

Jam en 2007 unu'a taks'ad'o pri la efektiv'a aĝ'o de la konk'ul'o (405 jar'o'j) est'is publik'ig'it'a. Tiam la libr'o de rekord'o'j Guinness registr'is Ming -on kiel la plej mal'jun'a'n best'o'n. Nov'a stud'o, plen'um'it'a en 2013, montr'is, ke tiu kalkul'o est'is erar'a, kaj ke la koncern'a molusk'o fakt'e hav'is pli'a'j'n 102 jar'o'j'n. Ming , do, frakas'is si'a'n propr'a'n rekord'o'n.

Radi'o'karbon'a metod'o

Pro la rimark'ind'a aĝ'o de la konk'ul'o, la intern'a'j jar'ring'o'j est'is tre dens'a'j kaj mal'facil'e vid'ebl'a'j. Pro tio la scienc'ist'o'j prov'is nombr'i la kresk-ring'o'j'n vid'ebl'a'j'n sur ekster'a fac'o de la konk'o. Pli alt'a aĝ'o est'as konfirm'it'a ne'last'e per aplik'o de la tiel nom'at'a radi'o'karbon'a ( C -14) metod'o. James Scourse, estr'o de la team'o, ne hav'as dub'o'j'n: la aĝ'o de 507 jar'o'j est'as tut'e cert'a.

Kritik'o

Post la publik'ig'o de la rezult'o'j, la scienc'a team'o ricev'is sen'fundament'a'n publik'a'n kritik'o'n. Ili dev'is dement'i akuz'o'n, laŭ kiu oni konsci'e detru'is la konk'o'n, kvankam sci'ant'e ek'de la komenc'o pri ties alt'a aĝ'o. Sed la kapt'it'a konk'o est'is, kiel ili cert'ig'as, part'o de pli grand'a scienc'a projekt'o, kaj nur hazard'e oni post'e trov'is, ke ĝi hav'is tiom alt'a'n aĝ'o'n. La scienc'ist'o'j ali'vort'e mal'kovr'is tiu'n ĉi karakteriz'o'n de la konk'o nur post ĝi'a mort'o. Mal'jun'a'j konk'o'j kresk'as tre mal'rapid'e, kaj tial ne ebl'as dir'i unu'a'vid'e, ĉu grand'a konk'o aĝ'as je 100, 200 aŭ 300 jar'o'j'n. „Mil'o'j da konk'o'j de tiu spec'o est'as ali'flank'e kapt'at'a'j kaj manĝ'at'a'j ĉiu'jar'e pro komerc'a'j kial'o'j, do est'as tre probabl'e, ke fiŝ'ist'o'j jam kapt'is konk'o'j'n, kiu'j hav'is la sam'a'n aŭ eĉ pli alt'a'n aĝ'o'n”, rimark'is Paul Butler, an'o de la team'o.

Oliver KIM


La konk'o de ĉi tiu molusk'o ( Arctica island'ic'a) montr'as cent'o'j'n da ring'o'j, kiu'j indik'as ĝi'a'n aĝ'o'n. Fot'o: GUNNAR RIES

Ju pli toks'a'j legom'o'j, des pli da risk'o'j por hom'o'j

PARKINSON'A MAL'SAN'O

Ju pli toks'a'j legom'o'j, des pli da risk'o'j por hom'o'j

La parkinson'a mal'san'o pov'as traf'i hom'o'j'n ankaŭ per'e de agrikultur'o – por tiu'j, kiu'j labor'as en tiu fak'o – kaj, pli ĝeneral'e, per la frukt'o'j kaj la legom'o'j, kiu'j'n ni ĉiu'tag'e met'as sur'tabl'e'n: el'met'iĝ'o al pest'icid'o'j, herb'icid'o'j kaj insekt'icid'o'j fakt'e est'as scienc'e asoci'it'a kun rimark'ind'a risk'o pri ek'aper'o de la menci'it'a mal'san'o.

Revizi'o

Tio'n konklud'as ital'a esplor'o, kiu konsider'is kaj revizi'is la rezult'o'j'n de cent'o da antaŭ'a'j esplor'o'j. Tem'as pri revizi'o plen'um'it'a de scienc'ist'o'j el Fondazione IRCCS Policlinico San Matteo , en la lombard'a urb'o Pavi'a, kun'labor'e kun tiel nom'at'a Centr'o Parkinson – Istituti Clinici di Perfezionamento (mal'long'e: ICP). Ĉi last'a instituci'o situ'as en Milan'o kaj est'as kun'ord'ig'at'a de doktor'o Gianni Pezzoli.

Doktor'o Emanuel'e Cereda (la ĉef'a aŭtor'o de la esplor'o) kaj li'a'j koleg'o'j analiz'is 104 stud'o'j'n, kiu'j ekzamen'is la lig'it'ec'o'n inter el'met'iĝ'o al pest'icid'o'j, herb'icid'o'j, insekt'icid'o'j kaj risk'o ek'hav'i la parkinson'a'n mal'san'o'n, precip'e por ĉiu'j, kiu'j labor'as en la agrikultur'a fak'o. En la esplor'o, tamen, oni ankaŭ inkluziv'is person'o'j'n, kiu'j pro ali'a'j kial'o'j el'met'iĝ'as al simil'a'j risk'o'j: ali'vort'e person'o'j'n, kiu'j viv'as proksim'e al la kamp'ar'o, labor'as apud agrikultur'a'j kamp'o'j aŭ – eĉ pli mal'trankvil'ig'e – simpl'e kutim'as trink'i en si'a hejm'o kran-akv'o'n.

Solv'il'o'j

La esplor'o, publik'ig'it'a en Neurology , medicin'a revu'o de la Uson'a Akademi'o de Neŭr'ologi'o, montr'is, ke oft'a el'met'iĝ'o al tiu'j ne'san'ig'a'j substanc'o'j pov'as pli'ig'i la risk'o'n, ke oni est'os traf'it'a de la parkinson'a mal'san'o, eĉ je 80 procent'o'j. En kelk'a'j pas'int'a'j stud'o'j revizi'it'a'j kadr'e de la esplor'o, la el'met'iĝ'o al cert'a'j pest'icid'o'j kaj solv'il'o'j ceter'e est'is asoci'it'a kun du'obl'a risk'o pri dis'volv'iĝ'o de la neŭr'ologi'a mal'san'o.

Oni ne enket'is la influ'o'n de la divers'a'j tip'o'j de el'met'iĝ'o (ĉu la kombinaĵ'o est'as ekzempl'e en'spirit'a aŭ sorb'it'a tra la haŭt'o). Tamen, la esplor'o ĝeneral'e sugest'as, ke la risk'o kresk'as proporci'e kaj paralel'e kun la daŭr'o de el'met'iĝ'o al danĝer'a'j kemi'aĵ'o'j.

Kvant'o aŭ kvalit'o

La bezon'o – oft'e sub'strek'at'a de „saĝ'ul'o'j” en la pas'int'a'j jar'o'j – de iu agrikultur'o, kiu prefer'e don'u prioritat'o'n al la kvant'o anstataŭ al la kvalit'o, hav'is la jen'a'n rezult'o'n: ke la uz'o de kemi'aĵ'o'j en la kamp'o'j ating'is ne'el'ten'ebl'a'j'n dimensi'o'j'n. Sen konsider'i, ke ĉio, kio'n hom'o en'met'as en la medi'o'n, post'e re'ven'as al ni je mal'sam'a'j kaj kaŝ'it'a'j form'o'j: do en la nutr'aĵ'o'j, kiu'j'n ni al'port'os al la tabl'o; en la akv'o, kiu'n ni trink'as; en la aer'o, kiu'n ni spir'as. Se tiu'j, kiu'j labor'as en agrikultur'o, est'as sen'dub'e pli el'met'it'a'j al tia'j risk'o'j, ankaŭ ordinar'a'j ul'o'j, kiu'j simpl'e manĝ'as, spir'as, trink'as (!) ĉiu'tag'e, ne est'as 100-procent'e protekt'it'a'j. Kiu hav'as orel'o'j'n por aŭd'i, tiu aŭskult'u: leg'ant'o'j (kaj ĉef'e reg'ant'o'j!) tiu'n ĉi antikv'a'n fraz'o'n pri'pens'u.

Roberto PIGR'O
Verd'a'j mit'o'j kaj herez'o'j

Medi'o

EŬROP'A UNI'O

Verd'a'j mit'o'j kaj herez'o'j

>Dum la pas'int'a'j jar'dek'o'j la ekologi'a mov'ad'o kaj la al ĝi rilat'ant'a'j verd'a'j politik'a'j parti'o'j en mult'a'j land'o'j iĝ'is sufiĉ'e influ'hav'a'j kaj eĉ kelk'foj'e part'o'pren'is en reg'ist'ar'o'j. Ind'as demand'i si'n, kiom'grad'e la verd'ul'a'j star'punkt'o'j ver'e est'as util'a'j al la medi'o. Pri tiu tem'o aper'is last'a'temp'e plur'a'j libr'o'j.

En maj'o la loĝ'ant'o'j de Eŭrop'a Uni'o de'nov'e elekt'is la membr'o'j'n de la Eŭrop'a Parlament'o. Est'os 38 verd'ul'o'j en la re'nov'ig'it'a parlament'o (plus kelk'a'j kiu'j est'as pro administr'a'j kial'o'j en la sam'a parlament'a frakci'o, sed ne nepr'e est'as verd'ul'o'j). Leg'ant'e la verd'a'j'n program'o'j'n (mi konsult'is flandr'a'n kaj german'a'n versi'o'j'n), oni apenaŭ rimark'as diferenc'o'j'n kun social'ism'a'j program'o'j. En ambaŭ est'as ekzempl'e promes'o'j pri ekonomi'a kresk'o kaj pli da labor'lok'o'j. Ceter'e, la sam'a'j promes'o'j aper'as ankaŭ en ali'a'j program'o'j (sed laŭ verd'ul'o'j kaj social'ist'o'j inter'ven'u por tio la ŝtat'o, dum ĉe ali'a'j „la liber'a merkat'o” far'os). Trov'ebl'as nur kelk'a'j ekologi'a'j tem'o'j, ekzempl'e pri verd'a'j energi'font'o'j, sed ne detal'e el'labor'it'a'j.

„Verd'a” foj'foj'e signif'as „dolor'a”

La plej vid'ebl'a'j er'o'j de la verd'iĝ'ant'a energi'produkt'ad'o est'as la vent'o'turbin'o'j en la kamp'ar'o kaj la sun'panel'o'j sur la tegment'o'j. Tiu'j energi'font'o'j dev'os anstataŭ'i la nukle'a'j'n central'o'j'n, kiu'j iom post iom est'as el'ŝalt'at'a'j. Tamen, vent'o kaj sun'o ne est'as fid'ind'a'j. Por garanti'i ke ĉie kaj ĉiam elektr'o est'as je dispon'o, neces'as tut'e re'struktur'i la distribu'ret'o'n. Antaŭ'e la distribu'o okaz'is, kiel por akv'o kaj gas'o, en unu direkt'o: de la central'o al la konsum'ant'o, kun kelk'a'j konekt'o'j inter la central'o'j kaj trans la land'lim'o'j. Nun la elektr'o ven'as el mult'a'j font'o'j kaj oni dev'as transport'i ĝi'n al pli for'a'j lok'o'j. La mastr'um'ad'o de la nov'spec'a distribu'sistem'o est'as mult'e pli kompleks'a kaj risk'a kaj est'as bezon'at'a'j nov'a'j alt-tensi'a'j line'o'j.

Jen aper'as problem'o: mult'a'j hom'o'j ne ŝat'as, ke pilon'o'j kaj kabl'o'j perturb'as la pejzaĝ'o'n aŭ tim'as, ke la line'o'j kaŭz'os iu'n radi'ad'o'n noc'a'n por ili'a san'o. Ili postul'as, ke la kabl'o'j est'u met'it'a'j sub'ter'e. Teknik'e ebl'as, sed ĝis nun tio est'as far'at'a nur por et'a'j distanc'o'j, ĉar est'as mult'e pli kompleks'a kaj kost'a solv'o. El ekologi'a vid'punkt'o, ĝen'as la bezon'o de pli dik'a'j kabl'o'j, kio por long'a'j distanc'o'j signif'as konsum'o'n de eg'e grand'a kvant'o da natur'a'j resurs'o'j. Iam super'konduk'iv'ec'o pov'os est'i solv'o, sed nun tio ankoraŭ est'as eksperiment'a.

Ĝis nun ne ebl'as stok'i grand'a'n kvant'o'n da elektr'o. Est'as unu iom raci'a solv'o, uz'ebl'a nur en mont'ar'a'j region'o'j: kombin'o de supr'a kaj mal'supr'a lag'o'j. Se est'as tro da elektr'o (kio oft'as ĉe vent'o'turbin'o'j) oni uz'as la tro'o'n por pump'i akv'o'n de la mal'supr'a al la supr'a lag'o. Se mank'as elektr'o, akv'o flu'as de la alt'a al la mal'alt'a lag'o tra la pump'il'o'j, kiu'j funkci'as kiel generator'o'j. Kie ebl'as, tia'j lag'o-kombin'o'j jam est'as uz'at'a'j. Nun urĝ'e neces'as konstru'i nov'a'j'n, sed por tio est'as bezon'at'a'j grand'eg'a'j konstru'labor'o'j ne'akcept'ebl'a'j por la loĝ'ant'o'j de la traf'it'a'j region'o'j.

Verd'ul'o'j ne volont'e parol'as pri tia'j konsekvenc'o'j de nov'a energi'politik'o. Kontraŭ'e, ili kutim'as sub'ten'i la protest'ant'o'j'n, tiel sub'fos'ant'e la propr'a'n ide'ar'o'n.

Bio'brul'aĵ'o'j

Krom vent'o'turbin'o'j kaj sun'panel'o'j, bio'brul'aĵ'o'j est'as tri'a verd'a energi'font'o. Laŭ inform'il'o, kiu'n la belg'a elektr'o-produkt'ant'o kaj -liver'ant'o Electrabel (fili'o de la franc'a GDF Suez) ĵus dis'send'is al si'a'j klient'o'j, 80 % de ĝi'a verd'a energi'o de'ven'as de bio'brul'aĵ'o'j. Tamen tiu'j brul'aĵ'o'j est'is kaj est'as kontest'at'a'j. Kvankam la produkt'o'metod'o'j dum la pas'int'a'j jar'o'j pli'bon'iĝ'is, rest'as mult'a'j dub'o'j pri la real'a util'o. Plej'part'o de la brul'aĵ'o'j (suker'kan'o, maiz'o, lign'o ...) est'as kultiv'at'a industri'skal'e en evolu'land'o'j kaj tie for'pren'as agr'o'j'n bezon'at'a'j'n por la lok'a konsum'ad'o.

Ekologi'a dors'o'sak'o

Ĉu mi anstataŭ'ig'u mi'a'n dek'jar'a'n, ne oft'e uz'at'a'n, bon'e funkci'ant'a'n aŭt'o'n per nov'a, konsum'ant'a mal'pli da energi'o? Ĉu mi tuj for'ig'u ĉiu'j'n ampol'o'j'n kaj ek'uz'u LED'a'j'n aŭ fluoresk'a'j'n lamp'o'j'n en mi'a dom'o, aŭ ĉu el ekologi'a vid'punkt'o est'as pli favor'e anstataŭ'ig'i ili'n nur kiam ili difekt'iĝ'as? Jen demand'o'j al kiu'j la kutim'a respond'o est'as „far'u tuj”, sed kiu'j fakt'e bezon'as zorg'a'n kalkul'ad'o'n.

La german'a veteran'a ekologi'ist'o Friedrich Schmidt - Bleek (nask'iĝ'int'a en 1932) kre'is la koncept'o'n de „ekologi'a dors'o'sak'o”. Kutim'e oni pri'juĝ'as la efik'ec'o'n de aŭt'o aŭ lamp'o kompar'ant'e la energi'konsum'o'n. Schmidt - Bleek adici'as ĉio'n, kio dum la produkt'ad'o, la uz'o kaj la for'ig'o de iu aparat'o est'as konsum'it'a: la baz'a'j'n material'o'j'n (metal'o ...), la krom'a'j'n konsum'aĵ'o'j'n dum la produkt'ad'o (akv'o, pak'um'o, transport'o ...), la energi'konsum'o'n dum la util'a viv'o, kaj fin'e la kost'o'j'n (kaj ebl'e la en'spez'o'j'n) por „mal'produkt'i” la aparat'o'n. Laŭ tia'j kalkul'o'j la uz'o de plej'part'o de la nun'temp'a'j elektr'a'j aŭt'o'j est'as frenez'aĵ'o, ĉar por ili'a'j bateri'o'j est'as bezon'at'a'j mult'e pli da baz'a'j material'o'j ol por kutim'a aŭt'o kaj dum la uz'ad'o, la pez'o de la bateri'o'j pli'grand'ig'as la energi'konsum'o'n.

Simil'a'j'n kalkul'o'j'n ebl'as far'i por pes'i kaj kompar'i la ekologi'a'n dors'o'sak'o'n de paper'a aŭ plast'a pak'um'o, de vitr'a'j aŭ plast'a'j botel'o'j, ktp. La konklud'o de Schmidt - Bleek : facil'a'j respond'o'j ne ekzist'as.

Karbon'a di'oksid'o

Ĉar por la ĉiu'tag'a viv'o est'as bezon'at'a'j simpl'a'j kompar'metod'o'j, la kutim'a kriteri'o por pri'juĝ'i la ekologi'a'n aspekt'o'n iĝ'is la emisi'o de karbon'a di'oksid'o ( CO 2). Ĝi origin'as el la Protokol'o de Kiot'o, inter'naci'a traktat'o, al'pren'it'a en decembr'o 1997. La protokol'o en'konduk'is sistem'o'n de emisi'o-rajt'o'j de CO 2, distribu'at'a'j al polu'ant'a'j industri'o'j. La intenc'o est'is fiks'i maksimum'o'n de emisi'o'j, jar'o'n post jar'o mal'pli'iĝ'ant'a'n. Kompani'o'j, kiu'j sukces'is mal'pli'ig'i si'a'n emisi'o'n, pov'is vend'i si'a'j'n tro'a'j'n rajt'o'j'n al ali'a'j. Anstataŭ ekologi'a stir'il'o, la rajt'o-sistem'o iĝ'is financ'a produkt'o, kun ĉiu'j ebl'a'j mis'uz'o'j. Rest'as la burokrat'ar'o kaj la fraŭd'o; pri'dub'ind'as la util'o por la medi'o.

Greenpeace

Se la medi'o-protekt'ant'a'j asoci'o'j ne sukces'as honest'e kaj akurat'e inform'i la publik'o'n, oni almenaŭ pov'us esper'i, ke intern'e ili zorg'e kaj etik'e funkci'as. Eĉ pri tio dev'as est'i dub'o'j ...

En si'a numer'o de la 16 a de juni'o 2014 la german'a revu'o Der Spiegel anonc'is, ke la ĉef'sid'ej'o de Greenpeace en Nederland'o perd'is 3,8 milion'o'j'n da eŭr'o'j pro financ'a spekul'ad'o. La asoci'o inter'temp'e konfirm'is tio'n. Kiel kutim'e, la respond'ec'a ofic'ist'o est'is tuj mal'dung'it'a, sed evident'e li ne pov'is far'i tia'j'n transakci'o'j'n sen sci'o kaj konsent'o de si'a'j super'ul'o'j. La afer'o konfirm'as, ke la bank'o'kriz'o de antaŭ kelk'a'j jar'o'j est'as tut'e forges'it'a. Kompleks'a'j kaj risk'a'j financ'a'j konstru'o'j de'nov'e iĝ'is tut'e akcept'ebl'a'j, des pli ĉar la rent'o el normal'a'j ŝpar'kont'o'j est'as preskaŭ nul'a.

Konklud'o

Dank'e al la verd'a mov'ad'o la publik'o nun est'as (iom'et'e) konsci'a pri ekologi'a'j tem'o'j. La verd'a'j ide'o'j inter'temp'e est'as trans'pren'at'a'j de plej'part'o de la ali'a'j politik'a'j parti'o'j, sed oft'e kiel simpl'ig'it'a'j slogan'o'j. Se la verd'ul'o'j dezir'as daŭr'e progres'i (ne nur laŭ nombr'o de voĉ'don'o'j okaz'e de balot'ad'o, sed ankaŭ laŭ real'ig'o de si'a ide'ar'o), ili dev'os re'pri'pens'i si'a'n strategi'o'n. La nun'a publik'o est'as pli bon'e eduk'it'a ol la antaŭ'a generaci'o kaj dezir'as kred'ind'a'j'n inform'o'j'n.

Roland ROTSAERT
Simbol'o de jun'ec'o

Simbol'o de jun'ec'o

Kun interes'o mi leg'is la mal'long'a'n artikol'o'n Manĝ'i pom'o'n ver'e sav'as hom'o'n de Paulo Sérgio Viana (MONAT'O 2014/07, p. 20). Laŭ mi'a opini'o, bon'e kaj klar'e verk'it'a artikol'o, kiu est'as ne nur interes'a, sed ankaŭ signif'o'plen'a kaj instru'a.

Mi vol'us rimark'ig'i, ke mi'a'j ge'av'o'j preskaŭ ĉiu'n tag'o'n vesper'e manĝ'is pom'o'n por protekt'i si'a'n organism'o'n kontraŭ mal'san'o'j. Ili laŭ'vort'e serĉ'ad'is verm'a'j'n pom'o'j'n, ĉar verm'o'j „vizit'as” (pli bon'e dir'it'e „atak'as”) nur san'a'j'n pom'o'j'n, kiu'j ne est'as ĥemi'e fleg'it'a'j dum kultiv'ad'o.

En Slovaki'o la pom'o est'as la simbol'o de jun'ec'o kaj de natur'a bel'ec'o. En popol'a kurac'ad'o la pom'o'j help'as kurac'i mal'san'o'j'n de la hepat'o kaj gal'vezik'o. Valor'a'j'n serv'o'j'n far'as pom'o'j ĉe mal'varm'um'o, tus'o, laring'o'mal'san'o'j ktp. La pom'o bon'eg'e des'infekt'as la buŝ'a'n kav'o'n, kaj varm'eg'a kuir'it'a pom'suk'o kun limon'o protekt'as la mukoz'o'n kontraŭ muk'o'j. Mem'kompren'ebl'e nur long'daŭr'a kaj regul'a pom'manĝ'ad'o pov'as hav'i bon'far'a'n kaj prevent'a'n influ'o'n por hom'a korp'o.

Juli'us HAUSER
Slovaki'o
Rus'a ter'gas'o por Eŭrop'a Uni'o

GAS'O

Rus'a ter'gas'o por Eŭrop'a Uni'o

Nur 192 loĝ'ant'o'j'n hav'as la aŭstr'a vilaĝ'o Baumgarten, 50 km orient'e de Vien'o, proksim'e de la slovak'a land'lim'o. Pro la proviz'ad'o de Eŭrop'a Uni'o per rus'a ter'gas'o ĝi tamen iĝ'os grav'a lok'o. Tie ek'de 2016 fin'iĝ'os la Sud'a Gas'o'dukt'o (angl'e South Stream ), kiu liver'os jar'e 32 miliard'o'j'n da kub'a'j metr'o'j da ter'gas'o al EU. La nov'a dukt'o ne tra'ir'os Ukraini'o'n, sed ĉirkaŭ'ir'os tiu'n land'o'n: sud'a Rusi'o, Nigr'a Mar'o, Bulgari'o, Serbi'o, Hungari'o, Aŭstri'o. 1

La tut'a dukt'o kost'os 30 miliard'o'j'n da eŭr'o'j. La long'ec'o de la aŭstr'a part'o est'os nur 50 km kaj kost'os 200 milion'o'j'n da eŭr'o'j. En juni'o la kontrakt'o'n por real'ig'i la dukt'o'n sub'skrib'is Gerhard Roiss por la aŭstr'a energi'konzern'o OMV kaj Aleksej Miller por la rus'a gas'konzern'o Gazprom .

Walter KLAG
1. Map'o kun la voj'o de la gas'o'dukt'o est'as i. a. en http :// images. derstandard.at/2014/06/24/ southstream. jpg .


Gerhard Roiss de la aŭstr'a energi'konzern'o OMV (mal'dekstr'e) kaj Aleksej Miller de la rus'a gas'konzern'o Gazprom. Fot'o: WALTER KLAG

La unu'a paf'o okaz'is en Aŭstrali'o

Turism'o

UNU'A MOND'MILIT'O

La unu'a paf'o okaz'is en Aŭstrali'o

Briti'o proklam'is milit'o'n al Germani'o la 4an de aŭgust'o 1914 je la 23 a hor'o. En Melburn'o, ĉef'urb'o de la federaci'a ŝtat'o Viktori'o, tio est'is je la 9 a hor'o la 5an de aŭgust'o. La inform'o ating'is Aŭstrali'o'n telegraf'e per la mors'a kod'o el Briti'o.

Ek'sci'int'e pri la milit'o, german'a vapor'ŝip'o „ Pfalz ” prov'is fuĝ'i el la golf'o de la haven'o Phillip ĉe Melburn'o. La en'ir'ej'o de tiu haven'o est'as mal'larĝ'a kaj tiu'lok'e est'as rapid'a flu'o, kiu est'as tre danĝer'a por ŝip'o'j. Por tra'pas'i ĝi'n oni bezon'as pilot'o'n. Por gard'i la haven'a'n en'ir'ej'o'n, Briti'o instal'is kanon'o'j'n A 1 kaj B 1 en Fuort'o Nepean en la du'a du'on'o de 19 a jar'cent'o.

Do, akurat'e post'tag'mez'e la 5an de aŭgust'o, la kanon'o B 1 sur la orient'a flank'o de haven'a en'ir'ej'o el'paf'is obus'o'n, kiu pas'is preter la vapor'ŝip'o „ Pfalz ”. Post'e la pilot'o, kapitan'o Robinson, persvad'is la kapitan'o'n de „ Pfalz ”, ke la ŝip'o re'ven'u en la haven'o'n. Tio est'is la unu'a paf'o de la unu'a mond'milit'o.

La 100-jar'iĝ'o'n de la unu'a paf'o de la unu'a mond'milit'o en la Brit'a Regn'o oni celebr'os la 5an de aŭgust'o ĉe Fuort'o Nepean.

Interes'a fakt'o est'as, ke ankaŭ la unu'a paf'o de la du'a mond'milit'o okaz'is sur la sam'a lok'o. Kanon'o A 1 paf'is obus'o'n preter ŝip'o, kiu ne respond'is demand'o'n de Fuort'o Nepean. Tem'as pri la aŭstrali'a vapor'ŝip'o „ Woniora ”. Tamen post'e la kapitan'o rapid'e don'is respond'o'n.

Post la du'a mond'milit'o oni vend'is ambaŭ kanon'o'j'n por fer'rub'o. Nun oni plan'as re'star'ig'i ili'n por al'log'o de turist'o'j. La tub'o'j de la kanon'o'j est'is konserv'it'a'j. Fuort'o Nepean trov'iĝ'as en la Naci'a park'o „ Point Nepean ”.

La du'on'insul'o Point Nepean (Pint'o Nepean) situ'as sur la orient'a flank'o de la en'ir'ej'o de la golf'o de la haven'o Phillip. Melburn'o trov'iĝ'as je ĉirkaŭ 70 km for de la nord'a mar'bord'o de la golf'o.

Henry BROADBENT
Ĉarm'a insul'o en Pacifik'o

Turism'o

OCEANI'O

Ĉarm'a insul'o en Pacifik'o

Nov-Kaledoni'o est'as insul'o, kiu situ'as en la sud'a Pacifik'o 1700 km for de Sidnej'o (Aŭstrali'o) kaj Aŭkland'o (Nov-Zeland'o) kaj 17 000 km for de Pariz'o. Ĝi est'as franc'a teritori'o kun vast'a aŭtonomi'o, nom'at'a „Trans'mar'a land'o”. La land'o'n ind'as vizit'i pro la grand'a bel'a rif'o kaj ĉarm'a natur'o. Aviad'il'kompani'o'j plur'foj'e semajn'e al'flug'as ĝi'n.

La insul'o, en la form'o de cigar'o kvar'cent kilo'metr'o'j'n long'a kaj kvin'dek-ses'dek kilo'metr'o'j'n larĝ'a, est'as ĉirkaŭ'it'a de grand'eg'a lagun'o kaj bel'a koral'rif'o (unu el la plej grand'a'j kaj bel'a'j en la mond'o). Al Nov-Kaledoni'o aparten'as pli'a'j kvar insul'o'j pli mal'grand'a'j (unu 50 km long'a sud'e kaj tri ali'a'j situ'ant'a'j 100 km orient'e de la ĉef'a insul'o), kaj ankaŭ plur'a'j insul'et'o'j.

La koral'rif'o laŭ grand'ec'o est'as la du'a en la mond'o post tiu de Aŭstrali'o. Divers'a'j ekskurs'o'j konduk'as al la rif'o, dum kiu'j ebl'as en'akv'iĝ'i por spert'i la riĉ'ec'o'n kaj bel'ec'o'n de la sub'akv'a pejzaĝ'o (divers'form'a'j kolor'a'j fiŝ'o'j kaj bel'a'j koral'o'j). En la ĉef'urb'o Nume'o oni nepr'e vizit'u la akvari'o'n, kiu unu'a en la mond'o prezent'as fosforesk'a'j'n koral'o'j'n.

La natur'o de Nov-Kaledoni'o propon'as rav'a'j'n kamp'ar'a'j'n pejzaĝ'o'j'n, vid'ind'a'j'n pra'arb'ar'o'j'n, akv'o'fal'o'j'n (ĉef'e sur la orient'a mar'bord'o, kie la mont'ar'o preskaŭ en'fal'as la lagun'o'n); verd'a'j'n val'o'j'n kun riĉ'a veget'aĵ'ar'o; grand'a'j'n eben'aĵ'o'j'n sur la okcident'a flank'o, kie oni bred'as ne'intens'e bov'o'j'n; koral'a'j'n insul'o'j'n Lifou, Mar'e, Ouvea, en kiu'j nur kanak'o'j est'as bien'ul'o'j.

Mozaik'o de etn'o'j

La loĝ'ant'ar'o de Nov-Kaledoni'o est'as mult'etn'a: lok'a'j kanak'o'j kaj ali'de'ven'a'j hom'o'j: eŭrop'an'o'j, vjetnam'o'j, ĉin'o'j, japan'o'j, indonezi'an'o'j, polinezi'an'o'j, antil'an'o'j, reuni'an'o'j kaj mestiz'o'j.

Tiu'n „miks'pot'o'n” oni rimark'as, promen'ant'e tra la ĉef'urb'o Nume'o mem kaj vizit'ant'e muze'o'j'n, el kiu'j el'star'as la grand'a muze'o pri kanak'a kultur'o, la bel'eg'a Centr'o „Je'a'n Mari'e Tjibaou ”. Tra la land'o oni pov'as vojaĝ'i per aŭt'o aŭ per aviad'il'o de la land'a kompani'o Aircal . Turist'o'j rest'ad'as en hotel'o'j aŭ en trib'a'j loĝ'ej'o'j, kie ebl'as ek'kon'i la kuir'art'o'n de la divers'a'j etn'o'j, gust'um'ant'e ili'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n.

La mal'kovr'o de plur'a'j metal'o'j, ĉef'e de nikel'o (Nov-Kaledoni'o est'as la tri'e plej grand'a produkt'ant'o de la mond'o), al'ven'ig'is plur'a'j'n hom'o'j'n el Eŭrop'o sed ankaŭ el Azi'o, ĉef'e el Vjetnami'o, Indonezi'o, Japani'o, kaj krom'e el Polinezi'o.

La produkt'ad'o de nikel'o est'as la ĉef'a branĉ'o de la nov'kaledoni'a ekonomi'o, kun tri uzin'o'j: en la ĉef'urb'o, en la sud'o kaj en la nord'a provinc'o. Ali'a branĉ'o de la ekonomi'o est'as agrikultur'o – ĉef'e ne'intens'a bov'bred'ad'o en grand'a'j are'o'j sur la okcident'a flank'o de la insul'o. Tie la sur'ĉeval'e labor'ant'a'j vaker'o'j adopt'is la nom'o'n stockmen , uz'at'a'n en la najbar'a Aŭstrali'o. De temp'o al temp'o ili kun'pel'as la brut'ar'o'n por trakt'ad'o kontraŭ iksod'o'j – per ban'ad'o aŭ asperg'ad'o. Ankaŭ fiŝ'kapt'ad'o kaj turism'o est'as branĉ'o'j de la nov'kaledoni'a ekonomi'o.

Laŭ la last'a popol'nombr'ad'o la land'o hav'as 260 000 loĝ'ant'o'j'n (el kiu'j proksim'um'e 100 000 est'as en la ĉef'urb'o). La pli'mult'o de ili est'as franc'a'j civit'an'o'j. 40,34 % de la loĝ'ant'ar'o deklar'is si'n kanak'o'j, 29,20 % eŭrop'an'o'j, 8,30 % mestiz'o'j, 4,96 % nov'kaledoni'an'o'j, 3,34 % post'e'ul'o'j de azi'an'o'j, 10,69 % polinezi'an'o'j, kaj la rest'ant'a'j preskaŭ 7 % ne indik'is naci'ec'o'n. Laŭ'aĝ'e pli'mult'as la grup'o de la 15-64-jar'a'j. La nask'o'kvant'o est'as 16,05/1000 loĝ'ant'o'j, kaj la mort'o'kvant'o – 5,34/1000 loĝ'ant'o'j.

Histori'o

Fin'e de la 18 a jar'cent'o plur'a'j eŭrop'a'j mar'vetur'ant'o'j ek'vid'is la insul'o'n kaj ir'is sur ĝi'a'n bord'o'n. La brit'a kapitan'o James Cook nom'is ĝi'n Nov-Kaledoni'o pro ĝi'a simil'ec'o al li'a patr'o'land'o Skot'land'o. Tiu insul'o est'is loĝ'at'a de kanak'o'j, parol'ant'a'j proksim'um'e 30 lingv'o'j'n, viv'ant'a'j en hom'grup'o'j oft'e batal'ant'a'j inter si; lert'a'j agrikultur'ist'o'j, tre kor'lig'it'a'j al si'a ter'o.

Nov-Kaledoni'o'n oni oficial'e deklar'is franc'a koloni'o en 1853. Fin'e de la 19 a jar'cent'o ĝi est'is pun'labor'ej'o por kondamn'it'o'j pro politik'a'j kial'o'j (ĉef'e post la Pariz'a Komun'um'o en 1871), por la afrik'an'o'j (kiu'j ribel'is dum la konker'o de ili'a'j land'o'j en nord'a Afrik'o far'e de franc'o'j), kaj ankaŭ por krim'ul'o'j.

Plur'a'j kanak'a'j ribel'o'j okaz'is ek'de la unu'a'j jar'o'j de koloni'ad'o ĝis 1917 – ĉef'e pro ter'for'pren'o far'e de koloni'ant'o'j kaj sekv'e de dev'ig'a'j trans'loĝ'iĝ'o'j.

Nun Nov-Kaledoni'o est'as divid'it'a je tri provinc'o'j, kiu'j est'as vast'e aŭtonomi'a'j. La reg'ist'ar'o kompetent'as pri plur'a'j tem'o'j, apart'e pri financ'o'j (help'at'e de Franci'o) kaj la fisk'a leĝ'ar'o. En la ven'ont'a'j jar'o'j okaz'os voĉ'don'o'j pri la est'ont'a politik'a status'o de la land'o.

Gérard MANSEL


Nov-Kaledoni'o.


Insul'o de la pin'o'j. Fot'o: GÉRARD MANSEL


Vaker'o'j. Fot'o: GÉRARD MANSEL


Centr'o Tjibaou. Fot'o: GÉRARD MANSEL

La angl'a kiel ebl'a skandinav'a lingv'o

RE'AG'O

La angl'a kiel ebl'a skandinav'a lingv'o

En si'a artikol'o Ĉu la angl'a de'ven'as ne de la pra'angl'a?, cit'ant'e la norveg'o'n J'a'n Terje Faarlund, Otto Prytz bon'e argument'as pri la skandinav'a de'ven'o de la angl'a. Kompren'ebl'e, li mem sci'as, ke la modern'a angl'a est'as, laŭ german'a termin'ologi'o, Mischsprache (miks'it'a lingv'o), konsist'ant'a el angl'o'saks'a'j, skandinav'a'j, norman'franc'a'j kaj mult'e da pli'a'j element'o'j.

Poet'o'j

Mi vol'as propon'i, ke est'us pli frukt'o'don'e esplor'i ne, rekt'e, la rilat'o'n inter la angl'a kaj la skandinav'a'j lingv'o'j, sed tiu'n inter la skandinav'a (precip'e la island'a) kaj la „skot'a”. Ebl'e mi unu'e dev'as iom pri'skrib'i la lingv'a'n situaci'o'n en Skot'land'o. La tiel nom'at'a skot'a – ne la skot'gael'a, kiu est'as kelt'a lingv'o, tut'e sen rilat'o al la skot'a aŭ al la angl'a – dis'volv'iĝ'is el la nord'a „angli'a” dialekt'o parol'at'a en la region'o ĉirkaŭ la land'lim'o inter Angli'o kaj Skot'land'o.

Dum la Mez'epok'o la skot'a est'is la oficial'a lingv'o de la reĝ'a kort'eg'o, kvankam la gael'a est'is dis'vast'iĝ'int'a en preskaŭ la tut'a land'o, krom la sud-orient'a region'o, kio'n oni pov'as konstat'i per la universal'a ĉe'est'o de gael'a'j lok'nom'o'j tra Skot'land'o, de la nord'o al la sud'o. Nun la skot'a en „pur'a” form'o ne est'as ĉiu'tag'a idiom'o de la jun'a'j generaci'o'j, sed ĝi ankoraŭ est'as uz'at'a kaj ŝat'at'a de poet'o'j, lingv'a'j entuziasm'ul'o'j kaj an'o'j de la tiel nom'at'a Skot'a Lingv'a Asoci'o. Laŭ tiu'j uz'ant'o'j, la skot'a est'as apart'a lingv'o; laŭ mal'pli interes'it'o'j, ĝi est'as nur'a nord'a variant'o de la angl'a.

List'o

Dum last'a'temp'a vizit'o al Island'o, kiel skrib'it'e ankaŭ en la pas'int'a artikol'o, mi'a edz'in'o kaj mi est'is frap'it'a'j de la grand'eg'a simil'ec'o inter la vort'ar'o de la island'a lingv'o kaj tiu de la skot'a. Ĉi tiu simil'ec'o est'as eĉ pli not'ind'a, ol kiam oni far'as kompar'o'n inter la skandinav'a'j lingv'o'j kaj la angl'a. Jen kelk'a'j ekzempl'o'j el mult'a'j ebl'a'j. (Rimark'o: unu'e aper'as la skot'a vort'o, post'e, inter parentez'o'j, la island'a. Et'a not'o pri island'a'j liter'o'j: „ ð ” = „ dh ”; „ þ ” = „ th ”. Malgraŭ mal'sam'a ortografi'o, la prononc'o de la du idiom'o'j sufiĉ'e simil'as, se oni ne konsider'as la fin'aĵ'o'n „- a ” de la island'a infinitiv'o.)

Ken (ken, kynna ), tak (tak'a), ha'e ( hafa ), ta'e ( ), gar (ger'a), tro'u ( trúa ), maun ( munu ), get (get'a), bigg ( byggja ), brenn ( brenna ), coup / coff ( kaupa ), yird / yerd ( jarða ), speil (spil'a), wale ( velja ), crave ( krafa ), scaith ( skaða ), flit ( flýtja / flýa ), smit ( smita ), thole ( þola ), bid'e ( bída ), speir ( spyrja ), wauk ( vekja ), spae ( spá ), fi'n (finn'a), bid ( bjóða ), merk ( merkja ), len ( lána ), tin'e ( týna ), mi'n ( minna ), mulk ( mjólka ), tyne ( týna ), tuim ( tæma ), scrieve ( skrifa ), bairn ( barna ), muckle ( mikkil ), gang (gang'a) ktp.

Signif'o'j

La signif'o'j de la vort'o'j en ĉi tiu list'o est'as respektiv'e: „kon'i”, „pren'i”, „hav'i”, „pied'fingr'o”, „far'i”, „kred'i”, „dev'i” (en la skot'a) kaj „- os ” (est'ont'a temp'o, en la island'a), „gener'i”, „konstru'i”, „brul'i”, „aĉet'i”, „ter'o”, „lud'i”, „elekt'i”, „postul'o”, „difekt'i”, „trans'lok'i”, „infekt'i”, „toler'i”, „rest'i”, „demand'i”, „vek'i”, „profet'i”, „trov'i”, „invit'i”, „observ'i”, „prunt'i”, „perd'i”, „mal'plen'i”, „skrib'i”, „infan'o”, „grand'a”, „pied'ir'i”.

Preskaŭ neniu el tiu'j vort'o'j ekzist'as en la modern'a angl'a. Oni not'u, ke ĉi tiu list'o konsist'as preskaŭ sol'e el verb'o'j. Oni ankoraŭ pov'us cit'i cent'o'j'n da pli'a'j skandinav'de'ven'a'j vort'o'j per al'don'o de substantiv'o'j, adjektiv'o'j ktp.

Konklud'o

La fakt'o, ke la angl'a kaj la skot'a est'as sam'de'ven'a'j lingv'o'j, pli'fort'ig'as – aŭ almenaŭ ne sen'valid'ig'as – la interes'a'n teori'o'n de J'a'n Terje Faarlund. Sam'temp'e ni ebl'e tiel demonstr'as, ke la skot'a – se ne la angl'a – pov'as est'i rigard'at'a kiel precip'e skandinav'de'ven'a idiom'o.

Garvan MAKAJ
Lid'o for'ir'as, eŭr'o al'ven'as

Ekonomi'o

EŬROP'A UNI'O

Lid'o for'ir'as, eŭr'o al'ven'as

Litovi'o est'os la 19 a membr'o-ŝtat'o de EU, en kiu ek'funkci'os la komun'a EU -valut'o eŭr'o. La konsili'o de ministr'o'j pri ĝeneral'a'j afer'o'j de EU la 23an de juli'o 2014 firm'e decid'is: Litovi'o plen'um'as ĉiu'j'n mastriĥtajn kriteri'o'j'n kaj ĝi rajt'as al'iĝ'i al la eŭr'o'land'o'j ek'de la 1 a de januar'o 2015. Sam'temp'e est'is konfirm'it'a la oficial'a kurz'o de eŭr'o kaj naci'a valut'o lid'o ( LTL - lit'as), kiu ne ŝanĝ'iĝ'is ek'de la jar'o 2004: 1 eŭr'o daŭr'e valor'os 3,4528 lid'o'j'n.

Litovi'o jam ek'de la jar'o 2007 cel'is funkci'ig'i eŭr'o'n, tamen tiam mal'help'is dub'o'j pri trakt'ad'o de la inflaci'o. Tiel Litovi'o far'iĝ'as la last'a el la tri balt'a'j land'o'j, kiu ek'uz'os eŭr'o'n. Estoni'o kun ĝi viv'as jam ek'de 2011, Latvi'o ek'de 2014.

Du valut'o'j

La 1an de januar'o 2015 en Litovi'o komenc'iĝ'os trans'ir'a period'o, kiam en la land'o oni pov'os pag'i per du valut'o'j, tamen rest'mon'o est'os re'don'at'a nur en eŭr'o'j. Mal'kontant'a mon'o la 1an de januar'o est'os aŭtomat'e ŝanĝ'at'a al eŭr'o'j. Kontant'a'j'n lid'o'j'n ebl'os ŝanĝ'i al eŭr'o'j dum ses monat'o'j ek'de la oficial'a dat'o de ĝi'a funkci'ig'o en ĉiu'j bank'o'j kaj poŝt'ej'o'j; en la centr'a bank'o ebl'os sen lim'dat'o. Ĝis la mez'o de 2015 ĉiu'j prez'o'j en la land'o dev'os est'i indik'at'a'j en ambaŭ valut'o'j.

Okaz'e de la oficial'a aprob'o super la en'ir'pord'o de la litov'a centr'a bank'o ( Lietuvos bank'as) aper'is special'a horloĝ'o, kiu montr'os la temp'o'n ĝis la dat'o histori'a – la 1 a de januar'o 2015. Altern'e ankaŭ vid'ebl'as la firm'a valut'a kurz'o.

Plor'ant'a'j lid'o'j

Malgraŭ ke la reg'ist'ar'o ĝoj'e asert'as, ke la ven'o de eŭr'o fort'e help'os al negoc'o kaj invest'ad'o, kaj pli'facil'ig'os mon'prunt'ad'o'n, la litov'a popol'o akcept'as la histori'a'n decid'o'n sen tro'a optimism'o. Laŭ enket'ad'o, ĝi'n aprob'as mal'pli ol 50 % de la loĝ'ant'ar'o. La kial'o de la mal'optimism'o est'as la tim'o de kresk'ant'a'j prez'o'j, kiu'j pov'as aper'i dum valut'o'ŝanĝ'o. Tamen la centr'a bank'o trankvil'ig'as la popol'o'n dir'ant'e, ke eŭr'o alt'ig'os la prez'o'j'n je nur ĉirkaŭ 0,2 ĝis 0,3 procent'o'j.

La departement'o pri statistik'o jam deklar'is cent var'o'j'n kaj serv'o'j'n, kies prez'o'j est'os atent'em'e observ'at'a'j. Se prez'o'j est'os ŝanĝ'it'a'j mal'ĝust'e pov'os est'i aplik'at'a'j pun'o'j kontraŭ entrepren'ist'o'j.

Dum la last'a'j monat'o'j de la cirkul'ad'o de la naci'a valut'o aper'is mon'bilet'o'j, sur kiu'j vid'ebl'as plor'ant'a'j naci'a'j hero'o'j. En la soci'a ret'o Facebook ( www. facebook. com / pages / Verkiantys - Litai /1440695379530774) form'iĝ'is grup'o „Plor'ant'a'j lid'o'j”, kiu jam kun'ig'as pli ol 12 000 person'o'j'n. Tiu'j person'o'j kontribu'as al la adiaŭ'o de la naci'a valut'o tiel sign'ant'e mon'bilet'o'j'n. Iniciat'int'o'j de la ag'ad'o asert'as, ke ili ne kontraŭ'as eŭr'o'n, tamen ili asert'as, ke pri'plor'i naci'a'n valut'o'n est'as simbol'a ag'o.

LAST


Super la pord'o de Litov'a Bank'o la dat'o'n de la al'ven'o de la nov'a valut'o montr'as special'a horloĝ'o.


Plur'a'j mon'bilet'o'j de Litovi'o ek'plor'is.

Bon'ven'o'n, hen, pronom'o seks'neŭtral'a

SVEDI'O

Bon'ven'o'n, hen, pronom'o seks'neŭtral'a

En aŭgust'o 2014 la sved'a sindikat'o de konstru-labor'ist'o'j decid'is, ke est'u uz'at'a la seks'neŭtral'a pronom'o hen („li aŭ ŝi”) anstataŭ han („li”) en la ven'ont'a'j versi'o'j de ĝi'a statut'o. Tiu pronom'o est'as nov'aĵ'o en la sved'a lingv'o. La ĝis'nun'a kutim'o est'is simil'a al tiu de plur'a'j lingv'o'j (inkluziv'e Esperant'o'n kaj ĝi'a'j'n font'lingv'o'j'n), en kiu'j, rilat'e al la tri'a singular'a person'o, oni uz'as la vir'genr'a'n form'o'n han („li”) por alud'i ne nepr'e al vir'o, sed ĝeneral'e al ajn'a person'o sen'de'pend'e de ties seks'o. Ekzist'as ceter'e ankaŭ en la sved'a, kiel en mult'a'j lingv'o'j, la vir'in'genr'a pronom'o hon [hu'n] („ŝi”), tamen ekskluziv'a por in'a'j ul'o'j.

Por klar'ig'i ne'mis'kompren'ebl'e, ke ies seks'o ne lud'as rol'o'n, oni dev'is ĝis nun uz'i la ĉirkaŭ'fraz'o'n han eller hon („li aŭ ŝi”) aŭ uz'i la mal'oportun'e long'a'n alternativ'o'n vederbörande , traduk'ebl'a'n kiel „la koncern'at'o”.

Kun'fand'aĵ'o

La form'o hen est'as inspir'it'a de la finn'a pronom'o hän , kiu est'as seks'neŭtral'a, sam'e kiel person'a'j pronom'o'j en la lingv'o'j de la pli'mult'o de la hom'ar'o. 1 Hen tamen pov'as ankaŭ est'i konsider'at'a kun'fand'aĵ'o de la sved'a'j vort'o'j han, hon kaj den (signif'o: „tiu”); ĉi-last'a pov'as est'i uz'at'a kaj por objekt'o'j kaj por person'o'j.

La pronom'o hen est'is propon'it'a en gazet'a artikol'o jam en 1966, sed ties aŭtor'o konsider'is ĝi'a'n en'konduk'o'n kiel nur'a'n rev'o'n. En la pas'int'a'j jar'o'j ĝi tamen est'is praktik'e ek'uz'it'a, ekzempl'e en la program'o de la verd'ul'a parti'o de 2012. Ek'de 2015 la vort'o aper'os en la influ'a Vort-trezor'o de la sved'a lingv'o far'e de la Sved'a Akademi'o, kiu ĝis'dat'ig'as tiu'n list'o'n je kelk'jar'a'j interval'o'j. La adopt'o de la nov'a vort'o flank'e de la konstru-labor'ist'a sindikat'o, kies membr'ar'o est'as je proksim'um'e 99 procent'o'j vir'seks'a, indik'as, ke ĝi nun ver'e en'radik'iĝ'is en la lingv'o.

Telefon'libr'o

En la 1960 aj jar'o'j jam okaz'is ali'a reform'o koncern'e al la uz'ad'o de la sved'a'j pronom'o'j. Ĝis tiam oni kutim'is uz'i la du'a'person'a'n singular'a'n pronom'o'n du („ci”) en al'parol'o al infan'o'j, famili'an'o'j kaj ge'amik'o'j; rilat'e ali'ul'o'j'n, la plural'a form'o ni („vi”) est'is nur hezit'e uz'at'a, ĉar oni sent'is, ke ĝi esprim'as pli mank'o'n de solidar'ec'o ol ĝentil'ec'o'n. Anstataŭ'e est'is prefer'ind'e uz'i oni'a'n profesi'a'n titol'o'n aŭ kvalifik'o'n, kiu'n ebl'is trov'i en'e de la telefon'libr'o.

Ne kon'ant'e ali'ul'a'n titol'o'n, oni pov'is dir'i „sinjor'o” aŭ „sinjor'in'o”, sed per tio oni mal'kaŝ'is ne'kon'o'n de la inter'parol'ant'o. Por evit'i tio'n, oni oft'e esprim'is si'n pasiv'e, ekzempl'e per form'o'j kiel „ĉu dezir'at'as ... ?” anstataŭ „ĉu la ĝarden'ist'o dezir'as ...?”. Ĉar tiu sistem'o iĝ'is tro pen'ig'a, la sved'o'j decid'is en 1967 abol'i titol'o'j'n kaj al'parol'i ĉiu'n per du („ci”), escept'ant'e nur la membr'o'j'n de la reĝ'a famili'o.

Fundament'o

La problem'o, kiu'n hen solv'as en la sved'a, ekzist'as ankaŭ en Esperant'o, kie ne mank'as solv'a'j propon'o'j, ekzempl'e la seks'neŭtral'a pronom'o ri 2 aŭ la ekskluziv'e vir'genr'a pronom'o hi , prunt'ebl'a el la angl'a al'don'e al ŝi. La ne'tuŝ'ebl'a Fundament'o de Esperant'o tamen protekt'as la inter'naci'a'n lingv'o'n kontraŭ tia'spec'a'j reform'o'j, kiu'j, feliĉ'e (por la verk'int'o) aŭ mal'feliĉ'e (por hom'o'j pli konservativ'a'j), ja okaz'as ie-tie en kelk'a'j naci'lingv'o'j, kiel ĉi-okaz'e en la sved'a.

Hartmut TRAUNMÜLLER
1. Oni pens'u, ke ĉe „mi”, „ci”, „ni”, „ili” en mal'mult'a'j lingv'o'j ebl'ig'as disting'i, ĉu oni est'as vir'o aŭ vir'in'o.
2. Ĉe'est'a en la titol'o de kant'o verk'it'a de GijomArmide, ja nom'it'a Ri liber'as. (not'o'j de la redaktor'o)
Ger'ald'o <mark>Mattos</mark> kaj <mark>Sutte</mark> <mark>Allá</mark>

Ese'o'j

POEZI'O

Ger'ald'o Mattos kaj „ Sutte Allá

Ek'de la jar'o de mi'a esperant'iĝ'o, mi hav'is la honor'o'n kaj plezur'o'n kon'at'iĝ'i kun kelk'a'j el la plej el'star'a'j esperant'a'j poet'o'j kaj verk'ist'o'j, ekzempl'e: William Auld, Georges Lag'rang'e, Claude Pir'o'n, Ret'o Rossetti, kaj tiel plu. Ebl'e unu el la plej simpati'a'j kaj interes'a'j el tiu rimark'ind'a grup'o est'is la brazil'a filolog'o kaj poet'o Ger'ald'o Mattos Gomes dos Santos, kiu nask'iĝ'is en 1931, kaj bedaŭr'ind'e mort'is la 23an de mart'o 2014. La last'a foj'o, kiam mi vid'is kaj parol'is kun li, est'is en Montpelier'o. Li est'is disting'a mal'dik'a vir'o, kiu port'is jun'aspekt'a'n har'vost'o'n.

Plur'foj'e Mattos kaj mi korespond'is, precip'e post la jar'o 1998, kiam li est'is redaktor'o de la rubrik'o'j „Poezi'o” kaj „Novel'o'j” de ĉi tiu magazin'o, kaj mi de temp'o al temp'o kontribu'is al la rubrik'o „Novel'o'j”. Li ĝentil'e akcept'is mi'a'j'n kontribu'aĵ'o'j'n, sed atent'ig'is mi'n, ke, laŭ li, kelk'a'j el la skrib'aĵ'o'j, kiu'j'n mi send'is al li, ne est'as ver'e novel'o'j, sed io, kio en la brazil'portugal'a lingv'o nom'iĝ'as crônicos , t. e. „kronik'o'j”, nom'e, verb'a'j scen'o'j el la ĉiu'tag'a viv'o.

Ver'ŝajn'e por klar'ig'i kio'n li cel'is, li send'is al mi per'poŝt'e grand'a'n pak'aĵ'o'n de tre sprit'a'j „kronik'o'j” en la portugal'a, supoz'ebl'e verk'it'a'j kaj publik'ig'it'a'j de li (kvankam tio'n li ne klar'ig'is). Mi leg'is ili'n kun grand'a plezur'o kaj amuz'o, kaj ebl'e sen'konsci'e mi klopod'is iom imit'i li'a'n stil'o'n de verk'ad'o.

Tamen, ne nur pri mi'a'j kontribu'aĵ'o ni korespond'is. Mi ĉiam admir'is la poezi'o'n de Mattos. Apart'e fascin'a mi trov'is vers'aĵ'o'n li'a'n en fru'a zamenhof'a pra'esperant'o, kun la titol'o „ Sutte Allá ”, kiu aper'as sur paĝ'o 478 de la jubile'a kolekt'o Esperant'a Antologi'o – Poem'o'j 1887-1981 ( UEA, Roterdam'o, 1984), kaj est'is dediĉ'it'a al la disting'a esperant'a el'don'ist'o J. Régulo Pérez. Jen la poem'o en pra'esperant'o:

Sutte Allá

Tre madja verb’ esté i ĉiu kotto,

a maro e vivor’ blessanta uroj

sej manku fu ple pallo e ple otto,

odassa koj bal urboj e bal guroj ...

Kor no esté prerokoj i forvagoj

de ĉiaj tiskaj maro e abio,

e na moedo kreskigé mortagoj

e os mortagoj kreskigé na krio! ...

Ro kojpu palli fej al surda mondo

dum skribu ra pied; plenanta pondo,

kvul ŝemmo de un dio travuj beje.

Avionage ĉii, ro ne sidu

bal moa roko, sej ro pelle cidu:

faktassa es esté pu fakti preje!

En Lingv'o kaj viv'o, skrib'ant'e pri tiu pra'esperant'a lingv'o, Waringhien far'as interes'a'n koment'o'n sub la titol'o Mi'a pens'o. Li skrib'as: Est'as sen'dub'e fantazi'o mi'a – sed, se iam, por ia apart'a efekt'o, traduk'ist'o (aŭ eĉ original'a verk'ist'o) bezon'us don'i la impres'o'n de arĥaism'o, ĉu ne est'us dezir'ind'e, ke li help'u al si per tiu mal'nov'a dialekt'o de Esperant'o ...? .

Tio ŝajn'as al mi tre bon'a sugest'o por iu ajn, kiu verk'as aŭ esperant'ig'as histori'a'n roman'o'n.

Plur'foj'e mi pet'is kaj per'leter'e kaj person'e al Mattos, ke li send'u al mi versi'o'n en modern'a Esperant'o de tiu mister'a poem'o, sed mi neniam ricev'is traduk'o'n. Li mem dir'is ke li est'as forges'em'a hom'o, do cert'e tio est'is la kial'o. Pro tio mi prov'is far'i mi'a'n propr'a'n traduk'o'n. Unu'e mi skrib'is al William (Vilhelm'o) Auld, la redakt'int'o de la Antologi'o, pet'ant'e klar'ig'o'n de la pra'esperant'a tekst'o. Li afabl'e send'is al mi list'o'n da kelk'a'j pra'esperant'a'j vort'o'j, kaj la ceter'a'j'n mi trov'is en la ĉapitr'o „Pra-Esperant'o” de la verk'o Lingv'o kaj viv'o de Gast'o'n Waringhien (La Lagun'o, 1959), kiu mult'e help'is mi'n.

Ĉu mi'a versi'o est'as pli-mal'pli ĝust'a, mi ne pov'as cert'ig'i, sed jen ĝi:

SUTTE ALLÁ – ZORG'E IR'IS

(Prov'a traduk'o el Pra'esperant'o 1881)

Tre mult'a vort’ est'as en ĉiu flank'o,

al mar'o kaj viv'ul’ vund'ant'a orel'o'j'n,

sed mank'is tiu sen parol'o kaj sen aŭd'o,

aŭd'it'a nur sur l’urb'o'j kaj sur land'o'j ...

Ĉar est'as ni rok'eg'o'j en for'vag'o'j

ĉe ĉia'j plaŭd'a'j mar'o kaj arb'ar'o,

kaj ni'a miec ’* kresk'ig'as mort'int'o'j'n

kaj ankaŭ mort'int'o'j kresk'ig'as ni'a'n kri'o'n! ...

Li komenc'is parol'i tial al la surd'a mond'o,

dum skrib'is li'a pied’ plen'ant'a respond'o'n,

kiu'n su'n’ de unu tag'o sek'ig'os post'e.

Flug'int'e ĉie, li ne sid'is

sur l’mut'a rok'o, sed li plu'e decid'is:

far'it'a ankoraŭ est'is por far'i tro'e!

Kvankam strang'a, mi trov'is tre bel'a ĉi tiu'n omaĝ'o'n en pra'esperant'o al J. Régulo Pérez kaj mi esper'as, ke pli da hom'o'j leg'os kaj aprez'os ĝi'n. (Mi demand'as mi'n, ĉu la „mut'a rok'o” est'as la Kanari'a'j Insul'o'j, la hejm'o tiu fam'a hispan'a el'don'ist'o en Esperant'o.)

* ego'ism'o?
Garvan MAKAJ
Raport'o el la est'ont'ec'o

El mi'a vid'punkt'o

Raport'o el la est'ont'ec'o

Apud Tel- Avivo. 4an de aŭgust'o 2029. Agoni'as Israel'o. Sen'dub'e la ŝtat'o en'ir'as si'a'j'n last'a'j'n tag'o'j'n. Laŭ'raport'e jam fuĝ'is al Svis'land'o la ĉef'a'j politik'ist'o'j kaj arme'an'o'j, dum la popol'o kaŭr'as en kel'o'j kaj atend'as la mort'ig'a'j'n man'o'j'n de la invad'int'o'j, post'e'ul'o'j de la iam'a teror'ism'a organiz'aĵ'o Hamas.

Ne'evit'ebl'is la baldaŭ'a sang'o'ban'o, post kiam Uson'o, dum jar'dek'o'j la plej fidel'a amik'o kaj arm'il'o-liver'ant'o al Israel'o, iom post iom re'tir'iĝ'is por koncentr'iĝ'i pri si'a'j propr'a'j teritori'a'j problem'o'j – kaj ankaŭ ekonomi'a'j – laŭ la sud'a land'lim'o kun Meksik'o.

Ankaŭ la 10-membr'a Eŭrop'a Uni'o, konsist'ant'a el la financ'e plej fort'a'j kaj stabil'a'j nord'a'j ŝtat'o'j, taks'as la mez-orient'a'n konflikt'o'n periferi'a. Laŭ por'parol'ant'o en Berlin'o: „Ni bedaŭr'as la sang'o'verŝ'ad'o'n, sed ni lern'is pro inter'ven'o'j komenc'e de la jar'cent'o, ekzempl'e en Irak'o kaj Afgani'o, ke lud'i la rol'o'n de inter'naci'a polic'ist'o, eĉ el human'ism'a'j princip'o'j, est'as sen'util'e. Se trans'mar'a'j mediterane'a'j najbar'o'j, do Itali'o aŭ Greki'o, vol'as iel asist'i, do jen afer'o por la koncern'a'j reg'ist'ar'o'j.”

Eĉ UN, montr'ant'e de'nov'e si'a'n mal'fort'iĝ'o'n, ŝajn'as ne'kapabl'a akir'i sufiĉ'a'n mandat'o'n por kun'ord'ig'i en la region'o blu'kask'ul'a'n pac-trup'o'n.

Kompren'i la kial'o'j'n de la nun'a buĉ'ad'o ne est'as mal'facil'e. Okaz'is turn'iĝ'o en tiu ĉi jam turbul'a mond'o'part'o en la somer'o de 2014, kiam de'nov'e eksplod'is milit'o en la tiel nom'at'a Gaz'a-stri'o. Tiam la mond'o, aŭd'int'e tag'o'n post tag'o pri la mort'o'j de sen'kulp'a'j infan'o'j kaj civil'ul'o'j pro israel'a'j aer-atak'o'j, kaj vid'int'e fot'o'j'n kaj film'er'o'j'n pri detru'it'a'j loĝ'kvartal'o'j en Gaz'a-urb'o, perd'is pacienc'o'n, kulp'ig'ant'e Israel'o'n pro eksces'a per'fort'o kontraŭ popol'o plej'part'e sen'protekt'a.

Person'a'n perspektiv'o'n don'as la 22-jar'aĝ'a palestin'an'o Moussa (ne la ĝust'a nom'o), jam batal'o-hard'it'a kaj port'ant'a cikatr'o'j'n de milit'ist'a ekzist'o, dum paf-paŭz'et'o en unu el la antaŭ'urb'o'j de Tel- Avivo. „Kial mi streb'as por just'ec'o por mi'a popol'o ... tio'n vi vol'as sci'i, ĉu? Do mi dir'os.”

„Sep jar'o'j'n mi hav'is, kiam mi lud'is kun la ge'kuz'o'j apud la mar'o ĉe Gaz'a-urb'o. Dum moment'o mi ili'n for'las'is, por trov'i trink'aĵ'o'n, kiam pum! eksplod'o orel'ŝir'a. Mi turn'iĝ'is ... kaj jen, kie ni lud'is, polv'o, sabl'o ... kaj grand'a tru'o. Famili'an'o'j ... neni'ig'it'a'j.”

„Oni dir'is, ke israel'a milit'ŝip'o kred'is ni'n soldat'o'j ... sed, diabl'e, ĉu ebl'as? Konfuz'i infan'o'j'n kaj soldat'o'j'n? Pa! Kaj jen pli'a'j terur'aĵ'o'j. Pro sen'ĉes'a bomb'ad'o est'as detru'it'a ni'a hejm'o ... financ'e frakas'it'a mi'a patr'o, kiu unu jar'o'n antaŭ'e al'konstru'ig'is pli'a'n etaĝ'o'n ... ĉio en'aer'ig'it'a. Sekv'is ankaŭ la apartament'o de mi'a'j ge'av'o'j ... kaj la butik'o de la plej aĝ'a frat'o. Sen'hejm'a'j, sen'labor'a'j ... kaj vi sci'vol'as, kial ni mal'am'eg'as israel'an'o'j'n?”

Moussa kraĉ'as sur la grund'o'n, kaj daŭr'ig'as: „Mi ne pretend'as, ke la tiam'a'j Hamas -ul'o'j est'is sen'kulp'a'j. Jes, arm'il'o'j'n ili kaŝ'is en la urb'o ... sed ne en lern'ej'o'j, mal'san'ul'ej'o'j, kiu'j'n apart'e cel'is la israel'an'o'j, kaj kie prov'is ŝirm'i si'n ni'a'j civit'an'o'j. Nu, mi bon'e kompren'as, ke ĉiu rajt'as si'n defend'i ... sed, se pugn'o'batat'e, vi ne rezist'u tranĉ'il'e, paf'il'e. Tio ne just'as.”

„Kaj jen la erar'o de la tiam'a'j israel'an'o'j. La grand'a erar'o. Preter la propr'a'j naz'o'j ili ne vid'is, ne en la est'ont'ec'o'n, por kompren'i, ke tiel, raket'e, bomb'e, ili bred'as mal'am'eg'o'n, abomen'o'n, tiel turn'ant'e kontraŭ si tut'a'n ven'ont'a'n generaci'o'n, nun, kiel vi vid'as, venĝ'avid'a'n. Ili sem'is, ni rikolt'as. Jen, nuks'o'ŝel'e, ĉio.”

„Ĉu nun dialog'i? Tro mal'fru'e. Ebl'e antaŭ la murd'o'j, la masakr'o'j, de 2014, sed la israel'an'o'j ĉiam rifuz'is. Almenaŭ tiel oni instru'is. Sed mi ver'e ne sci'as. Kiel mi dir'is, tiam mi est'is nur knab'et'o. Nur knab'et'o.”

Moussa ek'silent'as, larm'et'o'n en la okul'o, kaj rigard'et'as en la distanc'o'n, de kie traf'as ni'n obtuz'a, sporad'a tambur'ad'o de mitral'o'j. Li si'n sku'et'as, kaj rekt'ig'as la grenad'o-lanĉ'il'o'n sur la ŝultr'o.

„Nur 48 hor'o'j,” li dir'as. „Nur 48 hor'o'j, kaj la long'e atend'at'a'j venk'o, venĝ'o, est'os ni'a'j.”

Paul GUBBINS
Kanibal'ism'o - kaj kazin'o'j

JAPANI'O

„Kanibal'ism'o” - kaj kazin'o'j

Ĉu kazin'o'j en Japani'o? Jen leĝ'propon'o konsider'at'a de la japan'a parlament'o. Ke sukces'os la ide'o, esper'as mon'avid'a'j komun'um'o'j, entrepren'ist'o'j kaj politik'ist'o'j, kiu'j – kadr'e de la ekonomi'a strategi'o de la ĉef'ministr'o Abe Ŝinzo – volont'e invit'os kazin'o'n al si'a region'o. Se real'iĝ'os la propon'o, Japani'o far'iĝ'os la 11 a land'o en Azi'o kun kazin'o'j.

Sub'ten'ant'o'j de la propon'o kalkul'as, ke 10 kazin'o'j en la tut'a land'o hav'us jar'a'n en'spez'o'n de kvar miliard'o'j da en'o'j ( ĉ. 30 milion'o'j da eŭr'o'j). En'spez'o tia ses'obl'e pli grand'us ol tiu de la uson'a kazin'o-urb'o Las Veg'as.

El'suĉ'us

Ali'flank'e kritik'ant'o'j argument'as, ke la kazin'o'j el'suĉ'us mon'o'n el najbar'a'j komun'um'o'j, kies propr'a'j komerc'a'j entrepren'o'j sufer'us. Tiu'n fenomen'o'n oni nom'as „kanibal'ism'o”.

Por evit'i en'land'a'n kanibal'ism'o'n, neces'us al'log'i ekster'land'a'j'n klient'o'j'n, precip'e riĉ'a'j'n ĉin'o'j'n. Sed ĝis 2020 la kazin'o-merkat'o en Azi'o satur'iĝ'os kaj tiam akr'iĝ'os konkurenc'o kun Maka'o, Singapur'o, Korei'o ktp.

Tamen plej danĝer'as la kre'ad'o de vet'lud'mani'ul'o'j. Laŭ la ministeri'o pri bon'fart'o kaj labor'o trov'iĝ'as en Japani'o pli ol kvin milion'o'j da vet'lud'mani'ul'o'j, ĉ. 4,8 % de la plen'aĝ'a loĝ'ant'ar'o (se tem'as pri vir'o'j, 8,7 %). Ekster Japani'o la cifer'o kuŝ'as ĉe 1 %.

Tiu'j ĉi nombr'o'j tiom alt'as en Japani'o pro facil'e al'ir'ebl'a vet'lud'o, nom'e paĉinko. Tem'as pri vertikal'a vet'aŭtomat'o kun vitr'a front'o. La lud'ant'o en'ŝut'as ŝtal'a'j'n glob'et'o'j'n kun diametr'o de 11  mm en la maŝin'o'n, kie est'as plant'it'a'j pingl'o'j.

El'ig'as

La glob'et'o'j fal'as tra la pingl'o'j kaj, se ili en'ir'as en prez'tru'o'j'n, la maŝin'o el'ig'as pli'a'j'n glob'et'o'j'n. La gajn'it'a'j glob'et'o'j pov'as est'i inter'ŝanĝ'it'a'j kontraŭ premi'o'j kiel kuk'o'j, tabak'o kaj divers'a'j ali'a'j var'o'j. Post'e la lud'ant'o ŝanĝ'as la var'o'n kontraŭ mon'o ĉe mal'proksim'a ŝanĝ'ej'o, kiu surfac'e ne rilat'as al paĉinko -salon'o. Tial paĉinko oficial'e ne est'as vet'lud'o.

En 2012 pli ol 11 milion'o'j da hom'o'j lud'is en 11 178 paĉinko -salon'o'j, kiu'j en'spez'is pli ol 19 miliard'o'j'n da en'o'j. Ĉi tiu sum'o super'as tiu'n de kazin'o'j en ali'a'j 140 land'o'j en la mond'o.

Nun tim'as kler'ul'o'j, ke la en'konduk'o de kazin'o'j en Japani'o'n sen'dub'e nask'os nov'a'j'n vet'lud'mani'ul'o'j'n – al'don'e al la jam ekzist'ant'a'j paĉinko -mani'ul'o'j.

ISIKAWA Takasi
Ŝir'a re'taks'ad'o de la koncept'o'j

Ese'o'j

POLITIK'O

Ŝir'a re'taks'ad'o de la koncept'o'j

Jam fin'e de novembr'o 2013 dek'o da mov'ad'o'j el la tut'a Eŭrop'o, de Finn'land'o ĝis Hispani'o, de „ Eurotruffa ” (eŭr'o-fripon'aĵ'o) el Itali'o al UPR (Popol'a Respublik'a Unu'iĝ'o) el Franci'o aŭ EPAM (Unu'iĝ'int'a Popol'front'o) el Greki'o, kun'ven'is en Aten'o, Greki'o, por pri'diskut'i la tem'o'n „Ŝuld'o, naci'a valut'o kaj demokrati'o”. Ĉi-jar'e en Asiz'o, Itali'o, inter la 20- a kaj la 24- a de aŭgust'o 2014, plur'a'j gvid'ant'o'j de mal'dekstr'a'j organiz'aĵ'o'j el divers'a'j eŭrop'a'j land'o'j, inter kiu'j plur'a'j part'o'pren'int'o'j de la aten'a kun'ven'o, esprim'is si'n favor'e al eks'iĝ'o el eŭr'o kaj el Eŭrop'a Uni'o.

Kial tiu mov'o de la mal'dekstr'a'j parti'o'j? Konsider'ant'e la histori'o'n oni pov'as surpriz'iĝ'i, ke mal'dekstr'a'j parti'o'j nun al'vok'as al ia'spec'a mal'inter'naci'ism'a paŝ'o. Tiu lud'o de koncept'o'j mal'trankvil'ig'as ja iu'j'n mal'dekstr'ul'o'j'n, eĉ sincer'a'j'n.

Daŭr'e est'is fervor'a, preskaŭ religi'a lig'o inter mal'dekstr'o kaj sen'naci'ism'o. Tiu lig'o est'iĝ'is ĉirkaŭ 1900; tiam la kapital'ism'o'j est'is naci'a'j. La lukt'o de la labor'ist'o'j est'is „ke en la tut'a mond'o est'u unu'ig'it'a tio, kio'n oni vol'as dis'ig'i, kaj est'u dis'ig'it'a tio, kio'n oni vol'as unu'ig'i” kiel fraz'as la deklar'o por la 1 a de maj'o, do admon'is pri inter'naci'ec'o, ne nur solidar'ec'o, sed ankaŭ sen'mistifik'ig'o de la naci'a'j propagand'o'j kaj mistifik'o'j. Sen'naci'ism'o est'is logik'a.

Nun kapital'ism'o iĝ'is inter'naci'ism'a, kiel ekzempl'e montr'as la artikol'o „Ĉu ni dev'as tim'i TTIP?” (MONAT'O 2014/08-09, p. 19-20). Nun la batal'kamp'o kuŝ'as inter la trans'land'a'j firma'o'j kaj demokrati'e elekt'it'a'j reg'ist'ar'o'j. La Traktat'o'j de Mastriĥto (1992) kaj de Lisbon'o (2007) konfirm'is la trans'don'o'n de naci'a decid'pov'o al super'a nivel'o kaj fiks'is la aplik'o'n de nov'liberal'a'j ide'o'j en la eŭrop'uni'a politik'o. La et'a'j kaj grand'a'j katastrof'o'j de la pas'int'a jar'dek'o ne instig'is la politik'ist'o'j'n al ĝis'fund'a re'pri'pens'ad'o de si'a'j star'punkt'o'j; ili nur en'konduk'is ar'o'n da pli'a'j kontrol'meĥanism'o'j, burokrat'aĵ'o'j kies util'o est'as dub'ind'a.


Inter'temp'e la (et'a'j) tradici'a'j mal'dekstr'a'j parti'o'j kaj mov'ad'o'j rest'is religi'e kun la fleg'at'a ide'o, ke ĉio naci'a est'as mal'bon'a, kaj ĉio inter'naci'a bon'a. La grand'a'j kun'reg'ant'a'j mal'dekstr'a'j parti'o'j apenaŭ diferenc'as de la dekstr'a'j parti'o'j. Plur'lok'e ek'est'is kaj ek'est'as nov'a'j grup'o'j, foj'e struktur'it'a'j kiel politik'a'j parti'o'j, foj'e ne, ne lig'it'a'j al la tradici'a'j dekstr'o-mal'dekstr'o kaj kiu'j fulm'rapid'e kresk'as, sed kutim'e post mal'long'a temp'o (oft'e pro intern'a kverel'ad'o) sam'e fulm'rapid'e ŝrump'as.

Last'a'temp'a ekzempl'o est'as „ Podemos ” („Ni pov'as”) en Hispani'o, mal'rekt'a post'sekv'ant'o de la „Indign'ad'os”-mov'ad'o el 2011. Ĝi est'is fond'it'a komenc'e de 2014, tuj akir'is 8 % de la voĉ'don'o'j okaz'e de la elekt'o de la eŭrop'a parlament'o kaj laŭ sond'ad'o el septembr'o 2014 hav'as sub'ten'o'n de 21 % de la hispan'o'j. Ĉu fin'fin'e kelk'a'j tia'j parti'o'j sukces'os ali'direkt'i Eŭrop'o'n?

Roland PLATTEAU
Modest'a kresk'o de la min'a industri'o kaj de la sektor'o de publik'a'j serv'o'j

Ekonomi'o

INDUSTRI'O

Modest'e kresk'as la min'a industri'o

La Organiz'aĵ'o de UN por Industri'a Dis'volv'ad'o ( UNIDO) en juli'o 2014 aper'ig'is si'a'n du'jar'a'n raport'o'n pri la aktiv'ad'o de la min'a industri'o (erc'o'j, karb'o, petrol'o...) kaj de la sektor'o pri publik'a'j serv'o'j (proviz'ad'o per elektr'o, gas'o, akv'o...).

Laŭ la raport'o la mond'a produkt'ad'o kresk'is je 1,7 % dum 2013. En la industri'land'o'j la produkt'ad'o de ambaŭ sektor'o'j pli'grand'iĝ'is en la period'o 2008-2013 averaĝ'e je 1,3 % jar'e. En la nov'aper'int'a'j kaj evolu'ant'a'j ekonomi'o'j la averaĝ'a kresk'o est'is taks'it'a je 2,9 %. La re'san'iĝ'o de la produkt'ad'o en la industri'land'o'j pli'ig'is la postul'ad'o'n. Tiu'j land'o'j ricev'is 55 % de la mond'a produkt'ad'o de la min'a industri'o kaj la sektor'o de publik'a'j serv'o'j.

La kombin'it'a kontribu'o de ambaŭ sektor'o'j konsist'ig'is 5,6 % de la mond'a ekonomi'o. La min'a industri'o kaj la ekspluat'ad'o de ŝton'romp'ej'o'j produkt'as var'o'j'n el mineral'a'j riĉ'aĵ'o'j kiel karb'o kaj fer'erc'o, petrol'o kaj ter'gas'o, kaj mineral'a'j'n krud'aĵ'o'j'n rezult'e de la produkt'ad'o de ŝton'o, sabl'o k. a. La produkt'aĵ'o'j de la sektor'o de publik'a'j serv'o'j, ekzempl'e elektr'o, ter'gas'o kaj akv'o, est'as liver'at'a'j al la konsum'ant'o'j per konstru'o de konstant'a infra'struktur'o el lini'o'j kaj dukt'o'j.

Redukt'o de la produkt'ad'o

La iom'post'iom'a mal'riĉ'ig'o de mineral'a'j font'o'j redukt'is la kresk'a'n potencial'o'n en mult'a'j land'o'j. En la industri'land'o'j la produkt'ad'o de la min'a industri'o kaj ekspluat'ad'o de ŝton'romp'ej'o'j redukt'iĝ'is, sed ĝi daŭr'e lud'is domin'ant'a'n rol'o'n en iu'j evolu'ant'a'j ekonomi'o'j de Afrik'o kaj Pers'a Golf'o. La part'o de ambaŭ sektor'o'j konsist'ig'is pli ol 50 % en Angol'o, Ekvator'a Gvine'o kaj Kong'o.

Mult'a'j aktiv'ad'o'j en land'o'j de la Komun'um'o de Sen'de'pend'a'j Ŝtat'o'j ( KSŜ), special'e en Azerbajĝan'o, Kazaĥi'o kaj Rusi'a Federaci'o, est'ig'is pli alt'a'n kresk'o'n en la last'a'j jar'o'j. Rilat'e al la nombr'o de la loĝ'ant'ar'o la industri'a al'don'valor'o de ambaŭ sektor'o'j okup'is pint'a'j'n lok'o'j'n en Katar'o, Kuvajt'o, Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j, Brunej'o kaj Norvegi'o.

Evgeni GEORGIEV


Kovr'il'o de la nov'a UNIDO -el'don'o ( ISBN 978 178347 795 1)

Medal'a ĉokolad'o

Leter'o'j

Medal'a ĉokolad'o

Dank'ant'e s - ron Paulo Sérgio Viana pro li'a fak'a kaj interes'a artikol'o sub la titol'o Ĉokolad'o, ni'a plej kor'a amik'o (sed sen tro'ig'o!) (MONAT'O 2014/08-09, p. 28), mi vol'as al'don'i, ke la slovak'a ĉokolad'o Lyra mandala akir'is en aŭgust'o ĉi-jar'a or'a'n stel'o'n ĉe la plej grand'a konkurs'o Great Taste Awards 2014 en London'o.

La or'a ĉokolad'o hav'as escept'a'n gust'o'n, est'as iom'et'e pli acid'a, hav'as frap'a'j'n frukt'a'j'n kaj flor'a'j'n gust'o'j'n. Ĝi est'as produkt'at'a el kaka'fab'o'j de la kaka'uj'o'j kriolo kaj trinitario, import'it'a'j el Kolombi'o. La or'a'n stel'o'n akir'is ĉokolad'o ŝut'kovr'it'a per frukt'o'j sek'ig'it'a'j per frost'o. Ĉokolad'am'ant'o'j pov'as trov'i pli'a'j'n inform'o'j'n ankaŭ per slovak'a Inter'ret'o ( http :// lyrachocolate. com /).

Juli'us HAUSER
SLOVAKI'O
Ĉu sabot'ad'o ĉe nukle'a central'o?

Modern'a viv'o

NUKLE'A ENERGI'O

Ĉu sabot'ad'o ĉe nukle'a central'o?

La firma'o Electrabel en Belgi'o ekspluat'as sep nukle'a'j'n reaktor'o'j'n, kvar en Doel en la nord'o de Flandri'o kaj tri en Tihange en la orient'o de Valoni'o. Electrabel est'as part'o de la franc'a grup'o GDF SUEZ. La belg'a reg'ist'ar'o decid'is ne plu konstru'i nov'a'j'n nukle'a'j'n central'o'j'n kaj laŭ'grad'e ĝis 2025 ĉes'ig'i la last'a'j'n reaktor'o'j'n. Jam dum la ven'ont'a jar'o la du plej mal'nov'a'j reaktor'o'j Doel 1 kaj Doel 2 (po 450 MW) dev'us est'i ferm'it'a'j post 40 jar'o'j de funkci'ad'o.

Komenc'e de 2014 ĉiu'j sep reaktor'o'j ankoraŭ funkci'is. Montr'iĝ'is post inspekt'ad'o per special'a robot'o, ke la reaktor'o'j de Doel 3 kaj Tihange 2 hav'as mult'a'j'n mikroskop'a'j'n vezik'o'j'n en la metal'o de la reaktor'o mem. Oni nun sci'as, ke tiu'j vezik'o'j ekzist'as ek'de la konstru'ad'o de la grand'a'j ŝtal'a'j ring'o'j, el kiu'j konsist'as la reaktor'o. Ili ambaŭ est'as de la sam'a fabrik'ant'o.

Pli'a'j eksperiment'o'j pri metal'o sub influ'o de radi'ad'o est'as bezon'at'a'j por decid'i, ĉu la reaktor'o'j pov'os est'i plu uz'at'a'j en plen'a sekur'ec'o. Ĝust'e la reaktor'o est'as la sol'a part'o ne el'pren'ebl'a kaj anstataŭ'ig'ebl'a, ĉar la kost'o de tia operaci'o tro alt'us. Est'as mal'klar'e, ĉu ebl'os sur'baz'e de la ven'ont'a raport'o de scienc'ist'o'j re'aktiv'ig'i tiu'j'n reaktor'o'j'n, kiu'j jam dum 30 jar'o'j produkt'is energi'o'n.

Ŝmir'ole'o

Sed komenc'e de aŭgust'o tut'e ne'atend'it'e okaz'is ali'a problem'o en la central'o de Doel 4. Pro subit'a mank'o de ŝmir'ole'o por la vapor'turbin'o ek'est'is alarm'o. Pro tio la sekur'sistem'o ek'funkci'is kaj la reaktor'o est'is aŭtomat'e halt'ig'it'a. La gigant'a turbin'o mal'rapid'iĝ'is sed, kiam la ole'o'nivel'o tro mal'alt'iĝ'is, ĝi abrupt'e est'is brems'it'a, kio kaŭz'is grand'a'n damaĝ'o'n. La teknik'ist'o'j nun esplor'as kiel plej rapid'e ripar'i ĝi'n.

Klar'e neces'as dir'i, ke tio ne est'as nukle'a akcident'o, ĉar en klasik'a gas'central'o est'as tut'e simil'a'j instal'aĵ'o'j. Post la incident'o la direktor'o de la central'o decid'is tuj al'vok'i al polic'o, ĉar ekzist'is evident'a'j kial'o'j por suspekt'i sabot'ad'o'n. Nun belg'a'j polic'a'j esplor'ist'o'j pri'trakt'as la afer'o'n, sed nenio'n komunik'os, ĝis est'os klar'a situaci'o.

Kapacit'o

Inter maj'o kaj aŭgust'o 2014 du'on'iĝ'is la produkt'ad'o de elektr'o en belg'a'j nukle'a'j central'o'j. La kapacit'o fal'is de 6 GW (giga'vat'o'j) al 3 GW. La ekspluat'ant'o'j de la central'o'j ankoraŭ ne sci'as, kiam ebl'os re'funkci'ig'i tri reaktor'o'j'n. En la gazet'ar'o aper'as nun plur'a'j koment'o'j pri la afer'o kaj precip'e pri la ebl'a'j sekv'o'j pro la proviz'o-mal'cert'ec'o.

La averaĝ'a elektro'konsum'ad'o en Belgi'o egal'as al 10 GW kaj dum mal'varm'a vintr'a vesper'o (inter la 17 a kaj 20 a hor'o'j) la kulmin'a konsum'o egal'as al 14 GW. Krom la nukle'a'j central'o'j (6 GW) Belgi'o dispon'as pri karb'o'central'o'j (1,1 GW), gas'central'o'j (6 GW) kaj re'nov'ig'ebl'a'j energi'font'o'j kiel vent'o-energi'o (maksimum'e 1,8 GW), sun'a energi'o (maksimum'e 2,8 GW) kaj bi'o-energi'o (1 GW). Krom'e ebl'as en'port'i ĝis 4 GW el apud'a'j land'o'j Franci'o kaj Nederland'o. Inter Germani'o kaj Belgi'o ne est'as alt'tensi'a'j transport'line'o'j. Teori'e la sum'o sufiĉ'as por la plej alt'a konsum'o'pint'o, sed en la praktik'o tio ne ver'as.

Kolaps'o

La elektr'a ret'o komenc'e est'is koncip'it'a por transport'i kaj distribu'i la elektr'o'n de kelk'a'j grand'a'j central'o'j en Belgi'o al ĉiu'j uz'ant'o'j. Nun'temp'e la re'nov'ig'ebl'a'j energi'font'o'j est'as konekt'it'a'j, sed ili pov'os liver'i elektr'o'n, se vent'o blov'as kaj sun'o bril'as kaj se la elektr'a ret'o est'as en ekvilibr'o. Dum kolaps'o de la ret'o ankaŭ tiu'j font'o'j est'os for'ŝalt'it'a'j. Ankaŭ la ekster'land'a en'port'ad'o de elektr'o est'as lim'ig'it'a: maksimum'e 3 GW el Franci'o, se la franc'a'j central'o'j hav'as tro'a'n kapacit'o'n. Sed dum vintr'a frost'o en la tut'a Eŭrop'o tio ne est'as cert'a. El Nederland'o la maksimum'a en'port'ad'o est'as 1,4 GW.

Nepr'as menci'i ankaŭ la ekonomi'a'j'n aspekt'o'j'n. Mult'a'j gas'central'o'j nun'temp'e ne produkt'as elektr'o'n, ĉar la gas'prez'o est'as tro alt'a kaj sam'temp'e la elektro'prez'o tro mal'alt'a. Do la ekspluat'ant'o'j ne em'as funkci'ig'i ili'n pro financ'a'j perd'o'j. Laŭ la ekonomi'a leĝ'o pri propon'ad'o kaj postul'ad'o la elekt'o'prez'o cert'e alt'iĝ'os, kiam okaz'os mank'o'j. Tiam la regul'ist'o pri elektr'o CREG postul'os ek'funkci'ig'i tiu'j'n belg'a'j'n gas'central'o'j'n. Ekzist'as urĝ'a sekur'plan'o: la land'o est'as dis'divid'it'a en mult'a'j'n region'et'o'j'n kaj part'o de la ekster'urb'a'j region'et'o'j risk'os post avert'o est'i for'ŝalt'it'a de la elektro'ret'o por protekt'i la stabil'ec'o'n de la ceter'a ret'o.

Perturb'o'j

Belgi'o est'as fort'e industri'ig'it'a land'o kaj dum jar'dek'o'j oni profit'as de bon'e sekur'ig'it'a elektr'a ret'o, kiu apenaŭ kon'is perturb'o'j'n. La nun'a situaci'o est'as do tut'e ne'kutim'a. Fakt'e la proviz'o-mal'cert'ec'o jam de'long'e est'as afer'o diskut'ind'a. Se oni vol'as antaŭ 2025 anstataŭ'ig'i la nukle'a'j'n central'o'j'n, la reg'ist'ar'o kaj privat'ul'o'j nun decid'u pri la grand'a'j invest'o'j por konstru'i precip'e karb'o'central'o'j'n kaj iom da gas'central'o'j kun'e kun amas'o da vent'o'turbin'o'j kaj sun'panel'o'j. Krom'e neces'as pli da kun'labor'o inter la eŭrop'a'j land'o'j.

Tiu'rilat'e ni referenc'as al intervju'o de Gérard Mestrallet (estr'o de GDF SUEZ) en la gazet'o Le Mond'e de la 22 a de maj'o 2013. Mestrallet atent'ig'is, ke la eŭrop'a energi'o'politik'o hav'as tri'obl'a'n cel'o'n: kontraŭ'i ter'varm'iĝ'o'n, pli'bon'ig'i konkurenc'kapabl'o'n kaj pli'cert'ig'i proviz'ad'o'n. Li al'don'is, tamen, ke en ĉiu'j tri teren'o'j not'ebl'as mal'sukces'o'j. Kulp'as ne nur la Eŭrop'a Komision'o, sed ankaŭ land'o'j, kiu'j decid'is sen inter'parol'ad'o ferm'i nukle'a'j'n central'o'j'n post la akcident'o en Fuk'u'ŝim'o en 2011. Germani'o, ekzempl'e, ferm'is ok central'o'j'n.

Dir'is Mestrallet : „Anstataŭ la cel'it'a unu'iĝ'int'a elektr'o-merkat'o, ni konstat'is dis'divid'iĝ'o'n en Eŭrop'o. Malgraŭ la protokol'o de Kiot'o por redukt'i emisi'o'j'n de ter'varm'ig'a'j gas'o'j, emisi'o'j tamen pli'alt'iĝ'is. Sed ĝust'e en Uson'o, land'o, kiu ne sub'skrib'is la Kiot'o-protokol'o'n, mal'kresk'is emisi'o'j. Unu el la kial'o'j est'as skist'o'gas'o en Nord-Amerik'o. Pro la amas'a gas'ekspluat'ad'o el skist'o la prez'o mal'alt'iĝ'is kaj la lok'a'j elektro'kompani'o'j trans'ir'is de karb'o al skist'o'gas'o. Sekv'e de tio la karb'o'min'ej'o'j vend'as la tro'a'n karb'o'n kontraŭ mal'alt'a prez'o i. a. al Eŭrop'o. Averaĝ'e dum tri el kvar tag'o'j la gas'central'o'j en Eŭrop'o ne funkci'as, dum la karb'o'central'o'j, kiu'j pli mal'pur'ig'as la aer'o'n, konstant'e produkt'as.”

Naft'o

Kia'manier'e ebl'as solv'i la problem'o'j'n? Plur'a'j land'o'j en la mond'o, kiel Belgi'o, ne hav'ant'e propr'a'j'n krud'material'o'j'n, bezon'as divers'a'j'n sen'de'pend'a'j'n energi'font'o'j'n por produkt'i elektr'o'n. Tro mal'mult'as en Belgi'o la ebl'o'j por stok'i energi'o'n per'e de akv'o'pump'ad'o al alt'a'j lag'o'j. Industri'ig'it'a land'o ne pov'as funkci'i sen cert'ec'o pri proviz'ad'o. Nukle'a energi'o daŭr'e por long'a temp'o est'as konsider'ind'a solv'o. Kaj el ekonomi'a vid'punkt'o ĝi est'as tut'e sen'de'pend'a de la prez'o'j de gas'o kaj naft'o. En pli nov'a'j koncept'o'j de nukle'a energi'o ebl'os produkt'i elektr'o'n kun mult'e mal'pli da rub'aĵ'o'j, tiel ke nukle'a central'o ne emisi'os ter'varm'ig'a'j'n gas'o'j'n.

Mi person'e apog'as ĉiu'j'n esplor'o'j'n pri re'nov'ig'ebl'a'j energi'font'o'j kaj ankaŭ pri nukle'a fuzi'o, sed tiu ĉi teknologi'o est'os por tre for'a est'ont'ec'o. Dum la ven'ont'a'j jar'dek'o'j est'as tre grav'e ankaŭ esplor'i pri pli'perfekt'ig'o de la nukle'a fisi'o, ĉar teori'e ebl'as ankoraŭ mult'e pli efik'e ĉerp'i la energi'o'n el urani'o kaj ankaŭ el la izotop'o tori'o-232, kiu mult'e pli abund'as sur'ter'e. Cert'e ni klopod'u pli ŝpar'e uz'i ni'a'j'n energi'font'o'j'n kaj sekv'e mal'pli polu'ad'i ni'a'n viv'medi'o'n.

Eddy VAN DEN BOSCH
La mant'o

La mant'o

En la decembr'a numer'o de 1997 aper'is mi'a recenz'o pri la roman'o „La mant'o”, pseŭdonim'e verk'it'a de Paula Mährti. En tiu recenz'o, por kre'i sensaci'o'n kaj „agit'i la merkat'o'n”, mi ŝajn'ig'is aŭ sub'kompren'ig'is, ke la roman'o'n verk'is Perl'a Martinelli. Nun mi deklar'as, ke mi tamen ek'sci'is el fid'ind'a font'o (la el'don'ist'o mem) la ver'a'n ident'ec'o'n de la aŭtor'o (Ald'o de’ Giorgi) jam antaŭ ol mi ek'verk'is la recenz'o'n. Mi'a'n ag'o'n oni do nepr'e taks'u mal'honest'a kaj fi'a. Pro tio mi publik'e pet'as pardon'o'n de Perl'a Martinelli, Giorgio Silfer kaj ĉiu'j ceter'a'j person'o'j, kiu'j'n mi ofend'is aŭ ali'e sufer'ig'is per tia fripon'aĵ'o. Mi krom'e pet'as, ke la redakci'o for'viŝ'u tia'n tekst'o'n el si'a ret'ej'o, se tio ebl'as, aŭ ke almenaŭ vi publik'ig'u sub ĝi la nun'a'n leter'o'n. Mi ankaŭ mal'permes'as al iu ajn en'pren'i tia'n tekst'o'n en antologi'o'j'n, krestomati'o'j'n ks, ĉar mi tut'e for'konfes'as kaj mal'agnosk'as ĝi'n.

Gonçalo NEVES
Portugali'o
Ne al sen'de'pend'iĝ'o

Politik'o

SKOT'LAND'O

„Ne” al sen'de'pend'iĝ'o

La 18an de septembr'o okaz'is en Skot'land'o referendum'o pri sen'de'pend'iĝ'o. Rajt'is voĉ'don'i ĉiu'j en la land'o – ĉu de'nask'a'j skot'o'j, ĉu ekster'land'an'o'j – ek'de la aĝ'o de 16 jar'o'j. La rezult'o de la referendum'o est'is anonc'it'a la sekv'a'n maten'o'n: 55 % kontraŭ, 45 % por.

Dum la tag'o'j antaŭ la voĉ'don'o la etos'o simil'is al karnaval'o. Amas'o'j da jes'ul'o'j, port'ant'a'j skot'a'j'n flag'o'j'n, kant'is, danc'is kaj rid'is; sur'strat'iĝ'is ankaŭ amas'o'j da ne'ul'o'j, port'ant'a'j la brit'a'n flag'o'n. Svarm'is ekster'land'a'j ĵurnal'ist'o'j kun'e kun entuziasm'ul'o'j pri sen'de'pend'ec'o, ekzempl'e el Flandri'o kaj Kataluni'o, en la plej grand'a'j skot'a'j urb'o'j. Ĝeneral'e mank'is rankor'o, mal'amik'ec'o aŭ mal'bon'humor'o inter la frakci'o'j, krom izol'it'a'j okaz'o'j en mal'mult'a'j lok'o'j.

Komenc'e de la kampanj'o ŝajn'is preskaŭ cert'e, ke venk'os la apog'ant'o'j de la sen'de'pend'ig'a mov'ad'o. Ĝi konsist'is ĉef'e el la Skot'a Naci'a Parti'o (iniciat'int'o'j de la kampanj'o, kaj majoritat'o en la skot'a parlament'o) sed ankaŭ el verd'ul'o'j, social'ist'o'j, komun'ist'o'j kaj an'o'j de la Kampanj'o por Nukle'a Mal'arm'ad'o. Postul'is ĉi tiu heterogen'a alianc'o for'ig'o'n de la brit'a-uson'a nukle'a sub'mar'ŝip'a baz'o en Skot'land'o.

Impet'o

La brit'a ĉef'ministr'o, David Cameron [ dejvd kamron ], permes'is la referendum'o'n, tiam ne kred'ant'e, ke skot'o'j ver'e for'las'os la Unu'iĝ'int'a'n Regn'o'n. Tamen baldaŭ post la lanĉ'o de la referendum'a kampanj'o, li konstat'is, ke la sen'de'pend'iĝ'a impet'o ver'e fort'as. Li panik'iĝ'is – ne nur pro rezult'o, kiu'n li ne vol'is, sed ankaŭ pro si'a konservativ'a parti'o, mal'kontent'a pro la permes'o okaz'ig'i referendum'o'n. Minac'at'a est'is li'a ĉef'ministr'a pozici'o.

Pro tio, Cameron invit'is la ĉef'o'j'n de grand'a'j po'detal'a'j entrepren'o'j al London'o, kiu'j tuj anonc'is, ke alt'iĝ'os var'prez'o'j en la super'vend'ej'o'j en Skot'land'o, okaz'e de sen'de'pend'iĝ'o. Krom'e, ĉu pro instig'o de Cameron aŭ ne, bank'o'j deklar'is, ke ili'a'j skot'a'j ĉef'sid'ej'o'j trans'lok'iĝ'os al London'o. Simil'e, ĉu instig'it'e de Cameron aŭ ne, la uson'a prezid'ant'o Obama, kun la ĉef'ministr'o'j inter'ali'e de Aŭstrali'o, Kanad'o kaj Hispani'o, publik'e kontraŭ'is sen'de'pend'iĝ'o'n.

Bank'ist'o'j

Asert'it'e est'is, ke sen'de'pend'a Skot'land'o mal'facil'e, aŭ tut'e ne, pov'us an'iĝ'i al Eŭrop'a Uni'o, Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o, aŭ al la eŭr'o-valut'o'zon'o. Bank'ist'o'j antaŭ'dir'is, ke Skot'land'o ne rajt'os uz'i brit'a'n pund'o'n kiel naci'a'n valut'o'n. En'tut'e kapital'ist'o'j, miliard'ul'o'j (inter tiu'j konservativ'a'j ministr'o'j en la brit'a reg'ist'ar'o), kaj posed'ant'o'j de vast'a'j bien'o'j en la nord'a Skot'land'o (angl'a'j kaj skot'a'j konservativ'ul'o'j kaj nobel'o'j) unu'iĝ'is por atak'i, aŭ almenaŭ mal'instig'i, sen'de'pend'iĝ'o'n.

En la last'a'j tag'o'j de la kampanj'o, ŝok'it'e, ke opini'o-sond'ad'o indik'as venk'o'n por la sen'de'pend'ist'o'j, la ĉef'o'j de la tri plej grand'a'j parti'o'j en la brit'a parlament'o, kun mult'a'j parti'an'o'j, „invad'is” Skot'land'o'n por prov'i konvink'i, ke „kun'e pli bon'as”. Sukces'is la truk'o. Skot'o'j ek'kred'is, ke sen'de'pend'iĝ'o negativ'e efik'os sur pensi'o'j'n, la san'serv'o'n, kaj ke la viv'kost'o'j alt'iĝ'os. Do respond'e al la simpl'a referendum'a demand'o „Ĉu Skot'land'o est'u sen'de'pend'a land'o?” ili klar'e dir'is, ke ne.

Part'o'pren'ad'o

Nur kvar el la 32 elekt'o'region'o'j voĉ'don'is por sen'de'pend'a Skot'land'o. Nur en Glasgov'o, la plej grand'a urb'o, kaj en tri ali'a'j industri'a'j urb'o'j, kie viv'as la plej mal'riĉ'a'j, la plej soci'e kaj labor'e marĝen'ig'it'a'j hom'o'j, oni sub'ten'is sen'de'pend'iĝ'o'n. Ceter'e rimark'ind'is ne'kutim'e grand'a part'o'pren'ad'o en la referendum'o: part'o'pren'is 85 % el la rajt'ig'it'a'j voĉ'don'ant'o'j, kompar'e kun iom pli ol 50 % dum la last'a'j elekt'o'j al la skot'a parlament'o. Tiel la referendum'o engaĝ'is ankaŭ skot'o'j'n kutim'e indiferent'a'j'n rilat'e politik'o'n.

Post'skrib'e: Kvankam mi loĝ'as ekster Skot'land'o, en Nord'a Irland'o, mi de'ven'as de skot'a'j ge'patr'o'j, kaj ĉiu'j mi'a'j antaŭ'ul'o'j est'is skot'a'j. Dum mi tut'a viv'o mi ard'e dezir'is, ke mi'a land'o re'hav'u la sen'de'pend'ec'o'n, kiu'n ĝi perd'is antaŭ 307 jar'o'j. Mi esper'is, ke antaŭ mi'a mort'o mi est'os civit'an'o de liber'a land'o. Tio'n mi ne vid'os, ĉar mi ne plu est'as jun'a. La 19 a de septembr'o 2014 est'is la plej amar'a tag'o de mi'a ekzist'o. En ni'a famili'o ni funebr'as.

Garbhan MAC AOIDH

 

Kie'n nun?

Kie'n nun?

La referendum'a demand'o „Ĉu Skot'land'o est'u sen'de'pend'a land'o?” est'is respond'it'a ne'e, per 55 % kontraŭ 45 % jes'e, kun preskaŭ sen'precedenc'a part'o'pren'o de 85 % de la voĉ'don'rajt'ig'it'o'j. Tuj post'e Alex Salmond [ aleks samond ], la skot'a ĉef'ministr'o, anonc'is si'a'n demisi'o'n post 25-jar'a karier'o ĉe la pint'o de la skot'a politik'a viv'o.

Dum la kampanj'o, li nom'is la referendum'o'n „ebl'o unu'foj'a en generaci'o, ebl'e unu'foj'a en la viv'o”.

Do, ĉu nun definitiv'a mal'venk'o, kaj fin'o al la demand'o? Ver'ŝajn'e ne.

Est'is sent'ebl'a turn'o'punkt'o du semajn'o'j'n antaŭ la balot'o, Tiam, diskut'int'e kun la tri ĉef'a'j brit'a'j parti'o'j, la eks'ĉef'ministr'o Gordon Brown [ godn braŭn ], de la opozici'a Labor'ist'a Parti'o, anonc'is nov'a'j'n potenc'o'j'n por la skot'a parlament'o. Li asert'is, ke ne'e voĉ'don'i liver'os grav'a'j'n ŝanĝ'o'j'n, kun inter'konsent'it'a temp'o'plan'o „pli rapid'e kaj sekur'e” ol jes'e voĉ'don'i por sen'de'pend'ig'o.

Tiu inter'ven'o kred'ebl'e ven'is kiel panik'a re'ag'o al kresk'ant'a sub'ten'o por „jes”. Ĝis tiu ĉi punkt'o la konstant'a mal'favor'a, tim'ig'a kampanj'o pri la valut'o, la ekonomi'o, EU, pensi'o'j, la ne'antaŭ'dir'ebl'o de naft'o ktp, ŝajn'e sukces'is sufiĉ'e brems'i la entuziasm'o'n por sen'de'pend'iĝ'o.

Post'e tamen, en la demisi'a parol'ad'o de Salmond, ven'is la nov'aĵ'o, ke la nun'a brit'a ĉef'ministr'o David Cameron [ dejvd kamron ] dir'is al Salmond, ke li ne pov'as garanti'i, ke la brit'a parlament'o pri'trakt'os la leĝ'ar'o'n pri nov'a'j potenc'o'j laŭ la temp'o'plan'o promes'it'a de Brown.

Al'ven'is ankaŭ disput'o'j inter kaj en'e de la brit'a'j parti'o'j pri al'don'a'j klaŭz'o'j propon'it'a'j rilat'e la ceter'a'j'n part'o'j'n de Briti'o, kio met'as demand'o'sign'o'n super la tut'a'n ide'o'n dum period'o sufiĉ'e long'a – io, kio mal'kontent'ig'os skot'o'j'n.

Do, kia'n re'ag'o'n oni pov'as atend'i respond'e al tiu prokrast'o? Dum la kampanj'o la entuziasm'a'j sub'ten'ant'o'j de „jes” est'is ĉie vid'ebl'a'j sur'strat'e kaj ĉe la pord'o'j, inter jun'a'j hom'o'j, art'ist'o'j, labor'ist'o'j kaj sen'labor'ul'o'j, en soci'a'j medi'o'j, en lern'ej'o'j, kaj inter kampanj'ant'o'j pri ali'a'j afer'o'j. Se oni juĝ'u laŭ la nombr'o da afiŝ'o'j en la fenestr'o'j, „jes” sen'problem'e venk'us. Tio ne okaz'is, precip'e pro la tim'em'o de mal'jun'a'j hom'o'j, pret'a'j akcept'i la kompromis'o'n de Brown.

Salmond en si'a adiaŭ'o laŭd'is la „energi'a'n aktiv'ism'o'n de la dek'mil'o'j da hom'o'j, kiu'j, mi em'as antaŭ'dir'i, rifuz'os humil'e si'n re'tir'i en la ombr'o'j'n de politik'o”. Li nom'is ili'n „la ver'a'j gard'ist'o'j de progres'o”.

Efektiv'e, preciz'e tio, kio'n antaŭ'dir'is Salmond, jam okaz'as. En la 72 hor'o'j post la balot'rezult'o, la ĉef'a sen'de'pend'ism'a parti'o, la centr'e-mal'dekstr'a Skot'a Naci'a Parti'o ( SNP), registr'is pli ol 11 000 nov'a'j'n membr'o'j'n, kresk'o'n de 40 %.

Ĝi'a'j mal'pli grand'a'j alianc'an'o'j en la Skot'a Verd'a Parti'o kaj la mal'dekstr'a Skot'a Social'ist'a Parti'o registr'is ankaŭ subit'a'n kresk'o'n, ig'ant'e la verd'ul'o'j'n nun laŭ membr'o'nombr'o kompar'ebl'a'j kun tiu de la brit'a Labor'ist'a Parti'o en Skot'land'o, el kies membr'o'j part'o disident'e kampanj'is por "Jes" kiel Labor'ist'ar'o por Sen'de'pend'ig'o, kaj nun publik'e met'as fot'o'j'n de si'a'j dis'ŝir'it'a'j parti'bilet'o'j en Fejsbuk'o'n. Sen'parti'a'j sen'de'pend'ist'o'j kaj eĉ parlament'an'o'j de SNP pri'parol'as Skot'land'a'n Alianc'o'n por la ven'ont'jar'a tut-briti'a balot'o, por maksimum'ig'i la reprezent'ad'o'n de sen'de'pend'ism'a'j parti'o'j el Skot'land'o en la london'a parlament'o. Iu'j eĉ parol'as pri la ebl'ec'o de mandat'o por unu'flank'a deklar'o de sen'de'pend'ig'o en 2015 aŭ 2016, kaj jam aper'is la tvitera krad'vort'o # indy 2. Ne kviet'iĝ'is la tem'o de skot'a sen'de'pend'iĝ'o.

Ed ROBERTSON
Aĉet'unt'o, atent'u!

El mi'a vid'punkt'o

Aĉet'unt'o, atent'u!

La vend'ist'o, tre ĉarm'a, dis'radi'is fid'o'n kaj optimism'o'n. „Jen, ge'sinjor'o'j, la nov'a hejm'o, kiu'n mi plan'as por vi. Tie vi viv'os kiel kuk'o'j en buter'o, riĉ'e kaj sekur'e kaj liber'e. Ne plu servut'ul'o'j vi est'os, servut'ul'o'j de pli potenc'a najbar'o, sed fin'e mastr'o'j, suveren'o'j, en vi'a propr'a dom'o. Do aĉet'u, nepr'e aĉet'u!”

Ek'jubil'is la hom'o'j. „Jes, ja,” ili kri'is. „Do montr'u al ni, por ke ni mem vid'u!”

„Nu,” konfirm'is la vend'ist'o. „La dom'o ankoraŭ ne est'as konstru'it'a. Efektiv'e, pro la najbar'o'j, ruz'a'j, ĉikan'em'a'j, kun riĉ'a'j amik'o'j, damn'u la poltron'o'j'n, ne tut'e cert'as, kiom da ĉambr'o'j ĝi hav'os, kaj kiom grand'a est'os la ĝarden'o, se en'tut'e ĝi hav'os. Tamen mi cert'ig'as al vi ... oj! Ge'sinjor'o'j ... ne for'kur'u ...!”

Tamen jes for'kur'is, referendum'e, aĉet'unt'o'j de la nov'a, sen'de'pend'a skot'a hejm'o propon'at'a de la vend'ist'o Alex Salmond [ aleks samond ], estr'o de la Skot'a Naci'a Parti'o kaj la unu'a ministr'o en la skot'a parlament'o. Mem'evident'e ili for'kur'is: kiu aĉet'us dom'o'n sur'baz'e de plan'o'j neniel firm'e fiks'it'a'j kaj, ĉu ĝust'e, ĉu mal'ĝust'e, divers'flank'e kritik'at'a'j?

Kompat'ind'a Salmond, kiu sincer'e kred'is je sen'de'pend'a Skot'land'o – la tri'a plej riĉ'a region'o de la Unu'iĝ'int'a Regn'o kaj laŭ ekonomik'ist'o'j plen'e kapabl'a ĝu'i prosper'a'n mem'ekzist'o'n ekster Angli'o, Kimri'o kaj Nord'a Irland'o. Kompat'ind'a, ĉar anstataŭ atend'i, kaj trov'i definitiv'a'j'n respond'o'j'n al la mult'a'j demand'o'j kirl'iĝ'ant'a'j ĉirkaŭ sen'de'pend'ig'o, li „vend'is” fin'e pli da promes'o'j ol da fakt'o'j.

Ekzempl'e: Salmond asert'is, ke sen'de'pend'a Skot'land'o plu uz'os la brit'a'n pund'o'n. La london'a reg'ist'ar'o dir'is, ke ne. Salmond asert'is, ke sen'de'pend'a Skot'land'o facil'e membr'iĝ'os en Eŭrop'a Uni'o, ĉar la uni'o'n ĝi neniam est'os for'las'int'a. EU dir'is, ke nepr'os nov'naci'e pet'i al'iĝ'o'n. Salmond asert'is, ke sen'de'pend'a Skot'land'o financ'e stabil'os pro ekvivalent'o de 24 miliard'o'j da barel'o'j da naft'o sub la Nord'a Mar'o. Edinburg'a energi'o-konsil'ist'a firma'o dir'is, ke tem'as nur pri 15 miliard'o'j. Kaj tiel konfuz'ant'e, kontraŭ'dir'e, plu.

Tiel bombard'is jes'ul'o'j kaj ne'ul'o'j unu la ali'a'n per ver'o'j, du'on'ver'o'j, kred'o'j, esper'o'j, mensog'o'j kaj ali'a'j propagand'il'o'j. Memor'ig'is la referendum'o-kampanj'o pri la tranĉe'o'j de la unu'a mond'o'milit'o. Kun et'a diferenc'o: avanc'is iom post iom la fort'o'j de sen'de'pend'ig'o.

Ĝis, tamen, opini'o-sond'ad'o du semajn'o'j'n antaŭ la referendum'o sugest'is venk'o'n por la sen'de'pend'ig'a mov'ad'o. Tuj la london'a politik'a establ'o, konstern'it'e, mobiliz'is si'a'j'n grand'a'j'n kanon'o'j'n. Dub'o'j'n kaj ne'cert'ec'o'n ili paf'is, sam'temp'e promes'ant'e eĉ pli da mem'determin'ad'o al region'o jam dorlot'at'a (kompar'e kun angl'a'j region'o'j ekster London'o). Ne forges'end'as, ke skot'o'j dispon'as pri propr'a parlament'o (angl'o'j ne) kaj, dank'e ĉef'e al subvenci'o'j el London'o, pri naci'a por'kap'a en'spez'o ĉ. 2000 eŭr'o'j'n pli alt'a ol en Angli'o. Ceter'e skot'a'j deput'it'o'j en la brit'a parlament'o rajt'as voĉ'don'i pri angl'a'j afer'o'j; angl'a'j deput'it'o'j ne pri skot'a'j.

Diskut'ebl'as, kiel, eĉ ĉu, la antaŭ'referendum'a'j promes'o'j al skot'o'j (ekzempl'e la pov'o mem fiks'i impost'o'j'n) real'iĝ'os. Jam tag'o'j'n post la rezult'o ek'kverel'is la politik'ist'o'j pri la program'o kaj hor'ar'o. Tamen ne ĉio est'as perd'it'a. La 45 % de la skot'o'j, kiu'j dir'is „jes” al Skot'land'o, implic'it'e „ne” al la hegemoni'o de London'o, parol'is por ĉiu'j brit'o'j en neglekt'at'a'j region'o'j ekster la ĉef'urb'o. Ili klar'e mesaĝ'is, ke brit'o'j ne plu toler'os reg'ad'o'n de riĉ'a, arogant'a, indiferent'a politik'a klik'o en London'o.

Jam, do, lev'iĝ'as voĉ'o'j favor'e al pli da ekvilibr'o en la mastr'um'ad'o de la divers'a'j part'o'j de la Unu'iĝ'int'a Regn'o. Menci'it'a'j est'as angl'a asemble'o aŭ eĉ region'a'j parlament'o'j kun skot'simil'a'j pov'o'j. Se, rezult'e, eĉ en la konservativ'a Briti'o, el'flu'os pov'o'j el centr'ism'a London'o al la region'o'j, la ŝajn'a mal'venk'o de la skot'a'j jes'ul'o'j far'iĝ'os efektiv'e venk'o. Tamen est'u la popol'o, kiu kampanj'e, manifestaci'e, balot'e, pri'e insist'u. Politik'ist'o'j per si mem ne far'os.

Do ebl'e ne van'e kampanj'is Alex Salmond. Klar'e, erar'o'j'n li far'is. Anstataŭ inter'trakt'i kun EU, la brit'a reg'ist'ar'o, industri'ist'o'j kaj ali'a'j, por ek'sci'i, inter'konsent'e, kio ebl'os, kio ne, kiel preciz'e aspekt'os li'a nov'a sen'de'pend'a hejm'o, Salmond hast'is al referendum'o, apelaci'ant'e al kor'o'j, ne kap'o'j. Ne surpriz'e, ke re'ag'is skot'o'j laŭ maksim'o caveat emptor : aĉet'unt'o, atent'u!

Sen'de'pend'ist'o'j en Kataluni'o kaj ali'lok'e, not'u. Ne grav'as fin'a, referendum'a demand'o, sed respond'o'j mal'ferm'a'j kaj ne'ambigu'a'j al la ja pli grav'a'j, kaj antaŭ'referendum'a'j, demand'o'j.

Paul GUBBINS
Kial la pap'o vizit'is Albani'o'n?

Spirit'a viv'o

KATOLIK'ISM'O

Kial la pap'o vizit'is Albani'o'n?

La 21an de septembr'o la pap'o Francisk'o vizit'is Albani'o'n. Tio est'is la du'a vizit'o de pap'o, se ni menci'u la vizit'o'n de Johano Paŭl'o la 2 a en 1993, tiam akompan'at'a de Patr'in'o Terez'a. Demand'it'e de ĵurnal'ist'o'j pri la kial'o de ĉi tiu vizit'o al ĉi tiu mal'grand'a balkan'a land'o, la pap'o Francisk'o respond'is: „Albani'o kaj alban'o'j est'as bon'a model'o por la ceter'a mond'o pri la religi'a harmoni'o, solidar'ec'o kaj kun'labor'o”. Kaj tio est'as ver'a.

Paŭl'o

Dum plur'a'j jar'cent'o'j la alban'o'j ne kon'as inter'religi'a'j'n kverel'o'j'n aŭ konflikt'o'j'n. Ili akcept'is la krist'an'ism'o'n jam en la unu'a jar'cent'o, kiam la apostol'o Paŭl'o mem vojaĝ'is tra Iliri'o (vast'a teritori'o, kie loĝ'is ni'a'j antaŭ'ul'o'j). Do, la krist'an'iĝ'o ĉe ni est'as iel apostol'ec'a. La iliri'de'ven'a Konstanten'o la Grand'a est'is la unu'a romi'a imperi'estr'o, kiu kompren'is la grav'ec'o'n de unu'nur'a eklezi'o kaj toler'is la krist'an'o'j'n. Post la grand'a skism'o inter'krist'an'a, la alban'o'j aparten'is part'e al katolik'ism'o kaj part'e al ortodoks'ism'o. Oni eĉ dir'as, ke en la Bizanc'a Imperi'o la sol'a'j katolik'o'j est'is ja alban'o'j (nord'a Albani'o, Kosov'o kaj Montenegr'o, se oni konsider'u Kroati'o'n ekster la Bizanc'a Imperi'o).

La rajt'o port'i arm'il'o'j'n

Islam'o en'ir'is ĉi tie'n jam en la 14 a jar'cent'o el Hispani'o kaj post'e el la Otoman'a Imperi'o, la bektaŝismo dum la 19 a jar'cent'o. Oni akcept'is la islam'o'n amas'e, precip'e la last'a'j'n du jar'cent'o'j'n de la kvin'cent'jar'a otoman'a jug'o, precip'e pro kelk'a'j kial'o'j: por rajt'i port'i arm'il'o'n, kio est'is tre grav'a por la alban'o'j, por ne est'i dev'ig'at'a liver'i po unu knab'o'n ĉiu'dom'e por la janiĉar'a'j taĉment'o'j, por ne pag'i la impost'o'n de krist'an'o'j ( ĝizo).

Ankaŭ la hebre'o'j ĝu'ad'is dum la reĝ'land'a temp'o (1928-1939) plen'rajt'o'j'n religi'a'j'n. Post 1990 la land'o'n en'ir'is baha'an'o'j kaj plur'a'j nov'a'j krist'an'a'j sekt'o'j kiel protest'ant'o'j, atest'ant'o'j de Jehov'o kaj evangeli'ism'an'o'j.

Islam'an'a pli'mult'o

La pli'mult'o'n ni'a'region'e konsist'ig'as islam'an'o'j (en Albani'o: 60 %, en Kosov'o: 90 %, en la okcident'a Makedoni'o: pli ol 90 %); post'e ven'as ortodoks'ul'o'j (en Albani'o: ĉirkaŭ 18 %, katolik'o'j 15 % kaj la ceter'a'j 7 %). Ortodoks'ul'o'j en Kosov'o konsist'ig'as 6 %, dum katolik'o'j 4 %; en Makedoni'o la ortodoks'ul'o'j est'as ĉiu'j slav'makedon'o'j.

Komun'ism'o

Dum la komun'ism'a reĝim'o en Albani'o, precip'e la katolik'a eklezi'o sufer'is ekster'ordinar'e, ĉar ĝi est'is pli intim'e lig'it'a al Vatikan'o kaj Okcident'o. Dek'o'j da eminent'a'j katolik'a'j pastr'o'j est'is paf'mort'ig'it'a'j, en'prizon'ig'it'a'j aŭ intern'ig'it'a'j long'a'j'n jar'o'j'n. Unu el ili, paf'mort'ig'it'a en 1945, est'is Dom Lazer Ŝantoja, esperant'ist'o ek'de la jar'o 1907! Sed ankaŭ ali'a'j eklezi'o'j mult'e sufer'is. Albani'o komun'ist'a prezent'as la unik'a'n kaz'o'n en'mond'e, kie dum 25 jar'o'j (1967-1990) est'is laŭ'leĝ'e mal'permes'at'a'j la religi'a'j praktik'o'j kaj propagand'o, ĉiu'j preĝ'ej'o'j est'is ferm'it'a'j aŭ detru'it'a'j.

Pro tio, la grand'a era'o de demokrati'iĝ'o not'iĝ'is unu'a'vic'e per la re'vigl'iĝ'o de la religi'a ag'ad'o. Oni komenc'is de'nov'e la mes'o'j'n kaj preĝ'o'j'n en la mal'mult'a'j kult'a'j instituci'o'j rest'int'a'j kiel kultur'a'j monument'o'j kaj la konstru'ad'o'n de nov'a'j cent'o'j da moske'o'j kaj preĝ'ej'o'j. Tio ebl'iĝ'is ankaŭ per la mon'o don'it'a de ekster'land'o.

Inter'religi'a harmoni'o

La inter'religi'a harmoni'o, solidar'ec'o kaj kun'labor'o manifest'iĝ'as en la inter'rilat'o'j de la hom'o'j (reciprok'a'j ge'edz'iĝ'o'j, vizit'o'j okaz'e de religi'a'j fest'o'tag'o'j, komun'a'j konferenc'o'j, mank'o de reciprok'a'j ofend'o'j aŭ kalumni'o'j, protekt'ad'o de la objekt'o'j de kult'o'dom'o'j de ali'a'j ktp). Ekzempl'e, dum la sieĝ'o de la urb'o Shkoder, nord'e, far'e de serb'a'j kaj montenegr'a'j arme'o'j (1912-1913) islam'an'o'j trov'is rifuĝ'ej'o'n en la katolik'a'j preĝ'ej'o'j; aŭ dum la mal'oportun'a jar'o 1997, kiam la ŝtat'o ruin'iĝ'is dum kelk'a'j monat'o'j, islam'an'o'j kaj krist'an'o'j sav'is la objekt'o'j'n de an'o'j de ali'a'j religi'o'j, aŭ okaz'is, ke en iu krist'an'a vilaĝ'o loĝ'is kelk'a'j islam'an'o'j, kiu'j ne pov'is ir'i al si'a preĝ'ej'o, ali'lok'e ili pet'is la serv'o'j'n de la vilaĝ'a pastr'o, okaz'e de mort'o'j aŭ ali'a'j event'o'j famili'a'j, kaj invers'e.

La vizit'o de la pap'o sekv'as la vizit'o'n de la Patriark'o de Konstantinopol'o kaj plur'a'j ali'a'j ortodoks'a'j orient'eŭrop'a'j estr'o'j juni'e 2014 okaz'e de la sankt'ig'o de la nov'a grand'a katedral'o ortodoks'a en Tiran'o. Tia pac'a kun'ekzist'ad'o inter divers'religi'a'j alban'o'j prezent'as grand'a'n popol'a'n tradici'a'n trezor'o'n, kiu'n ni'a mal'grand'a land'o al'port'os est'ont'e en EU.

Bardhyl SELIMI
Monument'o olimpik'a

SPORT'O

Monument'o olimpik'a

Kvin granit'a'j rul'ŝton'o'j, inter kiu'j brul'as fajr'o, aranĝ'it'a'j kiel olimpik'a'j ring'o'j en horizontal'a pozici'o – jen, en la urb'o Mart'in, ĉirkaŭ 230  km for de la ĉef'urb'o Bratislav'o, la unu'a monument'o de slovak'a'j olimpik'a'j sport'ist'o'j.

La piedestal'o de la monument'o est'as kovr'it'a per dek'o'j da anonim'a'j vizit'kart'o'j, kiu'j simbol'as loĝ'ant'o'j'n de Slovaki'o. Inter la kart'o'j est'as or'a'j, arĝent'a'j kaj bronz'a'j tabul'et'o'j kun nom'o'j de slovak'a'j olimpik'a'j sport'ist'o'j. Leg'ebl'as 79 nom'o'j, kiu'j dum olimpik'a'j lud'o'j ek'de 1896 gajn'is medal'o'j'n.

Kiel dir'is en si'a parol'ad'o la prezid'ant'o de la slovak'a olimpik'a komitat'o František Chmelár [ frantiŝek ĥmelar ], Slovaki'o hav'as ses medal'o'j'n el la period'o de Aŭstri'o-Hungari'o, 53 de la iam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o kaj 20 de la sen'de'pend'a Slovaki'o.

Juli'us HAUSER


La olimpik'a monument'o en la urb'o Mart'in est'is solen'e inaŭgur'it'a la 16an de oktobr'o 2014. Fot'o: SON'A HAUSEROVA


Or'a tabul'et'o kun la nom'o de slovak'a olimpik'a sport'ist'o: Alexander Prokopp, paf'ad'o, 1912, or'a medal'o, Aŭstri'o-Hungari'o. Fot'o: SON'A HAUSEROVA

Moment'o de ver'o en naci'a'j elekt'o'j

Politik'o

NOV-ZELAND'O

„Moment'o de ver'o” en naci'a'j elekt'o'j

Mal'riĉ'ec'o, mal'egal'ec'o; medi'o kaj polu'ad'o el lakt'o'bien'o'j; ekonomi'o, alt'a kost'o de dom'o'j kaj problem'o'j rilat'e asekur'o'n post ter'trem'o'j en kaj apud la urb'o Christchurch : jen tem'o'j de la tut'land'a'j elekt'o'j en Nov-Zeland'o en septembr'o 2014. Almenaŭ ĝis de'voj'ig'is la elekt'o'kampanj'o'n afer'o'j ne'kutim'a'j.

En aŭgust'o Nicky Hager publik'ig'is libr'o'n titol'it'a'n Dirty Politics , do Fipolitikoj . Ĝi'a sub'titol'o: „Kiel atak'politik'o venen'as Nov-Zeland'o'n”. Hager montr'is, kiel la reg'ant'a Naci'a Parti'o cel'as est'i re'elekt'it'a sur'baz'e de metod'o'j prunt'e'pren'it'a'j el la iam'a uson'a prezid'ant'o Richard Nixon en la 1960- aj jar'o'j, tamen uz'ant'e Inter'ret'o'n.

Laŭ Hager, fi'blog'ist'o'j pag'at'a'j de divers'a'j naci'parti'a'j politik'ist'o'j kaj komerc'ist'o'j uz'as dub'ind'a'j'n metod'o'j'n por mis'inform'i la publik'o'n. Oft'e tradici'a'j ĵurnal'ist'o'j pren'as tia'j'n blog'aĵ'o'j'n kaj, ne kontrol'int'e la ŝajn'fakt'o'j'n, ili'n dis'kon'ig'as.

Akuz'is

Hager asert'is, ke ministr'o, Judith Collins [ kolinz ], lik'ig'is konfidenc'a'n inform'o'n pri ŝtat'ofic'ist'o. Antaŭ'e oni akuz'is Collins pri interes'konflikt'o: ŝi kun'sid'is kun ĉef'o'j de kompani'o, kiu donac'is mil'o'j'n da dolar'o'j al la Naci'a Parti'o.

Collins eks'iĝ'is fin'e de aŭgust'o pro skandal'o pri si'a'j lig'o'j al la fi'blog'ist'o'j. Post'e la ĉef'ministr'o, John Key [ ĝon ki ], ricev'is kopi'o'n de ret'mesaĝ'o, en kiu Collins ŝajn'e sub'fos'is la ĉef'o'n de la buro'o pri grav'a'j fraŭd'o'j. Hager dir'is, ke ŝi truk'e eks'iĝ'is por kaŝ'i, ke ŝi kulp'as pri sub'fos'ad'o. Collins rest'is tamen kandidat'o en la parlament'a balot'o.

Spekt'ebl'is

Kvin tag'o'j'n antaŭ la balot'o, la 15an de septembr'o, okaz'is kun'ven'o de la nov'a Inter'ret'a Parti'o, titol'it'a „Moment'o de ver'o”. La kun'ven'o spekt'ebl'is Inter'ret'e. Parol'is la uson'a ĵurnal'ist'o Glenn Greenwald [ grinvald ], kiu dir'is, ke spion'o'j de la nov-zeland'a reg'ist'ar'o amas'e rikolt'as inform'o'j'n el telefon'a'j konversaci'o'j, ret'poŝt'o kaj tekst-mesaĝ'o'j. La akuz'o'n jam ne'is la ĉef'ministr'o, dir'ant'e tamen, ke tio'n oni iam konsider'is.

La uson'a eks'a spion'o Edward Snowden [ edŭard snoŭdn ], parol'ant'e per Inter'ret'o el Rusi'o, dir'is, ke li mem leg'is mesaĝ'o'j'n de nov-zeland'an'o'j, kiam li labor'is ĉe Naci'a Sekur'ec'o-Agent'ej'o ( NSA) en Havaj'o. Li dir'is, ke NSA hav'as labor'ej'o'n en Auckland kaj ali'a'n en la nord'o de Nov-Zeland'o.

Kritik'is

Parol'is ankaŭ Juli'a'n Asange, el London'o, kiu atent'ig'is, ke gvat'ad'o est'as en ord'o nur kun la permes'o de la koncern'a popol'o, kaj la kanad'a jur'ist'o Robert Amsterdam, kiu kritik'is la propon'it'a'n Trans'pacifik'a'n Partner'ec'a'n Akord'o'n ( TPPA), kiu'n Uson'o prov'as trud'i al land'o'j ĉirkaŭ Pacifik'o.

Tiu simil'as la akord'o'n TTIP, propon'at'a'n inter Uson'o kaj Eŭrop'o (MONAT'O, 2014/08-09, p. 19). Amsterdam avert'is, ke grand'a'j kompani'o'j puŝ'as la uson'a'n reg'ist'ar'o'n por dev'ig'i ali'a'j'n ŝtat'o'j'n ŝanĝ'i si'a'j'n leĝ'o'j'n favor'e al la kompani'o'j.

Gajn'is

Kiam est'is anonc'it'a'j la rezult'o'j de la balot'o'j, evident'iĝ'is, ke la Naci'a Parti'o gajn'is unu pli'a'n seĝ'o'n en la parlament'o kaj pov'as reg'i kun sub'ten'o de tri et'a'j parti'o'j. La efik'o'j de Fipolitiko kaj „Moment'o de ver'o” ne est'as kon'at'a'j, sed ŝajn'as, ke la elekt'ant'o'j em'is akcept'i la argument'o'j'n de tiu'j, kiu'j taks'as gvat'ad'o'n neces'a. Pro tio la opozici'a'j parti'o'j est'is mal'pli sub'ten'at'a'j ol dum la last'a'j elekt'o'j en 2011.

La ne'sukces'a Inter'ret'a Parti'o cel'is interes'i ne'voĉ'don'em'ul'o'j'n kaj kuraĝ'ig'i ili'n part'o'pren'i la balot'o'n. Fakt'e part'o'pren'is 78 % de la voĉ'don'rajt'ul'o'j, pli ol en 2011, do ebl'e tiu'rilat'e ĝi iom sukces'is. Tamen, laŭ Hager, unu el la cel'o'j de atak'politik'o est'as sen'iluzi'ig'i hom'o'j'n, por ke ili ne voĉ'don'u.

Jen la detal'a'j rezult'o'j:

Parti'o mandat'o'j 2011 mandat'o'j 2014
Naci'a 59 60
Labor'ist'a 34 32
Verd'ul'a 14 14
NZ Unu'e 8 11
Maori'a 3 2
AKI 1 1
Unu'ig'it'a Futur'o 1 1
Man'a 1 0
Sum'o 121 121

La plej pri'parol'at'a mal'gajn'o est'as tiu de la Labor'ist'a Parti'o. Ĝi'a estr'o, David Cunliffe [ kanlif ], vol'is rest'i ĉef'o, sed fin'e li rezign'is. Kvar nov'a'j kandidat'o'j si'n prezent'is.

Komenc'e de oktobr'o polic'an'o'j serĉ'is la hejm'o'n de Nicky Hager kaj for'pren'is komput'il'o'j'n, kadr'e de enket'o pri kod'romp'ad'o de ret'mesaĝ'o'j de unu el la fi'blog'ist'o'j de la Naci'a Parti'o. Hager rifuz'is mal'kaŝ'i la font'o'n de si'a'j inform'o'j, prav'ig'ant'e tio'n per ĵurnal'ism'a konvenci'o.

En la nov'a reg'ist'ar'o la ĉef'ministr'o, John Key, mem far'iĝ'os ministr'o pri en'land'a sekur'ec'o kaj inform'ad'o. Judith Collins ne est'as nom'um'it'a ministr'o kaj do la plej alt'rang'a vir'in'o en la kabinet'o est'as Paula Bennett, kiu respond'ec'as pri ŝtat'a'j serv'o'j, social'a loĝ'ig'ad'o, lok'a'j reg'ist'ar'o'j, kaj rol'as kiel vic'ministr'o pri financ'o'j.

D. E. ROGERS


Tut'land'a'j elekt'o'j en Nov-Zeland'o: la blu'kolor'a mesaĝ'o de la Naci'a Parti'o montr'is si'n pli favor'at'a ol la ruĝ'kolor'a de la Labor'ist'a Parti'o. Fot'o: D. E. ROGERS

Separ'ism'o - glat'e, ne glav'e

Separ'ism'o - glat'e, ne glav'e

En septembr'o skot'o'j referendum'e decid'is rest'i en la Unu'iĝ'int'a Reĝ'o'land'o. Sub'ten'ant'o'j de sen'de'pend'a Skot'land'o rikolt'is 45 % de la voĉ'o'j: kontraŭ'ul'o'j, kiu'j cel'is re'ten'i politik'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n lig'o'j'n kun Briti'o, 55 %. Tamen malgraŭ rezult'o ŝajn'e favor'a al unu'iĝ'int'a ŝtat'o, ne mal'aper'os la demand'o pri sen'de'pend'a Skot'land'o.

En la semajn'o post la referendum'o, du'obl'iĝ'is la membr'ar'o de la Skot'a Naci'a Parti'o kaj tri'obl'iĝ'is tiu de la ekologi'a Skot'a Verd'a Parti'o. Kun skot'a'j social'ist'o'j, tiu'j parti'o'j ankoraŭ postul'as sen'de'pend'ig'o'n. Ankaŭ ali'a'j prem'grup'o'j, ekzempl'e la 45-Mov'ad'o (spegul'ant'a la nombr'o'n de voĉ'o'j por sen'de'pend'ig'o) kaj Papili'a Ribel'o, daŭr'ig'as la kampanj'o'n.

Neŭtral'a'j

Ili vol'as, ke okaz'u freŝ'a referendum'o kontrol'at'a de neŭtral'a'j inter'naci'a'j observ'ant'o'j. Ali'flank'e, la nov'a estr'in'o de la Skot'a Naci'a Parti'o, Nicola Sturgeon [nikol'a sturg'n], tim'as, ke baldaŭ'a referendum'o nov'a divid'os ŝi'a'n parti'o'n. Skot'land'o do rest'as en stat'o de ferment'a ne'cert'ec'o.

La sen'de'pend'ig'a'n kampanj'o'n en Skot'land'o sekv'is kun interes'o observ'ant'o'j el ekz. Flandri'o, Franci'o, Kataluni'o kaj eĉ Nov'gvine'o.

Kruel'a

Evident'as, ke en mult'a'j part'o'j de la mond'o mal'mult'nombr'a popol'o reg'at'a de mult'nombr'a popol'o cel'as liber'ec'o'n. Sed ne plu akcept'ebl'as, ke sen'de'pend'ig'o real'iĝ'u per arm'il'o'j kaj geril'ism'o. Irland'o sen'de'pend'iĝ'is nur post sang'a batal'ad'o, sekv'at'a de kruel'a civil'a milit'o: tio tamen ne ripet'iĝ'u. Oni re'memor'u la tragik'a'j'n okaz'o'j'n dum la balkan'a'j inter'milit'o'j.

Tiu, kiu interes'iĝ'as pri separ'ism'o, leg'u The Breakdown of Nations (La dis'romp'o de naci'o'j) de la aŭstr'a ekonomik'ist'o Leopold Kohr. Li argument'as, ke tro grand'a'j ŝtat'o'j, instanc'o'j kaj instituci'o'j kaŭz'as ekonomi'a'n mizer'o'n. Li atent'ig'as, ke la plej prosper'a'j, feliĉ'a'j kaj pac'em'a'j land'o'j ĝeneral'e mal'grand'as.

Garvan MAKAJ
Eĉ pli rapid'e

Modern'a viv'o

JAPANI'O

Eĉ pli rapid'e

En oktobr'o la japan'a tiel nom'at'a kugl'o-trajn'o fest'is si'a'n 50-jar'iĝ'o'n. Dum du'on'jar'cent'o Tokaido - Ŝinkanseno (laŭ'vort'e: trunk'lini'o al orient'a mar'bord'o) transport'is 5600 milion'o'j'n da pasaĝer'o'j inter Toki'o kaj Osaka, distanc'o'n de 515  km.

Antaŭ Ŝinkanseno neces'is pli ol ses hor'o'j por trajn'i inter la du urb'o'j. Nun, kun maksimum'a rapid'ec'o de 270  km / h, neces'as du hor'o'j kaj du'dek minut'o'j. Posed'as kaj funkci'ig'as la lini'o'n Tokaido - Ŝinkanseno la kompani'o Centr'a Japan'a Fer'voj'o

Tri kompani'o'j

Hodiaŭ ali'a'j grav'a'j urb'o'j est'as kun'lig'it'a'j per ret'o de 2387  km da Ŝinkansen -trak'o'j, kiu'j'n funkci'ig'as tri ali'a'j kompani'o'j. Ili'a'j plej nov'a'j trajn'o'j vetur'as kun maksimum'a rapid'ec'o de 300  km / h.

Koincid'e kun la jubile'o, Centr'a Japan'a Fer'voj'o pet'is la reg'ist'ar'o'n aprob'i nov'tip'a'n trajn'o'n, kiu kun'lig'os la urb'o'j'n Toki'o kaj Nagoj'a, distanc'o'n de 286  km. Tiu'j magnet'e lev'it'a'j vetur'il'o'j ( t. n. maglevo) uz'os al'tir'a'n kaj for'puŝ'a'n fort'o'j'n kre'at'a'j'n de super-kondukt'ant'a magnet'o en la vagon'o'j kun indukt'a'j boben'o'j sur la gvid'a'j voj'mur'o'j.

Nov'a lini'o

Se aprob'it'a, baldaŭ komenc'iĝ'os la konstru'ad'o, kaj la nov'a lini'o pret'os ĝis Nagoj'a en 2027, kaj ĝis Osaka en 2045. Tiel oni vetur'os inter Toki'o kaj Osaka kun maksimum'a rapid'ec'o de 500  km / h en unu hor'o kaj sep minut'o'j.

Konstru'i tia'n lig'il'o'n signif'os grand'a'n teknik'a'n tra'romp'o'n. Ĝis'nun'a'j maglevoj en ali'a'j land'o'j est'as normal'e kondukt'ant'a'j kaj kovr'as distanc'o'j'n de ĉ. 30  km.

Kritik'ant'o'j dub'as, ĉu la nov'a maglevo paralel'e konstru'ot'a apud la nun'a Ŝinkanseno financ'e toler'ebl'os. Pro mont'ar'a region'o inter Toki'o kaj Nagoj'a 86 % de la maglev -trak'o situ'os en tunel'o'j, kio mult'e alt'ig'os la kost'o'n – kaj ne al'log'os turist'o'j'n.

ISIKAWA Takasi
Ne nepr'e mal'stabil'ec'o

Leter'o'j

Ne nepr'e mal'stabil'ec'o

Kred'ebl'e ne ĉiu'j konsent'os kun la titol'o de la artikol'o „Grav'a element'o de mond'a ne'stabil'ec'o” (MONAT'O 2014/10, p. 25-26). La apart'iĝ'o kaj sen'de'pend'iĝ'o de naci'o'j ne ĉiam konduk'as al ne'stabil'ec'o.

El la antaŭ'ne'long'a histori'o oni pov'as cit'i kelk'a'j'n favor'a'j'n ekzempl'o'j'n: Norvegi'o, kiu sen'de'pend'iĝ'is de Svedi'o en 1905; Island'o de Dani'o en 1944; Slovaki'o rezult'e de la dis'fal'o de Ĉeĥ'o'slovaki'o en 1993. Kiam tem'as pri pac'em'a'j civiliz'it'a'j popol'o'j, ne'stabil'ec'o est'as evit'ebl'a. Lenio Marobin menci'as la kaz'o'j'n de Skot'land'o, kie ĉi-jar'e okaz'is referendum'o pri ebl'a sen'de'pend'iĝ'o, kaj de Kataluni'o, kie referendum'o ĝis nun ne est'is permes'it'a.

La dis'volv'o post la skot'a referendum'o ŝajn'as indik'i, ke se la rezult'o est'us pozitiv'a, sekv'us mal'pli da ne'stabil'ec'o ol invers'e. Briti'o cert'e est'us akcept'int'a (kvankam mal'volont'e kaj mal'ĝoj'e) la jes'a'n rezult'o'n, pro la fakt'o ke la angl'o'j est'as ĝeneral'e toler'em'a popol'o. Kontrast'e, pro la negativ'a rezult'o rest'as grand'a mal'kontent'o en Skot'land'o, kaj mil'o'j da skot'o'j decid'is daŭr'ig'i la sen'de'pend'ig'a'n kampanj'o'n. En la semajn'o post la referendum'o fort'e kresk'is la membr'ar'o de la politik'a'j parti'o'j, kiu'j apog'is la jes'a'n kampanj'o'n, kaj tiu kresk'o daŭr'as. Est'as ver'e, ke la deklar'it'a rezult'o de la referendum'o est'is 53,3% (por „ne”) kontraŭ 44,7 % (por „jes”), sed tio tut'e ne signif'as, ke la pli'mult'o de la skot'o'j ne dezir'as sen'de'pend'ec'o'n. En la referendum'o ĉiu'j registr'it'a'j loĝ'ant'o'j en Skot'land'o, ĉu skot'o'j, ĉu angl'o'j, ĉu de ekster'land'a de'ven'o, rajt'is voĉ'don'i, sed neniu skot'o loĝ'ant'a ekster Skot'land'o.

La loĝ'ant'ar'o de Skot'land'o inklud'as proksim'um'e 400 000 angl'o'j'n kaj mil'o'j'n da hom'o'j de ekster'land'a de'ven'o, kompar'e kun la 800 000 skot'o'j, kiu'j loĝ'as ali'lok'e en Briti'o. Se oni kompar'as la 2 001 926, kiu'j ne'e voĉ'don'is, kaj la 1 617 989, kiu'j jes'e decid'is, kaj al'don'as la ali'a'j'n faktor'o'j'n, ŝajn'as evident'e, ke la majoritat'o de la skot'o'j ja vol'as est'i sen'de'pend'a'j kaj est'os ne'kontent'a'j, ĝis ili ating'os si'a'n cel'o'n.

La escept'a kaj tragik'a spert'o de la balt'a'j land'o'j kaj de Ukraini'o ne implic'as, ke la sen'de'pend'iĝ'o de la mal'grand'a'j naci'o'j de Eŭrop'o nepr'e est'os kaŭz'o de ne'stabil'ec'o aŭ mal'pac'o.

Garvan MAKAJ
Skot'land'o
La saga'o'j kaj la angl'a

La saga'o'j kaj la angl'a

Pri mi'a artikol'o La angl'a kiel ebl'a skandinav'a lingv'o (MONAT'O 2014/10, p. 20-22) mi ricev'is ret'mesaĝ'o'n de István Ertl. Li skrib'as inter'ali'e: tin'e ( týna), mi'n ( minna), mulk ( mjólka), tyne ( týna) ne ricev'is esperant'a'n traduk'o'n.

Krom'e li al'don'is, re'ag'e al mi'a „la skot'a – pov'as est'i rigard'at'a kiel precip'e skandinav'de'ven'a idiom'o”: ĉu ne ankaŭ invers'e? Mi memor'et'as, ke iu(j?) el la saga'o'j parol'as pri skot'in'o, kiu iĝ'is potenc'a vir'in'o en Island'o.

Vi prav'as, ke mi forges'is traduk'i kelk'a'j'n vort'o'j'n, nom'e: tin'e ( týna) (perd'i), mi'n ( minna) (memor'ig'i) kaj mulk ( mjólka) (melk'i).

Mi leg'is nur unu el la island'a'j saga'o'j, kaj ne sci'is, ke skot'in'o iĝ'is potenc'a vir'in'o en Island'o. Tamen, ŝajn'as, ke la gael'o'j (skot'a'j kaj irland'a'j), el kiu'j la pli'mult'o est'is sklav'o'j, perd'is si'a'n idiom'o'n en Island'o, kaj adopt'is la island'a'n lingv'o'n. La sol'a'j rest'aĵ'o'j de la gael'a en Island'o, kiu'j'n mi trov'is, est'is mal'mult'e da person'a'j nom'o'j, kiel ekzempl'e Kiljan. Mi ankoraŭ kred'as, ke est'as almenaŭ grajn'o da ver'o en la asert'o, ke la angl'a (kaj eĉ pli la skot'a) est'as part'e skandinav'de'ven'a lingv'o. La mal'o ne pov'as est'i kred'ebl'a.

Garbhan MAC AOIDH
Skot'land'o
Monument'e tra la pas'int'ec'o

Monument'e tra la pas'int'ec'o

Koment'as la aŭtor'o: „Mi est'is ŝok'it'a, kiam mi ek'vid'is la barbar'a'n rilat'o'n de kelk'a'j person'o'j al plur'jar'e star'ant'a'j monument'o'j. Antaŭ ne'long'e ankaŭ en mi'a urb'o – Ĥarkivo, Ukraini'o – oni fal'ig'is monument'o'n al Lenin, kiu jar'dek'o'j'n star'is en la urb'o'centr'o, sur unu el la plej grand'a'j plac'o'j en Eŭrop'o.” Jen re'ag'o ...

Komenc'e de la 20 a jar'cent'o

Mi nask'iĝ'is en 1870, post'e, kiel preskaŭ ĉiu'j, mi lern'is en lern'ej'o, universitat'o. Mi ek'interes'iĝ'is pri politik'o kaj decid'is laŭ'pov'e help'i al hom'o'j ind'e viv'i, ne ekzist'i. Tiel mi ven'is al revoluci'a'j person'o'j. Tiu'j al mi plaĉ'is. Kaj po'iom'et'e mi ili'n ek'gvid'is.

Post'e sekv'is vojaĝ'o'j, ĉu en Siberi'o'n, ĉu en ekster'land'o'n, kie mi loĝ'is, verk'ant'e kaj gvid'ant'e land'a'n revoluci'a'n mov'ad'o'n. Verk'ad'o ... Mi sen'ĉes'e verk'is. Verk'is mi mi'a'j'n pens'o'j'n – kiel mi vid'as la est'ont'a'n viv'o'n, kio neces'as por tio'n real'ig'i. Evident'iĝ'is, ke mi'a verk'ar'o far'iĝ'is plur'volum'a, kaj ke laŭ decid'o de land'a'j parti'a'j oficial'ul'o'j ĉiu stud'u mi'a'j'n verk'o'j'n.

Ven'is la revoluci'o. Ebl'e mi mem ne est'is cert'a pri la rezult'o, tamen ni, la popol'o, simpl'a'j labor'ist'o'j kaj kamp'ar'an'o'j, venk'is. Ven'is temp'o por konstru'i nov'a'n ŝtat'o'n. Ne ĉiu'j kompren'is mi'a'j'n dezir'o'j'n, ne ĉiu'j ili'n sub'ten'is. Tiel okaz'is atenc'o'j, mi eĉ est'is vund'it'a. Tiel ĝis 1924, kiam mi mort'is.

Mez'e de la 20 a jar'cent'o

Kred'ebl'e mi far'is mult'o'n por la land'o. Post'e'ul'o'j konstru'ig'is por mi maŭzole'o'n kaj met'is mi'n tie'n. Sen'ĉes'e oni komenc'is konstru'i honor'e al mi monument'o'j'n. Rigard'ant'e de'supr'e, mi rimark'is, ke en divers'a'j angul'o'j de la land'o mi (pli ĝust'e la monument'o'j) mal'sam'e aspekt'as. En Kaŭkazi'o mi hav'as trajt'o'j'n de kaŭkaz'de'ven'a hom'o, en Mez-Azi'o mi aspekt'as kiel azi'an'o.

Mi kred'is, ke oni ne van'e honor'ig'is mi'n, kaj ke tio long'e daŭr'os. Mi vid'is ankaŭ, ke oni honor'ig'is ali'a'j'n: ĉu ver'e ili tio'n merit'as? En 1953 apud mi en la maŭzole'o'n en Moskv'o oni met'is iu'n, kiu'n mi, mol'e dir'ant'e, ne ŝat'is, ne estim'is: Josif Stalin. Mi est'is dev'ig'it'a kuŝ'i apud li long'a'j'n ok jar'o'j'n. Fin'e oni korekt'is ĉi tiu'n „erar'o'n”, kaj mi rest'is de'nov'e sol'a en mi'a „dok'o”.

Fin'e de la 20 a jar'cent'o

Pli ol 70 jar'o'j'n daŭr'is social'ism'a reĝim'o. Mi pens'is, ke tiel etern'e est'os. Sed jen al la pov'o ven'is relativ'e jun'a kaj ambici'a person'o, kiu komenc'is „re'nov'ig'i” la soci'o'n, anonc'i liber'a'n esprim'o'n de propr'a'j pens'o'j kaj opini'o'j, do glasnost .

Sed ankaŭ tio ne al mult'a'j plaĉ'is. En 1991, dank'e al la prov'o de supr'e est'ant'a'j apud'ul'o'j fal'ig'i la reĝim'o'n, la land'o, kiu'n mi komenc'is unu'ig'i, vast'ig'i, plen'e dis'fal'is. Anstataŭ'e aper'is sen'de'pend'a'j ŝtat'o'j, kiu'j ekzist'is kiel respublik'o'j.

Sed ne tio mi'n terur'is. Kiu ven'is al la pov'o? Evident'iĝ'is, ke gvid'ant'a'j'n rol'o'j'n pren'as tiu'j, kiu'j laŭ mi tut'e ne kapabl'as.

Rezult'e ĉie tra la land'o (kompren'ebl'e nun tem'as pri la pas'int'a period'o, pri la grand'a land'o, grand'a imperi'o) oni detru'as monument'o'j'n, kiu'j'n oni konstru'is honor'e al mi, sam'e al ali'a'j mi'a'j kun'labor'int'o'j.

Kaj mi konstant'e vol'as demand'i, ĉu la aŭtor'o'j de tiu'j monument'o'j kulp'as, ke mi'a'j „koleg'o'j” kaj mi ne plaĉ'as al tiu'j barbar'o'j. Ali'manier'e mi ili'n ne pov'as nom'i.

Dmitrij CIBULEVSKIJ


La iam'a Lenin-monument'o en Ĥarkivo, Ukraini'o. „Vandal'o'j”, laŭ la opini'o de la aŭtor'o de la artikol'o, kiu'j fal'ig'as monument'o'j'n tia'j'n, mal'honor'ig'as „hero'o'j'n” de la pas'int'ec'o.

Kiel sen'kulp'e traf'i mez'e'n de frat'buĉ'a milit'o

El mi'a vid'punkt'o

Kiel sen'kulp'e traf'i mez'e'n de frat'buĉ'a milit'o

Eŭrop'o est'as nur unu el ni'a'j kontinent'o'j; nepr'e ne la plej grand'a, sed mult'rilat'e cert'e la plej bru'a. De Eŭrop'o dum la jar'cent'o'j dis'ir'is tra la mond'o ne la sol'a'j, sed ja la plej mult'a'j, la plej influ'a'j esplor'vojaĝ'o'j.

Eŭrop'an'o'j dum plur'a'j jar'cent'o'j ankaŭ konker'ad'is grand'a'j'n part'o'j'n de la ceter'a mond'o, ja eĉ arog'is al si far'i inter'naci'a'n konferenc'o'n (Berlin'o, 1884-1885) por distribu'i la „rest'int'a'j'n, ankoraŭ ne distribu'it'a'j'n” er'o'j'n de la ter'glob'o. Ho kia arogant'ec'o!

Sed Eŭrop'o sam'temp'e tra la jar'mil'o'j est'is daŭr'e intern'e dis'ŝir'it'a. Pens'u pri la dis'iĝ'o de la pra'a romi'a imperi'o en orient'a'n kaj okcident'a'n imperi'o'j'n. Tiu'n dis'iĝ'o'n religi'e kvazaŭ definitiv'ig'is la reciprok'a'j mal'ben'o'j kaj ekskomunik'o'j inter la rom'a eklezi'o okcident'e kaj la ortodoks'uj'o orient'e (vid'u Dek'lingv'a Man'libr'o pri Politik'o, FEL 1994, kolumn'o 308).

Aŭ pens'u pri la hered'aĵ'o de Karol'o la Grand'a (768-814) kun la oft'a inter'milit'ad'o inter la franc'a kaj la german'a flank'o'j, ĝis fin'e est'iĝ'is la Eŭrop'a Komun'um'o por Karb'o kaj Ŝtal'o (1951, laŭ propon'o de la franc'a ministr'o Robert Schumann) kaj ĝi'a post'e'ul'o Eŭrop'a Uni'o.

Unu el la mult'a'j milit'o'j, kiu'j'n kon'is kaj kon'as tiu kontinent'o, por nederland'an'o'j ĝis la pas'int'a somer'o ŝajn'is est'i sufiĉ'e mal'proksim'a: tem'as pri la intern'a milit'ad'o en Ukraini'o. La intern'a'j tensi'o'j dis'volv'iĝ'is en milit'o'n inter la centr'a arme'o de Kiev'o kaj la ribel'ul'o'j ĉirkaŭ Donecko, kiu'j est'as por pli fund'a kun'labor'o kun Rus'land'o.

Dum'e Rus'land'o aneks'is Krime'o'n, kio i. a. hav'is strang'a'n krom'efik'o'n. Jur'ist'o'j plur'flank'a'j nun inter'kverel'ad'as pri la pra'histori'a'j ornam'aĵ'o'j kaj ali'a'j art'aĵ'o'j mult'a'j el or'o, kiu'j ĝust'e tiu'temp'e trov'iĝ'is en Amsterdam'o en muze'a ekspozici'o sur'baz'e de prunt'o de la ukrain'a reg'ist'ar'o. Sed nun Rus'land'o vol'as re'ricev'i ili'n por si'a – nun rus'a – Krime'o.

Kiel dir'it'e, por nederland'an'o'j tiu milit'ad'o ŝajn'is eg'e distanc'a, almenaŭ ĝis la 17 a de juli'o 2014. Aviad'il'o de Malajzi'a Flug'kompani'o for'ir'is de Schiphol [ sĥiphol ], la aviad'il'ej'o de Amsterdam'o, por ir'i al for'a Azi'o. Kiel ĉiu'j inter'kontinent'a'j flug'o'j la aviad'il'o flug'is eg'e alt'e, je ĉ 10  km.

Tamen super la vilaĝ'o Hrabove apud Donecko ĝi est'is traf'it'a de kontraŭ-aviad'il'a raket'o. Pere'is 298 hom'o'j, el kiu'j 196 nederland'an'o'j. Inter ili plur'a'j famili'o'j kun en'tut'e 80 infan'o'j, kiu'j plan'is la feri'ad'o'n de si'a viv'o.

Inter la viktim'o'j est'is ankaŭ relativ'e grand'a nombr'o da fak'ul'o'j pri aidos'o, kiu'j est'is sur'voj'e al inter'naci'a konferenc'o en Aŭstrali'o. Por la batal'o kontraŭ-aidos'a tio est'is gigant'a perd'o, precip'e ĉar unu el la viktim'o'j est'is profesor'o Joep Lang'e, kiu hav'is grand'eg'a'n ret'o'n ĉirkaŭ si de kun'batal'ant'o'j kontraŭ aidos'o.

Montr'iĝ'is, ke ribel'ul'o'j de la por-rus'a flank'o neni'ig'is tiu'n aviad'il'o'n, ver'ŝajn'e eĉ ne konsci'ant'e, kio'n ili far'as. En od'o, kiu'n mi verk'is post'e, kaj kiu aper'os en Beletr'a Almanak'o sub la titol'o Aviad'il'o MH 17 el Amsterdam’ 17-jul-14, mi dir'is i. a.:

Aŭgur'is bril'a tag’ feri'ad'o'n en

land’ mal'proksim'a: ĉiu'j infan'o'j de

la famili'o tre nervoz'is:

long'e kov'iĝ'is l ’unik'a plan'o



je flug'o tiel dist'e'n. Konsol'u l’urs’

la brav'a'n et'ul'in'o'n ĉe l’long'a flug’

al Malajzi'o. Plenendorme

ven'os ŝi pord'e'n ĉe Sankt'a Petr'o.

Komenc'e, pro la milit'a ag'ad'o de la ribel'ul'o'j, sur'lok'e preskaŭ ne ebl'is tra'serĉ'i la krim'lok'o'n je rest'aĵ'o'j de viktim'o'j kaj ili'a'j posed'aĵ'o'j . Tamen inter la 23 a kaj la 26 a de juli'o oni transport'is 227 ĉerk'o'j'n kun hom'a'j rest'aĵ'o'j al Nederland'o, kie oni ankoraŭ labor'as por ident'ig'i ili'n. La 17an de oktobr'o oni cert'is pri 278 viktim'o'j. Pri la ceter'o oni ankoraŭ labor'as.

La sekur'ec'a konsili'o de UN unu'anim'e kondamn'is tiu'n atak'o'n sen'avert'a'n kaj sen'kaŭz'a'n.

Fin'e mi cit'u de'nov'e el mi'a od'o:

Kaj kio sekv'os? Jam naci'ist'o'j kaj

politik'ist'o'j laŭt'e kverel'as. Jam

eĉ agoni'as povr'a Ver’, sur

ter’ Ukrain'a la urs'o kuŝ'as.

Gerrit BERVELING
Post venk'o - dialog'o

BRAZIL'O

Post venk'o - dialog'o

En oktobr'o 2014 re'nov'iĝ'is la estr'ar'o kaj la du'ĉambr'a parlament'o de Brazil'o. Post streĉ'a kampanj'o est'as re'elekt'it'a Dilma Rousseff [ diŭma ruséf ], kiu nun propon'as dialog'o'n por re'pac'ig'i la land'o'n.

Ĉi-jar'e ĉirkaŭ 140 milion'o'j da brazil'an'o'j elekt'is ŝtat'a'j'n kaj federaci'a'j'n deput'it'o'j'n, senat'an'o'j'n, guberni'estr'o'j'n kaj la respublik'estr'o'n. Por ĉi-last'a posten'o prezent'is si'n 11 kandidat'o'j, el kiu'j nur tri hav'is real'a'n ŝanc'o'n far'iĝ'i prezid'ant'o: Dilma Rousseff (Parti'o de la Labor'ist'o'j), Aécio [ aesju ] Neves (Parti'o de la Social'demokrati'o), reprezent'ant'a la opozici'o'n, kaj Eduard'o Campos [kamp'us] (Parti'o social'ist'a), eks'ministr'o, reprezent'ant'a disident'o'j'n.

Aviad'il'a akcident'o

Datum'o'j publik'ig'it'a'j en aŭgust'o prognoz'is jen'a'n rezult'o'n: Rousseff – 38 %, Neves – 23 % kaj Campos – 9 %. Tamen abrupt'e mort'is Campos en ankoraŭ ne plen'e klar'ig'it'a aviad'il'a akcident'o. Anstataŭ'is li'n Marin'a Silva, kiu, sam'kiel la mort'int'o, antaŭ ne'long'e est'is ministr'o. Tamen mal'kiel Campos, fidel'a social'ist'o, Silva tri'foj'e migr'is de parti'o al parti'o en la last'a'j kvin jar'o'j.

Promes'o'j

Por la fin'a balot'o du propon'o'j divid'is la publik'a'n opini'o'n. La koalici'o de la reg'ant'a Parti'o de la Labor'ist'o'j prezent'is ating'o'j'n dum 12 jar'o'j da reg'ad'o: 22 milion'o'j da hom'o'j el'ir'is el stat'o de mizer'o; la land'o ne plu vid'ebl'as en la map'o de mal'sat'o (laŭ Organiz'aĵ'o pri Nutr'ad'o kaj Agrikultur'o); 37 milion'o'j lev'iĝ'is el mal'riĉ'a al mez'a soci'a klas'o; labor'posten'o'j rekord'as, eĉ dum la mal'favor'a inter'naci'a kriz'o; est'as konstru'it'a'j milion'o'j da dom'o'j (eĉ por mal'riĉ'ul'o'j) kaj inaŭgur'it'a'j pli ol 400 teknik'a'j lern'ej'o'j.

Promes'it'e por ven'ont'a'j jar'o'j est'as pli intens'e lukt'i kontraŭ korupt'o kaj reform'i la regul'ar'o'n por mal'alt'ig'i balot'a'j'n el'spez'o'j'n. Si'a'vic'e la opozici'o promes'is pli'bon'ig'i la administr'ad'o'n laŭ nov'liberal'ism'a'j postul'o'j, batal'i kontraŭ korupt'o, brid'i la inflaci'o'n kaj stimul'i la ekonomi'o'n.

La moral'ism'a'n tez'o'n de la opozici'o mal'avar'e sub'ten'is konservativ'a'j amas'komunik'il'o'j, praktik'e funkci'ant'a'j kiel monopol'o en Brazil'o. Du tag'o'j'n antaŭ la fin'a balot'ad'o aper'is sur revu'a kovr'il'o skandal'a'j raport'o kaj fot'o tiel prezent'it'a, ke Rousseff kaj eks-prezid'ant'o Lul'a da Silva aper'as kvazaŭ krim'ul'o'j. Mank'is sufiĉ'e da temp'o por konven'e re'ag'i aŭ si'n defend'i antaŭ la publik'a opini'o.

Apenaŭ komfort'a'j

La rezult'o de la plej streĉ'a kampanj'o en Brazil'o konfirm'is la venk'o'n de Rousseff, sed per apenaŭ komfort'a'j 51,64 % de la valid'a'j voĉ'o'j (sum'e 54 501 118). Ricev'is Neves 48,36 % (sum'e 51 041 155).

Jam en si'a unu'a post'balot'a parol'ad'o dir'is Rousseff, ke plej urĝ'as dialog'i. Tiel la prezid'ant'o esper'as re'pac'ig'i la divid'it'a'n land'o'n kaj inter'rilat'i kun la parlament'o, kiu mov'iĝ'is signif'e dekstr'e'n.

Jozef'o LEJĈ
Nov'a voj'o por natur'a gas'o

Ekonomi'o

BALTI'O

Nov'a voj'o por natur'a gas'o

Litovi'o jam ne plu est'os de'pend'a de la gas'o'dukt'e import'at'a rus'a gas'o, ĝis nun la unu'sol'a voj'o por kontent'ig'i la propr'a'j'n gas'bezon'o'j'n. En la haven'urb'o Klaipėda komenc'is funkci'i nov'a terminal'o de likv'ig'it'a natur'a gas'o ( LNG). La projekt'o konsist'as el LNG -ŝip'o kaj la struktur'o por ĝi'a pri'serv'ad'o: kaj'o kaj gas'o'konduk'il'o.

La terminal'o'n gas'o ating'os dank'e al special'e konstru'it'a ŝip'o. La LNG -ŝip'o Independence last'a'n lund'o'n de oktobr'o 2014 al'ven'is en la haven'o'n de Klaipėda. La ŝip'o est'as 294 m long'a, 46 m larĝ'a kaj 47 m alt'a. Ĝi'n konstru'is la kompani'o Hyundai Heavy Industries en Sud'a Korei'o. La ŝip'o'n Litovi'o lu'os dum dek jar'o'j de la norveg'a entrepren'o Hoegh LNG . La lu'o kost'os 189 000 uson'a'j'n dolar'o'j'n tag'e aŭ 689 milion'o'j'n dum dek jar'o'j. Post'e litov'o'j akir'os rajt'o'n aĉet'i la ŝip'o'n.

Minimum'a'n gas'kvant'o'n de 0,54 miliard'o'j da kub'metr'o'j ( m 3) la nov'a terminal'o ricev'os de la norveg'a kompani'o Statoil . Ĝi'a prez'o de'pend'os de la valor'o de natur'gas'a indic'o en la brit'a bors'o National Balancing Point .

La projekt'o'n de la terminal'o, kies valor'o egal'as al preskaŭ 145 milion'o'j da eŭr'o'j, Litovi'o efektiv'ig'is mem'star'e, sen financ'a help'o de Eŭrop'a Uni'o.

Oni'dir'e en la fin'o de 2013 por la rus'a gas'o Litovi'o pag'is la plej alt'a'n prez'o'n en Eŭrop'o – 465 uson'a'j'n dolar'o'j'n por mil m 3. Pro tio Litovi'o ek'proces'is kontraŭ la rus'a kompani'o Gazprom en stokholm'a arbitraci'a kort'um'o. Litovi'o postul'is re'don'o'n de 1,5 miliard'o'j da uson'a'j dolar'o'j por konsum'ant'o'j, kiu'j tro'pag'is en la period'o de 2004-2012. Fin'fin'e Gazprom mal'alt'ig'is la prez'o'n je 20 % kaj rezult'e ĝi preskaŭ egal'iĝ'is al la averaĝ'a gas'prez'o, kiu'n pag'is german'a'j konsum'ant'o'j.

Solen'a al'ven'o

La al'ven'o de la LNG -ŝip'o Independence kaŭz'is solen'a'n manifest'ad'o'n sur la haven'a kaj'o en Klaipėda. Ĝi'n part'o'pren'is la prezid'ant'o de Litovi'o Dali'a Grybauskaite, ĉef'ministr'o'j de Litovi'o, Latvi'o kaj Estoni'o, ambasador'o'j de plur'a'j land'o'j de Eŭrop'o kaj Uson'o, kaj deleg'it'o'j de Eŭrop'a Komision'o.

La prezid'ant'o de Litovi'o dir'is, ke Litovi'o en la 25 a jar'o de si'a sen'de'pend'ec'o pov'as fier'i pri si'a'j kuraĝ'o, aŭdac'o kaj politik'a vol'o, ĉar ĝi kiel unu'a en Balti'o konstru'is LNG -terminal'o'n, kiu fort'e influ'os la est'ont'ec'o'n de la tut'a region'o. La prezid'ant'o ĝoj'is, ke Litovi'o fin'fin'e iĝ'is energi'e sen'de'pend'a land'o, kiu ĉiam help'os najbar'o'j'n, se tio est'os neces'a, kaj kontent'ig'os 90 % de la natur'gas'a'j bezon'o'j de ĉiu'j balt'a'j land'o'j. Ŝi al'don'is, ke nun Litovi'o ne plu mal'trankvil'iĝ'as pro eventual'a perturb'o en la gas'liver'ad'o el Rusi'o, ja la nun'a LNG -terminal'o permes'as ag'i en relativ'e fleks'ebl'a kaj liber'a manier'o.

An'o de la Eŭrop'a Komision'o respond'ec'a por energi'o, Günther Oettinger, nom'is la inaŭgur'o'n de LNG -projekt'o ver'e sukces'a okaz'aĵ'o por Litovi'o. Laŭ li'a asert'o, tio est'as dec'a ekzempl'o, kiu pruv'as, kiel ebl'as solv'i problem'o'j'n de gas'liver'o en Eŭrop'o.

LAST


La LNG -ŝip'o Independence al'port'is energi'a'n sen'de'pend'ec'o'n por Litovi'o kaj ali'a'j balt'a'j land'o'j

En Klaipėda est'as uz'at'a nov'a teknologi'o por pri'trakt'i LNG : FSRU, mal'long'ig'o de la angl'a'lingv'a Floating Storage Regasification Unit, flos'ant'a stok'ad- kaj re'gas'ig-unu'o. Tio est'as ŝip'o, kiu funkci'as kiel kombin'it'a'j transport'il'o, stok'ej'o kaj instal'aĵ'o por trans'form'i LNG de likv'a (mal'varm'ig'it'a je -161 ĝis -164 o C) al gas'form'a stat'o.

FSRU -instal'aĵ'o konstru'ebl'as pli rapid'e kaj mal'pli kost'e ol la tradici'a sur'ter'a re'gas'ig'il'o kaj hav'as krom'a'n avantaĝ'o'n, ke ĝi est'as transport'ebl'a al la lok'o, kie ĝi est'as plej bezon'at'a. Sur'ter'e nur neces'as konstru'i la konekt'o'n al la en'land'a gas'ret'o. ( rr)

Ne inter'ven'i signif'as ne solv'i

OPINI'O

Ne inter'ven'i signif'as ne solv'i

Sen'dub'e la nun'a milit'o de politik'a'j kaj religi'a'j fanatik'ul'o'j en Siri'o kaj Irak'o zorg'ig'as la tut'a'n mond'o'n kaj precip'e en Proksim'a Orient'o kaj Eŭrop'o. Ĉiu'tag'e aper'as raport'o'j pri la lukt'o kontraŭ Islam'a Ŝtat'o en Irak'o kaj Lev'ant'o ( ISIL), en Eŭrop'o kon'at'a kiel Islam'a Ŝtat'o aŭ IS.

Politik'ist'o'j long'e hezit'is front'e al amas'murd'o, for'pel'o, per'fort'o en nord'a Irak'o kaj Siri'o. Tamen real'a'n danĝer'o'n oni ek'vid'as ankaŭ en eŭrop'a'j land'o'j. Islamdevenaj civit'an'o'j vojaĝ'as orient'e'n por soldat'iĝ'i: ili re'ven'as agres'em'a'j kaj batal'hard'it'a'j.

En Germani'o oni komenc'as mal'help'i re'ven'int'o'j'n tia'j'n kaj ne don'as pasport'o'j'n al danĝer'ul'o'j. Ĉu tio help'os solv'i la problem'o'j'n? Ia'manier'e oni re'ag'as per mal'toler'em'o kaj pli-mal'pli kaŝ'a ksenofobi'o.

Naiv'e

En si'a Fejsbuk-paĝ'o antaŭ ne'long'e membr'o de Eŭrop'a Parlament'o Fabi'o De Mas'i (Mal'dekstr'ul'o'j) not'is: „Mi ne est'as pac'em'ul'o. Mi'a av'o batal'is kun arm'il'o en nord'a Itali'o kontraŭ la faŝist'o'j. La kurd'o'j en Siri'o bezon'as ni'a'n sub'ten'o'n. Sed mi ne naiv'e kred'as, ke Uson'o fin'os la sang'o'verŝ'ad'o'n. Ĉio, kio'n Uson'o komenc'is, fin'iĝ'os en fiask'o kun cent'mil'o'j da mort'int'o'j.”

Kiam antaŭ tri jar'o'j komenc'iĝ'is la intern'a milit'o en Siri'o, Eŭrop'o, Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o decid'is ne inter'ven'i, agnosk'ant'e la suveren'ec'o'n kaj tim'ant'e pli'intens'ig'o'n de la konflikt'o. Sed Uson'o baldaŭ forges'is la „ruĝ'a'j'n lim'o'j'n” difin'it'a'j'n de Obama : kresk'is per'fort'o. Oni nun vid'as, ke ne-inter'ven'o konduk'as al ne-solv'o.

Pasiv'e

Ne'taŭg'a'j'n arm'il'o'j'n send'is Eŭrop'o kaj Okcident'o al si'n defend'ant'a'j kurd'o'j, jez'id'o'j, peŝmergoj ktp en nord'a Irak'o. Ili pasiv'e rigard'is, kiel Turki'o sub'ten'is kontraŭ'kurd'a'j'n atak'o'j'n en Siri'o. Ŝajn'as, ke Turki'o vol'as aŭ almenaŭ akcept'as mal'fort'ig'o'n de la kurd'o'j por mem profit'i en nord'a Siri'o.

La sort'o de hom'o'j en la sieĝ'at'a land'lim'a urb'o Kobani decid'iĝ'os ebl'e en Turki'o. La kurd'a'j batal'ant'o'j ne fid'as ŝtat'o'n, kiu las'is la loĝ'ant'o'j'n de la urb'o en dilem'o. Tem'as pri viv'o aŭ mort'o por tiu'j hom'o'j, kiu'j eĉ ne pov'as fuĝ'i, ĉar Turki'o ferm'is la land'lim'o'n kun Siri'o.

Urĝ'e

En la turk'a ĉef'urb'o Ankar'o est'as kurac'at'a'j vund'it'a'j batal'ant'o'j de Islam'a Ŝtat'o: turk'o'j dum long'a temp'o mal'help'is kurd'a'j'n si'n'defend'ant'o'j'n. Nur fin'e de oktobr'o Turki'o permes'is, ke 150 peŝmergo -batal'ant'o'j ating'u Kobani kun pez'a'j arm'il'o'j, urĝ'e bezon'at'a'j kontraŭ la kiras'vetur'il'o'j de la IS -teror'milic'o.

En Kolonj'o, Germani'o, futbal'huligan'o'j kaj ekstrem'dekstr'ul'o'j dum manifestaci'o kontraŭ salaf'ist'o'j – an'o'j de islam'a sekt'o – batal'is kontraŭ la polic'o, vund'is 49 polic'an'o'j'n kaj renvers'is polic'aŭtomobil'o'n. Evident'as, ke mal'toler'em'o kaj streb'o al unu'kultur'ec'o kresk'as en la mond'o kaj vid'ebl'as ne nur ĉe milit'em'a'j islam'ist'o'j.

Hejm'e

Rafik Schami, german-siri'a verk'ist'o, nask'iĝ'int'a en Damask'o kaj de'long'e loĝ'ant'a en Germani'o, ĝu'e si'n sent'as hejm'e en ambaŭ kultur'o'j. Li dir'as: „Mult'kultur'ec'o est'as daŭr'a defi'o ... Kultur'a toler'em'o est'as pli ol pac'a kun'ekzist'ad'o de divers'a'j manĝ'o'kart'o'j”.

Pli komplik'a est'as pac'a kun'ekzist'o de religi'o'j. Mult'a'j religi'o'j est'as lig'it'a'j al lingv'o: Tora'o uz'as la hebre'a'n, la bibli'a Jesu'o parol'is la arame'a'n, krist'an'ism'o komenc'e uz'is la grek'a'n kaj long'temp'e la latin'a'n, la Koran'o est'as en la arab'a, pli preciz'e en dialekt'o – la kuraŝita (aŭ kurajŝita) – parol'it'a en la region'o de Mekk'a en la sep'a jar'cent'o.

Region'e

Ne nepr'as lingv'ist'ik'e aŭ etim'ologi'e detal'i, ĉar ĉiu sci'as, kiel lingv'a'j esprim'o'j vari'as region'e kaj ŝanĝ'iĝ'as dum la temp'o. Ĉiu lingv'o, ĉiu dialekt'o, ĉiu temp'o, oft'e eĉ unu'op'a'j grup'o'j, hav'as si'a'j'n dir'aĵ'o'j'n, idiom'o'j'n kaj metafor'o'j'n. Oni nur aŭskult'u grup'o'n da jun'ul'o'j en lern'ej'a kort'o aŭ ĉe tram'halt'ej'o. Ne'kompren'o, mis'kompren'o'j kaj erar'o'j mult'as.

Ekzempl'e, la grek'a „ λόγος ” [log'os], laŭ la evangeli'o laŭ Johano la komenc'o de la mond'o, kaj eĉ di'o mem (prolog'o), hav'as mult'a'j'n signif'o'j'n kiel „parol'o”, „vort'o”, „inform'o”, „oni'dir'o”, ankaŭ „senc'o”, „raci'o”, „tem'o”, „en'hav'o”, „doktrin'o”, „ide'o”.

Mal'facil'e

La arab'a vort'o „ĝihad” oft'e est'as traduk'at'a kiel „sankt'a milit'o”. La vort'o signif'as nek „sankt'a”, nek „milit'o”. Ĝi mal'facil'e traduk'ebl'as kaj signif'as lukt'o'n, pen'o'n, si'n'apog'o'n kontraŭ pek'o kaj streb'o'n je moral'a viv'o. Ĝi signif'as uz'i ĉiu'j'n si'a'j'n fort'o'j'n, risk'i ĉio'n, venk'i si'a'n tim'o'n, ego'ism'o'n, person'a'j'n interes'o'j'n.

Lukt'o por pac'o kaj just'ec'o est'as ĝihad; sen ĝihad tiu lukt'o est'us mal'sincer'a kaj du'on'kor'a. Mult'e da islam'a'j erud'it'o'j kaj ili'a'j stud'o'j tio'n konfirm'as. Sed est'as ankaŭ ali'a'j, kiu'j mis'traduk'as kaj mis'interpret'as la vort'o'n kaj al'vok'as ali'a'j'n al milit'o. Kiu batal'as kun ard'a fajr'o, ne est'as brul'o'fajr'ant'a kaj mort'ig'ant'a soldat'o, sed iu, kiu fervor'e klopod'as. Tio'n ordon'as ankaŭ la Koran'o, uz'ant'a la vort'o'n „ĝihad”.

Egal'e

Nek Tora'o, nek Bibli'o, nek Koran'o rekomend'as milit'o'n, kvankam ĉiu el ili menci'as kruel'aĵ'o'j'n kaj malic'a'j'n leĝ'o'j'n el pra'temp'o'j. Milit'o neniam bon'as, egal'e pri la cel'o, ĉar ĝi al'port'as mal'feliĉ'o'n, sufer'o'n, mort'o'n.

Interpret'i religi'a'n tekst'o'n postul'as ne nur lingv'a'j'n kaj kultur'a'j'n kon'o'j'n, sed respond'ec'o'n. Pov'as est'i kontraŭ la origin'a signif'o eĉ laŭ'vort'a traduk'o, sed sen konsider'o de la senc'o.

Jomo IPFELKOFER
Naŭz'a novel'o

Naŭz'a novel'o

Honest'a'dir'e, kvankam mi ĝeneral'e tre aprez'as la en'hav'o'n de MONAT'O, en la ĵus'a oktobr'a ( p. 23-24) mi dev'is mi'n per'fort'i por voĉ'leg'i la tekst'o'n pri taŭr'o'batal'o. Ĝi komplet'e naŭz'is mi'n. Kvankam stil'e tut'e en ord'o, ĝi en'hav'e montr'is tia'n mal'respekt'o'n al mort'kondamn'it'a best'o, ke mi hav'as nur unu kvalifik'o'n: naŭz'a! Vi ja ankaŭ ne publik'ig'us artikol'o'n bel'e skrib'it'a'n de faŝist'o, kial do de tiel murd'em'a tendenc'o?

Rob MOERBEEK
Nederland'o