Artikol'o'j el Monat'o : elektron'ik'a versi'o 2010 - Verk'is divers'a'j aŭtor'o'j


En'hav'o


Modern'a viv'o

KIPR'O

Ĉas'ant'o'j ĉas'at'a'j

Kipr'o est'as ver'ŝajn'e la sol'a land'o en Eŭrop'a Uni'o, kiu dediĉ'is la naci'a'n flank'o'n de la 1-, 2-, kaj 5-cend'o'j de si'a'j eŭr'o-mon'er'o'j ne al histori'a person'o, ne al antikv'a monument'o, sed al best'o.

Tio pov'us surpriz'i turist'o'n, sed tut'e ne kipr'an'o'n, por kiu muflon'o (aŭ pli preciz'e lok'a spec'o de muflon'o, kies scienc'a nom'o est'as ov'is orient'al'is ophion ov'is gmelini ophion ) est'as unu el la plej mal'nov'a'j emblem'o'j de la land'o.

La kipr'a muflon'o ekzist'as en neniu ali'a land'o de la mond'o kaj est'as atest'it'a sur la insul'o jam 6000 jar'o'j'n antaŭ la komun'a era'o. La best'o far'iĝ'is simbol'o de la kipr'a flug'kompani'o Cyprus Airways .

Protekt'i

Nun'temp'e la reg'ist'ar'o kaj la polic'o de Kipr'o klopod'as protekt'i la muflon'o'j'n, kies nombr'o'j – neniam grand'a'j – dum last'a'j jar'o'j rimark'ind'e ŝrump'is pro ŝtel'ĉas'ad'o.

Tem'as pri situaci'o, kiu al'pren'as pli kaj pli grand'a'j'n dimensi'o'j'n, malgraŭ la intens'ig'ad'o de kontrol'o'j kaj la persekut'ad'o de respond'ec'ul'o'j. Konstat'ebl'as, ke en Kipr'o ekzist'as plur'a'j ĉas'ist'o'j, kiu'j ne hezit'as buĉ'i la mal'abund'a'j'n korn'o'hav'a'j'n mam'ul'o'j'n por riĉ'iĝ'i. Ŝajn'as eĉ pli ne'kred'ebl'e, ke en la tiel nom'at'a insul'o de Afrodit'o est'as tiu'j, kiu'j pret'as el'spez'i ĝis 50 eŭr'o'j'n kontraŭ ĉiu kilo'gram'o da – laŭ'asert'e – bon'gust'eg'a muflon'a viand'o.

Spur'ad'o

La plej freŝ'a okaz'o est'is en septembr'o. Vir'o, ek'suspekt'int'e ĵip'o'n park'um'it'a'n je ne'kutim'a hor'o apud la arb'ar'o de Pafos'o (natur'park'o kon'at'a kiel unu'sol'a viv'ej'o de muflon'o'j), avert'is la polic'o'n. Post long'a kaj mal'facil'a spur'ad'o, kiu memor'ig'is pri uson'a'j detektiv'film'o'j, la polic'o blok'is la aŭtomobil'o'n. Ĝi'n stir'is 21-jar'a lok'ul'o en kompani'o de tri apenaŭ buĉ'it'a'j muflon'o'j destin'at'a'j – kiel la ceter'a'j – al la plad'o'j (kaj ventr'o'j) de respekt'ind'a'j gast'o'j.

Tiel daŭr'as la batal'o kontraŭ la ŝtel'ist'o'j. Ne sen sukces'o: ekzist'as nun ĉ. 30 000 muflon'o'j en Kipr'o (en 1930 nur kelk'dek'o'j). Ceter'e, kresk'ant'a nombr'o da civit'an'o'j deklar'as si'n pret'a defend'i kontraŭ esting'o unu el la kipr'a'j simbol'o'j, pri kiu'j ili fier'as.

Roberto P IGRO

NIĜERI'O

Prezid'ant'o-vic'o

En januar'o 2011 niĝeri'an'o'j elekt'os nov'a'n prezid'ant'o'n. La nun'a prezid'ant'o, Goodluck Jonathan [ gudlak ĝxónatan ], la iam'a vic'prezid'ant'o, trans'pren'is la pov'o'n en maj'o 2010 post la mort'o de la antaŭ'a ŝtat'estr'o, Umaru Mus'a YarAdua.

Jonathan far'iĝ'is la unu'a prezid'ant'o el la niĝeri'a minoritat'o. Niĝeri'o hav'as pli ol 450 etn'o'j'n, sed la tri ĉef'a'j etn'o'j, aŭ gent'o'j, Igbo, Haŭs'a kaj Joruba, batal'ad'as por reg'i la land'o'n. Dum la arme'a reg'ad'o la general'o'j, kiu'j far'iĝ'is ŝtat'estr'o'j, de'ven'is de la nord'a, islam'a, haŭs'a part'o de Niĝeri'o. En 1999 ĉio ŝanĝ'iĝ'is, kiam prezid'ant'iĝ'is eks'a general'o Olusegun Obasanyo el la okcident'a, joruba part'o de Niĝeri'o.

Naft'o-riĉ'a

La nun'a prezid'ant'o, kiu de'ven'as de la naft'o-riĉ'a sud'a Niĝeri'o, jam anonc'is si'a'n kandidat'iĝ'o'n. Kontraŭ'as li'n kandidat'o'j el la nord'o, kiu'j opini'as, ke ven'is la vic'o de nord'a prezid'ant'o. La sud'ul'o'j replik'as, ke YarAdua, nord'ul'o, mort'is post tri jar'o'j da prezid'ant'ec'o kaj do rest'u ĉe ili la prezid'ant'a posten'o.

Sub'ten'as la kandidat'ec'o'n de Jonathan – ceter'e niĝeri'an'o'j taks'as li'n bon'ŝanc'a pro li'a person'a nom'o, Goodluck, kiu signif'as „bon'ŝanc'o” – minoritat'a'j ŝtat'o'j kaj el sud'o kaj el nord'o. Apog'as li'n jam 40 politik'a'j parti'o'j el la nun'a'j 63 en Niĝeri'o.

Kandidat'ec'o'n anonc'is ali'a'j hom'o'j, i.a. la arme'a prezid'ant'o Babangida, mem ŝtat'estr'o inter 1985 kaj 1993. Tiu okaz'ig'is preskaŭ intern'a'n milit'o'n en Niĝeri'o, kiam li renvers'is la popular'a'n venk'o'n de prezid'ant'o Abiola. Dum la protest'o'j mort'is mil'o'j da niĝeri'an'o'j.

Princ'o Henrik'o O GUINYE/ pg

EVOLU'HELP'O

Simpl'a'j solv'o'j por prem'a'j problem'o'j

Kutim'e ebl'as solv'i problem'o'j'n laŭ plur'a'j voj'o'j. Solv'o pov'as est'i komplik'a kaj mult'e'kost'a, sed oft'e ebl'as solv'i la sam'a'n problem'o'n per tre simpl'a metod'o. Uz'i la plej taŭg'a'n solv'o'n grav'as en riĉ'a'j region'o'j, sed ankoraŭ pli grav'as en land'o'j, kiu'j hav'as nur mal'mult'a'j'n rimed'o'j'n.

Howtopedia (proksim'um'a traduk'o: „kiel- pedio ”) est'as sen'profit'cel'a asoci'o baz'it'a en Zurik'o, Svis'land'o. Ĝi klopod'as tut'mond'e aplik'i teĥnologi'o'n simpl'a'n kaj fid'ind'a'n, uz'ant'e lok'a'j'n rimed'o'j'n. Ĝi de'pend'as ĉef'e de donac'o'j kaj de volont'ul'o'j, kiu'j al'port'as ide'o'j'n kaj kiu'j verk'as kaj traduk'as artikol'o'j'n por www. howtopedia. org , vikipedio -stil'a ret'paĝ'ar'o.

Argil'a'j pot'o'j

Bel'a ekzempl'o est'as la t.n. zeer -pot'o, kiu en varm'a lok'o kapabl'as konserv'i manĝ'aĵ'o'j'n je temperatur'o de 15 o   C. Kiel? Oni pren'as du argil'a'j'n pot'o'j'n de iom mal'sam'a grand'ec'o. En la plej grand'a oni met'u tavol'o'n de sabl'o. La mal'pli grand'a'n pot'o'n oni met'as en la grand'a'n kaj plen'ig'as la spac'o'n inter ambaŭ pot'o'j per sabl'o.

Tiam oni humid'ig'as la sabl'o'n per akv'o, met'as la konserv'ot'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n en la mal'grand'a'n pot'o'n kaj kovr'as la tut'o'n per tuk'o. La akv'o inter la pot'o'j vapor'iĝ'as kaj tiel mal'varm'ig'as la intern'a'n pot'o'n. Oni du'foj'e tag'e re'humid'ig'as la sabl'o'n. La „frid'uj'o” funkci'as nur en sek'a region'o.

Tiel ne nur est'as solv'it'a problem'o (konserv'ad'o de manĝ'aĵ'o'j), sed tio ankaŭ pov'as est'i baz'o de et'a lok'a industri'o, kiu produkt'as kaj vend'as pot'o'j'n, tiel evit'ant'e aĉet'o'n de pli kost'a'j import'it'a'j var'o'j.

Valor'a'j artikol'o'j

La baz'a ide'o est'as bon'a kaj sur la ret'paĝ'o trov'ebl'as dek'o'j da valor'a'j artikol'o'j. Tamen rest'as mult'o far'end'a. En'tut'e la angl'a'lingv'a versi'o hav'as nur kelk'a'j'n cent'o'j'n da artikol'o'j; la franc'a, arab'a kaj hispan'a versi'o'j mult'e mal'pli. Traduk'o'j al ali'a'j lingv'o'j est'as plan'at'a'j, sed ankoraŭ mank'as. Pri mult'a'j titol'o'j, kiu'j aper'as en la indeks'o'j, est'as neniu tekst'o aŭ nur kelk'a'j fraz'o'j, kaj la klar'ig'o'j aŭ la desegn'aĵ'o'j est'as mal'bon'kvalit'a'j.

Ali'a oft'a kritik'o: la inform'o'j trov'ebl'as nur inter'ret'e kaj tiu'j, kiu'j plej bezon'as ili'n, ne hav'as ret-al'ir'o'n. Ebl'as respond'i, ke en ĉiu'j land'o'j almenaŭ kelk'lok'e est'as facil'a ret'al'ir'o kaj ke tie'a'j person'o'j pov'as pri'stud'i kaj trans'don'i la sci'o'j'n.

Por kun'labor'i neces'as antaŭ'e registr'i si'n, don'ant'e inform'o'j'n pri teknik'a'j kaj lingv'a'j kapabl'o'j.

Roland R OTSAERT

En'konduk'o

ePub

Kiam antaŭ pli ol 30 jar'o'j Stefan Maul kaj Torben Kehlet, la fond'int'o'j de M ONATO, projekt'is la revu'o'n, ili pens'is nur pri paper'a magazin'o, send'at'a per'poŝt'e al la abon'ant'o'j. Tio ja est'as kompren'ebl'a. En tiu temp'o Inter'ret'o en si'a nun'a form'o tut'e ne ekzist'is. Ĉio est'is send'at'a tra la tradici'a poŝt'o.

En 1993 Flandr'a Esperant'o-Lig'o, la el'don'ant'o de M ONATO, aĉet'is modem'o'n kun la cel'o telefon'e send'i manuskript'o'j'n inter redaktor'o'j kaj el'don'ej'o. Sed antaŭ ol rekomend'i al si'a'j redaktor'o'j aĉet'i tia'n nov'a'n invent'aĵ'o'n de la modern'a teknologi'o, FEL ja dezir'is test'i. Sed kun kiu? Nu, en la mart'a numer'o de 1993 leg'ebl'is la jen'a anonc'et'o: „Ĉu vi hav'as modem'o'n? FEL serĉ'as kelk'a'j'n person'o'j'n, kiu'j hav'as modem'o'n (kaj komput'il'o'n!) kaj pret'as far'i kelk'a'j'n mal'long'a'j'n test'o'j'n.” La test'person'o'j est'is trov'it'a'j, la test'o'j sukces'is, kaj M ONATO rekomend'is al si'a'j redaktor'o'j instal'i tiu'n nov'a'n aparat'o'n. La redaktor'o, kiu far'is tio'n tuj, est'is Paul Gubbins, kaj li'a'j tekst'o'j est'is do la unu'a'j esperant'lingv'a'j manuskript'o'j, kiu'j flu'is „tra la ret'o” antaŭ ol aper'i.

La abon'ant'o'j hav'is kontakt'o'n kun la ret'a M ONATO nur tri jar'o'j'n post'e, kiam la unu'a'j artikol'o'j est'is konsult'ebl'a'j sur la servil'o'j de CompuServe . Tamen, nur en 2001 la abon'ant'o'j pov'is decid'i ricev'i la tekst'o'j'n hejm'e, ĉiu'n artikol'o'n apart'e, kiel ret'mesaĝ'o'n. De'nov'e tri jar'o'j'n post'e M ONATO lanĉ'is si'a'n revu'o'n en la dosier'form'o PDF . Tiu form'o en'hav'is fot'o'j'n kaj est'is plen'kolor'a, tre kontrast'a do kun la ĝis'tiam'a pur'e tekst'a form'o de la ret'a versi'o. Nun, preskaŭ 10 jar'o'j'n post'e, pli-mal'pli 10 el'cent'o'j de la abon'ant'ar'o elekt'as la PDF -versi'o'n.

La teknik'o tamen plu evolu'as, kaj komput'il'o'j iĝ'as pli kompakt'a'j. Pro tio abon'ant'o'j last'a'temp'e esprim'is si'a'n dezir'o'n leg'i M ONATO n ankaŭ en si'a poŝ'telefon'o aŭ en si'a libr'o'leg'il'o, kaj por tia'j mal'grand'a'j ekran'o'j la PDF -form'o ne tre taŭg'as. Pro tio la el'don'ej'o decid'is propon'i al si'a'j abon'ant'o'j pli'a'n form'o'n, la dosier'form'o'n ePub , kiu apart'e taŭg'as por lert'a'j poŝ'telefon'o'j kaj por elektron'ik'a'j libr'o'leg'il'o'j.

Okaz'e de vi'a re'abon'o bon'vol'u do pri'pens'i: aŭ vi daŭr'e abon'as la tradici'a'n paper'a'n versi'o'n – kiu ja ĉiam ekzist'os –, aŭ vi elekt'as unu el la ret'a'j versi'o'j ( PDF, ePub aŭ pur'e tekst'a) kontraŭ nur 60 % de la baz'a tarif'o. Tiu'j, kiu'j dezir'as, pov'as ricev'i ambaŭ: paper'a'n versi'o'n kaj unu ret'a'n versi'o'n. En tiu okaz'o la ret'a versi'o est'as sen'pag'a.

La stab'o de M ONATO dezir'as al vi ĉiu'j agrabl'a'n leg'o'jar'o'n!

Sincer'e vi'a

Paŭl P EERAERTS

Politik'o

HUNGARI'O

Delir'o dekstr'ul'a

En aŭtun'o okaz'is en Hungari'o tut'land'a'j municip'a'j balot'o'j. En pli ol 3200 municip'o'j oni elekt'is urb'estr'o'j'n kaj estr'ar'o'j'n. En 400 lok'o'j prezent'is si'n nur unu'sol'a kandidat'o kiel urb- aŭ vilaĝ-estr'o. Tie sufiĉ'is nur unu valid'a voĉ'o.

La kampanj'o est'is mal'laŭt'a kaj enu'ig'a, ĉar la parti'o'j kvazaŭ akcept'is la rezult'o'j'n de la printemp'a'j parlament'a'j balot'o'j. Okaz'is nenio nov'a: furor'is la dekstr'ul'o'j, kiu'j preskaŭ ĉie venk'is.

Tiel, post 20-jar'a liberal'demokrat'a era'o, ankaŭ Budapeŝt'o aparten'as al la dekstr'ul'o'j. Nur la sud'a urb'o Szeged [ seged ] aparten'as al la social'ist'o'j, sed tie la urb'estr'ar'o hav'as dekstr'a'n pli'mult'o'n. En vilaĝ'o'j, kie oni voĉ'don'as pli por person'o'j ol parti'o'j, oft'e venk'is sen'de'pend'ul'o'j.

Blok'o

La nun'a venk'o spegul'as la social'ism'a'n epok'o'n, kiam ĉie venk'is la „Patriot'a Popol'front'o”. Nun tamen dekstr'a blok'o reg'as kaj la parlament'o'n (kun rajt'o modif'i eĉ la konstituci'o'n) kaj la municip'o'j'n.

Tiel kresk'is la respond'ec'o de la ministr'estr'o Viktor Orbán. Li'a mandat'o daŭr'os preskaŭ kvar jar'o'j'n, dum kiu'j li dev'as kre'i stabil'a'n ekonomi'o'n spit'e inter'naci'a'n kriz'o'n.

Karl'o JUHÁSZ

FUM'AD'O

Freŝ'a leĝ'o, freŝ'a aer'o

Bon'a nov'aĵ'o por grek'a'j ne'fum'ant'o'j: la 1 a de septembr'o 2010 far'iĝ'is la tag'o, kiam, post plur'a'j fiask'int'a'j leĝ'propon'o'j, definitiv'e est'is mal'permes'it'e fum'i ne nur en publik'a'j lok'o'j kia'j trink'ej'o'j, restoraci'o'j, bank'o'j kaj butik'o'j sed ankaŭ en ofic'ej'o'j kaj ali'a'j labor'lok'o'j.

Ĉu nur pli'a bluf'o konform'iĝ'i al inter'naci'a'j direktiv'o'j en land'o kun la plej alt'a el'cent'aĵ'o (40 %) da fanatik'a'j fum'ant'o'j? Tut'e ne. La leĝ'o, simil'a al tiu en Itali'o kaj ali'a'j ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o, valid'as sen'escept'e en ĉiu'j publik'a'j ej'o'j. Mal'observ'ad'o est'os trakt'it'a per mon'pun'o'j ĝis 10 000 eŭr'o'j. Lok'o'j, kie oni la kvar'a'n foj'o'n mal'observ'as la leĝ'o'n, est'os dum 10 tag'o'j ferm'it'a'j; la kvin'a'n foj'o'n ties posed'ant'o'j perd'os si'a'n licenc'o'n.

Obstrukc'o

Ŝajn'as, ke ĉi-foj'e la grek'a ministeri'o pri san'o ag'as serioz'e, cel'ant'e for'ig'i mis'kutim'o'n, kiu ĉiu'jar'e mal'san'ig'as kaj mort'ig'as mil'o'j'n da grek'o'j. La leĝ'o sekv'as antaŭ'a'j'n prov'o'j'n, kiu'j mal'sukces'is pro la obstrukc'o de estr'o'j kaj klient'o'j de klub'o'j, kaf'ej'o'j kaj koncert'ej'o'j ne'imag'ebl'a'j sen fum'ant'o'j.

Nun, tamen, la reg'ist'ar'o ne toler'is protest'o'j'n. Kaj ŝajn'as, ke ĝi'a batal'kri'o kontraŭ fum'ad'o ja traf'is la orel'o'j'n de la grek'o'j. Dum la unu'a'j tag'o'j post la mal'permes'o ĝi ricev'is mil'o'j'n da vok'o'j de tiu'j, kiu'j vol'is raport'i mal'observ'ad'o'j'n.

Ali'flank'e ne mir'ind'e. La grek'a popol'o fin'e ek'kompren'as, dank'e al nov'a'j stud'aĵ'o'j, la danĝer'o'j'n de fum'ad'o kaj aktiv'a kaj pasiv'a. Sam'temp'e ĝi lern'as, ke la san'o de pli'mult'o pli grav'as ol la profit'o'j de mal'pli'mult'o.

Roberto P IGRO

Jubile'o sen jubil'ad'o

Komenc'e de oktobr'o milion'o'j da niĝeri'an'o'j fest'is la or'a'n jubile'o'n de sen'de'pend'iĝ'o el Briti'o en la jar'o 1960. La reg'ist'ar'o el'spez'is milion'o'j'n da dolar'o'j, sed opozici'a'j parti'o'j taks'is la el'spez'o'n sen'senc'a en land'o, kie 70 % de la loĝ'ant'ar'o mort'os en mal'riĉ'o.

Malgraŭ kritik'o'j, la 1 a de oktobr'o est'as deklar'it'a naci'a tag'o. La fest'o'j daŭr'is kelk'a'j'n tag'o'j'n kaj al Niĝeri'o ven'is pli ol 20 ŝtat'estr'o'j kaj mult'a'j reprezent'ant'o'j de ali'a'j land'o'j. La ceremoni'o'j okaz'is ĉef'e en la iam'a ĉef'urb'o, Lagoso, kaj en la nun'a, Abuĝ'o. La niĝeri'a arme'o okaz'ig'is grand'a'n spektakl'o'n, kun la cel'o montr'i la pret'ec'o'n de la land'o far'iĝ'i mond'o'potenc'o en la ven'ont'a'j 50 jar'o'j.

Sekur'ec'o

Tamen en la centr'o de Abuĝ'o, kie okaz'is la ceremoni'o, kaj malgraŭ sekur'ec'o, kelk'a'j'n metr'o'j'n for de la niĝeri'a prezid'ant'o kaj li'a'j gast'o'j, eksplod'is bomb'o'j. Mort'is 12 hom'o'j, ĉef'e agent'o'j de la sekur'ec'a'j serv'o'j, kaj est'as vund'it'a'j mult'a'j ali'a'j.

Kulp'ig'it'a'j est'as niĝer'delt'a'j milit'ant'o'j kaj ties ĉef'organiz'aĵ'o Mov'ad'o por la Liber'ig'o de Niĝer'delt'o (MEND). La grup'o ne'is respond'ec'o'n. Du tag'o'j'n post'e est'as arest'it'a'j dek'o'j da hom'o'j, inkluziv'e de la estr'o de sen'de'pend'a radi'o- kaj televid'o-staci'o, kiu organiz'is kampanj'o'n favor'e al la eks'a prezid'ant'o Ibrahim Babangida.

Nun reg'as en Niĝeri'o konfuz'o, ĉu Babangida, kiu vol'as far'iĝ'i de'nov'e prezid'ant'o, en'plekt'iĝ'is en la atenc'o. Cert'e est'as, tamen, ke la eksplod'o'j makul'is la jubile'o'n, tiel ke pli lament'is ol celebr'is niĝeri'an'o'j.

Princ'o Henrik'o O GUINYE/ pg

FUNG'O'J

Mal'bon'a'n apetit'o'n

Vir'o el vilaĝ'o apud la litov'a ĉef'urb'o Vilnius, aŭd'int'e pri la mort'a danĝer'o de muŝ'fung'o'j, decid'is mem el'prov'i, ĉu tio ne est'as nur klaĉ'o. Pas'int'jar'e li kuir'is kaj manĝ'is ruĝ'a'n muŝ'fung'o'n. Nenio mal'bon'a okaz'is. Tial li konklud'is, ke rakont'o'j pri toks'o'j mort'ig'a'j est'as nur'a'j el'pens'aĵ'o'j.

Ĉi-jar'e la 50-jar'ul'o decid'is test'i ali'a'n spec'o'n de fung'o – verd'a'n muŝ'fung'o'n. Manĝ'int'e ĝi'n, la unu'a'n tag'o'n la vir'o bon'e fart'is. Li ne sci'is, ke la unu'a'j simptom'o'j pri venen'o ne tuj evident'iĝ'as. La du'a tag'o ne tiom agrabl'is, ĉar aper'is sang'o. Post kelk'a'j tag'o'j la vir'o en'ir'is hospital'o'n, kie la kvin'a'n tag'o'n li mort'is.

Distr'aĵ'o

En Litovi'o, kie fung'o'kolekt'ad'o est'as tradici'a distr'aĵ'o, kaj fung'o bon'gust'a manĝ'aĵ'o, kresk'as ĉ. 300 spec'o'j da manĝ'ebl'a'j fung'o'j kaj ĉ. 100 venen'a'j. La plej venen'a'j est'as la verd'a kaj la pal'a muŝ'fung'o'j. Sufiĉ'as unu fung'o tia por mort'ig'i hom'o'n. La venen'o ne ŝanĝ'iĝ'as dum kuir'ad'o, bak'ad'o aŭ konserv'ad'o.

Tiu, kiu manĝ'is venen'a'n muŝ'fung'o'n, la unu'a'n tag'o'n nenio'n sent'as. La du'a'n komenc'iĝ'as vom'ad'o kaj not'ind'as ventr'o'dolor'o'j kaj laks'o. La tri'a'n pli'bon'iĝ'as la situaci'o, sed vid'ebl'as laboratori'e spur'o'j de pez'a hepat'a lez'o. La kvar'a'n aper'as sang'o el la digest'a sistem'o. La kvin'a'n romp'iĝ'as la cerb'o kaj mal'aper'as la konsci'iĝ'o, kaj la ses'a'n komenc'iĝ'as akut'a nefrit'o. Kutim'e la sep'a'n tag'o'n mort'as la fung'o-manĝ'int'o.

LAST

Manĝ'ind'as nek muŝ'fung'o'j nek ali'a'j fung'o'j ne'kon'at'a'j.

Medi'o

TOGOLAND'O

Lern'ej'o'j en akv'o

La 13an de septembr'o 2010 mal'ferm'iĝ'is la lern'ej'a'j pord'o'j en Togoland'o. Dum iu'j ge'lern'ant'o'j sen'problem'e ek'ir'is al la lern'ej'o, ali'a'j ĝis nun rest'as hejm'e. Ĉu pro la ne'pov'o de la ge'patr'o'j pag'i la lern'o'kotiz'o'n?

Oni pov'as memor'i, ke en aŭgust'o 2008 inund'o okaz'is en Togoland'o. Tiam hom'o'j iĝ'is sen'hejm'a'j kaj dev'is ek'loĝ'i en lern'ej'o'j. Iu'j'n el tiu'j atak'is la akv'o. Tial la reg'ist'ar'o est'is dev'ig'it'a prokrast'i je du semajn'o'j la komenc'o'n de la nov'a lern'ej'a jar'o. Pas'is tiu temp'o, sed ne ĉiu'j lern'ej'o'j sen'iĝ'is je akv'o. Tamen komenc'iĝ'is tiam la lern'ej'a jar'o. Ĉiu'j tiam pens'is, ke nenio tia plu okaz'os en Togoland'o. Bedaŭr'ind'e la lern'ej'a jar'o 2010-2011 rezerv'is ali'a'n surpriz'o'n al la ge'lern'ant'o'j kaj ili'a'j ge'patr'o'j.

La 13an de septembr'o 2010 en plur'a'j lern'ej'o'j en Lome'o (ĉef'urb'o de Togoland'o) ankoraŭ est'is pluv'akv'o. La tut'a lern'ej'o dron'is en akv'o, kio mal'help'is la ge'lern'ant'o'j'n komenc'i la nov'a'n jar'o'n. Tamen jen iu'j ge'lern'ant'o'j kaj ge'instru'ist'o'j spit'is la akv'o'n kaj komenc'is la labor'o'n, malgraŭ flak'o'j en la klas'ĉambr'o'j. Cert'e ne ĝoj'is la akv'o, ke hom'o'j loĝ'as kun ĝi en la klas'ĉambr'o. Jen la 18an de septembr'o 2010 pluv'is la tut'a'n tag'o'n, kaj nun tut'a'j'n klas'o'j'n plen'ig'is la akv'o, tiel ke neniu pov'as en'ir'i. En iu'j lern'ej'o'j ne est'as akv'o en la ĉambr'o'j, sed tiom da akv'o ĉirkaŭ ili, ke ne ebl'as al'ir'i ili'n. Ĉu la ge'lern'ant'o'j rest'u hejm'e? Pri'pens'ig'a afer'o.

Uz'it'a'j pneŭ'o'j

La ge'instru'ist'o'j kaj ge'patr'o'j inter'konsil'iĝ'is, kaj jen ili fabrik'is io'n pont'ec'a'n el uz'it'a'j pneŭ'o'j de aŭt'eg'o'j kaj el brik'o'j, ke la ge'lern'ant'o'j, unu post la ali'a, al'ir'u la rest'int'a'j'n ne okup'it'a'j'n klas'ĉambr'o'j'n. Neces'as est'i tie por vid'i, kiel danc'as ge'instru'ist'o'j sur pneŭ'o'j ir'ant'e al la klas'ĉambr'o'j. Est'as tut'e apart'a spektakl'o. La kurs'hor'o'j redukt'iĝ'is, ĉar est'as mal'facil'e uz'i kelk'a'j'n klas'ĉambr'o'j'n por pli ol dek klas'o'j. Tamen pli bon'e hav'i iom ol neniom. Jen la ge'lern'ant'o'j nun kontent'as pri la iom'o nun instru'at'a al ili. Oni pov'as demand'i kiam kaj kiel re'ag'os la reg'ist'ar'o.

La akv'o tiom mult'as en lern'ej'o'j, ke ne pli fru'e ol en januar'o 2011 ĝi pov'os tut'e mal'aper'i. aŭtoritat'ul'o'j vizit'as la lern'ej'o'j'n, fot'as la afer'o'j'n kaj re'ir'as. Jam pas'is pli ol tri semajn'o'j post la ek'o de la nov'a lern'ej'a jar'o, sed nenia re'ag'o de la reg'ist'ar'o aper'is. Dum'e la ge'instru'ist'o'j kaj ge'lern'ant'o'j, unu post la ali'a, uz'as la pont'et'o'j'n por ating'i la klas'ĉambr'o'j'n. La lern'ej'o CEG Anfame est'as unu el la lern'ej'o'j inund'it'a'j. Jen fot'o'j pri ĝi!

G BEGLO Koffi

BALKANI'O

Liber'e mov'iĝ'i

Antaŭ ne'long'e la Eŭrop'a Parlament'o voĉ'don'is favor'e al liber'a mov'iĝ'o en EU ankaŭ por civit'an'o'j de Albani'o kaj Bosni'o. La event'o eĥ'iĝ'is entuziasm'e ĉe la alban'o'j, probabl'e la plej izol'it'a popol'o en Eŭrop'o almenaŭ post la du'a mond'milit'o.

Kulp'is unu'e la komun'ism'a tiel nom'at'a fer'a kurten'o kaj post'e tiu de Eŭrop'o mem, kiu mal'help'is al alban'o'j mov'iĝ'i tra kontinent'o, al kiu ili aparten'as ek'de pra'temp'o.

Post 1990 ĉirkaŭ 30 % de la alban'a loĝ'ant'ar'o (1,5 milion'o'j da hom'o'j) el'migr'is plej'part'e sen'viz'e. Nun famili'an'o'j, rest'ant'a'j en Albani'o, sen'pacienc'e esper'as ili'n re'vid'i. Kelk'a'j alban'o'j tamen opini'as, ke liber'a mov'iĝ'o konduk'os al amas'a for'fuĝ'o de alban'o'j. Ver'ŝajn'e tio ne okaz'os.

aŭtobus'o'j

En ali'a'j balkan'a'j land'o'j, pro la rajt'o liber'e mov'iĝ'i, mult'a'j vetur'is okcident'e'n. Ekzempl'e antaŭ unu jar'o en Sofi'o, Bulgari'o, star'is dek'o'j da aŭtobus'o'j en la urb'o'centr'o pret'a'j ek'vetur'i al okcident'a'j eŭrop'a'j land'o'j. Nun ne plu: mank'as mon'o por vojaĝ'i.

Rest'as ankoraŭ unu land'o en Balkani'o, kies civit'an'o'j ne rajt'as liber'e mov'iĝ'i: Kosov'o. Iam ankaŭ kosov'an'o'j vetur'is sen'ĝen'e tra la iam'a Jugoslavi'o. Pro tio mult'a'j ge'jun'ul'o'j pet'as serb'a'n pasport'o'n ĉe ofic'ej'o'j tiu'cel'e mal'ferm'it'a'j en serb'a'j komun'um'o'j.

Bardhyl S ELIMI

El mi'a rid'punkt'o

Du mil dek

La plej kurioz'a'n kaj rid'ind'a'n mensog'o'n ĉi-jar'e ni aŭd'is sen'dub'e el Ĉini'o. Kiam oni inform'is, ke Nobel-premi'o'n pri pac'o ricev'os la ĉin'a disident'o Li'u Ŝiaobo, ĉin'a ministr'o dir'is: „En Ĉini'o ne ekzist'as disident'o'j, nur krim'ul'o'j.” (Ĉu tio signif'as, ke ĉiu'j ĉin'o'j est'as krim'ul'o'j?) Kaj la estr'in'o de la ĉin'a PEN-klub'o (PEN, kiel kon'at'e, est'as klub'o de aŭtor'o'j) asert'is, ke aŭtor'o kun tiu ĉi nom'o ne ekzist'as. Ĉu do la stult'a norveg'a Nobel-komitat'o elekt'is fantom'o'n?

Pli simpl'a'n, tamen ankaŭ rid'ind'a'n mensog'o'n ni aŭd'is dum la vintr'o de german'a'j urb'estr'o'j. Pro fort'a neĝ'ad'o baldaŭ mank'is strat'o'sal'o en mult'a'j urb'o'j – almenaŭ tio'n asert'is la aŭtoritat'o'j. Fakt'o est'is, ke unu tun'o da sal'o en aŭtun'o 2009 kost'is 70 eŭr'o'j'n, en februar'o 350 eŭr'o'j'n (ĉar pro grand'a postul'ad'o la merkat'o re'ag'is, kaj la sal'produkt'ant'o'j drast'e alt'ig'is la prez'o'n). La urb'o'j simpl'e ne vol'is pag'i tiom mult'e ...

Divers'a'j saŭn'o'j

La kapric'a veter'o regal'is german'o'j'n ne nur per mal'varm'eg'a vintr'o sed ankaŭ per varm'eg'a somer'o. Kiu kutim'is dorm'i nud'e, est'is kompat'ind'a hom'o, ĉar li ne plu hav'is io'n por mal'vest'i si'n, nur la propr'a'n haŭt'o'n. Tamen unu nud'a grup'o tut'e ne sufer'is pro la varm'eg'o: saŭn'ist'o'j. Ili frekvent'is la tro'hejt'it'a'n ej'o'j'n ankaŭ dum tro'hejt'it'a somer'o. Prudent'e la german'a fer'voj'o propon'is al si'a'j pasaĝer'o'j (kiu'j'n nun oni nom'as „klient'o'j”) sam'a'n serv'o'n: en la klimat'iz'it'a'j vagon'o'j de fi'fam'a'j ekspres'trajn'o'j IC'E okaz'e est'is tiom varm'eg'e, ke plur'a'j hom'o'j kolaps'is pro la temperatur'o de 50 grad'o'j celsi'a'j. La klar'ig'o est'is simpl'a: kolaps'is ankaŭ la klimat'iz'il'o'j en la trajn'o'j, ĉar ili kapabl'as mal'varm'ig'i maksimum'e ĝis la temperatur'o de 30 grad'o'j. Kiam antaŭ mult'a'j jar'o'j oni instal'is ili'n, neniu pov'is imag'i, ke pro klimat'ŝanĝ'o ankaŭ en Germani'o foj'foj'e est'os temperatur'o'j pli alt'a'j ...

Kiel kon'at'e, la saŭn'o'naci'o est'as Finn'land'o. Tie oni asert'as, ke saŭn'ad'o est'as tre san'ig'a. Probabl'e sen saŭn'o'j finn'o'j mort'us mult'e pli fru'e. Nun tamen mort'is hom'o pro saŭn'ad'o. En Finn'land'o oni vol'is el'trov'i la mond'ĉampion'o'n de tiu san'ig'a procedur'o. Sed ĉi-jar'e rus'a final'ist'o mort'is, kuir'it'a ĉe 110 grad'o'j.

Sekur'ec-mani'o

Nud'ec'o ĉiel ajn est'as grand'a mod'o. Tial oni nun instal'is en ĉiu'j grand'a'j flug'haven'o'j tiel nom'at'a'j'n nud-skan'il'o'j'n, do aparat'o'j'n, kiu'j sur ekran'o montr'as korp'o'j'n sen vest'o'j; tiel oni vol'as trov'i kaŝ'it'a'j'n tranĉ'il'o'j'n kaj ali'a'j'n danĝer'a'j'n instrument'o'j'n, kiu'j'n volont'e uz'as teror'ist'o'j. Tiel do islam'ist'a'j fanatik'ul'o'j sukces'is nud'ig'i okcident'an'o'j'n. Ĉu iu jam el'kalkul'is, kiom kost'as tiu tut'a sekur'ec-mani'o, kiu rab'as la dign'o'j'n de miliard'o'j da hom'o'j, nur por sav'i eventual'e unu, du viv'o'j'n?

Oni em'as mut'iĝ'i pro tiom da histeri'o. Mut'a'j nun dev'as est'i radi'o'staci'o'j en Somali'o, ĉar tie'a'j islam'ist'o'j asert'as, ke muzik'o est'as pek'o. Kaj ĉar islam'ist'o'j volont'e pun'as pek'ul'o'j'n per mort'ig'o, la radi'o'staci'o'j obe'as al la mal'permes'o. Kiel kon'at'e, oni ne rajt'as ankaŭ ŝerc'i pri Islam'o. En ali'a'j religi'o'j tio ne est'as problem'o. Jen ŝerc'o, kiu'n volont'e rakont'as katolik'a'j pastr'o'j mem: Pastr'o vok'is ge'patr'o'j'n por plend'i pri ili'a fil'o. „Li lern'as kaj atent'as nenio'n. Last'e li eĉ ne sci'is io'n ajn pri la mort'o de Jesu'o.” La patr'o cerb'um'as kaj post'e konfes'as: „Vi dev'as pardon'i, sed ni eĉ ne sci'is, ke Jesu'o est'is mal'san'a.”

Brazil'o oni'dir'e est'as katolik'a land'o, sed ankaŭ tie – almenaŭ dum difin'it'a temp'o – est'is mal'permes'it'e ŝerc'i, nom'e pri politik'ist'o'j dum la elekt'o'kampanj'o. Kiu televid'o pri'mok'is kandidat'o'n, risk'is mon'pun'o'n ĝis 80 000 eŭr'o'j. Nu, tie oni almenaŭ ne risk'is mort'pun'o'n ...

Mort'o'j kaj tank'o'j

Por mort'int'o'j ja ekzist'as divers'a'j kult'o'j en divers'a'j kultur'o'j. En Uson'o precip'e katolik'a'j ital'a'j en'migr'int'o'j konserv'is la tradici'o'n, ekspon'i mort'int'o'j'n en ne'ferm'it'a ĉerk'o, kio'n oni nom'as „public viewing ” (publik'a rigard'ad'o). En Germani'o dum la mond'ĉampion'ad'o de futbal'o en grand'a'j urb'o'j sur plac'o'j oni propon'is ankaŭ tiu'n „public viewing ”, sed anstataŭ kadavr'o'j'n oni montr'is sur grand'a'j ekran'o'j futbal'matĉ'o'j'n. Oni en tiu land'o reklam'as ankaŭ sak'o'j'n kun la nom'o „ Body - Bag ”, angl'a vort'o por kadavr'o'sak'o. German-uson'a lingv'o evident'e em'as ŝanĝ'i vort'signif'o'j'n.

Ni rest'u ĉe mort'o: tank'o'j, kiel kon'at'e, serv'as por mort'ig'i mal'amik'o'j'n. Sed la rus'a arme'o nun instal'is ĉe kelk'a'j land'lim'o'j bal'o'n-tank'o'j'n, do postiĉ'o'j'n kun aer'o intern'e. Per tia bluf'o rus'o'j vol'as for'tim'ig'i mal'amik'o'j'n. Mi propon'as, ke ĉiu'j arme'o'j tut'mond'e imit'u la rus'a'n model'o'n; tiel ni'a mond'o est'os mult'e pli pac'a. Do ni ne rid'u pri la rus'a arme'o!

Stefan M AUL

BELGI'O

Flandri'o vid'as est'ont'ec'o'n en (reform'it'a) Belgi'o

Ne nur la ekonomik'ist'o'j (vid'u apud'a'n artikol'o'n) kred'as, ke Belgi'o ne baldaŭ dis'fal'os. Ankaŭ la ĝeneral'a publik'o prefer'as konserv'i Belgi'o'n, sed kun mult'e pli da pov'o'j por la region'o'j.

Demand'it'e pri la est'ont'ec'o, nur 18 % de la flandr'o'j opini'as, ke Belgi'o prefer'e ĉes'u ekzist'i. Preskaŭ sam'e mult'e da flandr'o'j, 16 %, est'as por'ul'o'j de iu re'ir'o al la unu'ec'a Belgi'o kun unu tut'land'a parlament'o kaj unu tut'land'a reg'ist'ar'o.

La fin'o de la land'o laŭ la plej last'a enket'o de De Standaard (unu el la plej prestiĝ'a'j gazet'o'j) kaj VRT (la flandr'a'j radi'o kaj televid'o) do ankoraŭ ne est'as antaŭ'vid'it'a morgaŭ. Pli'mult'o plu prefer'as la federaci'a'n ŝtat'o'n, kvankam kun pli da pov'o'j por la region'o'j.

Konstant'aĵ'o

Ke la pli'mult'o de la flandr'o'j prefer'as ne proklam'i la sen'de'pend'ec'o'n, est'as konstant'aĵ'o en la esplor'o'j, kiu'j enket'as pri la est'ont'ec'o de Belgi'o. La rezult'o de tiu ĉi enket'o do ne mir'ig'as, kvankam la kvant'o de sen'de'pend'iĝ'em'ul'o'j est'as du'obl'e pli alt'a ol antaŭ tri jar'o'j. Efektiv'e, en 2007, baldaŭ post la federaci'a'j elekt'o'j, 9 % de la flandr'o'j est'is por'ul'o'j de sen'de'pend'a ŝtat'o.

La tren'iĝ'ant'a politik'a sen'el'ir'ej'o ig'is la sen'de'pend'iĝ'em'o'n klar'e pli popular'a, sed la pli'mult'o de la flandr'o'j prefer'as ne mal'fond'i la land'o'n.

Frap'e est'as ankaŭ, ke la mez'um'a voĉ'don'int'o por la parti'o Nieuw - Vlaamse Alliantie ( N - VA) vid'as si'a'n est'ont'ec'o'n prefer'e en Belgi'o ol en Flandri'o, kondiĉ'e ke oni ek'ig'u fund'a'n ŝtat'reform'o'n. Nur unu el kvin voĉ'don'int'o'j por N - VA postul'as la fin'o'n de Belgi'o. Tiu rezult'o est'as strang'a, ĉar N - VA, la plej grand'a parti'o de Flandri'o, en si'a program'o streb'as al sen'de'pend'iĝ'o de Flandri'o dis'de Belgi'o.

pp

Parad'o de toler'em'o (3)

Atanasije Marjanović dir'as ( M ONATO 2010/10, p. 6), ke „parad'o'j de toler'em'o” est'as „parad'o'j de mal'trankvil'ig'o”, sed kial? Kio mal'trankvil'ig'a est'as en tio, ke hom'o'j vol'as egal'a'j'n rajt'o'j'n anstataŭ diskriminaci'o? Mal'gaj'ig'as mi'n, kiam mi leg'as tia'j'n skrib'aĵ'o'j'n de esperant'ist'o'j, kiu'j fier'as pri supoz'ebl'e pli da toler'em'o, kompren'em'o, progres'em'o, amik'em'o ktp.

Atanasije probabl'e ne plend'as, kiam vir'o kaj vir'in'o hav'as ge'edz'iĝ'a'n procesi'o'n sur strat'o, ekzempl'e, do la argument'o, ke „seks'em'o ne est'as por strat'o'j”, ŝajn'as est'i nur pretekst'o. Ĉiu'tag'e ali'seks'em'ul'o'j montr'as si'a'n seks'em'o'n publik'e – per vir'a menci'o pri „mi'a kor'amik'in'o” aŭ in'a menci'o de „mi'a edz'o”, per ge'edz'a'j ring'o'j, per portret'o'j de la am'at'o en labor'ej'o aŭ mon'uj'o, per kun'ten'ad'o de man'o'j dum promen'o, per kis'o kaj dir'o „mi am'as vi'n”. Kial la sam'a'j am'a'j ag'o'j de sam'seks'a'j par'o'j dev'as mal'trankvil'ig'i?

En Serbi'o ĵus manifestaci'is 8000 beograd'an'o'j kontraŭ gej'o'j per nazi'a'j salut'o'j kaj kri'ad'o „mort'ig'u la gej'o'j'n”. Vund'iĝ'is 150 hom'o'j pro per'fort'a'j atak'o'j. Ne publik'a sam'seks'em'o, sed publik'a kontraŭ'gej'em'o est'as la ver'e mal'trankvil'ig'a (kaj danĝer'a) afer'o.

Russ W ILLIAMS
Pol'land'o

Senc'o sen sensaci'o

Balot'o'j en juni'o en Belgi'o montr'is divid'o'n inter la nord'o (flandr'a) kaj la sud'o (valon'a). La parti'o N - VA, dekstr'a, tamen streb'ant'a al fundament'a'j ŝanĝ'o'j, far'iĝ'is la plej grand'a parti'o en Flandri'o, dum la parti'o PS, mal'dekstr'a, tamen hezit'em'a akcept'i struktur'reform'o'j'n, akir'is plej mult'e da voĉ'o'j en la sud'a Valoni'o.

Sed post pli ol cent tag'o'j da inter'trakt'ad'o'j cel'e al nov'a reg'ist'ar'o kun sep parti'o'j, kaj post jam du kriz'o'j, N - VA fin'e anonc'is, ke ĝi ne plu vol'as daŭr'ig'i la nun'a'j'n trakt'ad'o'j'n kaj prefer'as re'komenc'i ĉio'n de nul'o.

Nov'aĵ'o'j

Komunik'il'o'j prefer'as sensaci'a'j'n nov'aĵ'o'j'n. Tial ekster'land'an'o'j pov'as ek'hav'i la impres'o'n, ke la belg'a ŝtat'o baldaŭ dis'fal'os. Por tio'n relativ'ig'i menci'ind'as radi'o'intervju'o la 5an de oktobr'o kun Karel Van Eetvelt de la entrepren'ist'a asoci'o „ Unizo ”. Laŭ la intervju'at'o „ni ne tro'ig'u la efik'o'n de la belg'a politik'a kriz'o al ĝi'a ekonomi'o. Entrepren'o'j ne atend'as reg'ist'ar'a'j'n inter'konsent'o'j'n. Ili simpl'e daŭr'e funkci'as. Krom'e mult'a'j entrepren'o'j organiz'iĝ'as inter'naci'skal'e. Do la kriz'o apenaŭ influ'as.”

Li atent'ig'is, ke neces'os fundament'a'j reform'o'j, ĉar en Belgi'o oni prokrast'is solv'i la problem'o'n pri mal'jun'iĝ'ant'a popol'o. Belgi'o, li dir'is, post'rest'as ĉi-rilat'e en Eŭrop'a Uni'o.

Kriz'et'o'j

„Jam antaŭ unu monat'o kaj du'on'o,” li daŭr'ig'is, „mi antaŭ'dir'is, ke neces'os divers'a'j kriz'et'o'j. Nun okaz'is la tri'a, sed laŭ mi nur tem'as pri kriz'et'o, neces'a, kiam la inter'trakt'ad'o'j stagn'as. Tamen ekzist'as bon'a vol'o en ambaŭ land'o'part'o'j kaj sen'dub'e la inter'konsil'iĝ'o'j re'komenc'iĝ'os kun la sam'a'j parti'o'j. Ne ekzist'as ali'a voj'o.”

Li konklud'is: „Est'us grand'a erar'o, se nun oni akcept'us inter'konsent'o'n, nur por sav'iĝ'i el kriz'a situaci'o, sed kiu post'e montr'iĝ'as ne'efik'a. Nur tiam la belg'a ekonomi'o risk'as paraliz'iĝ'i.”

Ivo D URWAEL

SLOVENI'O

Demokrati'o en post'demokrati'a soci'o

En Sloveni'o okaz'is en oktobr'o lok'a'j balot'o'j por urb'a'j kaj komun'um'a'j asemble'o'j kaj por urb'estr'o'j. La part'o'pren'o est'is magr'a – iom sub 50 % de la rajt'ig'it'o'j.

En la du plej grand'a'j urb'o'j Ljubljan'a kaj Maribor venk'is la ĝis'nun'a'j urb'estr'o'j Zoran Janković kaj Franc Kangler, ambaŭ sub'ten'at'a'j ne de parti'o'j sed de propr'a'j ekster'parti'a'j list'o'j. En Ljubljan'o la ekster'parti'a list'o de Janković gajn'is 47 % de la voĉ'o'j kaj li pov'os facil'e reg'i praktik'e sol'a kun pli'mult'o en la asemble'o.

Ali'flank'e en Maribor la dekstr'ism'a list'o de Kangler gajn'is nur 10 el 45 asemble'an'o'j kaj ver'ŝajn'e ne sukces'os kre'i koalici'o'n, ĉar la mal'dekstr'a'j parti'o'j hav'as pli'mult'o'n. Do al Kangler pli mal'facil'os reg'i ol ĝis nun. Tio apart'e grav'as, ĉar Maribor est'os en 2012 kultur'urb'o de Eŭrop'o. Tiam oni unu'ec'e kaj sen'kverel'e el'uz'u la ŝanc'o'n por lev'i la urb'o'n al pli alt'a nivel'o.

Oligarĥi'o'j

Argument'ebl'as, ke la balot'o'j pruv'is la tez'o'n de la brit'a soci'olog'o Colin Crouch [kol'e'n kraŭĉ ], ke la nun'a okcident'a politik'a sistem'o est'as ne plu demokrati'o, sed post'demokrati'o. Laŭ Crouch, ne plu venk'as kvalit'a'j politik'a'j ide'o'j aŭ kontraŭ'ul'o de tiu, kiu mal'bon'e reg'is, sed tiu kun mult'e da mon'o, kiu'n sub'ten'as financ'a'j oligarĥi'o'j.

Tio montr'iĝ'is en Maribor. La ĝis'nun'a urb'estr'o uz'is si'a'n potenc'o'n por person'a'j interes'o'j kaj tiu'j de si'a'j proksim'ul'o'j. La urb'a buĝet'o sufer'is pro grav'a deficit'o kaj la urb'estr'o plur'foj'e ag'is kontraŭ'leĝ'e. Ekzempl'e, li prezent'is la urb'a'n bilanc'o'n por la pas'int'a jar'o nur en aŭtun'o, anstataŭ laŭ'leĝ'e en printemp'o. Tial ne ebl'is sci'i, kia minus'o est'as en la kas'o kaj kiel la mon'o est'as uz'it'a.

Propagand'o

Tamen li est'as re'elekt'it'a de pli ol 50 % de la balot'ant'o'j jam en la unu'a voĉ'don'ad'o. Dum la kampanj'o li uz'is enorm'a'n sum'o'n, pren'it'a'n ver'ŝajn'e el urb'a'j font'o'j por si'n reklam'i. Krom'e li send'is person'a'j'n leter'o'j'n al balot'ont'o'j, propon'ant'e transport'o'n al la balot'ej'o kontraŭ voĉ'don'o favor'a al li. Tio'n sci'is maribor'an'o'j, sed ili sub'ten'is li'n sub influ'o de fort'a kampanj'a propagand'o, pag'it'a de ili mem.

Demokrati'o tia ne est'as just'a manier'o reg'i kaj korekt'i mal'bon'a'j'n procedur'o'j'n. Est'u flank'e not'it'e, ke la Verd'a Parti'o de Maribor gajn'is du lok'o'j'n en la urb'a asemble'o: inter la elekt'it'o'j est'as Melita Cimerman, prezid'ant'in'o de la urb'a Esperant'o-societ'o.

Zlatko T IŠLJAR

ALBANI'O

Trezor'o dis„put”it'a

En alban'a'j teritori'o'j dum la otoman'a period'o, precip'e dum la last'a'j jar'dek'o'j de la 18 a kaj la unu'a'j de la 19 a jar'cent'o'j, reg'is du paŝa'o'j alban'de'ven'a'j, Buŝatlioj nord'e kaj Al'i Paŝa'o Tepelena sud'e.

La du hom'o'j riĉ'iĝ'is, kaj la trezor'o de Al'i Paŝa'o far'iĝ'is legend'a sed sam'temp'e mister'a. Laŭ'dir'e konserv'is ĝi'n li'a last'a jun'aĝ'a edz'in'o Vasiliki. Pro tio arkeolog'o'j grek'a'j kaj aŭstrali'a'j decid'is serĉ'i la trezor'o'n en vilaĝ'o port'ant'a la nom'o'n de Vasiliki, 300  km nord'e de Aten'o.

Kriz'o

Part'o de la trezor'o, se trov'it'a, tuj trans'pas'us al la grek'a reg'ist'ar'o, kiu aktual'e trov'iĝ'as en financ'a kriz'o. Tamen lev'iĝ'is voĉ'o'j en Albani'o, protest'ant'e, ke la trezor'o – ebl'e 30 tun'o'j da or'o – aparten'int'a al alban'a paŝa'o ir'u al Albani'o.

Fos'ad'is kaj fos'ad'is la trezor'serĉ'ist'o'j sed trov'is fin'e, anstataŭ or'o'n, nur profund'a'n, ordinar'a'n kaj mal'plen'a'n put'o'n. Okaz'is kiel dir'as alban'a proverb'o: la mont'o graved'iĝ'is sed fin'e nask'is nur mus'o'n.

Bardhyl S ELIMI

IRAN'O

Per'fot'e kontraŭ per'fort'o

Pli kaj pli oft'e iran'an'in'o'j protest'as kontraŭ la dev'ig'o sur'hav'i kap'tuk'o'n. Jen du kuraĝ'ul'in'o'j, kiu'j fot'ig'as si'n nud'kap'e sub ŝild'o, kiu dir'as: „Laŭ la 638 a artikol'o de la islam'a pun'leĝ'o est'as krim'o for'pren'i kap'tuk'o'n kaj ŝajn'ig'i si'n ne konsider'ant'a la islam'a'n leĝ'ar'o'n. La krim'ant'o'j'n oni pov'as en'prizon'ig'i ĝis dum du monat'o'j.”


DEMOKRATI'O

Vol'o de la popol'o

Foj'foj'e, malgraŭ demokrati'o, la vol'o de la popol'o ne spegul'iĝ'as en la decid'o'j de reg'ist'ar'o'j kaj ali'a'j instanc'o'j elekt'it'a'j. Jen du tia'j ekzempl'o'j el Germani'o.

En la urb'ŝtat'o Hamburg'o, en nord'a Germani'o, reg'as konservativ'a'j krist'an'demokrat'o'j ( CDU) koalici'e kun verd'ul'o'j. Verd'a senat'an'in'o (tio est'as, ministr'in'o) pri eduk'ad'o propon'is reform'o'n por daŭr'ig'i dum ses jar'o'j komun'a'n instru'ad'o'n, antaŭ ol apart'ig'i la infan'o'j'n laŭ kapabl'o'j kaj laŭ est'ont'a'j lern'ej'o'j. Nun'temp'e la infan'o'j est'as pli fru'e apart'ig'it'a'j.

Kvankam konservativ'ul'o'j kutim'e ne vol'as ŝanĝ'i lern'ej'a'n sistem'o'n, demokrat'a alianc'o, konsist'ant'a ne nur el politik'a'j parti'o'j sed ankaŭ el eklezi'o'j kaj sindikat'o'j, sub'ten'is la reform'o'n. Tamen protest'is burĝ'a'j civit'an'o'j, kies voĉ'o'j pli fort'is ol la parlament'a demokrati'o.

Advokat'o'j

Referendum'o en juli'o 2010 sukces'e postul'is fin'i komun'a'n lern'ad'o'n post kvar jar'o'j en element'a lern'ej'o. Do la parlament'a'n decid'o'n pli'long'ig'i komun'a'n lern'ad'o'n nul'ig'is 56 % de la civit'an'o'j, kiu'j part'o'pren'is la referendum'o'n. Tamen la rezult'o tromp'as: la 56 % reprezent'as nur 21 % de la voĉ'don-rajt'ig'it'o'j, ĉef'e loĝ'ant'o'j de riĉ'a'j kvartal'o'j, arkitekt'o'j, advokat'o'j, kurac'ist'o'j kaj bank'ist'o'j.

Ĉi tiu'n alianc'o'n de konservativ'a et'burĝ'ar'o instig'is la tim'o, ke gimnazi'o'j – por la plej intelekt'e kapabl'a'j infan'o'j – pov'us pro ŝpar-politik'o perd'i pli'a'j'n du jar'o'j'n. Tiel la super'a burĝ'a tavol'o, kun mult'jar'a spert'o pri mem'mobiliz'ad'o, kaj ignor'ant'e esplor'o'j'n, kiu'j indik'as, ke pli long'a komun'a instru'ad'o pozitiv'e efik'as sur ĉiu'j'n lern'ant'o'j'n, sukces'e renvers'is la cel'o'j'n de elekt'it'a'j reprezent'ant'o'j de la popol'o.

Trajn'o'j

Simil'e en la sud-german'a urb'o Stutgart'o. Tie oni batal'as kontraŭ nov'a sub'ter'a staci'dom'o. En 1988 est'is rekomend'it'e re'konstru'i la tiam'a'n sak'staci'dom'o'n por kre'i tra'ir'staci'dom'o'n. Tiel trajn'o'j pov'us ŝpar'i mal'mult'a'j'n minut'o'j'n inter Pariz'o kaj Munken'o.

Fin'e, en aŭgust'o 2010, komenc'iĝ'is la labor'o'j. Neces'os 57  km da nov'a'j rel'o'j, 16  km da tunel'o'j kaj 18 pont'o'j. La konstru'ad'o daŭr'os ĝis 2019 kaj kost'os 4,1 miliard'o'j'n da eŭr'o'j (spert'ul'o'j taks'as la fin'a'n sum'o'n pli alt'a).

Jam est'as detru'it'a part'o de la mal'nov'a staci'dom'o kaj for'ig'it'a'j plur'a'j arb'o'j en urb'a park'o. Tuj lev'iĝ'is protest'o'j. Kontraŭ'ul'o'j ĉiu'tag'e manifestaci'as kontraŭ la projekt'o kaj komenc'e de oktobr'o ili'n atak'is la polic'o. Vund'iĝ'is cent'o'j da hom'o'j, inkluziv'e de infan'o'j. La polic'o dir'is, ke la per'fort'o „origin'as ĉe la popol'o”.

Parlament'an'o'j

Laŭ t.n. balot'barometr'o, pli ol 30 % de la popol'o elekt'us la Verd'a'n Parti'o'n kaj la krist'an'demokrat'o'j, kiu'j jam de 57 jar'o'j reg'as en Baden-Vurtemberg'o, perd'us si'a'n kutim'a'n pli'mult'o'n. En la pas'int'ec'o ricev'i sub'ten'o'n por projekt'o facil'is, ĉar oft'e parlament'an'o'j simpl'e kap'jes'as, sekv'ant'e parti'a'j'n gvid'ist'o'j'n.

Nun en Stutgart'o mult'a'j civit'an'o'j postul'as la eks'ig'o'n de la region'a reg'ist'ar'o kaj de la urb'estr'o. Ali'flank'e, mult'a'j esper'as, ke nov'a staci'dom'o pli'bon'ig'os la fer'voj'o'n kaj sekv'e la region'a'n ekonomi'o'n. Nun eks'ministr'o 80-jar'aĝ'a prov'as trov'i inter'konsent'o'n inter la du kontraŭ'a'j grup'o'j.

Demokrati'o est'as civit'an'a rajt'o. Tiel reg'as pli'mult'o super mult'e'nombr'a pseŭdo'minoritat'o. Du tri'on'o'j de du tri'on'o'j est'as mal'pli ol du'on'o: laŭ la regul'o'j de demokrati'o tio tamen est'as pli'mult'o. Tia'manier'e ebl'as venk'i per nur kvar'on'o aŭ kvin'on'o de la popol'a'j voĉ'o'j, ĉar oft'e part'o'pren'as balot'ad'o'n mal'pli ol 50 % de la rajt'ig'it'o'j. Foj'foj'e eĉ elekt'it'a'j reprezent'ant'o'j perfid'as la vol'o'n de la popol'o.

Jomo I PFELKOFER

MOLDAVI'O

En la land'o de la flav'a'j bicikl'o'j

Fin'e de aŭgust'o 2010 Moldavi'o fest'is 19 jar'o'j'n da sen'de'pend'ec'o post la kolaps'o de Sovet'uni'o. Tiam oni prognoz'is long'a'n, mal'facil'a'n kaj ja danĝer'a'n voj'o'n por trov'i ver'a'n ŝtat'ec'o'n kaj sen'de'pend'ec'o'n. Mult'a'j intelekt'ul'o'j en Moldavi'o vol'is, ke la land'o kun'iĝ'u kun Rumani'o, kiel okaz'is en 1918 post la unu'a mond'milit'o.

Prov'o tia re'viv'ig'i la naci'a'n konsci'o'n de la moldavi'an'o'j (pli ol 60 % ruman'de'ven'a'j) ne plaĉ'is al Moskv'o, ĉiam zorg'em'a pri la „danĝer'o” de la kun'iĝ'o de tiu'j ĉi du ruman'a'j land'o'j. Tio montr'iĝ'is en la industri'a evolu'o de Moldavi'o: la plej grand'a'j fabrik'o'j situ'as mal'dekstr'e de la river'o Dnestr'o, kies loĝ'ant'o'j est'as rus'amik'o'j.

Plej streĉ'a'j est'is la rilat'o'j kun Moskv'o, kiam en 1991 Moldavi'o deklar'is la ruman'a'n la ŝtat'a lingv'o. Komenc'iĝ'is en 1992 milit'o, kiu daŭr'is preskaŭ kvin monat'o'j'n. Neniu sci'as, kiom da hom'o'j pere'is: ver'ŝajn'e plur'mil'o'j. La milit'o est'as not'it'a kiel la unu'a inter polic'o kaj arme'o: tiam Moldavi'o ne posed'is ver'a'n arme'o'n.

Okup'at'a

Argument'is rus'o'j, ke tem'as pri milit'o por „defend'i la rus'a'j'n civit'an'o'j'n”. Kaj nun, preskaŭ 20 jar'o'j'n post la sen'de'pend'iĝ'o, Moldavi'o ankoraŭ pov'as konsider'i si'n ŝtat'o okup'at'a: daŭr'e en Transdnestrio rest'as la 14 a rus'a arme'o malgraŭ promes'o'j don'it'a'j ĉe divers'a'j pint'kun'ven'o'j ( ekz. Istanbul'o en 1999) for'las'i la teritori'o'n.

En Transdnestrio (39,9 % da ruman'o'j, 28,3 % da ukrain'o'j, 25,4 % da rus'o'j kaj 1,9 % da bulgar'o'j) reg'as unik'a kaj ebl'e la last'a mal'demokrati'a reĝim'o en Eŭrop'o, sub la reg'ist'ar'o de Igor Smirnov. Est'as ne'dub'ebl'e, ke la tiel nom'at'a prezid'ant'o est'as nur'a moskv'a marionet'o, uz'at'a por ĉantaĝ'i Moldavi'o'n. La oficial'a'j, ŝtat'a'j lingv'o'j en Transdnestrio est'as la moldav'a (tio est'as la ruman'a), la ukrain'a kaj la rus'a: parol'at'a tamen est'as nur la last'a.

En 2003 la rus'a prezid'ant'o Putin prov'is „ transdnestriigi ” la tut'a'n Moldavi'o'n. La tiam'a prezid'ant'o de la Moldav'a Respublik'o last'hor'e rifuz'is sub'skrib'i la dokument'o'n. Eĉ se Transdnestrio laŭ'leĝ'e aparten'as al Moldavi'o, tamen praktik'e ĝi est'as part'o de Rusi'o. Se tro protest'us Moldavi'o, ĝi risk'us ne plu ricev'i energi'o'n ekzempl'e de la kompani'o Gazprom .

Problem'o

Nek Eŭrop'a Uni'o, nek Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o, nek Uson'o interes'iĝ'as pri Transdnestrio, tim'ant'e ofend'i Rusi'o'n. Inter'temp'e neniu sci'as, kiam kaj kiel solv'ebl'os la problem'o. Dum'e viv'as preskaŭ du'on'milion'o da hom'o'j kvazaŭ en la Eŭrop'o de la 19-jar'cent'o sub mal'demokrati'a reĝim'o, kie vort'o'j kiel hom'a'j rajt'o'j ne est'as kon'at'a'j.

Anekdot'e, pas'int'a'n somer'o'n mi vizit'is bicikl'e la region'o'n. En'ir'e, neniu kontrol'is mi'a'j'n dokument'o'j'n. Re'ven'e, tamen, post nur du hor'o'j, oni akuz'is mi'n, ke mi lez'is lok'a'j'n leĝ'o'j'n, ke mi spion'is.

Mi est'os mal'liber'ig'it'a, oni dir'is, se mi ne pag'os mon'pun'o'n. Obe'ant'e, mi pet'is klar'ig'o'n pri la leĝ'o'j, kiu'j'n mi romp'is. La polic'an'o rid'ant'e rigard'is mi'n, post'e mi'a'n bicikl'o'n kaj respond'is: „Vid'u vir'et'o, vi tuj pag'u la mon'pun'o'n: vi'a bicikl'o est'as ruĝ'a, sed ne flav'a, kiel postul'as ni'a'j leĝ'o'j.”

Pan G AVRILAN

HUNGARI'O

Ruĝ'ŝlim'a „vulkan'o”

Lund'o'n la 4an de oktobr'o, apud la urb'o Ajka situ'ant'a 125  km sud-okcident'e de Budapeŝt'o, romp'iĝ'is angul'o de basen'o, kie oni depon'is ruĝ'a'n ŝlim'o'n, rezult'ant'a'n el la produkt'ad'o de alumini'o. Inter 600 kaj 700  m 3 da ruĝ'a kot'o kun pH inter 11 kaj 13 flu'is laŭ la apud'a river'et'o, inund'ant'e proksim'a'j'n vilaĝ'o'j'n. Thierry Sal'om'o'n vizit'is la vilaĝ'o'j'n traf'it'a'j'n kaj send'is la jen'a'n raport'o'n.

Du tag'o'j'n post la katastrof'o mi al'ven'is por help'i al ekster'land'a send'it'o de radi'o'staci'o. Est'is jam nokt'o, merkred'o'n, kiam ni ating'is Kolontár, la vilaĝ'o'n plej traf'it'a'n de la ruĝ'ŝlim'a torent'o. Jam kelk'a'j'n kilo'metr'o'j'n antaŭ'e vid'ebl'is ruĝ'a kot'o sur la voj'o kaj rand'e de ĝi. Unu'e ŝajn'is, ke la okr'aĵ'o flu'is ĝis tie. Sed post'e, ĉar la voj'o ir'is de'nov'e sub'e'n kaj ven'is kamion'o'j el la kontraŭ'a direkt'o, evident'iĝ'is, ke tem'as nur pri kot'o, kiu el'fal'is el la ŝarĝ'aŭt'o'j.

Mitral'et'o

Iom pli for, dekstr'e de la ŝose'o, ebl'is pro la nokt'o nur diven'i la rand'o'j'n de la basen'eg'o'j. Gard'ist'o'j kaj kamion'o'j bar'is la voj'o'n konduk'ant'a'n al la romp'it'a flank'o. En la vilaĝ'o mem ebl'is al'ir'i la centr'o'n nur post montr'ad'o de ĵurnal'ist'a kart'o. Sur la teras'o de la kultur'dom'o ripoz'is kelk'a'j fajr'o'brigad'ist'o'j. Soldat'polic'ist'o'j kun mitral'et'o en'man'e gard'is la evaku'it'a'n part'o'n de la vilaĝ'o. For'ir'ant'e, ŝofor'o de kamion'o por lav'i strat'o'j'n klar'ig'is, ke ili est'is plur'op'e special'e ven'ig'it'a'j el la ĉef'urb'o.

Ĵaŭd'o'n maten'e antaŭ Kolontár, dekstr'e, kaj nun en tag'lum'o, la mur'eg'o'j de la basen'o'j aspekt'is alt'a'j kiel kvin'etaĝ'a dom'o. Sur la park'um'ej'o antaŭ la kultur'dom'o svarm'is la vetur'il'o'j de ĵurnal'ist'o'j el plej divers'a'j land'o'j. La sun'o bril'is, sed est'is nek varm'e nek mal'varm'e.

Ŝovel'il'o'j

Sam'e kiel la antaŭ'a'n vesper'o'n ebl'is flar'i nenio'n special'a'n. Ebl'e nur odor'et'o'n de antaŭ ne'long'e pur'ig'it'a ban'ĉambr'o. Krom la divers'lingv'a'j fraz'er'o'j de la ĵurnal'ist'o'j oni aŭd'is bru'o'n de ŝovel'il'o'j kontraŭ asfalt'o kaj la atent'ig'a'n signal'o'n, kiu'n kamion'o'j el'ig'as, kiam ili mal'antaŭ'e'n'iĝ'as. Post ek'ir'o pied'e en la strat'o'n Laj'os Kossuth [ lajoŝ koŝut ] la special'e last'minut'e aĉet'it'a'j bot'o'j evident'iĝ'is nepr'a'j.

Rand'e apud ambaŭ'flank'a'j fos'aĵ'o'j kuŝ'is ankoraŭ kelk'centi'metr'a koto'tavol'o. Hom'o'j en blank'a'j protekt'o'vest'aĵ'o'j ĉie: soldat'o'j, fajr'o'brigad'ist'o'j, volont'ul'o'j. Makul'o'j sur la mur'o'j atest'is la alt'ec'o'n de la torent'o, kelk'lok'e pli alt'a ol hom'o. Eĉ fenestr'o'j'n ĝi romp'is. Plej mult'a'j hom'o'j ŝovel'ad'is. Kelk'a'j sur'hav'is protekt'okul'vitr'o'j'n por evit'i, ke la mal'acid'eg'a ŝlim'o en'ir'u la okul'o'j'n. Per elektr'a'j seg'il'o'j oni dis'tranĉ'is la palis'ar'o'j'n ĉirkaŭ la dom'o'j, por ke buldoz'o'j pli facil'e pov'u for'ig'i la ter'o'n el la ĝarden'o'j. La mort'kondamn'it'a'j'n arb'o'j'n oni tuj ekzekut'is.

Lik'o

Kamion'eg'o'j for'port'ad'is la kot'o'n. Preskaŭ fin'it'a tut'e nov'a dom'o star'is ver'ŝajn'e neniam loĝ'ot'a. Mal'antaŭ la ĝarden'o'j vid'ebl'is detru'it'a'j maiz'kamp'o'j. Plast'a rezerv'uj'o de trink'akv'o star'is antaŭ la monument'o de la mond'milit'o'j. La vilaĝ'an'o'j volont'e intervju'iĝ'is; ja ne est'is io ali'a por far'i. Mal'jun'ul'in'o rakont'is, kiel ŝi sav'iĝ'is, al'kroĉ'iĝ'int'e al trab'o. Ali'a loĝ'ant'o menci'is, ke jam mez'e de la 80 aj jar'o'j okaz'is et'a lik'o el la basen'o. Hispan'lingv'a televid'stab'o sen interpret'ist'o prov'is intervju'i vilaĝ'an'o'j'n, al'parol'ant'e ili'n per catástrofe?

La drink'ej'o, kiu star'as iom pli supr'e ĉe la en'ir'ej'o de la ĉef'strat'o, ne est'is traf'it'a. Sed nigr'a'kadr'a mort'anonc'o pend'is apud la pord'eg'o. En la kort'o ripoz'is volont'ul'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j. Reprezent'ant'o'j de Greenpeace don'is intervju'o'j'n.

Torent'o

Iom post'e oni permes'is en'ir'i en la plej damaĝ'it'a'n part'o'n de la vilaĝ'o. Super la river'et'o Torn'a la arme'o re'konstru'is provizor'a'n fer'a'n pont'et'o'n. Soldat'o'j not'is, kiu trans'ir'as, kaj kiam oni re'ven'as. Ali'flank'e la flu'aĵ'o for'bala'is la ter'o'n sub la rel'par'o. Ĉi tie la torent'o ŝajn'e ĉie ating'is alt'ec'o'n de preskaŭ du metr'o'j. Mur'o de dom'o du'on'kolaps'is. Kadavr'o'j de aŭt'o'j. Tut'e fin'e de la vilaĝ'o kiel simbol'o star'is draŝ'rikolt'maŝin'o, kies mark'o est'as Fortschritt („progres'o”, german'e).

Post'tag'mez'e, ĉar vid'iĝ'is pli kaj pli da hom'o'j kun blank'a protekt'o'mask'et'o, ankaŭ ni akir'is tia'n en la kultur'dom'o. En la sekv'a urb'et'o, Devecser vid'ebl'is simil'a'j scen'o'j en la plej mal'alt'a'j kvartal'o'j. Ĉar mi dev'is re'ir'i Budapeŝt'o'n vendred'o'n, mi las'is mi'a'j'n bot'o'j'n kaj mask'et'o'n al tiu, kiu ven'is anstataŭ'i mi'n.

Nur nun, skrib'ant'e ĉi tiu'n tekst'et'o'n, mi rimark'as, ke fakt'e tiu'j hom'o'j viv'is kvazaŭ en unu'kilo'metr'a proksim'ec'o de ĉ. 15 metr'o'j'n alt'a vulkan'o, kies laf'o ne varm'as, sed tamen ruĝ'as kaj brul'as.

Thierry S ALOMON

La lul'il'o de astronomi'o

La artikol'o pri Mirzo Ulugbeg ( M ONATO 2010/7, p. 14-18) est'as tre interes'a kaj instru'a, sed mi dezir'as don'i unu mal'grand'a'n klar'ig'o'n. La Inter'naci'a Jar'o de Astronomi'o est'is proklam'it'a de Unesk'o, ĉar antaŭ 400 jar'o'j Galile'o Galile'i invent'is la teleskop'o'n. Natur'e est'as, ke ni apud Galilej'o menci'u la beograd'a'n scienc'ist'o'n Milutin Milanković. En la tri'a ĉapitr'o de si'a libr'o Vojaĝ'ant'o tra la univers'o kaj jar'cent'o'j, kiu nom'iĝ'as Lul'il'o de astronomi'o, li en fantazi'o vojaĝ'as al Babilon'o kaj sur'grimp'as ĝi'a'n tur'o'n, ĉar tie est'is la lul'il'o de astronomi'o, antaŭ pli ol du mil jar'o'j.

Atanasije M ARJANOVIĆ
Serbi'o

BEST'O'J

Ŝaf'hund'o sen'lim'a

Ŝi pov'as disting'i 340 objekt'o'j'n kaj re'kon'i bild'o'j'n: tial la sep'jar'a kvar'pied'ul'in'o Betsy el Vien'o est'as konsider'at'a la plej saĝ'a hund'o en la mond'o. Ras'o: land'lim'a ŝaf'hund'o.

Betsy surpriz'is en fru'a aĝ'o si'a'n posed'ant'in'o'n per bon'a parol'kompren'o. Se tiu nom'is objekt'o'n, la hund'in'o mal'aper'is kaj post kelk'a temp'o re'ven'is kun ĝi en la buŝ'o. Se la vir'in'o menci'is hund'o'rimen'o'n, Betsy post'e ven'is kun ĝi – sam'manier'e okaz'is je la bala'il'o, kiu'n la hund'in'o klar'e disting'as de bala'il'et'o.

Karot'o

„Ĉio komenc'iĝ'is, kiam ni'a favor'at'in'o aĝ'is kvar aŭ kvin monat'o'j'n”, re'memor'as la posed'ant'in'o. „ Betsy tiam subit'e ek'is al'port'i aĵ'o'j'n, pri kiu'j ni en la moment'o parol'is. Tut'egal'e ĉu karot'o, fromaĝ'o aŭ kaŭĉuk'a kolbas'o.”

Reprezent'ant'o'j de la Guiness -libr'o de rekord'o'j kontrol'is ŝi'a'j'n ekster'ordinar'a'j'n kapabl'o'j'n, kaj scienc'ist'o'j el Max -Plank-institut'o en Lepsik'o (Germani'o) konfirm'is la ne'kred'ebl'a'n inteligent'o'n de Betsy. Land'lim'a'j ŝaf'hund'o'j est'as apart'e lern'em'a'j kaj kun pudel'o'j aparten'as al la plej saĝ'a'j hund'o'ras'o'j.

Evgeni G EORGIEV

Betsy : la plej saĝ'a hund'o en la mond'o.

NIĜERI'O

Horor-min'ad'o

En la nord'a niĝeri'a ŝtat'o Zamfara mort'is pli ol 3000 hom'o'j, ĉef'e vir'in'o'j kaj infan'o'j, pro kontraŭ'leĝ'a or-min'ad'o. La kriz'o last'a'temp'e akr'iĝ'is en vilaĝ'o'j apud la ŝtat'a ĉef'urb'o Gusau, kie pro ne'klar'a'j kial'o'j mal'san'iĝ'is kaj post'e mort'is 900 infan'o'j.

La inter'naci'a ne'reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o Kurac'ist'o'j sen Lim'o'j kun federaci'a'j instanc'o'j esplor'is kaj konstat'is, ke tie'a'j river'o'j est'as polu'it'a'j de plumb'o. La metal'o en'ir'is la akv'o'n pro kontraŭ'leĝ'a or-min'ad'o.

Ŝajn'as, ke vilaĝ'an'o'j kaŝ'e port'is hejm'e'n rok'o'j'n en'hav'ant'a'j'n la or'o'n. Dum prov'o'j el'ig'i la riĉ'aĵ'o'j'n, kun'miks'it'a plumb'o en'ir'is la river'o'j'n, kiu'j sol'a'j proviz'as ili'n per akv'o por trink'i kaj kuir'i.

Kultiv'i

La federaci'a reg'ist'ar'o nun halt'ig'as kontraŭ'leĝ'a'n min'ad'o'n aŭ pri'labor'o'n de or'o. Krom'e vilaĝ'an'o'j ne plu rajt'as kultiv'i si'a'n ter'o'n pro la risk'o, ke ankaŭ la grund'o est'as polu'it'a.

Ĉar Niĝeri'o en'spez'as vend'ant'e naft'o'n, ĝi neglekt'as si'a'j'n ali'a'j'n natur'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n. Ver'ŝajn'e do daŭr'os kontraŭ'leĝ'a min'ad'o, ĉar tiel riĉ'iĝ'as kaj en- kaj ekster-land'an'o'j.

Inter'temp'e Kurac'ist'o'j sen Lim'o'j kaj federaci'a'j ag'ant'o'j rest'as en Gusau por prov'i sav'i la viv'o'j'n de pli'a'j viktim'o'j de la min'ad'o.

Princ'o Henrik'o O GUINYE/ pg

FRANCI'O

Komun'a ag'ad'o, komun'a'j valor'o'j

Eĉ se la polic'a'j cifer'o'j tre diferenc'as de la sindikat'a'j, ĉiu'j hom'o'j agnosk'as, ke la manifestaci'o'j aŭtun'e okaz'int'a'j en Franci'o ating'is ne'ordinar'e alt'a'n nivel'o'n.

Dum plur'a'j monat'o'j, mult'a'j manifestaci'o'j si'n'sekv'e ar'ig'is plur'a'j'n milion'o'j'n da hom'o'j en kelk'cent'o'j da urb'o'j, kun sub'ten'o de pli ol 70 % de la franc'o'j, malgraŭ grav'a'j ĝen'o'j. Por la unu'a foj'o jam de tre long'e, ĉiu'j sindikat'o'j flank'e'n'met'is si'a'j'n inter'frat'a'j'n kverel'o'j'n por unu'voĉ'e al'vok'i la labor'ist'ar'o'n defend'i si'a'j'n emerit'a'j'n rajt'o'j'n.

Grumbl'em'o

Se oni fid'us la gazet'ar'a'j'n raport'o'j'n, tia energi'o rifuz'i labor'ad'o'n ĝis la aĝ'o de 62 jar'o'j anstataŭ 60 vid'ebl'e est'is mal'bon'e kompren'at'a de ali'a'j eŭrop'an'o'j, kiu'j ĝeneral'e emerit'iĝ'as nur ek'de la 65 a aŭ eĉ la 67 a jar'aĝ'o. Oni skrib'is, ke franc'o'j ag'as ego'ism'e, aŭ ke ili bezon'as de temp'o al temp'o liber'ig'i si'a'n natur'a'n grumbl'em'o'n. Kiel kompren'i la nun'a'n situaci'o'n en Franci'o?

Post la du'a mond'milit'o, la franc'a labor'ist'ar'o sukces'is akir'i tre valor'a'j'n social'a'j'n rajt'o'j'n, dank'e al mult'a'j batal'o'j sed ankaŭ dum relativ'e favor'a ekonomi'a situaci'o: san'asekur'o'n tre egal'ec'a'n, pag'at'a'j'n feri'o'j'n (ek'de 1936), famili'a'j'n kaj emerit'a'j'n rajt'o'j'n. Tiu'j konker'o'j far'iĝ'is valor'o'j, kiu'j cement'is la soci'o'n.

Konkurenc'fort'a

Sed, kiel en ali'a'j land'o'j, la situaci'o mal'stabil'iĝ'is ek'de la 80 aj jar'o'j, kiam liberal'ism'o tut'mond'e triumf'is: mal'dung'it'ec'o, pli kaj pli da mon'o en mal'pli da man'o'j, streĉ'a'j labor'kondiĉ'o'j, sen'sekur'a est'ont'ec'o por la ven'ont'a'j generaci'o'j. Ĉiu'j reg'ist'ar'o'j, dekstr'a'j kaj mal'dekstr'a'j, vol'e-ne'vol'e iom post iom mal'konstru'is la social'a'j'n akir'o'j'n, por ke Franci'o est'u konkurenc'fort'a en ni'a laŭ'dir'e „modern'a” mond'o.

Rezult'e, mult'a'j hom'o'j, ĉef'e mal'dekstr'ul'o'j, perd'is esper'o'n pli'bon'ig'i si'a'n situaci'o'n kaj la mond'o'n. Ili ne plu fid'is la politik'a'j'n parti'o'j'n aŭ for'las'is la sindikat'o'j'n. La kondut'o'j far'iĝ'is tre individu'a'j, dum ĉiu esper'as el'turn'iĝ'i per si'a'j propr'a'j fort'o'j por akir'i sufiĉ'a'n komfort'o'n. Resum'e: ju pli da social'a angor'o, des pli da en'dorm'ig'a konsum'ad'o.

Ribel'o

Paradoks'e, la ribel'o kontraŭ tia situaci'o okaz'is dank'e al la nun'a prezid'ant'o, Nicolas Sarkozy, herold'o de liberal'ism'o. La manifestaci'ant'o'j koler'is ne nur kontraŭ li'a decid'o nul'ig'i la emerit'rajt'o'n je 60-jar'iĝ'o („mi neniam nul'ig'os ĝi'n”, promes'is li dum si'a balot'kampanj'o) sed kontraŭ li'a tut'a politik'o, kontraŭ la nun'a situaci'o de la franc'a demokrati'o.

Kvankam en si mem fundament'e prav'a (neces'us apart'a artikol'o por tio'n klar'ig'i), la popol'a postul'o defend'i la nun'a'n emerit'sistem'o'n est'is er'o el vast'a protest'o kontraŭ liberal'ism'o.

Referendum'o

Ĝi unu'e esprim'iĝ'is en 2005 okaz'e de la referendum'o pri la eŭrop'a konstituci'o. Tiam voĉ'don'ant'o'j majoritat'e rifuz'is ĝi'n, sam'kiel en Nederland'o. Sed la tiam'a franc'a reg'ist'ar'o tuj perfid'is tiu'n demokrat'a'n decid'o'n per nov'tip'a traktat'o de Lisbon'o, pri kiu rajt'is voĉ'don'i nur la deput'it'o'j.

Grand'a rankor'o nask'iĝ'is kontraŭ la deput'it'o'j, dekstr'a'j kaj mal'dekstr'a'j, kiu'j grand'part'e akcept'is part'o'pren'i tiu'n perfid'o'n. Ampleks'iĝ'is la koler'o, kiam Sarkozy tre rapid'e fanfaron'is (faraon'is) post si'a venk'o en 2007. Apenaŭ elekt'it'a, li atribu'is al si salajr'o'n 172-el'cent'e pli alt'a'n ol tiu de la antaŭ'a prezid'ant'o Chirac, dum la plej mult'a'j salajr'o'j stagn'is aŭ mal'kresk'is.

Restoraci'o'j

Li organiz'is por si'a'j el'star'a'j sub'ten'ant'o'j – art'ist'o'j, financ'ist'o'j, ĵurnal'ist'o'j – grand'a'n festen'o'n en unu el la plej renom'a'j kaj ŝik'a'j restoraci'o'j de Pariz'o. Li kroz'is sur tre luks'a ŝip'o de entrepren'ist'o, kiu de'long'e profit'as de la publik'a mon'o. Li defend'is tre favor'a'j'n impost'a'j'n avantaĝ'o'j'n por la plej riĉ'a'j soci'tavol'o'j.

Li aper'is ĉiu'tag'e en la gazet'ar'o kaj en la televid'o eĉ por privat'a'j afer'o'j, ĝis naŭz'o de la spekt'ant'o'j. Ju pli li publik'e aper'is, des pli li'a'j dir'aĵ'o'j mal'fid'ind'is. Li ĉiu'direkt'e'n ag'is por ating'o'j tro oft'e nul'a'j. Eĉ kelk'a'j el li'a'j slogan'o'j, kiel „Labor'i pli, por gajn'i pli”, est'as nun pretekst'o por tre sukces'a'j ŝerc'o'j.

Revelaci'o'j

Sarkozy rapid'e perd'is favor'a'n opini'o'n de la popol'o, eĉ de mult'a'j hom'o'j, kiu'j voĉ'don'is por li. Tiu situaci'o grav'e evolu'is dum la last'a somer'o pro mult'a'j, ĉiu'tag'a'j skandal'a'j revelaci'o'j pri la afer'o Bettencourt. Liliane Bettencourt posed'as luks'a'n firma'o'n „ l’oréal ” kaj est'as unu el la plej riĉ'a'j hom'o'j de la mond'o.

Dank'e al kaŝ'it'a registr'ad'o, kies ĉef'a'j er'o'j est'is dis'kon'ig'it'a'j de mult'a'j gazet'o'j kaj radi'o'j, franc'o'j kompren'is, kiom fort'a'j est'as la lig'o'j inter la politik'ist'o'j kaj la mon'a mond'o, la alt'a burĝ'ar'o. Impost'o'j rid'ind'e mal'grand'a'j rilat'e riĉ'o'j'n, grand'a'j sum'o'j kaŝ'it'a'j en mult'a'j sen'impost'a'j paradiz'o'j, kontraŭ'leĝ'a mon'donac'o al politik'ist'o'j, sub'aĉet'o de alt'rang'a prokuror'a amik'o de Sarkozy, kaj implik'o de la buĝet'o-ministr'o, Eric Woerth, kiu sam'temp'e est'is la kas'ist'o de la dekstr'a parti'o, kiu organiz'is la venk'o'n de Sarkozy, ktp, ktp.

Kofr'o'j

Dum kelk'a'j semajn'o'j, franc'o'j ne kred'is si'a'j'n orel'o'j'n aŭskult'ant'e la radi'o'j'n, kaj frot'is si'a'j'n okul'o'j'n leg'ant'e la gazet'o'j'n. Tiu'j rivel'o'j mult'e pli efik'is ol iu ajn politik'a kurs'o. Ili'a fulm'rapid'a lern'ad'o tuj kolizi'is kun la anonc'it'a vol'o de la reg'ist'ar'o modif'i la emerit'avantaĝ'o'j'n, „ĉar ne plu est'as sufiĉ'e da mon'o en la ŝtat'a'j kofr'o'j”. Des'pli, ke la respond'ec'ul'o pri tiu reform'o est'is Eric Woerth mem.

La popol'o koler'is kaj laŭt'voĉ'e esprim'is tiu'n koler'o'n. Dekstr'a'j kaj mal'dekstr'a'j hom'o'j cert'e ne antaŭ'vid'is sam'a'n voj'o'n por el'turn'iĝ'i, sed hav'is komun'a'n sent'o'n: ili ne plu vol'is viv'i en tiom skandal'a situaci'o. Ili vol'is pli just'a'n soci'o'n. Tiu sent'o tra'ir'is la konversaci'o'j'n ne nur dum la manifestaci'o'j, sed ankaŭ en la labor'ej'o'j kaj ofic'ej'o'j, ĉe la friz'ist'o, okaz'e de famili'a'j kaj amik'a'j vesper'manĝ'o'j.

Kritik'o'j

La leĝ'o est'as oficial'ig'ot'a sen not'ind'a'j modif'o'j malgraŭ kritik'o'j kaj divers'flank'a'j propon'o'j. La reg'ist'ar'o mal'mild'e venk'is. Tamen la sindikat'a kaj politik'a pejzaĝ'o'j vid'ebl'e ne plu simil'os al la antaŭ'a'j.

La du grand'a'j parti'o'j, la dekstr'a UMP kaj la mal'dekstr'a PS, esper'as nun trankvil'e, for de la danĝer'a'j sur'strat'a'j tumult'o'j, si'n prepar'i por la prezid'ant'a balot'o okaz'ont'a en 2012. Malgraŭ mal'simil'a'j deklar'o'j kaj pozici'o'j, ambaŭ kvazaŭ sam'manier'e gvid'is la reg'ist'ar'o'n kaj oft'e ne plu hav'as plen'a'n fid'o'n de si'a'j el'rev'iĝ'int'a'j voĉ'don'ant'o'j.

Promes'o'j

Ver'ŝajn'e ekstrem'dekstr'ul'o'j kaj mal'dekstr'a'j radikal'a'j parti'o'j fort'ig'os si'a'j'n rang'o'j'n, sed ankaŭ mult'a'j hom'o'j opini'as, ke demokrati'o ne lim'iĝ'as al balot'ad'o kaj politik'a'j promes'o'j tuj post'e ne'plen'um'it'a'j aŭ perfid'it'a'j. Ili sopir'as al kontraŭ'pov'a'j struktur'o'j liber'a'j kaj kontrol'ebl'a'j.

Ankaŭ la sindikat'a pejzaĝ'o evolu'is. Vid'ebl'e, la reform'ist'a'j sindikat'o'j esper'is saĝ'a'n trakt'ad'o'n kun la reg'ist'ar'o, sed ili est'as el'met'at'a'j sam'temp'e al sarkozia rigid'ec'o kaj al tre fort'a prem'o de si'a baz'o, kiu firm'e rifuz'is la pri'emerit'iĝ'a'n projekt'o'n.

Solidar'ec'o

La unu'ec'a'j kaj bon'e organiz'it'a'j manifestaci'o'j hav'is pli kaj pli da ne'atend'it'a sukces'o kun part'o'pren'o de ĉiu'j generaci'o'j. Pli'e, en mult'a'j uzin'o'j, firma'o'j, la labor'ist'o'j organiz'is ĝeneral'a'j'n asemble'o'j'n kaj pren'is pozici'o'j'n sen'de'pend'a'j'n de si'a'j sindikat'a'j „hierarki'o'j”. Ili re'invent'is tre radikal'a'j'n arm'il'o'j'n kun sub'ten'o de mult'eg'a'j civit'an'o'j: unu'ec'o, inter'profesi'a'j kun'ag'ad'o'j, pri'batal'a mem'mastr'um'ad'o, labor'klas'a solidar'ec'o, ekonomi'a'j blokad'o'j.

Franc'o'j iom post iom perd'is si'a'j'n social'a'j'n avantaĝ'o'j'n, kiu'j dum plur'a'j jar'dek'o'j cement'is la land'o'n. Sed en la ĵus okaz'int'a mov'ad'o mult'a'j hom'o'j re'konsci'iĝ'is, ke ili aparten'as al la sam'a ekspluat'at'a klas'o. Dum la mult'a'j kaj impon'a'j manifestaci'o'j ili vid'ebl'e re'akir'is komun'a'n valor'o'n: ne ekzist'as ind'a soci'o sen solidar'ec'o. Nun rest'as demand'o: kiu'j'n voj'o'j'n ili elekt'os por ĝi'n konkret'ig'i?

Yves N ICOLAS

Art'o

Pli'a sukces'o de Jacques Yvart

La antaŭ'a'n disk'o'n Jacques Yvart kant'as Georges Brassens ( Jacques dir'is: „ Georges Brassens, mi'a art'ist'a bapt'o'patr'o”) aper'int'a'n en 1998 mi tiel ŝat'is (ne nur pro tio, ke Georges Brassens [ ĵorĵ braséns ] est'as unu el mi'a'j plej ŝat'at'a'j franc'a'j kanzon'ist'o'j, sed ankaŭ pro la kant'ad'o de Jacques Yvart [ĵak ivá r ]), ke mi entuziasm'e kapt'as la ŝanc'o'n recenz'i la nov'a'n disk'o'n de Yvart. Evident'iĝ'is, ke ankaŭ tiu ĉi, li'a du'a disk'o en Esperant'o, hav'as kant'o'n laŭ la muzik'o de Georges Brassens (La ĉeval'et'o) kun'e kun 14 ali'a'j kanzon'o'j de divers'a'j aŭtor'o'j kaj en vari'a'j poezi'a'j stil'o'j kaj muzik'a'j ritm'o'j. „De long'a temp'o mi est'as vojaĝ'ant'o, kaj tiu disk'o est'as la okaz'o por plu'vojaĝ'i tra la mond'o. Kaj Esperant'o tre taŭg'as por tio.”, dir'as Jacques.

Kelk'a'j'n el la muzik'aĵ'o'j sur la disk'o Jacques Yvart ne nur plen'um'is (kant'e kaj gitar-akompan'e), sed ankaŭ aŭtor'is (muzik'o'n, tekst'o'n aŭ esperant'ig'o'n). Mi apart'e ek'ŝat'is la sentimental'a'n disk'o'titol'a'n balad'o'n de Charles Baudelaire [ ŝarl bodlér ] (adapt'o de Marcel'o Redoulez [ redulé ] laŭ traduk'o de Kalocsay), la plaĉ'e kor'tuŝ'a'n La am’ por la am’ kaj ankaŭ la ironi'a'n La korp'o Eŭrop'a kun fajr'a'j ritm'o kaj melodi'o (ĉiu'j tri kompon'it'a'j de Yvart).

La vari'ec'o de uz'it'a'j muzik'instrument'o'j (violon'o, akordion'o, pi'a'n-klav'ar'o, drum'o, kontrabas'o, bas-gitar'o, mandolin'o, buzuko, citr'o) tut'e ne kaŝ'as la agrabl'a'n, amik'ec'a'n bas'a'n voĉ'o'n de Yvart. Li'a prononc'ad'o est'as klar'a kaj inter'naci'ec'a. La melodi'o'j kaj muzik'a aranĝ'o est'as ver'e ĝu'ind'a'j kaj la tekst'o'j bel'son'a'j kaj pens'ig'a'j. Mi rimark'is nur tre mal'mult'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aĵ'o'j'n: not'ind'a'j est'as la ripet'a uz'o de kurent'o en la senc'o de (evident'e ne'elektr'a) flu'o en Hom'o kaj Mar'o („port'e sur la kurent’ al la Mar'o Sargas'a”) kaj la mis'uz'o'n de brul'i kvazaŭ ĝi est'us transitiv'a en „la ver'o ili'n ek'brul'as” en Magelan'o'j de l’Univers'o (tio'n mi sufiĉ'e oft'e rimark'is ĉe franc'lingv'an'o'j). La instrument'o-nom'o cistro sur la dors'a kovr'il'paĝ'o ver'ŝajn'e dev'us est'i citr'o (la fundament'a vort'o, kiu'n – laŭ Ret'a Vort'ar'o – plur'a'j vort'ar'o'j uz'as ankaŭ por la instrument'o, kiu franc'e nom'iĝ'as cistre ).

Kelk'lok'e la akcent'a'j silab'o'j de vort'o'j traf'as la ne'akcent'a'j'n pozici'o'j'n de la vers'o – konjekt'ebl'e la aŭtor'o'j/traduk'int'o'j ne zorg'is evit'i tio'n pro la influ'o de la silab'a franc'a metrik'o, kiu esenc'e ne kon'as vort'a'j'n akcent'o'j'n. Tio, kvankam fremd'a al la tradici'a Esperant'a metrik'o, plej'part'e ne impres'is mi'n agac'e kaj eĉ spic'is la kant'ad'o'n per al'don'a recitativ'ec'a karakter'o.

Krom la kant'o'j, sur la disk'o trov'iĝ'as tre plaĉ'a „vide'o'sesi'o” (plej'part'e intervju'o kun Jacques Yvart, inter'ali'e rivel'ant'a li'a'n hom'ec'a'n si'n'ten'o'n kaj okul'frap'a'n karism'o'n), kaj ankaŭ apart'a dosier'uj'o kun karaokaj vari'aĵ'o'j de ĉiu'j kant'o'j. La disk'o'n akompan'as elegant'a broŝur'et'o kun tekst'o'j de ĉiu'j kant'o'j, karikatur'a'j portret'o'j de la kun'labor'ant'o'j kaj baz'a'j inform'o'j pri la disk'o kaj la rol'o'j de la kontribu'int'o'j.

Ĉiu'j kant'o'j sur la disk'o son'as freŝ'e, sincer'e kaj el'kor'e kaj est'as memor'ebl'a'j, pens'ig'a'j kaj ĉarm'a'j. Mi gratul'as Jacques Yvart kaj ĉiu'j'n kun'labor'int'o'j'n pri la nov'a sukces'o! Resum'e: aŭskult'int'e tiu'n ĉi disk'o'n plur'dek'o'n da foj'o'j – kaj ĉiam ĝu'e! – mi varm'e rekomend'as ĝi'n ankaŭ al vi!

Alexander S HLAFER

Jacques Yvart : Invit'o por vojaĝ'o. Eld. Vinil'kosm'o, Donneville, 2008.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Ekonomi'o

FER'VOJ'O'J

Trajn'e al Balti'o

En maj'o 2010 en la et'a litov'a-pol'a lim'punkt'o Mockava ek'is inter'naci'a projekt'o nom'at'a „ Rail Baltica ”, kies cel'o est'as per eŭrop'dimensi'a fer'voj'o kun'lig'i la balt'a'n region'o'n – Litovi'o'n, Latvi'o'n, Estoni'o'n – kun okcident'a Eŭrop'o. Tiu ide'o jam de'long'e flirt'is en la kap'o'j de la region'a'j aŭtoritat'ul'o'j kaj instanc'o'j de Eŭrop'a Uni'o, sed fin'a decid'o ven'is nur nun.

Por trajn'e kun'lig'i Balti'o'n kun la ceter'o de Eŭrop'o oni fin'fin'e decid'is ne konstru'i nov'a'n fer'voj'o'n, sed re'konstru'i la mal'nov'a'n, konstru'it'a'n dum la soveti'a period'o. Pavel Telička, la kun'ord'ig'ant'o de la projekt'o, klar'ig'is, ke la unu'a etap'o de la projekt'o dev'as fin'iĝ'i en la jar'o 2014. La nov'a eŭrop'a fer'voj'lini'o ir'os kun'e kun la soveti'a larĝ'trak'a. La unu'a etap'o kun'lig'os la lim'urb'et'o'n Mockava kun Kaunas, la du'a urb'o de Litovi'o. Nur en la lok'o'j, kie tio montr'iĝ'os ne'ebl'a, est'os konstru'at'a nov'a part'o. Tiel la kost'o'j de la projekt'o fal'is de la antaŭ'e plan'it'a'j 580 milion'o'j da eŭr'o'j ĝis 232 milion'o'j. 27 % de la neces'a'j mon'rimed'o'j liver'as Eŭrop'a Uni'o.

La projekt'o'n kun'e real'ig'os pol'o'j kaj eston'o'j. Est'ont'e la fer'voj'o, part'o de la tut'eŭrop'a transport-ret'o TEN- T, kun'lig'os la tri balt'a'j'n land'o'j'n kaj konduk'os ĝis Helsink'o, la ĉef'urb'o de Finn'land'o. Rail Baltica unu'e kontribu'os al la ekonomi'a kresk'o de la region'o kaj nur post'e util'os al pasaĝer'a trafik'o. Komenc'e la rapid'o de la ŝarĝ'trajn'o'j est'os nur ĉirkaŭ 90 km / h.

LAST

Litov'o'j ek'ig'is la projekt'o'n Rail Baltica en la litov'a-pol'a lim'urb'o Mockava. La kun'ord'ig'ant'o de la projekt'o Pavel Telička dir'as, ke en 2014 eŭrop'a'j trajn'o'j jam dev'us ating'i Kaunas.

Pavel Telička, diplomat'o kaj eŭrop'o'krat'o

Pavel Telička nask'iĝ'is en 1965 en Vaŝington'o en la famili'o de ĉeĥ'o'slovak'a diplomat'o. Li labor'is dum plur'a'j jar'o'j en la ĉeĥ'o'slovak'a, post'e ĉeĥ'a ministr'ej'o pri ekster'land'a'j afer'o'j kaj est'is la ĉef'a inter'trakt'ant'o dum la procedur'o de la al'iĝ'o de Ĉeĥi'o al Eŭrop'a Uni'o. En 2004 li dum mal'long'a temp'o est'is eŭrop'a komision'an'o. Post'e li aktiv'is kiel konsil'ist'o pri eŭrop'a'j afer'o'j.

Ĉar la komplik'a projekt'o Rail Baltica nur pen'e progres'is, Telička en 2007 est'is nom'um'it'a kiel ĝi'a kun'ord'ig'ant'o.

RR

En'konduk'o

Puf'ig'ad'o

Diskut'ad'o est'as karakteriz'a por demokrati'o. Oni inter'ŝanĝ'as argument'o'j'n por kaj kontraŭ iu ide'o kaj plan'o, el la diskut'ad'o est'iĝ'as fin'e kompromis'o, ekzempl'e por leĝ'o'projekt'o. Sed en Germani'o ne plu okaz'as diskut'o'j: amas'komunik'il'o'j karakteriz'as ĉiu'n argument'ad'o'n kiel disput'o'n aŭ kverel'o'n. Por bulvard'a'j komunik'il'o'j ŝajn'e ordinar'a diskut'o ne est'as interes'a; tial oni puf'ig'as ĉiu'n tem'o'n, ĉar tio ebl'ig'as pli kri'a'n ĉef'titol'o'n. Post'e ili mir'as, ke opini'sond'o'j montr'as, ke civit'an'o'j abomen'as kverel'o'j'n de parti'o'j.

Ali'a fenomen'o de tia puf'ig'ad'o est'as tuj'ec'o. Ĉar praktik'e ĉiu posed'as poŝ'telefon'o'n, hom'o'j tuj inform'as, kiam ili rimark'as io'n ne'kutim'a'n. Mi mir'is, ke nun la radi'o inform'as ĉiu'tag'e kelk'foj'e pri aŭtomobil'o'j, kiu'j vetur'as en kontraŭ'a direkt'o sur aŭt'o'ŝose'o kaj tiel kaŭz'as kolizi'o'j'n. Ĉu ver'e tiom mult'iĝ'is tiu'j idiot'o'j? Kiam mi esplor'is tiu'n problem'o'n, mi ek'sci'is ke efektiv'e en Germani'o tut'e ne pli'oft'iĝ'is tiu fenomen'o, sed ke aŭt'ant'o'j mult'e pli oft'e inform'as la polic'o'n kaj radi'o'staci'o'j'n pri mal'ĝust'e vetur'ant'a'j aŭt'o'j. La radi'o'redaktor'o'j klar'ig'is, ke kompren'ebl'e ili tuj dis'kon'ig'as la inform'o'n, ĉu ver'a'n, ĉu ne'ver'a'n; prefer'e ili vol'as tro oft'e avert'i ol risk'i mort'o'j'n pro akcident'o. Nu, tia'n puf'ig'ad'o'n oni ja pov'as toler'i, ni nur konsci'u pri la ver'a situaci'o por ne tim'i, ke nun nepr'as tut'e evit'i la aŭt'o'ŝose'o'j'n.

Ver'e super'flu'a'n puf'ig'ad'o'n ni spert'is dum la ĉi-jar'a vintr'o en la nord'a hemisfer'o. Amas'komunik'il'o'j plend'is pri „vintr'o'katastrof'o” kaj „neĝ'o'ĥaos'o”, kvazaŭ tuj pere'os la mond'o. Hom'o'j! Est'is tut'e normal'a vintr'o, kaj dum vintr'o neĝ'as kaj frost'as en Eŭrop'o kaj Nord-Amerik'o. Ŝajn'e oni simpl'e forges'is tio'n, ĉar dum kelk'a'j pas'int'a'j jar'o'j pro la klimat'ŝanĝ'o ni hav'is ekster'ordinar'e varm'a'j'n vintr'o'j'n. Pri tia histeri'o oni nur pov'as mok'i, sed puf'ig'ad'o oft'e est'ig'as ankaŭ sever'a'j'n sekv'o'j'n. Kiam tre popular'a german'a futbal'ist'o mort'ig'is si'n per'e de rapid'trajn'o, gazet'o'j puf'ig'ad'is la tem'o'n pri'skrib'ant'e ĉiu'j'n detal'o'j'n de tiu tragedi'o. Oni pov'is leg'i tio'n kvazaŭ instrukci'o'j'n pri sukces'a manier'o mort'ig'i si'n. Efektiv'e konsider'ind'e kresk'is la nombr'o de tiu'metod'a'j mem'mort'ig'o'j; en'e de la sam'a monat'o ĝi pli ol kvar'obl'iĝ'is. Pri tiu'j (ne'popular'a'j) viktim'o'j amas'komunik'il'o'j ne raport'is ...

Sincer'e vi'a

Stefan M AUL

En'konduk'o

Venĝ'o

Kiam mez'e de april'o erupci'is la island'a vulkan'o Eyjafjallajökull kaj produkt'is gigant'a'n cindr'o'nub'o'n, island'an'o'j dir'is al si mem: „Nun ni pov'as venĝ'i kaj pun'i la kapital'ist'o'j'n, kiu'j pel'is ni'a'n land'et'o'n preskaŭ en financ'a'n bankrot'o'n!” Kaj ĉiu'j island'an'o'j kolekt'iĝ'is ĉirkaŭ la vulkan'o kaj plen'pulm'e blov'is la cindr'o'nub'o'n en direkt'o al la eŭrop'a kontinent'o. Sekv'e dum plur'a'j tag'o'j ĉiu'j avi'o'j pov'is nek start'i, nek al'ter'iĝ'i kaj dev'is paŭz'i en flug'haven'o'j. La cindr'o'nub'o halt'ig'is la tut'a'n avi'trafik'o'n en Eŭrop'o, tiel ke la kompat'ind'a german'a kancelier'o Angel'a Merkel ne pov'is rekt'e hejm'e'n'ven'i el Uson'o; ŝi dev'is tra'nokt'i en Lisbon'o kaj sur'ter'e vetur'i al Berlin'o.

Simil'a'n situaci'o'n ni hav'is nur post la atenc'o de islam'an'a'j teror'ist'o'j la 11an de septembr'o 2001, kiam Uson'o mal'permes'is ĉiu'j'n flug'o'j'n, ĉar oni tim'is, ke teror'ist'o'j pov'as kraŝ'ig'i pli'a'j'n avi'o'j'n. Sed nun la natur'o halt'ig'is la avi'trafik'o'n. Por mi tio est'is pli'a pruv'o por mi'a de'long'a asert'o, ke avi'o'j ne kapabl'as flug'i. Se ili pov'us flug'i, ili dev'us hav'i flug'il'o'j'n, kiel bird'o'j, abel'o'j kaj muŝ'o'j. Ili'n tut'e ne ĝen'is la cindr'o'nub'o, ĉar ili pov'as mov'i si'n mem tra la aer'o. Kontrast'e, avi'o „flug'as” nur kiel ĵet'it'a ŝton'o aŭ paf'it'a kanon'kugl'o: pel'as kaj ŝov'as ĝi'n ne la rigid'a'j al'o'j, sed turbin'o, kiu el'las'as kun grand'a rapid'o gas'o'n el mal'antaŭ'o. Tia'j avi'o'j ne pov'as flug'i tra cindr'o'nub'o, ĉar la cindr'o'partikl'o'j ŝtop'as la turbin'o'j'n, tiel ke mank'as oksigen'o neces'a por brul'ig'i la gas'o'n.

Mil'o'j da pasaĝer'o'j do drast'e spert'is la pruv'o'n, ke jet'avi'o'j nur ŝajn'e flug'as. Ek'de Ikar'o la hom'o van'e prov'is imit'i la natur'o'n kaj flug'i propr'a'fort'e, kiel bird'o'j kaj ali'a'j viv'a'j est'aĵ'o'j. Nun la natur'o ankaŭ ĉi-teren'e montr'is al la hom'o, ke foj'foj'e ĝi est'as pli fort'a, ol li. Ceter'e di'o dir'is al No'a kaj li'a famili'o post la diluv'o: „Kaj vi frukt'u kaj mult'iĝ'u, mov'iĝ'ad'u sur la ter'o kaj mult'iĝ'u sur ĝi” (Genez'o 9:7). Li ne dir'is, ke ni mov'iĝ'u en la aer'o. Ĉu do ebl'e tamen venĝ'is ne island'an'o'j, sed di'o, kiu send'is la cindr'o'nub'o'n por memor'ig'i la hom'o'n pri la mal'permes'o mov'iĝ'ad'i en la aer'o?

Sincer'e vi'a

Stefan M AUL

En'konduk'o

Mister'o'j

Ne mal'mult'a'j afer'o'j en la mond'o est'as mister'o'j por mi, ekzempl'e en fizik'o. En la gimnazi'o kaj dum stud'ad'o mi ĉiam hav'is sufiĉ'e da problem'o'j por kompren'i ties karakter'o'n kaj ĝi'a'j'n detal'o'j'n. Ĝis hodiaŭ mi mir'as pri mult'a'j fac'et'o'j de fizik'o.

Kun interes'o tamen mi sekv'is la instal'ad'o'n de la esplor'centr'o CERN en Ĝenev'o. Daŭr'is tre long'e, ĝis fin'e ĝi ver'e funkci'is; la mond'o jam rid'is pri la dum long'a temp'o van'a'j klopod'o'j de tie'a'j fizik'ist'o'j real'ig'i la projekt'o'n. Nun tamen ĝi marŝ'as. Tem'as pri tiel nom'at'a partikl'o'akcel'il'o, la plej grand'a iam ajn konstru'it'a de hom'o'j. En la maŝin'o oni pel'as proton'o'j'n per rekord'a'j rapid'eg'o'j tra rond'a tunel'o por tiel esplor'i la est'iĝ'o'n kaj struktur'o'n de la univers'o. La esplor'projekt'o kost'as tre, tre mult'e. Sol'e la konstru'ad'o vor'is tri miliard'o'j'n da eŭr'o'j. Kaj kompren'ebl'e la salajr'o'j de la part'o'pren'ant'a'j scienc'ist'o'j kost'as mult'e. Ĉu kelk'a'j rekord'rapid'a'j proton'o'j prav'ig'as tia'n kost'o'n? Kaj kiu'n gajn'o'n tio ebl'e al'port'os?

Nu, oni ebl'e vid'u la rilat'o'j'n al ali'a'j grand'a'j kaj grav'a'j esplor'kamp'o'j, ekzempl'e astronomi'o, genetik'o aŭ spac'vetur'ad'o. Montr'iĝ'as, ke modern'a'j teleskop'o'j, kiu'j'n oni instal'as en la spac'o, laŭ la kost'o'j est'as kompar'ebl'a'j kun CERN. Pri teleskop'o'j neniu plend'as, ĉar esplor'ad'o de la spac'o est'as ĝeneral'e hom'a interes'o. Sed por ver'e kompren'i la struktur'o'n de la univers'o, supoz'ebl'e oni bezon'as ambaŭ sfer'o'j'n, la makro'kosm'o'n kaj la mikrokosm'o'n. Kaj la kost'o de CERN relativ'iĝ'as drast'e, se oni kompar'as la plej grand'a'n impost'mal'ŝpar'o'n de la last'a'j jar'dek'o'j: la inter'naci'a'n kosm'o'staci'o'n. La scienc'a valor'o de tiu orbit'a loĝ'o'kontener'o est'as bagatel'a kompar'e kun ek'kon'o'j per teleskop'o'j, mars'robot'o'j kaj do partikl'o'akcel'il'o'j. Ses proviz'o'flug'o'j per la kosm'o'pram'o kost'as sam'e mult'e kiel la nov'a akcel'il'o de CERN. Ni ne sci'as, kiu'j'n rezult'o'j'n ĝi ver'e al'port'os. Sed jam nun kelk'a'j invent'aĵ'o'j lig'it'a'j al ĝi est'as util'a'j, ekzempl'e la sensor'o'blat'o'j en cifer'ec'a'j kamera'o'j.

En 1992 oni ĉe CERN invent'is la tut'ter'a'n teks'aĵ'o'n – kiu ja memor'as tio'n? Ĝeneral'e valid'as por fizik'o: oni dev'as mult'o'n el'prov'i, eĉ se nur iu'j afer'o'j ver'e est'os util'a'j. Ni pren'u la relativ'ec'teori'o'n de Einstein [ ajnŝtajn ]. Li ne el'pens'is ĝi'n, por ke hodiaŭ aŭtomobil'ist'o'j help'e de navig'a'j sistem'o'j pov'u trov'i si'a'j'n cel'o'j'n. Sed sen la formul'o'j de Einstein ni ne hav'us tia'j'n praktik'a'j'n bir'il'o'j'n. Ni do trankvil'e atend'u la esplor'o'j'n en Ĝenev'o; supoz'ebl'e ili ne est'os van'a'j.

Sincer'e vi'a

Stefan M AUL

En'konduk'o

Varm'o kaj frost'o

En la sud'a hemisfer'o nun ja est'as vintr'o, evident'e tut'e normal'a. La temperatur'o'j en Sud-Afrik'o dum la futbal-ĉampion'ad'o est'is agrabl'a'j, tiel ke la pied'pilk'ist'o'j ne dev'is mult'e ŝvit'i; la spekt'ant'o'j en la stadion'o'j jen kaj jen iom frost'iĝ'et'is ĉe 15 celsi'a'j grad'o'j. Sed tut'e ne normal'a ŝajn'e est'is la vintr'o en la nord'a hemisfer'o. En nord'a Amerik'o kaj Eŭrop'o ĝi est'is ne'kutim'e mal'varm'a, se oni kompar'as ĝi'n kun antaŭ'a'j jar'o'j. Pri tio oni mir'is iom kaj re'ag'is preskaŭ histeri'e (vid'u pri la tem'o, kio'n mi skrib'is sam'lok'e en la maj'a numer'o). Jes, ankaŭ mi mir'is, ĉar ja dum mult'a'j jar'o'j ni hav'is en Eŭrop'o tre mild'a'j'n vintr'o'j'n, kio'n oni klar'ig'is al ni tiel: pro la varm'iĝ'o de la ter'o sekv'e de la hom'far'it'a klimat-ŝanĝ'o la temperatur'o'j kresk'is dum la tut'a jar'o, do ankaŭ dum vintr'o. Tial ni hav'is preskaŭ nenia'j'n neĝ'o'n kaj frost'o'n. Sed nun subit'e re'ven'is sever'a vintr'o, kia'n mi kon'is el mi'a jun'aĝ'o. Kio do okaz'is? Ĉu la klimat'olog'o'j erar'is aŭ mis'inform'is ni'n?

Kaj nun mi leg'is, ke pri la sever'a vintr'o tamen kulp'as la klimat-ŝanĝ'o! Mi unu'e frot'is la okul'o'j'n, ĉar mi pens'is, ke mi mis'leg'is. Ĉu ne est'as kurioz'a sekv'o de varm'iĝ'o ĝeneral'a, ke la vintr'o'j en ni'a hemisfer'o far'iĝ'as pli frost'a'j ol antaŭ'e? Sed la klar'ig'o de scienc'ist'o James Overland [ ĝejms óŭverlend ] de la uson'a veter'ofic'ej'o NOAA est'as relativ'e konvink'a: Ĉar en la arkt'a region'o pli kaj pli degel'as la glaci'o pro la varm'iĝ'o dum somer'o, la mar'akv'o pren'as pli da varm'o, tiel ke Arkt'o dum aŭtun'o kaj vintr'o est'as je unu celsi'a grad'o pli varm'a ol antaŭ'e. Tio ŝanĝ'as la atmosfer'a'n prem'o'n: stabil'a mal'varm'a alt-prem'o en la nord'o ŝovel'as sek'a'n arkt'a'n mal'varm'a'n aer'o'n en mez'a'j'n latitud'o'j'n. Tie'a'j'n land'o'j'n antaŭ'e proviz'is atlantik'a'j vent'o'j per mal'sek'et'a aer'o, kio rezult'ig'is mild'a'j'n vintr'o'j'n. Nun Overland, kiu dum jam mult'a'j jar'o'j observ'as la klimat'o'n de Arkt'o, prognoz'as por nord'a Amerik'o, Eŭrop'o kaj Azi'o mal'varm'a'j'n vintr'o'j'n. „Frost'a'j kaj neĝ'o'riĉ'a'j vintr'o'j est'os probabl'e pli regul'a'j ol escept'a'j”, li dir'as.

Se la klimat'olog'o prav'as, pri kio mi ne mult'e dub'as, tio do signif'as, ke ni de'nov'e bezon'os pli mult'a'n hejt'energi'o'n. Ĉu ni ne est'is tre kontent'a'j, ke pro la mild'a'j vintr'o'j ni ŝpar'is naft'o'n kaj gas'o'n? Kaj nun tiu strang'a invers'o! Ebl'e la klimat'ŝanĝ'o regal'os ni'n ankoraŭ oft'e per surpriz'o'j ne'atend'it'a'j. Ni vid'u, kia est'os la somer'o... Agrabl'a'n feri'ad'o'n!

Sincer'e vi'a

Stefan M AUL

La rubrik'o „Leter'o'j” est'as mal'ferm'a por konciz'a'j (maksimum'e 150-vort'a'j) re'ag'o'j de leg'ant'o'j pri aktual'aĵ'o'j kaj pri artikol'o'j aper'int'a'j en Monat'o. La redakci'o far'as propr'a'n elekt'o'n, post lingv'a kaj stil'a polur'ad'o. Leter'o, ankaŭ ret'a, est'u sub'skrib'it'a per la nom'o, komplet'a strat'adres'o kaj telefon'numer'o. Per la send'o de la leter'o la aŭtor'o don'as si'a'n permes'o'n publik'ig'i ĝi'n en la paper'a kaj en la ret'a'j versi'o'j de Monat'o. Leter'o'j por publik'ig'o est'u send'it'a'j al leter'o'j@monat'o.net aŭ al Monat'o, Flandr'a Esperant'o-Lig'o, Frankrijklei 140, B -2000 Antwerpen, Belgi'o.

Komput'ad'o

PROGRAM'AR'O

Knoppix

Du mal'bon'a'j afer'o'j okaz'is al ni'a famili'o ĉi-jar'e en la tag'o de sankt'a Valenten'o. Unu est'as, ke mi'a tri'jar'a fil'in'o perd'is si'a'n pluŝ'kunikl'o'n, Mifi, kiu est'is ŝi'a konstant'a kun'ul'o dum pli ol du jar'o'j. La ali'a est'as, ke la disk'o de mi'a tek'o'komput'il'o mort'is – ebl'e pro interes'a mis'agord'o, pri kiu mi tamen ne skrib'os hodiaŭ. Ver'ŝajn'e mi normal'e pli ĉagren'iĝ'us pro la mort'int'a disk'o, sed kiam la et'a knab'in'o mal'gaj'e dir'as, ke ŝi vol'as si'a'n et'a'n ruĝ'a'n Mifi, jam kompren'ant'e, ke ŝi ne pov'as hav'i ĝi'n, oni tiom kompat'as ŝi'n, ke la perd'o de kelk'a'j komput'il'a'j dosier'o'j ŝajn'as tre mal'grav'a afer'o.

Pro la mort'int'a disk'o mi hav'is okaz'o'n prov'i Knoppix de'nov'e. Knoppix [ knopiks ] est'as mastr'um'a sistem'o, baz'it'a sur Debian GNU/ Linux (Linuks'o), kiu funkci'as rekt'e de KDDVD, tiel ke ĝi tut'e ne bezon'as la ĉef'a'n disk'o'n. Tio pov'as util'i en plur'a'j manier'o'j. Ekzempl'e, oni pov'as uz'i Knoppix por kontrol'i, ĉu la komput'il'o, aŭ iu part'o de ĝi, bon'e funkci'as kun Linuks'o. aŭ se oni vol'as mem prov'i Linuks'o'n, sen tuŝ'i la jam instal'it'a'n mastr'um'a'n sistem'o'n, Knoppix propon'as solv'o'n. Ali'a situaci'o, en kiu Knoppix util'as, est'as, se oni vol'as kontakt'i si'a'n bank'o'n aŭ far'i io'n ali'a'n, kio postul'as grav'a'n pas'vort'o'n, per komput'il'o, kiu ebl'e est'as infekt'it'a per virus'o'j: se oni ne uz'as la disk'o'n, ne ver'e grav'as, kiu'j virus'o'j tie embusk'as. Por mi, en la nun'a situaci'o, Knoppix util'as, ĉar ĝi ebl'ig'as al mi uz'i la komput'il'o'n, kiu ali'e eĉ ne pov'us start'i. Mi uz'is la kvazaŭ'romp'it'a'n komput'il'o'n por mend'i nov'a'n disk'o'n, kaj mi nun uz'as ĝi'n, malgraŭ la mort'int'a disk'o, por skrib'i ĉi tiu'n artikol'o'n.

Kompren'ebl'e, se oni ne uz'as la disk'o'n, oni dev'as trov'i ali'a'n manier'o'n konserv'i si'a'n labor'o'n. Oni pov'as uz'i USB -memor'il'o'n, sed mi skrib'as ĉi tio'n per docs. google. com, ĉar mi hav'as relativ'e fid'ind'a'n ret'konekt'o'n per la sen'drat'a ret'o, al kiu Knoppix tut'e sen'problem'e konekt'iĝ'is, pet'int'e nur la pas'vort'o'n. Fakt'e ĉio, kio'n mi prov'is, bon'e funkci'is, krom unu grav'et'a afer'o: mi ne trov'is manier'o'n re'agord'i la klav'ar'o'n por uz'i brit'a'n aranĝ'o'n anstataŭ la implic'it'a uson'a. Ebl'e tio est'as cim'o en la versi'o, kiu'n mi el'ŝut'is, kiu hav'as la dat'o'n 2010-01-31.

Knoppix est'as la verk'o de german'o, Klaus Knopper, kaj li dispon'ig'as du variant'o'j'n de ĉiu el'don'o: angl'a'lingv'a'n kaj german'lingv'a'n. Laŭ mi'a kompren'o, la diferenc'o est'as nur la implic'it'a'j lingv'o kaj agord'o'j, kiam ĝi start'as; ebl'as ŝanĝ'i la lingv'o'n post'e, kondiĉ'e ke oni sufiĉ'e kompren'as la komenc'a'n lingv'o'n por trov'i la koncern'a'n agord'il'o'n. Se vi ankoraŭ ne kon'as Linuks'o'n, sed interes'iĝ'as pri ĝi, mi rekomend'as, ke vi prov'u Knoppix , ĉar ne est'as grand'a labor'o: oni dev'as nur el'ŝut'i grand'a'n iso -dosier'o'n, skrib'i ĝi'n kiel disk'o'bild'o'n sur KD -on (aŭ DVD -on, se vi vol'as pli komplet'a'n versi'o'n) kaj re'start'ig'i la komput'il'o'n per tiu KD : oft'e sufiĉ'as hav'i ĝi'n en la KD -leg'il'o, kiam la komput'il'o start'as, sed ebl'e vi dev'us ŝanĝ'i la BI'OS-agord'o'j'n, por ke ĝi start'u de la KD kaj ne de la ĉef'a disk'o.

Se vi tio'n far'os, ind'as memor'i, ke Knoppix est'as nur iu versi'o de Linuks'o. Ekzist'as mult'a'j versi'o'j, tiel nom'at'a'j „distribu'o'j”, kaj kvankam ili baz'iĝ'as sur la sam'a kern'o, ili pov'as supr'aĵ'e aspekt'i tre divers'e. La versi'o'j de Linuks'o, kiu'j'n mi kutim'e uz'as, hejm'e kaj ofic'ej'e, ne hav'as la amuz'a'j'n eksplod'ant'a'j'n fenestr'o'j'n kaj ali'a'j'n piroteknik'aĵ'o'j'n, kiu'j est'as part'o de ĉi tiu versi'o de Knoppix . Ver'ŝajn'e oni pov'as mal'ŝalt'i ili'n, sed ili ne sufiĉ'e ĝen'as mi'n por instig'i mi'n invest'i temp'o'n por trov'i la koncern'a'n agord'il'o'n. Kiam mi ricev'os nov'a'n disk'o'n, ver'ŝajn'e mi re'instal'os la versi'o'n de Linuks'o, al kiu mi plej kutim'as, ĉar est'as mal'agrabl'e est'i dev'ig'it'a adapt'i si'n en mi'a aĝ'o, kaj ankaŭ en mult'e pli jun'a aĝ'o. Ali'flank'e, kelk'foj'e romp'o de rutin'o est'as bon'a, kvankam mi'a fil'in'o ver'ŝajn'e ne konsent'us pri tio. Tial, se vi hazard'e renkont'os et'a'n ruĝ'a'n Mifi, proksim'um'e 16 cm alt'a'n de la pied'o'j ĝis la blank'a'j orel'pint'o'j, per kiu'j ŝi tiel oft'e ten'is ĝi'n, mi'a fil'in'o tre ĝoj'us re'hav'i ĝi'n.

Post'skrib'o. Mirakl'o okaz'is! Tri semajn'o'j'n post la mal'aper'o Mifi re'ven'is. Iu re'port'is ĝi'n, respond'e al la afiŝ'o, kiu'n ni met'is ĉe la lud'ej'o, kie ĝi perd'iĝ'is. Ros'a tre ĝoj'is, sed ne sufiĉ'e mir'is, laŭ mi. Iam ŝi dev'os lern'i, ke perd'it'a'j afer'o'j ne ĉiam re'ven'as tiel ...

Edmund G RIMLEY E VANS

DE GUTENBERG AL IPAD

Part'o 2: Kiu'n poŝ'leg'il'o'n mi akir'u?

La merkat'o de elektron'ik'a'j libr'o'j fulm'e grand'iĝ'as, sed oni ne pov'as leg'i ili'n sen aparat'o. La elekt'o est'as tre grand'a, kaj la gam'o est'as divid'ebl'a en tri grand'a'j'n grup'o'j'n: poŝ'leg'il'o'j, kiu'j konven'as nur aŭ ĉef'e por leg'i libr'o'j'n (ekzempl'e Sony Reader ); poŝ'komput'il'o'j kaj lert'a'j poŝ'telefon'o'j, kiu'j taŭg'as ne nur por leg'i libr'o'j'n, sed ankaŭ por telefon'i, ret'um'i kaj mult'e pli (ekzempl'e iPhone ); kaj ordinar'a'j tek'o- aŭ tabl'o-komput'il'o'j.

Ordinar'a'j komput'il'o'j

La uz'o de ordinar'a komput'il'o, vindoz'a, linuks'a, makintoŝa..., ne est'as la plej traf'a elekt'o. Libr'o'n oni ja vol'as leg'i sid'ant'e ne ĉe si'a skrib'o'tabl'o, sed komfort'e en seĝ'o, en trajn'o, en si'a ban'kuv'o eĉ. Tamen la pli'mult'o de la leg'ant'o'j de tiu ĉi rubrik'o supoz'ebl'e posed'as komput'il'o'n kaj ebl'e vol'os prov'i si'a'j'n unu'a'j'n elektron'ik'a'j'n roman'o'j'n tie.

Por leg'i libr'o'j'n en la form'o PDF plej oft'e ne neces'as instal'i io'n. La pli'mult'o de la uz'ant'o'j de Vindoz'o ver'ŝajn'e iam instal'is Adob'e-leg'il'o'n. Uz'ant'o'j de Makintoŝo eĉ ne dev'as instal'i io'n; al'klak'i la PDF -libr'o'n sufiĉ'as. Kaj linuks'ul'o'j ver'ŝajn'e jam posed'as Foxit , Evince aŭ ali'a'n PDF -leg'il'o'n.

Por leg'i verk'o'j'n en la form'o ePub rekomend'ind'e est'as uz'i la TTT -leg'il'o'n Mozilla Firefox kaj al'don'i la sen'pag'a'n krom'program'o'n EPUBReader . Ĝi funkci'as sub la tri grand'a'j mastr'um'a'j sistem'o'j: Vindoz'o, Mak kaj Linuks'o. Se vi uz'as la esperant'lingv'a'n fasad'o'n de Firefox , ankaŭ EPUBReader parol'os Esperant'o'n al vi. Alternativ'o'j est'as Bookworm (Libr'o'verm'o) kaj Ibis Reader (Ibis'o-leg'il'o), kiu'j ambaŭ est'as en'ret'a'j leg'il'o'j. Vi trov'os ili'n respektiv'e ĉe bookworm. oreilly. com kaj ibisreader. com . Vi'a'j'n ePub -libr'o'j'n vi al'ŝut'as al ili'a servil'o, kaj vi pov'as iam ajn (se vi hav'as ret'konekt'o'n) leg'i ili'n.

La tri'a popular'a libr'o'form'o est'as Mobipocket . Vindoz'ul'o'j pov'as akir'i leg'il'o'n de www. mobipocket. com , sed linuks'ul'o'j kaj makul'o'j dev'os rezign'i pri leg'ad'o de libr'o'j en la form'o MOBI. Por ili ankoraŭ ne ekzist'as leg'il'o.

Lert'a'j poŝ'telefon'o'j

Lert'a'j poŝ'telefon'o'j kutim'e ne est'as tre lert'a'j pri PDF -libr'o'j. Ekzist'as Adob'e-leg'il'o por aparat'o'j kun la sistem'o'j Palm kaj Pocket PC , kaj la supr'e menci'it'a Foxit -leg'il'o taŭg'as por Windows CE 4.2 kaj 5.0. Por poŝ'telefon'o'j pli konven'as libr'o'j de la form'o Mobipocket , kiu'n oni pov'as leg'i en aparat'o'j kun la mastr'um'a sistem'o Palm, Symbian , Windows Mobil'e kaj en Blackberry -aparat'o'j. Posed'ant'o'j de iPhone -telefon'o prefer'e mend'u libr'o'j'n en la form'o ePub. Ili pov'as akir'i en la butik'o de Apple la sen'pag'a'n program'o'n Stanza , kiu perfekt'e taŭg'as por administr'i si'a'n ePub -kolekt'o'n, aŭ ili pov'as uz'i la – sam'e sen'pag'a'n – program'et'o'n Ibis Reader , kiu tamen hav'as mal'pli da ebl'o'j, ol Stanza .

Poŝ'leg'il'o'j

Last'e, sed cert'e ne balast'e, ven'as la ver'a'j poŝ'leg'il'o'j. La pli'mult'o el ili hav'as la avantaĝ'o'n, ke ili uz'as tiel nom'at'a'n elektron'ik'a'n ink'o'n. La ekran'o aspekt'as ver'e kiel paper'o kaj ne lum'as, kiel poŝ'komput'il'o'j kaj poŝ'telefon'o'j. Oni eĉ en plen'a sun'lum'o pov'as leg'i ili'n. Mal'avantaĝ'o est'as, ke ili hav'as nigr'a-blank'a'n ekran'o'n. Libr'o kun kolor'a'j fot'o'j est'os mal'pli al'log'a en tia'j leg'il'o'j.

La ĉef'a mal'avantaĝ'o est'as tamen, ke la pli'mult'o de la poŝ'leg'il'o'j mal'bon'e taŭg'as por Esperant'o. Ili en'korp'ig'as nur tre mal'grand'a'n unikod'a'n tip'ar'o'n, en kiu mank'as la tip'a'j Esperant'o-liter'o'j (sed ne nur la esperant'a'j, ankaŭ ekzempl'e grek'a'j, pol'a'j, ruman'a'j kaj latv'a'j). El'don'ist'o'j de elektron'ik'a'j Esperant'o-libr'o'j grand'part'e solv'is tiu'n problem'o'n, liver'ant'e ePub -libr'o'j'n kun en'korp'ig'it'a'j unikod'a'j tip'ar'o'j. Sekv'e la libr'o'j mem est'as bon'e leg'ebl'a'j, sed la en'hav'tabel'o'j, kiu'j uz'as la lim'ig'it'a'j'n tip'ar'o'j'n de la leg'il'o mem, montr'os strang'aĵ'o'j'n kiel „ Kvaza? ?io de'pend'us de mi”. Do se vi ne vol'as hav'i problem'o'j'n kaj ne vol'as mem far'i ŝanĝ'o'j'n al vi'a leg'il'o, provizor'e rezign'u pri poŝ'leg'il'o kaj uz'u lert'a'n poŝ'telefon'o'n aŭ komput'il'o'n.

La gam'o de poŝ'leg'il'o'j est'as tre vast'a, kaj tiu ĉi artikol'o pov'as menci'i nur kelk'a'j'n. Tre popular'a'j est'as la leg'il'o'j de la firma'o Sony . Not'ind'e est'as, ke ili kapabl'as leg'ig'i libr'o'j'n en la form'o'j PDF kaj ePub, sed ne Mobipocket -libr'o'j'n, kaj ke ili fuŝ'e montr'os la en'hav'tabel'o'j'n, se en'est'as libr'o'j en Esperant'o aŭ en lingv'o'j, kiu'j uz'as special'a'j'n diakrit'o'j'n, kiel la pol'a, aŭ tut'e ali'a'j'n liter'o'j'n, kiel la grek'a aŭ tamila.

Pli kaj pli popular'iĝ'ant'a'j est'as la poŝ'leg'il'o'j de la nederland'a firma'o Endless Ide'as BV . Ĝi vend'as ili'n sub la nom'o BeBook , sed en iu'j land'o'j ankaŭ sub ali'a'j mark'o'j. Ankaŭ tiu'j ĉi leg'il'o'j uz'as elektron'ik'a'n ink'o'n, sam'e kiel la Sony -leg'il'o'j. Kontrast'e al Sony tiu ĉi kapabl'as leg'i 23 spec'o'j'n de e -libr'o'j, inter kiu'j la popular'a'n form'o'n Mobipocket , kiu'n Sony ne kapabl'as trakt'i. La problem'o pri la mal'aper'o de super'sign'it'a'j liter'o'j en la en'hav'tabel'o ekzist'as ankaŭ ĉe BeBook , sed oni pov'as instal'i ali'a'n tip'ar'o'n kun la neces'a'j liter'o'j.

Se vi vol'as aĉet'i poŝ'leg'il'o'n, kiu ver'e el'skatol'e montr'as Esperant'o'n sen ia'j problem'o'j, tiam vi elekt'u aparat'o'n en la seri'o Pocketbook . Kaj Pocketbook 301 ( www. pocketbookreader. com / PocketBook  301. html ), 6-col'a, kaj Pocketbook 360 ( www. pocketbookreader. com / PocketBook  360. html ), 5-col'a, bon'e trakt'as esperant'lingv'a'j'n ePub -libr'o'j'n. Sam'e taŭg'us por Esperant'o la leg'il'o JetBook de la ĉeĥ'a firma'o Ectaco 1.

Baldaŭ iPad

En plur'a'j land'o'j baldaŭ hav'ebl'os – aŭ ebl'e en la moment'o, kiam tiu ĉi revu'numer'o ating'as vi'n, jam hav'ebl'as – la nov'a infan'o de Apple : iPad . Tiu ĉi aparat'o aparten'as al neniu el la tri cit'it'a'j kategori'o'j, sed oni pov'us nom'i ĝi'n „poŝ'leg'il'o kun mult'a'j ali'a'j ebl'o'j”, ĉar ĝi serv'as ankaŭ kiel ret'um'il'o, organiz'il'o, kalendar'o, lud'il'o ktp. Tre ver'ŝajn'e ĝi est'os por leg'ant'o'j de esperant'lingv'a'j e -libr'o'j la plej taŭg'a elekt'o. Pro tiu'j special'a'j ec'o'j M ONATO dediĉ'os al iPad apart'a'n artikol'o'n en la ven'ont'a numer'o.

Ĉapitr'o el la libr'o Kvazaŭ ĉio de'pend'us de mi en la poŝ'leg'il'o de Sony .

1. La inform'o pri JetBook baz'iĝ'as sur leter'o de la produkt'ant'o'j, kiu'j promes'is send'i fot'o'n por pruv'i si'a'n asert'o'n, sed ĝis la aper'dat'o de MONAT'O tiu fot'o ankoraŭ ne al'ven'is.
Paŭl P EERAERTS

En la ven'ont'a numer'o de M ONATO: Apple iPad : ĉu revoluci'o aŭ evoluci'o?

Komput'ad'o

DE GUTENBERG AL IPAD

Part'o 3: Apple iPad - ĉu revoluci'o aŭ evoluci'o?

En la fin'o de januar'o Steve Jobs [stiv ĝobz ], la fam'a gvid'ant'o de la firma'o Apple, prezent'is nov'a'n tabul'o'form'a'n komput'il'o'n, iPad . Tio ne est'as la unu'a foj'o en la histori'o de komput'il'o'j, ke iu aper'ig'as tia'n tabul'ec'a'n aparat'o'n, taks'ant'e ĝi'n revoluci'a. Ĉu ĝi iĝ'os tiel popular'a kiel port'ebl'a'j MP 3-muzik'lud'il'o'j, kies merkat'o'n Apple mem kvazaŭ reg'as per si'a'j iPod -produkt'o'j? aŭ ĉu ĝi fiask'os kiel antaŭ'a'j prov'o'j tra la jar'o'j, de Apple Newton en la naŭ'dek'a'j jar'o'j, tra divers'a'j vari'aĵ'o'j de tabul'o'form'a'j komput'il'o'j baz'it'a'j sur la sam'a teknologi'o kiel tek'o'komput'il'o'j, kaj la et'ekran'a'j aparat'o'j por spekt'i film'o'j'n kaj aŭskult'i muzik'o'n, tiel nom'at'a'j aŭd'vid'a'j lud'il'o'j?

Steve Jobs prezent'is la nov'a'n tabul'a'n komput'il'o'n „ iPad ” ĉe special'a event'o en San-Francisk'o en januar'o.

Tabul'a komput'il'o

La aparat'o mem uz'as ne revoluci'a'n, sed nun'temp'a'n teknologi'o'n, sed en iom nov'a kaj al'log'a kombinaĵ'o. Ĝi hav'as 24-centi'metr'a'n ekran'o'n simil'grand'a'n kiel magazin'o, en dec'a format'o kun dec'a kvant'o da bild'er'o'j (1024 obl'e 768). La inter'ret'a al'ir'o est'as per sen'drat'a ret'o (802.11, Wi -Fi), aŭ opci'e per la poŝ'telefon'a sistem'o 3 G, kaj, plej grav'e, ĝi hav'as akumulator'o'n kun kapacit'o sufiĉ'a por tut'a tag'o, tiel ke sufiĉ'as ĉiu'nokt'e re'met'i la tabul'o'n en ĝi'a'n ŝarg'o'dok'o'n. Tio est'as grav'a afer'o, ĉar ĝis antaŭ ne'long'e tip'a'j tek'o'komput'il'o'j, kaj tabul'a'j komput'il'o'j uz'ant'a'j ties teknologi'o'n, hav'is akumulator'o'j'n, kiu'j tip'e daŭr'as nur du ĝis kvar hor'o'j'n, kio neces'ig'as tro oft'e re'konekt'i al elektr'o – ne tre praktik'e por en'man'a aparat'o. Sufiĉ'a akumulator'o est'as nepr'aĵ'o por la koncept'o „tabul'a komput'il'o”. IPad ankaŭ komfort'e pez'as ĉirkaŭ 700 gram'o'j'n.

Elektro'uz'o'n oni tamen ne ŝpar'is per la ekran'o. Du nun'temp'a'j teknologi'o'j senc'hav'as por tia aparat'o: unu'e, klasik'a'j plat'a'j likv'a'kristal'a'j ekran'o'j, kiel tiu'j uz'at'a'j en tek'o'komput'il'o'j kaj por sur'tabl'a'j plat'a'j ekran'o'j; aŭ du'e, elektron'ik'a ink'o de la spec'o uz'at'a en leg'il'o'j por elektron'ik'a'j libr'o'j, kiu bezon'as elektr'o'n nur por ŝanĝ'i la bild'o'n, do est'as tre ŝpar'em'a, sed nun'temp'e funkci'as nur nigr'a'blank'e kaj pov'as nur mal'rapid'e ŝanĝ'i la bild'o'n, bezon'ant'e tip'e unu aŭ du sekund'o'j'n. Tiu du'a spec'o ne konven'as por rapid'e ŝanĝ'iĝ'ant'a en'hav'o kaj la mov'iĝ'ant'a'j bild'o'j de televid'o aŭ film'o. Ĉar iPad ambici'as est'i pli ol tekst'o'leg'il'o, ĝi hav'as klasik'a'n kolor'a'n ekran'o'n, kiu taŭg'as sam'e por bild'o'j, film'o'j kaj por tekst'o'j kaj ret'paĝ'o'j.

Kaj, kompren'ebl'e, la ekran'o uz'as kapacit'a'n tuŝ'ekran'o'n, kiu est'as tre sent'em'a kaj ebl'ig'as la uz'o'n de plur'a'j fingr'o'j sam'temp'e, mal'kiel la pli fru'a'j rezist'a'j tuŝ'ekran'o'j.

Reg'ad'o per tuŝ'o

La tuŝ'ekran'o est'as grav'a, kaj evident'a, ĉar la tut'a uz'ant'o'spert'o est'as baz'it'a sur inter'ag'ad'o per fingr'o'j, ne per mus'o kiel ĉe tek'o'komput'il'o. Pro tio Apple kre'is la mastr'um'a'n sistem'o'n kaj program'ar'o'n por iPad el la poŝ'telefon'a platform'o de iPhone kaj ne el la tradici'a komput'il'a mastr'um'a sistem'o Mac'OS de si'a'j sur'tabl'a'j kaj tek'o-komput'il'o'j. Est'as oportun'e, ke en la pas'int'a'j jar'o'j Apple sukces'is al'log'i program'ist'o'j'n al la iPhone -sistem'o, do ekzist'as nun impon'a ar'o da program'o'j koncept'it'a'j por en'man'a aparat'o reg'at'a per la fingr'o'j. Ne ĉiu'j perfekt'e taŭg'os kun pli grand'a ekran'o ol telefon'o, sed tiam ili pov'os rul'iĝ'i en'e de fenestr'o, kaj la task'o adapt'i program'o'n al divers'a'j ekran'grand'o'j ne est'as tiel mal'facil'a, kiel la task'o konvert'i mus'reg'at'a'n program'o'n al fingr'o'reg'at'a. Tio est'as ebl'e la plej al'log'a aspekt'o de iPad : la mastr'um'a sistem'o kaj program'o'j hav'as uz'ant'inter'fac'o'n taŭg'a'n por en'man'a uz'o. Antaŭ'a'j tabul'a'j komput'il'o'j oft'e prov'is adapt'i mus'o'reg'at'a'j'n mastr'um'a'n sistem'o'n kaj program'ar'o'n al la tabul'o, kio oft'e don'is rezult'o'n apenaŭ uz'ebl'a'n.

La ĉef'a funkci'o de iPad est'as kiel al'ir'il'o al la ret'o, tut'mond'a aŭ en'dom'a, ĉu por ret'paĝ'o'j, televid'o, por spekt'i film'o'j'n, aŭ por leg'i libr'o'j'n kaj gazet'o'j'n. Ĝi est'as ia'spec'a konkret'ig'o de ret'um'il'o, sed transport'ebl'a al la sof'o aŭ en la lit'o'n. Kompren'ebl'e ĝi kapabl'as ankaŭ lud'i muzik'o'n kiel iPod , aŭ lud'i lud'o'j'n. Ĝi ŝajn'as pli taŭg'a por privat'a uz'ad'o ol en la ofic'ej'o, kie tabl'a'j aŭ tek'o-komput'il'o'j pli taŭg'as. Por uz'ant'o'j sen komplik'a'j bezon'o'j ĝi ebl'e pov'us iĝ'i la ĉef'a komput'il'rimed'o.

Furor'o en blog'uj'o

Kun la fort'a person'ec'o de si'a estr'o, la fort'e re'kon'ebl'a kaj kvalit'a aspekt'o de si'a'j produkt'o'j kaj la histori'o de la firma'o, per ĉiu nov'a anonc'o Apple provok'as mult'a'j'n diskut'o'j'n en la ret'a „Blog'uj'o” kaj pli ĝeneral'e en la gazet'ar'o. Ceter'e, iPad hav'as apart'aĵ'o'j'n, kiu'j provok'is pli'a'j'n disput'o'j'n.

Ekzempl'e, ĝi ne ebl'ig'as, ke pli ol unu fremd'a program'o rul'iĝ'u sam'temp'e sur la maŝin'o mem, kaj ĝi ne kapabl'as rul'i la oft'e uz'at'a'n en'ret'um'il'a'n program'o'n Flash de la firma'o Adob'e, kiu ebl'ig'as inter'ali'e la mov'iĝ'ant'a'j'n reklam'o'j'n oft'e vid'at'a'j'n en'e de ret'paĝ'o'j. Tiel est'as sam'e kiel ĉe iPhone . Fakt'e ne mal'facil'us por Apple propon'i ambaŭ kapabl'o'j'n, sed ĝi argument'as, ke ili kre'us mal'stabil'ec'o'n, kiu mal'bon'us por la uz'ant'o'spert'o – ne sen'prav'e, ĉar la program'o Flash fi'fam'as pro oft'a'j kolaps'o'j. Ankaŭ plur'task'ad'o est'us mal'facil'a sen al'don'a risk'o, ke iu program'o mal'stabil'ig'us la tut'a'n aparat'o'n, apart'e ĉe tia aparat'o mal'pli potenc'a ol kutim'a komput'il'o; kaj tiu kapabl'o ne tiom grav'as por ret'um'il'o, kies ĉef'a'j'n funkci'o'j'n pri'trakt'as la mastr'um'a sistem'o.

Pli ĝeneral'e, koment'ist'o'j disput'as inter si, ĉu iPad ver'e util'as, ĉu ĝi tro kost'as, ĉu ĝi far'as io'n nov'a'n, kaj ĉu ĝi est'as grand'a revoluci'o en la histori'o de komput'il'o'j. Ja mal'ferm'a demand'o est'as, ĉu la aparat'o trov'os si'a'n lok'o'n inter ali'a'j dispon'at'a'j aparat'o'j: unu'flank'e est'as lert'a'j poŝ'telefon'o'j, kiu'j ebl'ig'as pli-mal'pli sam'a'j'n funkci'o'j'n, sed kun konsider'ind'e pli et'a ekran'o, por mult'a'j uz'o'j ne tiom konven'a; aŭ ĉe la ali'a flank'o est'as tek'o'komput'il'o'j, kies plej et'a'j kuz'o'j, „tek'o'komput'il'et'o'j”, hav'as simil'a'j'n aparat'a'j'n kapabl'o'j'n, sed kun klasik'a inter'ag'o per klav'ar'o kaj mus'o. Flank'e sid'as leg'il'o'j por e -libr'o'j, kiu'j hav'as nur unu funkci'o'n, sed kun propr'a avantaĝ'o de port'ebl'ec'o kaj daŭr'o de akumulator'o.

Tabul'a ret'um'il'o ebl'e ne ŝanĝ'os la mond'o'n, sed se ĝi sukces'os, est'os en la dom'o pli'a uz'ad'o de komput'il'o for de la skrib'o'tabl'o, ne nur anstataŭ klasik'a'j komput'il'o'j, sed ankaŭ anstataŭ televid'o aŭ paper'o. Kaj se ĝi ja sukces'os, est'os ankaŭ ŝanc'o por konkur'ant'o'j. Jam anonc'iĝ'is simil'a'j tabul'a'j komput'il'o'j, kiel JooJoo de la firma'o Fusion Garage kaj Adam de Notion Ink. Ili hav'as simil'a'n aparat'ar'o'n kaj est'as simil'e baz'it'a'j sur fingr'o'reg'at'a poŝ'telefon'a mastr'um'a sistem'o, kelk'foj'e Android (adapt'it'a Linuks'o) de la firma'o Google . La est'ont'ec'o montr'os, ĉu ĉi tiu nov'a kategori'o de aparat'o'j furor'os, kaj ĉu, kiel ĉe muzik'lud'il'o'j, la produkt'o de Apple difin'os ĝi'n.

IPad ” hav'as mult'a'j'n ebl'a'j'n uz'o'j'n. Sed kiu'j popular'iĝ'os?

Franck A RNAUD
Elektron'ik'a'j libr'o'j en iPad

Per la integr'it'a program'o iBooks ebl'as leg'i libr'o'j'n en la form'o ePub, inkluziv'e de esperant'a'j libr'o'j vend'at'a'j de FEL. Ŝajn'as fakt'e, ke la program'o iBooks kompren'as nur ePub. Por leg'i libr'o'n (aŭ la magazin'o'n M ONATO) en PDF -form'o neces'as instal'i krom'a'n program'o'n, ekzempl'e la mal'mult'e'kost'a'n aplik'aĵ'o'n GoodReader . Ekzist'as ankaŭ ali'a'j program'o'j por leg'i ePub -libr'o'j'n en iPad , ekzempl'e Ibisreader kaj Stanza . La kre'int'o'j de la program'o Stanza tamen jam anonc'is, ke ĝi ne est'os plu'dis'volv'at'a por iPad – supoz'ebl'e ĉar Apple aĉet'is ĝi'a'n font'o'kod'o'n por la propr'a program'o iBooks .

Natur'o de scienc'o (2)

Est'as pli ol evident'e, ke la kvantum'teori'o kaj la relativ'ec'teori'o ankoraŭ plen'e aplik'ebl'as, sam'e kiel la leĝ'o'j de Newton (respond'e al Bruce Sherwood, M ONATO 2010/4, p. 6)! Se ne, oni dev'us ferm'i la pli'part'o'n el la laboratori'o'j pri mikro'fizik'o kaj la uzin'o'j'n, kiu'j okup'as si'n pri spac'vetur'ad'o aŭ art'e'far'it'a'j satelit'o'j. Kio'n mi ja cel'as, est'as, ke ambaŭ teori'o'j perd'is si'a'n valid'ec'o'n kiel definitiv'a paradigm'o, kaj ke nov'a paradigm'o, pli ampleks'a kaj en'pren'a, ol la antaŭ'a, nun neces'as. Ĝust'e tio'n mi prov'as demonstr'i en mi'a Teori'o pri ĉio en Inter'ret'o. Mi invit'as la estim'at'a'n Bruce spekt'i ekzempl'e la dokument'a'n film'o'n Whos afraid of a Big Black Hole? (Kiu tim'as grand'a'n nigr'a'n tru'o'n?) en la televid'a seri'o Horizon de BBC, kie parol'as koleg'o'j li'a'j kun pli da prestiĝ'o, ol povr'a mi.

Manuel H ALVELIK
Belgi'o

Leter'o'j

Ĉef'a lingv'o

En M ONATO 2010/4, p. 15-17, Je'a'n Pierre VandenDaele menci'as la satelit'e kapt'ebl'a'j'n radi'o- kaj televid-staci'o'j'n. Li bon'e menci'as dek'o'j'n da ili, sed strang'e, li tut'e ne menci'as tiu'j'n alban'lingv'a'j'n, kiu'j kovr'as jam teritori'o'n kaj loĝ'ant'ar'o'n (almenaŭ sep'milion'a'n), ne mal'pli ol tiu de la ceter'a'j balkan'a'j land'o'j. Tem'as pri plur'a'j tut'land'a'j kanal'o'j kiel TOP Channel, KLAN, VIZI'O'N PLUS, RTSH, en Albani'o; RTK, RT 21, KLAN KOSOV'A en Kosov'o; ALSAT en Makedoni'o kc. Ĉu li ankoraŭ ne sci'as, ke la alban'a est'as unu el la kvin ĉef'a'j lingv'o'j de la mal'nov'a kontinent'o?

Bardhyl S ELIMI
Albani'o

Leter'o'j

Ĉu satan'ist'o pov'as administr'i eklezi'o'j'n?

Mi mir'as pri la kurioz'a'j asert'o'j de Vink'o Ošlak ( M ONATO 2010/4, p. 6), ke „la ateism'a, rekt'e satan'ism'a aŭ katolik'a religi'o'j ... trov'iĝ'as sam'distanc'e de la ver'a krist'an'a kred'o kaj ... efektiv'a nov'nask'iĝ'o”! Unu'fraz'e li (impon'e!) insult'as kaj ateist'o'j'n kaj katolik'o'j'n (mi las'os al iu ali'a koment'i pri la satan'ist'o'j). Unu'e pri ateism'o: ateism'o ne est'as religi'o. Ne'kred'o en di'o ne est'as religi'o, sam'e kiel ne'kred'o en fantom'o'j aŭ ne'kred'o en ne'vid'ebl'a'j roz'kolor'a'j unu'korn'ul'o'j ne est'as religi'o. Du'e pri katolik'o'j: postul'i „nov'nask'iĝ'o'n” kiel part'o'n de „la ver'a krist'an'a kred'o” ŝajn'as tre arogant'e – cert'e ekzist'as milion'o'j da krist'an'o'j (kaj katolik'o'j, kaj ali'a'j), kiu'j ne sekv'as la sam'a'n mal'larĝ'a'n krist'o'voj'o'n, kiel Vink'o Ošlak, kaj mi mem ne aŭdac'us juĝ'i ili'n kiel mal'ver'a'j'n krist'an'o'j'n, nek asert'i, ke katolik'o'j (el kiu'j mult'a'j serioz'e leg'as la Bibli'o'n) sam'distanc'as de la Bibli'o kiel ateist'o'j (kiu'j'n kutim'e ne interes'as la Bibli'o), simpl'e pro ne'sekv'o de iu mal'larĝ'a specif'a doktrin'er'o (kaj mi dub'as, ke Jesu'o mem est'us tiom mal'akcept'em'a pri la mult'eg'a'j divers'a'j krist'an'o'j en la mond'o). Iu'j „ver'a'j” krist'an'o'j ŝajn'as pli mal'akcept'em'a'j al ali'a'j „ne'ver'a'j” krist'an'o'j, ol mult'a'j ne'krist'an'o'j ŝajn'as est'i ...

Russ W ILLIAMS
Pol'land'o

Ĉef'a lingv'o (2)

Mi ĝoj'as, ke la alban'a est'as unu el la ĉef'a'j lingv'o'j en Eŭrop'o ( M ONATO 2010/5, p. 6), kaj mi ne intenc'is pri'silent'i alban'a'j'n radi'o- kaj televid-staci'o'j'n. Vi prav'as. Ili est'as el'send'at'a'j kaj kapt'ebl'a'j per'satelit'e en Eŭrop'o. Mi ne menci'is ili'n, ĉar tem'as pri satelit'o 16 grad'o'j'n orient'e, kiu'n mi ne kapt'as, ĉar mi ne dispon'as pri turn'ebl'a instal'aĵ'o. Mi hav'as nur du fiks'a'j'n reflekt'il'o'j'n. Sam'e mi ne menci'is plur'a'j'n balt'a'j'n staci'o'j'n, trov'ebl'a'j'n sur la satelit'o Siri'us je 5 grad'o'j orient'e, nek la leceburg'a'n kaj fris'a'n sur Astr'a je 23,5 grad'o'j orient'e.

Je'a'n Pierre V ANDEN D AELE
Belgi'o

Mi koler'as!

Sur la kovr'il'paĝ'o de la april'a numer'o de M ONATO aper'is la titol'o „De Gutenberg al iPad ”. Oni nun sci'as, aŭ dev'us sci'i, ke antaŭ Gutenberg kore'o'j uz'is mov'ebl'a'j'n liter'et'o'j'n por pres'i. Tio okaz'is en la 12 a jar'cent'o. Eŭrop'an'o'j dev'as nepr'e ĉes'i kaŝ'i la merit'o'j'n el ali'a'j mond'o'part'o'j.

Mireille G ROSJEAN
Svis'land'o

Leter'o'j

Hom'ar'an'e

David Kelso en si'a recenz'o pri la n - ro 1 de Hom'ar'an'e ( M ONATO 2010/6, p. 24) skrib'is: „Armand'o Zecchin grav'e mal'traf'as, kritik'ant'e hom'ar'an'ism'o'n kvazaŭ ĝi est'us teologi'o, rival'a al la dogm'o'j de li'a am'at'a Vatikan'o. Tut'e ne: Zamenhof est'is plej bon'kor'a ideal'ist'o, neniom teolog'o.”

Ne, mi ne kritik'as hom'ar'an'ism'o'n, mi kritik'as cert'a'n interpret'o'n de hom'ar'an'ism'o, laŭ kiu Zamenhof cel'us per ĝi likvid'i ĉiu'n apart'a'n religi'o'n. Se tiel est'us, li far'int'us grav'a'j'n erar'o'j'n. Mi dezir'is trov'i inter la divers'a'j zamenhof'a'j redakt'o'j pri hom'ar'an'ism'o – kaj post la kolokv'o pri hom'ar'an'ism'o, kies frukt'o est'as Hom'ar'an'e, mi kred'as, ke tio emerĝ'is –, ke Zamenhof opini'is, ke la divers'a'j „rakont'o'j” de la religi'o'j „pov'as ne est'i fantazi'a'j” (est'as li'a esprim'o). Eĉ mi trov'as, ke li konfes'as ide'o'j'n, kiu'j est'as baz'a'j por ĉiu religi'o, kiel la dev'o sekv'i si'a'n konscienc'o'n kaj la evident'ec'o de la natur'a moral'a leĝ'o, kiu'j est'as baz'a'j por la komun'a akcept'o de religi'o'j kun hom'ar'an'ism'o mem. Cert'e, Zamenhof ne cel'is est'i filozof'o kaj teolog'o, sed tiu'j baz'a'j ide'o'j orient'as la eventual'a'n filozofi'a'n kaj teologi'a'n pens'ad'o'n.

Armand'o Z ECCHIN
Itali'o

Sukces'a sen'pag'a transport'o

Dank'o'n pro la aper'ig'o de la artikol'o „Sen'pag'a transport'o dank'e al loĝ'ant'ar'konsci'iĝ'o” ( M ONATO 2010/3, p. 18-19). Post unu jar'o da funkci'ad'o oni konstat'as, ke la nombr'o de vojaĝ'ant'o'j alt'iĝ'is je 71 % (plan'it'a'j est'is +50 % post du jar'o'j). Eĉ la lern'ej'an'a'j aŭtobus'o'j iĝ'as pli sukces'a'j: +20 %; neces'is aĉet'i 18 pli'a'j'n aŭtobus'o'j'n. La publik'a invest'o sum'iĝ'as je 1,1 milion'o'j da eŭr'o'j, al kiu'j kontribu'is retro'pag'o de la entrepren'o'j. Kalkul'it'a est'as nur la publik'a invest'o, ne la ŝpar'o far'e de la uz'ant'o'j, nek la gajn'o por la medi'o.

Renée T RIOLLE
Franci'o

Tri region'o'j: unu erar'o

Nom'e de la german'lingv'a komun'um'o de Belgi'o mi dank'as al M ONATO, ĉar ĝi tiel konsider'ind'e grand'ig'is la german'lingv'a'n teritori'o'n ... ( M ONATO 2010-6, p.12) sed ĉu la loĝ'ant'o'j de la nederland'lingv'a municip'o Voeren est'os kontent'a'j, pro tiu aneks'ad'o al la german'a teritori'o?

Je'a'n Pierre V ANDEN D AELE
Eupen, german'lingv'a Belgi'o

Paradoks'a asert'o

Ĉu ne paradoks'as asert'i, ke pedofilio okaz'as ĉef'e intern'e de famili'a rond'o kaj sam'temp'e sugest'i la abol'o'n de la sacerdot'a fraŭl'ec'o kiel solv'o'n al la plag'o de pederast'ec'o en la katolik'a eklezi'o? Plur'a'j patr'o'j, frat'o'j, av'o'j seks'e per'fort'as infan'o'j'n, kvankam ili hav'as edz'in'o'j'n, am'at'in'o'j'n kaj prostitu'it'in'o'j'n je dispon'o.

En'ver'e pedofilio est'as pervers'a. En la eklezi'o ne est'u spac'o por korupt'ant'o'j. La solv'o ne est'as al'las'i tia'j'n person'o'j'n en diocez'a'j'n seminari'o'j'n, dot'ant'e ili'n per supoz'it'a, sen'util'a el'flu'ej'o. Mi ne est'as kontraŭ la ebl'o hav'i en la katolik'a eklezi'o ge'edz'iĝ'int'a'j'n pastr'o'j'n, sed la selekt'ad'o de nov'a'j sacerdot'o'j – sen'de'pend'e de ili'a famili'a status'o – dev'us est'i eg'e pli sever'a. Kio grav'as est'as la integr'ec'o de la kandidat'o'j, kiu dev'as est'i cert'a, kaj ne ili'a civil'a status'o, kiu ne prezent'as garanti'o'j'n.

Surpriz'as mi'n ankaŭ, ke en Germani'o oni for'las'is kaj ankoraŭ for'las'as la katolik'a'n eklezi'o'n pro tiu ĉi skandal'o. Tio est'as kiel ŝanĝ'i prefer'at'a'n futbal'team'o'n post unu mizer'a sezon'o, post mal'venk'o aŭ mal'promoci'iĝ'o. Kia kred'o est'as tiu? Ĉu oni ŝanĝ'u eklezi'o'n, je la unu'a mal'facil'aĵ'o, kvazaŭ est'us futbal'team'o, biskvit'mark'o aŭ har'aranĝ'o? Ĉu Jesu'o mem seks'e per'fort'is la infan'o'j'n? Kial do oni for'las'u li'a'n dom'o'n?

Roberto P IGRO
Kipr'o

Tri region'o'j: kelk'a'j preciz'ig'o'j

Mir'e mi leg'is la artikol'o'n rilat'e la nov'a'n politik'a'n kriz'o'n de ni'a kompat'ind'a land'o ( M ONATO 2010/5, p.12-13). Mi ne kon'as la font'o'j'n de Ivo Durwael, sed mi'a'opini'e nepr'e neces'as al'don'i kelk'a'j'n preciz'ig'o'j'n. Ekzempl'e, pri la fragment'o dediĉ'it'a al industri'o'j, ver'as ke en la 20 a jar'cent'o, ĝis la 50 aj /60 aj jar'o'j, Valoni'o est'is fort'e industri'ig'it'a, kaj ke pro tio cent'mil'o'j da flandr'o'j tie'n migr'is por trov'i labor'o'n.

Ankaŭ ver'as, ke post'e mult'a'j ek'loĝ'is definitiv'e en si'a nov'a labor'region'o. Pli'e, dum 130 jar'o'j, je la nom'o de la tut'land'a solidar'ec'o, Valoni'o kontribu'is al la dis'volv'iĝ'o de Flandri'o: dis'volv'iĝ'o de la haven'o'j de Antverpen'o, Gent'o kaj Zeebrugge, dis'volv'iĝ'o de la flandr'a'j aŭt'o'voj'o'j antaŭ la valon'a'j ktp.

Tamen, kiam Flandri'o post'e ek'riĉ'iĝ'is, ĝi rifuz'is pren'i sur si'n si'a'vic'e la kontribu'a'n rol'o'n, inter'ali'e help'ant'e la valon'a'n fer'industri'o'n. Kial tia sen'dank'ec'o? Mi ĵus leg'is la opini'o'n de Bart Maddens, politolog'o ĉe la universitat'o de Loven'o (flandr'a, do ne suspekt'ind'a). Li skrib'as: „De pli ol du'cent jar'o'j, la flandr'o'j lukt'as por al'kroĉ'iĝ'i al si'a'j lingv'o, minoritat'a, kaj kultur'o, malgraŭ tio, ke la franc'a lingv'o, inter'naci'a, dis'vast'iĝ'as pli kaj pli. Ebl'e la flandr'o'j sukces'os brems'i tia'n mov'ad'o'n, sed neniam ili halt'ig'os ĝi'n.”

Krom'e, ĉu iu jam aŭd'is valon'o'n ek'kri'i ne'pun'at'e, kiel iu'j flandr'o'j: „Belgi'o krev'u!”, aŭ vid'is iu'n brul'ig'i la ŝtat'a'n flag'o'n?

Gustav'e L IGOT
Belgi'o

Leter'o'j

Tri region'o'j: unu kriz'o - kelk'a'j preciz'ig'o'j (2)

Kiam mi leg'is en la re'ag'o de Gustav'e Ligot ( M ONATO 2010/7, p. 6) la fraz'o'n „Mi ne kon'as la font'o'j'n de Ivo Durwael ”, mi supoz'is dub'o'n kaj atend'is kritik'o'n. Tamen en la post'a aline'o mi leg'is nur aprob'o'j'n.

Rilat'e la mon'trans'ig'o'j'n mi propon'as konsult'i la stud'o'j'n de Juul Hannes, liberal'a emerit'a profesor'o pri ekonomi'a histori'o ĉe la universitat'o'j de Gent'o kaj Brusel'o. Tem'as pri detal'a'j esplor'ad'o kaj kalkul'ad'o pri impost'o'j en la belg'a histori'o sur'baz'e de dokument'o'j. Li'a konklud'o: neniam okaz'is mon'trans'ig'o'j de Valoni'o al Flandri'o. Ekzempl'e en la period'o 1831-1912 flandr'o mez'um'e pag'is 5,3 % pli da rekt'a'j impost'o'j ol valon'o.

Se oni kon'as tiu'j'n cifer'o'j'n, oni pov'as kompren'i la acid'a'n si'n'ten'o'n de la flandr'o'j, kiu'j sent'as si'n melk'it'a'j. Supoz'ebl'e sinjor'o Ligot pov'us trov'i ali'a'j'n „komplet'ig'o'j'n” al mi'a'j argument'o'j, kaj mi ne dub'as, ke post person'a inter'diskut'o ni dis'ir'us kiel amik'o'j, kiel kutim'e okaz'as inter flandr'o'j kaj valon'o'j.

Tamen alarm'a est'as la fakt'o, ke la politik'a'j diskut'o'j inter la du komun'um'o'j tiel polar'iĝ'is, ke la federaci'a reg'ist'ar'o ne pov'is pren'i neces'a'j'n decid'o'j'n por al'front'i la ekonomi'a'j'n problem'o'j'n. Post la grek'a katastrof'o la eŭrop'a'j instanc'o'j anonc'as, ke ĉiu'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o dev'os efektiv'ig'i ŝpar'o'j'n. Ekonomik'ist'o'j en Belgi'o avert'as, ke la politik'a'j parti'o'j ŝajn'e ne konsci'as pri tiu ĉi neces'aĵ'o. La flandr'a'j parti'o'j almenaŭ nun el'labor'is plan'o'j'n, kie oni dev'os efektiv'ig'i ŝpar'o'j'n, dum tiu tem'o eĉ ne aper'is en la balot'a'j program'o'j de franc'lingv'a'j parti'o'j.

Ivo D URWAEL
Belgi'o

Leter'o'j

Parad'o de toler'em'o (2)

Respond'e al la leter'o de Atanasije Marjanović (Parad'o de toler'em'o, M ONATO 2010/10, p. 6) mi ŝat'us emfaz'i, ke ali'seks'em'a'j person'o'j el'montr'as si'a'n seks'em'o'n ĉiu'tag'e, mult'nombr'e sur'strat'e – pren'ant'e si'n je la man'o'j, inter'kis'ant'e, brak'um'ant'e. Kial do sam'seks'em'a'j person'o'j ne rajt'as tio'n, eĉ unu tag'o'n jar'e? Mi mal'konsent'as, ke parad'o'j de toler'em'o est'as parad'o'j de mal'trankvil'ig'o – mal'trankvil'iĝ'as nur agres'em'a'j kontraŭ'ul'o'j, dum gej'o'j kaj ili'a'j amik'o'j ir'as gaj'e kaj amik'em'e. Mi est'as ĉagren'it'a, ke ekzist'as esperant'ist'o, kiu mal'ferm'e kaj sen'hont'e sub'ten'as agres'ant'o'j'n.

Paweł F ISCHER- K OTOWSKI
Pol'land'o

Ne tiel ekster'ordinar'a

Leg'int'e en la aŭgust'a-septembr'a numer'o, paĝ'o 23, artikol'o'n pri trov'it'a pied'sign'o de dinosaŭr'o, mi ne cert'as, ĉu mi bon'e kompren'as la fraz'o'n „... la fosili'aĵ'o est'as tut'e ekster'ordinar'a”. La pas'int'a'n februar'o'n mi vizit'is la hispan'a'n region'o'n La Rioja kaj mem tuŝ'is kelk'a'j'n el plur'a'j cent'o'j da tia'j pied'sign'o'j de dinosaŭr'o'j de divers'a'j speci'o'j, perfekt'e vid'ebl'a'j en la rok'a surfac'o. Pli da inform'o'j pri tiu al'log'aĵ'o trov'ebl'as (ankaŭ en la german'a lingv'o) en www. lariojaturismo. com / dinosaurios / index. php .

Manolo P ARRA
Hispani'o

Libr'o'j

Pri hom'o'j kaj lingv'o'j roman'ec'e

Kris Long iam plend'is, ke la esperant'a beletr'o est'as „tro lingv'a”. Ĉu tia makul'o efektiv'e mal'facil'ig'as la verk'ad'o'n kaj aprez'ad'o'n de ordinar'a'j esperant'a'j roman'o'j? Divers'e opini'u pri tio divers'a'j leg'ant'o'j; Declerck en tiu ĉi verk'o kapt'as per la korn'o'j si'a'n taŭr'o'n: li rezolut'e don'as al ni roman'o'n pri lingv'o'j.

La esperant'a projekt'o – ek'de la ambici'o kapt'i la inter'ŝtat'a'j'n pint'o'j'n ĝis la roman'o'j – tem'as, inter'ali'e, pri la bel'a sonĝ'o, ke „la popol'o'j far'os en konsent'o / unu grand'a'n rond'o'n famili'a'n”. Tiu sonĝ'o ig'as demand'i, kiel do la an'o'j de tia sonĝ'o antaŭ'e'n'ir'u en mond'o, kiu not'ind'e mal'fort'ig'is la famili'o'n kiel instituci'o'n.

En la nun'a ordinar'grand'a roman'o, Declerck – kies ampleks'a'n roman'o'n Tarok'o'j kaj epok'o'j (FEL, 2002) mi flank'e sed fort'e rekomend'as, romp'ant'e la mur'o'j'n inter recenz'o'j en ni'a trans'mur'a lingv'o – trakt'as la ĥemi'o'n de mult'jar'a'j famili'o'j kaj la fizik'o'n de tiu'j, kiu'j ek'famili'os, en la perspektiv'o de okcident'eŭrop'a urb'a etn'o'miks'o. Tiu'n ĉi firm'e esperant'ism'a'n roman'o'n Declerck konstru'as ĉirkaŭ la demand'o, ĉu apud la plezur'o de la lingv'o'lern'ad'o – kiel la amor'a – sid'as embusk'e la per'fort'o. Per la faden'a ide'o, ke la dev'ig'o lern'i la angl'a'n simil'as al la seks'a trud'ad'o, kaj ke Esperant'o pov'as rol'i kiel re'pens'ej'o ne nur pri la lingv'o, sed ankaŭ pri la am'a'j inter'kompren'o'j kern'a'j en ĉiu'j rilat'o'j, la roman'o rakont'e inter'lig'as medi'o'j'n, kun'tekst'o'j'n, generaci'a'j'n vid'punkt'o'j'n kaj atent'ind'a'j'n figur'o'j'n.

La en'roman'ig'o de jun'a turk'in'o, la trakt'ad'o kun numeral'o'j turk'a'j, la eksplic'ad'o de hezit'em'o pri plen'a plonĝ'o en la okcident'kultur'a'n naĝ'uj'o'n – ĉu ĉio ĉi lanĉ'as dialog'o'n inter'kultur'a'n preter la ĝis'nun'a'j prov'o'j? Sen'dub'e, jes, se ĉi tie komenc'iĝ'as procez'o, daŭr'ont'a kaj re'pren'ot'a de ali'a'j voĉ'o'j. Tiu ĉi roman'o ŝveb'as apud la ĝenr'o de person'a roman'o sen grand'a'j inter'naci'a'j tem'o'j, kiu'n menci'as Jouko Lindstedt ( p. 58, en si'a artikol'o Lingv'o – rimed'o aŭ resurs'o?, La art'o labor'i kun'e: Fest'libr'o por Humphrey Tonkin, red. Detlev Blank'e kaj Ulrich Lins, Rotterdam : UEA, 2010, 51-62). Kaj tamen la cel'o de Declerck est'as kun'plekt'i la person'a'n element'o'n kun la inter'naci'a – kaj port'i la aventur'o'n al pli alt'a ŝtup'o. Laŭ mi, li sukces'as eduk'i ni'a'n gust'o'n tie'n.

Probal D ASGUPTA

Christian Declerck : Spit'a'j – kiel hidrarg'o. Eld. Flandr'a Esperant'o-Lig'o, Antverpen'o, 2008. 208 paĝ'o'j kudr'e bind'it'a'j, ePub, Mobipocket kaj PDF. ISBN 978-90-77066-00-3.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Libr'o'j

Frand'aĵ'o por kler'ul'o'j

Antaŭ dek'o da jar'o'j, en 1998, aper'is tre promes'plen'a poem'ar'o, Sur Parnas'o, kaj la antaŭ'parol'o de William Auld klas'is ĝi'a'n aŭtor'o'n kiel poet'o'n ĝis'ost'a'n kaj ver'e dediĉ'it'a'n al si'a art'o. Tem'is tiam pri ses poem'cikl'o'j, plej'part'e el sonet'o'j, tamen kun ne mal'grav'a part'o el rondel'o'j; la tem'o'j est'is pri soci'o, kontraŭ la milit'o, pri la esperant'ist'a medi'o, pri am'at'in'o. Surpriz'is tiam la kapabl'o ĵongl'i per la vort'o'j, la ne kun'ig'o, tamen apud'ig'o de bild'o'j kaj vort'radik'o'j, la pen'o trud'at'a al la leg'ant'o kompren'i la delikat'ec'o'n de iu'j bild'o'j, la si'n'sekv'o'n de emoci'o'j, la alud'it'a'j'n event'o'j'n, spegul'ant'a'j'n oft'e nur epizod'o'j'n de kronik'o, ne ja mond'sku'a'j'n fakt'o'j'n. Ne tem'is tamen tiam pri absolut'a debut'o; la aŭtor'o, Timothy Bri'a'n Carr, angl'a bibliotek'ist'o, ĉe'est'is jam, eĉ se last'a'paĝ'e, en la du'a el'don'o de Esperant'a antologi'o, kiu registr'as poem'o'j'n ĝis 1981: li do aper'is tie kiel last'a al'ven'int'o (fakt'e nur en 1981 li aper'as en la poezi'a kamp'o), per unu sol'a kontribu'o. Kiu tamen atent'is tiu'n kontribu'o'n, pov'is facil'e prognoz'i, ke tiu poet'o hav'as mult'o'n dir'ind'a'n. Li'a'j tiam'a'j vers'o'j spegul'is sam'reflekt'e kaj la dens'o'n de Miĥalski kaj la muzik'o'n de Hohlov.

La karier'o de Carr plu'is divers'revu'e: premi'it'a en Bel'art'a'j Konkurs'o'j kaj en la Flor'a'j Lud'o'j ek'de 1985, konstant'a kun'labor'ant'o de Font'o kaj de Literatur'a foir'o, al li est'is dediĉ'it'a'j plur'a'j recenz'o'j, kaj li est'is menci'it'a en ese'o'j pri la last'a'temp'a'j ating'o'j de la esperant'a poezi'o. La rigor'o de li'a vers'ad'o ig'is li'n gajn'i la nom'o'n de nov'parnas'ist'o kun'e kun la poet'in'o Krys Ungar, dek jar'o'j'n pli jun'a ol Carr nask'iĝ'dat'e kaj du'on'o'n de tiom poezi'debut'e.

237 sonet'o'j

Kiu'j est'as do la karakteriz'o'j de ĉi tiu nov'a vers'volum'o, ven'ant'a, kiam la poet'o jam preter'pas'is la ses'dek-kvin'a'n jar'o'n? Nu, tut'unu'e tem'as nur pri sonet'o'j: du'cent tri'dek sep (!) sonet'o'j. Eĉ en naci'a'j literatur'o'j mal'facil'e trov'ebl'as tia kvant'o da fiks'form'a'j poezi'aĵ'o'j ĉe unu sol'a poet'o. Du'e: dum la unu'a kolekt'o est'is divid'it'a laŭ cikl'o'j, la nun'a divid'o'j'n ne hav'as, kaj la poezi'aĵ'o'j est'as apud'ig'it'a'j preskaŭ sen vid'ebl'a kriteri'o: nek de tem'o nek de temp'o. Surpriz'as ankaŭ, ke plur'a'j sonet'o'j ven'as de temp'o antaŭ la aper'o de la unu'a poem'ar'o.

La perfekt'ec'o de la ritm'o, de la vers'ad'o, de la rim'o'j, de la akcent'o'j iĝ'is preskaŭ obsed'e rigor'a: neniu elizi'o, la vort'o'j flu'as facil'e kiel pur'a akv'o; elizi'o'j ja mank'as, sed kun'met'it'a'j vort'o'j eĉ tut'e ne'kutim'a'j abund'as. Sed por ĝu'i tiom da estetik'a'j kvalit'o'j la leg'ant'o dev'as sid'i komfort'e, hav'i ĉe si jar'kolekt'o'j'n de sport'a'j gazet'o'j, vort'ar'o'j'n angl'a'n, franc'a'n, latin'a'n kaj ital'a'n kaj de la lingv'o'j (iam) parol'at'a'j en region'o'j de Briti'o kaj Franci'o, kon'i la latin'a'n lingv'o'n aŭ almenaŭ oft'e ripet'it'a'j'n latin'a'j'n fraz'o'j'n, kon'i Iliad'o'n, Odise'ad'o'n, Eneid'o'n, Dant'o'n, Ŝekspir'o'n, la angl'a'n literatur'o'n, franc'a'j'n aŭtor'o'j'n ktp. Nu, ebl'e tio'n oni pov'us postul'i de tre kler'a okcident'an'o, kiu stud'is en klasik'a lice'o; kaj tiel kompren'i, ke timeo Dana'os et don'a ferentes est'as „mi tim'as helen'o'j'n, eĉ kiam ili al'port'as donac'o'j'n” (traduk'o'j de tiu'j „dediĉ'a'j” fraz'o'j apenaŭ est'as).

Ĝu'u la ritm'o'n kaj la flu'o'n mal'rapid'e; la libr'o ind'as vi'a'n halt'o'n kaj atent'o'n.

Dolĉ'vers'a'j puzl'o'j

Ali'a defi'o est'as la esperant'ig'o de la propr'a'j nom'o'j, kio ne est'as tut'e kutim'a en ni'a lingv'o: do leg'ant'o dev'as diven'i, ke Joĉjo Halideo est'as Johnny Hallyday, mond'fam'a rok'muzik'ist'o; ke Ĵandarka est'as Jeanne dArc, Kopoidoj est'as la id'o'j de Kopa, franc'a futbal'ist'o fam'a antaŭ kelk'dek jar'o'j; kaj ke Ĉeniero est'as Andre'o Chenier ktp. Kaj krom'e nepr'as sci'i pri film'o'j kaj aktor'o'j, pri muzik'ist'a'j band'o'j, pri sport'a'j, precip'e futbal'a'j matĉ'o'j, gajn'it'a'j aŭ mal'gajn'it'a'j de la franc'a'j aŭ brit'a'j naci'a'j team'o'j dum si'a histori'o; nepr'as kon'i la tiam'a'j'n lud'ant'o'j'n, kaj je kiu'j respektvaj poent'o'j fin'iĝ'is la matĉ'o'j ktp. Se leg'ant'o tio'n ne kon'as, li trov'iĝ'as antaŭ tre dolĉ'vers'a'j puzl'o'j, tre bel'son'a'j vort'o'j, tre graci'a'j kaj tut'e mal'banal'a'j rim'o'j, sed laŭ'senc'e oft'e ne'deĉifr'ebl'a'j poem'o'j, ĉar la alud'o'j est'as obskur'a'j. Li trov'os pur'a'n form'o'n, plej alt'a'n estetik'o'n, komplez'a'n al si mem: Cert'e Carr percept'as tia'n poezi'pur'ec'o'n kaj fier'as (prav'e) pri ĝi, sed oni hav'as la impres'o'n, ke li verk'as nur por si kaj por elit'a ar'o da alt'kultur'a'j konsum'ant'o'j. Do prefer'e oni las'u si'n lul'i per la muzik'o de la vers'o'j ol klopod'i kompren'i la politik'a'n aŭ sport'a'n aŭ teatr'a'n event'o'n, kiu'n tiu vers'melodi'o alud'as. Paĝ'o'n post paĝ'o la leg'ant'o renkont'iĝ'os kun la ital'a oper'o kaj kun la film'o'j de Laurence Olivier, kaj kun mult'o ali'a. Yvonne est'as vir'in'o, kiu aper'as, sub la nom'o Ivona, en la du'a du'on'o de la libr'o. La am'o est'as pli intuici'at'a ol rakont'at'a, sed tiu est'as la plej bel'a part'o de la sonet'ar'o.

Konsci'e pri la fakt'o, ke mult'eg'a'j alud'o'j est'as ne'kompren'ebl'a'j al la ĝeneral'a publik'o, Carr en'met'is kelk'a'j'n klar'ig'a'j'n not'o'j'n, sed ver'e ili apenaŭ'as. Jen unu li'a sonet'o, titol'it'a Elizabet'an'o, kiu hav'as franc'lingv'a'n unu'lini'a'n en'konduk'o'n el Niderst pri Racin'e:

Ombr'ant'e Iliri'o'n per komplot'o
li persektas sobr'a'n Malvolion.
Ŝajlokon redukt'int'e al bankrot'o,
li trud'as al li si'a'n religi'o'n.
( Cirkestro de pajac'o sur golgot'o
se bistr'o ŝanĝ'as vir'o'n en besti'o'n.)
Per peĉ'o de malic'a patriot'o
li skrib'as pri Ĵandarka kalumni'o'n.
„Re'e, amik'o'j! Re'e en la breĉ'o'n!”
Ĉu li komand'us futbal'huligan'o'j'n?
Angli'o plu eksport'as si'a'n feĉ'o'n,
li apart'ig'as por la lok'a band'o
franc'o'j'n, nigr'ul'o'n, jud'o'n, puritan'o'j'n.
Venk'int'a duk'o mank'as ĉe normand'o.

En ali'a'j sonet'o'j la ritm'o vi'n tren'as impuls'e: preskaŭ sen spir'permes'a interpunkci'o, tiel ke vi en'sorb'as tro rapid'e la vers'o'j'n, kaj dev'as re'leg'i. Ĝu'u la ritm'o'n kaj la flu'o'n mal'rapid'e; ĝi ind'as vi'a'n halt'o'n kaj atent'o'n.

Carlo M INNAJA

Timothy Bri'a'n Carr : Yvonne. Rotterdam, Ber'o, 2009, 252 paĝ'o'j broŝur'it'a'j.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Bon'ven'a ek'paŝ'o

Ĉu „kajer'o” pov'as en'hav'i 213 paĝ'o'j'n? Ĉu tia ne est'us la kaj'o mem? Jen la unu'a numer'o de Hom'ar'an'e, kajer'o-revu'o, kiu aspir'as ampleks'i artikol'o'j'n pri „hom'ar'an'ism'o, hom'ar'an'ist'ik'o [ĉu?], zamenhof'ologi'o, soci'ologi'o, histori'o, apart'e ide'histori'o, religi'scienc'o ktp.” Imag'u la „ ktp ”. Ĉi tiu, la unu'a numer'o en'hav'as artikol'o'j'n, rezult'int'a'j'n el simpozi'o pri hom'ar'an'ism'o ĉe KCE, La Chaux -de- Fonds („Ĉaŭdefon'o” laŭ iu'j) dum aŭgust'o 2009.

Inter la kontribu'int'o'j trov'iĝ'as Francisk'o Degoul, Carlo Minnaja, Christer Kiselman, Perl'a Martinelli, Giorgio Silfer, Walter Żelazny, Zofia Ban'et- Fornalowa, Armand'o Zecchin, Henr'i Masson, André Cherpillod : nu, bon'a start'o. Du'on'o de la artikol'o'j ver'e tem'as pri hom'ar'an'ism'o, la ceter'a'j pri pli-mal'pli rilat'a'j tem'o'j. Oni bon'eg'e pri'skrib'as la evolu'o'n de hom'ar'an'ism'o ( Degoul, Żelazny, Ban'et- Fornalowa, Cherpillod) kaj plur'flank'e la kun'tekst'o'j'n soci'a'n, histori'a'n, intelekt'a'n de hom'ar'an'ism'o (kaj, ceter'e, de Esperant'o), sed preskaŭ tut'e mank'as serioz'a, kritik'a aprez'o pri hom'ar'an'ism'o kiel ide'ar'o. (Ĉu hom'ar'an'ism'o est'as religi'o, etik'o, filozofi'o, ideologi'o? – jen unu el la kern'a'j demand'o'j.)

La plej ampleks'a kontribu'aĵ'o est'as tiu de Kiselman, kiu plej klar'e kaj sen'parti'e resum'as la tem'o'n; kaj la plej original'a tiu de Żelazny, kiu spert'ul'e rigard'as hom'ar'an'ism'o'n en ties histori'a kaj soci'a kun'tekst'o'j. Por mi apart'e interes'a est'is ties rilat'ig'o de hom'ar'an'ism'o al la perspektiv'o de Zamenhof pri jud'ism'o, cion'ism'o kaj la jid'a lingv'o. La artikol'o de Martinelli pri Edmond Privat kaj la palestin'a demand'o ankaŭ tre ten'is la atent'o'n, plej ebl'e ĉar pri tiu'j detal'o'j mi antaŭ'e ne leg'is. Ne neces'as dir'i, mi supoz'as, ke la pec'o de Cherpillod, pri Hilel'o, est'as fakt'o'plen'a kaj aŭtoritat'a. (Ĉu mi ne jam leg'is la pli'mult'o'n, tamen, en ties sam'tem'a broŝur'o de antaŭ kelk'a'j jar'o'j?)

La ĉef'a mal'fort'o de la „kajer'o”, laŭ mi'a taks'o, est'as, ke ĝi diskut'as hom'ar'an'ism'o'n – sufiĉ'e detal'e – sen al'las'o, ke tiu ide'ar'o est'as nur la zamenhof'a re'nask'o de plej antikv'a pens'o'faden'o, nom'e la (religi'a) universal'ism'o. Jam de jar'cent'o'j fak'ul'o'j konstat'as, ke trov'ebl'as en la religi'o'j kaj kred'sistem'o'j de la mond'o – tra jar'mil'o'j – konstant'a'j element'o'j, kiu'j reprezent'as la komun'a'n saĝ'o'n de ni'a speci'o – la „hom'ar'o”. Tiu'j ide'o'j kosm'ologi'a'j kaj moral'a'j facil'e vid'iĝ'as en krist'an'ism'o, islam'o, budh'ism'o, hindu'ism'o, daŭismo kaj cent'o'j da ali'a'j tradici'o'j grand'a'j kaj pli lok'a'j; ankaŭ en social'ism'o kaj human'ism'o. Ĝis si'a mort'o Zamenhof sukces'is nur skiz'e evolu'ig'i si'a'j'n ide'o'j'n, kiu'j trov'ebl'as en pli evolu'int'a form'o ali'lok'e, ekzempl'e, la verk'o de Juli'a'n Huxley el la 1940- aj jar'o'j, The Perennial Philosophy (La etern'a filozofi'o).

Hom'ar'an'ism'o grav'as por ni, ĉar ĝi est'as la pli'ampleks'ig'o de la „intern'a ide'o” de Esperant'o, sed ni ne tromp'u ni'n, supoz'ant'e, ke Zamenhof est'is fak'ul'o pri filozofi'o, des mal'pli pri teologi'o. Tiu'rilat'e, en la kajer'o, Armand'o Zecchin grav'e mal'traf'as, kritik'ant'e hom'ar'an'ism'o'n kvazaŭ ĝi est'us teologi'o, rival'a al la dogm'o'j de li'a am'at'a Vatikan'o. Tut'e ne: Zamenhof est'is plej bon'kor'a ideal'ist'o, neniom teolog'o.

Mi esper'as, ke aper'os plu'a'j numer'o'j de Hom'ar'an'e kaj kaj ke oni pli efik'e projekt'os ĝi'n. Ĝi sen'dub'e pli sukces'us, se ĝi est'us mal'pli ol 100-paĝ'a (kaj kost'us mal'pli ol €10); por ating'i tio'n neces'us pli rigor'e selekt'i artikol'o'j'n kaj pli sever'e redakt'i/redukt'i la akcept'at'a'j'n. Ankaŭ help'us, se mal'pli evident'us la ombr'a man'o de la Konsul'o! Amuz'is mi'n, ke kvankam la civit'a pap'o sam'aĝ'as kun mi, li'a „bio'gram'o” nepr'e dev'as est'i du'obl'e pli long'a ol la ali'a'j. Kaj ĉu vi kred'us, ke tiu ekster'ordinar'ul'o kapabl'as interpunkci'i si'a'n parol'ad'o'n per punkt'o'kom'o'j? – vid'u la „sintez'o'j'n” de la diskut'o'j, kiu'j sekv'is kelk'a'j'n sed ne ĉiu'j'n kontribu'aĵ'o'j'n. (Ne surpriz'os, tamen, ke la konsul'a'j kontribu'o'j est'as ĉiam la plej long'a'j.) La el'don'aĵ'o, malgraŭ tiu'j mi'a'j grumbl'et'o'j, est'as bon'e redakt'it'a: mank'as pres'erar'o'j kaj la kvant'o da neolog'ism'o'j est'as (por mi) bon'e akcept'ebl'a ( editoralo, bio'gram'o, pre'ambl'o ...?).

Nu, bon'a'n sukces'o'n al Hom'ar'an'e – kaj ceter'e al la kongres'o pri hom'ar'an'ism'o, kiu'n oni projekt'as por 2014. La fenomen'o Esperant'o ja ne est'as nur lingv'o, sed pro vari'a'j kial'o'j ni jam long'e neglekt'as la filozofi'a'n, ideologi'a'n, soci'ologi'a'n aspekt'o'j'n de „ni'a afer'o”. Mi rekomend'as la kajer'o'n, precip'e al bibliotek'o'j kaj esperant'olog'o'j.

David K ELSO

Hom'ar'an'e – kajer'o en Esperant'o pri soci'o, filozofi'o, religi'o. Eld. LF - koop, La Chaux -de- Fonds, 2010. 213 p. glu'it'a'j. ISSN 1663-8484.

Libr'o'j

Propr'a'j nom'o'j

Simpl'a kaj util'a broŝur'et'o du'lingv'a: esperant'a tekst'o sur la mal'dekstr'a'j paĝ'o'j, franc'a tekst'o sur la dekstr'a'j paĝ'o'j. Cherpillod klar'e kaj sistem'e prezent'as la kvar plej kutim'a'j'n metod'o'j'n solv'i la problem'o'n pri trans'skrib'o en Esperant'o de propr'a nom'o:

1. Las'i ĝi'n tut'e sen'ŝanĝ'a.
2. Trans'skrib'i ĝi'n laŭ ĝi'a proksim'um'a prononc'o.
3. Traduk'i ĝi'n.
4. Iel ajn esperant'ig'i ĝi'n.

Cherpillod zorg'e stud'is la tekst'o'j'n de Zamenhof, inkluziv'e de li'a'j privat'a'j leter'o'j, kaj trov'is li'a'j'n kutim'o'j'n (konsekvenc'e, rekomend'end'a'j'n) pri divers'a'j spec'o'j de propr'a'j nom'o'j.

Cherpillod konstat'is, ke:

Rilat'e al person'a'j nom'o'j: Kiam tem'as pri real'a'j nun'temp'a'j person'o'j, Zamenhof respekt'is la origin'a'n nom'o'n, ekzempl'e Alfred Michaux, Gabriel Chavet ktp.

Kiam tem'as pri histori'a'j aŭ fikci'a'j person'o'j, Zamenhof oft'e esperant'ig'is ili'n: Poloni'o, Adam'o, Vilhelm'o ktp. Sed li ankaŭ tre oft'e las'is ili'n en la origin'a form'o: Hans, Marcello, Hjalmar, Thomas ktp.

Kiam tem'as pri vir'in'a'j nom'o'j, Zamenhof kelk'foj'e don'is al ili o -fin'aĵ'o'n: Anneto, Doroteo, Klar'o;
kelk'foj'e uz'is por ili la fin'aĵ'o'n -in'o: Gustav'in'o, Johanino, Kristin'o;
kelk'foj'e uz'is por ili la fin'aĵ'o'n - a : Mart'a, Gerda, Helga ;
kelk'foj'e las'is ili'n en la origin'a form'o: Else, Inger, Molly ktp. Sekv'e, neniu'n ĝeneral'a'n regul'o'n pri vir'in'a'j nom'o'j li uz'is.

Rilat'e al famili'a'j nom'o'j, Kun du iom strang'a'j escept'o'j, Zamenhof ĉiam las'is ili'n en la origin'a form'o: Boirac, Jespersen, Saussure kaj ali'a'j. La du escept'o'j est'as en la Ekzerc'ar'o en la Fundament'o, kie trov'iĝ'as ankaŭ Ŝiller'o kaj Vaŝington [ver'ŝajn'e V anstataŭ W por facil'ig'i la prononc'o'n?].

Kiam tem'as pri lok'nom'o'j: li aŭ esperant'ig'is ili'n laŭ inter'naci'a form'o, aŭ las'is ili'n naci'lingv'a'j.

Kio'n emfaz'as Cherpillod, est'as, ke Zamenhof respekt'is la princip'o'j'n: esperant'ig'i propr'a'j'n nom'o'j'n, nur kiam ili hav'as inter'naci'e simil'a'n ortografi'o'n, aŭ las'i ili'n en ili'a origin'a naci'lingv'a ortografi'o. Cherpillod -on tre ĝen'as, ke iu'j propr'a'j nom'o'j, tamen, oft'e ricev'as ne'prav'ig'ebl'a'n form'o'n en la Esperant'o-uz'ad'o nun'temp'e. La plej frap'a ekzempl'o est'as la nun jam tre popular'a land'o'nom'o „Barat'o”, kies inter'naci'a form'o est'as ekskluziv'e esperant'ig'ebl'a kiel „Hindi'o”. Mi konsent'as kun li pri tio. Laŭ li kaj mi, „Barat'o” ne prav'ig'ebl'as.

En'sum'e, Cherpillod pled'as, ke ni re'ir'u al la sistem'o uz'it'a de Zamenhof, kaj ĉes'u invent'i nov'a'j'n arbitr'a'j'n „regul'o'j'n”. Mi'a'opini'e, li prav'as.

Donald B ROADRIBB

André Cherpillod : La propr'a'j nom'o'j/ Les noms propres. Eld. la aŭtor'o, Courgenard, 2010. 36 paĝ'o'j vinkt'it'a'j. ISBN ne indik'it'a.

Kapt'u la feliĉ'o'n!

La libr'o Kiam mi est'is la plej feliĉ'a en la viv'o? nask'iĝ'is el la sam'nom'a rubrik'o de la revu'o Bazar'o, el'don'at'a en Rumani'o. La redaktor'in'o de Bazar'o (kaj kompil'int'o de la libr'o) Júlia Sigmond pet'is la leg'ant'o'j'n de la gazet'o respond'i al ĉi tiu demand'o, kaj en la libr'o vi trov'os 104 respond'o'j'n. Kelk'a'j el ili est'as anonim'a'j aŭ sub'skrib'it'a'j nur per la person'a nom'o, sed ĝeneral'e vid'ebl'as ankaŭ la famili'nom'o kaj land'o. Inter la aŭtor'o'j est'as kelk'a'j fam'a'j esperant'ist'o'j, sed la pli'mult'o'n vi ver'ŝajn'e ne kon'as. La lingv'aĵ'o est'as tiu de ĉiu'tag'a viv'o, facil'a kaj bon'e kompren'ebl'a.

La respond'int'o'j jam profit'is, ke ili pov'is re'memor'i la plej feliĉ'a'j'n moment'o'j'n de si'a viv'o, iom filozof'i pri la feliĉ'o mem, pri valor'o'j de la hom'a viv'o. Kaj kio'n ni pov'as promes'i al la leg'ont'o'j de la libr'o?

La leg'ant'o'j ricev'os ar'o'n da mal'grand'a'j rakont'o'j, de kelk'a'j lini'o'j ĝis kelk'a'j paĝ'o'j. Kelk'a'j el la rakont'o'j est'as ver'a'j beletr'aĵ'o'j, kaj oni pov'as leg'i tiu'j'n histori'o'j'n kiel roman'o'n kaj al'don'e est'i cert'a, ke ĉio fin'iĝ'os feliĉ'e! Iu'j aŭtor'o'j pri'skrib'as si'a'n tut'a'n viv'o'n, ali'a'j rakont'as pri emoci'plen'a aŭ streĉ'a moment'o, ekzempl'e, sen'difekt'a sav'o el akcident'o, ne'atend'it'a help'o en ŝajn'e sen'el'ir'a situaci'o, part'o'pren'o en konkurs'o, kor'tuŝ'a fest'o.

Ali'a'j'n respond'o'j'n oni pov'as trakt'i kiel et'a'j'n filozofi'a'j'n ese'o'j'n. Hom'o'j medit'as pri fid'o, pacienc'o, kompren'o, liber'o, ĝoj'o, bon'o, natur'o, pac'o, intern'a kaj ekster'a harmoni'o. Mult'a'j konfes'as, ke por ver'a feliĉ'o „neces'as” problem'o'j kaj mal'feliĉ'o; nur post sufer'o'j oni pov'as sent'i si'n ver'e feliĉ'a. Por mult'a'j respond'int'o'j feliĉ'o est'as lig'it'a kun religi'o kaj Di'o. Mult'a'j dezir'as feliĉ'o'n ne por si, sed por proksim'ul'o'j.

La leg'ont'o'j ankaŭ ricev'os list'o'n de „ordinar'a'j” feliĉ'a'j event'o'j de la hom'a viv'o: sukces'a'j ekzamen'o'j, en'am'iĝ'o, la unu'a am'leter'o, promen'o'j kun la am'at'o, ge'edz'iĝ'o, nask'iĝ'o de ge'fil'o'j kaj ge'nep'o'j, profesi'a'j ating'o'j. Uz'u tiu'n ar'o'n, ne preter'atent'u tia'n event'o'n en vi'a propr'a viv'o! aŭ ebl'e vi klopod'u mem efektiv'ig'i io'n? Ebl'e vi pov'as fier'i, ke vi'a feliĉ'a moment'o est'as pli original'a kaj ne'ordinar'a? Ĉu real'ig'o de iu rev'o?

Mult'a'j respond'ant'o'j parol'is pri Esperant'o en si'a viv'o. Feliĉ'o'n don'as la stud'ad'o de la lingv'o, korespond-amik'o'j (kiu'j oft'e post'e iĝ'as real'a'j amik'o'j), instru'o de Esperant'o, diligent'a'j lern'ant'o'j, sukces'a'j traduk'o'j, verk'o'j, preleg'o'j, Esperant'o-aranĝ'o'j.

Interes'a est'as ankaŭ la form'o de la respond'o. Neces'as konfes'i, ke la demand'o mem ne est'as tre original'a. Oni oft'e demand'as pri feliĉ'o politik'ist'o'j'n, art'ist'o'j'n kaj ali'a'j'n fam'ul'o'j'n, ĉu ne? Kio'n el'pens'i, por ke la respond'o est'u ne'ordinar'a, interes'a kaj ... eventual'e demonstr'u elokvent'o'n?

Kelk'lok'e en la libr'o trov'iĝ'as grafik'aĵ'o'j, sed, ĝeneral'e, ili ne est'as lig'it'a'j kun la tekst'o.

Do, tiu libr'o proviz'os vi'n per agrabl'a filozofi'a-pri'esperant'a-beletr'a leg'aĵ'o. Feliĉ'a'n temp'o'pas'ig'o'n!

Ann'a kaj Mat'i P ENTUS

Kiam mi est'is la plej feliĉ'a en la viv'o? Kompil'it'a de Júlia Sigmond. Eld. Editura Triad'e, 2008. 144 paĝ'o'j glu'it'a'j. ISBN 978-973-8313-71-2.

Tre sukces'a komik'a dram'o

Ni tre bon'e kon'as Cherpillod kiel esplor'ist'o'n kaj tre erudici'a'n lingv'ist'o'n; mal'pli bon'e ni kon'as li'n kiel traduk'ist'o'n. Nu, ĉi tiu el'don'aĵ'o montr'as al ni, ke ankaŭ la traduk'a'n art'o'n li majstr'as.

„La laks'ig'o de Beb'o” est'as dram'et'o, tre taŭg'a por sur'scen'ej'ig'o far'e de membr'o'j de lok'a Esperant'o-grup'o aŭ por prezent'o dum kongres'o aŭ ali'a formal'a kun'ven'o.

En'hav'e, la dram'o prezent'as al ni afer'o'n mult'e tro familiar'a'n por ĉiu el ni: nom'e, ĉiu'tag'a'n kverel'o'n inter edz'o kaj edz'in'o. Kiel ĉiam en tia kverel'o, ĉia'j raci'o kaj logik'o mal'aper'as, dum ambaŭ kverel'ant'o'j pen'as venk'i en vort-batal'o. Ne'grav'e, pri kio unu'e tem'is la kverel'o, post kelk'a temp'o tio est'as plen'e forges'it'a (se, efektiv'e, la pri'diskut'ot'aĵ'o eĉ est'as menci'it'a). Ĉi-okaz'e la diskut'o'cel'o est'as solv'i pseŭdo'problem'o'n: Beb'o (efektiv'e, sep-jar'a infan'o) ebl'e sufer'as pro konstip'o. Sed kiam tiu problem'o est'as menci'it'a, jam de'long'e daŭr'is la kverel'ad'o. Kial? Nu, neniam oni pov'as trov'i la kaŭz'o'n de inter'ge'edz'a'j kverel'o'j, kiu ne'evit'ebl'e est'as tut'e ali'a ol ĉiu tem'o pri'kverel'at'a.

Cherpillod bon'eg'e traduk'is la dram'o'n, tiel ke neniam la fraz'o'j hav'as ne'normal'a'n son'o'n. Est'as preskaŭ, kvazaŭ ni aŭd'us son'registr'aĵ'o'n de ver'a hejm'a kverel'o, tiom konvink'e ver'simil'a est'as la parol'ad'o.

Kiel pli varm'e rekomend'i ĉi tia'n verk'o'n?

Donald B ROADRIBB

Georges Feydeau : La laks'ig'o de Beb'o. Tr. André Cherpillod. Eld. La Blanchetiere, Courgenard, 2010. 64 paĝ'o'j glu'it'a'j. ISBN 2-906134-86-4.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Libr'o'j

Intervju'e pri la graf'o de Mont'e-Krist'o

La franc'a roman'verk'ist'o Alexandre Dum'as (1802-1870) est'as kon'at'a ne nur en Franci'o; li'a'j roman'o'j est'as traduk'it'a'j en ĉiu'j'n eŭrop'a'j'n kaj mult'a'j'n ali'a'j'n lingv'o'j'n. Mi opini'as, ke mi ne tro'ig'os, dir'ant'e, ke li'a'j ĉef'a'j verk'o'j – La Tri Musked'ist'o'j (1844) kun du sekv'o'j : Du'dek jar'o'j'n post'e (1845) kaj La Vic'graf'o de Bragelonne (1850), Reĝ'in'o Margot , La Graf'o de Mont'e-Krist'o (1844-1845) – est'as inter la plej legat'a'j libr'o'j en la mond'o. Kaj eĉ se vi ne leg'is ili'n, vi cert'e vid'is la film'o'j'n, adapt'it'a'j'n laŭ tiu'j libr'o'j – ne nur franc'a'j'n, sed ankaŭ rus'a'j'n, ital'a'j'n, uson'a'j'n, ...

Mi ten'as en la man'o'j la ĵus aper'int'a'n libr'o'n de Alexandre Dum'as La Graf'o de Mont'e-Krist'o, kiu'n esperant'ig'is la franc'a fak'ul'o pri lingv'o'j Daniel Moirand. La traduk'o est'as alt'nivel'a: la tekst'o de Dum'as est'as tre fidel'e traduk'it'a – kaj sam'temp'e vi tut'e ne hav'as la impres'o'n, ke tem'as pri traduk'o; la roman'o est'as facil'e leg'ebl'a, ĉar verk'it'a en bon'eg'a Esperant'o.

Daniel Moirand, nun emerit'o, profesi'a lingv'ist'o, stud'is plur'a'j'n lingv'o'j'n: la angl'a'n, hispan'a'n, turk'a'n, eĉ mongol'a'n; diplom'it'a pri la rus'a, hungar'a, arab'a, ... Dum mult'a'j jar'o'j li instru'is la rus'a'n lingv'o'n. Li est'as aŭtor'o de original'a esperant'lingv'a krim'roman'o, Murd'o en Esperant'uj'o (1988, FEL), kaj lern'o'libr'o, Material'o'j pri la nun'a uz'ad'o de la akuzativ'o en Esperant'o (1990, FEL). Li traduk'is en Esperant'o'n la grand'eg'a'n verk'o'n de Mark'o Pol'o La libr'o de mir'ind'aĵ'o'j (2001, UEA), kaj jen aper'is li'a traduk'o de La Graf'o de Mont'e-Krist'o (2010, FEL). Nun li fin'polur'as si'a'n traduk'o'n de 1001 nokt'o'j laŭ la traduk'o de Antoine Galland.

Mi pet'is Daniel'o'n Moirand respond'i kelk'a'j'n demand'o'j'n.

– Kiam vi esperant'ist'iĝ'is?

– Kiam mi est'is 40-jar'a. Mi vol'is sci'i, ĉu art'e'far'it'a lingv'o pov'as ver'e funkci'i. Mi stud'is Esperant'o'n en la lingv'a fakultat'o de Provenc'a Universitat'o, kie ĝi'n instru'is Michel Duc Goninaz.

– Kiom da temp'o vi bezon'is por ver'e bon'e ek'posed'i Esperant'o'n?

– Mi bezon'is tri jar'o'j'n. Sed dum tiu'j tri jar'o'j mi tre mult'e labor'is pri la lingv'o. Ebl'as dir'i, ke mi tra'pas'is tri etap'o'j'n: la unu'a'n jar'o'n mi stud'is la baz'o'j'n de la lingv'o; la du'a'n jar'o'n mi mult'e leg'is por pli'riĉ'ig'i mi'a'n vort'o'stok'o'n; la tri'a'n jar'o'n ven'is la parol'kapabl'o, liber'a inter'komunik'ad'o. La regul'a leg'ad'o de esperant'a'j original'a'j verk'o'j don'is al mi grand'a'n vort'o'proviz'o'n. Cert'e, al mi mult'e help'is mi'a antaŭ'a lingv'ist'ik'a spert'o.

– Mi sci'as, ke vi mult'e okup'iĝ'is pri la verk'ar'o de Alexandre Dum'as. Tamen en Franci'o oni oft'e konsider'as Dum'as iom'et'e kiel du'a'grad'a'n verk'ist'o'n ...

– Mi opini'as, ke li est'as ver'e grav'a verk'ist'o. Oni ne sufiĉ'e agnosk'as li'a'n verk'ar'o'n en Franci'o, ver'ŝajn'e, pro tio, ke li oft'e pli-mal'pli liber'e pri'trakt'as histori'a'j'n event'o'j'n kaj person'o'j'n. Sed se mult'a'j ekster'land'an'o'j kon'as Ludovik'o'n la 13an, Ludovik'o'n la 14an, la kardinal'o'j'n Richelieu kaj Mazarini, la reĝ'in'o'n Margot kaj ŝi'a'j'n proksim'ul'o'j'n, la milit'o'n inter katolik'o'j kaj hugenot'o'j – tio okaz'as dank'e al la libr'o'j de Dum'as. Dum'as neniam pretend'is skrib'i histori'a'j'n verk'o'j'n: li verk'is roman'o'j'n. Krom'e, Dum'as verk'as en bel'eg'a franc'a lingv'o. Li uz'as alt'kvalit'a'n literatur'a'n lingv'o'n. Se vi ver'e vol'as pasi'ig'i vi'a'n infan'o'n pri leg'ad'o, don'u al li libr'o'j'n de Dum'as!

– Kial vi elekt'is La Graf'o de Mont'e-Krist'o?

– Mi re'trov'is mi'a'j'n jun'a'j'n emoci'o'j'n. Dek'ses'jar'a, mi tra'leg'is La Graf'o ..., kiu fort'e impres'is mi'n, kaj post preskaŭ 50 jar'o'j mi decid'is traduk'i la libr'o'n en Esperant'o'n. Dum'as verk'is mult'a'j'n bel'a'j'n roman'o'j'n, sed La Graf'o ... est'as la plej el'star'a; neniu ali'a libr'o valor'as ĝi'n. Ĉi tie oni trov'as la plej interes'a'j'n karakter'o'j'n, la plej alt'a'j'n filozofi'a'j'n ide'o'j'n ... Vi pov'as re'leg'i ĝi'n plur'foj'e, kaj ĉiam vi mal'kovr'os io'n nov'a'n.

– Kiu'j'n ĉef'a'j'n problem'o'j'n kaj mal'facil'aĵ'o'j'n vi renkont'is, traduk'ant'e La Graf'o ... ?

– La ĉef'a mal'facil'aĵ'o – la epok'o: la ĉef'a'j event'o'j de la roman'o okaz'as en la jar'o 1844. De tiam ĉio ŝanĝ'iĝ'is: Franci'o, la viv'manier'o, la hom'o'j, la lingv'o ... Neces'as ver'e merg'i si'n en la epok'o'n por bon'e kompren'i la situaci'o'n, la karakter'o'j'n, la ag'o'j'n de person'o'j. Krom tio, dum 160 jar'o'j mult'a'j aĵ'o'j, noci'o'j, instituci'o'j mal'aper'is. Mi labor'is per mal'nov'a'j vort'ar'o'j por trov'i la ĝust'a'n senc'o'n de mal'aper'int'a'j vort'o'j kaj noci'o'j.

– En la fin'o de ĉiu ĉapitr'o vi klar'ig'as franc'a'j'n tiam'a'j'n real'aĵ'o'j'n – tiu'j klar'ig'o'j est'as rezult'o de grand'eg'a labor'o, ebl'e, sam'e grand'a, kiel la traduk'ad'o!

– Cert'e, mi dev'is ver'e pli'profund'ig'i kelk'a'j'n tem'o'j'n. Sed neces'as konsider'i, ke la esperant'a traduk'o est'as ne nur por la franc'o'j – ili ja pov'as leg'i la libr'o'n en la original'a versi'o! – sed ankaŭ por la inter'naci'a publik'o. Por ili mult'a'j franc'a'j real'aĵ'o'j signif'as nenio'n. Mi esper'as, ke tiu'j klar'ig'o'j ebl'ig'os al esperant'ist'o'j de divers'a'j kontinent'o'j pli profund'e kompren'i kaj pli bon'e pri'taks'i la plej grand'a'n verk'o'n de Alexandre Dum'as.

Nina K ORĴENEVSKAJA

Alexandre Dum'as: La Graf'o de Mont'e-Krist'o. Tr. Daniel Moirand. Eld. FEL, Antverpen'o, 2010. 1184 paĝ'o'j. Du volum'o'j. Ilustr'it'a. ISBN 978 90 77066 43 0.

Por mend'i, vi ir'u al la Ret'butik'o.

Medi'o

FRANCI'O

La ekologi'a'j nutr'aĵ'o'j de AMAP

Dum la ses'dek'a'j jar'o'j en Japani'o patr'in'o'j tim'is pri la efik'o'j de alt'rendiment'a kultiv'ad'o kaj mal'san'ig'a'j manĝ'aĵ'o'j por la infan'o'j. Ili kontakt'is unu agr'o'kultur'ist'o'n kaj aĉet'is li'a'n san'a'n produkt'aĵ'o'n, antaŭ ol li produkt'is ĝi'n. Tiel ek'est'is Teïkeï (met'i la vizaĝ'o'n de kamp'ar'an'o sur manĝ'aĵ'o'n); ĝi est'is la pra'ul'o de la franc'a AMAP ( Aide au Maintien d ’un'e Agriculture Paysanne , „Asoci'o por help'o al konserv'ad'o de kamp'ar'an'a agrikultur'o”). De 2001 ekzist'as AMAP -asoci'o en sud'a Franci'o, apud Tulon'o (dank'e al la famili'o Vuillon); nur en Provenc'o est'as nun 120 „ AMAPoj ” kun pli ol 20 000 profit'ant'a'j famili'o'j.

Kiel funkci'as?

Unu AMAP nask'iĝ'as pro la renkont'iĝ'o inter grup'o de konsum'ant'o'j kaj unu agr'o'kultur'ist'o. La part'o'pren'ant'o'j serĉ'as san'a'n manĝ'aĵ'o'n, tiu'n, kiu kresk'as respekt'ant'e hom'o'n kaj natur'o'n. Pro tio ili anticip'e aĉet'as la produkt'o'n de agr'o'kultur'ist'o. Pov'as est'i frukt'o'j, legom'o'j, ov'o'j, viand'aĵ'o. Konsum'ant'o kaj produkt'ant'o kontrakt'as por unu aŭ du sezon'o'j (printemp'o/somer'o, aŭ aŭtun'o/vintr'o). Inter'ŝanĝ'e la produkt'ist'o si'n dev'ig'as kresk'ig'i si'a'j'n legom'o'j'n kaj frukt'o'j'n sen kemi'aĵ'o, ekologi'e, kaj prepar'i semajn'e (unu'foj'e aŭ pli, de'pend'as de la grand'ec'o de la kamp'o'j) unu korb'o'n por ĉiu'j AMAP -an'o'j. La en'hav'o de la korb'o de'pend'as de la rikolt'o, sed ĝi dev'as nutr'i kvar person'o'j'n dum unu semajn'o. Princip'e la tut'a produkt'aĵ'o est'as konsum'at'a, sen'konsider'e de laŭ'norm'a aŭ ne'laŭ'norm'a aspekt'o.

La distribu'ad'o okaz'as ĉe la agr'o'kultur'ist'o mem aŭ en proksim'a lok'o. La prez'o de la korb'o simil'as la prez'o'n en super'bazar'o kaj mon'problem'o ne mal'ebl'ig'u part'o'pren'o'n (ekzist'as divers'a'j ebl'o'j por pag'i).

Kiu'j est'as la bon'aĵ'o'j?

Ĉar agr'o'kultur'ist'o'j hav'as garanti'at'a'n en'spez'o'n kaj pli'bon'ig'it'a'n status'o'n, ili ne plu ŝat'as volont'e vend'i si'a'j'n kamp'o'j'n al kultiv'ej'o'j aŭ konstru'ig'ist'o'j. Pro tio AMAP mal'rapid'ig'as la mal'aper'o'n de kultiv'kamp'o'j kaj produkt'ist'o'j.

Ĉar produkt'ant'o kaj konsum'ant'o divid'as inter si la risk'o'n, ambaŭ pli bon'e konserv'as noci'o'n pri sezon'o'j.

Ĉar la produkt'o'kamp'o est'as proksim'a, la manĝ'aĵ'o'j est'as freŝ'a'j kaj plej san'a'j; ne neces'as mult'e da transport'o, do okaz'as mal'pli da polu'o.

Ĉar la agr'o'kultur'ist'o ne uz'as kemi'aĵ'o'j'n, kultiv'ej'o'j iĝ'as pli fekund'a'j, manĝ'aĵ'o'j est'as bon'kvalit'a'j.

Ĉar AMAP est'as renkont'iĝ'ej'o, ĝi re'kre'as hom'a'j'n lig'o'j'n, ĝi re'konekt'as urb'an'o'j'n kaj kamp'ar'an'o'j'n.

Nun est'as AMAP -asoci'o'j tra la mond'o, en Japani'o Teïkeï , en Uson'o CSA ( Community Supported Agriculture), en Kanad'o „Farm'ist'o de la Famili'o”, Svisi'o ACP ( Agriculture Contractuelle de Proximité). Ebl'e jam ekzist'as unu proksim'e de vi, se ne, nenio mal'ebl'ig'as kre'i ĝi'n.

Mari'e-Ho

SUD'A GERMANI'O

Fosili'a trov'aĵ'o

220 jar'milion'o'j'n antaŭ ni'a temp'o kvar metr'o'j'n long'a reptili'o migr'is sur ŝlim'o ĉe river'bord'o proksim'e al la hodiaŭ'a urb'o Bad Königshofen en nord'a Bavari'o. La pez'a best'o post'las'is pied'sign'o'j'n pli ol dek centi'metr'o'j'n profund'a'j'n, kiu'j sek'e mal'mol'iĝ'is en la sun'o. Iam post'e sabl'o, kun'port'it'a de inund'o, plen'ig'is la sulk'o'j'n kaj en jar'mil'o'j ŝton'iĝ'is, dum la ĉirkaŭ'ant'a ŝlim'o polv'iĝ'is. Tiel konserv'iĝ'is pied'sign'o de tiu dinosaŭr'o. Laŭ la ŝtat'a geolog'o Roland Eichhorn [ ajĥhorn ] la fosili'aĵ'o est'as tut'e ekster'ordinar'a.

Scienc'ist'o'j re'konstru'is la histori'o'n de tiu pied'prem'sign'o kaj nun esper'as, ke iam trov'ebl'os pli'a'j fosili'aĵ'o'j, ebl'e komplet'a skelet'o. Ne kon'at'as, kio'n manĝ'is tiu mal'long'fingr'a-man'o-best'o kun la scienc'a nom'o „ Brachychiroterium ” (de la grek'a βραχυ / braĥi = mal'long'a; χείρ / ĥeir = man'o)

La fosili'aĵ'o est'is mal'kovr'it'a hazard'e okaz'e de kart'o'grafi'a'j labor'o'j en tiu region'o kaj est'ont'e est'os ekspon'at'a en muze'o.

Jomo I PFELKOFER

Medi'o

DANUB'O

Pri'atent'i la natur'protekt'o'n

En Vien'o renkont'iĝ'is ministr'o'j kaj alt'rang'a'j reg'ist'ar'a'j reprezent'ant'o'j de 14 land'o'j de la danub'a basen'o sub la kun'ord'ig'o de Inter'naci'a Komision'o pri Protekt'o de Danub'o. En'kadr'e de la renkont'iĝ'o ili sub'skrib'is administr'a'n plan'o'n pri la sekv'a'j kvin jar'o'j. Ĝi antaŭ'vid'as aktiv'aĵ'o'j'n, kiu'j dev'us real'iĝ'i ĝis 2015 por en'ig'i Danub'o'n kaj ties al'flu'ant'o'j'n en bon'a'n ekologi'a'n stat'o'n kaj ating'i daŭr'i'pov'a'n akv'o'uz'o'n en la basen'o.

Post sep jar'o'j da prepar'labor'o'j la plan'o esper'ig'as, laŭ pri'juĝ'o de Mond'a Natur-Fondus'o ( WWF) kaj ali'a'j natur'protekt'a'j organiz'aĵ'o'j, ke ĉi tiu grav'a eŭrop'a akv'o'arteri'o est'os re'viv'ig'it'a. Sam'temp'e natur'protekt'ant'o'j avert'as pri plu'a'j konstru'plan'o'j ekzempl'e favor'e al ŝip'vetur'ad'o, kiu'j minac'as sub'fos'i la jam star'ig'it'a'j'n cel'o'j'n. Krom'e ili postul'as mal'permes'o'n de fosfat'o'j en la lav'o-prepar'aĵ'o'j por pli'bon'ig'i la akv'o'kvalit'o'n.

Tamen, krom mult'a'j el la plan'it'a'j konstru'o'j kun potencial'e damaĝ'a'j efik'o'j al la river'sistem'o kaj hom'o, ĝis nun oni ne not'is grav'a'j'n „serv'o'j'n” al la natur'o en la danub'a administr'a plan'o. Ekzempl'e, en la projekt'o en la supr'a part'o de Danub'o inter Straubing kaj Vilshofen, pli'vast'ig'o de la river'o per bar'aĵ'a akv'o'ŝtup'o kaj kanal'o detru'us la last'a'n liber'e flu'ant'a'n danub'a'n sektor'o'n en Germani'o, kun grav'a'j sekv'o'j por la biologi'a vari'ec'o kaj la akv'o'administr'ad'o en la region'o. Plan'o'j pri pli'vast'ig'o de Danub'o por pli'bon'ig'o de la ŝip'vetur'ad'o minac'us krom'e la trink-akv'a'j'n proviz'o'j'n de Hungari'o. Infra'struktur'a'j projekt'o'j en la mal'supr'a Danub'o pov'us tut'e mal'aper'ig'i la fort'e minac'at'a'j'n populaci'o'j'n de sturg'o.

Pli ol 100 000 civit'an'o'j el la land'o'j de la danub'a basen'o sub'skrib'is petici'o'n pri ekologi'e harmoni'a'j ŝip'vetur-projekt'o'j. Reprezent'ant'o'j de natur'protekt'a'j organiz'aĵ'o'j trans'don'is ĝi'n al la ministr'o'j de la danub'a'j land'o'j kaj al'vok'is ili'n intens'ig'i la klopod'o'j'n por viv'kapabl'a Danub'o.

La plan'o pri administr'ad'o de Danub'o est'as norm'o de la akv'o'rilat'a direktiv'o de Eŭrop'a Uni'o por la ating'o de bon'a ekologi'a stat'o de dolĉ-akv'a'j medi'o'j. „La nov'ec'o de la danub'a administr'a plan'o est'as, ke ĝi konsider'as ĉiu'j'n natur'medi'a'j'n sekv'o'j'n, kaj ties cel'o'j hav'as pli vast'a'n ating'ebl'ec'o'n ol pli'bon'ig'o de la akv'o'kvalit'o, konstru'o de nov'a'j akv'o'pur'ig'a'j instal'aĵ'o'j kaj inform'ad'o pri la bon'a agrikultur'a praktik'o”, dir'is Andre'as Beckmann, direktor'o de la Program'o pri Danub'o kaj Karpat'o'j de WWF. La unu'a'n foj'o'n oni emfaz'is ne nur la grand'a'n efik'o'n de la akv'o-infra'struktur'a'j aktiv'aĵ'o'j sur la river'a'n san'o'n, sed ankaŭ la neces'o'n pri'atent'i la natur'protekt'o'n.

Evgeni G EORGIEV

Medi'o

AKV'O

Mond'a akv'o flu'as en mal'bon'a'j direkt'o'j

En rond'o'j de ekolog'o'j jam de'long'e est'as kon'at'a la noci'o „ekologi'a pied'sign'o”, t.e. la natur'a'j resurs'o'j, kiu'j'n uz'as iu person'o. En ĝi est'is iom neglekt'it'a la akv'o'uz'o. Nederland'a scienc'ist'o esplor'is la tut'mond'a'n akv'o'konsum'o'n kaj trov'is, ke sen'konsci'a akv'o'trafik'o pli'grav'ig'as la akv'o'mank'o'n en mult'a'j region'o'j.

La ekologi'a pied'sign'o est'as la produkt'iv'a are'o, kiu'n hom'o bezon'as por produkt'i la var'o'j'n, kiu'j'n li konsum'as. La kalkul'metod'o foj'foj'e est'as kritik'at'a, sed per ĝi tamen ebl'as far'i proksim'um'a'n kompar'o'n. Ekzempl'e mez'um'a nord-amerik'an'o bezon'as 9,2 hektar'o'j'n, loĝ'ant'o de Eŭrop'a Uni'o 4,7 hektar'o'j'n, dum afrik'an'o dev'as kontent'ig'i si'n per la produkt'o de 1,4 hektar'o'j. La grand'a'j konsum'ant'o'j krom'e import'as grav'a'n part'o'n de si'a'j bezon'aĵ'o'j el ali'a'j mond'part'o'j, kie iu'foj'e ne rest'as sufiĉ'e da produkt'o'j por la propr'a loĝ'ant'ar'o.

Nov'a koncept'o: la akv'o-pied'sign'o

La nederland'a inĝenier'o Arj'e'n Hoekstra [ hukstra ] pri'stud'is la fenomen'o'n el ali'a vid'punkt'o: la kvant'o de akv'o bezon'at'a por produkt'i la var'o'j'n, kiu'j'n hom'o konsum'as dum unu jar'o. Tiu „akv'o-pied'sign'o” mez'e ating'as 1243 kub'a'j'n metr'o'j'n, kun de'nov'e grand'a'j diferenc'o'j laŭ la region'o: uson'an'o bezon'as 2483 kub'a'j'n metr'o'j'n, german'o 1545 kaj ĉin'o nur 702. La kvant'o'j rilat'as ne nur al la rekt'a konsum'o en la dom'o (tio est'as preskaŭ neglekt'ind'a frakci'o), sed precip'e al la akv'o bezon'at'a por produkt'i la manĝ'aĵ'o'j'n, la maŝin'o'j'n, la konstru'material'o'j'n ktp. Hoekstra kalkul'is, ke por produkt'i unu litr'o'n da lakt'o est'as bezon'at'a'j 1000 litr'o'j da akv'o ( i.a. trink'at'a'j de la bov'in'o'j kaj uz'at'a'j dum la produkt'ad'o de la nutr'aĵ'o'j, kiu'j'n manĝ'as la bov'in'o'j). Por produkt'i unu komput'il'o'n neces'as 20 000 litr'o'j.

Tiu gigant'a akv'o'konsum'o est'as pri'pens'ig'a afer'o en epok'o, kiam en mult'a'j mond'part'o'j akv'o mank'as, sed est'as ankoraŭ pli mal'trankvil'ig'a fakt'o: la region'o'j, kiu'j hav'as akv'o'mank'o'n, em'as produkt'i var'o'j'n kun grand'eg'a akv'o'bezon'o, destin'at'a'j'n por eksport'o al akv'o'riĉ'a'j land'o'j. Ekstrem'a ekzempl'o est'as aŭstrali'o, land'o, en kiu akv'o cert'e ne tro'as, sed kiu eksport'as viand'o'n, frukt'o'j'n kaj vin'o'n en la tut'a'n mond'o'n. Tia land'o dev'us urĝ'e re'struktur'i si'a'n ekonomi'o'n por ne plu el'ĉerp'i si'a'j'n rest'ant'a'j'n akv'o'rezerv'o'j'n.

Konferenc'o'j pri la akv'o de Nil'o

Ali'a ekzempl'o de ne'raci'a uz'o est'as la akv'o de Nil'o, uz'at'a por irigaci'o, fiŝ'ad'o kaj energi'produkt'ad'o. Laŭ inter'konsent'o'j el la koloni'a epok'o (1929 kaj 1959), Egipti'o rajt'as uz'i 87 % de la akv'o'flu'o de Nil'o, dum Etiopi'o, la origin'land'o de plej'part'o de la nil'a akv'o, rajt'as uz'i nur et'a'n part'o'n. La 27an kaj 28an de juli'o 2009 en Egipti'o okaz'is konferenc'o, en kiu part'o'pren'is naŭ land'o'j el la region'o. Urĝ'e neces'as adapt'i la iam'a'j'n inter'konsent'o'j'n al la aktual'a'j problem'o'j: i.a. akv'o'mank'o ĉirkaŭ la lag'o Viktori'o (Ugand'o) kaj inund'o'j en Sudan'o pro la konstru'o de nov'a'j bar'aĵ'o'j. Solv'o'n oni ne trov'is, precip'e ĉar Egipti'o nepr'e vol'as konserv'i si'a'j'n akir'it'a'j'n rajt'o'j'n.

Okaz'e de konferenc'o en Stokholm'o pri la tut'mond'a akv'o'problem'o ( Stockholm World Water Week , la 16 a -22 a de aŭgust'o 2009) Hoekstra far'is propon'o'n por re'aranĝ'i la akv'o-uz'o'n kaj la nutr'aĵ'produkt'ad'o'n en tiu region'o. Ebl'as produkt'i nutr'aĵ'o'j'n mult'e pli efik'e en Etiopi'o kaj Sudan'o, ol en Egipti'o, ĉar en tiu'j land'o'j la klimat'o pli taŭg'as kaj est'as bezon'at'a mal'pli da akv'o. Neces'us part'e trans'lok'i la egipt'a'n agrikultur'o'n al la sud'a nil'a region'o. Egipti'o est'ont'e dev'us el tiu region'o import'i grand'a'n part'o'n de si'a'j nutr'aĵ'o'j kaj re'direkt'i si'a'n ekonomi'o'n al mal'pli akv'o'de'pend'a'j sektor'o'j.

Bio'karbur'aĵ'o'j

Jam est'as kon'at'e, ke bio'karbur'aĵ'o'j el ekologi'a vid'punkt'o ne tre taŭg'as por anstataŭ'i la kutim'a'j'n energi'font'o'j'n kaj ke ili for'pren'as agrikultur'a'n are'o'n, urĝ'e bezon'at'a'n por nutr'i la kresk'ant'a'n mond'a'n loĝ'ant'ar'o'n ( M ONATO 2007/12, p. 16-17). Favor'ant'o'j asert'as, ke nov'a generaci'o de bio'karbur'aĵ'o'j est'os pli efik'a, sed stud'o'j pri ili'a origin'o sugest'as, ke la plej prefer'at'a'j bio'karbur'aĵ'o'j est'as akv'o'vor'a'j kaj oft'e liver'at'a'j de land'o'j kun lim'ig'it'a'j akv'o'rezerv'o'j. Pli da esplor'o'j neces'as por pruv'i tio'n.

Roland R OTSAERT

Modern'a viv'o

FOLKLOR'O

Popol'a'j'n kostum'o'j'n port'as pup'o'j

Muze'o'n de pup'o'j el divers'a'j land'o'j decid'is fond'i en si'a urb'o Etsuo Miyoshi, prezid'ant'o de inter'naci'a korporaci'o. La urb'o, Higasikagawa, sur la japan'a insul'o Ŝikoku, est'as kon'at'a pro ĉiu'jar'a'j pup'festival'o'j.

En Slovaki'o, kun help'o de la aŭtor'o de tiu ĉi artikol'o, li mend'is dek pup'o'j'n, kiu'j prezent'as popol'a'j'n vest'o'j'n de kelk'a'j region'o'j de Slovaki'o. En prepar'o est'as ankaŭ part'o'pren'o de la slovak'a „Teatr'o en kofr'o” de la pup'teatr'ist'o Tomáš Plaszky el Košice, en la festival'o en Higasikagawa.

Al la ek'est'o de slovak'a'j popol'a'j kostum'o'j kontribu'is unu'flank'e la klimat'a'j kaj geografi'a'j kondiĉ'o'j en Slovaki'o, kiu hav'as kaj eben'aĵ'o'j'n kaj alt'mont'ar'o'j'n. Ali'flank'e la kostum'o'j hav'is simbol'a'n funkci'o'n: la kostum'o far'iĝ'is person'a ident'ig'il'o, spec'o de sen'vort'a komunik'ad'o inter larĝ'a'j tavol'o'j de la soci'o.

Soci'a tavol'o

Laŭ la kostum'o oni pov'is diven'i, el kiu region'o la hom'o de'ven'as, kia'n profesi'o'n kaj naci'ec'o'n li aŭ ŝi hav'as, kaj al kiu eklezi'o kaj soci'a tavol'o la hom'o aparten'as.

La kostum'o'j'n influ'is ankaŭ mod'o en histori'a'j period'o'j, al'ir'ebl'a'j teks'aĵ'o'j, kaj migr'ad'o de la loĝ'ant'o'j. Fin'e de la 20 a jar'cent'o ekzist'is en Slovaki'o ses'dek'o da tip'a'j kostum'a'j region'o'j. Ili diferenc'is inter si per la uz'it'a material'o, kolor'o'j, sed precip'e la tip'a'j ornam'aĵ'o'j.

La kostum'o'j'n vilaĝ'an'o'j produkt'is plej'part'e mem, uz'ant'e material'o'j'n facil'e al'ir'ebl'a'j'n: lin'o'n, kanab'o'n, lan'o'n kaj pelt'o'j'n. Ek'de la 18 a jar'cent'o oni ek'uz'is ankaŭ manufaktur'e kaj post'e fabrik'e produkt'it'a'j'n teks'aĵ'o'j'n.

Renesanc'a'j model'o'j

Sur slovak'a'j popol'kostum'o'j oni pov'as vid'i element'o'j'n de volv'a'j kostum'o'j kun simpl'a'j fason'o'j, sed ankaŭ brod'aĵ'o'j'n, trik'aĵ'o'j'n kaj kroĉet'aĵ'o'j'n, kies ornam'aĵ'o'j est'is trans'pren'it'a'j el renesanc'a'j model'o'j. Form'o'j de kelk'a'j part'o'j, kiel kuf'o'j, korsaĵ'o'j kaj muf'o'j, port'as spur'o'j'n de barok'o kaj rokok'o. Oft'e uz'at'a est'is la teknik'o de blu'pres'o.

Publik'a port'ad'o de popol'a'j kostum'o'j ek'de la du'a du'on'o de la 19 a jar'cent'o mal'aper'as, sed en iu'j region'o'j ĝi konserv'iĝ'is ĝis la unu'a du'on'o de la 20 a jar'cent'o. Port'ad'o de popol'a'j kostum'o'j nun'temp'e est'as rar'a, sed oni pov'as vid'i ili'n kelk'lok'e sur mal'jun'a'j vilaĝ'an'o'j, precip'e dum fest'o'tag'o'j.

Popol'kostum'o'j tamen far'iĝ'is tradici'a'j vest'aĵ'o'j dum folklor'a'j festival'o'j, solen'aĵ'o'j kaj fest'o'j. Popol'a'j muzik- kaj danc-grup'o'j oft'e uz'as ili'n sur'podi'e por si'a prezent'ad'o.

La pup'o'j, ĉirkaŭ 40 cm alt'a'j, montr'as kostum'o'j'n el divers'a'j part'o'j de Slovaki'o, inkluziv'e de la region'o'j Piešťany (knab'in'o, okcident'a Slovaki'o), Tekov (vir'in'o, sud'a Slovaki'o), Detva (knab'o kaj knab'in'o, mez'a Slovaki'o), Liptov (knab'o kaj knab'in'o, nord'a Slovaki'o), Goral (knab'o kaj knab'in'o, nord'a region'o sub la mont'ar'o Alt'a'j Tatroj) kaj Zemplín (orient'a Slovaki'o).

Stan'o M ARČEK
Slovaki'o

UKRAINI'O

Kong'a kozak'o

Ek'de 1990 la afrik'an'o Sit'u Tibjurs, 41-jar'aĝ'a, el Kong'o, loĝ'as en Ukraini'o. Li tiom ŝat'as si'a'n nov'a'n land'o'n, ke li ek'dezir'is far'iĝ'i kozak'o, an'o de popol'o loĝ'ant'a en sud-orient'a part'o de Rusi'o.

Tial, la 19an de januar'o, kiam ortodoks'an'o'j fest'as bapt'ad'o'n, oni „kozak'ig'is” la afrik'an'o'n, merg'ant'e li'n en freŝ'a'n, mal'varm'a'n akv'o'n.

Dmitrij C IBULEVSKIJ

aŭSTRI'O

Elegant'a krim'o

Vien'o, antaŭ gimnazi'o, februar'o'n 2010. Instru'ist'o for'las'as la lern'ej'o'n. Apud li halt'as elegant'a aŭt'o ital'a kaj el'aŭt'iĝ'as ital'o elegant'a. Li demand'as pri la voj'o al la sud'a aŭt'o'ŝose'o.

La ital'o est'as, kiel li asert'as, kun'labor'ant'o de la kon'at'a firma'o Armani, kiu produkt'as alt'kvalit'a'j'n kaj mult'e'kost'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. Bedaŭr'ind'e li perd'is si'a'n mon'o'n en kazin'o. Ĉu la instru'ist'o pov'us don'i mon'o'n por aĉet'i benzin'o'n por la re'vetur'o al Rom'o?

La instru'ist'o hezit'as. La ital'o hav'as tri original'a'j'n jak'o'j'n de Armani, original'e pak'it'a'j'n. Ili kost'us nur 120 eŭr'o'j'n. La instru'ist'o don'as 100. Pli li ne hav'as.

Far'it'e! Elegant'a vir'o help'is elegant'a'n vir'o'n! Oni ja volont'e help'as. Nur post'e la instru'ist'o vid'as, ke la jak'o'j est'as nur lert'a'j fals'aĵ'o'j. Li perd'as 70 eŭr'o'j'n. Kaj ne nur en Vien'o labor'as ital'a'j bub'aĉ'o'j tia'j.

Walter K LAG

Modern'a viv'o

SAN'O

Rid'ind'a kurac'il'o

Kurac'ad'o per rid'ad'o, nom'at'a gelototerapio (el la helen'a gel'os, rid'o), ĉiam pli oft'e aplik'at'as en mal'san'ul'ej'o'j. Rid'i pov'as san'ig'e efik'i sur korp'o'n kaj mens'o'n, help'i sang'o'cirkul'ad'o'n kaj flank'e'n'ig'i streĉ'o'n.

Ver'ŝajn'e en ĉiu'j lingv'o'j est'as proverb'o'j kaj dir'aĵ'o'j pri rid'ad'o aŭ rid'et'ad'o simil'a'j al la angl'a keep smiling aŭ la pol'a smiech to zdrowie . Cert'e, rid'i al'proksim'ig'as hom'o'j'n kaj kre'as simpati'o'n, pli'bon'ig'ant'e hom'a'n mem'sent'o'n. Ĝi efik'as kontraŭ dolor'o'j, est'ig'ant'e t.n. hormon'o'j'n de feliĉ'o.

Amik'ec'a

Tial rid'ad'o plen'um'as grav'a'n soci'a'n rol'o'n. Hom'o'j gaj'a'j kaj rid'et'ant'a'j est'as pli rapid'e akcept'at'a'j en la soci'o kaj pli ŝat'at'a'j. Tamen special'e en mal'san'ul'ej'o'j ĝi hav'as apart'a'n signif'o'n. Per rid'o'j la ej'o far'iĝ'as pli amik'ec'a, mal'pli tim'ig'a. Pli agrabl'e pas'as la kurac'ad'o kaj pli rapid'e re'ven'as pacient'o al si'a hejm'o.

La teori'o pri gelotologio de'ven'as de la uson'a kurac'ist'o Patch Adams, kiu vest'is si'n kiel klaŭn'o por gaj'ig'i mal'san'a'j'n infan'o'j'n. Ali'a uson'a kurac'ist'o, Norm'a'n Cousins, aplik'is la teori'o'j'n kaj, dum li grav'e mal'san'is, tele'spekt'is komedi'o'j'n kaj leg'ig'is al si humur'a'j'n libr'o'j'n. Post tia terapi'o pli'bon'iĝ'is li'a san'stat'o.

Ebl'e util'us aplik'i rid'o'terapi'o'n en la propr'a viv'o por rest'i san'a kaj sen'dolor'a.

Stanisław Ś MIGIELSKI

ABORT'IG'O

Panj'o-kampanj'o

Aper'is en mart'o apud'voj'a afiŝ'o en Pol'land'o kun bild'o pri Adolf Hitler. La afiŝ'o avert'is kontraŭ abort'ig'o, kiu'n Hitler permes'is en la tiam okup'it'a'j teritori'o'j de Pol'land'o por labor'ist'in'o'j dev'ig'e ven'ig'it'a'j el orient'a'j land'o'j.

Leg'iĝ'is sur'afiŝ'a tekst'o: „Abort'ig'o por pol'in'o'j – en'konduk'it'a de Hitler la 9an de mart'o 1943.” Apud'e vid'ebl'is du fot'o'j montr'ant'a'j la rest'aĵ'o'j'n de abort'ig'it'a'j infan'o'j.

Forges'as

La kun'organiz'ant'o de la kampanj'o „Elekt'u viv'o'n” dir'is, ke en la nun'a Pol'land'o oni oft'e forges'as, ke ĉi tiu'j unu'a'j leĝ'o'j pri abort'ig'o dat'iĝ'as de la okupaci'o. Nun est'as plan'at'a'j pli'a'j afiŝ'o'j sur'aŭt'a'j en lok'o'j, kie la instanc'o'j ne permes'as kontraŭ-abort'ig'a'j'n ekspozici'o'j'n.

En Pol'land'o en 2008 okaz'is 499 laŭ'leĝ'a'j abort'ig'o'j, el kiu'j 477 rilat'is al nask'ot'o'j mal'san'a'j.

Stanisław Ś MIGIELSKI/ pg

aŭSTRI'O

Pel'e sur'rel'e

En la vien'a amuz'kvartal'o Prater okaz'is en mart'o la du'a drezin'a vet'kur'ad'o. Drezin'o est'as mal'pez'a sur'rel'a vetur'il'o, ĝeneral'e kvar'rad'a, uz'at'a por transport'i rel'o'j'n kaj ali'a'j'n fer'voj'a'j'n material'o'j'n. Ĝi'n kre'is la german'a nobel'o Karl Drais [ drajs ] (1785-1851), kiu invent'is ankaŭ pian'o'lud'a'n registr'il'o'n kaj skrib'o'maŝin'o'n.

Por la tag'o de la vet'kur'ad'o oni prognoz'is mild'a'n printemp'a'n tag'o'n, sed fakt'e kuŝ'is iom da neĝ'o sur la herb'ej'o'j. La event'o evolu'is sur la rel'o'j de et'ŝpur'a fer'voj'o Liliputbahn . Ĉiu inter 8 kaj 99 jar'o'j rajt'is part'o'pren'i kaj, pag'int'e 30 eŭr'o'j'n, uz'i je propr'a risk'o mem'konstru'it'a'n drezin'o'n.

Skolt'o'j

La unu'a'n premi'o'n ricev'is skolt'a grup'o el Vien'o, kiu gajn'is jam ĉe la unu'a vet'kur'ad'o. La skolt'o'j bezon'is nur 87 sekund'o'j'n por la 1500-metr'a distanc'o. Grav'is por venk'i ne nur rapid'o, sed ankaŭ prezent'ad'o, aktor'ad'o dum la vetur'o kaj konstru'art'o de la vetur'il'o.

En la epok'o de Drais drezin'o est'is spec'o de pra'bicikl'o, kiu de'pend'as de hom'o'pov'o. Nun'temp'e, ankoraŭ mal'pez'a'j, ili iu'foj'e uz'as motor'o'j'n. Ili serv'as turism'o'n kaj tiel help'as sav'i et'ŝpur'a'j'n fer'voj'o'j'n.

Mult'e amuz'is spekt'ant'o'j'n ne nur la drezin'o'j, sed ankaŭ la aktor'ad'o de la vetur'ig'ist'o'j.

Walter K LAG

UNIVERSITAT'O'J

Reform'o fuŝ'it'a

Manifestaci'is en Vien'o 10 000 student'o'j kun afiŝ'o'j kaj ruband'o'j, sur kiu'j leg'iĝ'is: „ Bolonjo for”, „Sub'e'n la sistem'o” kaj „Pag'u riĉ'ul'o'j”. Kio koler'ig'is la student'ar'o'n?

En 1999 la ministr'o'j de 29 eŭrop'a'j ŝtat'o'j sub'skrib'is la Deklar'o'n de Bolonjo por form'i unu'ec'a'n eŭrop'a'n universitat'a'n sistem'o'n. La nov'a'j universitat'a'j grad'o'j est'u bakalaŭr'o (ses-semestr'a stud'ad'o), magistr'o (pli'a'j du aŭ kvar semestr'o'j) kaj doktor'o (latin'e philosophiae doctor ).

Mult'a'j eŭrop'a'j universitat'o'j trans'pren'is tiu'n sistem'o'n. Iĝ'i bakalaŭr'o en Berlin'o, magistr'o en Madrid'o kaj doktor'o en Varsovi'o – pli-mal'pli tiel oni imag'is la stud'o'j'n de la nov'a, mov'iĝ'em'a, mult'lingv'a inter'naci'a kler'ul'o.

Ĉampion'o

Eĉ la nun'a aŭstr'a ministr'in'o por scienc'o, Elfriede Karl, stud'is ekster'land'e, nom'e en Munken'o, Germani'o. Fremd'a'n lingv'o'n tie ŝi ne bezon'is lern'i. Tamen en subvenci'it'a broŝur'o ŝi'a ministr'ej'o laŭd'is eduk'ad'a'n progres'o'n: „Eŭrop'o kiel tut'mond'a ĉampion'o”: tiel la titol'o de la el'don'aĵ'o.

Sed abund'as kritik'o. La ĉef'redakt'ist'o de la gazet'o Wiener Zeitung parol'is eĉ pri komplet'a fiask'o de Bolonjo. La problem'o'n kaŭz'is, ke mult'a'j universitat'o'j prem'as ok-semestr'a'n magistr'a'n stud'ad'o'n en ses-semestr'a'n bakalaŭr'a'n stud'plan'o'n.

Rezult'e student'o'j pro temp'o'mank'o ne pov'as stud'i ekster'land'e aŭ aŭd'i ne'dev'ig'a'j'n preleg'o'j'n. Mult'a'j est'as eĉ eks'ig'it'a'j de la universitat'o pro tro long'a stud'o'daŭr'o.

Karier'o

Fiask'as ankaŭ la inter'naci'a mov'iĝ'em'o de la student'o'j. Rest'as lingv'a'j barier'o'j. Mult'a'j fakt'e dub'as, ĉu ekster'land'a stud'ad'o kaj kon'o de fremd'a'j lingv'o'j est'as ĉiam nepr'a kondiĉ'o por profesi'a karier'o. Oni pens'u ekzempl'e pri la filozof'o Kant, kiu neniam for'las'is si'a'n hejm'urb'o'n Königsberg, aŭ pri la fizik'ist'o Einstein, kiu neniam lern'is ali'a'n lingv'o'n.

Tiu'rilat'e rimark'is la iam'a direktor'o por eŭrop'a'j inter'ŝanĝ-program'o'j, Alfred Posamentier, ke uson'a'j student'o'j ne em'as vojaĝ'i ekster'land'e'n por stud'i kaj lern'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n. Ekzempl'e, ĉiu'jar'e 15 student'o'j de la Vien'a Teknik'a Universitat'o ir'as al Novjork'o; ali'direkt'e al Vien'o nur ĝis du.

Malgraŭ tio kun'ven'is en mart'o en Vien'o ministr'o'j pri scienc'o el 46 ŝtat'o'j por fest'i la dek-jar'iĝ'o'n de la Bolonjo -sistem'o. Protest'is student'o'j, okup'ant'e preleg'ej'o'n kaj klopod'ant'e bar'i la en'ir'ej'o'n de la konferenc'ej'o. Dum'e est'is blok'it'a aŭt'o'trafik'o, kaj ne funkci'is tram'o'j. Protest'is ankaŭ politik'ist'o'j de la Liber'ec'a Parti'o, kiu'j ne rajt'is part'o'pren'i la konferenc'o'n.

Walter K LAG

Bolonjo -sistem'o juĝ'ej'e'n!”: student'o'j protest'as en Vien'o kontraŭ la „komplet'a fiask'o” de la Deklar'o de Bolonjo.

URB'O'J

Renom'a strat'o

Ĉu nom'o de strat'o est'as lig'it'a kun politik'o? De'pend'as kie. Ver'ŝajn'e, ne'ordinar'a demand'o en ordinar'a mond'o. Sed – ĉu Serbi'o aparten'as al la ordinar'a mond'o? Hm!

La strat'o, en kiu mi loĝ'as, far'iĝ'is urb'a strat'o antaŭ jar'cent'o kaj du'on'o. Ĝi est'as ordinar'a strat'o en la centr'o de Beograd'o. Dum si'a 140-jar'a histori'o ĝi ses foj'o'j'n ŝanĝ'is si'a'n nom'o'n. Simil'a'n sort'o'n tra'viv'is mult'a'j strat'o'j en Beograd'o.

La unu'a nom'o de mi'a strat'o est'is Du Blank'a'j Kolomb'o'j (1872-1896). Post'e ĝi nom'iĝ'is Svetogorska (laŭ la lok'o en Grek'land'o, kie situ'as serb'a monaĥ'ej'o). Tiu'n nom'o'n la strat'o port'is ĝis 1922, de kiam ĝi nom'iĝ'is Bitoljska (laŭ la nun'temp'a makedon'a urb'o, kie en batal'o'j kun turk'o'j pere'is mult'a'j serb'a'j soldat'o'j).

Post 13 jar'o'j oni don'is al la strat'o la nom'o'n Ĵorĵa Klemencoa, tio est'as la fam'a franc'a politik'ist'o Georges Clemenceau. Kiam Germani'o okup'is Serbi'o'n, la strat'o port'is inter 1943 kaj 1945 de'nov'e la nom'o'n Svetogorska. Post'e la nov'a komun'ist'a reg'ist'ar'o ŝanĝ'is la nom'o'n al tiu de jun'a komun'ist'a hero'o Ivo Lol'a Ribar. La nom'o rest'is ĝis 1997, ek'de kiam la strat'o est'as kon'at'a de'nov'e kiel Svetogorska.

Tiel strat'nom'o spegul'as politik'o'n.

Dimitrije JANIČIĆ

En si'a 140-jar'a histori'o la nom'o de tiu ĉi serb'a strat'o plur'foj'e ŝanĝ'iĝ'is.

ALBANI'O

Plac'o Skandal- erbeg

La ĉef'a plac'o, nom'at'a plac'o Skanderbeg, en la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o, est'is re'konstru'it'a en 1986. Ek'de tiam la plac'o pro neglekt'o kaduk'iĝ'as. Ekzempl'e, ĉe la fasad'o de la Palac'o de Kultur'o kaj eĉ en ĝi, la marmor'o detru'it'a dum protest'o'j en 1991, kiam oni fal'ig'is la statu'o'n de la diktator'o En'ver Hoxha [ hodĵa ], ankoraŭ ne est'as ripar'it'a.

Antaŭ tri jar'o'j la urb'o'dom'o en Tiran'o ricev'is tri milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j el Kuvajt'o por restaŭr'i la plac'o'n. La labor'o ankoraŭ ne komenc'iĝ'is. Pro tio la land'a reg'ist'ar'o fort'e kritik'is la lok'a'n social'ist'a'n urb'estr'ar'o'n, kiu si'a'vic'e akuz'is la reg'ist'ar'o'n, ke tiu ne financ'e help'is okaz'e de konstru'ad'o de ring'pas'ej'o ĉirkaŭ la plac'o.

Ceter'e daŭr'as kverel'o'j pri nov'a plan'o por la centr'o de Tiran'o. La urb'o'dom'o antaŭ'vid'as alt'a'j'n, ĉiel'skrap'ant'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n, dum la civit'an'o'j ankoraŭ sufer'as pro la mal'bon'a stat'o de si'a ĉef'a plac'o kaj pro mank'o de spac'o kaj por trafik'o kaj por ripoz'o.

Bardhyl S ELIMI

Plac'o Skanderbeg : skandal'a est'as la daŭr'a neglekt'o de la ĉef'a plac'o en Tiran'o.

BELGI'O

Pont'o per tunel'o sub'fos'it'a

Antverpen'o est'as unu el la grav'a'j haven'urb'o'j en Eŭrop'o. Krom'e ĝi situ'as ĉe nod'o'punkt'o de transport-lini'o'j tra Belgi'o de kaj al Franci'o, Nederland'o, Germani'o kaj Luksemburg'o.

Jam antaŭ 30 jar'o'j oni pens'is pri la minac'o de trafik-ŝtop'iĝ'o. Inter'temp'e la problem'o akut'as. En 2003 la flandr'a reg'ist'ar'o star'ig'is instanc'o'n BAM, kiu neŭtral'e kaj objektiv'e, sen politik'a lobi'ad'o, pri'stud'u solv'o'j'n.

Tamen la situaci'o en Antverpen'o est'as du'obl'e kompleks'a. Unu'flank'e la urb'o kaj ĝi'a ĉirkaŭ'aĵ'o est'as tre dens'e loĝ'at'a. Ali'flank'e la haven'o, kiu tuŝ'as grand'a'j'n loĝ'kvartal'o'j'n, est'u maksimum'e ating'ebl'a.

Okul'frap'a

En 2008 BAM dis'kon'ig'is si'a'j'n plan'o'j'n. La ĉef'a, okul'frap'a part'o kombin'is nov'a'n tunel'o'n sub la river'o Skeld'o kun al'don'a du'nivel'a pont'o, du kilo'metr'o'j'n long'a, super loĝ'kvartal'o'j kaj haven'o, por nord'e komplet'ig'i ring-ŝose'o'n.

Baldaŭ aŭd'iĝ'is protest'o'j. Pli grav'is, tamen, ag'ad'grup'o, kiu mobiliz'is mal'kontent'a'j'n civit'an'o'j'n, kiu'j evident'e ne ŝat'as konstru'aĵ'o'n tia'n super si'a'j tegment'o'j.

Ankoraŭ pli surpriz'a est'as la fakt'o, ke pli'mult'iĝ'is la grup'o'j – civit'an'o'j, industri'ist'o'j, transport'ist'o'j –, kiu'j sukces'is en minimum'a temp'o prezent'i alternativ'o'j'n kaj sub'fos'i la argument'o'j'n, kiu'j'n BAM kolekt'is post kvin jar'o'j da mult'e'kost'a'j stud'o'j.

Vigl'a'j

La vigl'a'j diskut'o'j, evident'e ankaŭ inter politik'ist'o'j de opozici'a'j parti'o'j, konduk'is al popol'konsult'ad'o. Strang'as, ke la publik'o dev'us solv'i tiu'n kompleks'eg'a'n problem'o'n. Rezult'e: kondamn'is la pont'o'n 60 % de la respond'int'o'j.

Kvankam popol'konsult'ad'o ne dev'ig'as la reg'ist'ar'o'n (kontraŭ'e al referendum'o), ĝi tamen lanĉ'is stud'o'n pri ali'a'j ebl'o'j. Do daŭr'is intern'a'j politik'a'j diskut'o'j.

Sekur'a

Fin'e la reg'ist'ar'a'j parti'o'j prezent'is du'obl'a'n solv'o'n. Oni provizor'e decid'is, ke tunel'o anstataŭ'os la pont'o'n, kondiĉ'e ke la eŭrop-uni'a instanc'o pri tunel'o'j deklar'os ĝi'n sekur'a. Ceter'e ĝi ne kost'u pli kaj ne neces'u pli da temp'o por ĝi'n real'ig'i. Tiel glor'is la urb'estr'o Patrick Janssens [patrik jansens ], kiu lud'is ĉef'a'n rol'o'n en decid'o pri tunel'o.

Se tiu'j ĉi kondiĉ'o'j ne plen'um'iĝ'os ĝis la somer'o, oni tamen konstru'os la pont'o'n. Por la infra'struktur'o en kaj ĉirkaŭ la urb'o oni antaŭ'vid'as kvin miliard'o'j'n da eŭr'o'j ĝis 2020. Ankoraŭ solv'end'as, kia'manier'e la flandr'a reg'ist'ar'o, kiu dev'os efektiv'ig'i ŝpar'o'j'n en si'a'j buĝet'o'j, trov'os tiu'n sum'o'n.

Bel'a maket'o pri pont'o ver'ŝajn'e neniam konstru'ot'a.

Ivo D URWAEL

EŬROP'A UNI'O

Europeana : de Rejn'o al Danub'o

La ret'paĝ'o www. europeana. eu baldaŭ iĝ'u nepr'a start'punkt'o por ĉiu'j, kiu'j serĉ'as kultur'a'n objekt'o'n en Eŭrop'a Uni'o ( EU). Ĝi'a antaŭ'ul'o (ĝis 2009) est'is EDL (Eŭrop'a Diĝit'a Libr'ej'o).

Baz'a versi'o de Europeana est'is lanĉ'it'a fin'e de 2008. En 2010 kaj 2011 ven'os du nov'a'j versi'o'j, pli kapabl'a'j kaj pli riĉ'a'j je en'hav'o'j. La projekt'o est'as fort'e sub'ten'at'a de EU kaj de Nederland'o, kies Reĝ'a Bibliotek'o administr'as la tut'o'n.

Kvankam la kolaps'o de la komput'il'a sistem'o tuj post la lanĉ'o ( M ONATO, 2009/03, 14-15) ŝajn'is montr'i la kontraŭ'o'n, la respond'ec'ul'o'j opini'as, ke Europeana ne est'as sufiĉ'e kon'at'a. Efektiv'e, simpl'a rond'demand'ad'o konfirm'as tio'n.

Bibliotek'o'j

La mez'a eŭrop'an'o nenio'n sci'as pri ĝi, kaj eĉ fak'ul'o'j, ekzempl'e bibliotek'ist'o'j, bezon'as iom da pens'ad'o por re'memor'i, ke ili iam io'n aŭd'is pri Europeana. Sur'baz'e de enket'o, oni nun difin'is cel'grup'o'n de 19-35-jar'ul'o'j: jun'a'j person'o'j, kiu'j ankoraŭ dum jar'dek'o'j aktiv'os kaj tial ricev'os prioritat'a'n atent'o'n.

La nun'a versi'o (fakt'e ankoraŭ test'versi'o) de la serĉ'il'o hav'as la simpl'a'n nom'o'n „ v 1.0”. La du post'a'j versi'o'j ricev'os la nom'o'j'n de eŭrop'a'j river'o'j: en la aŭtun'o de 2010 lanĉ'iĝ'os pli kapabl'a versi'o „Rejn'o”, kaj en 2011 la (provizor'e) definitiv'a versi'o „Danub'o”.

Cifer'ec'a'j er'o'j

En „Rejn'o” est'os propon'o de minimum'e 10 milion'o'j da cifer'ec'a'j er'o'j dispon'ig'it'a'j de ĉirkaŭ 200 kun'labor'ant'a'j bibliotek'o'j, arĥiv'o'j, universitat'o'j ktp. Ebl'os pli bon'a konsult'ad'o per port'ebl'a'j komunik'il'o'j. Ali'a'j nov'ig'o'j est'os precip'e teknik'a'j, ne'vid'ebl'a'j por la uz'ant'o sed grav'a'j por la liver'ant'o'j de la inform'o'j.

La postul'o'j por la versi'o „Danub'o” nun est'as publik'ig'it'a'j. Oni antaŭ'vid'as, ke est'ont'e ankaŭ la uz'ant'o kapabl'os kontribu'i al la en'hav'o. Plej grav'a cel'o tamen rest'as la plur'obl'ig'o de la serĉ'ebl'a'j er'o'j, ĉar la nun'a du'cent'o da instanc'o'j est'as nur et'a frakci'o de la tut'o, kiu teori'e pov'us dispon'ig'i en'hav'o'n.

Fin'e de mart'o 2010 okaz'is konferenc'o, dum kiu Europeana -uz'ant'o'j pov'is liber'e esprim'i si'a'j'n dezir'o'j'n por la est'ont'ec'o, ne demand'ant'e si'n, ĉu ĉio teknik'e kaj financ'e real'ig'ebl'as. Inter la pet'o'j est'is inter'ali'e al'ir'o al datum'baz'o'j, kultur'a kalendar'o kaj kre'o de virtual'a komun'um'o, kompar'ebl'a al Facebook Ipernity .

Geografi'a referenc'o

Interes'a est'is la ide'o al'don'i al la objekt'o'j ankaŭ geografi'a'n referenc'o'n. Antaŭ jar'dek'o tio est'is ne'imag'ebl'a. Tamen nun preskaŭ ĉiu ajn per navig'il'o aŭ Google Earth kapabl'as facil'e el'trov'i, ke la el'don'ej'o de M ONATO trov'iĝ'as je 51°12’48" nord'a latitud'o kaj 4°24’34" orient'a longitud'o.

Kial ne indik'i tio'n ankaŭ por pentr'aĵ'o, kies kopi'o est'as montr'at'a per Europeana? Unu'a'vid'e est'as simpl'a afer'o, sed post pri'pens'ad'o sufiĉ'e komplik'a. Ĉu indik'i la referenc'o'n de la lok'o, kie star'is la pentr'ist'o aŭ de la pejzaĝ'o, kiu'n tiu pentr'is? aŭ ĉu est'u la referenc'o de la muze'o, kie la pentr'aĵ'o nun trov'iĝ'as?

Evident'e est'u antaŭ'vid'at'a'j lok'o'j por plur'a'j referenc'o'j, kaj la tut'o est'u zorg'e difin'it'a. Ne ebl'os tuj plen'um'i la dezir'o'n, sed cert'e tio iam okaz'os.

Roland R OTSAERT

Per la ret'ej'o Europeana ebl'os trov'i plej divers'a'j'n kultur'a'j'n kaj ali'a'j'n inform'o'j'n.

MUZIK'O

Merkat'o damp'it'a

La Muzik'foir'o Frankfurt'o, indik'il'o kaj instig'il'o de la mond'a muzik'merkat'o, tut'mond'e la plej grand'a en tiu ĉi komerc'a branĉ'o, ankaŭ en 2010 al'tir'is inter la 24 a ĝis la 27 a de mart'o grand'a'n nombr'o'n de ekspozici'ant'o'j, klient'o'j kaj muzik-entuziasm'ul'o'j.

Kvankam la financ'a kriz'o en la last'a jar'o redukt'is je 25 % la mond'a'n produkt'ad'o'n de instrument'o'j, kaj je 30 % la komerc'ad'o'n de instrument'o'j al la plej grand'a merkat'o Uson'o, la nombr'o de ekspozici'ant'o'j (1500, el kiu'j du tri'on'o'j el ekster'land'o) kaj klient'o'j aŭ vizit'ant'o'j ( ĉ. 80 000) rest'is konstant'a.

Cifer'ec'a'j aparat'o'j

Iom mal'agrabl'e sent'iĝ'is la mal'ĉe'est'o de plur'a'j tradici'a'j entrepren'o'j, kaj mal'grand'a'j kaj gvid'a'j, ekzempl'e en la branĉ'o'j alt'kvalit'a'j elektron'ik'a'j orgen'o'j kaj klasik'a'j muzik'el'don'ej'o'j. Ali'flank'e bon'stat'e montr'iĝ'is la merkat'o de diĝit'a'j aparat'o'j kaj akcesor'aĵ'o'j, apart'e prezent'at'a'j en paralel'a foir'o Prolight + Sound (Lum'o + Son'o), kiu ŝrump'ig'is, tamen ne katastrof'e, per'muzik'a'j'n en'spez'o'j'n en 2009.

Kelk'a'j problem'o'j en tiu ĉi merkat'o ŝuld'iĝ'as ne al la nun'a ekonomi'a situaci'o sed al natur'a trans'form'iĝ'o: konkurenc'o de azi'a'j ŝtat'o'j, redukt'iĝ'o de la aĉet'ad'o de paper'a'j muzik'not'o'j kaj fizik'a'j son'konserv'o'j, mal'pli'iĝ'o de ŝtat'a'j kaj ali'a'j subvenci'o'j, ĝeneral'a diĝit'ig'o de la muzik'o kaj ties dis'vast'ig'ad'o. Sed laŭ la foir'a'j organiz'ant'o'j kaj la gvid'a'j komerc'ant'o'j la nun'a situaci'o en'hav'as ŝanc'o'j'n kaj rajt'ig'as al optimism'o, almenaŭ je stabil'ec'o.

Special'a'j kon'o'j

La esper'o'n prav'ig'as la struktur'o de la muzik'merkat'o. Ĝi'n ne domin'as ne'tra'vid'ebl'a'j inter'naci'a'j entrepren'o'j, avid'a'j je rapid'a rent'um'o, sed mal'grand'a'j unu'o'j, oft'e famili'a'j kun long'a tradici'o, kiu'j pov'as rapid'e, adapt'iĝ'em'e kaj nov'ig'e re'ag'i al merkat'a'j bezon'o'j, aŭ kiu'j dispon'as pri special'a'j kon'o'j kaj var'o'j ne'mal'hav'ebl'a'j.

Krom kelk'a'j gigant'o'j, ankaŭ la elektron'ik'a merkat'o dispon'as pri mult'a'j et'a'j firma'o'j kun specif'a'j interes'o'j. Ĝeneral'e la muzik'branĉ'o, ja ne sen'per'e aparten'ant'a al la tuj'a'j viv'bezon'o'j, tamen unu'a'lok'e serv'as al la spirit'a kaj la distr'a ĉirkaŭ'aĵ'o de la hom'o, do cert'e sen'fin'e ŝanĝ'iĝ'os, sed neniam pere'os.

Komfort'ig'a'j help'il'o'j

La plej grav'a cel'o de la Muzik'foir'o Frankfurt'o est'as mem'kompren'ebl'e la komerc'ad'o de la plej divers'a'j muzik'produkt'aĵ'o'j kiel instrument'o'j, muzik'not'o'j, komfort'ig'a'j help'il'o'j, aparat'o'j por son'a kaj lum'a prezent'ad'o, akcesor'aĵ'o'j, labor'il'o'j, gazet'o'j, koncert'o'j, muzik'event'o'j ktp.

Sam'temp'e ek'est'as aŭ pli'fort'iĝ'as komerc'a'j kontakt'o'j por post'a'j komun'a'j aranĝ'o'j. Ĝi ebl'ig'as kompar'o'j'n kaj fier'a'j'n mem'prezent'o'j'n, tiel al'log'ant'e nov'a'j'n klient'o'j'n. Al instrument'ist'o'j la foir'o permes'as prov'lud'o'j'n de la 30 000 muzik'instrument'o'j kaj rekt'a'j'n aĉet'o'j'n, sam'e mend'o'j'n; al profesi'a'j muzik'ist'o'j kaj amator'o'j unu'a'foj'a'n renkont'iĝ'o'n kun nov'a'j muzik'aĵ'o'j, el'don'aĵ'o'j kaj produkt'aĵ'o'j. Foj'e firma'o'j aŭ region'o'j vid'ig'as sur'lok'e la alt'a'n stat'o'n de si'a'j oft'e tre'eg'e special'ig'it'a'j meti'ist'o'j.

Fak'a'j preleg'o'j

Dum la ekspozici'a'j tag'o'j okaz'is 700 akustik'a'j prezent'aĵ'o'j en la stand'eg'o'j kaj bud'o'j mem kaj 300 alt'kvalit'a'j koncert'o'j el ĉiu'j ĝenr'o'j en divers'a'j salon'o'j, tend'o'j kaj hal'o'j. Propon'iĝ'is abund'e fak'a'j preleg'o'j pri la muzik'rilat'a'j merkat'o, pedagogi'o, soci'ologi'o, politik'o, kultur'o, ktp.

Ne'last'e divers'a'j organiz'aĵ'o'j dis'don'is premi'o'j'n kiel la prestiĝ'a'j'n „Frankfurt'a muzik'premi'o”, „Pian'ist'o de la jar'o”, „German'a muzik'instrument'a premi'o”, „Plej bel'a muzik'el'don'aĵ'o de la jar'o”, kaj plur'a'j'n ali'a'j'n. Eĉ sen aĉet'o la foir'o tiel far'iĝ'as fest'o por la vizit'ant'o'j pro la preskaŭ komplet'a prezent'iĝ'o de la mond'a muzik'o en unu lok'a kaj temp'a tut'o.

Al la publik'o ankaŭ ven'ont'jar'e post la pli trankvil'a'j komerc'a'j hor'o'j la muzik'foir'o mal'ferm'os si'a'j'n pord'o'j'n dum la last'a tag'o por bunt'a aŭd-vid'a spektakl'o. La en'ir'prez'o en'ten'as al'ir'o'n al koncert'o'j kaj bus-transport'o'n el urb'o'rand'a park'um'ej'o al la urb'o'centr'a ekspozici'ej'o. aŭt'o'ŝild'o'j el preskaŭ la tut'a Eŭrop'o indik'as, ke valor'as tiu ĉi tut'tag'a frankfurt'a tremp'iĝ'o en la mond'o'n de muzik'o.

Ebl'as ĉe la Muzik'foir'o Frankfurt'o – la plej grand'a tiu'cel'a ekspozici'o en la mond'o – ne nur vizit'i la bud'o'j'n de 1500 fak'ul'o'j, sed ankaŭ ĉe'est'i koncert'o'j'n kaj ali'a'j'n prezent'aĵ'o'j'n.

Franz -Georg R ÖSSLER

Modern'a viv'o

AMIK'EC'O

Program'o'j - ne preleg'o'j

Pro kun'labor'o inter redakci'an'o'j de la alban'a televid'o-program'o „Perd'it'a'j hom'o'j” kaj de la rus'a „ Ĵdi menja ” („Atend'u mi'n”), re'vid'as si'n famili'an'o'j kaj iam'a'j amik'o'j.

Rus'o, Gavrila Bakiŝev, el la urb'o Gori (Kartveli'o), serv'is ĉe la rus'a blank'a gvardi'o kaj post 1924 ĉe la reĝ'a gvardi'o en Albani'o. Li'a nep'in'o Alla Mihajlovna en Moskv'o serĉ'is la av'o'n per'e de la Ruĝ'a Kruc'o kaj last'e per la televid'a program'o. Sam'o'n far'is li'a alban'a fil'o Jov'a'n, ĉirkaŭ 72-jar'a, en Tiran'o. Fin'e, la nep'o alban'a Kliti, fil'o de Jov'a'n, stud'ant'a en Rusi'o, si'n prezent'is antaŭ Al'a, feliĉ'ig'ant'e ankaŭ spekt'ant'o'j'n en ambaŭ land'o'j.

Amik'in'o

Simil'e, rus'in'o Saida Romanova el Harkovo (Ukraini'o), kon'at'iĝ'is antaŭ 1960 kun alban'a student'o Muhamet Stafa. Post la mal'amik'iĝ'o inter la du land'o'j, ŝi ne plu vid'is li'n. Muhamet, nun 68-jar'a, sukces'is, dank'e al ambaŭ redakci'o'j, vojaĝ'i al Moskv'o kaj renkont'i si'a'n iam'a'n amik'in'o'n.

Argument'ebl'e el'send'o'j tia'j fort'ig'as amik'a'j'n sent'o'j'n inter popol'o'j pli ol preleg'o'j politik'a'j.

Bardhyl S ELIMI

KONSTRU'AD'O

Ŝtup'o'j al mal'plen'a'j poŝ'o'j

Marmorŝton ’ kaj fer’ romp'iĝ'os – sed ne ni'a am’ perd'iĝ'os” – tiel kant'is iu Drafi Deutscher en la jar'o 1965, ating'ant'e per tiu ĉi ŝlagr'o unu'a'j'n lok'o'j'n en la furor'list'o'j. Inter'temp'e li'a fam'o erod'iĝ'is, sed li'a unu'a asert'o montr'iĝ'as aktual'a prognoz'o – bedaŭr'ind'e.

Jarcentkvaronon post tiu furor'kant'o ni konstru'ig'is ni'a'n dom'o'n kaj zorg'e atent'is la plej aktual'a'j'n preskrib'o'j'n pri varm'o'konserv'ad'o kaj daŭr'o'hav'a kvalit'o, kaj ni eĉ super'is ili'n. Pri la fenestr'o'j, la tegment'o, la mur'o'j kaj la instal'aĵ'o'j ni est'is pli bon'e inform'it'a'j ol la meti'ist'o'j mem. Kaj ni akir'is material'o'j'n tia'j'n, kia'j'n ni taks'is plej konven'a'j por viv'o'long'a el'ten'o, almenaŭ por ni'a propr'a esper'ebl'a viv'o'long'o.

Mez'epok'a'j tur'o'j

Pri la en'ir'a ŝtup'ar'o ekster'dom'a ni ne long'e pens'is. Ŝton'o est'as ŝton'o, kaj la viv'o'temp'o de ŝton'o mult'e super'as tiu'n de la hom'o, eĉ se ni konsider'is la ŝtup'o'j'n en mez'epok'a'j tur'o'j. Tiu'j, pro la mal'mol'a sabl'a ŝton'o, en'tranĉ'iĝ'is konsider'ind'e laŭ la tret'o'spur'o'j, sed ili el'ten'is jam pli ol 500 jar'o'j'n.

Ĉe modern'a'j dom'o'j ni ĉiam vid'is pomp'a'j'n, bril'a'j'n en'ir'ŝtup'ar'o'j'n sen ia'j uz'o'sign'o'j. Do ni ne supoz'is ia'n difekt'iĝ'o'n, kiam ni akcept'is ŝtup'ar'o'n el „art'e'far'it'a” ŝton'o, produkt'at'a tiam en tuj apud'a renom'a fabrik'o laŭ la plej modern'a'j recept'o'j, vend'at'a en tut'a Eŭrop'o, kun daŭr'o'garanti'o kaj la koment'o, ke ankaŭ la natur'o kre'as stabil'a'j'n ŝton'o'j'n per kun'glu'ad'o de divers'grand'a'j ŝton'et'o'j.

Teknik'e kun'glu'it'a

Kiam post mal'mult'a'j jar'o'j ni konstat'is ia'n loz'iĝ'o'n de plur'a'j plat'o'j de la ŝtup'ar'o, ni kulp'ig'is nur mal'zorg'em'o'n de la jam mort'int'a mason'ist'o kaj ne plend'is ĉe la firma'o. La ŝton'o mem ankoraŭ aspekt'is san'a. Sed post tiu'j ĉi jar'o'j ni observ'is rapid'a'n kaduk'iĝ'o'n de la tut'a ŝtup'ar'o. Ŝton'o dev'as el'ten'i hom'a'n viv'o'long'o'n, ni opini'is, egal'e, ĉu natur'a, ĉu teknik'e kun'glu'it'a. Ni ja ne postul'is jar'mil'o'j'n, sed almenaŭ la viv'o'daŭr'o'n de mez'e el'ten'em'a ŝton'o'spec'o.

Eĉ ni'a am'o jam el'ten'is kaj mult'e super'is la aĝ'o'n de la ŝtup'ar'o, 18 jar'o'j'n – ja tre long'a temp'o por la nun'a par'iĝ'a generaci'o. Evident'e ankaŭ por kelk'a'j ŝton'o'spec'o'j. Printemp'e ni ŝok'iĝ'is, rimark'ant'e, ke ni'a dom'e'n'ir'ŝtup'ar'o, kvankam en la feliĉ'a stat'o sen'konsci'a, mal'hav'ant'e psikologi'a'n sent'em'o'n, ge'edz'a'j'n kverel'o'j'n, mal'san'asekur'a'j'n pag'eg'o'j'n kaj aflikt'iĝ'o'j'n pri la propr'a viv'o'fin'o, do probabl'e sen'kial'e, ĉiam pli dis'fend'iĝ'is kaj erod'iĝ'is kiel dent'ar'o atak'at'a de tro'ĝu'at'a suker'o.

Klimat'a'j kapric'o'j

Ne est'is la suker'o, opini'is la fak'ul'o, kiu iam liver'is la ŝtup'ar'o'n kaj nun, post bankrot'o de la firma'o, viv'as per lert'a ekonomi'a krom'konstru'ad'o. Est'as la sal'o, kiu dis'solv'as vi'a'n ŝtup'ar'o'n, li fak'ul'e verdikt'is. Jes ja, en tiu ĉi vintr'o ni dev'is kelk'foj'e sal'um'i la ŝtup'ar'o'n pro vizit'ant'o'j, poŝt'ist'o'j kaj propr'a antaŭ'zorg'o. Sed, ke sal'o damaĝ'as ŝton'a'n ŝtup'ar'o'n, ni neniam sci'is aŭ konsider'is. Ekster'a ŝtup'ar'o ja dev'as est'i fortik'a sen apart'a dorlot'ad'o kaj serv'i ankaŭ dum vintr'a veter'o kun ĝi'a'j klimat'a'j kapric'o'j. Ĝust'e tio ja est'as ĝi'a task'o.

La fak'ul'o ne pet'is pardon'o'n pro la mis'taks'o'j kaj mis'miks'o'j de si'a'j tiam'a'j inĝenier'o'j. Li ankaŭ ne sent'is si'n plu en jur'a dev'o pro la damaĝ'o. Li nur dir'is tio'n, kio'n ankaŭ ni tut'e ne'fak'ul'e jam antaŭ'vid'is: „Vi ne pov'os anstataŭ'ig'i nur la difekt'iĝ'int'a'j'n plat'o'j'n. Tuj romp'iĝ'os la tut'o. Vi dev'os anstataŭ'ig'i la tut'a'n ŝtup'ar'o'n. Mi rekomend'as al vi ni'a'j'n firma'a'j'n post'e'ul'o'j'n.”

Kaj ni de'nov'e konstern'it'e star'as apud ni'a ŝtup'ar'o, iam firm'a kaj fier'a, met'it'a por la etern'o, almenaŭ por ni'a etern'o. Kaj ni bedaŭr'as ĝi'n, kaj ni bedaŭr'as ni'n. Ĉu jun'ul'a dom'o de 18 jar'o'j ek'de nun est'u daŭr'e re'konstru'at'a, kvazaŭ ni posed'us ruin'o'n mez'epok'a'n? Almenaŭ ni'a am'o ne est'as tiom delikat'a, ke ĝi ne el'ten'us ankaŭ tia'n sort'o'bat'o'n. Sed ĉu ni'a mon'uj'o el'ten'os la antaŭ'vid'ebl'a'j'n atak'o'j'n?

Franz -Georg R ÖSSLER
Germani'o

Klar'e vid'ebl'as la difekt'a dom'e'n'ir'a ŝtup'ar'o.

INSTRU'AD'O

Kuraĝ'u mal'obe'i!

Ne nur ge'lern'ant'o'j kaj ge'patr'o'j sed ankaŭ scienc'ist'o'j postul'as baz'a'j'n ŝanĝ'o'j'n en la kler'ig'a sistem'o de Germani'o. Tamen la respond'ec'ul'o'j rigid'e rezist'as ŝanĝ'o'j'n kaj defend'as instru'a'n struktur'o'n en'konduk'it'a'n antaŭ 200 jar'o'j por cert'ig'i, ke soci'a'j klas'o'j rest'u apart'a'j, tiel ke nobel'a'j, riĉ'ul'a'j kaj alt'rang'ul'a'j id'o'j ne kontakt'u prolet'a'j'n infan'o'j'n.

Karakteriz'aĵ'o de la german'a lern'ej'a sistem'o est'as tre fru'a kaj ripet'a dis'ig'o de la infan'o'j, krom'e ne'sufiĉ'a financ'ad'o, ne'kontent'ig'a'j rezult'o'j kaj social'a determin'ec'o. UN-komisar'o Vernor Muñoz [ munjós ] taks'is la situaci'o'n pek'o kontraŭ la hom'a'j rajt'o'j: la selekt'a lern'ej'a sistem'o diskriminaci'as infan'o'j'n de mal'riĉ'ul'o'j kaj migr'int'o'j kaj eĉ handikap'ul'o'j'n.

Do, en Germani'o, je la aĝ'o de naŭ jar'o'j, infan'o'j est'as dis'ig'at'a'j en plur'a'j'n divers'valor'a'j'n kler'ig'a'j'n sistem'o'j'n: popol'lern'ej'o, mez'lern'ej'o kaj gimnazi'o. Handikap'ul'o'j kaj tre mal'bon'e progres'ant'a'j lern'ant'o'j est'as izol'at'a'j en apart'a'j lern'ej'o'j.

Sindikat'o

Tiu situaci'o instig'is la instru'ist'o-sindikat'o'n risk'i eksperiment'o'n. Ĝi organiz'is film'seri'o'n „La est'ont'a lern'ej'o – ekzempl'o'j de pli bon'a lern'ad'o”. Dek film'o'j montr'is aktual'a'j'n problem'o'j'n, analiz'is kaŭz'o'j'n kaj montr'is manier'o'j'n, kiel lern'ej'o'j pov'us est'i demokrat'e organiz'it'a'j, kaj kiel lern'ad'o pov'us mem'respond'ec'e kaj efik'e okaz'i.

La seri'o komenc'iĝ'is per premi'it'a film'o Der Di'e Das de Sophie Narr [sof'i nar ]. Por kompren'i la titol'o'n, nepr'as sci'i, ke en la german'a ĉiu substantiv'o hav'as gramatik'a'n genr'o'n. Ne facil'as diven'i la genr'o'n de vort'o, eĉ por de'nask'e german'e parol'ant'a'j. Infan'o'j el divers'a'j kultur'o'j en la unu'a lern'ej'a klas'o stumbl'as je tiu problem'o. Akr'e la instru'ist'in'o demand'as ĉe ĉiu vort'o: „Der? Di'e? Das?” La reĝisor'in'o observ'ad'is dum pli ol unu jar'o kvar infan'o'j'n kaj film'e dokument'ad'is ili'a'j'n apog'o'j'n, klopod'o'j'n, pen'o'j'n, mal'sukces'o'j'n, kverel'o'j'n, sufer'o'j'n, humil'iĝ'o'j'n. La film'o bon'eg'e montr'as la emoci'a'j'n ŝarĝ'o'j'n.

Emoci'o'j

Tamen en plen'a klas'ĉambr'o ne est'as lok'o por emoci'o'j. Ĉiu'tag'e la infan'o'j batal'as por akomod'o, konform'iĝ'o, labor'o, sukces'o. Ĉiu batal'as sol'ec'e. La film'o sen'vort'e demand'as: Kiel stat'as soci'o, kiu sufok'as la sci'vol'em'o'n, entrepren'em'o'n kaj kre'em'o'n de si'a'j infan'o'j, ĉar ĝi ne dispon'ig'as temp'o'n kaj spac'o'n sub'ten'i, stimul'i kaj progres'ig'i ili'n?

Ali'a film'o montr'is kiel nov'a direktor'in'o ĉe ali'a lern'ej'o prov'is ŝanĝ'i mal'nov'a'j'n kutim'o'j'n. Enja Riegel [ rigel ] for'ig'is mur'o'j'n por kre'i lok'o'j'n, kie okaz'is liber'a lern'ad'o. Part'e ŝi rezign'is pri not'o'j. Lern'ant'o'j mem lern'is si'n pri'taks'i kaj atest'o'j detal'e pri'skrib'is lern'ad'o'n. Lecion'o'j laŭ instru'plan'a pri'skrib'o okaz'as nur dum du'on'jar'o.

Dum ali'a du'on'o la infan'o'j ĝu'as divers'a'j'n aktiv'ec'o'j'n: prepar'o de publik'a teatr'aĵ'o, ekskurs'o'j, projekt'o'j. Kresk'is la sukces'o'j de la lern'ant'o'j – kaj sam'temp'e kresk'is la konsent'o de la instru'ist'ar'o, kiu unu'e kontraŭ'is la ŝanĝ'o'j'n.

aŭtonomi'o

Film'o pri „tut'tag'a'j lern'ej'o'j”, kie infan'o'j stud'as tut'tag'e kaj tie tag'manĝ'as, montr'is mal'glat'a'n evolu'o'n. Nun oni konsider'as tut'tag'a'j'n lern'ej'o'j'n neces'aĵ'o, por ke infan'o'j komun'e ĝu'u divers'a'j'n eduk'a'j'n ebl'o'j'n. Tamen pro la aŭtonomi'o de la german'a'j federaci'a'j ŝtat'o'j pri instru'ad'o ekzist'as mal'sam'a'j lern'ej'a'j sistem'o'j.

En la film'seri'o est'is prezent'at'a'j lern'ej'o'j ankaŭ en ali'a'j land'o'j, ekzempl'e Skandinavi'o. Dum en Germani'o oni el'spez'as instru'cel'e 4,8 % de la maln'et'a en'land'a produkt'o, en Island'o oni el'spez'as 8,0 %, en Svedi'o 6,3 % kaj en Finn'land'o 5,8 %. Vid'ebl'is lern'ej'o'j ankaŭ en Israel'o kaj en Uson'o. En ambaŭ land'o'j ekzist'as lern'ej'o'j, kie infan'o'j mem organiz'as si'a'n stud'program'o'n aŭ eĉ hav'as la rajt'o'n mal'dung'i si'a'j'n instru'ist'o'j'n. Ĉe la uson'a lern'ej'o, malgraŭ – aŭ pro – la liber'ec'o, 80 % de la lern'ej'an'o'j ir'as universitat'e'n. La tie'a metod'o sekv'as la natur'a'n sci'vol'o'n kaj lern'manier'o'n de hom'o'j. Ĝi est'ig'as prudent'a'n ord'o'n per ekzempl'o'don'a ver'a demokrati'o. Rezult'as mem'konsci'a'j, decid'kapabl'a'j kaj respond'ec'em'a'j hom'o'j.

Reglament'o'j

Lev'iĝ'as la demand'o, kiam en Germani'o okaz'os ŝanĝ'o'j tiu'direkt'e'n. La respond'o: Ne sufiĉ'as atend'i politik'ist'o'j'n. Oni mem ag'u. La iniciat'em'a direktor'in'o, Enja Riegel, konsil'is: „Kuraĝ'u mal'obe'i reglament'o'j'n kaj inĝeni'e interpret'u instru'program'o'j'n”.

La film'o'j kaj diskut'o'j montr'is, ke neces'as ali'a koncept'o, ali'a soci'a kultur'o. Neces'as reciprok'a respekt'o kaj estim'o. Instru'ad'o est'as oft'e mis'interpret'at'a kiel profesi'a kler'ig'o. Ekonomi'ec'a vid'manier'o redukt'as la instru'ad'o'n ĝis la postul'o'j de industri'o, komerc'o ktp, kiu'j konsider'as nur labor'fort'o'j'n, ne valor'a'j'n jun'a'j'n hom'o'j'n. Tamen instru'ad'o grav'as, ĉar infan'o'j est'as la fundament'o de la est'ont'ec'o.

Jomo I PFELKOFER

HOM'A'J RAJT'O'J

Parad'o de toler'em'o

Unu'a'foj'e parad'is en Litovi'o sam'seks'em'ul'o'j. Jam de long'e ne kuraĝ'is la instanc'o'j permes'i event'o'n tia'n, tim'ant'e mal'aprob'o'n kaj kontraŭ'star'o'n, sed fin'e okaz'is en maj'o la aranĝ'o „Por la egal'ec'o”.

Part'o'pren'is la parad'o'n en la ĉef'urb'o Vilnius ĉirkaŭ 300 hom'o'j. Ĝi'n salut'is la sved'a ministr'in'o pri EU -afer'o'j, Birgitta Ohlson, kaj membr'o'j de la eŭrop'a kaj litov'a parlament'o'j. Ili sub'strek'is la grav'ec'o'n de la event'o rilat'e defend'ad'o'n de hom'a'j rajt'o'j en Litovi'o.

Kolbas'et'o'j

Anocis afiŝ'o'j: „Kial mi'a am'o kaŭz'as vi'a'n mal'am'o'n?”, „Por famili'a divers'ec'o” kaj „Am'o ne kon'as seks'o'j'n”. Gard'is la parad'ant'o'j'n ĉirkaŭ 800 polic'ist'o'j kontraŭ tiu'j, kiu'j kri'e esprim'is si'a'n koler'o'n kaj ĵet'is botel'o'j'n, kolbas'et'o'j'n, kaj eĉ fum'o-bomb'o'n. Du parlament'an'o'j salt'is super bar'il'o kaj atak'is parad'ant'o'j'n. La polic'o arest'is en'tut'e 19 agres'int'o'j'n.

Kelk'dek'o da hom'o'j esprim'is si'a'n mal'kontent'o'n ĉe la katedral'o de Vilnius, kie ili preĝ'is „por sav'i Litovi'o'n”. Ali'a pet'is la demisi'o'n de la urb'estr'o de Vilnius. Lev'iĝ'as do la demand'o, ĝis kiu grad'o Litovi'o fakt'e toler'em'as.

LAST

La unu'a parad'o de sam'seks'em'ul'o'j okaz'is en maj'o en la litov'a ĉef'urb'o Vilnius.


Opon'ant'o'j preĝ'is ĉe la katedral'o en Vilnius por „sav'i” Litovi'o'n.


Cent'o'j da polic'ist'o'j protekt'is la sam'seks'em'ul'o'j'n.

aŭSTRI'O

Kompens'o rel- ativa

Kompens'i pasaĝer'o'j'n pro trajn-mal'fru'iĝ'o'j cel'is la aŭstr'a parlament'o per leĝ'o aprob'it'a en mart'o. Tio signif'as, ke en la last'a'j monat'o'j amas'e star'as hom'o'j ĉe la giĉet'o'j de aŭstr'a'j Federaci'a'j Fer'voj'o'j ( AFF). Ĉiam pli da pasaĝer'o'j – ĉirkaŭ 1000 monat'e – postul'as re'pag'o'n de si'a mon'o. Tio'n kaŭz'is mal'fru'iĝ'o'j ĉef'e en long'distanc'a trafik'o: ĉiu kvar'a trajn'o ne akurat'as. Tamen nur du'on'o de la plend'o'j est'as valid'a'j.

En mal'long'distanc'a trafik'o kompens'o'n ricev'as nur posed'ant'o'j de jar'bilet'o'j. Mon'o est'as re'pag'it'a, se ĉe iu lini'o dum unu monat'o pli ol 10 % de la trajn'o'j mal'fru'as je almenaŭ 5 %. Pasaĝer'o'j aŭtomat'e ricev'as 10 % de la monat'a bilet'prez'o. La fer'voj'o ne re'pag'as mon'o'n, se ĝi ne respond'ec'as pri la mal'fru'iĝ'o'j, ekzempl'e okaz'e de natur'katastrof'o.

Rezign'i

Ali'manier'e funkci'as kompens'o'j ĉe long'distanc'a trafik'o. Pasaĝer'o ricev'as 25 % de la bilet'valor'o, se la trajn'o mal'fru'iĝ'as je 60 minut'o'j. Ĉe mal'fru'iĝ'o de 120 minut'o'j la re'pag'o est'as 50 %. Se la mal'fru'iĝ'o okaz'as antaŭ la vetur'komenc'o, oni pov'as rezign'i kaj re'ricev'i la tut'a'n vetur'prez'o'n.

Se la vetur'o pro mal'fru'iĝ'o iĝ'as sen'senc'a, oni pov'as vetur'i per ali'a trajn'o aŭ ricev'i la bilet'valor'o'n. Ĉe iu'j cirkonstanc'o'j la fer'voj'o'j pag'as ankaŭ taksi'o'n aŭ tra'nokt'o'n en hotel'o. La cel'o de AFF en tiu trafik'spec'o est'as ating'i 80 % de akurat'ec'o.

Evgeni G EORGIEV

ALBANI'O

Decid'o ekzamen'at'a

Magistr'iĝ'ont'o'j ĉe alban'a'j universitat'o'j dev'os tra'pas'i ekzamen'o'n pri la angl'a lingv'o, decid'is last'a'temp'e la alban'a reg'ist'ar'o. La angl'a, laŭ la alban'a ĉef'ministr'o Sal'i Berisha – ceter'e honor'a prezid'ant'o de alban'a'j angl'em'ul'o'j –, lud'as „ĉiam pli grav'a'n rol'o'n en inter'naci'a'j afer'o'j”.

Fort'e kontraŭ'is la decid'o'n universitat'a'j instru'ist'o'j kaj ali'a'j. La decid'o'n ili taks'is absurd'a, atent'ig'ant'e, ke pli ol 95 % de la magistr'iĝ'ont'o'j si'n okup'as per alban'lingv'a'j kaj en'land'a'j afer'o'j. Ceter'e ili oft'e jam sci'pov'as fremd'a'j'n lingv'o'j'n, invest'int'e temp'o'n kaj mon'o'n. Unu el la kritik'ant'o'j eĉ al'don'is, ke la ĉef'ministr'o mem tra'pas'u la ekzamen'o'n, ĉar tiu ne flu'e parol'as la angl'a'n.

Bardhyl S ELIMI

La alban'a ĉef'ministr'o Sal'i Berisha mem tra'pas'u ekzamen'o'n en la angl'a.

FLANDRI'O

Energi'a'j cifer'o'j

Flandri'o konsum'as jar'e la ekvivalent'o'n de sep tun'o'j da naft'o por ĉiu loĝ'ant'o. En Nederland'o tio est'as nur kvin tun'o'j, en Germani'o nur kvar kaj en Franci'o iom pli. Tiu'j cifer'o'j ne don'as bild'o'n pri la konsum'ad'o de individu'o'j, sed en'kalkul'as industri'o'j'n, kiu'j koncentr'iĝ'as en Flandri'o kaj do kresk'ig'as tiu'n cifer'o'n.

Tamen la flandr'a medi'o'administr'ad'o sub'strek'as, ke Flandri'o hav'as mult'e da mal'bon'e izol'it'a'j dom'o'j. Kiu foj'e rigard'as nokt'a'j'n bild'o'j'n en Google earth krom'e mal'kovr'os la lum'o'makul'o'n de Belgi'o pro sen'kompar'a ilumin'ad'o de aŭt'o'voj'o'j. Oni taks'as, ke jam la lum'ig'o de publik'a'j voj'o'j konsum'as 480 miliard'o'j'n da vat'hor'o'j.

Najbar'o'j

Energi'konsum'ad'o pli fort'e kresk'is en Flandri'o ol ĉe ĝi'a'j najbar'o'j. Por du'obl'ig'i si'a'n produkt'ad'o'n inter 1990 kaj 2007 ĝi konsum'is 43 % pli da energi'o. En la sam'a period'o Nederland'o bezon'is pli'a'j'n 15 % kaj Briti'o nur 2,7 %. Germani'o konsum'is eĉ 3 % mal'pli. La german'a industri'a federaci'a land'o Nord'rejn'o-Vestfali'o, kompar'ebl'a kun Flandri'o, bezon'is nur 17,8 % pli da energi'o.

La eŭrop'a'n rekord'o'n ten'as Luksemburg'o, kiu konsum'as 9,1 tun'o'j'n por ĉiu loĝ'ant'o. Sed tiu cifer'o don'as fals'a'n bild'o'n kaj nur part'e rilat'as al la propr'a konsum'ad'o. En Luksemburg'o, naft'o'produkt'o'j kost'as konsider'ind'e mal'pli ol en najbar'a'j land'o'j pro mal'pli alt'a'j impost'o'j. Rezult'e, ĉe'lim'a'j loĝ'ant'o'j de Belgi'o, Franci'o kaj Germani'o kaj trafik'ant'o'j, kiu'j tra'vetur'as la land'o'n, plen'ig'as la benzin'uj'o'j'n de si'a'j vetur'il'o'j en Luksemburg'o.

Ivo D URWAEL

OPINI'O

Barb-ar'a decid'o

La urb'o Isesaki en la japan'a guberni'o Gunma mal'permes'is al si'a'j ofic'ist'o'j port'i barb'o'n. La urb'o argument'as: „La ofic'ist'o'j labor'as ne privat'e sed oficial'e kiel urb'a'j dung'it'o'j. Trov'iĝ'as urb'an'o'j, kiu'j sent'as mal'agrabl'o'n pro barb'ul'o'j. La urb'a ofic'ej'o est'as servil'o por urb'an'o'j.”

Tamen la komitat'estr'o pri hom'a'j rajt'o'j en la guberni'a advokat'ar'o opini'is: „Bon'e fleg'at'a barb'o est'as soci'e agnosk'it'a. Total'e mal'permes'i barb'o'n pov'as atenc'i hom'a'n rajt'o'n.” La mal'permes'o est'as ebl'e la unu'a tia en Japani'o.

Estr'ar'an'o'j

Mi do esplor'is, kiom da hom'o'j port'as barb'o'n. Mi ir'is al Toki'o por ĉe'est'i estr'ar'a'n kun'sid'o'n de la Japan'a Esperant'o-Institut'o. Inter 15 vir'a'j estr'ar'an'o'j unu port'is lip'har'o'j'n. Re'ven'ant'e, mi serĉ'is barb'ul'o'j'n en trajn'o'j kaj staci'dom'o'j.

En unu trajn'o mi trov'is el 40 hom'o'j unu kun barb'o; en ali'a vagon'o el 15 hom'o'j neniu'n. Ĉe staci'dom'a kaj'o mi rimark'is unu hom'o'n kun lip'har'o'j. En'tut'e el 100 hom'o'j nur tri port'is tre modest'a'j'n lip'har'o'j'n aŭ barb'o'n. Ver'e en Japani'o est'as tre mal'mult'a'j barb'ul'o'j.

Raz'ad'o

Antaŭ'e ankaŭ mi port'is barb'o'n, ĉar ĝen'is mi'n ĉiu'maten'a raz'ad'o. Tiu'temp'e mi oft'e spert'is, ke, kiam mi parol'as kun ne'kon'at'o'j, aper'as tim'et'o sur ili'a'j vizaĝ'o'j. Tio ne agrabl'is al mi. Krom'e mi trov'is, ke fleg'i barb'o'n pli ĝen'as ol raz'ad'o. Do mi rezign'is pri la barb'o.

Tamen la decid'o de la urb'o Isesaki est'as tro'a. Se la urb'o respekt'as plend'o'j'n pri barb'o'j, ĝi ced'u al ali'a'j plend'o'j, ekzempl'e pri kalv'a'j kap'o'j kaj peruk'o'j. Barb'o est'as iu'senc'e simbol'o de liber'ec'o, do nun la urb'o cert'a'grad'e sub'prem'as demokrati'o'n.

H ORI Jasuo
Japani'o

UKRAINI'O

Serv'o mal'san'a

Laŭ la konstituci'o de Ukraini'o, ĉiu civit'an'o rajt'as ricev'i sen'pag'a'n medicin'a'n help'o'n en tiel nom'at'a'j poliklinik'o'j aŭ hospital'o'j. Tamen evident'iĝ'as, ke tiu „sen'pag'a” help'o tre mult'e kost'as, ekzempl'e se okaz'as operaci'o.

Nun, pro ukaz'o de la ministr'o pri eduk'ad'o, ĉiu instru'ist'o, ĉu en baz'a, ĉu en super'a lern'ej'o, ĉiu'jar'e sub'met'iĝ'u al kontrol'ad'o de si'a san'stat'o. De iu vid'punkt'o tio pozitiv'as. De ali'a, tamen, tio konduk'os nur al riĉ'ig'o de kurac'ist'o'j.

Liber'vol'e

Vizit'i kurac'ist'o'n kost'as temp'o'n (pro long'a'j vic'o'j) kaj mon'o'n. Ceter'e, antaŭ ol akcept'i nov'a'n pacient'o'n, kurac'ist'o dev'as kontrol'i, ĉu tiu pag'os „liber'vol'e” al bon'far'a fondus'o de la koncern'a poliklinik'o.

Ekzist'as ali'a, kontraŭ'leĝ'a, voj'o. Kon'at'o de la kurac'ist'o akcept'as mon'sum'o'n kun'e kun la san'libr'et'o de la instru'ist'o. Post iom da temp'o re'ven'as la libr'et'o kun laŭ'e stamp'it'a'j paĝ'o'j, kvazaŭ la pacient'o est'us kurac'ist'e kontrol'it'a. Tiel solv'iĝ'as la problem'o – korupt'e.

Dmitrij C IBULEVSKIJ

FUTBAL'O

Tegment'o'j te-gol-it'a'j

En Vien'o oni mal'ferm'is la unu'a'j'n sur'tegment'a'j'n futbal-lud'ej'o'j'n en Eŭrop'o. Dispon'ebl'as en la urb'a distrikt'o Hernals kvar tie'a'j lud'ej'o'j sur sintez'a herb'o. Simil'a'j tegment'o-lud'ej'o'j ekzist'as ĝis nun nur en Miami kaj Toki'o, laŭ inform'o'j de la aŭstr'a gazet'ar'a agent'ej'o APA.

Sur la sam'a tegment'o, kie vintr'e jam de 100 jar'o'j star'as glit'kur'ej'o sur art'e'far'it'a glaci'o, nun somer'e oni lud'os futbal'o'n. La lud'ej'o'j hav'as are'o'n de 722  m 2 kaj est'as ĉirkaŭ'it'a'j de alt'a'j kapt'o'ret'o'j. La futbal'ist'o'j pov'as uz'i vest'ej'o'j'n, duŝ'ej'o'n kaj pied'pilk'o-lu'don'ej'o'n. Krom'e est'as star'ig'it'a futbal-lern'ej'o por trejn'i ge'jun'ul'o'j'n.

Evgeni G EORGIEV

Sur'tegment'a futbal'ej'o mez'e de la urb'o help'os al jun'a'j sport'ist'o'j real'ig'i si'a'j'n ambici'o'j'n.

Modern'a viv'o

LINGV'O'POLITIK'O

Energi'e lern'ant'e

Apart'a'n publik'a'n atent'o'n akir'is jar'komenc'e du alt'rang'a'j german'a'j politik'ist'o'j pro si'a apart'a rilat'o al la angl'a lingv'o. Unu'e Guido Westerwelle, la nov'a federaci'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, rifuz'is respond'i al angl'a raport'ist'o en la angl'a lingv'o dum demand'o'hor'o („gazet'ar'a konferenc'o”) de la reg'ist'ar'o.

Li ne nur ne respond'is en la angl'a, kiel kutim'is far'i li'a'j antaŭ'ul'o'j (ceter'e nur en la angl'a, ĉar pri ali'a'j lingv'o'j ili ne dispon'is), sed li eĉ ne al'las'is demand'o'j'n en ali'a lingv'o ol la naci'a. „Ni tie ĉi est'as en Germani'o, kaj kiu raport'as pri ĝi, esplor'u en la land'a lingv'o”, li dir'is.

Fenomen'o

Jen nov'a'j ton'o'j en post'milit'a Germani'o, ĉiam pli kutim'iĝ'ant'a al la lingv'o de la venk'int'o'j kvazaŭ natur'a fenomen'o. Al atent'a observ'ant'o, tamen, tia kondut'o est'as kon'at'a. Jam antaŭ jar'o'j Popol'a Respublik'o Ĉini'o decid'is, en sam'a'j cirkonstanc'o'j, postul'i la land'a'n lingv'o'n.

Simil'a'n kon'at'ec'o'n ating'is Günther Oettinger, iam'a ministr'o'prezid'ant'o de la german'a federaci'a land'o Baden'o-Virtemberg'o, pro parol'ad'o antaŭ la Eŭrop'a Parlament'o en Brusel'o. Ne pro ties en'hav'o li fam'iĝ'is, sed pro li'a mal'lert'a trakt'ad'o de la angl'a lingv'o.

Ĵargon'o

Li'a region'a dialekt'o kaj li'a special'a lingv'o'uz'o form'is el la angl'a tre apart'a'n ĵargon'o'n. Tamen la parlament'o iel kompren'is kaj akcept'is li'n kiel EU -komision'an'o'n pri energi'o. Tia'n rudiment'a'n lingv'aĵ'o'n ver'ŝajn'e mult'a'j tie uz'ad'as, sed ne nepr'e publik'e.

Ceter'e, la kondut'o de Westerwelle tut'e ne trov'is ĝeneral'a'n akcept'o'n inter la land'an'ar'o. Oni mal'laŭd'is „nov'a'n german'a'n naci'ism'o'n” kaj rifuz'o'n de laŭ'dir'a „lingv'a inter'naci'ec'o”, lig'e kun la suspekt'o, ke la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j ne bon'e kon'as „la inter'naci'a'n lingv'o'n”.

Oettinger, kontrast'e, kiu ja mem evident'ig'is si'a'n stat'o'n en la angl'a, renkont'is fort'a'n pri'mok'ad'o'n kaj sam'a'n akuz'o'n pri ne'komplet'a kompetent'ec'o en la deĵor'ad'o. La nov'a komision'an'o pri energi'o tamen ne merit'as kompat'o'n. Kiel ministr'o'prezid'ant'o de Baden'o-Virtemberg'o, federaci'a land'o apud la franc'a land'lim'o, li iam rifuz'is en'konduk'i la najbar'a'n franc'a'n lingv'o'n en baz'a'j'n lern'ej'o'j'n. Anstataŭ'e li tiam trud'is la „angl'a'n mond'lingv'o'n”. Evident'e li ne bon'e lern'is la propr'a'n lecion'o'n.

Trakt'ad'o'j

Inter'temp'e la EU -komision'an'o tamen montr'iĝ'as lern'o'kapabl'a. La nov'a posten'o kaj la publik'a atent'o direkt'os almenaŭ part'o'n de li'a energi'o en lingv'o'stud'ad'o'n. Intervju'at'e, li dir'is, ke en brusel'a'j paŭz'o'j li vol'as stud'i la angl'a'n lingv'o'n. Eĉ nun li taks'as si'a'n nun'a'n angl'a'n sufiĉ'a por la ĉiu'tag'o. Tamen eŭrop'a'j burĝ'o'j cert'e trankvil'iĝ'os, ke Oettinger en grav'a'j inter'naci'a'j trakt'ad'o'j intenc'as uz'i traduk'ist'o'n, ĉar li „ne plan'as konfirm'i kontrakt'o'j'n pri miliard'o'j per la angl'a”.

En Germani'o nun est'as tri lingv'a'j tavol'o'j. Unu, la lert'a ekonomi'a kaj politik'a kast'o, eduk'iĝ'is kun nur unu komunik'a lingv'o, la angl'a, kaj pri'mok'as ĉiu'n, kiu ne pov'as ating'i ili'a'n lingv'o'nivel'o'n kaj viv'o'manier'o'n. Du'a klopod'as respekt'i la divers'a'j'n kultur'o'j'n kaj komunik'i en mult'a'j lingv'o'j aŭ uz'i neŭtral'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n. Tri'a ne mult'e klopod'as pri lingv'o'j aŭ mal'sukces'as en la lern'ad'o. Apart'e tia'j hom'o'j admir'as kaj favor'as angl'em'ul'o'j'n.

Franz -Georg R ÖSSLER

ĈINI'O

Migr'ad'o mult'milion'a

Ne pro Valenten'o-tag'o hast'is ĉin'o'j antaŭ la 14 a de februar'o al si'a'j hejm'lok'o'j, sed pro la tradici'a printemp'a fest'o. La fest'o vari'as ĉiu'jar'e inter la last'a tag'dek'o de januar'o kaj la du'a tag'dek'o de februar'o kaj okaz'as la unu'a'n tag'o'n de la unu'a monat'o laŭ la ĉin'a lun'a kalendar'o. Sep tag'o'j'n ĉin'o'j fest'as.

Famili'a re'kun'iĝ'o est'as de'long'a sopir'o por ĉin'o'j. Ĉe la sojl'o de la ĉin'a nov'jar'o la hejm'lok'o al'tir'as kvazaŭ magnet'o hom'o'j'n de long'e for. Kia fort'o kuŝ'as en tio? Kultur'o. Kor'tuŝ'e est'as spekt'i en la televid'o la mov'ad'o'n de pasaĝer'o'j en flug'haven'o'j kaj fer'voj'a'j staci'dom'o'j antaŭ la fest'o.

La fest'o est'as tiel nom'at'a pro tio, ke ĝi fal'as ĉirkaŭ la komenc'o de printemp'o, la unu'a sezon'o de la jar'o, kiam re'vigl'iĝ'as divers'a'j viv'aĵ'o'j en la natur'o. En la ĉin'a kultur'o la Printemp'a Fest'o est'as mark'at'a per kun'a vesper'manĝ'o de generaci'o'j; per petard'o-eksplod'ad'o, kiu, oni kred'as, for'ig'as pervers'aĵ'o'j'n; per nov'jar'a dezir'o al ali'a'j, kiu sign'as harmoni'o'n; kaj per pend'ig'o de vers'du'o'j sur mur'o'n ambaŭ'flank'e de la pord'o, kiu'j esprim'as ben'o'n. Sen tiu'j aktiv'aĵ'o'j, ĉin'o'j sen'konsci'e perd'us long'daŭr'a'n kultur'o'n.

Grand'skal'a

La dum'fest'a migr'ad'o, plej grand'skal'a en la hom'a histori'o, okaz'as ĉiu'jar'e dum ĉirkaŭ 40 tag'o'j. Ĉi-jar'e ĝi komenc'iĝ'is la 30an de januar'o. Aviad'il'o'j, trajn'o'j, aŭtobus'o'j kaj ŝip'o'j al'front'as grand'a'n prem'o'n. La fer'voj'a ministeri'o de Ĉini'o prognoz'is, ke ĉirkaŭ la printemp'a fest'o la fer'voj'o transport'os 210 milion'o'j'n da ĉin'o'j, do tag'e 5,25 milion'o'j da hom'o'j. De la 6 a ĝis la 12 a de februar'o ĉiu'tag'e 180 000 pasaĝer'o'j en'vagon'iĝ'is ĉe la okcident'a fer'voj-staci'o de Pekin'o, kaj en la kulmin'o 310 000 pasaĝer'o'j.

Imag'ebl'e, ke bilet'o'j est'as mal'facil'e akir'ebl'a'j. Kvankam oni pov'as aĉet'i fer'voj-bilet'o'j'n en staci'dom'o'j aŭ ties agent'ej'o'j, telefon'e, tekst'mesaĝ'e aŭ inter'ret'e mend'i, sid'lok'o'j est'as apenaŭ cert'ig'it'a'j. Oni dev'as atend'i mult'a'j'n hor'o'j'n ek'de fru'maten'e antaŭ la ek'vend'o de bilet'o'j. En Pekin'o tri fer'voj'o-staci'o'j tag'e kaj nokt'e serv'as per 410 bilet-giĉet'o'j, inkluziv'e de tiu'j special'e por el'kamp'ar'a'j labor'ist'o'j kaj student'o'j. Dum tiu'j tag'o'j vetur'as 91 ekstr'a'j trajn'o'j.

Farĉ'it'a'j

Tamen vojaĝ'i signif'as foj'e sufer'i. La 25an de januar'o la trajn'o inter Shenzhen kaj Xinyang halt'is nur kvar minut'o'j'n ĉe la staci'o de Dongguan, kie pli ol 1500 pasaĝer'o'j atend'is. Konduktor'o'j help'is al la pasaĝer'o'j grimp'i tra fenestr'o'j en la vagon'ar'o'n. Tiu scen'o est'as fot'it'a kaj dis'send'it'a sur'ret'e. Ret'paĝ'ar'o Dayang dir'is, ke en la trajn'o de Guangzhou (Kanton'o) al Xinyang ĉiu'j sid'lok'o'j est'as okup'it'a'j, kaj hom'o'j est'as farĉ'it'a'j en koridor'o'j, vag'o'n-konekt'ej'o'j, neces'ej'o'j, eĉ sur dors-apog'il'o'j de seĝ'o'j.

En la provinc'o Guangdong 130 000 el'kamp'ar'a'j labor'ist'o'j mot'o'cikl'e re'ven'is al si'a'j hejm'lok'o'j en la provinc'o'j Guanĝi, Guizhou, Hun'a'n kaj Sichuan por ŝpar'i la mon'o'n. Kun'port'ant'e kask'o'n kaj pluv'mantel'o'n ili unu'op'e skip'e vetur'is. La lok'a reg'ist'ar'o send'is 20 000 polic'an'o'j'n por direkt'i la trafik'o'n kaj star'ig'is ripoz'ej'o'j'n sur la voj'o por la vojaĝ'ant'o'j.

Nepr'as long'e atend'i por aĉet'i bilet'o'j'n, kiu'j ne garanti'as en la trajn'o'j sid'lok'o'j'n.

Spekul'ad'o

Antaŭ kaj post la printemp'a fest'o de la jar'o 1993 oni period'e prez'alt'ig'is la fer'voj-bilet'o'j'n por mild'ig'i la trafik-prem'o'n en iu'j lok'o'j. Tamen tio ne pov'is redukt'i la kvant'o'n de la pasaĝer'o'j. Ek'de 2008 la fer'voj-bilet'o'j ne plu prez'alt'iĝ'as dum la fest'o. Est'as el'labor'it'a nov'a regul'ar'o por lim'ig'i po'grand'a'n bilet-aĉet'ad'o'n por brems'i bilet-spekul'ad'o'n. Tia'manier'e oni aĉet'u bilet'o'n per ident'ig'il'o per ali'a'j pli ol 20 atest'il'o'j, simil'e kiel flug'bilet'o'j'n.

Ŝajn'as, ke la regul'ar'o ne sukces'as. En ret'paĝ'ar'o'j mult'a'j kritik'is ĝi'n. Opini'is iu ret'um'ant'o: „La regul'ar'o ne pov'as alt'ig'i la trafik-kapabl'o'n, mal'e ĝi kaŭz'as pli da obstrukc'o'j, ĉar la teknologi'o por fals'i atest'il'o'j'n est'as pli matur'a ol tiu por pres'i fer'voj-bilet'o'j'n.”

Infra'struktur'o

Krom dum'temp'a'j rimed'o'j Ĉini'o far'as grand'a'n invest'o'n por infra'struktur'o. En la last'a'j kvar jar'o'j oni konstru'is alt'rapid'a'n fer'voj'o'n, long'a'n je pli ol mil kilo'metr'o'j. Laǔ la ĉin'a ministeri'o pri fer'voj'o'j en la jar'o 2012 alt'rapid'a'j fer'voj'o'j konduk'os al region'o'j kun 95 % de la tut'a loĝ'ant'ar'o. Tiam la vetur'temp'o mult'e mal'long'iĝ'os. Ekzempl'e la vojaĝ'o inter du grand'a'j urb'o'j Wuhan kaj Kanton'o, distanc'a'j minimum'e 1068 kilo'metr'o'j'n inter si, postul'os eĉ mal'pli ol tri hor'o'j'n, je ok hor'o'j mal'pli ol nun. La vojaĝ'o inter Pekin'o kaj Honkongo, jam ne tut'a'n tag'nokt'o'n, sed nur tri'on'a'n.

La ĉef'a kaŭz'o de la grand'skal'a migr'ad'o kuŝ'as en tio, ke la ekonomi'a dis'volv'iĝ'o est'as mal'ekvilibr'a inter divers'a'j region'o'j de Ĉini'o. Mult'a'j super'flu'a'j labor'fort'o'j invad'as de vilaĝ'o'j al urb'o'j, de mal'grand'a'j urb'o'j al metropol'o'j. Kompar'e kun la orient'a ĉe'mar'a region'o, la ali'a'j rest'as relativ'e mal'riĉ'a'j.

Stagn'a'j

En la komenc'o de la politik'o „reform'ad'o kaj pord'o'mal'ferm'o”, orient'a'j ĉe'mar'a'j urb'o'j, ekzempl'e Shenzhen, Kanton'o, Ŝanhaj'o kaj Dali'a'n, est'is la unu'a'j komerc'e kontakt'i ali'a'j'n land'o'j'n. La ekonomi'o en tiu'j urb'o'j rapid'e kresk'is. Sed ali'a'j lok'o'j, precip'e la okcident'a'j provinc'o'j, t.e. Sichuan, Yunnan, Tibet'o kaj Qinghai, rest'is stagn'a'j. Tial hom'o'j, precip'e tiu'j sub'eduk'it'a'j, el la mal'riĉ'a'j region'o'j, vol'as kaj nur pov'as far'i fizik'a'n labor'o'n en orient'a'j urb'o'j.

Iu'j migr'int'o'j tim'as re'ven'i al si'a'j hejm'lok'o'j. La ĵurnal'o Ĉin'a Jun'ul'ar'o far'is ret'a'n enket'o'n, kiu'n part'o'pren'is 1840 hom'o'j. Opini'is 69,4 %, ke ili tim'as „perd'i vizaĝ'o'n” (humil'iĝ'o'n), ĉar ili ne pov'is gajn'i sufiĉ'e da mon'o por parad'i antaŭ si'a'j parenc'o'j kaj amik'o'j. Ali'a'j tim'as trafik-prem'o'n, ge'edz'iĝ'o'n al'trud'ot'a'n de ili'a'j ge'patr'o'j, atend'o'j'n pri nov'jar'a mon-donac'o'j al infan'o'j kaj luks'a'j banked'o'j.

La grand'skal'a migr'ad'o est'as unik'a fenomen'o de Ĉini'o. Esper'ebl'e, post kiam efektiv'iĝ'os politik'o'j favor'a'j al kamp'ar'an'o'j, ekzempl'e for'ig'o de agrikultur'a'j impost'o'j, subvenci'ad'o al kamp'ar'an'o'j por aĉet'i hejm'a'j'n elektr'a'j'n aparat'o'j'n, financ'a sub'ten'ad'o de kot'o'n-kultiv'ad'o, soj'fab'o'j kaj ali'a'j agrikultur'a'j plant'o'j, kamp'ar'an'o'j pov'os riĉ'iĝ'i en la hejm'lok'o anstataŭ pen'e per'labor'i en urb'o'j.

Alic'e L IU

aŭSTRI'O

Mord'a'j demand'o'j

Jam de jar'dek'o'j reg'as la aŭstr'a'n ĉef'urb'o'n Vien'o la social'demokrat'o'j, nun eĉ per absolut'a pli'mult'o. Tamen, por montr'i demokrati'em'o'n, la social'demokrat'o'j organiz'is pri'demand'ad'o'n de la popol'o en februar'o 2010. La kost'o'j est'is 7 000 000 eŭr'o'j. Jen la rezult'o:

1) Ĉu re'e deĵor'u nov'tip'a pri'zorg'ant'o por mult'loĝ'ej'a'j dom'o'j? 84 % jes.
2) Ĉu est'u ebl'o vizit'i tut'tag'a'n lern'ej'o'n (8 a ĝis 16 a hor'o) por ĉiu lern'ej'an'o? 77 % jes.
3) Ĉu oni pag'u impost'o'n por aŭt'o'vetur'ad'o en la centr'a'j distrikt'o'j de Vien'o? 77 % ne.
4) Ĉu semajn'fin'e la metro'o en Vien'o funkci'u tut'nokt'e (kvankam ekzist'as nokt'a'j bus'lini'o'j)? 55 % jes.
5) Ĉu posed'ant'o'j de tiel nom'at'a'j batal'hund'o'j hav'u special'a'n permes'il'o'n? 89 % jes.

Part'o'pren'is la pri'demand'ad'o'n 411 075 person'o'j aŭ 35 % de la loĝ'ant'ar'o. Tem'is pri la du'e plej bon'a rezult'o.

La opozici'o kritik'is la propon'it'a'j'n krom'tekst'o'j'n, ĉef'e por la du'a demand'o: „Inter'naci'a'j esplor'o'j pruv'as, ke tut'tag'a lern'ej'o est'as ĉef'a kondiĉ'o, se ge'patr'o'j vol'as profesi'e labor'i kaj sam'temp'e hav'i infan'o'j'n.”

Rilat'e la kvin'a'n demand'o'n: ĉu hund'o mord'em'as, de'pend'as unu'e de la eduk'ad'o de la hund'o kaj de la posed'ant'o kaj du'e de la ras'o de la hund'o. Kelk'a'j ras'o'j pli mord'em'as, ekzempl'e rotvejla hund'o, ter'hund'o, mastifo kaj dog'o. Ebl'e ankaŭ ŝaf'hund'o aper'os en la list'o.

Foj'foj'e infan'o'j'n kaj mal'jun'a'j'n person'o'j'n grav'e vund'as hund'o. Gvid-permes'il'o'n jam hav'as 3000 hund'o'posed'ant'o'j en Vien'o.

Walter K LAG

HOM'A'J RAJT'O'J

Ĉi tiu'n lingv'o'n vi ne uz'u!

Tra'ir'as uson'a'j'n kort'um'o'j'n juĝ'afer'o pri lingv'a'j rajt'o'j. Mal'dung'it'a est'as baz'lern'ej'a sekretari'in'o du'lingv'a, ĉar ŝi help'is interpret'i inter la hispan'a kaj la angl'a – task'o, por kiu ŝi est'is en'posten'ig'it'a en 2006.

Kiam en'ir'is la lern'ej'o'n, en Devonshire, Nord'a Karolin'o, hispan'lingv'a patr'in'o por raport'i ebl'a'n seks'per'fort'o'n kontraŭ si'a sep'jar'aĝ'a fil'o, la sekretari'in'o An'a Ligia Mate'o interpret'is por registr'i la koncern'a'j'n inform'o'j'n.

Tio tamen ne plaĉ'is al la nov'a lern'ej'estr'in'o, Suzanna Gimenez. Tiu en 2008 ŝanĝ'is la lern'ej'a'n politik'o'n, tiel ke oni rajt'as parol'i nur la angl'a'n, eĉ se ge'patr'o'j kaj ali'a'j nur mal'bon'e reg'as la lingv'o'n. Fakt'e, 42 % de la infan'o'j de'ven'as de hispan'lingv'a'j famili'o'j. Malgraŭ tio, la lern'ej'estr'in'o avert'is la sekretari'in'o'n, ke ŝi ne plu uz'u la hispan'a'n.

Divers'ec'o

Rezult'e, post kiam la sekretari'in'o help'is la plor'ant'a'n patr'in'o'n, la lern'ej'estr'in'o ŝi'n mal'dung'is. Ironi'e, la lern'ej'a ret'ej'o montr'as deviz'o'n pri „kultur'a divers'ec'o”. Pro la el'posten'ig'o, la uson'a komision'o pri egal'a'j rajt'o'j konsil'is la sekretari'in'o'n kaj taks'is, ke la lern'ej'o lez'is ŝi'a'j'n civil'a'j'n rajt'o'j'n. En septembr'o 2009 Mate'o ek'proces'is kontraŭ la lern'ej'o pro diskriminaci'o.

Argument'is Mate'o, ke antaŭ la lingv'a disput'o ŝi bon'e plen'um'is si'a'n labor'o'n, ricev'int'e laŭd'o'j'n kaj pli'alt'ig'o'n de la salajr'o. Tamen post'e oni akuz'is ŝi'n komplot'i kun hispan'lingv'a'j ge'patr'o'j kontraŭ la nov'a lern'ej'estr'in'o. Far'iĝ'is pli kaj pli streĉ'a la situaci'o, ĝis ven'is la plor'ant'a patr'in'o.

Pet'o

La lern'ej'estr'in'o rifuz'is la pet'o'n de Mate'o, ke ŝi interpret'u, kaj insist'is, ke la ebl'e per'fort'it'a sep'jar'ul'o mem interpret'u. La patr'in'o tamen ne kompren'is, kaj fin'e for'las'is la lern'ej'o'n, ne ating'int'e la cel'o'j'n de si'a vizit'o.

Mal'dung'it'e, Mate'o sufer'is pro nerv'a streĉ'it'ec'o kaj perd'is salajr'o'n kaj asekur'o'n kun valor'o de pli ol 10 000 dolar'o'j. Inter'temp'e la jur'kaz'o migr'is de nord-karolin'a al federaci'a kort'um'o, kie ĝi est'as ankoraŭ pri'trakt'at'a.

Russ W ILLIAMS

Novel'o

La mal'ĵaluz'o de Klorinda

La violonĉel'ist'in'o Klorinda, bel'a admir'at'a laŭd'at'a estr'in'o de la mond'fam'a kord'kvar'op'o „Kanal'is”, descend'as de la jet'a ŝtup'ar'et'o. Neniu fot'o'raport'ist'o atend'is ŝi'n. Ŝi vojaĝ'is inkognit'e, defend'at'a de nigr'a'j okul'vitr'o'j kaj vast'a ĉapel'rand'aĵ'o kaj abund'a skarp'o. La muzik'ist'in'o ekzakt'e zorg'as por gard'i si'a'n bril'a'n profesi'a'n aktiv'ec'o'n net'e apart'a'n dis'de si'a sekret'a amor-viv'o. Jam de ses jar'o'j ŝi est'as la pasi'a am'ant'in'o de Tankredi : bel'statur'a, muskol'a vir'o, vegetar'an'o, ard'a am'ant'o, sed modest'a bas'tubj'ist'o en urb'et'a band'o. Neniu en la mond'o pov'us tio'n imag'i.

Nur nun, post ses jar'o'j, ĝen'a epizod'et'o en'ig'is la unu'a'n makul'et'o'n en tiu'n perfekt'a'n amor-rilat'o'n.

Jen kial Klorinda descend'as laŭ la jet'a ŝtup'ar'o rapid'e, sed ne tiel gaj'e-pimp'e kiel kutim'e. Ĉi-foj'e ŝi'n ne atend'as mal'supr'e la bel'a Tankredi. Ĉi-foj'e ŝi al'ven'as tut'e ne'anonc'it'e. Eĉ al la koleg'in'o'j de la kord'kvar'op'o ŝi vort'o'n ne dir'is. Ĉi-foj'e tem'as pri strikt'e person'a solv'end'a afer'o. Ŝi'a al'ven'o est'os surpriz'a donac'o por la am'at'o.

La danĝer'a epizod'et'o okaz'is antaŭ monat'o, dum ŝi'a last'a al'ven'o. Tiam li aŭdac'is preskaŭ pri'mok'et'i ŝi'n. Ne'forges'ebl'e!

Plur'foj'e, akompan'ant'e ŝi'n al si'a apud'river'a hejm'o en la urb'et'o Riverponto, la bel'a Tankredi est'is varm'e salut'at'a de jun'a'j elegant'a'j vir'in'o'j; kelk'foj'e ili am'em'e ĉirkaŭ'brak'is kaj kis'et'is li'n sur'vang'e, kiel oni kutim'as en tiu ĉi bol'ant'a sud'a land'o. Kutim'a sign'o de amik'ec'o, tut'e sen'a je amor'signif'o'j. Sed la last'a'n foj'o'n mez'aĝ'a rond'vizaĝ'a dik'et'a alt'a vir'in'o, renkont'it'a en la sub'tra'ir'ej'o de la flug'haven'o, kvazaŭ ĵet'iĝ'is en li'a'j'n brak'o'j'n kaj tro am'em'e kis'is li'n: sur'vang'e ja ... sed dum fuĝ'a temper'o eĉ sur'buŝ'e! La apart'aĵ'et'o ne fuĝ'is de la Klorinda agl'a okul'o. Tio insid'e en'ŝtel'iĝ'is en la Klorindan mens'o'n. Ĝi turment'is ŝi'n mal'fru'vesper'e, kiam, post el'ĉerp'a'j muzik-ekzerc'ad'o'j, ŝi van'e atend'is la en'dorm'iĝ'o'n en si'a verd'a lit'et'o.

Per si mem tiu fuĝ'em'a lip'tuŝ'et'o pov'int'us est'i rapid'e forges'it'a. Bedaŭr'ind'e ĝi'n sekv'is ĝen'a mal'bon'gust'a kverel'et'o:

„Kiu est'is?” demand'is Klorinda per neŭtral'a ton'o, kiam la du inter'kis'int'o'j dis'iĝ'is kun reciprok'a'j promes'o'j pri baldaŭ'a re'vid'iĝ'o.

„Koleg'in'o de la band'o”, li respond'is per sam'e neŭtral'a aplomb'a ton'o; „ŝi est'as la unu'a hoboj'o”.

„Ĉu tiel varm'a'j est'as vi'a'j rilat'o'j kun ĉiu'j band'an'o'j?” ŝi rimark'ig'is kun pinĉ'o'pren'o da spit-humur'o en la voĉ'o.

Jen la erar'o! Li tuj rigard'is ŝi'n humur-ŝerc'e: „Ĉu ĵaluz'a?”

Kvazaŭ mord'it'a de aspid'o, Klorinda ek'salt'is kaj ek'torent'is:

„Ĵaluz'a MI??? Kar'ul'o, mi konstat'as, ke kvankam ni est'as kun'e de ses jar'o'j, vi ankoraŭ mal'mult'e kon'as mi'n! Vi ja dev'us est'i parker'int'a, ke mi ne sci'as, kio est'as ĵaluz'o!”

„Nu, trankvil'iĝ'u, kar'ul'in'o. Ŝajn'is al mi ...”

„Ŝajn'is erar'e! Vi bon'eg'e sci'as, kio'n mi pens'as pri tio. Ĵaluz'o! Aĥ! la plej stult'a, mal'nobl'a sent'o, kiu'n hom'o pov'as gast'ig'i en si. Krom'e: tut'e van'a sen'util'a mem'lez'a ...”

„Sed ... kar'a ... dir'u al mi: ĉu vi iam trov'iĝ'is en situaci'o, kie vi pov'us ĵaluz'i?”

„ĈU MI???!!!” ŝi kriĉ'is akcipitr'e. „Ĉu vi blag'as? Neniam en mi'a viv'o!”

„Do vi ne pov'as eĉ sci'i, pri kio tem'as ... Mi vet'as: se vi'n traf'us taŭg'a situaci'o, vi pov'us ja ek'ĵaluz'i, sam'kiel ni ĉiu'j ter'an'o'j. Ja vi ne est'as ali'mond'a est'aĵ'o ...”

„Aĥ, ĉes'u, mi pet'as! Mi neniam kon'is, kon'as aŭ kon'os la ‚ĵaluz'o'n’; en ia ajn situaci'o mi nur MAL'ĴALUZ'O'N kon'as! Memor'u tio'n, kar'ul'o!!!”

„... Nu nu, kar'ul'in'o, mi pent'as, se mi ofend'is vi'n, mi pardon'pet'as, ni las'u tio'n, jen pret'a taksi'o ...!”

Et'a sed potencial'e danĝer'a epizod'o, plej rapid'e for'viŝ'end'a. Klorinda, krom'nom'at'a de la koleg'in'o'j „ Vulkanino ”, decid'is: oni tuj real'ig'u la rev'o'n de la kord'kvar'op'o: plen'um'i koncert'o'n en Santorino, art'a urb'et'o en la land'o de Tankredi, ne tro mal'proksim'e de Riverponto. La aŭditori'o de Santorino est'as ja la sekret'a cel'o de ĉiu ajn alt'nivel'a klasik'muzik'a ensembl'o. Kaj de Santorino oni ating'as Riverponton per apenaŭ du'on'hor'a flug'et'o ... Jen perfekt'a solv'o, facil'a sen'ĝen'a manier'o por tuj nul'ig'i la tikl'a'n dorn'et'o'n en'ŝov'iĝ'int'a'n en la Klorindan mens'o'n ek'de la last'a amor'vizit'o.

Sen'prokrast'e Klorinda ĉio'n organiz'is. Kaj la koncert'o okaz'is, kun grand'a sukces'o kaj fin'a ovaci'o kaj entuziasm'a'j laŭd'o'j far'e de la lok'a'j kritik'ist'o'j. Post la koncert'o Klorinda simpl'e dir'is al la koleg'in'o'j: „Mi rest'as tie ĉi kelk'a'j'n tag'o'j'n, ni re'vid'iĝ'os hejm'e la ven'ont'a'n semajn'o'n, ĝis kaj kis’”. Sen plu'a'j klar'ig'o'j ŝi traf'is lok'a'n aviad'il'et'o'n por ating'i la urb'et'o'n de Tankredi.

Do jen Klorinda, kiu, bon'e kon'ant'e la kvartal'o'n, pens'o'rapid'e ating'as per taksi'o li'a'n dom'o'n. Ŝi en'ir'as la ĝarden'o'n kun fort'e bat'ant'a kor'o; ŝi pens'as, kiel grand'eg'a'n surpriz'o'n ŝi okaz'ig'os al li per tiu ne'atend'at'a, subit'a ek'aper'o! Ŝi en'ir'as la grand'a'n kuir'ej'o-rest'ad'ej'o'n. Strang'e, la mebl'o'j de'lok'iĝ'is. La tabl'o est'as en la mez'o de la ĉambr'o, kaj nenio trov'iĝ'as sur ĝi, krom du tranĉ'aĵ'o'j da viand'o sur blank'a farun'o. Tankredi sid'as apud la tabl'o kaj plat'ig'as per viand'o'bat'il'o la ruĝ'kolor'a'j'n tranĉ'aĵ'o'j'n. Li tut'e ne ŝajn'as surpriz'it'a. Li'a vizaĝ'o rest'as sen'esprim'a, indiferent'a. Klorinda halt'as ĉe la sojl'o kaj rigard'as li'n. Li trankvil'e klar'ig'as: „Mi trov'is ĉi tiu'n viand'o'n en la frid'o'ŝrank'o; mi prepar'as ĝi'n por rost'ad'o.” Klorinda mir'e star'as sur la sojl'o gap'ant'e. Tiam en'ir'as la kuir'ej'o'n mez'aĝ'a rond'vizaĝ'a dik'et'a alt'a vir'in'o. Ŝi ne rigard'as al Klorinda, nur kviet'e preter'pas'as la vir'o'n kaj halt'as en ĉambr'o'angul'o. Ŝi sur'hav'as normal'a'n hejm'a'n labor'vest'o'n. Evident'e ŝi loĝ'as tie ĉi!

La kor'o de Klorinda frost'iĝ'as. Ne'el'ten'ebl'a dolor'eg'o ek'plen'ig'as ŝi'a'n tut'a'n en'o'n ... kaj ŝi vek'iĝ'as, kovr'it'a de mal'varm'a ŝvit'o en si'a verd'a lit'et'o. Akr'a tenajl'a prem'o plu dolor'ig'as ŝi'n: li aparten'as al ali'a vir'in'o. Post temper'o ŝi kompren'as, „est'is nur sonĝ'o!”, sed sam'temp'e fulm'o'pens'o traf'as ŝi'n: „Do ankaŭ mi kapabl'as ĵaluz'i!”

Juli'a S IGMOND kaj Sen R ODIN

Novel'o'j

Vojaĝ'o unu'direkt'a

Memor'aĵ'o'j de Orman Karg, astronaŭt'o

NOT'O: Kompren'ebl'e, mi ne pov'as laŭ'vort'e ripet'i la konversaci'o'j'n, kiu'j okaz'is antaŭ la ekspedici'o, sed mi prov'os re'memor'i ili'a'n esenc'o'n.

Kvankam mi emerit'iĝ'is antaŭ pli ol du'dek jar'o'j, mi ne perd'is kontakt'o'n kun mi'a'j antaŭ'a'j koleg'o'j, nek kun la Kontinent'a Spacinstanco, al kiu mi dediĉ'is grand'eg'a'n part'o'n de mi'a viv'o kiel astr'o'fizik'ist'o. Kiel pensi'ul'o mi ankoraŭ loĝ'as en la kvartal'o, kiu kresk'is ĉirkaŭ la tiel nom'at'a kosm'o'centr'o. De temp’ al temp'o mi'a'j antaŭ'a'j dung'int'o'j vok'as mi'n por don'i konsil'o'n pri teknik'a'j problem'o'j, kaj mi oft'e tag'manĝ'as aŭ kaf'um'as en la stab'a kantin'o de mi'a iam'a labor'lok'o, kiam mi ted'iĝ'as de la televid'o aŭ de golf'lud'ad'o. Iu'tag'e, kiam mi est'is en la kantin'o, mi renkont'is mi'a'n jun'a'n najbar'o'n Ilvit Hoarz, kiu nun okup'as mi'a'n antaŭ'a'n posten'o'n.

Mi demand'is li'n, kiel last'a'temp'e progres'as la esplor'program'o de la instanc'o.

Li rikan'is. „Nun'temp'e ĝi iom stagn'as. Ni sent'as ni'n frustr'it'a'j.”

„Ĉu pro mank'o de fondus'o'j?” mi demand'is.

„Ne – pro mank'o de imag'o kaj de iniciat'em'o. Ni'a teknik'o apenaŭ dis'volv'iĝ'is de post la temp'o, kiam vi labor'is ĉi tie. Ni bezon'as nov'a'j'n ide'o'j'n kaj pli da entuziasm'o. La ĉef'o'j est'as kontent'a'j, ke ĉiu'monat'e ili ricev'as si'a'j'n salajr'o'j'n. Ili ne mult'e interes'iĝ'as pri rezult'o'j.”

„Kaj la Mars-projekt'o?”

„Oficial'e ĝi est'as la plej grav'a part'o de la program'o, sed aktual'e ne mult'o okaz'as.”

„Ĉu vi opini'as, ke oni rezign'os pri la projekt'o?”

„Mi esper'as, ke ne. Sed la grand'a tuber'o est'as tio, ke, kvankam per ni'a ekzist'ant'a teknik'o, ating'i la planed'o'n ne prezent'as problem'o'j'n, tut'e ne est'as cert'e, ke ni pov'os re'ven'ig'i astronaŭt'o'j'n al la ter'o. Eĉ se ni sukces'os konstru'i spac'vetur'il'o'n, kiu kapabl'os far'i la du'direkt'a'n vojaĝ'o'n, ni dub'as, ĉu la esplor'team'o tra'viv'os. Pli'e, la dispon'ebl'a'j fondus'o'j ne sufiĉ'as por konstru'i vetur'il'o'n sufiĉ'e grand'a'n por transport'i pli ol unu person'o'n. Prototip'o de unu'person'a spac'vetur'il'o jam ekzist'as, kaj la nov'a nukle'a impuls-sistem'o ŝajn'as ver'e promes'plen'a.”

„Do, oni dev'as rezign'i pri la plan'o send'i esplor'team'o'n, ĉu?”

„Ĝust'e. Eĉ du'person'a team'o ŝajn'as ne'ebl'a. Ĉiu'okaz'e, oni dub'as. ĉu du hom'o'j ŝlos'it'a'j en mal'grand'a kajut'o dum almenaŭ 440 tag'o'j en eg'e mal'komfort'a'j kaj danĝer'a'j kondiĉ'o'j ne frenez'ig'us unu la ali'a'n. Ali'flank'e, la streĉ'o kaj stres'o por unu sol'a kosmonaŭt'o ferm'it'a en kvazaŭ'a sardin'skatol'o dum tiom long'a sol'ec'a vojaĝ'o pov'us est'i ne'toler'ebl'a. Ni'a'j psikolog'o'j ankoraŭ ne hav'is okaz'o'n esplor'i ĉi tiu'j'n aspekt'o'j'n.”

„Tamen, oni hav'as sufiĉ'e da don'it'aĵ'o'j pri la efik'o de long'a rest'ad'o en spac'laboratori'o'j en orbit'o ĉirkaŭ la ter'o, kaj ankaŭ spert'o'n pri la divers'a'j vojaĝ'o'j al la lun'o.”

„Efektiv'e, sed ni ne sci'as, kio est'os la efik'o sur la hom'a psik'o, kiam ter'an'o for'las'as si'a'n hejm'planed'o'n, sci'ant'e, ke li ebl'e mal'aper'os por ĉiam en la dezert'o de la inter'planed'a spac'o. Mi supoz'as, ke iom simil'a'j est'is la sent'o'j de la ŝip'an'ar'o de Kristofor'o Kolumb'o, kiam ili vid'is si'a'n hejm'land'o'n mal'aper'ant'a sub la horizont'o'n, sed por astronaŭt'o – precip'e se li est'as sol'a – tia'j sent'o'j kaj tim'o'j dev'as est'i eĉ pli terur'a'j.”

Iom da temp'o post tiu konversaci'o en la kantin'o, mi ĉe'est'is oficial'a'n ceremoni'o'n, kie mi hazard'e renkont'is la gvid'ant'o'n de la Mars-projekt'o, kiu'n mi jam de'long'e kon'is. Li ŝajn'is iom deprim'it'a. Mi demand'is, kiel li fart'as.

„Mi fart'as sufiĉ'e bon'e, sed ni ankoraŭ barakt'as kun grand'a'j problem'o'j pri la projekt'o. Tia vojaĝ'o est'as tiom risk'a, ke ni hezistas send'i iu'n ajn al potencial'a mort'o. Li est'os el'met'it'a al intens'a sun'a radi'ad'o, ĉar efik'a plumb'a ŝild'o kontraŭ ĝi est'us mult'e tro pez'a por mal'grand'a spac'ŝip'o. Pli'e, proviz'o de sufiĉ'e da manĝ'o, akv'o kaj oksigen'o est'os ne'facil'a afer'o, eĉ por un'a sol'a person'o.”

„Sed tiu'j problem'o'j est'as solv'ebl'a'j, ĉu ne?” mi demand'is.

„Kiu sci'as? Tio est'as kiel la antaŭ'spron'o'j de la kolos'a'j obstakl'o'j, kiu'j'n ni dev'as venk'i. Imag'u, ke iu esplor'ant'o sur Mars'o vol'us grimp'i sur la 26-kilo'metr'a'n Mont'o'n Olimp'o, kiu, kiel vi sci'as, est'as la plej alt'a mont'o en la sun'a sistem'o. Tia defi'o est'us simpl'a kompar'e kun la mal'facil'ec'o, kiu'n ni al'front'as por ating'i la planed'o'n. Ni ne pov'as postul'i – aŭ eĉ elekt'i volont'ul'o'n – por tiu danĝer'eg'a entrepren'o.”

„Nur se volont'ul'o elekt'us si'n tut'e liber'e – hom'o sen edz'in'o, sen de'pend'a'j famili'an'o'j, sen respond'ec'o'j, kiu jam ĝu'is kontent'ig'a'n viv'o'n, kaj jam spert'is ĉio'n, kio'n la sur'ter'a ekzist'o pov'as propon'i ...”

„Kie ni trov'us tia'n volont'ul'o'n? Ne inter ni'a'j dung'it'o'j.”

„Mi propon'as mi'n. Mi est'as mal'jun'ul'o, sed ankoraŭ relativ'e fort'a, mens'e kaj korp'e san'a, inteligent'a, trejn'it'a, teknik'e spert'a kaj psik'e ekvilibr'a. Mi'a edz'in'o for'pas'is antaŭ long'e; mi ne hav'as famili'o'n; kaj mi ĉiam ambici'is vojaĝ'i al Mars'o. Tio est'us la kulmin'o de mi'a viv'o, kaj al mi est'as indiferent'e, ĉu mi re'ven'us al la ter'o aŭ ne. Al mi ne rest'as mult'e da jar'o'j, kaj mi prefer'us uz'i ili'n por plen'um'i mi'a'n plej grand'a'n dezir'o'n, nom'e tret'i la grund'o'n de la Ruĝ'a Planed'o. Ni ĉiu'j dev'as mort'i, kaj al mi ne grav'as, ĉu tio okaz'os sur la ter'o, ĉu sur for'a planed'o. Sed est'us grand'a krim'o permes'i, ke jun'a hom'o en'danĝer'ig'u si'a'n viv'o'n en tia risk'a entrepren'o.”

* * *

Dum monat'o'j la estr'ar'o de la spac-centr'o diskut'is mi'a'n propon'o'n. La pli'mult'o unu'e opini'is, ke mi est'as tro mal'jun'a por est'i akcept'it'a kiel astronaŭt'o, sed mi'a jun'a amik'o Ilvit Hoarz sukces'is konvink'i la koleg'o'j'n, ke ili dev'us almenaŭ konsider'i mi'n kiel kandidat'o'n. Fakt'e, neniu ali'a volont'ul'o aper'is, pro la fakt'o, ke la projekt'o ŝajn'is tiom mal'bon'e plan'it'a. Est'is evident'e, ke la ĉef'o'j ne cert'is: (1) ĉu ili posed'as la neces'a'n teknik'o'n por ating'i Mars'o'n, (2) ĉu ili kapabl'as re'ven'ig'i la unu'person'a'n spac'vetur'il'o'n al la ter'o post la projekt'at'a du'monat'a rest'ad'o sur Mars'o. (Tiu'n rest'ad'o'n oni post'e propon'is redukt'i al unu monat'o.)

La estr'ar'o intervju'is mi'n tuj post si'a kun'ven'o. Alvo Tomar prezid'is. Li asert'is, ke la instanc'o est'as optimism'a pri si'a teknik'a kapabl'o send'i la spac'vetur'il'o'n al Mars'o, kaj rest'as mem'fid'a, ke re'ven'vojaĝ'o ebl'as kaj cert'e efektiv'iĝ'os. Post'e, tamen, dum privat'a konversaci'o, la direktor'o esprim'is dub'o'n pri la re'ven'o, kaj ankaŭ pri tiom long'a rest'ad'o sur Mars'o.

„Vi jam sci'as, kiu'j est'as la plej grav'a'j defi'o'j, kiu'j'n iu ajn hom'o dev'as al'front'i sur'voj'e al Mars'o kaj sur la surfac'o de la planed'o, nom'e: la fizik'a'j efik'o'j de el'met'o al alt'energi'a'j kosm'a'j radi'o'j kaj ali'a jon'ig'ant'a radi'ad'o, de pli'daŭr'ig'it'a mal'alt'gravit'a medi'o, kaj de mal'hel-lum'a medi'o. Mi supoz'as, ke vi ankaŭ kalkul'is kun la psik'a'j efik'o'j de izol'ad'o, kaj de la mank'o de komun'ec'o kaj kun'ul'ec'o, pro la mal'est'o de sam'temp'a komunik'ad'o kun la ter'o. Pli'e, en kaz'o de mal'san'o aŭ akcident'o, tut'e mank'os rimed'o'j medicin'a'j kaj kurac'ist'a pri'zorg'o. Dum la inter'planed'a vojaĝ'o la hom'o korp'o cert'e perd'os muskol'a'n toni'o'n, kaj la membr'o'j cert'e iom atrofi'os, ĉar la ebl'o ekzerc'i si'n en la lim'ig'it'a spac'o de la kosm'a ŝip'o est'os eg'e lim'ig'it'a. Ebl'e oni perd'os – almenaŭ dum'temp'e – la kapabl'o'n star'i aŭ promen'i.”

„Ĉio'n mi jam konsider'is kaj akcept'is. La tut'a mars'a medi'o est'as mal'amik'a al la hom'ar'o. Tie ne trov'iĝ'as likv'a akv'o, kvankam frost'ig'it'a akv'o ja ekzist'as. La tie'a termik'a inerci'o est'as mult'e pli mal'alt'a. Polv'a'j ŝtorm'o'j est'as oft'a'j kaj sever'a'j, kaj oni ankoraŭ ne konstat'is, ĉu ni'a'j ekip'aĵ'o kaj aparat'ar'o kapabl'as rezist'i ili'n, kaj ĉu la hom'a korp'o – eĉ port'ant'e protekt'a'j'n vest'aĵ'o'j'n – pov'os super'viv'i post tia'j ŝtorm'o'j. Kompren'ebl'e, oni atend'us, ke astronaŭt'o ne trov'iĝ'as ekster'e en tia'j veter'a'j kondiĉ'o'j.”

„Tio'n mi kompren'as.”

„Pli'e,” daŭr'ig'is Tomar, „oni dev'as pens'i pri la temperatur'o, aŭ pli ĝust'e, la grand'eg'a temperatur'a vari'ec'o de Mars'o. Ĝi vari'as de proksim'um'e -143 o C dum'vintr'e ĉe la polus'o'j ĝis plej alt'a somer'a temperatur'o de 20 o C dum'somer'e. La hom'a korp'o apenaŭ pov'as adapt'iĝ'i al tia'j ekstrem'a'j ŝanĝ'o'j ...”

„Kio pri la eskim'o'j?”

„Ni ne est'as eskim'o'j. Ĉia'okaz'e, eĉ eskim'o'j neniam sufer'as tiom mal'alt'a'n temperatur'o'n kiel min'us 143 o C. Se mi ĝust'e re'memor'as, la plej mal'alt'a ter'a temperatur'o iam registr'it'a est'as de -89,2 o C. Tio okaz'is ĉe Vostok en Antarkt'o.”

„Mi hav'as la impres'o'n,” mi koment'is, „ke vi vol'as mal'instig'i hom'a'n ekspedici'o'n al Mars'o. Kiel mult'a'j ali'a'j el mi'a'j koleg'o'j, ni prefer'us inter'temp'e send'i robot'a'j'n esplor'il'o'j'n anstataŭ hom'a'j astronaŭt'o'j. Mi ne dezir'as est'i respond'ec'a por la ne'neces'a mort'o de iu ajn. Tamen, la prezid'ant'o insist'as, ke li vol'as met'i hom'o'j'n sur la surfac'o'n de la planed'o. Do, unu'e ni send'u ĝi'n al la centr'a kurac'ist'o por korp'a ekzamen'o, kaj post'e vi diskut'u la afer'o'n kun la scienc'ul'o'j kaj teknik'ist'o'j. Mi sci'as, ke pro vi'a long'a spert'o ĉi tie vi est'as ver'ŝajn'e la plej teknik'e kapabl'a person'o en la centr'o, sed est'as kelk'a'j nov'aĵ'o'j, kiu'j'n vi ver'ŝajn'e ankoraŭ ne kon'as.”

La medicin'a ekzamen'o okaz'is sen'problem'e, kaj la ĉef'scienc'ul'o Margan Holgan pli pri'diskut'is kun mi la kondiĉ'o'j'n sur Mars'o kaj la cel'o'j'n de la ekspedici'o.

„Vi sci'as,” dir'is Holgan, „ke ĝi est'as mal'grand'a planed'o. Ĝi'a radius'o est'as iom pli ol du'on'o de tiu de la ter'o. Ĝi'a pejzaĝ'o est'as pli impon'a ol io ajn sur ni'a planed'o. Eĉ la mont'o Everest'o kaj la Grand'a Kanjon'o en Uson'o ŝajn'as sen'signif'a'j kompar'e kun Olimp'o kaj la Val'o'j Marinerisaj sur Mars'o. La Mont'o Olimp'o est'as triople pli grand'a ol Everest'o. La val'o'j, kies bild'o'j'n vi jam vid'is sur ekran'o, konsist'ig'as grand'eg'a'n fend'o'n en la mars'a krust'o. Ĝi long'as 600 kilo'metr'o'j'n, kaj ĝi'a profund'ec'o ating'as sep kilo'metr'o'j'n.” Mi inter'romp'is por dir'i: „Mi oft'e pens'is, ke ebl'e rest'as en la fund'o de la val'o rest'aĵ'o de la plej dens'a atmosfer'o, kiu'n iam hav'is Mars'o – ebl'e ankaŭ de akv'o.”

„Tre mal'ver'ŝajn'e. Tamen, oni pov'as nur konjekt'i pri tio, kio'n oni trov'os ĉe la fund'o. La kosm'o'ŝip'o kun'port'os unu'hom'a'n motor'ĉar'et'o'n, kiu ebl'ig'os surfac'a'n esplor'ad'o'n. Pli'e ĝi en'hav'os mult'a'j'n instrument'o'j'n por serĉ'i ebl'a'j'n sign'o'j'n de ekzist'ant'a aŭ esting'iĝ'int'a viv'o, interes'a'j'n mineral'o'j'n, kaŝ'it'a'j'n akv'o'flak'o'j'n, virus'o'j'n, kaj tiel plu. Pro la person'a ĉe'est'o de astronaŭt'o oni pov'os plen'um'i komplik'a'j'n task'o'j'n, kiu'j'n robot'a esplor'il'o ne kapabl'as far'i. Kompren'ebl'e, oni esper'as, ke en for'a est'ont'ec'o est'os ebl'e establ'i pli-mal'pli daŭr'a'n koloni'o'n sur Mars'o.”

„Iu'j uson'an'o'j eĉ propon'is, ke iam oni sukces'os trans'form'i la planed'o'n en ter'simil'a'n medi'o'n, kre'ant'e spir'ebl'a'n atmosfer'o'n el oksigen'o ricev'it'a de polus'a akv'o, kaj plant'ant'e kresk'aĵ'o'j'n rezist'a'j'n al la sever'a'j kondiĉ'o'j.”

„Tio est'as nur'a scienc'fikci'o. Ni'a'j ambici'o'j est'as mult'e pli modest'a'j. Ne, la mars'a medi'o est'as mal'amik'a al la viv'o. Ĝi est'as steril'a kaj toks'a. Rigard'u, sur ni'a ter'o est'as region'o'j – ekzempl'e en Antarkt'o – kie apenaŭ trov'iĝ'as iu ajn speci'o de viv'o, kaj kie la hom'o ne pov'us long'e super'viv'i. Mars'o est'as eĉ pli mal'amik'a al la hom'ar'o. Tamen, tamen, ĝi'a defi'o est'as ne'rezist'ebl'a, kaj la prezid'ant'o firm'e decid'is persist'i en la plen'um'ad'o de la ekspedici'o. Plur'a'j ŝtat'o'j promes'is apog'i ĝi'n per mon'o kaj material'o – ne tiom per person'ar'o aŭ teknik'o.”

Fin'fin'e mi est'is akcept'it'a kiel sol'a astronaŭt'o de la mars'a ekspedici'o. La fakt'o, ke iu ebl'o re'ven'ig'i mi'n al la ter'o est'is tre dub'a, tut'e ne mal'instig'is mi'n. Vojaĝ'i al ni'a najbar'a planed'o est'us la kulmin'o de mi'a viv'o, kaj mort'o tiom for de mi'a hejm'a ter'o ŝajn'is al mi dign'a fin'o de mi'a ekzist'o.

* * *

II

Ekstrakt'o'j el la tag'libr'o de Orman Karg, astronaŭt'o

Kio'n mi skrib'u pri la vojaĝ'o inter la ter'o kaj Mars'o. Ne mult'o'n ... Ne mult'e okaz'as dum la long'a, monoton'a, ted'a trans'ir'o tra la spac'o. Mi leg'as, dorm'as, rigard'as la ĉirkaŭ'pas'ant'a'j'n stel'o'j'n, planed'o'j'n kaj la tim'ig'e mal'grand'iĝ'ant'a'n ter'o'n, manĝ'as kaj trink'as sen'gust'a'n manĝ'aĵ'o'n kaj likv'aĵ'o'j'n el plast'a'j poŝ'o'j (feliĉ'e, kun al'don'o de kelk'a'j legom'o'j kultiv'it'a'j en hidr'o'por'a'j cistern'o'j kaj – mal'oft'e – kelk'a'j fiŝ'et'o'j kiu'j naĝ'is en la sam'a'j cistern'o'j). La spac'vetur'il'o kun'port'as kok'id'o'j'n, kaj ebl'e proksim'e al la fin'o de la vojaĝ'o, kelk'a'j jam est'os kresk'int'a'j sufiĉ'e por proviz'i mi'n per buŝ'plen'o da kok'in'aĵ'o. La legom'o'j kaj ali'a'j plant'o'j kresk'ant'a'j en la cistern'o'j kontribu'as al pur'ig'ad'o de la aer'o. La re'cikl'ig'it'a akv'o ne est'as bon'gust'a, sed ĝi est'as trink'ebl'a. Pri'zorg'o de la plant'o'j, kok'id'o'j kaj fiŝ'et'o'j iom mal'pez'ig'as la monoton'o'n de la vojaĝ'o. La sol'ec'o ne ĝen'as mi'n pro la fakt'o, ke mi pas'ig'is part'o'n de mi'a infan'ec'o ĉe lum'tur'o sur mal'grand'a insul'et'o, kie mi'a patr'o est'is lum'tur'gard'ist'o. Fakt'e, mi ŝat'as est'i sol'a. Hom'amas'o'j kaj urb'o'j ne est'as tiom al'log'a'j, ke mi domaĝ'u ili'n. Dum'vojaĝ'e, mi'a plej ŝat'at'a leg'aĵ'o est'as long'a poem'o: „La infan'a ras'o”, de skot'a poet'o. Tem'as pri la situaci'o de la hom'ar'o en temp'o kaj en la univers'o – grav'a tem'o por ter'an'o aŭ astronaŭt'o. Precip'e plaĉ'as al mi la dek'kvar'a ĉapitr'o, kiu komenc'iĝ'as: Ni pionir'a'j hom'o'j de la spac'voj'o'j, / Trov'as neniu'n ŝlos'il'o'n. Ni'a atom'e / Pel'it'a ŝip'o sag'as rapid'e / Tra l’kosm'o'vast'o'j ... La rest'o de la ĉapitr'o pri'skrib'as sent'o'j'n kaj pens'o'j'n, kiu'j'n ankaŭ mi spert'as en mi'a kosm'o'ŝip'o. Eĉ Mars'o est'as menci'it'a en la du'dek'kvar'a ĉapitr'o: Mort'ant'a Mars'o / (kio'n signif'as?) / atmosfer-mal'dens'o / kiel la last'a lac'o / de kaduk'ul'a mens'o. Mi nun est'as mal'pacienc'a por ating'i mi'a'n mars'a'n cel'o'n ...

Unu'a tag'o sur la Ruĝ'a Planed'o

NOT'O: Mi decid'is ne uz'i ter'a'j'n hor'o'j'n kaj dat'o'j'n, kiu'j ne hav'as senc'o'n sur planed'o, kies tag'o est'as je 2,7 % pli long'a ol la ter'a, kaj kies jar'o en'hav'as 686 tag'o'j'n.

La al'mars'iĝ'o est'is sufiĉ'e mal'glat'a, sed feliĉ'e nek la ŝip'o nek mi sufer'is damaĝ'o'n. Pli'e la ŝip'o rest'is star'ant'a, kio est'as grand'a avantaĝ'o. Se ĝi est'us fal'int'a, mi hav'us grav'a'j'n problem'o'j'n. Mi tuj sur'met'is mi'a'n spac'vest'aĵ'o'n kaj el'ir'is por star'ig'i la instrument'o'j'n. Mi ne pov'as pri'skrib'i mi'a'j'n sent'o'j'n, kiam mi'a'j pied'o'j star'is sur la mars'a grund'o, kaj mi rigard'is la ĉirkaŭ'a'n pejzaĝ'o'n. Ĝi re'memor'ig'is mi'n pri la ruĝ'a dezert'o en la mez'o de aŭstrali'o, sed mank'as ĝi'a blu'a ĉiel'o. Ĝi est'as sam'temp'e bel'a kaj terur'e minac'a.

Sep'a tag'o

Mi'a unu'a vid'o de la Mont'o Olimp'o, la plej alt'a mont'o en ni'a sun'sistem'o. Ĝi est'as ne'kred'ebl'a, tim'ig'a, impon'eg'a. Antaŭ ĝi, mi sent'as mi'n kiel insekt'o.

Dek'kvar'a tag'o

La ĉar'et'o bon'e funkci'as. Hodiaŭ mi pli'proksim'iĝ'is al la dist'a'j Val'o'j Marinerisaj. Kompar'e kun tiu kolos'a fend'o, la Grand'a Kanjon'o en Uson'o est'as et'a. Mal'feliĉ'e, mi fal'is kaj grav'e vund'is la dekstr'a'n krur'o'n.

Tri'dek'a tag'o

Mi'a krur'o ne san'iĝ'is. Feliĉ'e mi ne konstat'is sign'o'n de gangren'o, sed mi est'as tre lac'a kaj mal'fort'a. La instrument'o'j don'as eg'e interes'a'j'n ínformojn, kiu'j est'as konstant'e dis'send'at'a'j al la ter'o.

Cent'a tag'o

Mi sci'as nun, ke mi est'as mort'ant'a. Ver'e, ĉi tiu planed'o est'as mal'amik'a al la viv'o. Mi est'as tut'e el'ĉerp'it'a, kaj tiu'j est'os ver'ŝajn'e la last'a'j vort'o'j, kiu'j'n mi skrib...

NOT'O AL'DON'IT'A DE AN'O'J DE LA DU'A EKSPEDICI'O AL MARS'O

La tag'libr'o'n de Orman Karg ni trov'is apud li'a kadavr'o. La mien'o sur li'a vizaĝ'o aspekt'is trankvil'a kaj kontent'a.

Garvan M AKAJ

Ekslibris'o

Dima re'ven'is hejm'e'n, kontent'a pri si'a nov'a libr'o, libr'o, kiu ŝanĝ'os li'a'n viv'o'n. Post for'met'o de si'a'j jak'o kaj ŝu'o'j, li tuj ir'is al si'a labor'ĉambr'o, kiu simpl'e odor'is je libr'o'j: nov'a'j kaj mal'nov'a'j libr'o'j vic'e kaj etaĝ'e tron'is de la plank'o ĝis la plafon'o, pret'a'j por tuj'a konsult'o aŭ tra'leg'o, sed plej'part'e sen'labor'a'j.

Sur la lign'a skrib'o'tabl'o apud la fenestr'o star'is skrib'maŝin'o kaj apud paper'fask'o'j uj'o kun skrib'il'o'j. Ali'flank'e de la bibliotek'o, grand'a star'ant'a pendol'horloĝ'o sen'lac'e indik'is la temp'o'n. La libr'o'ŝrank'o'j ie-tie est'is ornam'it'a'j per statu'et'o, skatol'et'o aŭ simil'a objekt'o.

Dima ek'sid'is en la led'a fotel'o kaj el tir'kest'o pren'is skatol'et'o'n kun mal'grand'a'j, sed bel'a'j paper'slip'o'j: cent'o da ident'a'j ekslibris'o'j. Sur la slip'o'j star'is li'a de'nask'a nom'o Dima Perković en bel'e ornam'it'a'j liter'o'j kun sub ĝi bild'o de mult'kolor'a papili'o, sid'ant'a sur paĝ'o de mal'ferm'it'a libr'o. Tut'e sub'e trov'iĝ'is li'a adres'o en Zagreb'o. Li zorg'e glu'is la slip'et'o'n en la libr'o'n kaj re'ferm'is ĝi'n por met'i sur fask'o'n kun kelk'a'j ali'a'j libr'o'j. El la sam'a tir'kest'o, li pren'is kajer'o'n, mal'ferm'is ĝi'n ĉe la paĝ'o'sign'o kaj en'skrib'is la plej grav'a'j'n datum'o'j'n de la nov'a libr'o: „Kie papili'o'j flug'as” – aŭtor'o – urb'o – jar'o – ISBN.

La libr'o'n li ne leg'os, ĉar li jam kon'as la en'hav'o'n. Anstataŭ'e, li kun'port'os la libr'o'n al si'a propr'a butik'o: libr'o'brokant'ej'o en la centr'o de Zagreb'o. Tie, li de'nov'e vend'os la libr'o'n, prefer'e al iu turist'o, sed kompren'ebl'e ankaŭ al iu ajn interes'at'o. Dima est'is 45-jar'a, mez'statur'a vir'o kun ĝentil'a mien'o; ĉiam tre afabl'a, sed sam'temp'e iom distanc'a kaj ferm'it'a. Li'a'j har'o'j hav'is la sam'a'n brun'a'n kolor'o'n kiel li'a'j okul'o'j. En si'a libr'ej'o, li ĉiu'maten'e leg'is la ĵurnal'o'n, foj'e murmur'ant'e koment'o'j'n, foj'e rid'et'ant'e, sed kutim'e sufiĉ'e serioz'e kaj koncentr'it'e. Post'e li solv'is la kruc'vort'enigm'o'n, ĝeneral'e kun mal'mult'e da pen'o, foj'foj'e konsult'ant'e vort'ar'o'n aŭ atlas'o'n de proksim'a bret'o.

La libr'o, kiu'n Dima tiu'n tag'o'n kun'port'is, rest'is 4 semajn'o'j'n en la montr'o'fenestr'o; fin'e li met'is ĝi'n en la bret'ar'o'n inter ali'a'j roman'o'j. Pas'is monat'o, du monat'o'j, foj'e iu foli'um'is la verk'o'n, re'met'is ĝi'n, pren'is ali'a'n libr'o'n, re'ven'is al la unu'a kaj tiel plu. Pas'is preskaŭ jar'o, dum kiu Dima aĉet'is kaj vend'is ali'a'j'n libr'o'j'n, iu'j'n kun ekslibris'o, ali'a'j'n sen. Fin'fin'e iu vir'in'o tamen aĉet'is la libr'o'n por leg'i dum si'a vojaĝ'o, kun'e kun kelk'a'j ali'a'j libr'o'j. Ŝi fakt'e loĝ'as en Germani'o, ek'sci'is Dima, sed ŝi hav'as parenc'o'j'n apud Zagreb'o, do ŝi profit'as de la okaz'o hav'ig'i al si leg'aĵ'o'j'n en si'a propr'a lingv'o, ĉar mal'facil'e akir'ebl'a'j'n ekster'land'e. Dima bel'e pak'is la libr'o'j'n en tip'e hel'brun'a paper'o kaj ŝov'is ĉio'n en plast'a'n sak'o'n kun la adres'o kaj emblem'o de si'a vend'ej'o.

En la trajn'o hejm'e'n tamen, la vir'in'o en'dorm'iĝ'is leg'ant'e la libr'o'n – ne ĉar ĝi est'is mal'interes'a, sed pro la ritm'a ĉukĉuk -son'o de la lokomotiv'o, la kdengkdeng -bru'o de la rad'o'j sur la rel'o'j kaj la komfort'a seĝ'o en trankvil'a kupe'o. Kiam la trajn'o al'ven'is en Frankfurt'o, kie ŝi dev'is ŝanĝ'i, ŝi ŝok'e vek'iĝ'is, rapid'e pren'is si'a'j'n jak'o'n, man'sak'o'n kaj valiz'o'n kaj hast'is ekster'e'n ... sen la libr'o. La trajn'o rapid'e post'e plu'vetur'is, kun la libr'o ankoraŭ en la dors'poŝ'o de la seĝ'o antaŭ ŝi. Foj'e iu'j pasaĝer'o'j rigard'is ĝi'n, iu eĉ tra'foli'um'is ĝi'n, sed sen interes'iĝ'o pro la „strang'a lingv'aĵ'o” kun ĝi'a'j strang'a'j haĉek'o'j kaj akcent'o'j. En la trajn'remiz'o, pur'ig'ist'o kun'port'is la libr'o'n por met'i ĝi'n ĉe la ali'a'j forges'it'aĵ'o'j. Neniu ven'is por pet'i ĝi'n, do oni port'is ĝi'n kun ali'a'j libr'o'j al proksim'a brokant'ej'o por hav'i iom da krom'en'spez'o'j. Kaj tie ĝi de'nov'e atend'is aĉet'ont'o'n ... dum plur'a'j monat'o'j. Relativ'e rapid'e ĉi-foj'e tamen, vojaĝ'ant'o pren'is ĝi'n ... est'is nur mal'mult'a'j kroat'a'j libr'o'j tie aĉet'ebl'a'j, kaj la vend'ist'o kon'is si'a'j'n klient'o'j'n kaj atent'ig'is ili'n pri la nov'e al'ven'int'a'j libr'o'j.

La koncern'a vir'o komplet'e leg'is la libr'o'n; part'e dum vojaĝ'o, la ceter'o'n li hejm'e tra'leg'is. Tiu ĉi vir'o, Vlado, loĝ'as apud Amsterdam'o kaj hav'as amik'in'o'n, ankaŭ de kroat'a de'ven'o, kiu'n li foj'e vizit'as. Est'is por ambaŭ ĉiam eg'e agrabl'e ne nur pov'i parol'i en la de'nask'a lingv'o, sed ankaŭ pri afer'o'j, kiu'j koncern'as la hejm'land'o'n kaj kiu'j'n ali'a'j oft'e ne pov'as kompren'i. Dum unu el si'a'j vizit'o'j, li donac'is al ŝi la libr'o'n, kiu'n li aĉet'is en Germani'o, ĉar li sci'is, ke ĝi plaĉ'os al ŝi. Kaj efektiv'e: Mil'a tuj ŝat'eg'is ĝi'n, ĉar tem'is pri papili'o'j – nu, almenaŭ la titol'o en'hav'is la vort'o'n, do ŝi est'is jam tre pozitiv'a pri ĝi kaj kontent'a. De ĉiam ŝi am'as papili'o'j'n kaj inter'temp'e kolekt'is mult'a'j'n objekt'o'j'n en si'a hejm'o kun tiu motiv'o.

Ŝi gaj'e mal'ferm'is la libr'o'n kaj ne pov'is ne rimark'i la bel'a'n glu'aĵ'o'n en ĝi: ekslibris'o kun papili'o sid'ant'a sur mal'ferm'a libr'o ... kaj kiam ŝi leg'is la nom'o'n super la bild'o, ŝi preskaŭ sven'is: Dima Perković. Dum 2-3 sekund'o'j ŝi ne spir'is, kaj Vlado konfuz'it'e ek'tim'is pri ŝi'a san'o. Tiam Mil'a larm'e ek'rakont'is al li pri si'a amik'o el jun'aĝ'o: „Ĵus antaŭ la milit'o ni est'is najbar'o'j. Mi est'is ebl'e 15-jar'a knab'in'o, kiu ador'is sekv'i papili'o'j'n; Dima kutim'e sid'is ekster'e leg'ant'e. Iu'n tag'o'n ni kun'e sid'is mal'antaŭ'e en la ĝarden'o, babil'ant'e kiel ni oft'e far'is. Subit'e, sen ia sign'o, est'iĝ'is silent'o, dum ni rigard'is unu la ali'a'n, al'proksim'iĝ'is kaj don'is mal'long'a'n kis'o'n. Ni long'e rest'is tie, man'o'n-en-man'o ... sed tiu'n nokt'o'n eksplod'is la milit'o, kaj mi'a famili'o fuĝ'is ekster'land'e'n.”

Unu semajn'o'n post'e en Zagreb'o.

„... mi'a patr'o est'is for'vok'it'a por milit'serv'i, ni'a dom'o est'is ruin'ig'it'a, do ni loĝ'is ie en kel'o'j, hav'is tre mal'mult'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kaj ĉiam la sam'a'j'n, post'e ven'is nutr'aĵ'pak'aĵ'o'j send'it'a'j per uson'a'j aviad'il'o'j, do ni manĝ'is el tio, sed panj'o mal'san'iĝ'is, kaj mi dev'is ir'i al orf'ej'o, kie mi post'e aŭd'is, ke nek panj'o, nek paĉjo ĝis'viv'is. La tut'a'n temp'o'n, mi pens'is pri vi, Mil'a, kaj ni'a unu'sol'a kis'o. En la bunkr'o'j en la mal'lum'o, vi est'is tie, kaj ankaŭ post'e, ĉiam kiam mi vid'is papili'o'n, mi pens'is pri vi!”
„Post la milit'o, mi prov'is trov'i vi'n, mi mult'e serĉ'is ĉiu'foj'e, kiam mi est'is en Kroati'o, sed neniu en la vilaĝ'o sci'is, kie'n vi ir'is.”
„Jes, ankaŭ mi. Mi ne sci'is, kie'n vi ir'is, kaj pli'e, mi est'is send'it'a al ali'a famili'o, kiu adopt'is mi'n kaj ankaŭ ŝanĝ'is mi'a'n nom'o'n.”

„Ha, tial mi ne trov'is vi'n en la telefon'libr'o de Zagreb'o!”
„Jes, kaj tial mi komenc'is far'i ekslibris'o'j'n kun mi'a ver'a nom'o, kun papili'o en la desegn'o, kiu reprezent'u vi'n, kaj libr'o por mi. Mi aĉet'ad'is libr'o'j'n pri papili'o'j, en'glu'is ekslibris'o'n kaj de'nov'e vend'is ili'n, foj'e post'las'is en trajn'o, ekster'land'e kaj tiel plu ... en la esper'o, ke ĝi ating'os vi'n. Mi sci'as, ke est'as tre ideal'ism'e kaj ebl'e naiv'e, sed tamen.”
„Ho Dima, sed kiel vi sukces'is daŭr'ig'i tiel long'e?”
„Ha, Mil'a, oni neniam forges'as si'a'n unu'a'n am'o'n!”
„Ho, Dima, kar'a, kar'a Dima! Mi bedaŭr'as, pardon'pet'as, sed post kiam mi ne trov'is vi'n – mi eĉ ne sci'is, ĉu vi en'tut'e ankoraŭ viv'as, kaj en tiu ali'a land'o, kie'n oni port'is mi'n, kun ĝi'a tut'e ali'a viv'manier'o, mi edz'in'iĝ'is kaj hav'as infan'o'n.”
„Pri tio ne zorg'u, Mil'a. Mi est'as sufiĉ'e matur'a por sci'i, ke tio pov'is okaz'i. Eĉ est'is ver'ŝajn'e. Mi ĝoj'eg'as, ke vi est'as viv'a kaj feliĉ'a! La ne'sci'o por mi est'is pli terur'a ol iu ajn nov'aĵ'o, kiom ajn mal'bon'a. Nun mi est'as liber'ig'it'a kaj pov'as daŭr'ig'i mi'a'n viv'o'n.”

Kiam je tag'mez'o la kanon'o de la tur'o Lotrščak paf'is, kiel ĝi ĉiu'tag'e ekzakt'e je la 12 a hor'o far'as, Dima ferm'is si'a'n vend'ej'o'n kaj promen'is kun Mil'a man'o'n-en-man'o al restoraci'et'o por tag'manĝ'i, kiel unu'foj'e ĉiu'jar'e ek'de tiam. Post la for'pas'o de si'a nederland'a edz'o, Mil'a re'ir'is al Kroati'o kaj ek'loĝ'is kun Dima. La last'a'j'n jar'o'j'n de si'a viv'o ili tut'e agrabl'e pas'ig'is kun'e.

Lod'e V AN DE V ELDE

OPINI'O

Pord'o al okcident'o

La eŭrop'a en'ir'ej'o: tiel taks'as ĉin'o'j Hungari'o'n. Ebl'e tro'as dir'i, ke ĉin'o'j opini'as hungar'o'j'n la unu'sol'a parenc'a popol'o en Eŭrop'o, sed fakt'o est'as, ke la ord'o de hungar'a'j kaj ĉin'a'j person'a'j nom'o'j ident'as, ke la distribu'o de sang'o-grup'o'j de hungar'o'j kaj nord'a'j ĉin'o'j sam'as kaj ke konstat'ebl'as simil'ec'o en popol'muzik'o kaj en popol'art'o ankaŭ en nord'a Ĉini'o.

Fin'e de social'ism'o ĉin'o'j ar'e al'ven'is en Hungari'o'n. Ili komenc'e kuir'is en ĉin'a'j restoraci'o'j kaj komerc'ad'is. Ĉin'a'j var'o'j iĝ'is popular'a'j inter mal'riĉ'a'j hungar'o'j. Laŭ opini'sond'ad'o'j, hungar'o'j taks'is ĉin'o'j'n la plej bon'a popol'o inter cigan'o'j, slovak'o'j, ruman'o'j kaj ali'a'j viv'ant'a'j en Hungari'o. En Hungari'o viv'as grand'a ĉin'a koloni'o. Ankaŭ la Bank'o de Ĉini'o funkci'as en Budapeŝt'o, kio est'as unik'a en la region'o.

Lern'ej'o

Du'lingv'a lern'ej'o est'as fond'it'a en Budapeŝt'o kaj do, spit'e lingv'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n, nask'iĝ'is nov'a generaci'o du'lingv'a. Por ĉin'o'j la hungar'a lingv'o est'as tiel mal'facil'a kiel la ruman'a aŭ la ĉeĥ'a.

La ĉin'a reg'ist'ar'o alt'e taks'as la hungar'a'n kontakt'o'n, ĉar Hungari'o aparten'as al Eŭrop'a Uni'o, membr'as en la t.n. Schengen -grup'o (eŭrop'a'j ŝtat'o'j, inter kiu'j ne ekzist'as land'lim'a'j kontrol'o'j) kaj ver'ŝajn'e baldaŭ en la eŭr'o-zon'o. Pro tio ĉin'a kompani'o plan'as konstru'i fabrik'o'n en Hungari'o por munt'i aŭtobus'o'j'n.

Karl'o JUHÁSZ
Hungari'o

Ĉin'a restoraci'o en Hungari'o. Nun'temp'e ĉin'o'j vol'as profit'i de hungar'a'j lig'o'j kun ali'a'j eŭrop'a'j ŝtat'o'j.

BELGI'O

Mal'nov'a problem'o pri mal'jun'a'j hom'o'j

Frank Vandenbroucke [ vandenbruke ] kaŭz'is et'a'n ter'trem'o'n en politik'a'j medi'o'j en Belgi'o. Li est'as politik'ist'o en la flandr'a social'ist'a parti'o SP. Li ofic'is, tre jun'a, kiel parti'estr'o kaj kvin foj'o'j'n kiel ministr'o. Dum 25 jar'o'j li akir'is grand'a'n aŭtoritat'o'n pro si'a grand'a labor'fort'o, dosier'kon'o kaj honest'ec'o, eĉ foj'e kontraŭ la gvid'lini'o'j de la propr'a parti'o.

Tiel li jam konflikt'is kun parti'estr'o'j en la propr'a parti'o kaj kun la valon'a social'ist'a parti'o PS. Post la balot'o'j en 2009 li akir'is mult'e da voĉ'o'j, sed pro mal'konsent'o'j kun la parti'estr'in'o Caroline Genez [ karolín ĵené ], li ne plu est'is propon'at'a kiel ministr'o en la flandr'a reg'ist'ar'o. Tio provok'is intern'a'n kriz'o'n en li'a parti'o, sed Vandenbroucke mem silent'is.

Rent'o'j

Nun li re'aper'is en la komunik'il'o'j pro preleg'o pri la est'ont'ec'o de soci'a'j serv'o'j en Belgi'o. Li kalkul'is, ke, en la ven'ont'a'j kvin jar'o'j, la belg'a federaci'a ŝtat'o dev'os ŝpar'i 18 miliard'o'j'n da eŭr'o'j por pov'i viv'ten'i nun'temp'a'j'n soci'a'j'n avantaĝ'o'j'n rilat'e pensi'o'j'n kaj san'pri'zorg'ad'o'n. Kaj tio kondiĉ'e, ke la rent'o'j ne surpriz'e alt'iĝ'u, ke ne fal'u la eŭr'o pro financ'a'j problem'o'j en sud'a Eŭrop'o kaj ke la ekonomi'a kresk'o rest'u je 2 %. Tia ŝpar'o est'us mult'e pli grand'a ol iam okaz'is en la post'milit'a period'o.

Aktiv'ul'o'j

La kial'o – rapid'a mal'jun'iĝ'o de la loĝ'ant'ar'o – ne est'as nov'a kaj ne apart'e belg'a problem'o. En 2040 tri'on'o de la popol'o est'os pli aĝ'a ol 65. Jam de jar'o'j avert'as ekonomik'ist'o'j, ke tio neces'ig'as rimed'o'j'n. La nun'a stud'aĵ'o est'as tre konkret'a. En najbar'a'j land'o'j oni jam en'konduk'is ne'popular'a'j'n aranĝ'o'j'n. Ĝust'e en Belgi'o, kie la nombr'o de aktiv'ul'o'j est'as mal'alt'a kompar'e kun la najbar'o'j, oni prokrast'as drast'a'j'n rimed'o'j'n pro mank'o de politik'a koher'ec'o en la federaci'a reg'ist'ar'o.

La stud'aĵ'o do ne provok'is tio'n, kio'n oni pov'us esper'i. Kaj PS kaj SP lim'ig'is si'n al kritik'o'j pri detal'o'j de la dosier'o kaj ŝajn'e prefer'as kaŝ'i la ver'a'n situaci'o'n. Pro tim'o perd'i adept'o'j'n, politik'ist'o'j – ne nur social'ist'o'j – daŭr'e prokrast'as la neces'a'j'n paŝ'o'j'n, kiu'j'n tiu mal'jun'iĝ'o postul'as. Sed pro tiu prokrast'o la cel'publik'o de la social'ist'o'j, la ekonomi'e mal'pli fort'a'j hom'grup'o'j, est'ont'ec'e plej mult'e sufer'os.

Ivo D URWAEL

EL'MIGR'AD'O

Viz'o-kriz'o

Tuj post la liberal'ig'o de viz'o'j por civit'an'o'j de Serbi'o, Makedoni'o kaj Montenegr'o, konstat'ebl'is el'ir'o el tiu'j land'o'j al okcident'a Eŭrop'o. Tio rimark'ebl'as apart'e en la plej mal'riĉ'a'j soci'a'j tavol'o'j kaj region'o'j, ekzempl'e en okcident'a Makedoni'o kaj sud'a Serbi'o, kie loĝ'as alban'o'j.

Post la 19 a de decembr'o 2009 nur el Kumanovo en Makedoni'o el'migr'is al Belgi'o ĉirkaŭ 3400 alban'a'j jun'ul'o'j kaj vir'o'j. Ili serĉ'is tie posten'o'j'n kaj azil'o'n. El la region'o de Preŝevo, sud'a Serbi'o, el'migr'is jam ĉirkaŭ 20 000 hom'o'j.

Laŭ alban'a'j politik'ist'o'j, fenomen'o tia ekonomi'e kaj demografi'e mal'util'as al la koncern'a'j region'o'j. Krom'e pov'as est'i, ke est'os prokrast'it'a la akcept'o en la Ŝengen -zon'o'n de Albani'o, Kosov'o, Bosni'o kaj Hercegovin'o, kiu'j ankoraŭ ne akir'is rajt'o'n pri liber'a mov'iĝ'o tra EU -land'o'j.

Bardhyl S ELIMI

KOMUN'ISM'O

Sekret'o'j el'tomb'ig'it'a'j

Dum la komun'ism'a reĝim'o en Albani'o est'is kondamn'it'a'j al mort'o pro politik'a'j kial'o'j ĉirkaŭ 5600 vir'o'j kaj pli ol 450 vir'in'o'j. Kontrast'e en Orient'a Germani'o, kun loĝ'ant'ar'o 15-obl'e pli grand'a, pere'is sam'kial'e nur 250 hom'o'j.

Inter la ekzekut'it'o'j est'as eks'a'j partizan'o'j, oficir'o'j kaj alt'rang'ul'o'j, inkluziv'e de membr'o'j de la pol'it'buro'o. La ŝtat'o dispon'is pri ok ekzekut'ej'o'j kaj tomb'ej'o'j, kiu'j rest'is sekret'a'j. Tial la famili'an'o'j ne sci'is, kie est'as en'tomb'ig'it'a'j la viktim'o'j, almenaŭ ne ĝis 1991, kiam fal'is la reĝim'o.

Mal'kovr'it'a

Tiam, uz'ant'e inform'o'j'n de eks'a'j polic'ist'o'j, prokuror'o'j aŭ medicin'ist'o'j, parenc'o'j komenc'is esplor'i la sort'o'n de si'a'j famili'an'o'j. Tial est'as mal'kovr'it'a last'a'temp'e amas'tomb'ej'o pied'e de la mont'o Dajt, tuj apud la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o.

La reg'ist'ar'o decid'is star'ig'i komision'o'n por trov'i ĉiu'j'n tomb'ej'o'j'n kaj ident'ig'i la viktim'o'j'n. Krom'e, en la centr'o de Tiran'o, kie iam star'is Stalin-monument'o, oni konstru'os re'memor'ig'il'o'n pri la viktim'o'j de komun'ism'o. Fin'e ek'funkci'os nov'a institut'o por stud'i la krim'o'j'n de komun'ism'o.

Bardhyl S ELIMI

Bru'o pri'bru'a

La 1an de mart'o mi vojaĝ'et'is en mi'a urb'o, vizit'ant'e konstru'aĵ'o'j'n kaj memor'aĵ'o'j'n kiu'j post'viv'is la japan'a'j'n milit'o'j'n. Tiel mi mi'n prepar'is por la plan'at'a ĉi-tem'a ekskurs'o. Mi'a vojaĝ'et'o est'is agrabl'a kaj frukt'o'plen'a krom unu afer'o: bru'eg'o'j de uson'a'j ĉas'aviad'il'o'j.

La tag'o koincid'is kun la memor'tag'o pri Bikin'i. En 1954 Uson'o eksperiment'is per hidrogen'a bomb'o ĉe la atol'o Bikin'i. La eksplod'o est'is pli grand'a ol atend'it'e kaj sur japan'a'j'n fiŝ'kapt'ist'o'j'n fal'is radioaktiv'a'j cindr'o'j. Sufer'is mult'a'j pro radioaktiv'ec'o kaj mort'is unu fiŝ'ist'o.

Pro la dat're'ven'o okaz'is en la patr'in'a haven'o de la mort'int'a mar'ist'o memor-kun'sid'o. Ŝajn'is al mi, ke per tiu ĉi arbitr'a flug'ad'o de ĉas'aviad'il'o'j Uson'o vol'as sub'prem'i la pac'mov'ad'o'n kaj el'montr'i si'a'n hegemoni'o'n sur Japani'o.

Protest'is

Ne nur la 1an de mart'o, sed jam de kvin jar'o'j flug'as uson'a'j ĉas'aviad'il'o'j super Japani'o. Jam 24 guberni'o'j protest'is al Uson'o kaj al la japan'a reg'ist'ar'o, tamen van'e.

La bru'o'j, kiu'j'n mi aŭd'is, ne tim'ig'is, ĉar la aviad'il'o'j ne tiel mal'alt'e flug'is. En iu'j lok'o'j tamen ili flug'as tre mal'alt'e aŭ subit'e mal'alt'iĝ'as, far'ant'e bru'eg'o'n. Oni dir'as, ke la bru'eg'o'j est'as „tortur'a'j” kaj „kor'romp'a'j”. Ankaŭ bov'in'o'j est'is tiel terur'it'a'j, ke ili produkt'is mal'pli da lakt'o, kaj eĉ romp'is al si krur'o'n pro frenez'a ek'salt'o aŭ ek'kur'o. Ceter'e mal'jun'ul'o'j, aŭd'ant'e la bru'o'n, ek'tim'as, re'memor'ant'e la milit'o'n.

La japan'a reg'ist'ar'o kaj la uson'a arme'o dir'as, ke tiu'j aviad'il'o'j observ'as la norm'o'n pri minimum'a flug-alt'ec'o. La leĝ'o mal'permes'as flug'i mal'pli alt'e ol 300 metr'o'j'n super hom'plen'a'j kvartal'o'j kaj mal'pli alt'e ol 150 metr'o'j'n en ali'a'j lok'o'j. Tamen la leĝ'o origin'e cel'is aviad'il'o'j'n kaj helikopter'o'j'n, kiu'j flug'as por fot'ad'o aŭ turism'o. Ĝi ne cel'as ĉas'aviad'il'o'j'n. Ne ĝust'e est'as aplik'i la leĝ'o'n al aviad'il'o'j tia'j.

Akcident'o

Uson'a'j ĉas'aviad'il'o'j arbitr'e flug'as en japan'a aer'o, ne publik'ig'int'e si'a'j'n kurs'o'j'n. Mal'e en Uson'o la arme'o publik'ig'as si'a'j'n kurs'o'j'n kaj ne permes'as mal'alt'a'n flug'ad'o'n super urb'o'j aŭ eĉ best'o'j. Tamen ne en Japani'o. Se okaz'us akcident'o, viktim'iĝ'us mult'a'j hom'o'j, ĉar Japani'o est'as dens'e loĝ'at'a.

Japani'o est'as sen'de'pend'a land'o, ne uson'a koloni'o. Japan'o'j ne est'as dev'ig'at'a'j prunt'e'don'i si'a'n ter'o'n por sub'ten'i uson'a'j'n milit'o'j'n en Irak'o kaj Afgani'o. La japan'a reg'ist'ar'o insist'as, ke uson'a'j trup'o'j defend'as Japani'o'n. Tamen krom la reg'ist'ar'o nur mal'mult'a'j japan'o'j tio'n kred'as.

H ORI Jasuo

JAPANI'O

Flug'int'e bankrot'e'n

Bankrot'is Japan'a Aer'lini'o ( JAL), long'e la simbol'o de Japani'o. En 1951 fond'iĝ'is JAL kiel jur'a person'o subvenci'at'a de la ŝtat'o. Tamen en februar'o 2010 ĝi pet'is la reg'ist'ar'o'n aplik'i la leĝ'o'n por re'organiz'i bankrot'int'a'j'n kompani'o'j'n.

Laŭ la leĝ'o special'a kompani'o entrepren'os divers'a'j'n rimed'o'j'n por re'star'ig'i JAL -on. Tiu'j ebl'e inkluziv'os: vend'i ĉiu'j'n 37 tiel nom'at'a'j'n mamut'a'j'n jet'o'j'n por mal'pli'ig'i benzin'o-kost'o'j'n; nul'ig'i 14 inter'naci'a'j'n kaj 17 en'land'a'j'n sen'profit'a'j'n flug'lini'o'j'n; mal'dung'i tri'on'o'n de la labor'ist'ar'o; re'tir'iĝ'i el hotel'o'j kaj turism'o; tranĉ'i emerit'o-pensi'o'j'n; kaj kun'labor'i kun la uson'a flug'kompani'o Delt'a. Tiel oni cel'as profit'ig'i JAL -on en 2011.

Laŭ la japan'a gazet'ar'o, JAL bankrot'is pro divers'a'j kial'o'j. En la ŝtat'a kompani'o tro inter'ven'is politik'ist'o'j kaj ministr'o'j. Simil'e, la reg'ist'ar'o de la Liberal'a Demokrati'a Parti'o konstru'ig'ad'is flug'haven'o'j'n kaj trud'is al la flug'kompani'o'j serv'o'j'n, kiu'j ne don'is profit'o'j'n.

Atak'o'j

Kulp'is ankaŭ la teror'ist'a'j atak'o'j en Uson'o en 2001, kiu'j frap'is JAL -on, ĉar japan'o'j ne em'is vojaĝ'i ekster'land'e'n. Krom'e, en 2005, okaz'is akcident'o'j al JAL, kiu'j damaĝ'is la reputaci'o'n de la kompani'o. Fin'e, inter la estr'ar'an'o'j de JAL est'iĝ'is konflikt'o'j.

Not'ind'as, ke ali'a'j ŝanĝ'o'j pli kaj pli mal'help'as al flug'kompani'o'j. En Japani'o oni konstru'as ret'o'n de rapid'trajn-lini'o'j, ankaŭ ŝose'o'j'n. Ebl'as vetur'i ankaŭ per mal'mult'e'kost'a'j bus'serv'o'j.

La nov'a reg'ist'ar'o de la Demokrati'a Parti'o ŝanĝ'os la iam'a'n politik'o'n pri aviad'o. La parti'o slogan'as: „De beton'o al hom'o'j.” Tio signif'as, ke baldaŭ mal'aper'os kelk'a'j flug'haven'o'j.

H ORI Jasuo

Reputaci'o re'vok'it'a

La japan'a aŭt'o-firma'o Toyota est'as unu el la grand'a'j aŭtomobil'o-kompani'o'j de la mond'o kaj kon'at'a pro la kvalit'o de si'a'j produkt'aĵ'o'j. Tamen nun tut'mond'e kresk'as kritik'o'j kontraŭ la kompani'o.

Ek'de novembr'o pas'int'jar'e la firma'o re'vok'is milion'o'j'n da aŭt'o'j pro mis'funkci'o de la akcel'il'o aŭ de la brems'o'j. La uson'a reg'ist'ar'o taks'is la nombr'o'n de re'vok'it'a'j aŭt'o'j tre grav'a. En februar'o pardon'pet'is Tojoda Akio, la Toyota -prezid'ant'o, pro la akcident'o'j kaŭz'it'a'j de la mis'funkci'o'j. Li promes'is pli'bon'ig'i la proced'o'j'n de la kompani'o kaj fund'e esplor'i la mis'funkci'o'j'n.

Desegn'o

La problem'o'j de'ven'as ebl'e de labor'plan'o lanĉ'it'a en 2003. Tiu ĉi t.n. glob'a ĉef'plan'o antaŭ'vid'is jar'e produkt'i pli'a'j'n 300 000 aŭt'o'j'n, ĝis en'tut'e en 2008 pli ol ok milion'o'j. Por tio'n real'ig'i Toyota aplik'is divers'a'j'n rimed'o'j'n. Ekzempl'e en 1995 Toyota bezon'is 18,8 monat'o'j'n ek'de la desegn'o ĝis la vend'o; en 2006 nur 12 monat'o'j'n.

Anstataŭ kontrol'i la kvalit'o'n per prov-aŭt'o, la firma'o de'pend'is de komput'il'o'j. Sam'temp'e ĝi konstru'is nov'a'j'n fabrik'o'j'n en Uson'o kaj en Azi'o. La firma'o rapid'e kresk'is sed, kiel agnosk'is la prezid'ant'o, mank'is hom'fort'o'j.

Inter'temp'e grand'iĝ'is la nombr'o de re'vok'it'a'j aŭt'o'j. Ek'de la fin'o de la pas'int'a jar'o tiu ĉi nombr'o ating'is pli ol 10 milion'o'j'n. Nun japan'o'j esper'as, ke Toyota , la plej grand'a kompani'o en Japani'o, kaj ties simbol'o, re'akir'os la fid'o'n de la mond'o.

H ORI Jasuo

LITOVI'O

Liber'ec'o – fest'ind'a eĉ post 20 jar'o'j

En mart'o la litov'o'j fest'is la 20-jar'iĝ'o'n de la sen'de'pend'ec'o dis'de Soveti'o. Ili memor'is, kiel antaŭ 20 jar'o'j Vytautas Landsbergis, la nov'elekt'it'a estr'o de la tiam'a super'a konsili'o de Litovi'o, televid'e anonc'is: „Litovi'o est'as liber'a. Kaj en la anim'o, kaj en la jur'o. Ni pov'us kri'i: ankaŭ Latvi'o est'os liber'a! Estoni'o est'os liber'a kaj ankaŭ ĉiu'j ali'a'j, kiu'j nun ne est'as liber'a'j.”

Fest'ant'e la dat're'ven'o'n, Litovi'o far'iĝ'is dum unu tag'o kvazaŭ centr'o de politik'a'j event'o'j en Eŭrop'o. Vizit'is prezid'ant'o'j de ali'a'j eŭrop'a'j ŝtat'o'j, inkluziv'e de la eston'a Toomas Hendrik kaj la latv'a Vald'is Zatlers, kaj ali'a'j grav'a'j politik'ist'o'j. Okaz'is parad'o'j, koncert'o'j kaj eĉ diskut'o'j pri la 20 jar'o'j da sen'de'pend'ec'o.

Respekt'o

La litov'a prezid'ant'o, Dali'a Grybauskaitė, dir'is, ke al sen'de'pend'ec'o konduk'is mil'jar'a histori'o. „Hodiaŭ ni ne perd'u la cel'o'n, kiu kun'ig'u ni'n jam en liber'a Litovi'o: anim'a bon'stat'o, reciprok'a respekt'o kaj unu'ec'o antaŭ mal'facil'aĵ'o'j”, ŝi al'don'is.

Kun'fest'is 20 jar'o'j'n da sen'de'pend'ec'o tri balt'a'j prezid'ant'o'j: de Estoni'o, Toomas Hendrik ; Litovi'o, Dali'a Grybauskaitė kaj Latvi'o, Vald'is Zatlers.

La dat'o de la sen'de'pend'iĝ'o – la 11- a de mart'o – ne est'is hazard'a. Laŭ la konstituci'o de la tiam'a Soveti'o ebl'is for'las'i la uni'o'n, tamen ne est'is pri'skrib'it'e kiel. Moskv'o jam intenc'is aplik'i la konstituci'o'n por mal'help'i la eks'iĝ'o'n de Litovi'o. Iom post'e, en januar'o 1991, soveti'a'j arme'an'o'j cel'is efektiv'ig'i ŝtat'renvers'o'n kaj okup'is radi'o- kaj televid'o-staci'o'j'n. Pere'is 14 person'o'j. La soveti'a arme'o for'las'is Litovi'o'n definitiv'e en aŭgust'o 1993.

Krom'e, post la sen'de'pend'iĝ'o, neniu vol'is agnosk'i la nov'a'n ŝtat'o'n. Island'o far'iĝ'is la unu'a. Uson'o sekv'is en 1991, far'iĝ'ant'e la 37 a. Hodiaŭ Litovi'o'n agnosk'as 154 ŝtat'o'j de la mond'o.

LAST

BALKANI'O

Pri'viz'a vizit'o

Antaŭ ne'long'e la alban'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Ilir Met'a, ceter'e vic-ĉef'ministr'o, vizit'is la serb'a'n ĉef'urb'o'n Beograd'o. Tie li diskut'is kontakt'o'j'n inter Albani'o kaj Serbi'o sur'kamp'e de ekonomi'o, transport'o, sekur'ec'o, turism'o kaj minoritat'o'j.

Ministr'o Met'a invit'is serb'o'j'n vizit'i sen'viz'e Albani'o'n (kio ebl'as jam de plur'a'j jar'o'j), kaj pet'is la serb'a'n prezid'ant'o'n sam'o'n permes'i por alban'o'j dezir'ant'a'j vizit'i Serbi'o'n.

Minoritat'o

Tiam la ministr'o vizit'is la val'o'n de Preŝevo, sud'e en Serbi'o kaj najbar'e al Kosov'o kaj Makedoni'o, kie loĝ'as alban'a minoritat'o.

Nun'temp'e Serbi'o kaj Albani'o ĝu'as normal'a'j'n politik'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n rilat'o'j'n. Tio kontribu'as al pac'a dis'volv'iĝ'o kaj stabil'ec'o en la region'o.

Bardhyl S ELIMI

Ekster'land'a politik'o: ĉu etik'a aŭ pragmat'a?

Belgi'o ankoraŭ konserv'as fort'a'j'n lig'o'j'n kun si'a eks'koloni'o Kong'o. Grand'a part'o de la belg'a evolu'help'o flu'is al tiu land'o. Sed la rilat'o'j oft'e fluktu'is pro belg'a mal'aprob'o pri mis'situaci'o'j en Kong'o.

En politik'a'j medi'o'j plur'foj'e okaz'is diskut'o'j, ĉu nepr'e sub'ten'i la instanc'o'j'n por ne fuŝ'i la belg'a'j'n kultur'a'j'n, politik'a'j'n kaj komerc'a'j'n rilat'o'j'n, ĉu postul'i, ke oficial'a help'o al Kong'o serv'u al la popol'o anstataŭ al pli'riĉ'iĝ'o de korupt'a kast'o.

La ebl'a influ'o de Belgi'o tamen nun'temp'e mult'e ŝrump'is, ĉar ekzempl'e Ĉini'o pret'as propon'i sum'o'j'n por sub'ten'i la ekonomi'a'n dis'volv'iĝ'o'n, kiu'j mult'eg'e super'as la belg'a'j'n ebl'o'j'n. Belgi'o antaŭ'vid'as help'o'n de 195 milion'o'j en la ven'ont'a'j tri jar'o'j; Ĉini'o promes'is 9 miliard'o'j'n.

Profit'em'o

Tamen Karel De Gucht [ ĥiĥt ], kiam ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j kaj post'e kiam komision'an'o de Eŭrop'a Uni'o, kuraĝ'is publik'e denunc'i la profit'em'o'n de politik'ist'o'j el la reg'ist'ar'o de Kabil'a. Kong'o tiom indign'iĝ'is, ke ĝi deklar'is De Gucht ne plu bon'ven'a en la land'o.

Li'a post'e'ul'o kiel ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j en Belgi'o, Steven Vanackere [ stéven vanákere ], pen'ad'is re'star'ig'i amik'a'j'n rilat'o'j'n. Part'e pro tio la belg'a reĝ'o Albert'o 2 a, kun reprezent'ant'o'j de la reg'ist'ar'o, ĉe'est'os fest'o'j'n pro la 50-jar'a sen'de'pend'iĝ'o de Kong'o.

Streb'o'j

Lev'iĝ'is la demand'o, ĉu la reĝ'o ne dev'us vizit'i specif'a'j'n tie'a'j'n organiz'aĵ'o'j'n por montr'i, ke li sub'ten'as la streb'o'j'n al pli'demokrati'iĝ'o de la land'o. Sed supoz'ebl'e nenio okaz'os sen la ben'o de Kabil'a kaj li'a'j ĉirkaŭ'ul'o'j.

Prepar'e al la reĝ'a part'o'pren'ad'o en la fest'o'j, belg'a'j delegaci'o'j jam vizit'is kaj vizit'os la land'o'n. Kiam Pieter De Crem [ piter de krem], ministr'o pri milit'a defend'ad'o, tie propon'is, ke kong'a'j soldat'o'j defil'u dum la belg'a naci'a fest'o'tag'o en Brusel'o, precip'e la flandr'a gazet'ar'o indign'iĝ'is.

Arme'o

Nov'aĵ'o'j pri la propon'o ating'is Belgi'o'n tuj antaŭ UN-raport'o, kiu menci'is, ke arme'o, polic'o kaj inform'serv'o'j en Kong'o sistem'e kaj arbitr'e arest'as, tortur'as, mort'ig'as kaj seks'per'fort'as civit'an'o'j'n kaj ankaŭ dung'as infan'soldat'o'j'n. La situaci'o en Kong'o, laŭ la raport'o, mult'e pli'grav'iĝ'is en 2009.

Kaj, kvankam la ministr'o est'as flandr'a, de'nov'e la komun'um'o'j divers'e re'ag'is. Flandr'a'j politik'a'j parti'o'j mal'aprob'is la paŝ'o'n de la ministr'o, escept'e de la parti'o, al kiu aparten'as De Crem, kiu ne esprim'is star'punkt'o'n. Valon'a'j reg'ist'ar'a'j parti'o'j ne kontraŭ'is li'a'n propon'o'n. Tamen la invit'o ne oficial'iĝ'is.

Ivo D URWAEL

Alt'rang'a protest'o

Pro mal'bon'a kondut'o est'is mal'dung'it'a'j 29 oficir'o'j de alban'a taĉment'o en Afgani'o tuj post si'a re'ven'o hejm'e'n. Pli'a'j sep alt'rang'a'j oficir'o'j est'is degrad'it'a'j. La oficir'o'j, al kiu'j oni promes'is 60 uson'a'j'n dolar'o'j'n tag'e, ricev'is nur 54. Pro tio, kaj protest'e, ili ne plen'um'is ĉiu'j'n si'a'j'n dev'o'j'n en ekster'land'o.

Bardhyl S ELIMI

BURUND'O

Kuraĝ'ig'a kandidat'o

Por la unu'a foj'o en la histori'o de Burund'o, kandidat'iĝ'is vir'in'o por la posten'o de prezid'ant'o. Pascaline Kampayano, kiu reprezent'as la opozici'a'n parti'o'n UPD (Uni'o por Progres'o kaj Demokrati'o), est'as la sol'a vir'in'o el naŭ anonc'it'a'j kandidat'o'j. Ŝi'a nom'um'o est'as strategi'a, ĉar en Burund'o vir'in'o'j konsist'ig'as pli ol 55 % de la loĝ'ant'ar'o kaj oni kuraĝ'ig'as vir'in'o'j'n kaj voĉ'don'i kaj voĉ'ricev'i.

Jérémie S ABIYUMVA

BURUND'O

Problem'o ident'ig'il'a

Laŭ la burund'a konstituci'o ĉiu civit'an'o pli ol 18-jar'aĝ'a posed'u ŝtat'a'n ident'ig'il'o'n. Tamen evident'is, dum registr'ad'o por balot'o'j en maj'o, ke preskaŭ du'on'o de la 3 550 000 voĉ'don-rajt'ig'it'o'j ne hav'is kun si ident'ig'il'o'n.

Kulp'as la fakt'o, ke la pli'mult'o de la burund'an'o'j sci'pov'as nek leg'i nek skrib'i. Ili ne kompren'as la grav'ec'o'n de dokument'o'j tia'j. Nur komerc'ist'o'j kaj vojaĝ'em'ul'o'j ili'n posed'as pro postul'o'j de polic'o aŭ bank'o'j. Krom'e rifuĝ'int'o'j el Tanzani'o, kiu'j last'a'temp'e hejm'e'n're'ven'is, al'don'iĝ'as al la nombr'o de tiu'j sen ident'ig'il'o'j.

Malgraŭ tio, mult'a'j hom'o'j raport'as, ke fraŭd'em'ul'o'j prov'as akir'i mult'a'j'n ident'ig'il'o'j'n, por voĉ'don'i pli ol unu foj'o'n.

Jérémie S ABIYUMVA

ALBANI'O

Protest'o kaj progres'o

Protest'is la alban'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j Ilir Met'a pro la insult'a kondut'o de grek'a'j soldat'o'j kontraŭ alban'o'j.

La soldat'o'j, part'o'pren'ant'a'j parad'o'n en Aten'o okaz'e de la grek'a tag'o de sen'de'pend'ec'o, kri'is, ke alban'o'j'n ili murd'os kaj el ili'a haŭt'o kudr'os si'a'j'n vest'o'j'n. Plu'e, spit'e al leĝ'o pri la egal'a'j rajt'o'j de en'migr'int'o'j akir'i grek'a'n ŝtat'an'ec'o'n kaj la deklar'o de la grek'a ĉef'ministr'o Papandreu, ke „grek'o est'iĝ'as ne nur de'nask'e, sed ankaŭ post'e”, la soldat'o'j kri'is, ke „grek'o nask'iĝ'is, ne est'iĝ'os”.

Suspend'o

Pro la insult'o pardon'pet'is la grek'a reg'ist'ar'o. La ministr'o pri defend'o suspend'is la oficir'o'n, kiu respond'ec'is pri la koncern'a'j soldat'o'j.

Malgraŭ tiu ĉi incident'o, inter'rilat'o'j politik'a'j kaj ekonomi'a'j inter Albani'o kaj Greki'o bon'e progres'as. La est'ont'ec'o de pli ol 800 000 alban'a'j rifuĝ'int'o'j en Greki'o iĝ'as pli esper'ig'a. Koincid'e, je la sam'a tag'o de la parad'o la alban'a parlament'o aprob'is du pli'a'j'n tomb'ej'o'j'n por grek'a'j soldat'o'j fal'int'a'j en Albani'o dum la milit'o ital'a-grek'a en 1940.

Bardhyl S ELIMI

NIĜERI'O

Konflikt'as kred'o'j, mort'as mil'o'j

Mort'ig'it'a'j est'as cent'o'j da sen'kulp'a'j niĝeri'an'o'j, ĉef'e vir'in'o'j kaj infan'o'j, pro konflikt'o'j religi'a'j. Apart'e traf'it'a, kaj ne la unu'a'n foj'o'n, est'as la nord'a niĝeri'a region'o Plateau.

Jam en 1999, kaj ankaŭ en 2001, batal'is krist'an'o'j kaj islam'a'j ĝihad'ist'o'j. Pere'is mil'o'j da hom'o'j kaj est'as brul'ig'it'a'j preĝ'ej'o'j kaj ali'a'j sankt'ej'o'j. La tiam'a prezid'ant'o de Niĝeri'o, Olusegun Obasanjo, deklar'is kriz'o'n kaj laŭ la konstituci'o for'ig'is por ses monat'o'j la demokrati'e elekt'it'a'n ŝtat'estr'o'n Joshua Dariye.

La ĉi-jar'a konflikt'o apart'e brutal'is. Mez'nokt'e al'ven'is al la vilaĝ'o Doho Har'a'n atak'ant'o'j, kiu'j mort'ig'is dorm'ant'o'j'n kaj brul'ig'is dom'o'j'n. La region'a estr'o de Plateau, Jonah David Jang, mem krist'an'o, inform'is, ke la arme'o, gvid'at'a de islam'an'o, ne protekt'is la vilaĝ'o'n, malgraŭ raport'o'j pri plan'at'a atak'o.

Fremd'ul'o'j

Post'e Jang kulp'ig'is la najbar'a'n region'o'n Bauchi kaj Ful'a'n-islam'an'o'j'n pri la murd'o'j. Fulanoj loĝ'ant'a'j en precip'e krist'an'a Plateau ne rajt'as kandidat'iĝ'i dum lok'a'j elekt'o'j kaj la krist'an'o'j taks'as ili'n fremd'ul'o'j. Tial la krist'an'o'j nun iĝ'as viktim'o'j ne nur en nord'a Niĝeri'o.

La religi'a kriz'o akir'is afrik'a'n dimensi'o'n. La libi'a ŝtat'estr'o Muammar Gaddafi dir'is, ke, por ating'i pac'o'n en Niĝeri'o, la land'o est'u divid'it'a inter krist'an'a sud'o kaj islam'a nord'o. Koler'e re'ag'is la niĝeri'a reg'ist'ar'o, ordon'ant'e, ke la libi'a ambasador'o hejm'e'n re'ir'u.

Tamen amas'komunik'il'o'j en Niĝeri'o montr'as divers'a'j'n opini'o'j'n pri la konsil'o de Gaddafi. Kelk'a'j kritik'as la libi'a'n ŝtat'estr'o'n, nom'ant'e li'n teror'ist'o. Ali'a'j kred'as, ke ja solv'iĝ'os la religi'a'j problem'o'j, se est'us divid'it'a Niĝeri'o laŭ religi'a'j aŭ etn'a'j princip'o'j.

Princ'o Henrik'o O GUINYE/ pg

Politik'o

POL'LAND'O

Elekt'o'j pli fru'a'j

Post la mort'o de la pol'a prezid'ant'o Lech Kaczyński en aviad'il'a katastrof'o, en kiu pere'is en'tut'e 96 hom'o'j, inkluziv'e de politik'a'j kaj kultur'a'j alt'rang'ul'o'j, sekv'os monat'o'j da ne'cert'ec'o.

La prezid'ant'a'n rol'o'n trans'pren'is la ĉef'marŝal'o de la parlament'o, Bronisław Komorowski, jam prezid'ant-kandidat'o de si'a parti'o PO (Civit'an'a Platform'o) en balot'o'j origin'e okaz'ig'ot'a'j en oktobr'o. Tamen pro la politik'a situaci'o la balot'o'j okaz'os pli fru'e.

Ĝemel'a frat'o

Ne ebl'as dir'i, kiu venk'os. Krom Komorowski prezent'os si'n kandidat'o de la dekstr'a parti'o PIS (Jur'o kaj Just'ec'o), al kiu aparten'is Lech Kaczyński. Nepr'as nun, ke PIS rapid'e trov'u nov'a'n kandidat'o'n. Ver'ŝajn'e tiu est'os la ĝemel'a frat'o de la pere'int'a prezid'ant'o. Iam'a ministr'o de justic'o, Zbigniew Ziobro, eg'e konservativ'a, mal'pli ver'ŝajn'as kiel kandidat'o.

La mal'dekstr'a flank'o ne hav'as mult'a'j'n ŝanc'o'j'n. Ĝi mal'pli popular'as kaj ĝi'a ĉef'kandidat'o ĵus pere'is. Aktual'e la plej popular'a kandidat'o est'as Komorowski, sed potenc'a rest'as PIS. Ĝi parol'as pri la dev'o est'i „patriot'a”, kvazaŭ nur dekstr'em'ul'o'j est'us tia'j. Ceter'e ĝi vol'as „plen'um'i la voj'o'n kaj cel'o'j'n” de la ĵus mort'int'a prezid'ant'o.

Ann'a S KUDLARSKA

Politik'o

HISPANI'O

Mal'just'a justic'o

La 3an de februar'o 2003 ĝendarm'o'j sigel'is la en'ir'ej'o'n de la ĵurnal'o Euskaldunon Egunkaria [ eŭskáldunón egúnkarjá ]. Ju'a'n [ ĥŭan ] del Olmo, juĝ'ist'o de la Naci'a Kort'um'o, zorg'ant'a pri teror'ism'o kaj ali'a'j el'star'e grav'a'j krim'o'j, est'is ordon'int'a la ferm'o'n de la tiam sol'a ĵurnal'o plen'e en la eŭsk'a lingv'o kaj la sen'komunik'a'n arest'o'n de dek el ĝi'a'j labor'ist'o'j sur'baz'e de la kontraŭ'teror'ism'a leĝ'o pro supoz'at'a komplic'ec'o kun la arm'it'a sen'de'pend'ism'a grup'o ET'A („ Euskadi ta Askatasuna ” [eŭsk'ad'i táskatásuná ]).

Konstern'e li baz'is si'a'n si'n'ten'o'n sur mal'nov'a'j dokument'o'j, per kiu'j kvin jar'o'j'n antaŭ'e Baltasar Garzón [ baltasár garsón ], enket'a juĝ'ist'o de la sam'a kort'um'o, est'is ferm'int'a ali'a'n eŭsk'a'n ĵurnal'o'n, Egin [ egínj ]. En la post'a'j monat'o'j sekv'is pli'a'j arest'o'j de suspekt'at'o'j.

Polic'o

Sep jar'o'j'n post'e, la 12an de april'o 2010, tri juĝ'ist'o'j de la Naci'a Kort'um'o verdikt'is la absolv'o'n de la kvin ankoraŭ proces'at'a'j estr'o'j, kaj deklar'is, ke la akuz'o est'as sen'baz'a, ke la polic'o mis'esplor'is ĝi'n, kaj ke la ferm'o de ĵurnal'o kontraŭ'as la konstituci'a'j'n garanti'o'j'n pri esprim-liber'ec'o.

Sekv'e de la ferm'o, la ĵurnal'o mal'aper'is, ĝi'a'j'n posed'aĵ'o'j'n dis'vend'is tribunal'a'j administr'ist'o'j, 150 labor'ist'o'j rest'is sen'labor'a'j kaj la eŭsk'lingv'an'o'j dev'is atend'i la star'ig'o'n de nov'a ĵurnal'o, Berria [ bériá ]. Tiu ĉi fakt'e aper'is kelk'a'j'n monat'o'j'n post'e, plej'mult'e sur'baz'e de la sam'a skip'o, dank'e al ond'o de solidar'ec'o kaj al la engaĝ'iĝ'o de la labor'ist'o'j en la projekt'o, kio permes'is kun'ig'i la minimum'e neces'a'j'n financ'a'j'n rimed'o'j'n.

Protest'o'j

Ali'flank'e, la en- kaj ekster'land'a'j protest'o'j kontraŭ la ferm'o de la ĵurnal'o est'is ne atent'at'a'j, kaj eĉ la tiam'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, de la konservativ'a Popol'a Parti'o, asert'is, ke „per la arest'o'j est'as pruv'it'a la rilat'o inter la ĵurnal'o kaj ET'A”, kiel M ONATO inform'is en april'o 2003.

Tamen la verdikt'o de la Naci'a Kort'um'o asert'as tut'e mal'sam'a'j'n afer'o'j'n. Ĝi taks'as la akuz'o'n eĉ „ne'kompren'ebl'a”. Ĝi'a tekst'o dir'as, ke „la akuz'ant'o'j ne pruv'is, ke la proces'at'o'j hav'as la plej mal'grand'a'n rilat'o'n kun ET'A” kaj al'don'as: „Krom tio, oni ankaŭ ne konfirm'is rekt'e aŭ mal'rekt'e, ke la ĵurnal'o Euskaldunon Egunkaria defend'is la si'n'ten'o'j'n de la teror'ism'a band'o, publik'ig'is unu sol'a'n artikol'o'n favor'a'n al teror'ism'o aŭ de la teror'ist'o'j, aŭ ke ĝi'a ideologi'a si'n'ten'o hav'is difin'it'a'n politik'a'n klin'iĝ'o'n; ĉi-last'a afer'o, ceter'e, ne est'us delikt'a”.

Kritik'o'j

La kritik'o'j de la verdikt'o kontraŭ la enket'a juĝ'ist'o est'as ne mal'pli drast'a'j en tio, kio koncern'as la ferm'o'n de la ĵurnal'o: „La provizor'a ferm'o de Euskaldunon Egunkaria , la sol'a ĵurnal'o, kiu ekzist'is en la eŭsk'a lingv'o, ne hav'is rekt'a'n konstituci'a'n rajt'ig'o'n nek specif'a'n kaj eksplic'it'a'n leĝ'a'n norm'o'n permes'ant'a'n ĝi'n”.

Ĝi eĉ konsider'as, ke la tut'a proces'o de'ven'as el persekut'em'o kontraŭ la eŭsk'a'j lingv'o kaj kultur'o: „La mal'larĝ'a kaj erar'a star'punkt'o, ke ĉio'n en rilat'o kun la eŭsk'a kaj la kultur'o en tiu ĉi lingv'o ET'A nepr'e instig'as aŭ kontrol'as, konduk'as en la kriminal'a proces'o al mis'taks'o de la datum'o'j kaj fakt'o'j kaj al sen'baz'ec'o de la imput'ad'o”.

Kulmin'o

La verdikt'o, do, konsider'as la enket'o'n fuŝ'a kaŭz'e de antaŭ'juĝ'o'j. Tamen la profesor'o pri kriminal'a jur'o de la Madrid'a aŭtonom'a Universitat'o, Manuel Cancio [ manŭél kansjo ], opini'as, ke ne tem'is nur pri justic'a erar'o, sed pri „la kulmin'o de krim'a antaŭ'plan'it'a politik'o cel'ant'a konfuz'i tio'n, kio est'as ide'a apog'o, kun tio, kio est'as apog'i teror'ism'a'n organiz'aĵ'o'n. Ne okaz'is nur, ke la enket'a juĝ'ist'o mis'ag'is, kio'n mi ne diskut'as, sed tio est'as konsekvenc'o de ĝeneral'a ag'ad'o per'e de nov'a interpret'o de jurisprudenc'o en la last'a'j 15 jar'o'j, kiu konduk'is ni'n ĉi tie'n”.

La verdikt'o est'as mult-aspekt'e sku'a por la hispan'a justic'o, sed unu el ĝi'a'j esenc'a'j punkt'o'j est'as ĝi'a pri'trakt'o de la denunc'o'j de la akuz'it'o'j pri tortur'o'j far'e de la polic'o. „La verdikt'o ne asert'as, ke la akuz'it'o'j est'is tortur'it'a'j, ĉar ĝi ne pov'as tio'n far'i”, klar'ig'as la ĉef'a hispan'a ĵurnal'o, la progres'ism'a El País .

Kurac'ist'o'j

Tamen la verdikt'o memor'ig'as, ke la akuz'it'o'j detal'e pri'skrib'is tortur'o'j'n dum la proces'o kaj pli fru'e antaŭ la enket'a juĝ'ist'o, kaj ke la ag'o'j pri'skrib'it'a'j de la proces'at'o'j „akord'as kun tio, esprim'it'a en la inform'o'j de la jur'a'j kurac'ist'o'j post ili'a esplor'ad'o en la arest'ej'o”. Sekv'e eventual'e est'is tortur'o'j, sed la enket'a juĝ'ist'o decid'is ne esplor'i ili'n.

Ne mal'pli zorg'ig'a montr'iĝ'as la fakt'o, ke jam du eŭsk'a'j ĵurnal'o'j est'is ferm'it'a'j, malgraŭ ke tio'n kontraŭ'as la hispan'a leĝ'ar'o. Ĝust'e la 26an de maj'o de la pas'int'a jar'o la Super'a Kort'um'o verdikt'is, ke oni ne rajt'is ferm'i ankaŭ Egin , kvankam en tiu okaz'o la justic'o taks'is, ke divers'a'j membr'o'j de ĝi'a administr'a konsili'o kulp'is pri kun'labor'ad'o kun ET'A. Tiu'j precedenc'o'j ne cert'ig'as, ke, malgraŭ la du verdikt'o'j, nov'a enket'a juĝ'ist'o ne decid'os re'foj'e ferm'i ali'a'n suspekt'a'n gazet'o'n.

Manipul'ad'o

Fakt'e la politik'iĝ'o de la justic'o en Hispani'o kaŭz'as pli kaj pli konstern'a'j'n situaci'o'j'n, kiu'j serioz'e en'danĝer'ig'as ĝi'a'n rajt'ec'o'n. Ne nur juĝ'ist'o'j, kun la sub'ten'o de la ŝtat'a prokuror'ej'o, pov'as kontraŭ'konstituci'e sekvestr'i ĵurnal'o'j'n kaj vend'i ĉiu'j'n ĝi'a'j'n propriet'o'j'n dum la enket'ad'o, sen atend'o de verdikt'o, aŭ ili pov'as rigard'i flank'e'n, se ili ricev'as denunc'o'j'n pri tortur'o'j – eĉ far'e de ne'riproĉ'ebl'a'j kultur-ag'ant'o'j, kiel tiu'j de Egunkaria –, sed ankaŭ la politik'a manipul'ad'o de la justic'a'j organ'o'j far'e de la parti'o'j est'as okul'frap'a.

La Konstituci'a Kort'um'o hav'as du'on'o'n de si'a an'ar'o, kiu mort'is aŭ de'long'e fin'is si'a'n princip'a'n mandat'o'n, sed la parti'o'j ne kapabl'as inter'konsent'i ĝi'a'n re'nov'ig'o'n. Krom'e, okaz'e de grav'a'j diskut'o'j ĝi far'iĝ'as pli'a politik'a aren'o. Ekzempl'e, pri la nov'a Statut'o de aŭtonomi'o de Kataluni'o star'iĝ'is eĉ ok pet'o'j de mal'agnosk'o de juĝ'ist'o'j far'e de preskaŭ ĉiu'j ebl'a'j parlament'a'j parti'o'j, kio grav'e pli'sen'kredit'ig'is la konsist'o'n de la kort'um'o.

Disput'o'j

Fakt'e pas'is preskaŭ kvar jar'o'j da sen'el'ir'a'j disput'o'j pro la katalun'a ĉef'leĝ'o. La 16an de april'o kvin'a'n propon'o'n de rezoluci'o mal'akcept'is pli'mult'o de la kort'um'o, el kio sekv'as vic'a ŝanĝ'o de juĝ'ist'o-raport'ant'o, kiu dev'os verk'i nov'a'n propon'o'n de rezoluci'o, kio ver'ŝajn'e pli'long'ig'os la debat'o'j'n almenaŭ plur'a'j'n monat'o'j'n.

Tio evident'ig'as, ke la kort'um'o ne ating'os jur'e baz'it'a'n verdikt'o'n, sed rezoluci'o'n precip'e kuŝ'ant'a'n sur la politik'a si'n'ten'o de la juĝ'ist'o'j, ag'ant'a'j kvazaŭ nov'a ĉambr'o de la parlament'o.

Kot'ĵet'ad'o

Sed tiu kot'ĵet'ad'o ne lim'iĝ'as al la Konstituci'a Kort'um'o. Si'a'vic'e la progres'ism'a juĝ'ist'o Baltasar Garzón, inter'naci'e dis'fam'iĝ'int'a pro si'a trans'lim'a persekut'ad'o de an'o'j de la ĉili'a kaj argentin'a diktator'ec'o'j sur'baz'e de la tiel nom'at'a „universal'a justic'o”, akumul'as tri proces'o'j'n kontraŭ si, kiu'j'n li'a'j apog'ant'o'j taks'as politik'a'j.

Kelk'a'j el tiu'j akuz'o'j est'as far'at'a'j de nov'faŝism'a'j organiz'aĵ'o'j, sam'e kiel okaz'is ĉe Egunkaria , dum ili suspekt'ind'e koincid'as en la temp'o kun li'a'j esplor'o'j pri korupt'ad'o en la Popol'a Parti'o, la ĉef'a dekstr'a parti'o en Hispani'o. Ĝust'e li'a kaz'o trans'ir'is la hispan'a'j'n lim'o'j'n kaj Garzón kolekt'is rimark'ind'a'n apog'o'n tra la mond'a gazet'ar'o.

Erar'o'j

Sed juĝ'ist'o Del Olmo apenaŭ risk'as proces'o'n, malgraŭ si'a'j mult'flank'a'j grav'eg'a'j erar'o'j dum la enket'o de la kaz'o Egunkaria . En Hispani'o, kiel en ali'a'j land'o'j, okaz'as eg'e mal'oft'e, ke juĝ'ist'o'n oni konsider'u kulp'a pri mal'leĝ'a ag'ad'o. Sed foj'foj'e tio ebl'as.

Tiel okaz'is, kiam la Super'a Kort'um'o kondamn'is en 1999 la juĝ'ist'o'n de la Naci'a Kort'um'o Javier Gómez de Liaño [ ĥabjér gomes de ljanjo ] pro sen'baz'a persekut'ad'o kontraŭ la ĉef'a akci'ul'o de la gazet'o El País . Tamen la tiam'a reg'ist'ar'o de la Popol'a Parti'o, el kontraŭ'a sign'o de la gazet'o, tuj for'pardon'is li'n, evident'ig'ant'e la intim'a'j'n fil'ig'o'j'n inter politik'o kaj justic'o. Ke en 2008 la Eŭrop'a Kort'um'o de Hom'a'j Rajt'o'j taks'is, ke Gómez de Liaño ne ricev'is just'a'n juĝ'o'n, pli'fort'ig'as la suspekt'o'j'n pri la sen'parti'ec'o de la justic'o en Hispani'o.

Kompens'o'j

Sed pli'a problem'o de la hispan'a justic'o est'as, ke la civit'an'o'j apenaŭ pov'as defend'i si'n kontraŭ ĝi'a'j erar'o'j. Verdikt'o de la Naci'a Kort'um'o ne rajt'ig'as la damaĝ'it'o'j'n je kompens'o'j. Por tio ili dev'os iniciat'i nov'a'n proces'o'n. Tamen, se la akuz'ant'o'j apelaci'os al la Super'a Kort'um'o, la tut'a pri'juĝ'o de eventual'a'j kompens'o'j est'os halt'ig'it'a ĝis verdikt'ad'o de la plej alt'a juĝ'instanc'o, kiu ne okaz'os antaŭ pas'o de plur'a'j jar'o'j.

Kaj tio, ke la akuz'ant'o'j est'as nun'temp'e du organiz'aĵ'o'j lig'it'a'j al la ekstrem'a hispan'a naci'ism'o – ĉar la popol'a akuz'o re'tir'iĝ'is tri jar'o'j'n antaŭ'e (post ŝanĝ'o en la reg'ist'ar'a parti'o) –, kred'ig'as, ke tiel okaz'os. La hispan'a justic'o montr'iĝ'as ostaĝ'o de ne'inter'akord'iĝ'em'a'j politik'ist'o'j kaj de ekstrem'e dekstr'a'j grup'o'j.

Hektor A LOS I F ONT

Martxelo Otamedi, direktor'o de Euskaldunon Egunkaria, kiam ĝi est'is ferm'it'a.

Manifestaci'o en Bilbo (Eŭski'o) en decembr'o 2009 por Euskaldunon Egunkaria

BELGI'O

Tri region'o'j: unu kriz'o

La politik'a situaci'o en Belgi'o pov'as ŝanĝ'iĝ'i de tag'o al tag'o. Kio'n oni not'as hodiaŭ, ebl'e morgaŭ ne plu est'os aktual'a. Tamen jen prov'o klar'ig'i la fon'o'n de la nun'a'j kriz'a'j event'o'j.

Belgi'o konsist'as el tri lingv'a'j komun'um'o'j: la nederland'lingv'a, la franc'lingv'a kaj la german'lingv'a. Nederland'lingv'an'o'j – flandr'o'j – kaj franc'lingv'an'o'j pli kaj pli oft'e hav'as kontraŭ'a'j'n star'punkt'o'j'n pri politik'a'j problem'o'j.

Krom lingv'a'j komun'um'o'j ekzist'as tri part'e aŭtonom'a'j region'o'j: la flandr'a, la valon'a kaj la brusel'a. Princip'e loĝ'ant'o'j de la flandr'a region'o pov'as voĉ'don'i por flandr'a'j kandidat'o'j, loĝ'ant'o'j de la valon'a region'o por valon'a'j kaj tiu'j de la brusel'a region'o por brusel'a'j. La tri region'o'j plu est'as divid'it'a'j en balot'a'j distrikt'o'j. Ekzist'as tamen unu balot'a distrikt'o, kiu etend'iĝ'as tra du region'o'j, nom'e la balot'a distrikt'o Brussel - Halle - Vilvoorde, kiu trov'iĝ'as part'e en la brusel'a region'o, part'e en la flandr'a. Sekv'e en tiu distrikt'o person'o'j loĝ'ant'a'j en Flandri'o pov'as voĉ'don'i por kandidat'o'j en la najbar'a Brusel'o kaj invers'e.

La konstituci'a kort'um'a jam antaŭ mult'a'j jar'o'j avert'is, ke tiu situaci'o est'as kontraŭ'konstituci'a, kaj ke la balot'distrikt'o Brussel - Halle - Vilvoorde dev'as est'i dis'ig'it'a en du apart'a'j distrikt'o'j, unu brusel'a kaj unu flandr'a. La dis'ig'o tamen ĝis nun ne okaz'is, ĉar brusel'a'j franc'lingv'a'j deput'it'o'j, kiu'j kutim'is ĉerp'i voĉ'o'j'n en la najbar'a Flandri'o (kaj post la dis'ig'o ne plu pov'us ili'n rikolt'i), brems'is tio'n.

En Belgi'o viv'as 3 komun'um'o'j (popol'o'j) kaj est'as 3 region'o'j (sub'ŝtat'o'j). Sed la du nur part'e kongru'as.

Ĉef'urb'o

Tiu ĉi situaci'o est'iĝ'is, ĉar mult'a'j franc'lingv'an'o'j en la du'lingv'a ĉef'urb'o Brusel'o fuĝ'is el la urb'o kaj ek'loĝ'is oft'e en flandr'a'j municip'o'j ĉirkaŭ la urb'o. Anstataŭ asimil'iĝ'i, tiu ĉi kresk'ant'a komun'um'o prov'is akir'i avantaĝ'o'j'n por uz'i la franc'a'n ankaŭ en kontakt'o'j kun la oficial'a'j instanc'o'j.

Per politik'a prem'o ĝi akir'is la ebl'o'n voĉ'don'i por franc'lingv'a'j kandidat'o'j. Sed la konstituci'a kort'um'o opini'as, ke tiel per'fort'iĝ'as la egal'ec'o por ĉiu'j belg'o'j. Do neces'is ŝanĝ'i la situaci'o'n. Kaj tiu problem'o ĝis nun ne trov'is solv'o'n.

Ekzist'as unu balot'a distrikt'o, kiu etend'iĝ'as tra du region'o'j, nom'e la balot'a distrikt'o Brussel - Halle - Vilvoorde, kiu trov'iĝ'as part'e en la brusel'a region'o, part'e en la flandr'a.

Eks-ĉef'ministr'o Dehaene [ dehane ], komisi'it'a de la reĝ'o, far'is fin'a'n prov'o'n trov'i kompromis'o'n ĝis la 18 a de april'o. Fin'fin'e politik'ist'o'j de la reg'ist'ar'a'j parti'o'j anonc'is la 21an, ke neces'os ankoraŭ pli'a'j tag'o'j.

Reg'ist'ar'o

La jun'a prezid'ant'o de la flandr'a liberal'a parti'o VLD, Alexander De Croo [ aleksander de kro ], surpriz'is, anonc'ant'e, ke li'a parti'o ne plu fid'as la reg'ist'ar'o'n kaj do ĝi'n for'las'os. Tio est'ig'is reg'ist'ar'a'n kriz'o'n. La ali'a'j reg'ist'ar'a'j parti'o'j ŝok'iĝ'is kaj parol'is pri ne'defend'ebl'a mis'paŝ'o en la nun'a mal'facil'a moment'o, ĵus antaŭ la EU -prezid'ant'ec'o de Belgi'o.

Tamen la paŝ'o de De Croo kompren'ebl'as, nur kiam oni konsci'as, ke jam de post 2007 la federaci'a reg'ist'ar'o paraliz'iĝ'is pro intern'a'j tensi'o'j precip'e inter la du ĉef'a'j komun'um'o'j en Belgi'o. Neces'a'j mal'facil'a'j decid'o'j prokrast'iĝ'as pro sen'ĉes'a'j palavr'o'j: la problem'o Brussel - Halle - Vilvoorde simptom'as.

Ĉi-rilat'e ind'as skiz'i la ekonomi'a'n evolu'o'n en Belgi'o en la 20 a jar'cent'o. Ĝis la 50 aj /60 aj jar'o'j, Flandri'o est'is precip'e kamp'ar'a kaj mal'riĉ'a. La franc'lingv'a Valoni'o est'is fort'e industri'ig'it'a precip'e pro karb'o'min'ej'o'j kaj la al'lig'it'a ŝtal'industri'o. Cent'mil'o'j da flandr'o'j tie'n migr'is por trov'i labor'o'n.

Industri'o'j

Sed en katastrof'e surpriz'a ritm'o la karb'o'min'ej'o'j perd'is si'a'n rol'o'n kaj ankaŭ la ŝtal'industri'o grand'part'e kolaps'is. Dum'e Flandri'o akir'is nov'a'j'n industri'o'j'n kaj far'iĝ'is la riĉ'a region'o de Belgi'o. Rezult'e okaz'is ĉiam pli grand'a'j trans'pag'o'j de Flandri'o al Valoni'o. Facil'e kompren'ebl'as, ke valon'o'j prefer'as konserv'i tiu'j'n avantaĝ'o'j'n kaj ĝis hodiaŭ politik'e prov'as prokrast'i struktur'a'j'n ŝanĝ'o'j'n.

En la 21 a jar'cent'o flandr'a'j industri'ist'o'j rimark'as, ke la flandr'a bon'fart'o ankaŭ ek'ŝrump'as kaj ke la region'o bezon'as modern'iĝ'o'n. La model'a'j belg'a'j soci'a'j struktur'o'j (pensi'o'j, san'asekur'o, sen'labor'a'j kompens'o'j ktp) en'danĝer'iĝ'as. Urĝ'e neces'as mal'facil'a'j decid'o'j por sav'i ili'n. Sed la valon'a kaj brusel'a konserv'em'o brems'as tiu'n streb'o'n.

Laŭ flandr'o'j est'us pli bon'e, se ĉiu komun'um'o kaj la brusel'a region'o mem respond'ec'u pri si'a'j en- kaj el-spez'o'j. La fakt'o, ke flandr'o'j streb'as al rapid'a ek'ag'o, dum franc'lingv'an'o'j prefer'as long'daŭr'a'j'n inter'trakt'ad'o'j'n, pli'akr'ig'is la komun'um'a'j'n tensi'o'j'n. Tio cert'e influ'is la decid'o'n de De Croo, kiu ne hav'as politik'a'n spert'o'n, sed ĝis nun ofic'is en industri'o.

Propon'o'j

Jam sam'vesper'e, kiam VLD for'las'is la reg'ist'ar'o'n, De Croo anonc'is si'a'n pret'ec'o'n de'nov'e pri'trakt'i la tem'o'n Brussel - Halle - Vilvoorde, kondiĉ'e ke oni pri'parol'u la propon'o'j'n de la per'ant'o Dehaene. Oni do supoz'as, ke per li'a el'paŝ'o li precip'e em'is trud'i rapid'a'n decid'o'n.

Tuj la franc'lingv'a'j liberal'ul'o'j esprim'is, ke ili dezir'as esenc'a'j'n komplet'ig'o'j'n de tiu'j propon'o'j. Konstituci'a kriz'o far'iĝ'as real'a. Tamen la pli'mult'o de la belg'o'j dezir'as, ke Belgi'o plu'ekzist'u, sed en ali'a form'o: Nun oni pli kaj pli parol'as pri konfederaci'o, en kiu la tri region'o'j decid'u, kio'n ili dezir'as kun'e far'i kaj kio'n far'i mem. Sed por star'ig'i tia'n konfederaci'o'n, neces'os fin'fin'e iu inter'konsent'o.

Ivo D URWAEL
Belgi'o

Politik'o

aŭSTRI'O

Nov'a mal'nov'a prezid'ant'o

La 25an de april'o 6 355 620 ge'aŭstr'o'j rajt'is voĉ'don'i por nov'a ŝtat'a prezid'ant'o. El tiu'j 50 % ne part'o'pren'is la balot'ad'o'n (2004: 38 %).

Kandidat'is la social'demokrat'o Heinz Fischer [ hajnc fiŝ'a], la ĝis'nun'a prezid'ant'o. Li nask'iĝ'is en 1938 en Graz [grac]. Dum la diktatur'a period'o de 1938 ĝis 1945, kiam aŭstri'o est'is part'o de la German'a Regn'o, li'a'j ge'patr'o'j parol'is antaŭ li nur en Esperant'o por kaŝ'i si'a'n opini'o'n.

Valor'o'j

Fischer mem ne parol'as Esperant'o'n kaj ne sub'ten'as la lingv'o'n. Li stud'is jur'o'n, aktiv'is politik'e kaj iĝ'is prezid'ant'o unu'a'foj'e en 2004 (52 % de la voĉ'o'j). Nun li kandidat'is kiel sen'de'pend'a person'o kaj pled'is por „valor'o'j” sen specif'e dir'i pri kiu'j. La Verd'a Parti'o oficial'e sub'ten'is li'n.

La du'a laŭ aboc'o est'is Rudolf Gehring [ gering ], la estr'o de la Krist'an'a Parti'o. Li sub'ten'is ge'edz'iĝ'o'n kaj famili'o'n kaj kontraŭ'is sam'seks'em'o'n.

Sekur'ec'o

Kiel tri'a kandidat'is Barbar'a Rosenkranz [ rózenkranc ] de la Liber'ec'a Parti'o. Ŝi favor'is famili'o'n, ge'patr'a'n land'o'n, sekur'ec'o'n kaj Eŭrop'a'n Uni'o'n. Sur afiŝ'o'j ŝi aper'is kiel „fort'a vir'in'o”.

Oft'e oni atak'is ŝi'n kiel dekstr'eg'a'n pens'ant'o'n. Kun'labor'ant'o de la „sen'de'pend'a” aŭstr'a televid'o ORF eĉ don'is mon'o'n al jun'a'j vir'o'j, por ke tiu'j vest'u si'n kiel nov-nazi'o'j kaj parol'u tiu'spec'a'j'n slogan'o'j'n. Dum televid-el'send'o'j oni fals'is ŝi'a'j'n cit'aĵ'o'j'n.

La rezult'o: Fischer 79 %, Rosenkranz 16 %, Gehring 5 %.

Kandidat'is tri politik'ist'o'j por far'iĝ'i prezid'ant'o de aŭstri'o: de mal'dekstr'e Heinz Fischer, Barbar'a Rosenkranz kaj Rudolf Gering.

Walter K LAG

NIĜERI'O

Bon'ŝanc'a prezid'ant'o

La 5an de maj'o mort'is la niĝeri'a prezid'ant'o Umaru Mus'a YarAdua, kiu'n dum la last'a'j sep monat'o'j neniu publik'e vid'is. La 23an de novembr'o 2009 YarAdua vojaĝ'is al Saud'a Arabi'o pro medicin'a ekzamen'o, nek trans'don'int'e la pov'o'n al la vic'prezid'ant'o, Goodluck Jonathan [ gudlak ĝónatan ] (kies antaŭ'nom'o signif'as „bon'ŝanc'o”), nek oficial'e inform'int'e la niĝeri'a'n senat'o'n (parlament'o'n), ke li vojaĝ'os.

Rezult'is politik'a lukt'o inter sub'ten'ant'o'j de la prezid'ant'o kaj de la vic'prezid'ant'o. Eks'a'j milit'ant'o'j, kiu'j'n YarAdua pardon'is post jar'o'j de batal'o'j kun la federaci'a reg'ist'ar'o, ĵur'is de'nov'e ek'milit'i, se oni ne trans'don'os la pov'o'n al la vic'prezid'ant'o.

Por solv'i la problem'o'n la niĝeri'a parlament'o permes'is, ke Jonathan far'iĝ'u provizor'a prezid'ant'o. En februar'o YarAdua sekret'e re'ven'is al Niĝeri'o, sed neniu, krom kelk'a'j islam'a'j kaj krist'an'a'j klerik'o'j, ricev'is la permes'o'n de li'a edz'in'o Turai vizit'i la prezid'ant'o'n.

Nobel-premi'it'o

Dum'e mal'ver'e raport'is amas'komunik'il'o'j pri la san'stat'o de YarAdua. Mult'a'j hom'o'j, inkluziv'e de la sol'a niĝeri'a Nobel-premi'it'o Wole Soyinka, protest'is kontraŭ la reg'ist'ar'o kaj la kondut'o de la edz'in'o de YarAdua. Est'is eĉ raport'it'e en januar'o, ke la prezid'ant'o mort'is. Tia'manier'e, antaŭ la ver'a mort'o, prov'is okup'i plej alt'a'j'n reg'ist'ar'a'j'n pozici'o'j'n politik'ist'o'j de la nord'a'j region'o'j.

Prem'at'e de la nord'ul'o'j, la provizor'a prezid'ant'o fin'e eks'ig'is la tut'a'n ŝtat'a'n ekzekutiv'o'n en'posten'ig'it'a'n de YarAdua. Tial ministr'a'n posten'o'n ricev'is nev'o de YarAdua.

Jonathan est'as jam inaŭgur'it'a kiel 14 a prezid'ant'o de Niĝeri'o. Iam'a universitat'a lekci'ist'o, li far'iĝ'is vic'estr'o de Bayelsa -ŝtat'o en 1999 kaj post'e, pro la korupt'o de la ŝtat'estr'o, ties post'e'ul'o. En 2007 YarAdua elekt'is li'n vic'prezid'ant'o.

Princ'o Henrik'o O GUINYE/ pg

BRITI'O

Nov'a politik'a era'o

Post 60 jar'o'j Briti'o hav'as de'nov'e koalici'a'n reg'ist'ar'o'n. Tut'land'a'j elekt'o'j, okaz'int'a'j en maj'o, liver'is parlament'a'n pli'mult'o'n nek al la reg'ant'a Labor'ist'a Parti'o nek al la ĉef'opozici'a Konservativ'a Parti'o. Sekv'is kvar tag'o'j da diskut'o'j, konjekt'o'j, propon'o'j kaj kontraŭ'propon'o'j, ĝis fin'e est'as anonc'it'e, ke la nov'a reg'ist'ar'o konsist'os el koalici'o inter la Konservativ'a Parti'o kaj la Liberal-Demokrat'a Parti'o.

En mult'a'j eŭrop'a'j land'o'j normal'as elekt'o'j, kiu'j ne liver'as klar'a'n, unu'parti'a'n reg'ist'ar'o'n. Sam'e normal'as koalici'o'j. En Briti'o, tamen, jam de pli ol du'on'jar'cent'o – krom kelk'a'j ne'formal'a'j inter'konsent'o'j – reg'is land'nivel'e aŭ la Labor'ist'a aŭ la Konservativ'a Parti'o sen help'o de tri'a'j, pli mal'grand'a'j parti'o'j.

Nur ekzempl'e en Skot'land'o kaj Kimri'o trov'ebl'is en la tie'a'j t.n. parlament'o kaj asemble'o koalici'o'j. Ĝeneral'e, tamen, brit'o'j ne kompren'as, kaj pro ne'sci'o mal'fid'as, koalici'o'j'n. Brit'o'j do nun mir'as, ke kandidat'o'j, kiu'j akr'e kritik'is unu la ali'a'n dum elekt'o-kampanj'o, nur kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e koleg'e kaj kun'e star'as, ŝultr'e-al-ŝultr'e, por prezent'i komun'a'n platform'o'n al la publik'o.

Verd'a Parti'o

En la elekt'o'j gajn'is la Konservativ'a Parti'o kun 36,1 % de la voĉ'o'j 306 parlament'a'j'n seĝ'o'j'n: neces'as 325 por akir'i pli'mult'o'n. La Labor'ist'a Parti'o ŝrump'is kun 29 % al 258 seĝ'o'j. La Liberal-Demokrat'a Parti'o kun 23 % rikolt'is 57 seĝ'o'j'n. Ali'a'j parti'o'j, ekzempl'e kimr'a'j, skot'a'j kaj nord-irland'a'j, gajn'is la ali'a'j'n seĝ'o'j'n. Unu'a'foj'e, krom'e, venk'is kandidat'o de la Verd'a Parti'o. Kia kontrast'o kun la situaci'o antaŭ unu jar'o, kiam ĉiu prognoz'is lavang'o-venk'o'n por la konservativ'ul'o'j.

Rimark'ebl'as, ke mank'as proporci'a reprezent'ad'o en Brit'o (almenaŭ por land'a'j elekt'o'j). Ekzempl'e, la el'cent'aĵ'o de la voĉ'o'j por la liberal-demokrat'o'j ne spegul'as la relativ'e mizer'a'n nombr'o'n de parlament'an'o'j. Not'ind'as, ceter'e, ke dum la konservativ'ul'o'j – kompar'e kun la last'a'j tut'land'a'j elekt'o'j – pli'grand'ig'is si'a'n el'cent'aĵ'o'n de la voĉ'o'j per 3,8 % kaj gajn'is tiel 97 nov'a'j'n deput'it'o'j'n, la liberal-demokrat'o'j, kies el'cent'aĵ'o kresk'is je 1 %, perd'is kvin deput'it'o'j'n.

Akr'e mok'at'a

La rezult'o'j prezent'is dilem'o'n al la estr'o de la Liberal-Demokrat'a Parti'o, Nick Clegg [ nik kleg ]. Tradici'e, tiu ĉi mal'dekstr'a-centr'a parti'o – parentez'e dum jar'dek'o'j akr'e mok'at'a de la du pli grand'a'j parti'o'j – sent'is si'n pli komfort'a kun la teori'e mal'dekstr'a sed praktik'e dekstr'a-centr'a Labor'ist'a Parti'o. Sed subit'e ĝi trov'is si'n svat'at'a de du rival'o'j, ambaŭ pret'a'j kompromis'i kaj dolĉ'ig'i si'a'j'n politik'o'j'n laŭ liberal-demokrat'a'j gust'o'j.

Tamen ver'dir'e, pro la mal'fort'o de la Labor'ist'a Parti'o – el'ĉerp'it'a kaj mal'popular'a post 13 jar'o'j da pov'o, unu'e sub Tony Blair, last'e sub Gordon BrownClegg apenaŭ pov'is traf'i ali'a'n decid'o'n ol akcept'i la man'o'n de la dekstr'em'a konservativ'a parti'o estr'at'a de David Cameron [ kámeron ].

Ministr'a'j posten'o'j

Tial Cameron, sub'ten'at'a de la liberal-demokrat'o'j, far'iĝ'is la 52 a brit'a ĉef'ministr'o kaj la plej jun'a – 43-jar'aĝ'a – jam de 200 jar'o'j. Vic'ĉef'ministr'o far'iĝ'is Clegg. La kabinet'o konsist'as ĉef'e el konservativ'ul'o'j; tamen kvin liberal-demokrat'o'j ricev'is alt'a'j'n ministr'a'j'n posten'o'j'n.

Tia'manier'e, malgraŭ konstern'iĝ'o inter liberal-demokrat'o'j, ke ili'a mal'dekstr'em'a parti'o kun'labor'as koalici'e kun dekstr'a konservativ'a reĝim'o, est'iĝ'as tamen esper'o'j, ke la partner'o-parti'o brems'os kaj centr'ig'os la eksces'o'j'n de kelk'a'j en la kabinet'o de Cameron. Pozitiv'as la unu'a'j indik'o'j: la konservativ'ul'o'j akcept'is kelk'a'j'n politik'o'j'n de la liberal-demokrat'o'j kaj promes'is esplor'i pli proporci'a'n voĉ'don'a'n sistem'o'n. Ambaŭ parti'o'j konsent'is, ke la ĉef'a kaj plej urĝ'a task'o koncern'as la mal'fort'o'n de publik'a'j financ'o'j kaj la ankoraŭ febl'a'n brit'a'n ekonomi'o'n.

Ŝat'i kaj aprob'i

Briti'o en'ir'as epok'o'n de ne'cert'o. Ne'cert'o pri la koalici'o – ĉu ĝi kolaps'os, ĉu ĝi el'ten'os – kaj ne'cert'o pri la rimed'o'j neces'a'j por san'ig'i la ekonomi'o'n. Se la koalici'o kun'e kaj efik'e solv'os la problem'o'j'n front'ant'a'j'n la land'o'n, pov'as est'i, ke brit'o'j lern'os ŝat'i kaj eĉ dezir'i ĉi tiu'n nov'a'n politik'a'n kun'labor'em'o'n.

Se ne, la liberal-demokrat'o'j est'os sen'dub'e kulp'ig'it'a'j pri la fiask'o. La iam'a'j svat'int'o'j, miel'vort'a'j kaj promes'plen'a'j, far'iĝ'os de'nov'e la mok'ant'a'j, vip'lang'a'j tiran'o'j de antaŭ'e: la parti'o, jam streĉ'at'a pro si'a iom ŝok'a apog'o de dekstr'em'a konservativ'a „mal'amik'o”, est'os pist'it'a ĉe la ven'ont'a'j elekt'o'j en 2015. Tamen inter'temp'e brit'o'j ĝu'as – iom nervoz'e – ĉi tiu'n nov'a'n politik'a'n spektakl'o'n.

Paul G UBBINS

HUNGARI'O

Nov'a vent'o

Tra'blov'as Hungari'o'n nov'a politik'a vent'o. Parlament'a'j balot'o'j en april'o for'bala'is ok jar'o'j'n da social'ist'a reg'ad'o. La mal'venk'o'n kaŭz'is ne nur la ekonomi'a kriz'o sed ankaŭ korupt'o.

En la unu'a balot-rond'o laŭ list'a sistem'o la dekstr'ul'o'j ricev'is 53 % de la voĉ'o'j kaj sam'temp'e grand'a'n part'o'n de la individu'a'j kandidat'o'j. En la du'a rond'o ili ĉie venk'is krom en tri seĝ'o'j. La nov'a ĉef'ministr'o far'iĝ'is Viktor Orbán, kiu ĉef'ministr'is inter 1998 kaj 2002.

Cigan'o'j

Li'a parti'o rajt'as ŝanĝ'i ĉiu'j'n leĝ'o'j'n, eĉ la konstituci'o'n, ĉar ĝi dispon'as pri neces'a pli'mult'o. Ŝanĝ'o'j, tamen, ne solv'os ĉiu'j'n problem'o'j'n. Unu el tiu'j koncern'as cigan'o'j'n. Nov'a kaj ekstrem'a parti'o, Jobbik, kampanj'as kontraŭ cigan'o'j. Orbán nepr'e solv'u la cigan'o-problem'o'n ĉar, se ne, Jobbik pli'fort'iĝ'os.

Tamen la plej grand'a task'o est'as solv'i la financ'a'n kriz'o'n. Laŭ plej freŝ'a'j sci'ig'o'j la land'o jam iom'et'e el'ir'is la kriz'o'n, sed sen'labor'ec'o rest'as alt'a (11 %), kaj sam'e la inter'naci'a ŝuld'o. Orbán hav'os ankaŭ ali'a'n task'o'n. En la sekv'a jar'o li est'os laŭ'vic'a prezid'ant'o de Eŭrop'a Uni'o. Tial Hungari'o dev'as prezent'i laŭ'ebl'e plej bon'a'n profil'o'n al la eŭrop'a'j politik'ist'o'j.

Karl'o JUHÁSZ

ALBANI'O

Sufer'as la ĉeval'o'j

Mal'sat'strik'as membr'o'j de la opozici'a alban'a social'ist'a parti'o, star'ig'int'e tend'ar'o'n inter la ĉef'ministr'ej'o kaj la parlament'ej'o en Tiran'o.

En la tend'ar'o en'ferm'is si'n 200 hom'o'j, inkluziv'e de 20 deput'it'o'j de la parti'o estr'at'a de Ed'i Ram'a. La mal'sat'strik'ant'o'j postul'as, ke oni mal'ferm'u balot'il'uj'o'j'n de la elekt'o'j de juni'o 2009, kiam ambaŭ ĉef'a'j parti'o'j gajn'is preskaŭ sam'a'n nombr'o'n de sid'lok'o'j en la parlament'o.

Rezult'o'j

La Demokrat'o'j, nun reg'ant'a'j kun social'ist'a frakci'o, kontraŭ'as, dir'ant'e, ke la rezult'o'n jam konfirm'is la koncern'a'j juĝ'ej'a'j instanc'o'j. La Demokrat'o'j tim'as, ke, mal'ferm'int'e la uj'o'j'n, oni trov'os, ke la rezult'o'j de la balot'o'j est'as manipul'it'a'j.

Kelk'a'j strik'ant'o'j jam for'las'is la tend'ar'o'n pro san'a'j kial'o'j. Inter'temp'e la strik'o damaĝ'as la reputaci'o'n de Albani'o en Eŭrop'a Uni'o, lez'ant'e la aspir'o'j'n de alban'o'j liber'e mov'iĝ'i tra EU. Laŭ popol'a proverb'o: „Kiam la ĉeval'ist'o'j kverel'as, sufer'as la ĉeval'o'j”.

.

Bardhyl S ELIMI

La estr'o de la social'ist'o'j, Ed'i Ram'a, promes'is anstataŭ'ig'i tiu'j'n, kiu'j pro medicin'a'j kial'o'j for'las'is la mal'sat'strik'o-tend'ar'o'n.

La mal'sat'strik'o-tend'ar'o situ'as mez'e de grav'a'j reg'ist'ar'a'j konstru'aĵ'o'j en Tiran'o.

BELGI'O

Vest'aĵ'a verdikt'o

En plur'a'j municip'o'j de Belgi'o, ekzempl'e en Antverpen'o kaj Gent'o, jam de mult'a'j jar'o'j ekzist'as leĝ'o, kiu mal'permes'as la port'ad'o'n de vest'aĵ'o'j, kiu'j mal'ebl'ig'as tuj'a'n re'kon'o'n. Nur dum la tag'o'j ĉirkaŭ karnaval'o la urb'estr'o'j kutim'as provizor'e nul'ig'i tiu'n mal'permes'o'n.

En april'o la federaci'a Ĉambr'o de Reprezent'ant'o'j ĝeneral'ig'is tiu'n leĝ'o'n kaj valid'ig'is ĝi'n por la tut'a teritori'o. Laŭ'dir'e Belgi'o est'as la unu'a ŝtat'o, kiu tiel mal'permes'as mask'o'j'n en la publik'a viv'o. La propon'o pri ĝeneral'ig'o ven'is de la valon'a parti'o Mov'ad'o Reform'ism'a ( MR) kaj est'is preskaŭ unu'anim'e akcept'it'a.

Arm'il'o

La propon'o est'is argument'it'a plur'manier'e. Unu'e konstat'ebl'as ĉiam pli'grand'iĝ'ant'a krim'ad'o far'e de mask'it'a'j person'o'j. Per la nun'a leĝ'o la polic'o rajt'as tuj arest'i mask'it'o'n kaj ne dev'as atend'i, ĝis tiu efektiv'e el'pren'os arm'il'o'n de sub la vest'aĵ'o'j. Tiu'n unu'a'n argument'o'n ŝajn'e neniu kritik'is, sed la du'a argument'o vek'is pli da emoci'o'j.

MR klar'ig'is, ke person'o, kiu port'as mask'o'n, „lez'as la frat'ec'o'n”. La parti'o per tio sekv'as la ide'o'j'n de Élisabeth Badinter, franc'a verk'ist'in'o kaj edz'in'o de eks'ministr'o pri justic'o. Laŭ ŝi la port'ant'o'j de mask'o arog'as al si la rajt'o'n observ'i la ali'a'j'n, sed ne pov'as est'i mem observ'at'a'j kaj do kondut'as „ne'frat'ec'e”.

En'trud'o

Klar'as, ke la unu'a argument'o – sekur'ec'o – rilat'as al la tut'a soci'o, sed la du'a argument'o – ne'frat'ec'o – pov'as est'i konsider'at'a en'trud'o en la privat'a'n viv'o'n de part'o de la islam'an'o'j, nom'e tiu'j, kiu'j port'as burĥon (ekster'a'n vest'aĵ'o'n tut'e kovr'ant'a'n la korp'o'n, kun mal'grand'a apertur'o por la okul'o'j garn'it'a per ret'o) kaj nikab'o'n (simil'a'n vest'aĵ'o'n, kiu almenaŭ las'as vid'ebl'a'j la okul'o'j'n). Pro tiu du'a kial'o la nov'a leĝ'o en la islam'a mond'o est'is tuj bapt'it'a „ burĥo -mal'permes'o”.

Plur'a'j ekstrem'ism'a'j islam'a'j grup'o'j jam sci'ig'is, ke ili inund'os Belgi'o'n per atenc'o'j, se la leĝ'o ne est'os nul'ig'it'a. Iu'j eĉ pli fort'e esprim'is si'n. Abu Imran de Sharia 4 Belgium dir'is: „Ni ne dorm'os, antaŭ ol la islam'a flag'o flirt'os super la belg'a'j reĝ'a palac'o kaj parlament'o.”

Debat'o'j

Ankaŭ en la parlament'a'j debat'o'j mem apenaŭ est'is diskut'at'a la sekur'ec'a flank'o de la nov'a leĝ'o (kvankam est'is menci'at'e, ke en Franci'o bank'ŝtel'ist'o'j est'is vest'it'a'j en burĥoj), sed ĉef'e la mal'permes'o de burĥoj kaj nikab'o'j en la belg'a publik'a viv'o. Kiel dir'it'e, ĉiu'j parti'o'j apog'is ĝi'n, sed ne ĉiam per la sam'a'j argument'o'j.

Bart Somers (flandr'a'j liberal'o'j) ŝat'as la nov'a'n leĝ'o'n, ĉar ĝi respekt'as la dign'o'n de ĉiu individu'o kaj ne dev'ig'as la vir'in'o'j'n tut'viv'e promen'i en karcer'o. Eric Thiébaut (valon'a'j social'ist'o'j) nom'is la mal'permes'o'n „pled'o por la hom'a'j rajt'o'j kaj rifuz'o neglekt'i la vir'in'o'j'n”.

Edz'in'o'j

Zoé Genot kaj Fouad Lahssaini (valon'a'j verd'ul'o'j) si'n esprim'is pli nuanc'e. Ili nom'is la leĝ'o'n super'flu'a. Kvankam ili voĉ'don'is por la leĝ'o, ili tim'as, ke la sol'a sekv'o est'os, ke la vir'o'j, kiu'j nun dev'ig'as si'a'j'n edz'in'o'j'n port'i burĥon aŭ nikab'o'n, nun komplet'e mal'permes'os al ili for'las'i la dom'o'n.

Dum'e est'as klar'e, ke tiu nov'a leĝ'o influ'os ne nur la et'a'n belg'a'n ŝtat'o'n. Mult'a'j ali'a'j land'o'j rigard'as ĝi'n kiel test'o'n, antaŭ ol pri'parol'i simil'a'n leĝ'o'n en si'a'j propr'a'j parlament'o'j.

Paŭl P EERAERTS

JAPANI'O

Eks'iĝ'o baz'iĝ'as sur baz'o

Komenc'e de juni'o la japan'a ĉef'ministr'o Hatojama Jukio eks'iĝ'is post mal'pli ol unu jar'o en si'a ofic'o. Kulp'is part'e li'a ne'honest'ec'o rilat'e privat'a'j'n financ'a'j'n afer'o'j'n, part'e problem'o pri milit'baz'o.

Far'iĝ'int'e ĉef'ministr'o en septembr'o 2009, li unu'e tre popular'is. Li'a'n venk'o'n en la deput'it'a'j elekt'o'j en aŭgust'o bon'ven'ig'is la popol'o, kiu sufer'is pro long'daŭr'a burokrat'a politik'o de la Liberal'a Demokrati'a Parti'o.

En novembr'o pas'int'jar'e evident'is, ke li ne raport'is ĝust'e pri si'a'j posed'aĵ'o'j al la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j. Li pretekst'is, ke li nask'iĝ'is en riĉ'a famili'o kaj ne atent'is tia'j'n afer'o'j'n. Tamen jam en oktobr'o parti'a sekretari'o, Ozaŭa Iĉiroo, est'is arest'it'a pro kaŝ'ad'o de mon'o. Klar'iĝ'is, ke la du plej grav'a'j hom'o'j est'as ne'pur'a'j pri mon'o.

Milit'baz'o

Ali'a problem'o koncern'is la trans'lok'ad'o'n de uson'a milit'baz'o en Okinaŭa. En april'o Hatojama, dum 10-minut'a renkont'iĝ'o kun la uson'a prezid'ant'o Obama, promes'is en du monat'o'j trans'lok'i baz'o'n en la centr'o de la hom'plen'a urb'o Ginoŭan, kiu ĉiu'tag'e minac'is la viv'o'n de la loĝ'ant'o'j.

Tamen la ĉef'ministr'o ŝanĝ'is si'a'j'n ide'o'j'n, tiel ke la perfid'it'a'j okinaŭa -an'o'j eksplod'is kun koler'eg'o kaj decid'is batal'i kontraŭ Hatojama kaj li'a nov'a plan'o. Tia'manier'e la ĉef'ministr'o, komenc'e tre popular'a, eks'iĝ'is mal'popular'e post nur ok monat'o'j.

Aidos'o-pacient'o'j

Du tag'o'j'n post la eks'iĝ'o Kan Naoto est'is elekt'it'a la 94 a japan'a ĉef'ministr'o. La antaŭ'a'j kvin ĉef'ministr'o'j de'ven'is de politik'ist'a famili'o, sed Kan ne. Nask'iĝ'int'e en ordinar'a famili'o, li okup'iĝ'is en la civit'an'a mov'ad'o. En 1980 li elekt'iĝ'is deput'it'o. Kiam ministr'o de bon'fart'o en 1996, li pardon'pet'is al aidos'o-pacient'o'j pro la fuŝ'aĵ'o'j de la reg'ist'ar'o.

Ŝajn'as, ke li est'as original'a kaj unik'a politik'ist'o, do mult'a'j bon'ven'ig'as li'a'n ĉef'ministr'iĝ'o'n. Tamen atend'as Kan-on divers'a'j problem'o'j, inkluziv'e de la trans'lok'ad'o de la uson'a baz'o kaj de la financ'a kriz'o. Kutim'e popol'an'o'j em'as sub'ten'i nov'a'n kabinet'o'n, sed baldaŭ ili sent'as si'n mal'esper'a'j. Ankoraŭ vid'iĝ'os, ĉu tio okaz'os al la nun'a kabinet'o de Kan.

H ORI Jasuo

BALKAN'O

Prudent'a decid'o

Komenc'e de juni'o solv'iĝ'is definitiv'e la 20-jar'a konflikt'o pri land'lim'o'j inter Sloveni'o kaj Kroati'o. La reg'ist'ar'o'j de la du land'o'j, ne pov'ant'e inter'konsent'i, trans'don'is la problem'o'n al neŭtral'a arbitraci'a juĝ'ist'ar'o. Ties decid'o'n akcept'is ambaŭ reg'ist'ar'o'j, post'e ambaŭ parlament'o'j. Tamen la sloven'a mal'dekstr'a opozici'o postul'is referendum'o'n.

La referendum'o okaz'is post du'monat'a intens'a lobi'ad'o. La reg'ist'ar'o invit'is la popol'o'n akcept'i la propon'o'n. Sed la plej fort'a opozici'a parti'o, Sloven'a Demokrati'a Parti'o, gvid'at'a de Janez Janša, lobi'is kontraŭ la inter'konsent'o.

Neniu kuraĝ'is prognoz'i la rezult'o'n, ĉar esplor'o'j montr'is, ke proksim'um'e du'on'o de la popol'o est'as por kaj du'on'o kontraŭ. Tio'n konfirm'is la rezult'o. Part'o'pren'is la referendum'o'n 42 % de la voĉ'don'rajt'ig'it'o'j: 51,5 % sub'ten'is la propon'o'n, 48,5 % ne.

Blokad'o

La decid'o ne nur solv'is 20-jar'a'n konflikt'o'n, kiu daŭr'e venen'is la rilat'o'n inter la du land'o'j, sed ankaŭ ebl'ig'is al Sloveni'o rezign'i pri blokad'o kontraŭ kroat'a'j trakt'ad'o'j kun EU. Sekv'e Kroati'o ver'ŝajn'e iĝ'os nov'a membr'o de EU post tri aŭ kvar jar'o'j.

Tio sam'temp'e konduk'os iom post iom al la integr'iĝ'o de la iam'a teritori'o de Jugoslavi'o en EU kaj pro tio al long'temp'a pac'ig'o de la balkan'a spac'o. La koment'o'j de plur'a'j eŭrop'a'j politik'ist'o'j est'is tre pozitiv'a'j. La prezid'ant'o de la Eŭrop'a Parlament'o, Jerzy Buzek, parol'is pri prudent'a decid'o kaj la prezid'ant'o de la Eŭrop'a Konsili'o, Herm'a'n Van Rompuy, gratul'is la sloven'a'n kancelier'o'n Borut Pahor.

Zlatko T IŜLJAR

Politik'ist'o'j en Eŭrop'a Uni'o gratul'is la sloven'a'n kancelier'o'n Borut Pahor pro la land'lim'a decid'o.

Politik'o

SUD-OSETI'O

Post milit'o, merit'o

Aper'is sur kelk'a'j map'o'j la nom'o'j de du nov'a'j ŝtat'o'j: Sud-Oseti'o kaj Abĥazio. Plej'part'e, tamen, oni ankoraŭ parol'as pri Kartveli'o.

En 2008 okaz'is konflikt'o en Sud-Oseti'o, en kiu precip'e Rusi'o part'o'pren'is. Du jar'o'j'n post'e parol'is la prezid'ant'o de Sud-Oseti'o, Eduard Kokojti, pri si'a land'o. En intervju'o kun la rus'a patriot'a gazet'o Zavtra (Morgaŭ) li dir'is, ke la fakt'o, ke kelk'a'j ŝtat'o'j, inkluziv'e Rusi'o'n, nun agnosk'as Sud-Oseti'o'n, real'ig'is almenaŭ part'e li'a'n rev'o'n pri la oseti'a gent'o.

Abiturient'o'j

„Antaŭ la agnosk'o de Rusi'o,” daŭr'ig'is la prezid'ant'o, „la popol'o viv'is sub daŭr'a tim'o pri agres'o de la flank'o de Kartveli'o. Nun, tamen, est'as re'konstru'at'a la land'o. Kun'labor'as rus'a'j special'ist'o'j por kre'i lern'ej'o'j'n kaj mal'san'ul'ej'o'j'n, dum abiturient'o'j el Sud-Oseti'o stud'as ĉe prestiĝ'a'j rus'a'j alt'lern'ej'o'j.”

Help'as la re'konstru'ad'o'n pli stabil'a situaci'o en la region'o. Ĉes'is milit'o'j en Ĉeĉeni'o kaj konflikt'o'j en Sud-Oseti'o kaj Abĥazio. Tio ebl'ig'os al prezid'ant'o Kokojti plen'um'i si'a'n politik'o'n pri proksim'iĝ'o al ali'a'j gent'o'j. Tamen la rilat'o'j kun Rusi'o kolizi'as kun la ŝtat'a'j interes'o'j de Kartveli'o, kio ebl'e kaŭz'os problem'o'j'n en la est'ont'ec'o.

Dmitriy V LASSOV/ pg

Tri-mar'a map'o

Aper'is sur T -ĉemiz'o'j map'o pri la tiel nom'at'a Grand'a Bulgari'o. Surpriz'e est'as, ke oni permes'as la publik'ig'o'n de map'o, kiu memor'ig'as pri la temp'o antaŭ mil jar'o'j, kiam bulgar'o'j reg'is preskaŭ la tut'a'n Balkan'o'n. En Albani'o ankoraŭ trov'ebl'as kelk'a'j bulgar'de'ven'a'j lok'nom'o'j.

Cert'e ankoraŭ ekzist'as en Bulgari'o nostalgi'ul'o'j pri la pas'int'a'j imperi'a'j temp'o'j. Tamen map'o tia – montr'ant'a Bulgari'o'n inter la tri mar'o'j Nigr'a, Ege'a kaj Adriatik'a – pov'us ofend'i najbar'a'j'n land'o'j'n. Dub'ind'as, ekzempl'e, ĉu en Albani'o vid'ebl'us simil'a map'o pri Etn'a Albani'o, kiu'n najbar'o'j konsider'us Grand'a Albani'o. Ali'flank'e plur'a'j alban'o'j akir'is bulgar'a'n civit'an'ec'o'n por pli facil'e mov'iĝ'i tra Eŭrop'o.

Bardhyl S ELIMI

„Bulgari'o ĉe tri mar'o'j” (Nigr'a, Ege'a kaj Adriatik'a): jen la eventual'e ofend'a deviz'o sur t -ĉemiz'o.

DEMOKRATI'A RESPUBLIK'O KONG'O

Kiel saĝ'ul'in'o konstru'as ...

En Demokrati'a Respublik'o Kong'o ekzist'as 11 provinc'o'j. La reg'ist'ar'o vol'as dis'tranĉ'i la land'o'n por kre'i en'tut'e 26 provinc'o'j'n aŭ federaci'a'j'n ŝtat'o'j'n. La senat'o jam aprob'is la propon'o'n.

Dub'ind'as, ĉu la ŝanĝ'o'j help'os la kong'a'n popol'o'n. En vast'a land'o tia reg'as ali'a'j prioritat'o'j, ekzempl'e kre'ad'o de pli bon'a'j viv'kondiĉ'o'j, kia'j ekzempl'e elektr'o, akv'o, voj'o'j. Jam sufer'as mult'a'j part'o'j de DRK pro mank'o'j tia'j, kaj kre'i nov'a'j'n provinc'o'j'n ne help'os.

Ebl'e mal'e. Pov'as est'i, ke profit'os tiu'j provinc'o'j, kiu'j jam dispon'as pri pli bon'a'j viv'kondiĉ'o'j, dum ali'a'j rest'os en mizer'o. Saĝ'a vir'in'o konstru'as si'a'n hejm'o'n, tiel ke ĝi ne est'u en'danĝer'ig'at'a. La nun'a'j propon'o'j pov'us konduk'i al mal'pac'o aŭ eĉ milit'o. Konsil'ind'as atend'i.

Nelly M ASEMI/ pg

KOSOV'O

Nov'a prezid'ant'o

Eks'iĝ'is la prezid'ant'o de Kosov'o Fatmir Sejdiu pro tio, ke – kontraŭ'konstituci'e – li est'is ne nur prezid'ant'o, sed ankaŭ la estr'o de si'a parti'o Lig'o Demokrati'a de Kosov'o ( LDK).

Re'ven'int'e el Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, kiam Serbi'o re'kon'is suveren'ec'o'n de la nov'a ŝtat'o Kosov'o, Sejdiu dir'is, ke li respekt'os la konstituci'o'n kaj eks'iĝ'os kiel prezid'ant'o. Iu'j opini'as, ke la prezid'int'o pov'os tiel koncentr'iĝ'i pri si'a parti'o antaŭ ven'ont'jar'a'j naci'a'j balot'o'j.

La parlament'a ĉef'o Jakup Krasniqi, el la Parti'o Demokrati'a de Kosov'o ( PDK), far'iĝ'os prezid'ant'o, ĝis la parlament'o elekt'os post'e'ul'o'n. Aktual'e reg'as koalici'e LDK kaj PDK.

Bardhyl S ELIMI/ pg

Scienc'o

ASTRONOMI'O

Mirzo Ulugbek : grand'a reĝ'o de astronomi'o

En 2009, la Inter'naci'a Jar'o de Astronomi'o proklam'it'a de UNESK'O, la mond'o celebr'is la 615-jar'a'n jubile'o'n de la el'star'a scienc'ist'o kaj ŝtat'ist'o Mirzo Ulugbek.

Orient'o donac'is al la mond'o mult'a'j'n saĝ'ul'o'j'n. Ili'a'j nom'o'j, kiel stel'o'j, tra la jar'cent'o'j lum'as de'sur la ĉiel'o de sci'o'j: Al- Ĥorezmi, Abu Rajhan Al- Biruni, Avicen'o, Al- Farabi, Omar Ĥajam ktp. Kaj kiel hel'a ne'esting'ebl'a lum'o inter ili bril'as la nom'o de sultan'o Muhamad Tareg Ulugbek. Per la fort'o de li'a talent'o kaj soif'o je sci'o'j, komenc'e de la 16 a jar'cent'o form'iĝ'is samarkand'a astronomi'a skol'o, kies esplor'o'j kaj mal'kovr'o'j far'iĝ'is kvazaŭ ne'taks'ebl'a'j brik'et'o'j en la fundament'o de la modern'a astronomi'a scienc'o.

Est'ont'a reg'ant'o de la imperi'o

Kiu pov'is supoz'i, ke al tiu ĉi knab'o, nask'iĝ'int'a la 22an de mart'o 1394 en la ĉar'ar'o de li'a mond'konker'int'a av'o, est'is destin'it'a grand'a scienc'a kaj politik'a misi'o. Ek'de fru'a infan'ec'o, Ulugbek est'is tre sci'vol'a knab'et'o, kiu posed'is ekster'ordinar'a'n intelekt'o'n. Kelk'a'j scienc'ist'o'j parol'is ankaŭ pri li'a mistik'a talent'o. Pri tio atest'as unu el plur'a'j legend'o'j. Foj'e Amir Timur ( Tamerlano) trov'iĝ'is en iu konstru'aĵ'o, kiam li'n subit'e al'kur'is Ulugbek. La sol'a dezir'o de la knab'o est'is tio, ke la av'o sen'prokrast'e for'las'u la ej'o'n. La reg'ant'o est'is tre surpriz'it'a per tia pet'o de si'a nep'o, sed li far'is tiel, kiel li'n pet'is Ulugbek. Kaj tuj post'e komenc'iĝ'is ter'trem'o, kiu detru'is la konstru'aĵ'o'n. Tia'manier'e Ulugbek ebl'e sav'is si'a'n av'o'n. Vojaĝ'ant'e post la milit'ir'a ĉar'ar'o de Timur, la jun'a Ulugbek mult'e lern'is de si'a mentor'o Kaz'i- zade Rum'i. La fam'a'n scienc'ist'o'n oni kon'is eĉ ekster la lim'o'j de Maveranar (ŝtat'o de Timur) kaj nom'is „Platon'o de si'a epok'o”. Iu'tag'e, preter'vojaĝ'ant'e laŭ la teritori'o de Iran'o (Orient'a Azerbajĝan'o), Ulugbek – tiam li est'is 8-jar'a – ek'vid'is ruin'o'j'n de iu'j antikv'a'j konstru'aĵ'o'j. Sent'int'e la sci'vol'o'n kaj anticip'ant'e la demand'o'n de si'a lern'ant'o, la mentor'o komenc'is atent'o'kapt'e rakont'i. Li sci'ig'is, ke tio est'is observatori'o de la 13 a jar'cent'o, kre'it'a de Nasiridin Tus'i. Ĝi disting'iĝ'is ne nur per si'a'j grand'eg'a'j dimensi'o'j. En la jar'o 1270 la scienc'ist'o'j kre'is tie astronomi'a'n tabel'o'n. Ebl'e tiu'j event'o'j post'e instig'is la jun'a'n sultan'o'n fond'i en si'a hejm'land'o la observatori'o'n, kiu ver'e memor'ig'as la antikv'a'n observatori'o'n de Nasiridin Tus'i. En 1405 dum si'a milit'ir'o al Ĉini'o, Amir Timur mort'is en la urb'o Otrar (nun'a Kazaĥi'o). Post tio komenc'iĝ'as la por'potenc'a batal'o, kiu daŭr'is ĉirkaŭ 5 jar'o'j'n. Rezult'e la potenc'o'n akir'as la patr'o de Ulugbek, la kvar'a fil'o de Timur – Ŝahruh. Mal'sam'e al si'a patr'o, Ŝahruh trans'lok'as la ĉef'urb'o'n de si'a ŝtat'o de Samarkand'o al Herato kaj en 1409 nom'um'as si'a'n 15-jar'a'n fil'o'n reg'ant'o de Samarkand'o. Post la mort'o de Ŝahruh en 1447 Ulugbek far'iĝ'as reg'ant'o de la tut'a eks'a imperi'o de Timur kaj ĉef'o de la dinasti'o de Timuridoj.

Talent'a scienc'ist'o

Jam jun'aĝ'e Ulugbek komenc'is interes'iĝ'i pri scienc'o. Al tio grav'e kontribu'is ankaŭ la riĉ'a bibliotek'o, kolekt'it'a de li'a'j patr'o kaj av'o, kie li pas'ig'as long'a'n temp'o'n. Tie li leg'is verk'o'j'n de grand'a'j scienc'ist'o'j, kaj stud'is histori'o'n. Sed ĉef'e li atent'is stud'o'j'n pri astronomi'o kaj matematik'o. Pri li'a'j vast'a'j kon'o'j cirkul'is legend'o'j. Jen kio'n skrib'is la plej proksim'a kun'labor'ant'o de Ulugbek, la matematik'ist'o Gijasidin Kaŝ'i: „ Ulugbek est'as grand'a fak'ul'o pri matematik'o. Li'a majstr'ec'o en tiu ĉi sfer'o ating'is tiu'n grad'o'n, ke foj'e dum ĉeval'rajd'ad'o li decid'is el'trov'i al kiu tag'o de la sun'a jar'o korespond'as iu dat'o. Kaj do, sid'ant'e sur la sel'o, li kalkul'is la longitud'o'n de la sun'o kun preciz'ec'o ĝis du minut'o'j de la firmament'o”.

Sam'temp'ul'o'j aprez'is ankaŭ la fenomen'a'n memor'kapabl'o'n de si'a reg'ant'o. La event'o, okaz'int'a iu'n tag'o'n en la palac'o, est'as unu el la ekzempl'o'j de tiu ĉi talent'o. Ulugbek est'is pasi'a ĉas'ist'o. En li'a bibliotek'o est'is special'a libr'o, kie'n dum mult'a'j jar'o'j est'is en'skrib'at'a'j la dat'o kaj lok'o de ĉiu ĉas'ad'o kaj ankaŭ pri'skrib'o de la ark'paf'it'a'j bird'o'j. Dum milit'ir'o tiu ĉi libr'o perd'iĝ'is. La bibliotek'ist'o est'is konfuz'it'a, sed Ulugbek trankvil'ig'is li'n kaj dir'is, ke li pov'as re'konstru'i la tut'a'n libr'o'n laŭ si'a memor'o. Li tio'n far'is kaj kiam la perd'it'a libr'o est'is re'trovit'a, evident'iĝ'is, ke Ulugbek far'is nur 4 aŭ 5 erar'o'j'n. Kiel atest'is Gijasidin Kaŝ'i, li est'is ne'super'ebl'a fak'ul'o pri la koran'o. Dum ĉe'est'o de ekspert'o'j, li pov'is cit'i iu'n ajn ĉapitr'o'n el la sankt'a libr'o kaj ne far'i eĉ unu sol'a'n erar'o'n.

Si'a'n tut'a'n potenc'o'n kaj riĉ'o'n Ulugbek dediĉ'is al evolu'ig'o de scienc'o kaj eduk'ad'o. Li konstru'is super'a'j'n alt'lern'ej'o'j'n – madras'o'j'n – en Samarkand'o, Buĥaro kaj Giĝduvano. Ili est'is si'a'spec'a'j mez'epok'a'j universitat'o'j, en kiu'j, krom la baz'o'j'n de teologi'o, student'o'j stud'is matematik'o'n, astronomi'o'n, filozofi'o'n, retor'ik'o'n kaj ali'a'j'n scienc'o'j'n. Sed Ulugbek okup'iĝ'is ne nur pri konstru'ad'o, sed li ankaŭ pri'zorg'is, ke la eduk'ad'o est'u al'ir'ebl'a al la tut'a talent'a jun'ul'ar'o, eĉ al tiu'j, kiu'j ne hav'is mon'o'n. Ne mal'oft'e li mem lekci'is en la madras'o'j. Stud'ad'o en la madras'o'j est'is sen'pag'a – al plej diligent'a'j student'o'j oni pag'is stipendi'o'j'n. Kiel atest'as Zahiridin Bobur, en la madras'o de Ulugbek instru'is ankaŭ 14-jar'a talent'ul'o, instru'ist'o Mullozade, fil'o de Mula'o Osman. Sen la person'a patron'ad'o de Ulugbek tio apenaŭ est'us ebl'a. La talent'a'n knab'o'n oni nom'is Mullo - i Madarzod, kio signif'as „de'nask'a mula'o”. Inter la student'o'j est'is reprezent'ant'o'j de divers'a'j naci'o'j, inkluziv'e ekster'land'an'o'j'n.

Ulugbek kre'is ankaŭ akademi'o'n, en kiu membr'is ĉirkaŭ 100 akademi'an'o'j, el'star'a'j scienc'ist'o'j de la ŝtat'o. Laŭ atest'o'j de sam'temp'ul'o'j, Ulugbek mem est'is rimark'ind'a kaj mult'flank'a erudici'ul'o. Krom verk'o'j pri astronomi'o kaj antrop'ologi'o, li aŭtor'is histori'a'n traktat'o'n Arb'a'j'n ul'us („Kvar ulusoj ”) pri la kvar ŝtat'o'j aper'int'a'j post for'pas'o de Ĉingis -Ĥan'o. Ĝis nun konserv'iĝ'is la nom'o'j de 6 muzik'a'j verk'o'j de Ulugbek. Li'a'j'n poem'o'j'n admir'is la el'star'a poet'o Aliŝer Navoi. La fak'ul'o'j opini'as, ke dum la reg'ad'o de Amir Timur en la art'o kaj arkitektur'o domin'is monumentalismo, dum la reg'ad'o de Mirzo Ulugbek domin'is harmoni'o kaj dum la reg'ad'o de post'a'j Timuridoj rafin'it'ec'o.

El si'a milit'ir'o al Mogolistano (simbol'a nom'o de orient'a Kazaĥi'o kaj orient'a Turkestan'o) en la jar'o 1424 Ulugbek al'port'is nefrit'a'n ŝton'o'n, kiu'n oni nom'is Mahtob („Lun'a lum'o”). Oni rakont'is, ke ĝi est'is tron'a ŝton'o de Ĉingis -Ĥan'o. El tiu ĉi ŝton'o Ulugbek ordon'is far'i tomb'o'ŝton'o'n por si'a av'o Amir Timur. La rar'e bel'a „Ban'ej'o de Mirzo ”, konstru'it'a de Ulugbek, funkci'is dum pli ol 500 jar'o'j. La plank'o en la ban'ej'o est'is konstru'it'a el divers'kolor'a'j ŝton'o'j.

Ĉef'a viv'o'verk'o

La natur'o mal'avar'e dot'is Ulugbekon per talent'o de scienc'ist'o. En li kun'iĝ'is vast'eg'a erudici'o, fidel'ec'o al la ide'o kaj cel'determin'ec'o en ties real'ig'o. Sed por efektiv'ig'o de la viv'verk'o est'is neces'a'j ankaŭ sufiĉ'a'j mon'rimed'o'j. Kaj, kiel reg'ant'o de potenc'a ŝtat'o, li dispon'is pri ili plen'mezur'e. Tial la astronomi'a skol'o kre'it'a de li est'as plen'rajt'e konsider'at'a kiel or'a jar'cent'o de la mez'epok'a astronomi'o. La plej grav'a projekt'o de Ulugbek – observatori'o – est'is fin'konstru'it'a en 1428-1429 (kelk'a'j fak'ul'o'j supoz'as, ke ĝi ek'funkci'is kelk'a'j'n jar'o'j'n pli fru'e) sur la rok'ec'a mont'et'o ĉe pied'o de la alt'aĵ'o Kuhak (nun'a Ĉupan -Ot'a) kaj reprezent'is tri'etaĝ'a'n rond'form'a'n konstru'aĵ'o'n, kiu est'is kovr'it'a per bel'eg'a'j kahel'o'j. La lok'o por konstru'ad'o de la observatori'o est'is ideal'e elekt'it'a. De ties supr'o est'is tre oportun'e observ'i la ĉiel'o'n. Ulugbek konstru'is bel'eg'a'n ĝarden'o'n Bogi Majdon , okcident'e de la mont'et'o, kie ĝis nun ekzist'as sam'titol'a vilaĝ'o.

La esplor'ad'o daŭr'is sam'temp'e kun la konstru'ad'o. Ĉar tiu'temp'e optik'a'j instrument'o'j ne ekzist'is, la konstru'aĵ'o mem serv'is kiel grand'eg'a mezur'instrument'o – kvadrant'o, t.e. kvar'on'o de cirkl'o (90 grad'o'j). Sed pro la specif'ec'o de situ'o de Samarkand'o, ĝi pov'is est'i uz'at'a nur kiel sekstant'o (ses'on'o de cirkl'o). La tri'etaĝ'a cilindr'o'form'a konstru'aĵ'o (ties diametr'o egal'is ĉirkaŭ 50 metr'o'j'n) est'is pli ol 30 metr'o'j'n alt'a. Mez'e lok'iĝ'is la ĉef'a mezur'instrument'o. Bedaŭr'ind'e, ĝis la nun'a'j tag'o'j konserv'iĝ'is nur ĝi'a sub'ter'a part'o, kiu mal'supr'e'n'ir'as je 11 metr'o'j'n. Ĉi tie oni far'is observ'o'j'n de la sun'o, lun'o kaj planed'o'j de la firmament'o. Detal'a'n pri'skrib'o'n de la observatori'o ni trov'as en la verk'o de histori'ist'o Abd -ar- Razzak Samarkand'i, sam'epok'ul'o de Ulugbek : „La konstru'aĵ'o est'is konstru'it'a sam'e fortik'e, kiel baz'o de potenc'o kaj oaz'o de majest'ec'o. La bild'o'j de naŭ ĉiel'o'j kaj desegn'aĵ'o de sep ĉiel'ring'o'j kun grad'o'j, minut'o'j, sekund'o'j kaj sekund'dek'on'o'j, ĉiel'o kun rond'o'j de sep mov'iĝ'ant'a'j astr'o'j, bild'o'j de sen'mov'a'j stel'o'j, klimat'o'j, mont'ar'o'j, mar'o'j, dezert'o'j kaj ĉio, kio rilat'as tio'n, est'is pentr'it'a'j en la desegn'aĵ'o'j admir'ind'a'j kaj grafik'aĵ'o'j ne'kompar'ebl'a'j en'e de tiu ĉi nobl'a konstru'aĵ'o”.

Ĉar teleskop'o'j tiu'temp'e ne ekzist'is, astronom'o'j far'is si'a'j'n observ'o'j'n per angul'mezur'a'j instrument'o'j, kiu'j serv'is por el'trov'o de situ'o de la sur'ĉiel'a'j astr'o'j kaj vid'a distanc'o inter ili, esprim'it'a'j en grad'o'j kaj minut'o'j de la firmament'o. Instrument'o'j en la observatori'o de Ulugbek est'is la plej perfekt'a'j, kiu'j'n ebl'is nur tiu'temp'e kre'i. Uz'ant'e ili'n, Ulugbek kaj ali'a'j samarkand'a'j astronom'o'j ating'is tia'n preciz'ec'o'n en si'a'j observ'o'j, kiu rest'is ne'super'ebl'a dum unu jar'cent'o kaj du'on'o.

Ulugbek sukces'is ar'ig'i ĉirkaŭ si grand'a'n grup'o'n de jun'a'j scienc'ist'o'j. En liber'a'j scienc'a'j diskut'o'j reg'is la princip'o, en'konduk'it'a de li mem: la ŝtat'estr'o kaj ordinar'a student'o est'is egal'rajt'a'j. Ulugbek ne ŝat'is hom'o'j'n, kiu'j en scienc'a'j disput'o'j konsent'is kun li ne pro si'a'j konvink'o'j, sed nur por plezur'ig'i li'n.

La scienc'ist'o'j rigard'is kiel si'a'n ĉef'a'n task'o'n la ĝeneral'a'n test'ad'o'n de ĉiu'j don'it'aĵ'o'j akumul'it'a'j de Ptoleme'o ĝis Nasiridin Tus'i. La plej grav'a rezult'o de ili'a ag'ad'o far'iĝ'is tiel nom'at'a'j „Nov'a'j Guraganaj Tabel'o'j” (1437). La tabel'o'j'n akompan'is detal'a en'konduk'o, kies unu'a ĉapitr'o est'is dediĉ'it'a al la kalendar'o'j de arab'o'j, grek'o'j-siri'an'o'j, pers'o'j, ĉin'o'j kaj ujgur'o'j, kaj ankaŭ est'is kompar'at'a'j don'it'aĵ'o'j pri divers'a'j kalendar'o'j. Jam en tiu ĉapitr'o rimark'ebl'is grand'a'j kon'o'j de la kompil'int'o'j pri astronomi'a'j esplor'o'j, far'it'a'j dum mult'a'j jar'cent'o'j sur la grand'eg'a teritori'o de Mediterane'o ĝis Pacifik'o.

La katalog'o, en'hav'ant'a situ'o'j'n de 1018 stel'o'j, long'e rest'is la plej komplet'a kaj preciz'a; eŭrop'a'j astronom'o'j re'el'don'ad'is ĝi'n eĉ post du jar'cent'o'j. En Orient'o ili est'is uz'at'a'j ĝis la 17 a jar'cent'o. Ne mal'pli preciz'a'j est'is ankaŭ samarkand'a'j tabel'o'j de mov'ad'o de la sun'o, lun'o kaj planed'o'j. Sen iu'j ajn teleskop'o'j Ulugbek kaj li'a'j koleg'o'j sukces'is ne'kred'ebl'e ekzakt'e el'trov'i ankaŭ la long'o'n de jar'o (kompar'e kun nun'a'j don'it'aĵ'o'j, ili erar'is nur je 58 sekund'o'j) kaj el'kalkul'i la koordinat'o'j'n de pli ol 600 urb'o'j ne nur en centr'a Azi'o, sed ankaŭ kelk'a'j en Rusi'o kaj Eŭrop'o.

Post'e part'o'j de tiu ĉi katalog'o sub'titol'e Ex Astronomicis Observationibus Ulug Beigi, Tamerlani Magni Nepotis („Astronomi'a'j tabel'o'j de Ulugbek, nep'o de la grand'a Tamerlano ”) est'is traduk'it'a'j en la latin'a'n kaj en 1648 unu'a'foj'e publik'ig'it'a'j en Angli'o. Tiam la profesor'o de la oksford'a universitat'o John Greaves publik'ig'is ankaŭ la geografi'a'j'n tabel'o'j'n de Ulugbek.

La viv'o de Ulugbek fin'iĝ'is tragik'e. Al'don'a impost'o ( tamga ), en'konduk'it'a de li, je ekster'a komerc'o mal'kontent'ig'is komerc'ist'o'j'n, meti'ist'o'j'n kaj la milit'ist'a'n elit'o'n, kiu sub'ten'is ili'n. En 1449 li far'iĝ'is viktim'o de konspir'o de si'a propr'a fil'o Abdullatif. Dev'ig'it'a abdik'i de la tron'o, Ulugbek est'is send'it'a al haĝ'o kaj sam'temp'e oni organiz'is juĝ'ad'o'n, dum kiu li est'is mort'kondamn'it'a. La 27an de oktobr'o 1449 apud Samarkand'o Ulugbek est'is sen'kap'ig'it'a. Nun li'a tomb'o est'as en la maŭzole'o Gur -Emir, famili'a tomb'ej'o de Timuridoj en Samarkand'o.

Malgraŭ la merit'o'j kaj skal'o de li'a'j esplor'o'j, post la mort'o de Ulugbek scienc'a ag'ad'o en la observatori'o daŭr'is tut'e ne'long'e far'e de li'a disĉipl'o Al'i Kuŝĉi. Post'e la observatori'o komenc'is stagn'i kaj est'is en'tut'e perd'it'a, perd'it'a dum jar'cent'o'j. Est'as strang'e, ke labor'lok'o de la reg'ant'o, kie li dum jar'dek'o'j pas'ig'is tre long'a'n temp'o'n, post li'a mort'o est'is forges'it'a. Mult'e'nombr'a'j prov'o'j trov'i la observatori'o'n fiask'is. Kaj nur en 1908 la rus'a scienc'ist'o Vasilij Vjatkin post kelk'jar'a serĉ'ad'o sukces'is trov'i, laŭ la posed'aĵ-dokument'o'j de la 17 a jar'cent'o, la fam'a'n observatori'o'n kaj komenc'is tie arkeologi'a'j'n el'fos'aĵ'o'j'n.

Pri la aŭtoritat'o de la uzbek'a scienc'ist'o en la mond'o atest'as ankaŭ la fakt'o, ke la pol'a astronom'o J'a'n Havelius bild'ig'is Ulugbekon en la rond'o de la plej el'star'a'j astronom'o'j de la mond'o sur du gravur'o'j, kiu'j en'ir'is li'a'n libr'o'n Prodrom'us Astronomiae („ Antaŭheroldo de Astronomi'o”) (1690). En 1830 sur la map'o de la lun'o, kompil'it'a de la german'a astronom'o Johann Heinrich von Mädler aper'is krater'o de Ulugbek ( Ulugh Beigh). La 8an de novembr'o 1910 la rus'land'a imperi'estr'o Nikol'a'j la 2 a don'is si'a'n alt'moŝt'a'n permes'o'n al la Rus'a Astronomi'a Societ'o komenc'i mon'kolekt'a'n kampanj'o'n „por konstru'i monument'o'n al la grand'a astronom'o Ulugbek ”.

Sen ajn'a tro'ig'o ebl'as dir'i, ke la observatori'o de Ulugbek est'is prototip'o de nun'temp'a'j astronomi'a'j instituci'o'j. Jam nur tio est'as li'a grand'eg'a merit'o. Li las'is al si'a'j post'e'ul'o'j riĉ'a'n scienc'a'n hered'aĵ'o'n, li'a'j'n kre'aĵ'o'j'n kaj ating'o'j'n de la astronomi'a skol'o kre'it'a de li oni admir'as ankaŭ nun en la 21 a jar'cent'o. La grand'a uzbek'a poet'o-human'ist'o Aliŝer Navoi skrib'is: „Sultan'o Ulugbek, post'e'ul'o de grand'a ĥan'o Timur, est'is reĝ'o, kiu'n la mond'o ankoraŭ ne kon'as. Ĉiu'j li'a'j sam'temp'ul'o'j for'ir'is forges'it'e. Kiu memor'as ili'n nun? Sed li, Ulugbek, etend'is la man'o'n al la scienc'o'j kaj ating'is mult'o'n. Antaŭ li'a'j okul'o'j la ĉiel'o al'proksim'iĝ'is kaj descend'is. Ĝis la fin'o de la mond'o hom'o'j de ĉiu'j generaci'o'j skrib'os leĝ'o'j'n kaj regul'o'j'n de'sur li'a'j leĝ'o'j”.

Vitalij kaj Anatoli'j I ONESOV

Maŭzole'o Gur Emir ĉi tie est'as tomb'o de Ulugbek.

Ulugbek la tri'a de mal'dekstr'e apud Urani'a, la di'in'o de astronomi'o.

Ŝerc'o kaj satir'o

PRIVINTRA MEDIT'AD'O

Varm'botel'o

Iam mi leg'is interes'a'n asert'o'n, ke „la franc'o'j hav'as seks'um'ad'o'n, la angl'o'j varm'botel'o'j'n”. Mi re'memor'is tiu'n profund'a'n dir'aĵ'o'n, kiam mi aŭskult'is program'o'n dis'send'at'a'n de la irland'a ŝtat'a televid-instanc'o. La parol'ant'o deklar'is si'n fascin'it'a de la divers'lingv'a'j traduk'o'j de la vort'o varm'botel'o. Kie mi loĝ'is en Sud-Amerik'o, tiu koncept'o kaj la respond'a objekt'o est'is ne'kon'at'a'j. Oni eĉ deklar'is (mal'ĝust'e), ke en la hispan'a lingv'o la vort'o ne ekzist'as. Pov'as est'i, ke en la varm'eg'a'j tropik'a'j zon'o'j de tiu vast'a kontinent'o, varm'ten'a'j botel'o'j neniam est'as bezon'at'a'j, sed est'as lok'o, kiel ekzempl'e, Patagoni'o, kie la vintr'o'j est'as terur'e mal'varm'a'j, kun neĝ'o, glaci'o kaj eĉ glaci'river'o'j.

En pas'int'a'j jar'cent'o'j, la skot'o'j, kiu'j loĝ'as en mal'sek'a, mal'varm'a land'o de mont'o'j kaj arb'ar'o'j, dum'vintr'e kutim'is met'i en si'a'j'n lit'o'j'n pokal'o'j'n far'it'a'j'n el bak'it'a argil'o, kaj en'hav'ant'a'j'n varm'a'n akv'o'n. Tiu'j pra'ul'o'j de la varm'botel'o nom'iĝ'is „pork'o'j”, kiu'j'n ili iom'et'e simil'is.

Sed, kiel dir'as ni'a'j franc'a'j ge'amik'o'j, „ni re'ven'u al ni'a'j ŝaf'o'j” aŭ, pli ĝust'e, al la menci'it'a irland'a rad'i-parol'ant'o. Li dir'is, ke li esplor'is la tem'o'n kaj apart'e amuz'iĝ'is pri la german'a ekvivalent'o Gummiwärmflasche , kiu'n li trov'is en supoz'ebl'e mal'nov'a german'a vort'ar'o. Li cert'e ankaŭ mal'kovr'is, ke la hispan'o'j nom'as tiu'n objekt'o'n „ bolsa de agua caliente ”; la portugal'o'j „ bolsa de água quente ”; la ital'o'j „bors'a dellacqua calda ”, la skot'gael'o'j „ botal - tethktp. La last'a est'as simil'a al la irland'gael'a „ buidéal te”. Kurioz'e, la du'a element'o en ambaŭ gael'a'j fraz'o'j iom son'as kiel la vort'o kiu signif'as te'o'n.

Tio memor'ig'as al mi, ke kiam mi loĝ'is en mont'ar'a region'o en Portugali'o, kie la vintr'o'j est'as eg'e mal'varm'a'j, iu najbar'in'o mi'a en iu vesper'o vizit'is amik'in'o'n kaj iom embaras'iĝ'is, ĉar ŝi trov'is ŝi'n jam en nokt'o'vest'o, kaj evident'e pret'a por en'lit'iĝ'i. La amik'in'o, tamen, bon'ven'ig'is mi'a'n najbar'in'o'n, kaj propon'is al ŝi tas'o'n da te'o. „Ne, ne”, respond'is la najbar'in'o, „mi ne vol'as ĝen'i vi'n je ĉi tiu hor'o”. „Vi tut'e ne ĝen'as mi'n”, respond'is la amik'in'o. „La te'o est'as jam pret'a”. Tiam ŝi for'ir'is al si'a dorm'o'ĉambr'o, kaj re'ven'is kun varm'botel'o. „Mi ĉiam plen'ig'as mi'a'n varm'botel'o'n per varm'a te'o; tial, se mi dezir'as io'n trink'i dum'nokt'e, mi pov'as el'verŝ'i tas'plen'o'n. Sam'temp'e la botel'o varm'ig'as al mi la pied'o'j'n.”

Tia invent'em'o est'as laŭd'ind'a. Ankaŭ la geni'o de la hom'o, kiu invent'is la varm'botel'o'n. Pri la seks'um'ad'o mi ne koment'os.

Garvan M AKAJ

Spirit'a viv'o

Fajr'a Kristnask'o

Pere'o de la preĝ'ej'o ĉiam est'as ĉagren'a afer'o por eklezi'a komun'um'o. Antaŭ Kristnask'o litov'o'j'n ŝok'is inform'o, ke dum profund'a nokt'o, la 21an de decembr'o, subit'e, supoz'ebl'e pro difekt'o en elektro'instal'aĵ'o, ek'flam'is lign'a preĝ'ej'o de la litov'a urb'et'o Labanoras. La preĝ'ej'o de la Nask'iĝ'o de la Sankt'a Virg'ul'in'o Mari'a brul'is total'e. Fajr'o'esting'ist'o'j sukces'is sav'i nur la apud'e star'ant'a'n lign'a'n sonor'il'ej'o'n.

La unu'a preĝ'ej'o de la Nask'iĝ'o de l’Sankt'a Virg'ul'in'o Mari'a menci'iĝ'as en 1522. Ankaŭ ĝi pere'is pro incendi'o. Tamen oni streb'is al re'konstru'o de la sankt'ej'o. Per kolekt'it'a mon'o ĝi re'aper'is en 1820. Oni'dir'e la preĝ'ej'o est'is re'konstru'it'a en mirakl'a lok'o. Unu fru'a'n maten'o'n sur la mont'et'o hom'o'j trov'is per mirakl'a pov'o trans'lok'it'a'j'n lign'a'j'n trab'o'j'n destin'it'a'j'n por la konstru'o kaj bild'o'n de Sankt'a Mari'a pend'ig'it'a'n sur alt'a stang'o. Ek'de tiam la 8an de septembr'o en Labanoras oni fest'as la nask'iĝ'tag'o'n de la Sankt'a Virg'ul'in'o Mari'a.

La sankt'ej'o en'ten'is 17 art'a'j'n valor'aĵ'o'j'n – bild'o'j'n „Mari'a”, „Sid'ant'a Krist'o”, portret'o'j'n de la 12 apostol'o'j, ankaŭ valor'a'j'n orgen'o'n, kandel'ing'o'j'n. Ankaŭ la art'aĵ'o'j pere'is en la fajr'o.

La eklezi'o kaj la tut'a soci'o mult'e bedaŭr'is la okaz'int'aĵ'o'n. Loĝ'ant'o'j de Labanoras, kiu'j perd'is la propr'a'n preĝ'ej'o'n, komenc'is kolekt'i mon'rimed'o'j'n por re'konstru'ad'o de la sankt'ej'o. Oni intenc'as komenc'i la labor'o'j'n printemp'e.

Tiel la preĝ'ej'o de Labanoras aspekt'is antaŭ Kristnask'o ...

kaj tiel ĝi aspekt'as nun. La fajr'o ne atak'is la sonor'il'ej'o'n.

last

Spirit'a viv'o

OPINI'O

Gej'a par'o en Malavi'o

En maj'o 2010 subit'e far'iĝ'is tut'mond'a nov'aĵ'o: gej'a par'o en Malavi'o, Steven Monjeza (26-jar'a) kaj Tiwonge Chimbalanga (20-jar'a), en decembr'o 2009 sci'ig'is, ke ili intenc'as nupt'i. Sam'monat'e ili est'is arest'it'a'j, kaj komenc'e de maj'o sekv'is la verdikt'o: 14 jar'o'j'n en karcer'o. La juĝ'ist'o klar'ig'e al'don'is, ke est'as li'a dev'o ŝirm'i la soci'o'n kontraŭ tia'j ŝok'a'j ekzempl'o'j de obscen'ec'o kaj tiu kontraŭ'natur'a ag'ad'o. En mult'a'j land'o'j en Afrik'o sam'seks'em'o est'as leĝ'e mal'permes'it'a.

Sekv'is inter'naci'e mal'sam'a'j re'ag'o'j: unu'flank'e aprob'o flank'e de tradici'a'j eklezi'a'j instanc'o'j, ali'flank'e protest'o'j de organiz'aĵ'o'j, kiu'j protekt'as la hom'a'j'n rajt'o'j'n. Ankaŭ plur'a'j reg'ist'ar'o'j, precip'e de land'o'j, kiu'j financ'e sub'ten'as Malavi'o'n, akr'e protest'is kaj eĉ minac'is for'pren'i la evolu'help'a'n sub'ten'o'n. Ministr'o Verhagen el Nederland'o al'vok'is Eŭrop'a'n Uni'o'n postul'i de Malavi'o ŝanĝ'i la koncern'a'j'n kontraŭ-gej'a'j'n leĝ'o'j'n. Ankaŭ la sud-afrik'a prezid'ant'o Zum'a, kies land'o en 2006 re'kon'is gej'a'j'n nupt'o'j'n, protest'is. Je plej alt'a politik'a nivel'o aktiv'is Ban Ki - moon, ĝeneral'a sekretari'o de UN. Post li'a inter'ven'o la prezid'ant'o de Malavi'o liber'ig'is la par'o'n.

Mal'long'e post'e sekv'is inform'o, ke Steven Monjeza for'las'is si'a'n partner'o'n kaj nun intenc'as edz'iĝ'i al 24-jar'ul'in'o, Dorothy. Plur'a'j supoz'as, ke la parenc'o'j tio'n organiz'is.

Reĝ'in'o Viktori'a

Reĝ'in'o Viktori'a est'as simbol'o de tut'a epok'o: dum ŝi'a long'eg'a reg'ad'o kiel reĝ'in'o de Briti'o (1837-1901) kaj imperi'estr'in'o de Hindi'o (1877-1901) iom post iom Eŭrop'o kaj grand'part'e eĉ la tut'a mond'o komenc'is sekv'i kutim'o'j'n, mor'o'j'n kaj ideal'o'j'n de la Brit'a Imperi'o. Kaj konkret'e por la nun'a tem'o tio ankaŭ implic'as la koncern'a'n seks'a'n moral'o'n: unu'flank'e al la vir'o'j oni permes'is, kondiĉ'e ke tio ne tro klar'e montr'iĝ'u, cert'a'n seks'a'n liber'ec'o'n ĉe vizit'ad'o de bordel'o'j, ali'flank'e cert'e al la vir'in'o'j oni ne mult'e las'is da liber'ec'o. Sam'seks'em'o laŭ ekster'a aspekt'o soci'e „ne ekzist'is”: se ie tamen ĝi ating'is ĝeneral'a'n atent'o'n, sekv'is skandal'o. La skandal'o ĉirkaŭ Oscar Wilde est'as fam'a ekzempl'o de tio.

Por mal'long'ig'i la histori'o'n: ĉie tra la Brit'a Imperi'o – kaj, kiom mi sci'as, ankaŭ en plur'a'j ali'a'j koloni'a'j imperi'o'j – oni en'konduk'is leĝ'o'j'n konform'e al la tiam'a prud'a brit'a konvink'iĝ'o: specif'e sam'seks'em'o est'is leĝ'e mal'permes'it'a, kaj oft'e minac'at'a per grav'a'j pun'o'j.

Danĝer'a hered'aĵ'o

La du'a du'on'o de l’pas'int'a jar'cent'o ĉie tra la mond'o vid'is mem'star'iĝ'i eks'a'j'n koloni'o'j'n de la eŭrop'a'j potenc'o'j, sed bedaŭr'ind'e en mult'a'j el ili post'rest'as ankoraŭ kiel tim'ig'a hered'aĵ'o el Eŭrop'o la kontraŭ'gej'a'j leĝ'o'j. Sam'temp'e plur'lok'e kresk'is precip'e la plej tradici'em'a'j krist'an'a'j mov'ad'o'j kaj eklezi'o'j, inter'ali'e en Afrik'o. Kaj ĝust'e tiu'j eĉ pli'fort'ig'is la mi'a'opini'e obsed'a'n tim'o'n pri sam'seks'em'o: en la bibli'o ja est'as la fam'a rakont'o pri Sodom'o (Genez'o 18-19). Sed ĉe atent'a leg'ad'o oni konstat'os, ke ĝi ĉef'e tem'as pri ksenofobi'o (tim'o de, kaj mal'am'o kontraŭ fremd'ul'o'j). Nur post'a (mis)ekzegez'o konduk'is al emfaz'o pri gej'ec'o. En la bibli'o ekzist'as, tamen, klar'a eksplik'o pri tio, kio est'as la pek'o de Sodom: „Jen kio est'is la kulp'o de vi'a (tio est'as de Jerusalem) frat'in'o Sodom: mal'modest'ec'o, tro'sat'iĝ'o per manĝ'ad'o, kaj sen'zorg'ec'o, kiu'n hav'is ŝi kaj ŝi'a'j fil'in'o'j; kaj la man'o'n de mal'riĉ'ul'o kaj sen'hav'ul'o ŝi ne sub'ten'is. Kaj ili fier'iĝ'is kaj far'is abomen'ind'aĵ'o'j'n antaŭ Mi ( t.e. Di'o), kaj Mi for'puŝ'is ili'n, kiam Mi tio'n vid'is.” (Jeĥezkel 16:49-50) Tio do signif'as, ke la ĉef'a pek'o est'is: ia si'n'ador'ad'o, mal'zorg'ad'o pri bezon'ul'o'j kaj simil'a'j – simpl'e dir'it'e: pli-mal'pli tio, kio karakteriz'as ni'a'n „civiliz'it'a'n mond'o'n” kontraŭ fremd'ul'o'j kaj mal'riĉ'a'j land'o'j. Do kontraŭ'gej'ec'o, mi'a'opini'e, nepr'e est'as kontraŭ'bibli'a, cert'e ne konform'a al hom'a'j rajt'o'j, sekv'e abol'ind'a.

Inter'temp'e en mult'a'j eŭrop'a'j land'o'j la si'n'ten'o al sam'seks'em'o fund'e ŝanĝ'iĝ'is. Ankaŭ plur'a'j eklezi'o'j adapt'is si'a'j'n juĝ'o'j'n pri la tem'o. Plur'a'j eklezi'o'j eĉ oficial'ig'is gej'a'j'n nupt'o'j'n – tiu de la remonstrant'o'j kiel unu'a en Eŭrop'o – kaj ankaŭ en plur'a'j ŝtat'o'j gej'a'j rilat'o'j far'iĝ'is oficial'e agnosk'at'a'j. Sed bedaŭr'ind'e en mult'a'j eks'a'j koloni'o'j post'rest'as kontraŭ'gej'a'j leĝ'o'j kiel tim'ig'a hered'aĵ'o de l’koloni'a epok'o. Far'iĝ'as temp'o, ke oni tut'mond'e ek'konsci'iĝ'u, ke ne hav'as senc'o'n ne'i tia'n fund'a'n flank'o'n de la hom'a ekzist'ad'o. Oni ne nur por si'a plezur'o ŝajn'ig'as si'n gej'a. Tia oni kutim'e nask'iĝ'as!

Gerrit B ERVELING

Spirit'a viv'o

LA VOJ'O JAKOB'A

Strat'o de la eŭrop'a kultur'o

En tiu ĉi jar'o en Santiag'o de Compostela [kompost'el'a], urb'o en la ekstrem'a okcident'o de Hispani'o, reg'urb'o de la aŭtonom'a region'o Galegi'o, oni fest'as „sankt'a'n jar'o'n”, kiu al'tir'as amas'o'j'n da hom'o'j, precip'e ĉirkaŭ la 25 a de juli'o, kiam la memor'tag'o de la sankt'a Jakob'o traf'as en dimanĉ'o'n, kio el'star'ig'as la tut'a'n jar'o'n antaŭ la ordinar'a pilgrim'ad'o.

Ek'est'o

La pilgrim'ad'o al Santiag'o komenc'iĝ'is antaŭ pli ol 1000 jar'o'j, post kiam ĉirkaŭ la jar'o 800 Teodomiro, episkop'o de la region'o, deklar'is, post mirakl'a ek'trov'o de tomb'ej'o lok'e de la nun'a katedral'o, hom'a'j'n rest'aĵ'o'j'n la ost'o'j de la apostol'o Jakob'o la pli aĝ'a, parenc'o de Jesu'o, kiu'n li'a'j disĉipl'o'j laŭ la legend'o'j en'ter'ig'is post la martir'iĝ'o ne en la „Sankt'a land'o”, sed ĝust'e en tiu ĉi mond'o'part'o. De post la re'trov'ad'o de la sankt'ul'a'j relikv'o'j ek'est'is moder'a kult'ad'o region'a. Dum la krist'an'a lukt'o kontraŭ la islam'a'j invad'int'o'j de la iber'a'j teritori'o'j, Jakob'o trans'form'iĝ'is en la grand'a'n help'ant'o'n kaj protekt'ant'o'n de la krist'an'ar'o, apart'e post kiam li inter'ven'is person'e en la batal'o de Klaviĥo. De tiam la ikonografi'o montr'as li'n sur'ĉeval'e, dis'bat'ant'e la mal'amik'o'j'n. Ek'est'is li'a krom'nom'o Matamoros , t. e. mort'ig'ant'o de maŭr'o'j, kiel oni nom'is la islam'an'o'j'n.

Mez'epok'o

Ĉiam pli la fam'o de la sankt'ul'o kaj ĝi'a kult'ej'o dis'vast'iĝ'is tra la tut'a Eŭrop'o. Kiam kadr'e de la reconquista , la re'konker'ad'o de la land'o, la voj'o'j en nord'a Hispani'o montr'iĝ'is sekur'a'j, komenc'iĝ'is ĝeneral'a pilgrim'ad'o al Kompost'el'o el ĉiu'j krist'an'a'j land'o'j. La urb'o far'iĝ'is la tri'a sankt'a lok'o apud Jerusalem'o kaj Rom'o. Pap'o Kaliksto la 2 a permes'is la sankt'a'j'n jar'o'j'n, kiu'j okaz'is eĉ pli oft'e ol tiu'j en Rom'o mem. En tiu'j jar'o'j oni, tra'ir'ant'e la „Sankt'a'n pord'o'n” aŭ „Pord'o'n de la pardon'o”, preĝ'ant'e kaj la pent'o'j'n konfes'ant'e, pov'as akir'i apart'e sav'ig'a'j'n indulg'o'j'n.

Mez'epok'e la pilgrim'ad'o al Santiag'o – al la sankt'ul'o kaj la urb'o sam'nom'a – far'iĝ'is amas'fenomen'o kapt'ant'a ĉiu'j'n soci'a'j'n tavol'o'j'n. Kre'iĝ'is impon'a infra'struktur'o por direkt'i kaj kontent'ig'i la hom'o'j'n kaj ili'a'j'n bezon'o'j'n. Kun la reformaci'o kaj nov'a'j evolu'o'j ŝtat'a'j, ekonomi'a'j, spirit'a'j kaj soci'a'j perd'iĝ'is la tut'kontinent'a aspir'o al tiu ĉi cel'o. La kult'o tie re'e far'iĝ'is preskaŭ ekskluziv'e hispan'a / region'a event'o. En la du'dek'a jar'cent'o la ŝtat'estr'o Franc'o, mem de'ven'ant'e el Galegi'o, re'prosper'ig'is la kult'ad'o'n, sed nur ĉirkaŭ la 80 aj jar'o'j nov'a impet'o favor'is la Voj'o'n Jakob'a'n ĝis re'akcept'o inter hom'amas'o'j el tut'a Eŭrop'o kaj re'kon'o de inter'naci'a'j instanc'o'j, kun ĉiam ankoraŭ kresk'ant'a efik'o.

Motiv'o'j kaj metod'o'j

La plej nobl'a cel'o de la mez'epok'a'j pilgrim'ant'o'j est'is la akir'o de indulg'o por la propr'a'j aŭ ali'ul'a'j pek'o'j ĉe la tomb'o de la sankt'ul'o, prefer'e, ĉar plej efik'e, en la sankt'a'j jar'o'j. Kaj ne nur la for'a urb'o est'is al'streb'ind'a, sed sur'voj'e la mult'a'j preĝ'ej'o'j, katedral'o'j, monaĥ'ej'o'j kaj ben'a'j lok'o'j adici'iĝ'is al la kolekt'ad'o de sankt'ul'a'j kaj di'a'j grac'o'j. La religi'a fon'o tiam ja unu'a'rang'e rol'is, sed cert'e ankaŭ eskap'em'a'j, aventur'em'a'j, komerc'a'j, soci'a'j, diplomati'a'j kial'o'j. En la nun'a temp'o la eklezi'e lig'it'a'j intenc'o'j est'as minoritat'a'j. Hom'o'j ankaŭ aktual'e ja serĉ'as spirit'a'n plen'um'iĝ'o'n, sed oft'e ne laŭ la tradici'a'j kanal'o'j. Firm'a kred'o apud'as svag'a'n esoter'ec'o'n, ne'rar'e sojl'e de nov'a viv'etap'o, en aŭ post mal'san'o'j. Inter'miks'iĝ'as turism'a'j, art'em'a'j, sport'a'j intenc'o'j. Hodiaŭ oni ne'mal'oft'e akcept'as ofert'o'j'n de vojaĝ'entrepren'o'j divid'i temp'e kaj distanc'e la long'a'n voj'o'n en komfort'a'j'n etap'o'j'n per sam'e komfort'a'j transport'il'o'j kaj en luks'a'j dorm'ej'o'j.

Simpl'ec'o, moder'ec'o, modest'ec'o ne plu est'as ĝeneral'a'j trajt'o'j, por tut'e ne parol'i pri asket'ec'o. Tio influ'is ankaŭ la vojaĝ'metod'o'j'n. Tie'n kaj re'e'n tra pli ol du'foj'e 2000 kilo'metr'o'j pur'e pied'e okaz'as tre mal'oft'e. Mult'a'j hom'o'j komenc'as la marŝ'ad'o'n nur ĉe Pirene'o'j, re'ir'e oni flug'as preskaŭ regul'e. Help'as ankaŭ bus'o'j, taksi'o'j, privat'a'j aŭt'o'j, ŝip'o'j, pak'aĵ'o'transport'ad'o. Sport'em'ul'o'j rajd'as, bicikl'as aŭ eĉ vet'kur'as konkurenc'ant'e. Kaj per poŝ'telefon'o kaj inter'ret'o oni ne plu dev'as sent'i si'n en fremd'ej'o, sed pov'as el'distanc'e stir'i si'a'j'n hejm'a'j'n famili'an'o'j'n, akci'o'j'n kaj bezon'aĵ'o'j'n, kaj sam'temp'e kapabl'as en la proksim'ec'o mend'i ĉambr'o'j'n kaj mang'aĵ'o'j'n je aktual'a impuls'o. Neniu plu de'pend'as de sankt'ul'o'j aŭ bon'vol'a'j pilgrim'ej'o'j. Trov'iĝ'as nur mal'mult'a'j aŭtent'a'j pilgrim'ant'o'j, kiu'j intenc'e rezign'as pri ekster'a'j kontakt'o'j kaj help'o'j, konfid'ant'a'j si'n sen'rezerv'e al la camiño (voj'o).

Konfirm'il'o

Por ricev'i de la eklezi'a'j aŭtoritat'o'j en Santiag'o la konfirm'il'o'n pri „ver'a pilgrim'ad'o devot'e kaj pi'e”, oni dev'as atest'i per fid'ind'a'j stamp'il'o'j en si'a pilgrim'kajer'o la pied'a'n tra'ir'o'n de la last'a'j 100 kilo'metr'o'j antaŭ Santiag'o. Jam la ekster'a aspekt'o, la dir'aĵ'o'j kaj la kondut'o de mult'a'j atend'ant'o'j en la long'eg'a vic'o antaŭ la ĝiĉetoj dokument'ig'a'j suspekt'ig'as tiu'j'n motiv'o'j'n suflor'at'a'j'n en la latin'lingv'a dokument'o. Kvankam nun mult'a'j atend'as la konfirm'il'o'n compostelana , tamen la nombr'o de tiu'j pretend'ant'o'j est'as mal'grand'a kompar'e kun tiu de ordinar'a'j turist'o'j. En 2004 nombr'iĝ'is 180 mil'o'j da „pilgrim'ant'o'j” kontraŭ 12 milion'o'j da turist'o'j. La last'a'j est'as kontent'a'j per fot'o'j dis'send'ad'at'a'j inter'ret'e, montr'ant'a'j ili'n en tip'a restoraci'o en Santiag'o aŭ sur'voj'e. Ili ne aspir'as paper'aĵ'o'n por ŝajn'ig'i pilgrim'a'n karakter'o'n.

Konsil'o'j

Sci'ant'e, ke la nun'temp'a ĝeneral'a streb'o al Santiag'o de Compostela hav'as ne'preter'vid'ebl'e si'a'j'n komerc'a'j'n, turism'a'j'n, mod'a'j'n trajt'o'j'n jam super'ant'a'j'n la bezon'o'j'n spirit'a'j'n kaj kultur'a'j'n, pli konsci'a'j pilgrim'ant'o'j tamen sen'hezit'e rekomend'as entrepren'i la Voj'o'n de Sankt'a Jakob'o. Sen'de'pend'e de la ir'manier'o ĝi pov'as hav'ig'i mens'a'n pli'riĉ'iĝ'o'n kaj en'sent'ad'o'n en la kultur'a'n hered'aĵ'o'n de Eŭrop'o. La titol'o de voj'pri'skrib'o post spontan'a ek'ir'o de iu german'a popol'humur'ist'o „Jen, mi est'as for!” log'is ja mult'a'j'n li'a'j'n admir'ant'o'j'n al Santiag'o. Sed hom'o'j, kiu'j serĉ'as pli ol ordinar'a'n turism'a'n ekscit'iĝ'o'n kun cert'a religi'a arom'o, prefer'e ne sekv'u li'a'n model'o'n, sed bon'e prepar'u si'a'n voj'o'n ne nur fizik'e, tio est'as konsider'i prudent'e la en'hav'o'n de la pak'aĵ'o, sed ankaŭ spirit'e, lingv'e kaj inform'e. Ne sufiĉ'as atend'i re'vel'iĝ'o'n, lum'o'n, trankvil'ec'o'n, pac'o'n simpl'e nur de la voj'o ir'at'a. La efik'o'j ne aŭtomat'e rezult'as el kilo'metr'o'j pied'e paŝ'it'a'j. Ĉiu voj'o al Santiag'o est'as individu'a Voj'o Jakob'a kaj pov'as al'port'i tiom da „grac'o”, kiom la individu'o sopir'as. Neniu pov'as dev'ig'i pilgrim'voj'o'n por si'a'j cel'o'j. Sed la voj'o pov'as mult'a'flank'e kontribu'i al la plen'um'o de dezir'o'j sincer'e esper'at'a'j.

Kultur'strat'o

Jam en 1987 la Konsili'o de Eŭrop'o honor'is kaj iel trans'form'is la Voj'o'n Jakob'a'n al „Eŭrop'a kultur'strat'o”, tiel mal'ferm'ant'e kaj rekomend'ant'e la itiner'o'n ankaŭ al hom'o'j ne firm'e katolik'a'j. Sam'e Unesk'o en 1993 atribu'is al la tut'o la status'o'n de „Mond'a kultur'hered'aĵ'o”. Hodiaŭ abund'e libr'o'j, film'o'j, inform'il'o'j help'as pret'ig'i la propr'a'n voj'o'n. La paĝ'o'j en inter'ret'o oft'e est'as valor'a'j, sed en plen'o ne plu tra'vid'ebl'a'j, ne el'ĉerp'e util'ig'ebl'a'j. Sed per saĝ'a prepar'ad'o la nun'temp'a pilgrim'ant'o'j trov'os ĉiu'j'n ind'a'j'n cel'o'j'n sur'voj'e kaj kompost'el'e kaj plus'e, la lum'o'n ĉe la „Fin'o de la Mond'o” (en la galeg'a lingv'o Fisterra), kie la sun'o for'sink'as jen majest'e, jen mizer'e en la sen'fin'a'n ocean'o'n, lev'ant'e antaŭ la hom'o la demand'o'j'n pri sen'fin'ec'o kaj transcend'o ne'evit'ebl'e, rekt'e kaj pli evident'e ol sur la tut'a sankt'a voj'o. Jam tial la Rut'a Xacobea [ŝak'obe'a] merit'as la ir'ad'o'n.

La katedral'o de Santiag'o de Compostela

La sign'o de la konk'o gvid'as la pilgrim'ant'o'j'n

Franz -Georg R ÖSSLER

ITALI'O

Maŭzole'o al reĝ'o Gentio

En la ital'a urb'o Gubbio (region'o Umbri'o) trov'iĝ'as modest'a maŭzole'o omaĝ'e al la last'a ilira reĝ'o Gentio (latin'e Gentius ), reg'ant'a de 181 ĝis 167 a. K. Ĝi est'as vizit'at'a de mult'a'j alban'o'j, loĝ'ant'a'j en Itali'o aŭ ekster'land'e, ĉar ili konsider'as la antikv'a'n Iliri'o'n antaŭ'ant'o de la modern'a Albani'o. En la jar'o 2004 la alban'o'j organiz'is grand'a'n dek'hor'a'n kultur'a'n aranĝ'o'n apud la maŭzole'o.

Reĝ'o Gentio est'is ven'ig'it'a al Iguvium (hodiaŭ Gubbio) kiel kapt'it'o post la mal'venk'o de Iliri'o en la milit'o kontraŭ Romi'o (170–167 a. K.). Oni trakt'is li'n dign'e. Li loĝ'is tie pli'a'j'n 20 jar'o'j'n. Reĝ'o Gentio mal'kovr'is la kurac-efik'o'n de gencian'o. Tial tiu plant'o port'as li'a'n nom'o'n (scienc'e Gentiana ).

La modest'a maŭzole'o al reĝ'o Gentio en Gubbio, Itali'o.

Bardhyl S ELIMI

Turism'o

FRANCI'O

Vizit'o al Vannes

En nord-okcident'a Franci'o kuŝ'as Vannes [van] (breton'e Gwened [ gŭinjét ]) – vid'ind'a urb'o kun unik'a mez'epok'a part'o. La urb'o situ'as nord'e de la Golf'o de Morbihan, profund'e en'iĝ'int'a en la ter'o'n, ĉe Atlantik'a Ocean'o. Vannes ekzist'as pli ol 2000 jar'o'j'n kaj est'as unu el la plej mal'nov'a'j urb'o'j en Bretoni'o.

Fin'e de la 1 a jar'cent'o antaŭ Krist'o la romi'an'o'j fond'is setl'ej'o'n Darioritum sur la teritori'o de kelt'a trib'o ven'et'o'j (franc'e vénètes ), de kiu de'ven'as la nun'a urb'o'nom'o. Ĝis la 19 a jar'cent'o la mar'a komerc'o est'is por Vannes grav'a font'o de riĉ'iĝ'o. Laŭ'long'e de la jar'cent'o'j la urb'o prosper'is per komerc'o kun Hispani'o, Portugali'o, Norvegi'o, Svedi'o kaj land'o'j ĉe la Balt'a Mar'o. Unu el la ĉef'a'j spec'o'j de komerc'o est'is la vin'a. Tamen pro en'ŝlim'iĝ'o oni sen'ĉes'e dev'is modif'i la hav'e'n-instal'aĵ'o'j'n. Mult'nombr'a'j ŝip'konstru'ej'o'j ek'est'is sur la kaj'o'j.

Rempar'o'j

En la 3 a jar'cent'o oni konstru'is rempar'o'j'n, kiu'j ĉirkaŭ'is la urb'o'n por defend'i ĝi'n kontraŭ atak'o'j de barbar'o'j. Tamen kun are'o de nur kvin hektar'o'j ĝi est'is ĉef'e rifuĝ'ej'o. Post'e en la 13 a jar'cent'o pro pli'mult'iĝ'o de la loĝ'ant'o'j, la tiam'a duk'o pli'long'ig'is la rempar'o'j'n. Nun'temp'e nur part'o de la mur'eg'o'j vid'ebl'as. La ceter'o est'as aŭ detru'it'a, aŭ kaŝ'it'a de ali'a'j konstru'aĵ'o'j. Ses rempar-pord'eg'o'j konserv'iĝ'is.

La Pord'eg'o Sankt'a Vincent'o datum'as de la jar'o 1620 kaj est'as la ĉef'a. Ĝi ne hav'is defend'a'n rol'o'n, ĉar neniu fortik'aĵ'o est'is en'e. La pord'eg'o hav'is nur ornam'a'n funkci'o'n. Front'e de ĝi est'as ŝild'o, ornam'it'a de la urb'a blazon'o. En la super'a niĉ'o star'as statu'o de Sankt'a Vincent'o Ferrer, la patron'o de Vannes. Post'e oni star'ig'is grek'stil'a'j'n kolon'o'j'n laŭ la tiam'a mod'o. La Pord'eg'o Sankt'a Vincent'o mal'ferm'as la urb'o'n al la haven'o, ĉe kiu trov'iĝ'as plac'o Gambetta kun du'on'cirkl'o'form'a'j dom'eg'o'j el la 19 a jar'cent'o. Sur la kaj'o'j star'as ŝton'a'j aŭ part'e lign'a'j dom'o'j, kiu'j'n konstru'ig'is ŝip'posed'ant'o'j kaj negoc'ist'o'j.

La Tur'o Konestabl'o star'as mez'e de la orient'a rempar'flank'o. Ĝi datum'as de la 15 a jar'cent'o. Ĝi port'as la nom'o'n de la estr'o de la duk'a arme'o. La tur'o hav'as kvin nivel'o'j'n, kiu'j'n kun'lig'as du ŝraŭb'form'a'j ŝtup'ar'o'j. Ĝi ne est'is fin'it'a, ĉar la tiam'a duk'o de Bretoni'o, Francisk'o la Du'a, prefer'is for'las'i Vannes kaj ek'loĝ'i en Nantes [ nant ]. En la unu'a nivel'o est'is loĝ'ej'o por soldat'o'j. Ankaŭ en la super'a'j etaĝ'o'j kamen'o'j kaj larĝ'a'j fenestr'o'j atest'as pri loĝ'ad'o.

Mal'dekstr'e situ'as la Pulv'a tur'o. Oni vid'as diferenc'o'n en la konstru'struktur'o de la mur'eg'o: mal'sam'a'j'n ŝton'o'j'n, mal'sam'a'j'n krenel'o'j'n kaj embrazur'o'j'n. Tio atest'as, ke la konstru'ad'o okaz'is en du divers'a'j epok'o'j.

Paŝ'ant'e orient'e'n laŭ'long'e de la rempar'o kaj la river'o Marle, oni mal'kovr'as bel'a'j'n franc'stil'e aranĝ'it'a'j'n ĝarden'o'j'n kaj la fam'a'j'n lav'ej'o'j'n. Tie sub la galeri'o labor'is lav'ist'in'o'j. Oni regul'ig'is la akv'o'nivel'o'n per kluz'o. Malgraŭ la mal'nov'eg'a aspekt'o la lav'ej'o'j datum'as de la jar'o 1820. Ili est'is antaŭ ne'long'e re'nov'ig'it'a'j.

Katedral'o

La katedral'o super'star'as la urb'o'n. En la 15 a jar'cent'o, la mal'nov'a romanik'stil'a kirk'o est'is re'nov'ig'it'a kaj pli'grand'ig'it'a, ĉar pro pli'iĝ'o de la pilgrim'ad'o al sankt'a Vincent'o Ferrer la preĝ'ej'o iĝ'is tro mal'vast'a. Front'e de la katedral'o est'as statu'o de la Sankt'ul'o. Li est'is hispan'a monaĥ'o, fam'a predik'ant'o, kiu vojaĝ'is tra Eŭrop'o, far'ant'e mirakl'o'j'n kaj re'san'ig'ant'e mal'san'ul'o'j'n. aŭd'int'e pri li, duk'o Johano la Kvin'a ven'ig'is li'n por kler'ig'i la popol'o'n. Post du'jar'a predik'ad'o tra la duk'land'o li re'ven'is al Vannes mal'san'a kaj sen'fort'iĝ'int'a. Vincent'o Ferrer mort'is en 1419 kaj est'is en'tomb'ig'it'a en la katedral'o. Dank'e al la pilgrim'ad'o la episkop'o'j ricev'is mon'rimed'o'j'n, kiu'j ebl'ig'is trans'form'i, pli'grand'ig'i kaj ornam'i la katedral'o'n.

Trab'fak'a'j dom'o'j

En la mal'nov'a urb'o'part'o oni vid'as mult'nombr'a'j'n lign'o'dom'o'j'n, kies tegment'o'j preskaŭ kun'tuŝ'iĝ'as. En la mez'epok'o oni konstru'is mal'mult'e'kost'e dom'o'j'n el lign'o, sen najl'o'j laŭ la teknik'o de la tenon'o kaj mortez'o. La trab'kun'iĝ'o funkci'is nur per kejl'o'j. Inter la trab'o'j est'is pajl'o'argil'a morter'o, kiu ne est'is mult'e'kost'a. La fundament'o'j est'is ĝeneral'e el ŝton'o. La etaĝ'o'j est'is oft'e pli vast'a'j ol la ter'etaĝ'o, pro tio ke la impost'o'j de'pend'is de la okup'it'a are'o kaj krom'e ne est'is grand'a loĝ'spac'o en la urb'o. Ali'a avantaĝ'o por tiu'j komerc'ist'a'j dom'o'j: la super'a'j etaĝ'o'j protekt'is la montr'o'tabl'o'j'n de la komerc'ist'o'j. Fakt'e, tiam la vend'ej'o'j est'is sur la strat'o'j mem antaŭ la dom'o'j. La vend'ist'o'j apog'is la tabl'o'j'n al la ŝton'a fundament'o. La plej grand'a danĝer'o por tiu'j dom'o'j est'is la fajr'o. Malgraŭ la brul'eg'o'j proksim'um'e 170 lign'o'dom'o'j konserv'iĝ'is en la urb'o.

Trab'fak'a'j dom'o'j.

Front'e al kastel'o Gaillard [ gajár ] – bel'eg'a dom'o, en kiu est'as nun antaŭ'histori'a muze'o – ĉe la angul'o de trab'fak'a dom'o el 16 a jar'cent'o oni vid'as skulpt'aĵ'o'n de du person'o'j, nom'it'a'n „ Vannes kaj edz'in'o”. Ĝi est'as fam'a simbol'o de la urb'o. Oni ne sci'as, kiu'j'n la skulpt'aĵ'o prezent'as. Ver'ŝajn'e est'is ŝild'o, kies mesaĝ'o est'as perd'it'a.

Bazar'hal'o

La Cohue [ koú ] est'is bazar'hal'o. Ĝi aparten'is al la duk'o. Dum la 13 a jar'cent'o ĝi est'is nur vast'a hal'o por vend'ist'o'j. En la 15 a jar'cent'o la tribunal'o, prezid'at'a de la duk'o, funkci'is en la unu'a etaĝ'o de konstru'aĵ'o. Tiu'temp'e oni pli'grand'ig'is la hal'o'n. La breton'a parlament'o kun'ven'is ĉi tie pro la for'pel'o en 1675 el Rennes [ren], la ĉef'urb'o de Bretoni'o. La kaŭz'o est'is, ke la parlament'an'o'j koler'is kontraŭ la pli'alt'ig'o de impost'o'j. Nun La Cohue est'as pentr'aĵ- kaj skulpt'aĵ'muze'o.

Elisabeth L E D RU

Turism'o

JAPANI'O

Kumamoto

Sur la insul'o Kjuŝu, la plej sud'a el la kvar grand'a'j insul'o'j japan'a'j, kuŝ'as Kumamoto. La urb'o est'as fam'a pro si'a kastel'o, kiu est'as unu el la plej vid'ind'a'j de la land'o. La kastel'o Kumamoto hav'as pli grand'a'n are'o'n ol la kastel'o'j Himeĵi kaj Osaka. Tre mult'a'j turist'o'j vizit'as ĝi'n. Mult'a'j el ili ven'as el la proksim'e situ'ant'a Sud'a Korei'o.

En 2008 la kastel'o Kumamoto fest'is la 400-jar'a'n jubile'o'n de si'a ekzist'o. Fest'ant'e tiu'n jar'dat're'ven'o'n, oni inaŭgur'is nov'a'n konstru'aĵ'o'n, nom'at'a'n Honmaru -got'e'n. La vizit'ant'o'j flar'as ĉi tie la bon'odor'o'n de arb'o'j kaj ek'sci'as kia'manier'e la kastel'o'j kaj ali'a'j konstru'aĵ'o'j ek'est'is. En la kastel'o vid'ebl'as tip'e japan'a'j art'aĵ'o'j, iu'j el or'o.

Post el'ir'o el la ĉef'a kastel'o la voj'o konduk'as al la grand'a ĝarden'o Ninomaru. En ĝi printemp'e flor'as la tip'e japan'a simbol'flor'o sakur'o. Rigard'ant'e ĝi'n, japan'o'j oft'e trink'as sake'o'n, suk'o'n aŭ bier'o'n kaj gaj'e pas'ig'as la period'o'n de ĝi'a flor'ad'o.

Uz'ant'e tram'o'n, oni facil'e pov'as vetur'i al la ĝarden'o Suizenĵi. Ĝi est'is konstru'it'a por la feŭd'estr'o de Hosokawa Tadatoŝi. Post'e kelk'a'j feŭd'estr'o'j pli'bon'ig'is kaj luks'ig'is ĝi'n. Nun la ĝarden'o est'as turism'a vid'ind'aĵ'o. En ĝi est'as tradici'a dom'o de te'ceremoni'o, en kiu oni pov'as gust'um'i la tip'e japan'a'n verd'a'n te'o'n.

Proksim'e al la ĝarden'o Suizenĵi trov'iĝ'as la lag'o Ezu kaj guberni'a bibliotek'o. En ĉi-last'a oni pov'as ek'kon'i la viv'o'n kaj verk'ar'o'n de verk'ist'o'j el Kumamoto. El ili tre kon'at'a est'as Natsume Soseki. Li'a'j verk'o'j fam'as en la tut'a mond'o kaj est'as esperant'ig'it'a'j. Li fakt'e ven'is al Kumamoto por instru'i la angl'a'n lingv'o'n en la urb'a universitat'o. Li'a vizaĝ'o aper'is sur iam'a japan'a bank'bilet'o de mil en'o'j. Ankaŭ Koizumi Yagumo est'as tre kon'at'a verk'ist'o kaj ankaŭ li est'is universitat'a instru'ant'o. Li'a dom'o, kiu trov'iĝ'as en la urb'o'centr'o mal'antaŭ tre grand'a magazen'o, est'as vid'ind'aĵ'o.

La gast'o'j de Kumamoto pov'as vizit'i ankaŭ la vulkan'o'n As'o. Ĝi situ'as ekster la urb'o. La vulkan'o est'as tre aktiv'a kaj iu'foj'e terur'e erupci'as. Normal'e oni tut'e ne pov'as rigard'i la krater'o'n de vulkan'o, sed en As'o tio ebl'as, se danĝer'a gas'o ne ven'as direkt'e al la vizit'ant'o'j. Ĝi erupci'as sur la mont'o Nakadake. Mult'a'j ekster'land'a'j turist'o'j dezir'as vizit'i la vulkan'o'n As'o. La aŭtor'o (ret'e: uea.far'o@ nifty. com ) pret'as gvid'i tie'n esperant'ist'o'j'n.

Esperant'o

En la urb'o loĝ'is fam'a'j esperant'ist'o'j. Unu el ili est'as It'o Sabur'o (krom'nom'o), li'a ver'a nom'o est'as Miyazaki Iwao. Li'a tomb'o est'as en la urb'o Yamaga en la guberni'o Kumamoto. Li verk'is libr'o'n „Zamenhof” en la japan'a, kiu ankoraŭ est'as vend'at'a. Ankaŭ Nakagaki Koĵiro est'as fam'e'kon'at'a esperant'ist'o. Li mult'e labor'is por Japan'a Esperant'o-Asoci'o (nun Japan'a Esperant'o-Institut'o). Li'a tomb'o est'as en vilaĝ'o Kos'a.

Menci'ind'as ankaŭ la verk'ist'o Tokutomi Rok'a. Antaŭ du jar'o'j Kumamoto -Esperant'o-Grup'o el'don'is memor'libr'o'n pri li. Tokutomi vojaĝ'is al Rusi'o kun si'a edz'in'o Aiko kaj tie renkont'iĝ'is kun la fam'a rus'a verk'ist'o Le'o Tolstoj. Fot'o de la renkont'iĝ'o vid'ebl'as en la dom'o de Tokutomi, kiu est'as vizit'ind'a.

La insul'o Kjuŝu iom'et'e mal'simil'as al la ali'a'j insul'o'j. En ĝi est'as mult'a'j histori'a'j fakt'o'j kun tie loĝ'int'a'j ĉin'o'j, kore'o'j, nederland'an'o'j, portugal'o'j. Pro tio en la lok'a dialekt'o rest'is portugal'a'j kaj nederland'a'j vort'o'j. Vojaĝ'ant'e en Brazil'o, la aŭtor'o pov'is aŭd'i portugal'a'j'n vort'o'j'n, kiu'j est'as uz'at'a'j en Kumamoto.

H ARADA Tsukuru

El mi'a vid'punkt'o

Dekstr'ism'o en demokrati'o

Est'as du politik'a'j princip'o'j, kiu'j pov'as funkci'i nur en komplet'o: la princip'o de demokrati'a plural'ism'o kaj la princip'o de jur'a ŝtat'o. Se la ŝtat'o est'as nur jur'a, ĝi fakt'e est'as diktatur'o; se ĝi est'as nur demokrati'a, ĝi fakt'e far'iĝ'as anarki'o. Kiel kon'at'e ek'de Aristotel'o, anarki'a oĥlokratio (= reg'ad'o de la pleb'o) per sekv'a paŝ'o nepr'e far'iĝ'as tirani'o.

Protest'o'j kaj denunc'o'j

Pas'is dek jar'o'j post kiam en aŭstri'o el la parlament'a balot'o rezult'is reg'ist'ar'a koalici'o de dekstr'a Volkspartei (krist'an'demokrat'a popol'parti'o) de Wolfgang Schüssel [volfgang ŝisel ] kaj de „ekstrem'e dekstr'a” Freiheitliche Partei (liber'ec'a parti'o kun fort'a naci'ism'a mark'o) de pas'int'jar'e mort'int'a Jörg Haider [ jerg hajda ]. Tiam la aŭstr'a social'demokrat'a parti'o ne nur lanĉ'is protest'o'j'n nur en'land'e, sed denunc'is la propr'a'n land'o'n ankaŭ ĉe eŭrop'a'j instanc'o'j kaj kun'provok'is tiel nom'at'a'j'n eŭrop'a'j'n sankci'o'j'n kontraŭ aŭstri'o – sed ne nur kontraŭ la dekstr'e orient'it'a reg'ist'ar'o, sed ĉef'e kontraŭ la civit'an'o'j, kiu'j dum ne tiel mal'long'a temp'o sur propr'a haŭt'o dev'is sufer'i la mal'bon'a'n etos'o'n kontraŭ aŭstri'o en la okcident'a'j land'o'j de Eŭrop'o. Kaj la tut'a Eŭrop'o tiam komenc'is uz'i la ne tre inteligent'a'n sintagm'o'n „ekstrem'a dekstr'o”, kiu teori'e est'as kon'at'a jam el la 20 a jar'cent'o, sed neniam antaŭ'e far'iĝ'is part'o de ĉiu'tag'a politik'o.

Interes'a fenomen'o est'as, ke oni preskaŭ neniam parol'as pri „ekstrem'a mal'dekstr'o”, sed konsekvenc'e kaj ĉie nur pri „ekstrem'a dekstr'o”. Jam nur per tio la uz'o de tiu'j ĉi vort'o'j perd'as la tut'a'n aŭtent'ec'o'n. Fin'fin'e la tirani'o'j mal'dekstr'a'j est'is kaj plu est'as mult'e pli ampleks'a'j kaj sistem'total'ec'a'j ol la tirani'o'j dekstr'a'j. Oni ni'a'temp'e ne hav'as polus'a'n dekstr'a'n kontraŭ'ekzempl'o'n de la real'e ekzist'ant'a mal'dekstr'a tirani'o en Ĉini'o, por ne parol'i pri Nord'a Korei'o. Tamen oni daŭr'e menci'as kiel io'n aprior'e politik'e mal'bon'a'n kaj ne'akcept'ebl'a'n la „ekstrem'a'n dekstr'o'n”.

Kio est'as „ekstrem'a”?

Ĉu „est'i ‚ekstrem'a’” en la pri'soci'a, pri'politik'a, pri'ŝtat'a mond'percept'o, filozofi'o aŭ ideologi'o est'as moral'a aŭ jur'a kategori'o? La politik'a'j parti'o'j, kiu'j konsist'ig'is la eŭrop'e sankci'it'a'n aŭstr'a'n reg'ist'ar'o'n, ne trov'iĝ'is ekster'leĝ'e, ili est'is parti'o'j proviz'it'a'j per demokrati'e akir'it'a'j balot'voĉ'o'j. „Est'i filozofi'e, ideologi'e kaj politik'e ‚ekstrem'a’”, ĉu dekstr'e ĉu mal'dekstr'e, do ne pov'as est'i jur'a (apart'e ŝtat'jur'a). Se iu politik'a parti'o est'us ŝtat'jur'e ne'akcept'ebl'a, ĝi simpl'e est'us mal'permes'it'a, kiel dum cert'a temp'o en okcident'a Germani'o est'is mal'permes'it'a'j ne nur la nazi'a, sed ankaŭ la komun'ist'a parti'o (pli preciz'e: unu el du ekzist'int'a'j), aŭ kiel en ĉiu'j eŭrop'a'j land'o'j est'as mal'permes'it'a'j nazi'a'j parti'o'j. Ĉu tamen ili est'as mal'permes'it'a'j pro si'a „ekstrem'ec'o”? Se jes, tio signif'us, ke oni tuj pov'us fond'i nov'a'n nazi'a'n parti'o'n, oni nur dev'us ĝi'n proklam'i mez'burĝ'a kaj ne'ekstrem'a. Ne nur tio; tio signif'us, ke nazi'a'j filozofi'o, ideologi'o kaj politik'o est'as ne'akcept'ebl'a'j por demokrati'a kaj jur'a ŝtat'o, nur ĉar ili est'as „ekstrem'a'j” kaj ne pro si'a'j filozofi'a, ideologi'a kaj politik'a en'hav'o'j kaj intenc'o'j. Mi dub'as, ke iu ajn konsci'a hom'o est'us pret'a aprob'i tia'n si'n'ten'o'n: nazi'a parti'o – kial ne, se ĝi ne est'as ekstrem'a ...

Moral'a kategori'o?

Ĉu „est'i politik'e ‚ekstrem'a’” do est'as ebl'e moral'a kategori'o, kiam evident'e jur'a kaj ŝtat'jur'a kategori'o ĝi ne est'as? Oni ne dev'as est'i scienc'a kun'labor'ant'o en la fizik'a institut'o pri mezur'o'j en Germani'o por kompren'i, ke oni pov'as difin'i ekstrem'o'j'n, nur se oni hav'as difin'it'a'n centr'o'n, kaj invers'e, oni pov'as difin'i centr'o'n, nur se oni hav'as difin'it'a'j'n ekstrem'a'j'n pozici'o'j'n. Ĉar en la politik'o la sun'sistem'o ne ekzist'as kaj tiel ne est'as anticip'e don'it'a la centr'o, oni pov'as ĝi'n difin'i nur el la pozici'o'j de la ekstrem'o'j. Se iu saĝ'ul'o vol'as elimin'i, pri'kaŝ'i aŭ ignor'i la ekstrem'o'j'n, neniu pov'as si'n plu pren'i por la centr'o. Tiel, antaŭ ol demand'i pri etik'o, do filozofi'o pri moral'o, oni jam el pur'a logik'o sci'as, ke ekstrem'o'j en la politik'o ne pov'as est'i moral'a'j problem'o'j, sam'e kiel ili ne est'as problem'o'j jur'a'j kaj ŝtat'jur'a'j.

La ver'a problem'o

La ver'a politik'a problem'o est'as ne ekstrem'ism'o – tiu est'as privat'a afer'o de la protagonist'o'j – sed leĝ'ec'o kaj honest'o de parti'o'j kaj unu'op'ul'o'j. Se iu parti'o ir'as tro ekstrem'e'n, ĝi per tio perd'as aprob'o'n ĉe la civit'an'o'j kaj perd'os balot'o'n. Tio, kio est'as ver'a moral'a kaj jur'a problem'o, est'as krim'a'j ag'o'j kaj mal'observ'o de leĝ'o'j. Ĉi-moment'e en aŭstri'o (sub mal'dekstr'a koalici'o) la politik'ist'o'j, ek'de la kancelier'o ĝis la ministr'in'o pri jur'a'j afer'o'j, laŭt'e dir'as, ke por efektiv'ig'i leĝ'o'n oni bezon'as inter'konsent'o'n kun la politik'a'j subjekt'o'j en la provinc'o'j. Tio est'as esenc'a atak'o al ambaŭ princip'o'j de la respublik'o. Ne la ekstrem'e orient'it'a'j parti'o'j kaj politik'ist'o'j sub'fos'as la respublik'o'n, sed la mez'a'j, inter'konsent'a'j, kiu'j fajf'as pri la leĝ'o'j.

Vink'o O ŠLAK

El mi'a vid'punkt'o

Katolik'a'j skandal'o'j

„Kaj kiu akcept'os unu tia'n infan'o'n en mi'a nom'o, tiu akcept'as mi'n; sed kiu ig'os fal'i unu el ĉi tiu'j mal'grand'ul'o'j, kiu'j kred'as al mi, est'us pli bon'e por tiu, se grand'a muel'ŝton'o est'us pend'ig'it'a ĉirkaŭ li'a kol'o, kaj se li est'us sub'akv'ig'it'a en la profund'o'n de la mar'o.” Tiel predik'is Jesu'o laŭ Sankt'a Mate'o 18,5-6. Se la nun'temp'a katolik'a eklezi'o tiel drast'e pun'us si'a'j'n pastr'o'j'n, kiu'j seks'um'e mis'uz'ad'is infan'o'j'n, ĝi bezon'us tre mult'a'j'n muel'ŝton'o'j'n. Jam de plur'a'j jar'o'j la skandal'o'j pri krim'int'a'j sacerdot'o'j sku'as la katolik'a'n eklezi'o'n, unu'e ekzempl'e en Uson'o, post'e en Irland'o kaj nun ankaŭ en Germani'o kaj Belgi'o.

Kardinal'o brems'is

Ke tia'j krim'o'j okaz'is ankaŭ en Germani'o, hav'as apart'a'n signif'o'n, ĉar la nun'a pap'o est'as german'o. Benedikt'o la 16 a, kun ordinar'a nom'o Joseph Ratzinger [ josef rácinger ], est'is episkop'o de Munken'o antaŭ si'a'j ofic'o'j en Rom'o, unu'e prefekt'o de la kongregaci'o pri la doktrin'o kaj nun do pap'o. En la diocez'o Munken'o sub la egid'o de Ratzinger est'is minimum'e unu pederast'a pastr'o, kiu seks'um'e mis'uz'ad'is infan'o'j'n kaj tamen rajt'is daŭr'e rest'i sacerdot'o kun konstant'a'j kontakt'o'j al infan'o'j. Ne est'as klar'e, ĉu la nun'a pap'o mem sci'is pri la afer'o kaj aprob'is ĝi'n aŭ ĉu est'is li'a'j sub'ul'o'j, kiu'j ĝis tiu ĉi jar'o kaŝ'is tiu'n skandal'o'n. Ali'flank'e est'as klar'e, ke kardinal'o Ratzinger kiel la ĉef'o de la doktrin-kongregaci'o respond'ec'is pri disciplin'ad'o de krim'int'a'j pastr'o'j. Minimum'e pri unu tia kaz'o en Uson'o est'as kon'at'e, ke la kardinal'o prov'is kaŝ'i la afer'o'n, prokrast'ant'e decid'o'n dum plur'a'j jar'o'j.

Kia dimensi'o?

Oni sci'as, ke la plej mult'a'j seks'um'a'j mis'uz'ad'o'j okaz'as intern'e de famili'a rond'o. Tial la german'a kriminal'ist'o Christian Pfeiffer [ krístian fajfer ] avert'as, ke oni atent'u la dimensi'o'n de tiu'j kaz'o'j: Laŭ la statistik'o dum la pas'int'a'j 15 jar'o'j en Germani'o est'is ĉ. 138 000 tia'j krim'ul'o'j, inter kiu'j est'is en'tut'e „nur” ĉ. 147 katolik'a'j sacerdot'o'j, t. e. 0,1 %. (Oni tamen atent'u, ke ĝust'e en tiu ĉi kamp'o la oficial'a'j nombr'o'j sen'dub'e est'as minimum'a'j, ĉar tre mult'a'j krim'o'j rest'as ne mal'kovr'it'a'j; kaj ni sci'as, ke precip'e la katolik'a eklezi'o prov'is kaŝ'i ili'n laŭ'ebl'e antaŭ la publik'o.) Bon'e, oni ja respekt'u tiu'n dimensi'o'n por ne tro'ig'i akuz'o'j'n, sed ĉu ne en katolik'a eklezi'o, kiu tiom alt'e ten'as si'a'n moral'a'n doktrin'o'n, kaj predik'as ĝi'n al ĉiu'j hom'o'j, eĉ unu tia krim'o est'as unu tro?

La eklezi'o tamen est'as bon'ŝanc'a, ĉar la plej mult'a'j krim'o'j, kiu'j nun kon'at'iĝ'is (kaj ankoraŭ kon'at'iĝ'as) jam preskript'iĝ'is. Kial? Psikolog'o'j klar'ig'as, ke naiv'a'j infan'o'j plej oft'e ne ver'e percept'as, kio okaz'as al ili; ili akcept'as la krim'o'n pro infan'a fid'o al si'a'j eduk'ant'o'j: se la bon'a kaj am'at'a instru'ist'o far'as io'n tia'n, tio ne pov'as est'i io mal'bon'a. Do ili silent'as. Krom'e, se infan'o ver'e ne est'as cert'a pri la afer'o kaj ebl'e rakont'as ĝi'n al si'a'j ge'patr'o'j, tiu'j ankaŭ oft'e ne kred'as al la infan'o – kio ne pov'as est'i, tio ne est'as. Probabl'e la infan'o nur fantazi'as, ĉar oni ja est'as tre kontent'a pri la bon'a eduk'ad'o far'e de pastr'o'j.

Famili'a sfer'o

Precip'e mult'e la krim'o'j okaz'as en prestiĝ'a'j katolik'a'j intern'ej'o'j, gvid'at'a'j de monaĥ'o'j (kiu'j'n la infan'o'j nom'as „patr'o'j”), do en kvazaŭ famili'a sfer'o. Kaj infan'o'j, kiu'j iel tamen kompren'as, ke jen okaz'as io mal'permes'it'a, do pek'o, pro hont'o silent'as. Nur kiam ili est'as jam plen'kresk'ul'o'j, do long'e post la preskript'a period'o, ili kuraĝ'as parol'i pri la afer'o kaj mal'kaŝ'i ĝi'n. Kaj se iu'j komenc'is publik'ig'i tia'j'n krim'o'j'n, tio kuraĝ'ig'as ankaŭ ali'a'j'n koncern'at'o'j'n. Tial do nun ekzempl'e en Germani'o mult'iĝ'is riproĉ'o'j kaj akuz'o'j kontraŭ sacerdot'o'j.

La episkop'o'j dum terur'e long'a temp'o ne sci'is, kiel re'ag'i kaj kiel konven'e ag'ad'i pri tiu'j skandal'o'j. Komenc'e oni prov'is oft'e, kiel antaŭ'e, kaŝ'i kaj kamufl'i; oni konced'is kaj konfes'is nur tio'n, kio far'iĝ'is evident'a kaj ne plu est'is kaŝ'ind'a. Oni prov'is protekt'i si'a'j'n sacerdot'o'j'n kiel ĉiam antaŭ'e, sed sub la prem'o de riproĉ'a kaj akuz'a publik'o kaj precip'e pro la pli kaj pli mult'a'j hom'o'j, kiu'j kuraĝ'e publik'ig'is la krim'o'j'n, kiu'j'n ili sufer'is infan'aĝ'e, la eklezi'o komenc'is mem esplor'i la kaz'o'j'n kaj ankaŭ trans'don'i al ŝtat'a'j prokuror'o'j. Fin'e ankaŭ Benedikt'o la 16 a trov'is klar'a'j'n vort'o'j'n de hont'o kaj pardon'pet'o, konfes'o de kulp'o.

Celibato

Tro mal'fru'e. Pro la hezit'a'j taktik'o'j kaj prokrast'o'j la eklezi'o inter'temp'e preskaŭ komplet'e perd'is si'a'n moral'a'n prestiĝ'o'n kaj si'a'n kred'ind'ec'o'n. Naŭz'it'e kaj perd'int'e si'a'j'n iluzi'o'j'n, katolik'o'j amas'e for'las'is si'a'n eklezi'o'n per eks'iĝ'o'j. La damaĝ'o por la katolik'a eklezi'o est'as gigant'a. Al tio kontribu'is ankaŭ tiu'j episkop'o'j, kiu'j stult'e akuz'is la „seks'um'a'n liberal'iĝ'o'n” de la soci'o, kaj tiel vol'is sen'kulp'ig'i si'a'j'n sacerdot'o'j'n. Van'e. Simil'e van'a est'is la asert'o de iu'j episkop'o'j, ke kompren'ebl'e oni tut'e ne rajt'as kulp'ig'i la fraŭl'ec'o'n pri tia'j krim'o'j. Fakt'o est'as, ke la nombr'o'j de sam'a'j krim'o'j kompar'e al la katolik'a eklezi'o en ali'a'j krist'an'a'j eklezi'o'j, kies pastr'o'j rajt'as edz'iĝ'i, est'as preskaŭ neglekt'ind'a'j. Evident'e la fraŭl'ec'o favor'as pederast'o'j'n – la viktim'o'j ja est'as ekskluziv'e knab'o'j.

Reform-koncili'o neces'as

La katolik'a eklezi'o trov'iĝ'as en grav'a kriz'o. Ĝi nepr'e dev'as reform'i si'a'n seks'moral'o'n, for'ig'i la mez'epok'a'n fraŭl'ec'o'n kaj solv'i mult'a'j'n ali'a'j'n problem'o'j'n, kiu'j turment'as la fidel'ul'o'j'n. La tre konservativ'a kaj rigid'a profesor'a pap'o ne kapabl'as solv'i tiu'j'n problem'o'j'n. Urĝ'as la temp'o, ke li kun'vok'u reform-koncili'o'n, se li vol'as sav'i si'a'n „etern'a'n” eklezi'o'n. Li memor'u pri la muel'ŝton'o'j!

Stefan M AUL

El mi'a vid'punkt'o

Ŝuld'o'j kaj kulp'o'j

Ĉu vi kompren'as tiu'n financ-tohuvabohu'o'n? Mi ne, ne ver'e. Svarm'as fak'termin'o'j kaj strang'a'j vort'o'j kiel transakci'o, financ-ĵongl'ist'o'j (kiu'j vet'as kontraŭ ŝtat'o'j – kiel funkci'as tio?), kredit'o'j, ŝuld-amortiz'o, financ-akrobat'o'j, invest'o'bank'o'j, ŝuld-atest'o'j, obligaci'o'j, kreditor'o'j, debitor'o'j, ŝuld'o'nul'ig'o, deficit'land'o'j kaj – fi! – spekul'ist'o'j. Kaj tem'as pri astronomi'a'j sum'o'j: sol'e la eŭr'o-land'o'j kaj Inter'naci'a Mon'a Fondus'o ( IMF) dispon'ig'as 750 miliard'o'j'n (en cifer'o'j 750 000 000 000) da eŭr'o'j por EU -ŝtat'o'j, kiu'j perd'as kredit'ind'ec'o'n. Oni nom'as tio'n „protekt-ombrel'o”; per ĝi oni vol'as sav'i ŝuld'o'ŝtat'o'j'n kaj la komun'a'n valut'o'n eŭr'o de detru'o.

Anonim'a'j fort'o'j

Kies mon'o est'as tiu, kiu'n garanti'as EU kaj IMF? Ni'a, ĉar se la sistem'o ne funkci'os, ni impost'pag'ant'o'j garanti'as, vol'e-ne'vol'e, tiu'n gigant'a'n sum'o'n. aŭ ĉu mi mis'kompren'is io'n? Oni klar'ig'as al ni, ke nur tia'manier'e ni pov'as sav'i ni'n de ĝeneral'a bankrot'o kaj ruin'ig'o de eŭr'o. Moment'o'n! Ĉu ne ĉiu'j ne'lac'ig'ebl'e asert'is, ke eŭr'o est'as tre stabil'a valut'o, eĉ pli ol uson'a dolar'o? Kiu'j kiel pov'as ruin'ig'i ĝi'n? „La diabl'a'j spekul'ist'o'j”, oni blasfem'as. Sed kiu'j est'as tiu'j potenc'a'j spekul'ist'o'j? Neniu ver'e kon'as ili'n, ili est'as fakt'e anonim'a'j. Ŝajn'as, ke ne est'as kelk'a'j aŭ plur'a'j person'o'j, sed tut'a band'o de bank'ist'o'j, kiu'j sen'hont'e profit'as de la financ'a mal'fort'ec'o de ŝtat'o'j. Kaj ĉar ili est'as tiel anonim'a'j, oni des pli terur'e kaj histeri'e tim'as ili'n. Oni'dir'e plej mult'a'j el ili sid'as en bank'o'j kaj asekur'a'j kompani'o'j en Nov-Jork'o, sed neniu ŝajn'e pov'as pruv'i tio'n.

Sed politik'ist'o'j skurĝ'as la spekul'ist'o'j'n kiel ver'a'j'n kulp'ul'o'j'n pri la financ'kriz'o. Sved'a financ'ministr'o Anders Borg karakteriz'is ili'n „lup'ar'o”, german'a financ'kontrol'ist'o parol'is pri „agres'milit'o de spekul'ist'o'j”. Kio'n politik'ist'o'j tamen ne dir'as, est'as la fakt'o, ke tia'n spekul'ad'o'n ebl'ig'as la kapital'ism'a sistem'o, kies plej alt'a princip'o est'as, ke oni aplik'as la regul'o'j'n de la merkat'o: mi el'uz'as la ebl'ec'o'j'n, kiu'j'n dispon'ig'as la merkat'o por profit'i laŭ'ebl'e mult'e, por maksimum'ig'i mi'a'n gajn'o'n je la kost'o de ĉiu'j ali'a'j. La spekul'ad'o kontraŭ ŝtat'o'j kiel la preskaŭ'bankrot'a Greki'o simpl'e ekspluat'as ili'a'n ne'kapabl'o'n re'pag'i si'a'j'n gigant'a'j'n ŝuld'o'j'n. Ju pli mal'facil'e est'as por la ŝtat'o amortiz'i ŝuld'o'j'n, des pli alt'a'j est'as rent'o'j por nov'a'j kredit'o'j (aktual'e ĝis 20 %), ĝis la ŝtat'o kolaps'as. Jur'e tio est'as en ord'o, moral'o ne est'as afer'o de kapital'ism'o.

Krim'a negoc'ad'o

La EU -land'o'j kun'e hav'as ŝuld'o'j'n de 9 bilion'o'j (= 9000 miliard'o'j) da eŭr'o'j; Uson'o, mond'e plej grand'a ekonomi'a region'o, eĉ 13 000 miliard'o'j'n. La ŝtat'o'j dum long'a period'o de pac'o kaj prosper'o viv'is je la kost'o de la est'ont'ec'o, kred'ant'e ke la ekonomi'o konstant'e kresk'os, ili akumul'is ŝuld'o'j'n kaj tiel ig'is si'n de'pend'a'j de inter'naci'a'j kreditor'o'j. Nun ĉiu'j lament'as pri spekul'ad'o. Tiu'n ĉi german'a (katolik'a) ekonomik'ist'o Oswald von Nell - Breuning [osvald fon nelbrojning ] jam antaŭ mult'a'j jar'o'j karakteriz'is kiel „en plej alt'a grad'o soci-damaĝ'a'n” kaj kiel „krim'o'n kontraŭ la hom'ar'o”. Krim'o'n oni pov'as kaj dev'as pun'i. Kial do ne jam de'long'e oni leĝ'e mal'permes'is tia'n krim'a'n negoc'ad'o'n? Nur nun iom hezit'e oni diskut'as pri tio.

Kiu kulp'as?

Dum'e la gigant'a'j ŝuld'o'mont'o'j est'as kaj rest'as rekt'a invit'o al spekul'ist'o'j ekspluat'i la situaci'o'n. Ĉu do ver'e kulp'as spekul'ant'o'j? Tio est'as nur la du'on'a ver'o; la ali'a du'on'o est'as, ke la ŝuld'o'ŝtat'o'j mem kulp'as pri la kriz'o. Ne nur ĉar ili ne leĝ'e mal'permes'as spekul'ad'o'n, sed ankaŭ ĉar ili simpl'e ne re'solid'ig'as si'a'j'n buĝet'o'j'n. La EU -komision'o permes'is al si'a'j membr'o'ŝtat'o'j atend'i ĝis la jar'o 2013 por redukt'i si'a'j'n ŝuld'o'j'n sub la permes'at'a'n lim'o'n – mult'e tro long'a temp'o. Precip'e mal'stabil'a'j ŝtat'o'j, kia'j est'as Portugali'o, Irland'o, Hispani'o kaj eventual'e ankaŭ Itali'o, dev'as re'san'ig'i si'a'j'n financ'o'j'n pli fru'e, por konvink'i la financ'merkat'o'j'n.

Kiel ajn, kulp'as pri la financ'kriz'o kaj la spekul'ist'o'j kaj la kapital'ism'a sistem'o, sed precip'e la reg'ist'ar'o'j, kiu'j blind'e por la sekv'o'j kre'is ŝuld'o'mont'o'j'n. Urĝ'e ili do dev'as eben'ig'i tiu'j'n mont'o'j'n, kaj du'e urĝ'e far'i leĝ'o'j'n por mal'ebl'ig'i daŭr'a'n spekul'ad'o'n je damaĝ'o de la hom'ar'o, precip'e de ni'a'j nep'o'j. Se tio ne okaz'os, ili perd'os ĉia'n perspektiv'o'n por hom'dign'a viv'o.

Stefan M AUL

El mi'a vid'punkt'o

Naŭz'it'a de korupt'ad'o

Ne est'as nov'a fenomen'o, ke elekt'ant'o'j per parlament'a'j balot'o'j pun'as politik'ist'o'j'n pro korupt'ec'o. Tio okaz'as en mult'a'j land'o'j, last'e ekzempl'e en Briti'o, kie la labor'ist'a parti'o drast'e perd'is, ĉar ties deput'it'o'j apart'e sen'hont'e ekspluat'is ŝtat'a'j'n subvenci'o'j'n por privat'a'j cel'o'j. Sed en land'o'j, kie demokrati'o ankoraŭ ne komplet'e en'radik'iĝ'is, korupt'ec'o ne nepr'e konduk'as al tia pun'o. Bulgari'o ekzempl'e dev'is akcept'i jam pun'pag'o'n de Eŭrop'a Uni'o ( EU), ĉar la reg'ist'ar'o ne sufiĉ'e energi'e batal'is kontraŭ korupt'ad'o. En Greki'o ne'last'e pro korupt'ad'o la ŝtat'o financ'e preskaŭ kolaps'is; cert'e ĝi est'as demokrati'a land'o, sed korupt'ec'o'n ĝi hered'is el la epok'o de la milit'ist'a diktatur'o.

Part'o de la sistem'o

Nun tamen en plur'a'j post'komun'ism'a'j land'o'j okaz'is, ke reg'ant'a'j parti'o'j perd'is si'a'n potenc'o'n, ĉar elekt'ant'o'j pun'is ili'a'n korupt'ec'o'n aŭ ili'a'n ne'batal'o'n kontraŭ ĝi; evident'e tie korupt'ad'o est'as ekstrem'e dis'vast'ig'it'a, kvazaŭ est'as part'o de la politik'a sistem'o, kiel dum komun'ism'o. Oft'e est'as precip'e mal'dekstr'a'j parti'o'j, do eks'komun'ist'a'j, kiu'j reg'is per tiu sistem'o. En Ĉeĥi'o, Hungari'o kaj Slovaki'o elekt'ant'o'j, naŭz'it'a'j pri tio, prefer'is konservativ'ul'o'j'n kaj liberal'ul'o'j'n, kiu'j promes'is, pli-mal'pli konvink'e, batal'i kontraŭ korupt'ad'o.

Ni pren'u la ekzempl'o'n Slovaki'o. Ĉu pov'as est'i, ke tie unu kilo'metr'o de aŭt'o'voj'o kost'as kvin'obl'a'n sum'o'n kompar'e al Kroati'o? La slovak'a opozici'o antaŭ la balot'o'j riproĉ'is tio'n al la social'demokrat'a reg'ist'ar'o kaj ankaŭ indik'is la kaŭz'o'n: gigant'a'n korupt'ad'o'n. Post si'a venk'o nun la burĝ'a kvar'parti'a reg'ist'ar'o hav'as okaz'o'n, ag'ad'i pli bon'e. Batal'o kontraŭ korupt'ad'o est'as unu el ili'a'j plej grav'a'j task'o'j.

Mizer'a'j salajr'o'j

Tamen la kondut'o de la elekt'ant'o'j iom mir'ig'as, ĉar sam'temp'e kun la promes'o batal'i kontraŭ korupt'ad'o, la nov'a'j reg'ist'ar'o'j dev'is jam antaŭ'e anonc'i ankaŭ, ke la ŝtat'o'j dev'os ŝpar'i. Tio est'as sekv'o ankaŭ de korupt'ad'o, ĉar ĝi ja ekspluat'as la ŝtat'o'j'n. Tamen civit'an'o'j prefer'as ŝtat'a'n ŝpar'ad'o'n, probabl'e ĉar ili tim'as la „grek'a'n voj'o'n”. Sed tio ne est'as mem'kompren'ebl'a, ĉar la ŝpar'program'o'j ja traf'os precip'e la plej mult'a'j'n ordinar'a'j'n hom'o'j'n. Kio'n oni vol'as pren'i de pensi'ul'o, kiu mez'e ricev'as nur 175 eŭr'o'j'n kiel en Rumani'o? Kaj kio'n pren'i de ŝtat'ofic'ist'o, kiu per'gajn'as nur ĉirkaŭ 300 eŭr'o'j'n kaj tial bezon'as du'a'n kaj tri'a'n labor'o'n por viv'ten'i si'n? Oni do pov'as kompren'i, se est'iĝ'as protest'o'j. Oni dev'as atend'i social'a'j'n perturb'o'j'n en tiu'j land'o'j.

Tamen mult'a'j hom'o'j sci'as: la plan'at'a'j ŝpar'program'o'j est'as ne'evit'ebl'a'j. Burokrat'ar'o est'as tro mult'nombr'a, patron'ad'o kaj klient'ism'o flor'as, eks'komun'ist'o'j nutr'as si'n reciprok'e per negoc'o'j kaj subvenci'o'j, parti'o'j'n uzurp'as lobi'ist'o'j (aŭ ili mem eĉ fond'as parti'o'j'n). Korupt'ad'o ne mal'kresk'as inter'ali'e pro tro mal'alt'a'j salajr'o'j en publik'a'j sektor'o'j. Ĉio ĉi daŭr'e mal'help'as konstru'ad'o'n de demokrati'o kaj merkat'a ekonomi'o. Ĝi mal'facil'ig'as ekonomi'a'n ag'ad'o'n kaj for'tim'ig'as invest'ant'o'j'n, kvankam tiu'j'n ĉi interes'as la region'o pro ties kvalifik'it'a'j labor'fort'o'j.

Hered'aĵ'o komun'ism'a

La kern'o de la problem'ar'o est'as la mank'o de konsci'o pri mal'just'ec'o. La mizer'a'n hered'aĵ'o'n de komun'ism'o oni ne pov'as simpl'e eksterm'i dum 20 jar'o'j. Real'ig'o de jur'o'ŝtat'o tial est'as unu el la plej urĝ'a'j task'o'j de la reg'ist'ar'o'j tie. Ankoraŭ rezid'as en justic'ofic'o'j tro mult'a'j „iam'a'j kamarad'o'j”. Proces'o'j daŭr'as tro long'e, en mult'a'j okaz'o'j oni tut'e ne komenc'as ili'n – terur'a mis'cirkonstanc'o. En plur'a'j land'o'j oni ankoraŭ neniam akuz'is grav'ul'o'n, spit'e al evident'a suspekt'o.

Sed ebl'e tio baldaŭ ŝanĝ'iĝ'os. Jun'a generaci'o komenc'is anstataŭ'i la politik'a'n klas'o'n de la trans'ir'a period'o. Demand'o est'as tamen, kiom stabil'a est'os tia evolu'o. Sed ni konsci'u pri la histori'a dimensi'o de tiu ĉi demokrati'ig'a procez'o. Ni do hav'u pacienc'o'n. Decid'a'j ŝanĝ'o'j unu'e dev'as okaz'i en la konsci'o de la hom'o'j, ĝis ili real'iĝ'os en politik'a'j diskut'o'j, en ĉiu'tag'a'j publik'a viv'o kaj en ekonomi'o. Sed ŝajn'as, ke tia konsci'iĝ'o nun est'as sur bon'a voj'o. Ni do esper'u, en la interes'o de la hom'o'j, de ni ĉiu'j.

Stefan M AUL