La fonto de tiu dokumento legeblas jene, kaj la ofteco-listo de radikoj jene.

Artikol'o'j el Monat'o : elektron'ik'a versi'o

578. 826 vort'o'j Esperantic Studies Foundatio'n Divers'a'j aŭtor'o'j Artikol'o'j el Monat'o Flandr'a Esperant'o-Lig'o Antwerpen 1997-2003
Kre'is la Esperant'a'n tekst'o'n : divers'a'j person'o'j

La unu'a'j 216 artikol'o'j est'as ĉerp'it'a'j el la TTT-ej'o de Monat'o : http : / / www. esperant'o. be / fel / mon / . La post'a'j 1028 artikol'o'j de'ven'as de la kolekt'o " monato3. tar. gz " en'ret'ig'it'a de Edmundo Grimley-Evans : http : / / homepage. ntlworld. com / Edmund. grimley-evans / tekst'ar'o'j. html .

La artikol'o'j el " monato3. tar. gz " est'is en plur'a'j divers'a'j form'o'j, kaj dev'is est'i sufiĉ'e mult'e pri'labor'it'a'j. Ver'ŝajn'e ne ĉiam tem'as pri la definitiv'a form'o, kiu'n la artikol'o hav'is, kiam ĝi aper'is en Monat'o. Pov'as eĉ est'i, ke en iu'j okaz'o'j la artikol'o fin'fin'e tut'e ne aper'is en la gazet'o. Ia'foj'e pov'as est'i, ke aper'as ĉi tie tekst'o'part'et'o'j, kiu'j est'is nur'a'j not'o'j inter la redakt'ant'o'j, kaj kiu'j neniam est'is intenc'it'a'j por publik'ig'o. Ia'lok'e test'o'part'et'o'j est'as for'ig'it'a'j, kiu'j ŝajn'e hav'is senc'o'n nur kun'e kun ( mank'ant'a'j ) akompan'a'j diagram'o'j, bild'o'j aŭ tabel'o'j.

La artikol'o'j el " monato3. tar. gz " hav'as ĉi tie " id "-atribut'o'n ( " monatotri-001000 " ĝis " monatotri-007999 " ), kies cifer'a part'o egal'as al la artikol'numer'o en la origin'a kolekt'o.

Proksim'um'a verk'o'jar'o : 1997-2003

Ĉef'divid'o : artikol'o

Viv'i plu : kial? kiel?

Jen antaŭ ni ankoraŭ du libr'o'j de Nora Caragea. Malgraŭ tio ke la tem'o'j de la libr'o'j est'as tut'e divers'a'j, en mi'a percept'o ili facil'e unu'iĝ'as sub unu ĝeneral'a demand'o pri la esenc'o de hom'a ekzist'o. Viv'i plu : kial? kiel?

Kial iu'j mal'jun'ul'o'j grumbl'as kaj trud'as si'n al pli jun'a'j, postul'ant'e zorg'o'j'n aŭ ted'ant'e per si'a'j konsil'o'j? Aŭ indiferent'as kaj apati'as? Kaj eĉ al'vok'as mort'o'n kaj mort'as, est'ant'e ankoraŭ viv'kapabl'a'j fizik'e?

Tio ne est'as demand'o'j por infan'o'j, al kiu'j est'as adres'it'a la libr'o La av'o en la ĉar'et'o . Sed antaŭ ol tiu'j demand'o'j pov'as ven'i al ili'a'j kap'o'j, la jun'a'j leg'ant'o'j jam ricev'as respond'o'n el tiu ĉi simpl'a rakont'o, preskaŭ fabel'form'a : sent'i si'n bezon'at'a al ali'a'j kaj kapabl'a lern'i io'n nov'a'n —jen est'as font'o'j por plu viv'i. Re'trov'o de tiu'j font'o'j de'nov'e far'as la hom'o'n viv'em'a kaj feliĉ'a.

“ Kial plu viv'i? ” demand'as si'n kripl'a mal'fort'a av'o, sufer'ant'a pro fizik'a'j dolor'o'j. “ Mi sat'iĝ'is je ĉio... Ĉu mi ne spert'is ĉio'n, kio'n oni pov'as spert'i? ” ( p. 10 ). Kaj li elekt'as sin'mort'ig'o'n.

Sur'voj'e al si'a mort'ig'ej'o —la mont'o'pint'o kun grand'a abism'o —li renkont'as divers'a'j'n hom'o'j'n, kiu'j ne mult'e interes'iĝ'as pri li'a san'stat'o, sed bezon'as li'a'n saĝ'ec'o'n, spert'o'n, kapabl'o'j'n —kaj post ĉiu tiu renkont'o aper'as kvazaŭ nov'a hok'et'o, kroĉ'ant'a la av'o'n al la viv'o. Nun klar'as, kial plu viv'i : por konsil'i al Izabela kaj Izidor'o ; kaj por... por... ĉes'ig'i plor'eg'o'n de si'a propr'a nep'o Pepito, tiu sin'don'a, kuraĝ'a knab'et'o, kiu, streĉ'ant'e last'a'j'n infan'a'j'n fort'o'j'n, tren'is tra ŝton'o'j kaj rok'o'j la ĉar'et'o'n kun la av'o al la abism'o.

Kar'a Pepito, la sam'aĝ'ul'o de la leg'ant'o! Vi'a rol'o est'is la plej grav'a. Vi donac'is al la av'o la bel'eg'a'n viv'plen'a'n “ promen'ad'o'n ”, kiu re'demonstr'is al li bon'kor'ec'o'n de la hom'o'j kaj bel'ec'o'n de la natur'o. En kurt'a'j ripoz'paŭz'o'j dum la pen'eg'a grimp'ad'o vi sen'trud'e montr'is al la av'o —kiu ŝajn'is est'i tut'e indiferent'a —kiel skrib'i kelk'a'j'n “ hazard'a'j'n ” liter'o'j'n, kaj ĉe la mont'o'pint'o li subit'e trov'is si'n kapabl'a skrib'i si'a'n propr'a'n nom'o'n —kaj “ ek'sent'is em'o'n pri leg'ad'o ”. Kaj per vi'a obe'em'o, pen'ad'o, toler'em'o, persist'o vi pruv'is vi'a'n am'o'n al la hom'o fizik'e mal'fort'a, sed tre kar'a kaj bezon'at'a unu'a'vic'e por vi mem... Vi venk'is en tiu danĝer'a lud'o.

“ Do, bon'e, —la av'o dir'as, —vi ig'as mi'n ced'i... Ni prokrast'u la afer'o'n pri ĉi tie ĝis post la bapt'o'fest'o de la infan'o de Izabela kaj Izidor'o. Aŭ ĝis pli post'e. Se en'tut'e. ” ( p. 61 )

Kaj jen —kun ĝoj'kri'o Pepito ĉirkaŭ'brak'is si'a'n av'o'n, sur'salt'is la ĉar'et'o'n kaj kaŭr'iĝ'is mal'antaŭ li, dum'e ili jam rul'iĝ'is mal'supr'e'n laŭ la dekliv'o... “ Tamen valor'as ankoraŭ! —la av'o trumpet'is. —Holadihoooooooo! ” ( p. 62 )

Rosalina en si'a ĝarden'et'o, jen Antoni'o kun si'a'j lam'o'j, jen gaj'a'j infan'et'o'j, bru'ant'a'j kaj danc'ant'a'j, puŝ'as la ĉar'et'o'n supr'e'n. Kaj jen —plej kor'tuŝ'e —ripoz'kuŝ'as en arom'a herb'ar'o, sub blu'a apert'a ĉiel'o, en alt'mont'a trankvil'o du feliĉ'a'j hom'o'j —la av'o kaj la nep'o...

“ Kial viv'i plu? ” est'as demand'o, kiam ŝajn'as, ke ĉio jam est'as tra'spert'it'a. “ Kiel viv'i plu? ” est'as demand'o, kiu bon'ven'as laŭ'ebl'e pli fru'e. Sed prefer'ind'as, se jam en infan'ec'o est'us renkont'it'a neces'a libr'o, en'hav'ant'a la respond'o'n.

Kilevamba, kiu sci'as tut'e cert'e, ke li pov'as iĝ'i pilot'o. Eĉ pli —li pov'as iĝ'i hom'help'ant'o, kaj li'a viv'o plen'iĝ'os je tut'e ali'a'j valor'o'j.

Antaŭ la renkont'iĝ'o kun Kuniberto li'n mem : “ Vi est'as tiel simpati'a hom'o, sed vi kondut'as kvazaŭ ne ekzist'us io pli grav'a, ol vi'a'j paper'aĵ'o'j kaj vi'a'j poŝt'mark'o'j! ”

Tamen plej grav'a'j est'as la hom'o'j. “ Kaj mi dir'u io'n al vi : Vi pov'as est'i bon'eg'a help'ant'o por la hom'o'j! —Sed mi ja ne est'as kurac'ist'o, —mir'ig'it'e dir'is Kuniberto. Hejm'e'n'ven'int'e li fal'ig'is si'n sur seĝ'o'n kaj tiel profund'e en'pens'iĝ'is, ke li forges'is en'lit'iĝ'i vesper'e. Dum la tut'a nokt'o li rest'is sid'ant'a kaj medit'is. La sekv'ant'a'n maten'o'n li skrib'is sur grand'a'n blank'a'n paper'o'n : HODIAŬ MIA VENDEJO RESTAS FERMITA ( p. 12 ). Do, li iĝ'is hom'help'ant'o.

Ek'kred'i si'n mem al Kilevamba kun'e est'as ne'venk'ebl'a fort'o —ili sav'as de la mal'sat'mort'o loĝ'ant'ar'o'n de la tut'a insul'o!

Jes, ebl'as dir'i, ke en la viv'o ĉio est'as mult'e pli komplik'a. Ke la intrig'o est'as tro naiv'a, primitiv'ig'it'a. Jes —sed est'as nom'e tio, kio neces'as por parol'i kun 7-12-jar'a'j infan'o'j pri tre serioz'a'j problem'o'j. Pri la fidel'ec'o al si'a rev'o. Pri la elekt'o de la viv'o'voj'o. Pri la kapabl'o drast'e ŝanĝ'i si'a'n viv'o'n, komenc'int'e ĉio'n de la nul'o. Pri la fort'o neglekt'i soci'a'n opini'o'n pro la am'o kaj la alt'a'j ideal'o'j. Pri tio, ke la am'o est'as pli valor'a, ol ras'a'j bar'o'j. Pri tio, ke neces'as mult'o'n sci'pov'i, por ind'e help'i al ali'ul'o'j. Pri tio, ke se vi pet'as por ali'a'j, oni help'os ankaŭ vi'n. Kaj pri mult'o-mult'o krom'a... Unu'vort'e, pri tio, kiel viv'i plu.

La libr'o est'as interes'a por infan'o'j —ja ĝi est'as verk'it'a en la aventur'a ĝenr'o, la event'o'j evolu'as rapid'e, la intrig'o est'as atent'o'kapt'a.

La libr'o est'as sci'don'a el etn'a kaj geografi'a vid'punkt'o'j ( ni jam renkont'is tiu'n valor'a'n trajt'o'n de la libr'o'j de Gudrun Pausewang, leg'int'e la libr'o'n La infan'o'j en la arb'o'j ). Ebl'e, kelk'lok'e mank'as glos'o'j. Ver'ŝajn'e, ne ĉiu'j infan'o'j sci'as, kio est'as karob'o aŭ polp'o ( p. 67 ). Tamen ial en la apud'a'j lini'o'j ven'as klar'ig'o pri mang'a kompot'o : “ Mang'o'j est'as grand'a'j flav'a'j suk'o'plen'a'j frukt'o'j, kiu'j kresk'as sur arb'o'j ”. En la sam'a manĝ'o'pri'skrib'o ĉe'est'as ankaŭ sen'koment'a orikterop'a ŝink'o, sed pri la best'o'j iom post'e ( p. 88 ) oni trov'as ne nur detal'a'n pri'skrib'o'n, sed ankaŭ la natur'ec'a'n bild'o'n ( p. 89 ).

La libr'o en'hav'as 20 plen'paĝ'a'j'n ilustr'aĵ'o'j'n de Friedrich Kohlsaat —preciz'a'j'n, klar'a'j'n, invit'ant'a'j'n plu leg'i por ek'sci'i, kio do okaz'as ĉe ĉiu bild'o. Ju pli vi “ en'viv'iĝ'as ” en la intrig'o'n, des pli vi harmoni'iĝ'as kun la ilustr'aĵ'o'j —jen amuz'a'j, jen klar'ig'a'j, jen kler'ig'a'j.

Fin'e, la libr'o est'as traduk'it'a de Nora Caragea al bon'a, simpl'a, ĝust'a Esperant'o, preskaŭ sen'riproĉ'a. Tamen, por menci'i io'n, ni not'u kelk'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aĵ'o'j'n. Ekzempl'e, laŭ PV la verb'o labor'i est'as ne'transitiv'a, do, la fraz'o “ Tie oni pov'os labor'i io'n saĝ'a'n ” ( p. 65 ) est'as erar'a. Se parol'i pri semantik'o, kiel kompren'i la vort'o'n lok'o en la fraz'o “ De supr'e ili pov'is vid'i preciz'e, ke ekzist'as mal'mult'a'j lok'o'j en Vajvatio. Sed ĉirkaŭ ĉiu vilaĝ'o ekzist'as mult'a'j kamp'o'j kaj ĝarden'o'j ” ( p. 63 ). Ver'ŝajn'e, loĝ'lok'o'j, ĉu?

Konklud'e, ni dank'u al Gudrun Pausewang, kiu bon'e eduk'as kaj kler'ig'as ni'a'j'n infan'o'j'n, rakont'ant'e al ili, ke en la mond'o viv'as hom'o'j de divers'a'j ras'o'j kaj kultur'o'j, aĝ'o'j kaj kler'o'j, ke la mond'o est'as vari'a, problem'a kaj bon'plen'a kaj ke ĉiu pov'as trov'i en ĝi si'a'n ind'a'n lok'o'n.

Irina GONĈAROVA

  • Frankfurt am Main, 1999. 63 paĝ'o'j.
  • Frankfurt am Main, 2001. 109 paĝ'o'j.
  • La park'o de kanal'o'j en La Louvière

    La park'o La Louvière est'as impres'a hered'aĵ'o de la industri'a arkeologi'o kaj arkitektur'o.

    Aŭd'int'e la nom'o'n de la park'o, oni unu'e pens'as pri la centr'a kanal'o, kiu tra'pas'as ĝi'n kaj pri la ebl'o'j promen'ad'i laŭ ties bord'o ambaŭ'flank'e. Ĝi'a'j hidraŭlik'a'j ŝip'lift'o'j est'as en la list'o de tut'mond'a'j hered'aĵ'o'j de Unesk'o.

    Ŝip'lift'o'j

    Inter La Louvière funkci'as kvar hidraŭlik'a'j ŝip'lift'o'j jam unu jar'cent'o'n. Ili ebl'ig'as venk'i la akv'a'n nivel'diferenc'o'n de 17 m. En 1888 reĝ'o Leopold'o la Du'a inaŭgur'is la unu'a'n. La konstru'ad'o de la kanal'o kaj la ŝip'lift'o'j daŭr'is 32 jar'o'j'n ( de 1885 al 1917 ).

    La ŝip'o'j de Kompani'o de la Centr'a Kanal'o, ver'a'j navig'il'o'j por retro'ig'i laŭ la temp'o, ebl'ig'as al la vizit'ant'o'j mal'kovr'i tiu'n hidraŭlik'a'n hered'aĵ'o'n, unu'nur'a'n en Eŭrop'o. La kompani'o fakt'e propon'as mult'nombr'a'j'n serv'o'j'n. Ekzempl'e spert'i la hidraŭlik'a'n ŝip'lift'o'n de la 19a jar'cent'o en la centr'a kanal'o ; vetur'i per trajn'et'o kaj ek'kon'i la mal'nov'a'j'n teknik'o'j'n de haŭl'ad'o ; en'ir'i ŝip'o'n, tir'at'a'n de ĉeval'o ; ekskurs'i per barĝ'o, ktp.

    En la park'o funkci'as “ River'a sistem'o el navig'ebl'a'j voj'o'j ”, kiu por akcept'i 1350-tun'a'j'n ŝip'o'j'n, nepr'ig'is la konstru'ad'o'n de kabl'a ŝip'lift'o en Strèpy. Nun ĝi est'as konstru'at'a kaj, kiam la konstru'labor'o'j est'os fin'it'a'j, est'iĝ'os la plej grand'a ŝip'lift'o en la mond'o, venk'ant'a akv'o'nivel'a'n diferenc'o'n de 74 m.

    Sci'end'aĵ'o'j

    La ŝip'lift'o konsist'as el du trog'o'j, long'a'j je 112 m kaj larĝ'a'j je 12 m. Ili pez'as po 8000 tun'o'j'n. La tegment'o de ĉiu el ili est'as tiel grand'a kiel futbal'ej'o.

    La inform'ej'o posed'as aŭd'vid'a'j'n aparat'o'j'n, plan'o'j'n, skiz'o'n kaj fosili'o'j'n.

    Bel'vid'ej'o kun stir'at'a tabl'o propon'as vid'aĵ'o'n de la konstru'at'a ŝip'lift'o kaj de la ĉirkaŭ'a region'o. Kelk'a'j'n kil'o'metr'o'j'n for est'as la lok'o Ronquières [ ronkjér ] kun surfac'o de 1432 m². Ĝi funkci'as per du trog'o'j, kiu'j pov'us akcept'i ŝip'o'j'n pez'a'j'n 1370 tun'o'j'n. La nivel'diferenc'o est'as 68 m kaj est'as super'at'a en 40 minut'o'j!

    De la tur'o en la park'o oni pov'as vid'i la Atomiumon en Brusel'o, la monument'a'n leon'o'n en Strèpy-Thieu [ strepi tje ].

    Maxime LECHIEN

    Mirakl'a tambur'et'o

    Evident'e, la aŭtor'o Günther Grass kon'as ek'de si'a infan'aĝ'o german'o'j'n, pol'o'j'n, kaŝub'o'j'n, hom'o'j'n kaj lok'o'j'n ident'a'j'n aŭ simil'a'j'n al tiu'j en la libr'o La lad'a tambur'et'o . La verk'o la unu'a'n foj'o'n aper'is en la jar'o 1959, oni trakt'is ĝi'n mult'e kaj divers'e, kun kresk'ant'a entuziasm'o.

    Oskar'o, mal'grand'eg'ul'o kun ĝib'o, kiu'n Oskar'o mem taks'as alt'e kaj kiu, ceter'e, laŭ li'a asert'o, pov'as ĝu'ig'i vir'in'o'j'n, nun ne pov'as ir'i ie'n ajn ; nun —kiam la histori'o est'as rakont'at'a de la aŭtor'o kaj de Oskar'o mem —li est'as gard'at'a en mal'san'ul'ej'o. Komenc'e ni, leg'ant'o'j, pov'as supoz'i, ke tio okaz'as pro mens'a'j kial'o'j, pro li'a frenez'ec'o, sed ĉe la fin'o de la libr'o oni ek'sci'as, ke Oskar'o tie... evit'as pun'o'n pro murd'o far'it'a de iu ali'a —pri kiu murd'o oni, tamen, akuz'ad'is li'n, Oskar'o'n.

    La patr'in'o de Oskar'o —Vranka, iom post'e, suspekt'at'e, dev'is fuĝ'i plu, de sur ŝip'o ( je viv'risk'e long'a naĝ'ad'o sub'akv'a ) ĝis bord'o kaj “ replu ” ĝis Amerik'o...

    La plen'kresk'int'a Agnesa, kio help'as kompren'i, ke Oskar'o nom'as la du vir'o'j'n tra la libr'o si'a'j “ probabl'a'j patr'o'j ”.

    Oskar'o, aĝ'ant'e tri jar'o'j'n, fal'as en profund'a'n kel'o'n kun okaz'e ne'ferm'it'a klap'o —li rul'fal'as laŭ ŝtup'ar'o, bat'iĝ'ant'e en ne'klar'a, sed danĝer'a, eĉ fatal'e mal'util'a manier'o. Post la akcident'o li evident'e ne plu kresk'as. Laŭ la propr'a interpret'o, li “ decid'is ” ne plu kresk'i, ĉar ne plaĉ'is al li la plen'kresk'ul'a mond'o.

    Oskar'o ek'hav'as si'a'n lad'a'n tambur'o'n infan'a'n, kiu'n li uz'ad'as tre mult'e, oft'e kaj insist'e, ne nur por si'n esprim'i kaj por si'n amuz'i, sed ankaŭ por ten'i distanc'o'n inter si kaj ali'a'j, inter si kaj plen'kresk'ul'o'j. Li'a infan'a tambur'o ebl'e est'as magi'a rimed'o, kiu pov'as ankaŭ okaz'ig'i afer'o'j'n, simil'e al tambur'o'j de afrik'a'j trib'o-sorĉ'ist'o'j. Almenaŭ Oskar'o sent'as simil'ec'o'n al ĉia'j magi'ul'o'j —ne nur al hom'o'j, sed ankaŭ al papili'o, ran'o, kiu'j si'a'vic'e, laŭ Oskar'o, sam'e kapabl'as sorĉ'i tambur'e. Se oni for'pren'as de li la tambur'et'o'n, li kri'as protest'e, kaj per si'a kri'ad'o li kapabl'as romp'i vitr'aĵ'o'j'n, flor'vaz'o'j'n, frukt'o'vaz'o'j'n, fenestr'o'j'n de dom'o aŭ teatr'o, montr'o'fenestr'o'j'n kaj tiel plu : danĝer'a pov'o. “ Mi'a voĉ'o kvazaŭ diamant'o, ĉast'a kaj tial sen'kompat'a, dis'tranĉ'is vitr'o'ŝrank'o'j'n kaj intern'e, ne perd'ant'e la ĉast'ec'o'n, ĝi per'fort'is likvor'kalik'o'j'n, harmoni'a'j'n, kun majest'a form'o, donac'it'a'j'n per la kar'a man'o, iom polv'o'kovr'it'a'j'n ”. Li aĝ'as iom pli ol tri jar'o'j'n, kiam la unu'a'n foj'o'n li prezent'as si'a'n talent'o'n, tim'ant'e, ke oni for'pren'os li'a'n tambur'et'o'n. Kiel li mem dir'as, Oskar'o “ aŭd'ig'is el si'a brust'o la unu'a'n frakas'a'n kaj sukces'a'n kri'o'n : la rond'a polur'vitr'o, kiu ŝirm'is la miel'flav'a'n cifer'plat'o'n de ni'a star'ant'a horloĝ'o kontraŭ polv'o kaj mort'ant'a'j muŝ'o'j, romp'iĝ'is, fal'is... ”.

    La damaĝ'o'j, ŝok'o'j, surpriz'o'j, kaŭz'at'a'j de li, kresk'ad'as, pli'grav'iĝ'ad'as. En la ĉapitr'o Vitr'o vitr'o vitr'et'o li indign'ig'is si'a'n instru'ist'in'o'n, en la ĉapitr'o La kant'o aŭd'iĝ'ant'a for de la prizon'tru'o li frakas'as fenestr'o'j'n de promen'hal'o de teatr'o, kaj en la gazet'ar'o li pov'as post'e leg'i pri mirakl'o'j ne'imag'ebl'a'j. En la ĉapitr'o Montr'o'fenestr'o'j li, star'ant'a ne'vid'at'e, produkt'as tru'o'n en montr'o'fenestr'o de juvel'ej'o, ĝust'e tiom vast'a'n, ke man'o de la tiu'moment'e antaŭ'star'ant'a probabl'a patr'o Johan'o Bronski pov'as en'ŝov'iĝ'i, kaj Johan'o sukces'as... ŝtel'i valor'a'n kolier'o'n, donac'ot'a'n al la patr'in'o de Oskar'o. Ali'a'n foj'o'n, kiam dum prezent'ad'o de la Vag'ant'a holand'an'o sol'ist'in'o kri-kant'is sen sukces'i laŭ oskar'a koncept'o, help'em'a kri'o de Oskar'o frakas'is la reflektor'o'n kaj mal'lum'ig'is la teatr'a'n salon'o'n.

    La patr'in'o nom'as Oskar'o'n kelk'foj'e ( probabl'e nur por favor'i kaj mal'pli-koler'ig'i iel Jozef'o'n Matzerah ) Kruc'o port'end'a , sed ebl'e pli oft'e, precip'e kiam Krist'nask'o proksim'iĝ'as, “ ŝerc'e ” aŭ “ mal'gaj'e ”, ankaŭ Mal'grand'a fingr'ul'o Mi'a et'a fingr'ul'o . Oskar'o, tamen, oft'e sent'as si'n izol'it'a, kiel iu, kiu front'as kaj percept'as la hom'a'n mond'o'n unu'ec'e mal'amik'a aŭ almenaŭ fremd'a. Tamen li ne tut'e ferm'iĝ'as anim'e, li rest'as sci'vol'a, li serĉ'as kaj, ŝajn'e, iam trov'as propr'a'j'n al si, special'a'j'n manier'o'j'n spegul'i kaj kontakt'i la ekster'a'n mond'o'n. Li en la unu'a'j jar'o'j, sed ankaŭ post'e, ne simpl'e tambur'ad'as, ne simpl'e son'ig'as si'a'n tambur'et'o'n, kiel ali'a'j tambur'ant'o'j tio'n far'as ; li'a tambur'ad'o prezent'as okaz'o'j'n kaj event'o'j'n histori'a'j'n, ĝi prezent'as li'a'n histori'o'n, li'a'j'n impres'o'j'n, kun ĉiu'j, ĉiu'sens'a'j re'memor'o'j : li kapabl'as pri'tambur'i kolor'o'j'n, relief'o'n, mov'iĝ'o'n... Kiam post jar'dek'o'j li est'as fleg'at'a en la nerv'o'mal'san'ul'ej'o, li'a fleg'ant'o, iel kompar'ebl'a al li, re'pri'verk'as li'a'j'n histori'o'j'n brod'e .

    Laŭ la interpret'o de Agnesa, la oskar'a'n mal'san'o'n de ne'kresk'ad'o kaŭz'is ne nur ia hazard'a kaj ne'antaŭ'vid'ebl'a fal'o, sed ja la sen'atent'o de la patr'o.

    En la lern'ej'o la instru'ist'in'o hipokrit'e prov'is ŝajn'ig'i, ke la tambur'ad'o de Oskar'o plaĉ'as al ŝi, sed tuj post'e ŝi vol'is la lad'a'n instrument'o'n “ dorm'ig'i en ŝrank'o ”. Protest'a kri'ad'o de Oskar'o romp'is ŝi'a'j'n okul'vitr'o'j'n kaj la fenestr'o'j'n de la klas'ĉambr'o. Kompren'ebl'a sekv'o : Oskar'o ne plu pov'is vizit'ad'i lern'ej'o'n, li komenc'is ĉerp'ad'i kon'o'j'n de najbar'o'j ( kiel la ebri'em'a muzik'ist'o Scheffer, amik'in'o de la patr'in'o. Kiel Oskar'o rilat'is al si'a stat'o ekster'lern'ej'a? “ Maĉ'ant'e mal'fort'a'n ĵaluz'o'n, Oskar'o vid'is dum kelk'a temp'o la sam'aĝ'ul'o'j'n kun tornistr'o'j, ĉe kiu'j balanc'iĝ'is fier'eg'e spong'o'j kaj viŝ'tuk'o'j por la ardez'a'j tabul'o'j. Kaj li tamen ne memor'as, ke iam ajn en li'a kap'o est'is ĝerm'int'a ekzempl'e tia pens'o :... Vi dev'us far'i la (! ) bon'a'n mien'o'n por tiu lern'ej'a lud'o ”

    Goethe pri elekt'a'j afin'ec'o'j ”.

    Gretinjo Agnesa kaj Gretinjo. La real'o diferenc'as de la supoz'o'j : Oskar'o, kiu el'ŝir'as paĝ'o'n-post-paĝ'o du'on'o'n de la libr'o, kler'iĝ'as laŭ ĉi tiu libr'o pri sekret'o'j de la vir'in'a anim'o, pri dev'o trakt'i vir'in'o'j'n pacienc'e kaj pri post'kulis'a'j manovr'o'j en la car'a medi'o. “ Ne est'is simpl'e ek'lern'i leg'ad'o'n kaj ŝajn'ig'i si'n mal'kapabl'a sam'temp'e. Tio kaŭz'os al mi pli grand'a'n pen'o'n ol ŝajn'ig'i infan'o dum jar'o'j ” interpret'as ĉio'n ĉi la hero'o mem.

    Psikolog'in'o en la mal'san'ul'ej'o opini'as, ke Oskar'o hav'is tro mal'mult'e da kontakt'o'j kun ali'a'j infan'o'j. Nu, li mem pri'rakont'as atent'ind'a'j'n kun'est'ad'o'j'n. En la kort'o infan'o'j lud'is prepar'ad'o'n de sup'o : ili iom post iom met'is, ĵet'is, ŝut'is en la akv'o'n najl'o'j'n, brik'pec'o'j'n, ran'o'j'n, ili kraĉ'is kaj —plur'a'j sin'sekv'e —pis'is en la prepar'at'a'n kaĉ'o'n, knab'o Nuĥo eĉ vom'is en ĝi'n. La for'ir'ant'a'n Oskar'o'n knab'in'o Zuza suspekt'as pri intenc'o pri'raport'i la afer'o'n denunc'e al plen'kresk'ul'o'j. Ebl'e, tio kre'is la motiv'o'n por post'e vizit'i Oskar'o'n en la mansard'o kaj trud-nutr'i li'n per la abomen'ind'a prepar'aĵ'o.

    Printemp'e de la jar'o 1934a la patr'in'o konduk'as Oskar'o'n en cirk'o'n. Fuĝ'int'e de si'a societ'o, inter loĝ'o'ĉar'o'j li renkont'is la preskaŭ 53-jar'a'n mal'grand'eg'ul'o'n, sinjor'o'n Bebra, mi prefer'as sid'i inter spekt'ant'o'j, mi prefer'as ke tiu mal'grand'a art'o flor'u sekret'e, mal'proksim'e de aplaŭd'o, mi est'as tamen la last'a, kiu por vi'a'j prezent'ad'o'j avar'us la aplaŭd'o'n ” li dir'as, ĝentil'e rifuz'ant'e, ĉi-foj'e, la propon'o'n kun'labor'i.

    La patr'in'o pendol'as inter rendevu'o'j kun Johan'o Bronski kaj la preĝ'ej'o. Oskar'o rimark'as, ke gips'a Jesu'o super'altar'a est'as simil'e mal'grand'a kiel li, kun simil'a pis'tub'et'o, kaj li ek'intenc'as ced'i si'a'n tambur'o'n al Jesu'o. Ebl'e, ankaŭ tiu gips'ul'o sukces'os tambur'i. La prov'o fin'iĝ'as je skandal'a mal'kaŝ'iĝ'o.

    Ni pov'as leg'i, ke “ laŭ dezir'o de Matzerath.

    Malgraŭ la mal'prefer'o de Chmielik.

    Post la en'tomb'ig'o, trink'ant'e brand'o'n, la famili'an'o'j kaj gast'o'j lud'as kart'o'j'n. La av'in'o en'las'is Oskar'o'n sub si'a'j'n kvar jup'o'j'n, kie'n est'is fuĝ'int'a iam ankaŭ la seg'ej-brul'ig'int'a av'o.

    En 1938 oni ferm'is la lim'o'j'n inter Pol'land'o kaj la Gdansk'a Liber'a Ŝtat'o. Oskar'o amik'iĝ'as kun la sen'labor'a Herbert'o. Ili dum mal'long'a temp'o kun'labor'as : Oskar'o romp'as kant'e montr'o'fenestr'o'j'n, Herbert'o ŝtel'as. Tio ne daŭr'as long'e. Jen, Herbert'o far'iĝ'is gard'ist'o en la Muze'o de Navig'ad'o, kie li pas'ig'ad'as long'a'j'n tag'o'j'n, oft'e sol'a. En la muze'o est'is gard'at'a la admir'ind'a skulpt'o'figur'o de Niba : sur tiu korp'o oni trov'is la am'soif'a'n Herbert'o'n mort'int'a.

    Muzik'ist'o Meyn est'is, kun ali'a'j, met'int'a fajr'o'n sub sinagog'o'n, kaj li ( ja laŭd'ind'e laŭ polic'a vid'punkt'o, leg'ant'o'j pov'as supoz'i ) est'int'is aktiv'a, kiam “ oni detru'is kelk'a'j'n elekt'it'a'j'n vend'ej'o'j'n ”, pro li'a pri-kat'a pek'o oni for'strek'is li'a'n nom'o'n el la nom'list'o de la rajd'ist'ar'o de SA.

    Ĉu Johan'o Bronski, probabl'a patr'o de Oskar'o, vol'is sincer'e defend'i si'a'n labor'don'a'n pol'a'n poŝt'ej'o'n, kie'n li ir'is kun Oskar'o nur, kiam ĉiu'j li'a'j koleg'o'j jam est'is ĝi'n defend'ant'a'j? Kaj ĉu dum la temp'o, kiam oni tiom klopod'as en la poŝt'ofic'ej'o defend'i Pol'land'o'n, trov'iĝ'os la mal'jun'ul'o, ripar'unt'a la lad'a'n tambur'o'n de Oskar'o? Oskar'o'n mil'obl'e pli okup'as la sort'o de la ŝat'at'a tambur'et'o, ol tiu de Pol'land'o. Johan'o, si'a'flank'e, ne ag'ad'as hero'e, ja li tre kolor'e imag'as, kia est'as ver'a, iel ajn evit'end'a, milit'o. Malgraŭ la mal'fort'ec'o de si'a kontraŭ'star'o —post venk'o de la Heimwehr-an'o'j —li iĝ'is kondamn'it'a al mort'o kaj mort'ig'it'a. Ĉu Oskar'o, prezent'int'a li'n al ni, kiel si'a'n patr'o'n, iel kun'kulp'as pri li'a mort'o? —Ĉu la, post'a, 60-jar'a, riĉ'a Oskar'o de la post'a roman'o La Rat'in'o pov'os re'memor'i la detal'o'j'n pri la defend'o de la pol'a poŝt'o?

    Se re'ven'i strikt'e al La lad'a tambur'et'o : jen, Jozef'o Matzerath pov'is plu kultiv'ad'i si'a'n kuir'art'o'n.

    Anstataŭ “ Patr'o ni'a ” Oskar'o komenc'is preĝ'ad'i Mi am'as vi'n, Maria pri'mok'et'is kaj for'puŝ'et'is la mal'lert'a'n Oskar'o'n, sed ja ne kun efik'o por'etern'a.

    Efervesk'a pulvor'o est'as bon'gust'a kaj kun iom da saliv'o ĝi bon'e ŝaŭm'as —special'e sur umbilik'o de la tikl'iĝ'em'a Maria.

    Sam'e kiel est'as iom mal'klar'e, ĉu Oskar'o est'as fil'o de Maria aŭ kiel frat'o'n de Oskar'o.

    La raport'o'j de Bebra, la nan'o, kiel klaŭn'o, kun'pren'as la ali'a'n grand'talent'a'n mal'grand'eg'ul'o'n Oskar'o'n, por grand'a cirk'a rond'vojaĝ'o.

    La sukces'a cirk-an'o, Oskar'o, hav'as sukces'o'n ankaŭ de amor'ant'o kun la et'a art'ist'in'o Rozvita.

    En ali'a ĉapitr'o, Oskar'o unu'e tim'as, post'e kvazaŭ ek'gvid'as la band'o'n de la El'prem'ant'o'j —jun'ul'o'j, kiu'j ŝtel'ad'as en la urb'o'part'o Nov'a Haven'o... en la nom'o de la et'a Jesu'o Krist'o... kiu konfes'is si'n kaj do ek'est'is Oskar'o. Ili pri'rab'ad'is, ekzempl'e, parti'a'j'n kas'o'j'n. La mal'am'at'a'n “ Helmuton Neithberg ” ili dron'ig'is en Motlavo. —Ĉu oni pov'os kred'ig'i, ke Oskar'o est'as iom mens'mal'san'a, por ne pun'i li'n?

    Kiam rus'a'j soldat'o'j paŝ'as en la kel'o'n, Grass —en la roman'o Rat'in'o —Oskar'o aper'as kiel riĉ'eg'a posed'ant'o de vide'o'firma'o, kiu em'as kaj plan'as registr'i vide'o'seri'o'n pri pere'o de la faŭn'o kaj flaŭr'o, ankaŭ por per'labor'i mult'e.

    Tomasz Chmielik plaĉ'as al mi.

    Ŝajn'as al mi, ke Chmielik ŝat'as artikol'i io'n kio'n li opini'as tre karakteriz'a, tip'a, kun tip'a, klar'a, memor'ind'a ec'o ; tiu'n uz'manier'o'n oni pov'as lern'i de li, leg'ant'e li'a'n tekst'o'n, sed tio ne ŝajn'as est'i la norm'o'j kaj kutim'o'j de Esperant'o. Jen li'a'j simil'a'j uz'o'j de la artikol'o la : “... li sent'is si'n kulp'a kaj kelk'foj'e eĉ plor'is ĉar li hav'is la mol'a'n kor'o'n ” ( p. 73 ). Ni postul'is la alt'a'n salajr'o'n kaj ricev'is du'dek mark'o'j'n ( p. 453 ).

    Fin'e mi esprim'as la opini'o'n, ke Tomasz Chmielik pro la far'it'a grand'a kaj plej'part'e nepr'e konven'a traduk'labor'o merit'as ni'a'n sincer'a'n dank'o'n kaj gratul'o'n. Li'a tekst'o est'as cert'e tekst'o viv'a, agrabl'a, ebl'ig'a atent'i la en'hav'o'n, la art'a'n mesaĝ'o'n de la aŭtor'o.

    WACHA Balázs

  • KLEKS, Pol'land'o, 2000. 534 paĝ'o'j.
  • Mov'ad'a sprit'o —mond'a kritik'o

    Por ĉiu'j 19 ĝu'ind'a'j kant'o'j el la kompakt'a disk'o Ni tost'u la verd'a'n fortun'o'n de la pol'a bard'o kaj el'don'ist'o Georg'o Handzlik la vort'o'j'n pri'zorg'is li mem —du en traduk'o, la ceter'a'j original'e verk'it'a'j. Eĉ pri la muzik'o respond'ec'as plej'part'e la bard'o, asist'at'a foj'e de ali'a'j pol'a'j kompon'ist'o'j. Malic-mien'a krokodil'o ornam'as la ekster'o'n de la KD-kovr'il'o, kio kre'as antaŭ'supoz'o'j'n pri la en'hav'o. Efektiv'e, mov'ad'a'j simbol'o'j kaj noci'o'j lud'as centr'a'n rol'o'n en la pli'mult'o de la kant'o'j, kun trakt'o iom mok'a, satir'a, sed sam'temp'e simpati'a. Feliĉ'e, mov'ad'aĵ'o'j, bezon'ant'a'j klar'ig'o'n, ricev'as konciz'a'j'n ne'kant'a'j'n en'konduk'o'j'n.

    Sub la lupe'o'n ven'as Andre'o Kazimierz Bein ( kabe'iĝ'os iam mi... / / ebl'e tamen post kongres' ), apart'aĵ'o'j de ĝust'e tiu'j kongres'o'j, la akademi'o, Volapuk'o, la mok-turism'o, ktp. La mov'ad'a dev'ig'aĵ'o Dek botel'o'j trans'form'iĝ'as al sinkop'a Dek klub'an'o'j , montr'ant'a kiel ili mal'aper'as : nask'iĝ'is beb', rest'is sep,... for'vojaĝ'is al kongres' ( 6 ),... star'is bel'ul'in' ( 5 ),... invit' al strat'o'bar' ( 4 ),... iu laŭt'blasfem'is “ fi ” ( 3 ),... mort'is pro enu' ( 2 ), kun sekv'o ke facil'is elekt'i klub-prezid'ant'o'n.

    Inter mov'ad'o kaj politik'o situ'as Egal'ec' per lingv'o , kiu tez'as ke neŭtral'a lingv'o en si mem ne kurac'as pli prem'a'j'n mal'egal'ec'o'j'n kiel sen'hejm'ec'o'n, mal'sat'o'n, ne'pag'i'pov'o'n kaj simil'a'j'n. Est'us tro'ig'o pretend'i, ke la esperant'ist'ar'o kred'as ke komun'a lingv'o solv'os ĉio'n, sed ver'as, ke mal'sufiĉ'e ni medit'is kaj esplor'is kiel al'front'i la rilat'o'j'n inter lingv'a'j kaj ali'a'j mal'egal'ec'o'j.

    Plej rekt'e politik'a'j kaj grand'mond'a'j est'as Just'a'j bomb'o'j , Tro'postul'o kaj La knab'o'j de la nigr'a-blank'a fot'o . Sed la kant'o'j ne ŝveb'as en abstrakt'aĵ'o'j —oni kon'as Tiran'o'n, Senegal'o'n, Pekin'o'n, Ĉeĉeni'o'n ne el televid'a'j raport'o'j, sed el memor'o'j pri unu'op'ul'o'j, foj'e iam'a'j amik'o'j kaj kongres'an'o'j.

    Iu'j kant'o'j relief'ig'as lok'o'j'n ( Finnlando , Bien'o en Nordi'o , Danc'u Eŭrop'o ), ali'a'j event'o'j'n ( Titanik ). Lok'ŝajn'a est'as Ukraini'o sed fakt'e est'as kant'o pri am'o esting'it'a de lim'o'j kaj bar'o'j. Nostalgi'o rol'as fort'e en plur'a'j kant'o'j, de la komenc'a Ludovik'o , tra Knab'o'j de tiu kongres'o , ĝis la disk'nom'don'a Ni tost'u la verd'a'n fortun'o'n kaj la last'a kaj surpriz'fin'a Ĝis re'vid'o .

    La ĉef'instrument'o est'as akustik'a gitar'o, foj'e kun al'don'o de violon'o, foj'e pian'o, foj'e ŝajn'e sintez'il'o, kiu don'as bon'ven'a'n vari'o'n. La registr'ad'o kaj muzik'ad'o est'as profesi'nivel'a'j. Neniam la muzik'o super'reg'as —feliĉ'e la tekst'o'j, ind'a'j je proksim'a aŭskult'ad'o, rest'as ĉiam facil'e kapt'ebl'a'j.

    Stefan MACGILL

  • Georg'o Bielsko-Biała, Pol'land'o, 2001. Kompakt'a disk'o, 52 mi'n.
  • Armeni'o fest'is 1700 jar'o'j'n da krist'an'ism'o

    En la komenc'o de la kvar'a jar'cent'o okaz'is event'o, kiu antaŭ'difin'is la histori'a'n evolu'o'n de l ’ armen'a popol'o. Krist'an'ism'o en'ir'is Armeni'o'n komenc'e de la unu'a jar'cent'o kaj est'is akcept'it'a kiel ŝtat'a religi'o en 301. Tio ĉi okaz'is dank'e al du grav'a'j ag'ant'o'j, Ĥor Virab ), kiu ĝis nun est'as konserv'it'a kaj est'as dezir'ind'a vid'ind'aĵ'o por turist'o'j.

    En 303 est'is fond'it'a la patr'in'a katedral'o Sankt'a Eĉmiadzin, kiu ĝis nun funkci'as kiel spirit'a centr'o de ĉiu'j armen'o'j kaj kiel rezid'ej'o de la eklezi'a gvid'ant'o. Krist'an'ism'o far'iĝ'is la kred'o de ĉiu'j soci'a'j tavol'o'j, fundament'o de la mond'koncept'o de l ’ armen'o'j. Ĝi difin'is la moral'a'j'n kriteri'o'j'n, stimul'is la evolu'o'n de la armen'a naci'a kultur'o.

    La krist'an'a kred'o, al kiu la armen'o'j rest'is fidel'a'j dum la jar'cent'o'j, far'iĝ'is baz'a faktor'o por konserv'ad'o de la original'ec'o de armen'a kultur'o kaj lingv'o. La armen'a apostol'a eklezi'o est'as ĝis nun la pont'o inter la patr'o'land'o kaj armen'a'j diaspor'o'j en la tut'a mond'o.

    La histori'a viv'o de la armen'o'j pas'is en vast'a armen'a mont'o'land'o. Preskaŭ en ĝi'a centr'o trov'iĝ'as mont'o Ararat, kiu'n Di'o destin'is por sav'i la bibli'a'n patriark'o'n No'a. La form'iĝ'o de la armen'a popol'o komenc'iĝ'is ĉirkaŭ 3000 jar'o'j'n antaŭ Krist'o. Grav'a'n rol'o'n en tio hav'is gent'o'j, kiu'j aparten'is al la hind-eŭrop'a lingv'a famili'o. Trov'iĝ'ant'e sur la lim'o de Azi'o kaj Eŭrop'o, la armen'o'j komunik'iĝ'is kun ties kultur'o'j. Fakt'e ver'a'n armen'a'n kultur'o'n est'ig'is element'o'j de ambaŭ civiliz'o'j. Grav'e influ'is la armen'a'n kultur'o'n helen'ism'o. De tiu pagan'a epok'o konserv'iĝ'is mult'a'j arkitektur'a'j konstru'aĵ'o'j. Fam'a ekzempl'o est'as la templ'o de Garn'i ( 1a jc. ).

    Grav'eg'a event'o de la kultur'a viv'o est'is la kre'ad'o, en 405, de armen'a alfabet'o far'e de Mesrop Maŝtoc en preĝ'ej'et'o ne mal'proksim'e de Erevan'o, en vilaĝ'o, kiu nun est'as pilgrim'lok'o.

    La kre'ad'o de armen'a'j liter'o'j stimul'is la evolu'o'n de armen'a literatur'o, kiu form'iĝ'is per histori'a'j, filozofi'a'j, teologi'a'j, natur'scienc'a'j kaj bel'art'a'j mens'labor'o'j. Antaŭ la invent'o de la armen'a alfabet'o la popol'o dum jar'mil'o'j uz'is kojn'o'form'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n. Mult'o el tio konserv'iĝ'is ĝis ni'a temp'o. La mez'epok'a histori'ist'o de la 5a jar'cent'o, Movses Ĥorenaci verk'is kon'at'a'n Armen'a'n histori'o'n .

    Ampleks'a'n scienc'a'n hered'aĵ'o'n post'las'is matematik'ist'o, geograf'o, kosm'olog'o Erebuni, Urartua urb'o de la 8a jc. a. K. Tamen Erevan'o kaj la tut'a Armeni'o est'as riĉ'a je bel'eg'a'j preĝ'ej'o'j kun kruc'o'ŝton'o'j. Kruc'o'ŝton'o est'as tre original'a esprim'o de la armen'a art'o. Tio ĉi est'as ia'spec'a ŝton'a aĵur'o kun kruc'o kiel grav'a part'o, kaj ĉirkaŭ ĝi admir'ind'a'j ornam'aĵ'o'j. Mal'supr'e de la kruc'o est'as inkrust'it'a la simbol'o de etern'ec'o.

    La bel'ec'o'n de la alt'mont'a lag'o Sevan ( 1897 m super la mar'nivel'o ), unu el la plej alt'a'j en la mond'o, ne ebl'as pri'skrib'i per vort'o'j —tio'n neces'as vid'i.

    Nun'temp'a Erevan'o est'as antikv'a kaj modern'a sam'temp'e. Promen'ant'e sur la strat'o'j oni pov'as vid'i mal'nov'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n apud la modern'a'j, kaj bel'eg'a'j'n kaf'ej'o'j'n kaj restoraci'o'j'n, akv'a'n park'o'n, ktp.

    Sub protekt'ad'o de Unesk'o, la armen'a popol'o kaj la tut'a krist'an'a mond'o fest'is en 2001 la 1700-jar'iĝ'o'n de krist'an'ism'o ĉe ni. Far'e de ŝtat'a organiz'a komitat'o est'is plur'a'j special'a'j aranĝ'o'j. La plej grav'a'j est'is inaŭgur'o de preĝ'ej'o Grigor Lusavoriĉ en septembr'o, pilgrim'ad'o al la sankt'a'j lok'o'j kaj vizit'o'j al histori'a'j vid'ind'aĵ'o'j.

    Lida ELBAKJAN


    1. Titol'o de la ĉef'pastr'o de la armen'a kaj de iu'j ali'a'j orient-krist'an'a'j eklezi'o'j. ( Not'o de la redaktor'o )

    2. Urartuo jam est'is politik'e grav'a region'o dum la inter-trakt'ad'o'j kaj-batal'o'j inter Asiri'o kaj la hitit'o'j en la 18a jc. a. K. ( Not'o de la redaktor'o )

    Ne'solid'a'j soldat'o'j

    De la dev'ig'a soldat'serv'o de'flank'iĝ'is dum naŭ monat'o'j de la jar'o 2001 313 litov'a'j soldat'o'j. La ĉef'a kial'o est'is drink'ad'o ( 121 kaz'o'j ). Sekv'is aŭt'a'j aŭ bus'a'j pane'o'j ( 42 kaz'o'j ), famili'a'j kaj person'a'j cirkonstanc'o'j ( 31 kaz'o'j ), dezir'o kun'fest'i kun ge'amik'o'j ( 21 kaz'o'j ), ne'dezir'o serv'i ( 20 kaz'o'j ), kaj dezir'o ripoz'i ( 18 kaz'o'j ). Narkot'aĵ'o'j ne lud'as grand'a'n rol'o'n por la litov'a'j soldat'o'j : laŭ test'o'j nur iom pli ol 9 % uz'as narkot'aĵ'o'j'n, ĉef'e met'amfetamin'o'n, opiat'o'j'n kaj kanab'prepar'aĵ'o'j'n.

    Soldat'o est'as konsider'at'a de'flank'iĝ'int'o, se ĝis kvin tag'o'j li ne est'as ven'int'a al si'a taĉment'o. Post kvin tag'o'j li dev'as aper'i antaŭ tribunal'o. Pro propr'a'vol'a de'flank'iĝ'o atend'as disciplin'a pun'o, nom'e arest'o dum dek tag'o'j. Ĉiu'jar'e en Litovi'o ĉirkaŭ 4000 jun'ul'o'j est'as vok'at'a'j al milit'serv'o. En'tut'e en la litov'a arme'o serv'as ĉirkaŭ 10 000 soldat'o'j, el kiu'j la du'on'o est'as rekrut'o'j.

    LAST

    Vojaĝ'ant'e kun Mark'o Pol'o

    Ĉu ebl'as vojaĝ'i tra la temp'o?

    Kio'n vi far'as, se vi vol'as vizit'i Itali'o'n? Vi simpl'e —se vi hav'as temp'o'n kaj mon'o'n —konsult'as vi'a'n Pasport'a'n Serv'o'n , ir'as al la plej proksim'a staci'dom'o, aĉet'as bilet'o'n kaj post kelk'a'j hor'o'j en trajn'o vi est'os ( ekzempl'e ) en “ la Etern'a Urb'o ” Rom'o. Tamen se vi vol'as vizit'i ne la modern'a'n Rom'o'n, sed tiu'n de Cezar'o aŭ Aŭgust'o, kio'n vi far'u? Ĉu vizit'i la ruin'ej'o'j'n de la Forum'o? Ĉu ebl'e kun dik'a gvid'libr'o, kiu klar'ig'as la signif'o'n de la rest'int'a'j ŝton'ar'o'j? Mi ne sci'as, ĉu tio kontent'ig'os vi'n aŭ ne. Sed mi iomete dub'as.

    Se vi vol'as vizit'i la antikv'a'n Rom'o'n, tiam vi ir'u ne al la fervoj'o, sed ir'u al vi'a libr'o-bret'ar'o ( aŭ-vend'ej'o ), elekt'u unu aŭ du volum'o'j'n de antikv'a'j verk'ist'o'j kaj ek'leg'u. Tiel antikv'ul'o'j mem inter'parol'os kun vi. Kaj vi ek'sci'os, kio'n ili pens'is, aŭd'is kaj vid'is, kaj ne tio'n, kio'n ni pens'as, ke ili pens'is...

    Sed mi ja recenz'as La libr'o'n de mir'ind'aĵ'o'j de Mark'o Pol'o. Do kial mi komenc'is de Itali'o? Ĉu ĉar li est'is veneci'an'o, ital'o? Jes ja, sed est'is ali'a kaŭz'o. Tiu esperant'a traduk'o pov'as est'i por vi ver'a temp'o'vojaĝ'il'o en la epok'o'n jam pli ol 700 jar'o'j'n for de ni. Tiu epok'o est'is epok'o de grand'a'j konflikt'o'j. Pri la kruc'milit'o'j inter la krist'an'o'j kaj islam'an'o'j ni ja, ebl'e, ankoraŭ re'memor'as, sed sam'temp'e Okcident'o'n minac'is ali'a imperi'o : Ĉingisĥano komenc'e de la 13a jar'cent'o fond'is la mongol'a'n mond'imperi'o'n. Tiu imperi'o iom post iom en'glut'as ne nur Ĉini'o'n kaj Mongoli'o'n, sed baldaŭ preskaŭ ĉio'n en Azi'o, inkluziv'e de Iran'o, Irak'o, pli mal'pli Turki'o kaj de grand'a'j part'o'j de la orient'a kaj mez'a Eŭrop'o.

    En la jar'o 1241 apud Lignico ( Pol'land'o ) kaj post'e apud Vien'o la okcident'an'o'j sukces'is kontraŭ'star'i kaj re'bat'i la mal'amik'a'j'n soldat'ar'o'j'n. En 1370 tiu giganta imperi'o sufer'is grav'a'n bat'o'n : Ĉini'o —long'temp'e mongol'a teritori'o —sukces'is venk'i kaj el'puŝ'i la mongol'a'n dinasti'o'n. Tiu politik'a ŝanĝ'o ankaŭ tre influ'is la ĉin'a'n viv'o'n : la nun ek'reg'ant'a Ming-dinasti'o mal'permes'is, ekzempl'e, ĉiu'j'n religi'o'j'n, kiu'j ne est'is origin'e ĉin'a'j, sed permes'at'a'j kaj toler'at'a'j aŭ eĉ sub'ten'at'a'j de la mongol'o'j kiel ekzempl'e, la krist'an'ism'o'n.

    Sed inter tiu'j grav'a'j dat'o'j por la histori'o de la mond'o, la patr'o kaj onkl'o de Mark'o Pol'o en la ses'dek'a'j jar'o'j de la 13a jar'cent'o kaj post'e ankaŭ Mark'o mem ( 1272 ĝis 1296 ) vojaĝ'is al la mal'proksim'eg'a Azi'o. Ni ne forges'u, ke oni marŝ'is, ebl'e, du aŭ tri jar'o'j'n pied'e por ating'i la ĉef'urb'o'n de la mongol'o'j, la nun'a'n Pekin'o'n.

    Tamen la Pol'o'j ne est'is la unu'a'j eŭrop'an'o'j kaj ankaŭ ne la last'a'j, kiu'j komenc'is la vojaĝ'o'n kaj sukces'is viv'a'j re'ven'i. Mark'o mem menci'as ali'a'j'n, kiu'j'n ili dum la vojaĝ'o renkont'is. Sed por ni Mark'o Pol'o kaj li'a libr'o tial est'as tiel grav'a, ĉar la ali'a'j ne post'las'is tiom da inform'o'j kiel li. Tiu merit'o por Mark'o kaj feliĉ'o por ni —la post'e'ul'o'j —est'is kaŭz'it'a de mal'feliĉ'a event'o en la viv'o de Mark'o. Li'a ge'patr'a urb'o Veneci'o mal'venk'is en milit'o kontraŭ Ĝenov'o kaj li iĝ'is mal'liber'ul'o. Sed dum la rest'ad'o en la mal'liber'o ( inter 1298 kaj 1299 ) li dikt'is si'a'n verk'o'n al Rustichello [ rustikello ]. Fakt'e sen tiu ĉi person'o, ver'ŝajn'e, neniu plu sci'us io'n pri la fam'a vojaĝ'o de la Pol'o'j. Sed nun ne imag'u, ke Mark'o dikt'is en sen'lum'a kaj mal'pur'a mal'liber'ej'a ĉambr'aĉ'o! Alt'klas'a'j mal'liber'ul'o'j kiel ili, ĝu'is cert'a'j'n privilegi'o'j'n, kaj pov'is, ekzempl'e, promen'i, akcept'i vizit'o'j'n de amik'o'j, renkont'iĝ'i, ktp.

    Tiu traduk'o el la mal'nov'a franc'a sukces'as tre bon'e re'don'i la etos'o'n de tiu for'a epok'o. La traduk'int'o Daniel Moirand kre'is verk'o'n, kiu dum leg'ad'o preskaŭ ŝajn'ig'as, ke vi aŭd'as la voĉ'o'n de Mark'o, dikt'ant'e al vi si'a'j'n aventur'o'j'n. Sed ĉar ja la temp'o'j preter'flu'is kaj ŝanĝ'iĝ'is, neces'is ne nur bon'a traduk'a kapabl'o. Por help'i al la leg'ant'o vojaĝ'i al la temp'o de Mark'o, neces'as inform'o'j pri la temp'o kaj ĝi'a'j cirkonstanc'o'j. Tiu'j'n abund'e kaj en sufiĉ'a, ne tro'a kvant'o don'as la antaŭ-kaj post'parol'o kaj la mult'a'j pied'not'o'j. Per ili vi hav'as en'konduk'o'n en la epok'o'n laŭ la hodiaŭ'a scienc'o kaj sci'o.

    Mi gratul'as al Daniel Moirand, ĉar li sukces'is verk'i libr'o'n, kiu ne nur est'as bon'a, sed, cert'e, almenaŭ sam'alt'kvalit'a kiel traduk'o en unu el la naci'a'j lingv'o'j. Est'u pli da tia'j libr'o'j en ni'a lingv'o!

    Wolfram ROHLOFF

  • Mark'o Pol'o : La libr'o de la mir'ind'aĵ'o'j aŭ pri'skrib'o de la mond'o. Esperant'ig'is Rotterdam, 2001. 445 paĝ'o'j. ISBN 92 9017 075 1.
  • Re'ven'o al literatur'o

    La nom'o de Modest, en la jar'o 2000 est'is el'don'it'a libr'et'o de ese'o'j, kaj jen —mal'grand'a libr'o kun rikolt'o de novel'o'j ( part'e verk'it'a'j antaŭ dek jar'o'j, part'e nov'a'j ).

    La modest'e ( konven'e al la nom'o de la aŭtor'o! ) el'don'it'a libr'o en'hav'as 18 novel'o'j'n, kiu'j tem'as, sam'e kiel antaŭ'e, pri simpl'a'j viv'o'j kaj tra'viv'aĵ'o'j de ordinar'a'j hom'o'j. Jen ni renkont'as spur'o'j'n de mal'agrabl'a pas'int'ec'o kun'e kun iam'a soldat'o, jen perfid'o'n de mal'nov'a amik'in'o far'e de ŝi'a iam'a sam'klas'an'in'o, jen denunc'o'n de la edz'in'o pri la edz'o, jen sent'o'j'n de patr'in'o, kiu tim'as, ke ŝi'a adopt'it'a fil'in'o iam ek'sci'u pri si'a ne laŭ'sang'a fil'in'ec'o, jen histori'o'n de kaŝ'em'a bon'a knab'in'o, kiu ja per'labor'is mon'o'n krim'e. Ali'a'j rakont'o'j pli simil'as mal'nov'a'j'n parabol'o'j'n ( La kas'o , En la taksi'o ). Tre elokvent'e est'as rakont'it'a histori'o el la period'o, kiam oni pen'is per'fort'e asimil'i la bulgar'a'j'n turk'o'j'n ( Vetiha ).

    La tem'o'j est'as tre divers'a'j. Sam'e kiel antaŭ'e, part'o de la novel'o'j est'as emfaz'it'e sen'naci'ec'a'j ( kiel, ceter'e, la aŭtor'a pseŭdonim'o ), la event'o'j pov'as okaz'i en iu ajn land'o, kaj nur en part'o el ili Modest evident'e rakont'as pri Bulgari'o, la ver'a loĝ'land'o de la aŭtor'o —apart'e tiam, kiam tem'as pri iu'j morn'a'j pas'int'a'j event'o'j. ( Ind'as not'i, ke, tamen, oni pov'us foj'e vid'i pur'e bulgar'a'j'n trajt'et'o'j'n en la “ sen'naci'ec'a'j ” rakont'o'j —ekzempl'e, sur'mur'a'j nekrolog'o'j en La perfid'o ).

    Jam antaŭ'e Julian Modest aplik'is kiel art'a'n rimed'o'n iom da mistik'o. Tiu metod'o ĉe'est'as ankaŭ en tiu ĉi libr'o. Tamen, diferenc'e de la antaŭ'a'j libr'o'j, ĉi tie est'as motiv'o de iom bigot'a krist'an'a mistik'ism'o ( La ikon'o ), kio pens'ig'as, ĉu la aŭtor'o ver'e far'iĝ'is pi'a ortodoks'ul'o, ĉu tio est'as nur'a hazard'o.

    Ĝeneral'e, la karakter'o de la verk'o'j dum la last'a'j dek jar'o'j ne ŝanĝ'iĝ'is —ni re'kon'as la kon'at'a'n stil'o'n de Modest, kiu ne mal'pli'bon'iĝ'is, sed, bedaŭr'ind'e, ankaŭ ne evolu'is —ĉiu rakont'o sid'us sur'lok'e en la antaŭ'a'j novel'ar'o'j. Sed ja verk'ist'o dev'as evolu'i de libr'o al libr'o —aŭ ĉu la paŭz'o en la kre'ad'o ne stimul'is tio'n? Ĉiu'okaz'e, ni ĝoj'u, ke la iam ŝat'at'a verk'ist'o al ni re'ven'is, kaj ni dezir'u al li verk'i nov'a'j'n, ĉiam pli profund'a'j'n novel'o'j'n kaj roman'o'j'n.

    Nikolao GUDSKOV

  • Skövde, 2001. 80 paĝ'o'j broŝur'it'a'j. ISBN 91-89432-05-3
  • Unu grand'a'n rond'o'n famili'a'n

    La libr'o Mond'a Federaci'o? Ampleks'a Analiz'o de Federaci'a Mond'reg'ist'ar'o de profesor'o Ronald J. Glossop merit'as serioz'a'n atent'o'n de ĉiu'j esperant'ist'o'j. Tio dir'end'as ĉar, sam'e kiel la aŭtor'o de la libr'o, mem esperant'ist'o, ĉiu'j esperant'ist'o'j ĉie ankaŭ prefer'us viv'i en la mond'o, en kiu pli bon'a kaj pli just'a politik'o reg'us super ni. Tio memor'ig'as last'a'temp'a'n alud'o'n de Humphrey Tonkin, kiam li traf'e demand'is “ Pro kio ni'a Esperant'o? ” kaj pled'is ke ni, pli ol antaŭ'e, streb'u al tio, kio'n li nom'is dinamik'a kaj ag'ant'a tut'mond'a Esperant'a Inter'naci'o ; io simil'a al Amnesti'o Inter'naci'a .

    Ronald Glossop pasi'e kaj fort'e argument'as, ke la nun'temp'a politik'a reg'ist'ar'a stat'o de la mond'o est'u reform'at'a kaj pli'bon'ig'at'a.

    Malgraŭ mem'evident'a sin'dediĉ'o al la ide'o de mond'reg'ist'ar'o, li honest'e kaj kler'e prezent'as la argument'o'j'n kaj por kaj kontraŭ la ide'o de mond'reg'ist'ar'o. Fin'e li montr'as erudici'e, ke paŝ'o antaŭ'e'n ating'i tia'n pli san'ig'a'n mond'o'n est'u form'o de mond'a federaci'o ; federaci'o, en kiu ni ĉiu'j est'us civit'an'o'j de la mond'o, anstataŭ est'i nur civit'an'o'j de ni'a'j de'nask'a'j naci'a'j kaj mult'naci'a'j ŝtat'o'j. Nur tio help'os ni'n abolici'i la aktual'a'n ĥaos'a'n politik'a'n milit'em'a'n stat'o'n de la mond'o.

    La esperant'a versi'o de la libr'o aper'is en la jar'o 2001, dum la angl'a el'don'o dat'iĝ'as je 1993. La mal'mol-kovr'il'a, klar'e pres'it'a esperant'a el'don'o est'as el'angl'ig'it'a de la aŭtor'o mem kun'labor'e de Johan'o Rapley kaj en'hav'as nov'a'n fin'a'n 9an ĉapitr'o'n ĝis'dat'ig'it'a'n.

    Sekv'as el tio, ke kaj la original'a angl'a verk'o kaj la fin'a 9a ĉapitr'o antaŭ'is la terur'a'j'n event'o'j'n de la 11a de septembr'o, 2001 kaj pli grav'e, tiu'j'n, kiu'j est'as okaz'int'a'j post'e : la atak'o'j de Uson'o kontraŭ Afgani'o kaj la milit'em'a'j deklar'o'j de la Prezident'o de Uson'o kaj li'a'j konsil'ist'o'j.

    La libr'o en'hav'as la sekv'ant'a'j'n ĉef'a'j'n ĉapitr'o'j'n ; en'konduk'o, baz'a'j koncept'o'j, rilat'o inter jur'o kaj reg'ist'ar'o, argument'ar'o por federaci'a mond'reg'ist'ar'o, polemik'o kontraŭ federaci'a mond'reg'ist'ar'o, la mond'feder'ist'a respond'o, proksim'iĝ'e al demokrat'a mond'a federaci'o, resum'o kaj komentari'o, ĝis'dat'ig'o, specimen'a bibliografi'o, sigl'o'j kaj indeks'o.

    Kiel la unu'a indik'o pri tio, kio sekv'os, frap'e, en la komenc'o de la libr'o, ni leg'as la dediĉ'a'j'n vort'o'j'n “ Por la evolu'ant'a mond'a komun'um'o ”.

    Komentari'ist'o'j pri federal'ism'o oft'e pri'skrib'as ĝi'n kiel spec'o'n de jur'ism'o ; kulmin'o'n de la koncept'o de reg'o de la jur'o. La kial'o est'as tio, ke la dis'divid'o de pov'o'j en federaci'a'j politik'a'j sistem'o'j est'as afer'o de konstituci'a jur'o, antaŭ'e inter'konsent'it'a de ĉiu'j individu'a'j ŝtat'a'j unu'o'j, kiu'j intenc'as konsist'ig'i al'don'a'n federaci'a'n ŝtat'o'n. Post kre'o de la nov'a federaci'a ŝtat'o, disput'o'j pri la ampleks'o de tiu'j apart'a'j pov'o'j solv'iĝ'as pli oft'e far'e de juĝ'ist'o'j ol far'e de politik'ist'o'j. Not'ind'as, ke la pli'mult'o de komentari'ist'o'j pri federal'ism'o est'as jur'ist'o'j.

    Tiu ĉi libr'o est'as escept'o el tia ĝeneral'aĵ'o kaj do tiu'j, kiu'j intenc'as leg'i la libr'o'n, ne est'u for'tim'ig'it'a'j de mi'a alud'o al jur'o!

    Ronald Glossop profesi'e est'as filozof'o, ne jur'ist'o. Krom est'i bon'e kon'at'a uson'a esperant'ist'o, li aktiv'as ankaŭ en la inter'naci'a'j mov'ad'o'j Federaci'o Mond'a kaj Amnesti'o Inter'naci'a . Laŭd'ind'a ekzempl'o de la supr'e menci'it'a alud'o far'it'a de Humphrey Tonkin.

    La libr'o komenc'iĝ'as per la dir'o de William O. Douglas, eks'juĝ'ist'o de la Uson'a Super'a Kort'um'o, kiu deklar'is : “ Mond'federaci'o est'as ide'o, kiu ne mort'os. Ĉiam pli kaj pli da hom'o'j ven'as al la konklud'o, ke la pac'o dev'as est'i pli ol paŭz'o'spac'o, se ni vol'us plu'viv'i ; ke la pac'o est'as produkt'o de leĝ'ar'o kaj soci'a ord'o ; kaj ke tia leĝ'ar'o est'as esenc'a kondiĉ'o, por ke la potenc'o de arm'il'o'j ne reg'u la mond'o'n ”.

    Se oni interpret'as tiu'n ĉi dir'o'n kiel esprim'o'n de optimism'o pri baldaŭ'a ating'o de iu mond'federaci'o, bedaŭr'ind'e, ŝajn'as al mi, ke la okaz'int'aĵ'o'j de 11a de septembr'o 2001 kaj tiu'j, kiu'j okaz'is post'e, far'as la vort'o'j'n de juĝ'ist'o Douglas tro esper'ig'a'j.

    Mi klar'ig'u tio'n. Est'as ver'a aforism'o, ke “ tiu'j, kiu'j posed'as potenc'o'n, mal'oft'e pret'as volont'e for'don'i ĝi'n. ” Tio'n oni dev'as dir'i, ĉar, se iam est'is dub'o pri tio, la ag'o'j de la uson'a reg'ist'ar'o post la 11a de septembr'o el'montr'as la gigant'a'n ampleks'o'n de la potenc'o de Uson'o, kaj ekonomi'a kaj milit'ec'a, en la nun'temp'a mond'o, potenc'o'n, kiu mult'e super'as la potenc'o'j'n de ĉiu'j ali'a'j ŝtat'o'j. Neniu, posed'ant'a tia'n potenc'o'n, liber'e vol'as perd'i ĝi'n.

    La baz'a ide'o de federal'ism'o est'as, ke la membr'a'j ŝtat'o'j de la federaci'o, kiel kondiĉ'o'n de membr'iĝ'o en la federaci'o, trans'don'u iu'j'n el si'a'j antaŭ'a'j potenc'o'j al nov'e kre'ot'a federaci'a ŝtat'o. Kiel membr'a'j ŝtat'o'j, ĉiu egal'as la ali'a'n. Iu'grad'e, la for'don'o mal'fort'ig'as ĉiu'j'n kaj apart'e tiu'j'n, kiu'j antaŭ'e hav'is pli grand'a'n potenc'o'n. Malgraŭ tio, konsekvenc'o est'as, ke praktik'e la potenc'o de la nov'a federaci'ig'it'a ŝtat'o baldaŭ super'as la potenc'o'n de ĉiu el la membr'a'j ŝtat'o'j.

    Est'us naiv'e pens'i, ke Uson'o, kiel nun'temp'e estr'at'a, volont'e for'don'us potenc'o'n, kiu'n ĝi ĝis nun ĝu'as. Ŝajn'as al vi'a recenz'ant'o, ke la nun'temp'a uson'a reg'ist'ar'o, kun'e kun si'a'j bon'a'j kon'at'a'j sin'ten'o'j al tia'j afer'o'j, est'as la plej grand'a mal'help'o kaj barier'o al ating'o de ia ajn mond'federaci'o. Lig'e al la ĥaos'a kaj danĝer'a stat'o de nun'temp'a'j inter'naci'a'j mond'afer'o'j, kiu pov'as dub'i ke ia sistem'o, pli bon'a ol tio kio'n ni nun hav'as, est'as urĝ'e bezon'at'a!

    En si'a libr'o Ronald Glossop fort'e argument'as, ke la nun'temp'a'j Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ) nek efik'e, nek demokrati'e reflekt'as nun'temp'a'j'n bezon'o'j'n de la popol'o'j de la mond'o. Kiel uson'an'o, ĝu'ant'a federaci'a'n sistem'o'n en si'a propr'a vast'a land'o, la sistem'o'n, kiu, malgraŭ si'a'j en'land'a'j problem'o'j, sukces'e unu'ig'as 50 apart'a'j'n ŝtat'o'j'n, li argument'as, ke tiu federaci'a princip'o est'u aplik'at'a al la tut'a mond'o ; ne nur ke la mond'o bezon'as si'a'n propr'a'n tut'mond'a'n reg'ist'ar'o'n, sed ke tiu mond'a reg'ist'ar'o dev'as est'i spec'o de federaci'o ; ke la politik'a kaj jur'a koncept'o'j de federal'ism'o est'u aplik'at'a'j al la tut'a mond'o.

    Pro la fakt'o, ke nur minoritat'o de popol'o'j viv'as sub federaci'a'j sistem'o'j kaj eĉ inter tiu'j, kiu'j hav'as tia'n spert'o'n, mult'a'j nur tre supr'aĵ'e kompren'as, kio est'as federal'ism'o aŭ kiel ĝi funkci'as, Ronald Glossop uz'as la komenc'a'j'n paĝ'o'j'n de la libr'o por klar'ig'i tia'j'n baz'a'j'n koncept'o'j'n. Tio'n li far'as bon'eg'e.

    Faktor'o, komun'a al ĉiu'j federaci'o'j, est'as part'a aŭ plen'a akcept'o de la princip'o, ke reg'ist'ar'a'j pov'o'j natur'e divid'iĝ'as en tri baz'a'j'n kategori'o'j'n : leĝ'don'a'j'n, ekzekutiv'a'j'n kaj juĝ'a'j'n ; kaj al'don'e, akcept'o de la princip'o de dis'divid'o de tiu'j ĉi pov'o'j inter la membr'a'j ŝtat'o'j de la federaci'o, t. e. inter la kre'it'a centr'a federaci'a reg'ist'ar'o kaj ĝi'a'j membr'a'j ŝtat'o'j. La manier'o distribu'i tiu'j'n pov'o'j'n ne ĉiam sam'as ; ekzempl'e, Uson'o kaj Aŭstrali'o ĝeneral'e don'as specif'a'j'n elekt'it'a'j'n pov'o'j'n al la centr'a'j federaci'a reg'ist'ar'o kaj parlament'o, las'ant'e la ceter'o'n, oft'e ne list'ig'it'a'n, al la konstitu'ant'a'j membr'a'j ŝtat'o'j. Kanad'o far'as la kontraŭ'o'n.

    Pro la fakt'o, ke en la kor'o de federal'ism'o est'as la koncept'o de akcept'at'a divid'o de pov'o kun la sekv'a leĝ'a lim'ig'ad'o de potenc'o, la aplik'o de la koncept'o pov'as funkci'i pac'e kaj efik'e, nur se ĉiu'j parti'o'j de federaci'a uni'o liber'vol'e akcept'as tiu'j'n baz'a'j'n fakt'o'j'n, kaj konsent'as, ke disput'o'j inter ili pri la ampleks'o de individu'a'j potenc'o'j est'u solvat'a'j per sen'depend'a sistem'o de tribunal'o'j.

    Plej mult'a'j federaci'o'j origin'as el la sent'o kaj kred'o, ke, kvankam la konstitu'ant'a'j part'o'j, la federaci'iĝ'ont'a'j ŝtat'o'j, ne vol'as perd'i ĉiu'j'n si'a'j'n individu'a'j'n ident'ec'o'j'n kaj potenc'o'j'n, ili ankaŭ vol'as profit'i de la fakt'o, ke unu'iĝ'o pli oft'e ne profit'ig'os ĉiu'j'n parti'o'j'n. Tia'j sent'o'j kaj kred'o'j super'reg'as la sin'ten'o'j'n, ke potenc'a'j ŝtat'o'j ne vol'as mal'pli'fort'ig'i si'a'j'n potenc'o'j'n, kaj mal'fort'a'j ŝtat'o'j ne vol'as dron'i en la kre'ot'a pli potenc'a federaci'a ŝtat'o. Por ating'i tio'n, kompromis'o'j ne'evit'ebl'as.

    Por ilustr'i la diferenc'o'n inter federaci'o'j kaj konfederaci'o'j, Ronald Glossop re'memor'ig'as al ni, kiel, konstituci'e, kiam la unu'a'j 13 brit'a'j koloni'o'j ribel'is kaj deklar'is si'a'j'n sen'depend'iĝ'o'j'n de Briti'o en 1776, ili unu'e elekt'is ne federaci'iĝ'i sed nur konfederaci'iĝ'i. Li emfaz'as la diferenc'o'j'n inter la du koncept'o'j, dir'ant'e, ke tiu ĉi unu'a konfederaci'o tiom oft'e mal'bon'e kaj danĝer'e stumbl'is, ke en 1789 la gvid'ist'o'j de la 13 tiam'a'j nov'a'j sen'depend'a'j ŝtat'o'j decid'is nul'ig'i si'a'n konfederaci'o'n kaj federaci'ig'i si'n, do kre'ant'e la nun'temp'a'n Uson'o'n.

    Ronald Glossop simil'ig'as la situaci'o'n de la 13 eks'koloni'o'j ĝis 1789 al tiu en la nun'temp'a mond'o. Malgraŭ mult'a'j diferenc'o'j, li simil'ig'as la stat'o'n de la 13 nov'a'j sen'depend'a'j ŝtat'o'j rilat'e al si'a konfederaci'a reg'ist'ar'o, al la rilat'o'j inter UN kaj ĝi'a'j nun'temp'a'j suveren'a'j membr'a'j ŝtat'o'j.

    Li traf'e memor'ig'as al ni, ke UN ne est'as federaci'o aŭ ia form'o de reg'ist'ar'o ; ke ĝi est'as nur spec'o de mal'fort'eg'a asoci'o de kun'labor'o inter la naci'a'j ŝtat'o'j de la mond'o, kiu'j ĉiu'j re'ten'as si'a'j'n suveren'a'j'n rajt'o'j'n. Tial est'as dub'ind'e, ĉu ĝi merit'as eĉ la nom'o'n de konfederaci'o. Struktur'e, ĝi est'as ankaŭ tre'eg'e mal'demokrati'e star'ig'it'a kaj reg'at'a per la garanti'it'a'j veto'a'j rajt'o'j, don'it'a'j en la Sekur'ec'a Konsili'o al 5 el la plej privilegi'it'a'j potenc'a'j naci'a'j ŝtat'o'j en la mond'o. Dum tiu'j 5 potenc'a'j ŝtat'o'j domin'as la Sekur'ec'a'n Konsili'o'n, tiu'j'n vic'e domin'as Uson'o.

    Ronald Glossop volont'e agnosk'as, ke kre'i demokrati'a'n kaj just'a'n sistem'o'n de mond'a federaci'o est'os tre mal'facil'a kaj grand'eg'a defi'o. Li'a esper'o est'as, ke iel UN iam est'os reform'it'a kaj iĝ'os ver'a demokrati'a federaci'o de la popol'o'j de la mond'o.

    La nun'temp'a nombr'o de membr'a'j ŝtat'o'j de UN est'as 199, kaj est'as atend'at'e, ke baldaŭ ali'a mal'grand'a, mal'fort'a ŝtat'o, Orient'a Timor'o, membr'iĝ'os. Ne est'os facil'e just'e akomod'i pretend'o'j'n kaj esper'o'j'n de tia'j miniatur'a'j ŝtat'o'j, kia Orient'a Timor'o, en ia est'ont'a mond'a federaci'a reg'ist'ar'o, en kiu sam'temp'e giganta ŝtat'o kiel Uson'o ankaŭ membr'as. Al'don'e, ni ne forges'u, ke mult'a'j popol'o'j de la mond'o ankoraŭ ne posed'as propr'a'n ŝtat'o'n kaj ankoraŭ lukt'as por ek'posed'i ĝi'n. Kvankam ne ĉiu'j sukces'os, iu'j ja ating'os tio'n. Kompar'e kun tio, kio est'as okaz'ant'a en Eŭrop'o, federaci'ig'i la tut'a'n mond'o'n est'os tre mal'facil'e.

    Ronald Glosop traf'e diskut'as mal'facil'aĵ'o'j'n kaj konvink'e prezent'as la argument'o'j'n por kaj kontraŭ la ide'o de mond'a federaci'o. Li pen'as refut'i la kontraŭ'a'j'n argument'o'j'n, don'as resum'o'n, kaj fin'e pled'as por si'a prefer'at'a federaci'a solv'o. Klar'iĝ'as, ke li hav'as neniu'j'n iluzi'o'j'n pri la mal'facil'ec'o de la task'o.

    Kvankam mond'federaci'iĝ'o ja signif'as, almenaŭ teori'e, mal'fort'ig'o'n de potenc'o, ( imag'u Uson'o'n kiel centr'ig'it'a'n ŝtat'o'n kaj ne kiel federaci'ig'it'a'n ), pro la hav'ebl'ec'o gajn'i nov'a'j'n eĉ pli grand'a'j'n potenc'o'j'n en nov'e kre'it'a mond'a federaci'o, la demand'o lev'iĝ'as, ĉu Uson'o, jam fakt'e kaj real'e la plej potenc'a ŝtat'o en la mond'o, bon'ven'ig'us ŝanc'o'n prav'ig'i jur'e kaj konstituci'e si'a'n fakt'e super'a'n potenc'o'n en'e de ia nov'a jur'a mond'federaci'o.

    Pro tio, Ronald Glossop lert'e emfaz'as la grav'ec'o'n hav'i en iu ajn mond'federaci'o demokrati'a'j'n rimed'o'j'n respons'ig'i tiu'j'n, kiu'j estr'os kaj gvid'os ĝi'n. Iel tiu'j respons'ig'a'j rimed'o'j dev'os don'i fin'a'j'n potenc'o'j'n al la popol'o'j de la mond'o kaj ne al la potenc'ul'o'j —ŝtat'a'j, korporaci'a'j aŭ individu'a'j.

    Winston Churchill iam dir'is, ke demokrati'o est'as la plej mal'bon'a sistem'o de reg'ad'o ĝis oni konsider'as la alternativ'o'j'n! Se est'as mal'facil'e demokrati'ig'i mult'a'j'n land'a'j'n soci'o'j'n, kiom pli mal'facil'e est'os demokrati'ig'i la tut'a'n mond'o'n, funkci'ant'a'n kiel unu grand'a mond'a federaci'o.

    Tamen, banal'e dir'at'e aŭ ne, la politik'a mond'o, en kiu ni viv'as, sen'dub'e, est'as mal'san'a. Ebl'as dir'i, ke ĝi prezent'as si'n simil'e al tio, kiel la land'o'j de la 17a jar'cent'o prezent'is si'n al la angl'a filozof'o Thomas The Leviathan ), help'is akcept'ebl'ig'i kaj normal'ig'i la koncept'o'n de la modern'a land'a suveren'a ŝtat'o —ĉu naci'a, ĉu mult'naci'a, ĉu eĉ ne naci'a. Ŝtat'o'j kaj naci'o'j ambaŭ est'as hom-art'e'far'it'a'j konstru'o'j.

    En'e de la land'o'j / teritori'o'j de la bon'e funkci'ant'a'j ŝtat'o'j, uz'o de per'fort'o est'as leĝ'e mal'permes'at'a, escept'e far'e de la ŝtat'o mem, kaj tiam, nur kiam prav'ig'at'a'j demokrati'e. Krim'a'j ag'o'j est'u pun'ebl'a'j nur far'e de iu ŝtat'o. Per'fort'aĵ'o'j, eĉ kiam far'it'a'j de ŝtat'o, ĉiam est'u bedaŭr'ind'aĵ'o'j kaj prav'ig'at'a'j nur ĉe soci'a bezon'o hav'ig'i ili'n, laŭ la demokrat'a'j fundament'a'j leĝ'o'j de la apart'a ŝtat'o.

    La cel'o de la recenz'at'a libr'o est'as help'i persvad'i ni'n, ke la mond'o, malgraŭ mult'a'j mal'facil'aĵ'o'j menci'it'a'j, ja bezon'as simil'a'n solv'o'n, kiel Hobbes propon'is al la pli mal'grand'a'j politik'a'j unu'o'j de si'a temp'o.

    Sen sci'o pri tio, kio est'is okaz'ont'a post la 11a de septembr'o, en ĉapitr'o Proksim'iĝ'e al Demokrat'a Mond'a Federaci'o Ronald Glossop prov'e al'front'as la problem'o'n kiel al'proksim'iĝ'i al ia mond'federaci'o. Kiel iniciat'i tia'n projekt'o'n? Li sugest'as, ke, ĉar la mal'varm'a milit'o est'as mal'antaŭ ni, ni nun ag'u por konvert'i UN en tia'n mond'a'n federaci'o'n. Ne mank'as mal'help'o'j sur tiu voj'o. Pro la event'o'j post la 11a de septembr'o oni pli pesimism'iĝ'as pri la ŝanc'o'j, ke oni baldaŭ ating'os tio'n. Kiel la kvin ŝat'o'j, kiu'j nun posed'as veto'a'j'n rajt'o'j'n en la Sekur'ec'a Konsili'o, inter'konsent'u for'don'i tia'j'n rajt'o'j'n?

    Menci'ind'as kelk'a'j ag'o'j, kiu'j pruv'as mal'em'o'n de la nun'temp'a reg'ist'ar'o de Uson'o al iu propon'o pli'fort'ig'i UN aŭ ir'i antaŭ'e'n al ia form'o de mond'reg'ist'ar'o.

    —Uson'o oft'e ne pag'as si'a'j'n kotiz'o'j'n por pun'i UN.

    —La iniciat'o star'ig'i sen'depend'a'n mond'a'n kriminal'a'n tribunal'o'n por juĝ'i akuz'at'o'j'n pri inter'naci'a'j krim'o'j, krim'o'j simil'a'j al tiu'j kontraŭ Uson'o en la 11a de septembr'o, est'as fort'e opon'at'a de la uson'a reg'ist'ar'o, ĉar ali'e ebl'as, ke uson'a'j milit'ist'o'j iam est'os kondamn'at'a'j de ĝi.

    —La em'o paŝ'i for de jam akcept'it'a'j trakt'at'o'j, ekzempl'e la Kiot'o Protokol'o, tem'ant'a pri tut'mond'a varm'iĝ'ad'o, la anonc'it'a'j intenc'o'j kontraŭ la Kontraŭ'misil'a Traktat'o, kontraŭ nukle'a'j prov-eksplod'ig'o'j, nov'a'j protokol'o'j tem'ant'a'j pri biologi'a'j kaj kemi'a'j arm'il'o'j, kaj plej last'a'temp'e, ĉe Guantanama Golf'et'o en Kub'o, la rifuz'o don'i al la kapt'it'o'j el Afgani'o la rajt'o'j'n de milit'kapt'it'o'j, la minac'o'j kontraŭ ali'a'j land'a'j reg'ist'ar'o'j. Kio okaz'os, se Uson'o decid'os atak'i Irak'o'n? Supoz'ebl'e, la intenc'o est'as de'nov'e ignor'i UN.

    Ne ebl'as ne dir'i, ke la ide'o de mond'a federaci'o, kvankam neces'e ĝust'a kaj laŭd'ind'a, est'as nur iom pli ol utopi'a rev'o en la nun'temp'a mond'o. Tio'n, mi suspekt'as, la laŭd'ind'a aŭtor'o de tiu ĉi bon'eg'a libr'o agnosk'us.

    Tamen, tiel nom'at'a'j perd'it'a'j kaŭz'o'j ne ĉiam est'as perd'it'a'j. Mil jar'o'j est'is bezon'at'a'j antaŭ ol grand'a'j part'o'j de Eŭrop'o pov'is ĝu'i pac'o'n, kaj eĉ nun ne ĉiu'j part'o'j. Ni ne forges'u, ke est'as pli ol 200 jar'o'j de kiam la propon'o uz'i metr'a'n sistem'o'n est'is unu'e prezent'it'a al la mond'o. Iu'j land'o'j de la mond'o ankoraŭ ne uz'as ĝi'n.

    En mi'a propr'a land'o Aŭstrali'o ni bezon'is pli ol 100 jar'o'j'n, antaŭ ol ni sukces'is fin'e abolici'i la fi'fam'a'n blank'a'n aŭstrali'a'n en'migr'ad'a'n politik'o'n. Eĉ nun mult'a'j el ni ankoraŭ trov'iĝ'as mens'e sub influ'o de tiu politik'o de super'ec'o kaj apart'ec'o.

    Ni'a propr'a Esperant'o, neŭtral'a kaj relativ'e facil'e lern'ebl'a kaj uz'ebl'a inter'naci'a lingv'o, ankoraŭ ne est'as pli ol marĝen'e uz'at'a tra la mond'o.

    Tiu'j, kiu'j sub'ten'as la nobl'a'n ide'o'n de Mond'a Federaci'o, tiu'j, kiu'j laŭd'as la lert'a'j'n kaj progres'ig'a'j'n pled'o'j'n de profesor'o Ronald Glossop, ne perd'u esper'o'n. Inter'temp'e, tiu ĉi libr'o kuraĝ'ig'os ĉiu'j'n, kiu'j streb'as ating'i pli raci'a'n, demokrati'a'n solv'o'n por la mond'a politik'a reg'ist'ar'a problem'o.

    Kep ENDERBY

  • Jennings, 2001. 356 + 12 paĝ'o'j.
  • Baz'a Esperant'a Radik'ar'o

    Mez'e de anonc'o'j aŭ efektiv'a'j aper'ig'o'j de grand'a'j naci'lingv'a'j-esperant'a'j vort'ar'o'j, Wouter Pilger favor'as la publik'o'n de Esperant'o-uz'ant'o'j per ĉi ne'grand'a, sed valor'a poŝ'format'a libr'et'o, dediĉ'it'a ĉef'e al lern'ant'o'j kun de'nask'a'j lingv'o'j, por kiu'j ne ekzist'as vort'ar'o'j, aŭ al fin'int'o'j de unu'a'grad'a kurs'o, por kiu'j konsult'ad'o de grand'a vort'ar'o est'us efektiv'e pez'a. Tem'as pri vort'ar'o, kiu difin'as Esperant'o-vort'o'n per ali'a'j Esperant'o-vort'o'j. Ĉu ne jam ekzist'as PIV por tio? Aŭ la Ret'a Vort'ar'o ? Cert'e, sed PIV ne est'as en'poŝ'e kun'port'ebl'a kaj komfort'e konsult'ebl'a ĉiu'minut'e, kaj la Ret'a Vort'ar'o bezon'as sam'moment'a'n ret'al'ir'o'n. Krom'e la dimensi'o de PIV oft'e permes'as detal'a'n difin'o'n, dum por la ordinar'a uz'ant'o oportun'us pli skem'a, pli simpl'a ; kaj plur'foj'e en la PIV -a difin'o est'as uz'at'a'j vort'o'j mult'e mal'pli oft'a'j kaj do mal'pli kon'at'a'j ol la difin'at'a vort'o mem.

    Mal'e, la Baz'a Esperant'a Radik'ar'o ( BER ) streb'as al simpl'ec'o, ne perd'ant'e komplet'ec'o'n. Ni ekzempl'u per la vort'o “ lukt'i ” : en PIV : 1. batal'i per la sol'a korp'a fort'o, sen arm'il'o'j ( sekv'as tri ekzempl'o'j kaj unu re'send'o al “ barakt'i ” ). 2. ( f ) Pen'i, klopod'i por venk'i mal'help'o'n aŭ ating'i mal'facil'a'n rezult'o'n ( sekv'as kvar ekzempl'o'j ). Sum'e, dek kolumn'a'j lini'o'j. En BER : batal'i sen arm'il'o'j ( ankaŭ kiel sport'o ) ; pen'e prov'i venk'i mal'facil'aĵ'o'j'n. Sum'e : unu kaj du'on'a lini'o. Por kompren'i la difin'o'n en BER ne neces'as kon'i la vort'o'j'n “ klopod'i ” kaj “ rezultat'o ”, kaj tamen BER eĉ menci'as la sport'o'n, forges'it'a'n en PIV eĉ en la ekzempl'o'j. Ĉe “ ronk'i ” : en PIV : 1. el'ig'i bru'o'n dorm'ant'e, plej'oft'e pro vibr'ad'o de la palat'a vel'o 2. el'ig'i, ekster la dorm'o, bru'o'n simil'a'n ( kun plur'a'j ekzempl'o'j ). En BER : ( tre ) aŭd'ebl'e spir'i dum dorm'o. Ne est'as dub'o, pri tio, kiu el la du difin'o'j est'as pli facil'e uz'ebl'a...

    La aŭtor'o atent'ig'as, ke ne tem'as pri difin'o'j de unu'op'a'j vort'o'j, sed simpl'e pri help'il'o por pov'i kompren'i vort'o'n merg'it'a'n en la ĉirkaŭ'tekst'o'n. La aŭtor'o mem deklar'as, ke kelk'foj'e li klar'ig'is la signif'o'n “ pli sugest'ant'e ol difin'ant'e ” ; nu, la sugest'o'j est'as ĉiam traf'a'j. Kompren'ebl'e, ia'n baz'o'n de la leksik'o la uz'ant'o dev'as jam hav'i, ekzempl'e proviz'o'n de kelk'cent radik'o'j ; la verk'et'o li'n konduk'as al ĉ. 2700. Ne nur : sed trov'iĝ'as ankaŭ la plej uz'at'a'j mal'long'ig'o'j, kiel s-ro , d-ro , kiu'j'n ( ne'kred'ebl'e! ) en PIV oni tut'e ne trov'as. Kvankam la titol'o tem'as pri radik'ar'o, la kap'vort'o'j est'as gramatik'e star'ant'a'j vort'o'j, do radik'o'j ĉiu kun si'a ĉef'a fin'aĵ'o, krom se tem'as pri gramatik'a'j fin'aĵ'o'j aŭ prefiks'o'j aŭ sufiks'o'j.

    La vort'elekt'o kompren'ebl'e ne est'as hazard'a. La aŭtor'o kun'met'as difin'o'j'n pri la vort'o'j de la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a de la Akademi'o, list'o ĝeneral'e neglekt'at'a de la ordinar'a'j uz'ant'o'j kaj atent'at'a preskaŭ nur de vort'arist'o'j ; al ĝi li al'don'as kelk'cent'o'n da ali'a'j, nun abund'e uz'at'a'j. Li indik'as, en kiu el la naŭ grup'o'j de la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a la vort'o est'as, laŭ la divid'o pri util'ec'o kaj uz'at'ec'o, kun specif'a atent'ig'o pri la unu'a'j mil, kiu'j dev'us far'iĝ'i nepr'aĵ'o por ĉiu'j. En la komenc'o est'as ankaŭ sintez'a kolekt'o de la gramatik'a'j fin'aĵ'o'j kaj de la prefiks'o'j kaj sufiks'o'j por ekzempl'i la vort'konstru'o'n ; sed al'don'e, se menci'i nur la kap'vort'o'j'n -a , -e , -i , en la vort'ar'o mem est'as ne mal'mult'a'j ekzempl'o'j pri la uz'ad'o de la adjektiv'o, de la adverb'o, de la verb'ig'o el adjektiv'a'j kaj verb'a'j radik'o'j. Kaj ĉiu'j est'as pren'it'a'j el la ordinar'a lingv'o nun'temp'a, ja sen leksik'a'j aŭ fraz'konstru'a'j virtuoz'aĵ'o'j, sed kun la konsci'o, ke la ekspluat'o de iu'j lingv'a'j latent'o'j, kiu pov'is aspekt'i avan'gard'aĵ'o en la temp'o de la PIV-aper'o, nun flu'as el la buŝ'o eĉ de freŝ'a'j stud'int'o'j aŭ unu'a'foj'a'j part'o'pren'int'o'j de jun'ul'a renkont'iĝ'o.

    Sum'e : tre util'a libr'et'o por baz'lern'int'o'j kaj instru'ist'o'j ( precip'e rekt'a'metod'a'j ) ; ĉi-last'a'j profit'os ankaŭ je la kvar'paĝ'a post'parol'o.

    Carlo MINNAJA

  • Rotterdam, 2001. 160 paĝ'o'j, kudr'e bind'it'a'j.
  • Japan'a komiks'o

    La ter'o dezert'iĝ'is, la hom'ar'o degener'is. Ekzist'as nur kvin sub'ter'a'j urb'eg'o'j, sur divers'a'j kontinent'o'j. La hom'o'j est'as reg'at'a'j de maŝin'o'j. La hero'o de ni'a histori'o, la “ du'a'klas'a astronaŭt'o ” Masato, am'as la bel'a'n knab'in'o'n Tanami, kiu est'as mupio : amorf'a viv'aĵ'o, kiu trans'pren'is hom'a'n form'o'n. La reg'ist'ar'o jam neni'ig'is ĉiu'j'n mupiojn krom Tanami. Laŭ ordon'o de Hal'el'uj'a, la reg'ant'a maŝin'o, Masato mort'ig'u la mupio'n. Sed “ hom'o'j rest'is hom'o'j ” kaj Masato prefer'as fuĝ'i kun ŝi. Ili trov'as sub'ten'ant'o'n...

    Manga'o est'as japan'de'ven'a vort'o kaj signif'as komik'a'n desegn'aĵ'o'n. feng est'as eventual'e iel etim'ologi'e parenc'a al feniks'o .

    Sen'riproĉ'a est'as la traduk'o de Konisi Gaku. Mi trov'is nenia'n grav'a'n erar'o'n, kvankam la teknik'a aranĝ'o de la esperant'a el'don'o, aŭ ĝeneral'e japan'a'j komiks'o'j, est'as mal'facil'a : la japan'a lingv'o kutim'e skrib'iĝ'as de supr'e sub'e'n en lini'o, kaj la sekv'a lini'o situ'as mal'dekstr'e. Tial oni mal'ferm'as japan'a'n libr'o'n invers'e al esperant'a'j libr'o'j, nom'e la unu'a paĝ'o lok'iĝ'as en la last'a paĝ'o de esperant'a libr'o. Por adapt'i la rakont'flu'o'n al la esperant'a bild'o'rakont'o kun horizontal'a lini'o oni dev'is spegul'i ĉiu'n paĝ'o'n. Tiu'n labor'o'n far'is la el'don'a team'o per uz'o de komput'il'a bild'o'leg'il'o, kompren'ebl'e post rajt'ig'o de la kopi'rajt'o-posed'ant'o.

    La leg'ad'o est'as amuz'a sed, tamen, pens'ig'a. Mi kor'e rekomend'as la libr'o'n, ankaŭ kiel donac'o'n!

    Walter KLAG

  • Toyonaka-si 2001. 296 paĝ'o'j, broŝur'it'a. ISBN 4-88887-019-5.
  • Tabu'a'j tabul'o'j

    Karinti'o, la plej sud'a aŭstr'a federaci'a region'o, est'as du'lingv'a : en la sud'a part'o viv'as part'e sloven'o'j, en la nord'a ĉef'e german'o'j. Tial lok'nom'a'j tabul'o'j ĉe la lim'o de kelk'a'j vilaĝ'o'j kaj urb'o'j est'as du'lingv'a'j, sed ne ĉiu'j.

    Antaŭ kelk'a'j jar'o'j sloven'o vetur'is tro rapid'e tra iu sud'karinti'a vilaĝ'o kaj est'is pun'it'a de la polic'o. Li protest'is ĉe la juĝ'ej'o, asert'ant'e, ke la lok'nom'a ŝild'o est'as kontraŭ'leĝ'a, ĉar en la vilaĝ'o viv'as ankaŭ sloven'o'j, kaj tial la ŝild'o est'u du'lingv'a. La juĝ'ej'o, kiel la plej supr'a aŭstr'a instanc'o, konklud'is, ke ĉiu lok'o, kie viv'as pli ol 10 % da sloven'o'j, hav'u du'lingv'a'n lok'nom'a'n tabul'o'n.

    Sekv'is akr'a disput'o inter la karinti'a estr'o / Adamovich [ adámoviĉ ] : en'miks'iĝ'is ankaŭ ali'a'j aŭstr'a'j kaj sloven'a'j politik'ist'o'j.

    Ankaŭ en la aŭstr'a ĉef'urb'o Vien'o viv'as ne nur german'o'j, sed slovak'o'j, ĉeĥ'o'j, hungar'o'j kaj mult'a'j ali'a'j minoritat'o'j. Ĉu la vien'a lok'nom'a ŝild'o est'u dek-aŭ du'dek-lingv'a? La bild'o montr'as unu propon'o'n : pli'a'j vid'ebl'as je

    xml : lang= " zxx "> http : / / www. gem'i. at / Ortstafeln / Ortstafeln. htm
    .

    Walter KLAG

    Virus'a'j hepat'it'o'j

    La hepat'o'n oni nom'as la laboratori'o de organism'o. Ĝi part'o'pren'as la metabol'o'n, sintez'as protein'o'j'n, ferment'o'j'n, gal'o'n, glikogen'o'n, vitamin'o'j'n, des'infekt'as la sang'o'n kontraŭ mult'nombr'a'j venen'o'j, ktp. Bedaŭr'ind'e, mult'a'j ag'ant'o'j pov'as difekt'i la funkci'ad'o'n de hepat'o : alkohol'o, nikotin'o, mal'pur'aĵ'o'j de la medi'o, mal'util'a'j industri'a'j substanc'o'j, sed plej oft'e divers'a'j parazit'o'j ( helmint'o'j, protozo'o'j, bakteri'o'j kaj cert'e virus'o'j ).

    Sub'e ni parol'u pri la specif'a'j virus'a'j mal'san'o'j de hepat'o : la virus'a'j hepat'it'o'j. Antaŭ nur kelk'a'j jar'dek'o'j oni diferenc'ig'is du tip'o'j'n de virus'a'j hepat'it'o'j : la infekt'a'n hepat'it'o'n aŭ hepat'it'o'n A kaj la ser'a'n hepat'it'o'n aŭ hepat'it'o'n B. Baldaŭ est'is pri'skrib'it'a la tiel nom'at'a “ hepat'it'o nek A nek B ”, post'e sub'divid'it'a en la hepat'it'o'j'n C kaj E. Nun'temp'e la nombr'o de la pri'skrib'it'a'j tip'o'j de virus'a'j hepat'it'o'j jam ating'is 8 : hepat'it'o'j A, B, C, D, E, F, G kaj TTV. Kaj tio, ver'ŝajn'e, ne est'os la fin'o.

    La problem'o de la virus'a'j hepat'it'o'j est'as unu el la plej signif'o'plen'a'j por la modern'a kaj est'ont'a medicin'o. La kvant'o de mal'san'ul'o'j kaj virus'port'ant'o'j nur de hepat'it'o'j B kaj C super'as 500 milion'o'j'n.

    Ĉiu'j'n kon'at'a'j'n tip'o'j'n de virus'a'j hepat'it'o'j oni pov'as sub'divid'i en du grup'o'j'n : 1. Hepat'it'o'j A, E kaj F kiu'j trans'don'iĝ'as precip'e kiel intest'a'j infekt'o'j. 2. Hepat'it'o'j B, C, D kaj G, kiu'j dis'vast'iĝ'as precip'e per infekt'it'a sang'o.

    La klinik'a'j simptom'o'j de divers'a'j tip'o'j de hepat'it'o'j en la akut'a stadi'o de la mal'san'o ne tro disting'iĝ'as, kaj la ĝust'a'n diagnoz'o'n oni do dev'as determin'i per laboratori'a'j esplor'o'j. Post la inkubaci'a ( latent'a ) period'o, kiu vari'as ( ekzempl'e, por hepat'it'o A de 15 ĝis 50 tag'o'j, por hepat'it'o B de 30 ĝis 180 tag'o'j ), kutim'e aper'as la antaŭ'ikter'a period'o ( 4-6 tag'o'j ). Dum ĝi la simptom'o'j ne est'as karakteriz'a'j kaj simil'as al tiu'j de mal'varm'um'o, dispepsi'o, ktp. Sed en la sang'o jam pli'grand'iĝ'as la kvant'o de hepat'a'j ferment'o'j. Dum la ikter'a period'o pro la daŭr'ig'at'a mal'ord'ig'o de la hepat'a funkci'o ĉiu'j simptom'o'j jam vid'ebl'as : aper'as la ikter'ec'o sur la haŭt'a'j kaj muk'a'j kovr'aĵ'o'j, la hepat'o pli'grand'iĝ'as kaj dolor'as, urin'o far'iĝ'as flav'eg'a, fek'aĵ'o sen'kolor'iĝ'as, ktp. En la sang'o pli'iĝ'as la kvant'o de bilirubino, la gal'a'j acid'o'j, ktp.

    Sufiĉ'e oft'e ĉe mal'san'ul'o'j la virus'o ne montr'as klinik'a'j'n simptom'o'j'n, kaj tiam la diagnoz'o'n pov'as determin'i laboratori'a'j analiz'o'j.

    La kurac'ad'o de mal'san'ul'o'j kutim'e okaz'as per plen'um'ad'o de diet'a kaj en'lit'a reĝim'o, sed se neces'e la mal'san'ul'o'j ricev'as divers'a'j'n medikament'o'j'n : hormon'o'j'n, interferon'o'j'n, sintez'a'j'n kontraŭ'virus'a'j'n prepar'aĵ'o'j'n kaj ali'a'j'n. Kutim'e preskaŭ ĉiu'j simptom'o'j mal'aper'as post unu-du monat'o'j. Tamen la mal'san'o pov'as trans'ir'i en la kronik'a'n stadi'o'n.

    En apart'a'j okaz'o'j, rezult'e de detru'ad'o de grand'a kvant'o da hepat'ĉel'o'j, pov'as aper'i grav'a'j komplik'aĵ'o'j. Pro si'a romp'o de la kapabl'o de la hepat'o for'ig'i divers'a'j'n venen'o'j'n, en la sang'o amas'iĝ'as amoniak'o, fenol'o'j, ktp, kio al'konduk'as al la cerb'a venen'iĝ'o, akut'a hepat'a encefal'o'pati'o kaj komat'a stat'o. Neces'as sen'prokrast'a re'anim'ad'o.

    Nun ni pri'skrib'u la apart'a'j'n tip'o'j'n de virus'a'j hepat'it'o'j.

    1. Hepat'it'o A

    La virus'o de hepat'it'o A, en'ten'ant'a rib'o'nukle'at'a'n acid'o'n ( RNA ), el'iĝ'as el la organism'o kun fek'aĵ'o. Pro ne'pur'em'ec'o de mult'a'j mal'san'ul'o'j la virus'o'j transmisi'iĝ'as al la san'ul'o'j per mal'pur'ig'it'a'j man'o'j, manĝ'aĵ'o, akv'o, ktp. Pli oft'e mal'san'iĝ'as infan'o'j. En mult'a'j region'o'j de Azi'o kaj Afrik'o la pli'mult'o de la plen'aĝ'ul'o'j jam mal'san'is en infan'ec'o.

    Hepat'it'o A pli oft'e hav'as la favor'a'n flu'ad'o'n, kaj kutim'e ne trans'ir'as en kronik'a'n hepat'it'o'n. La ĝust'a'n diagnoz'o'n pov'as determin'i laboratori'a'j esplor'o'j ( aper'ig'o en la sang'o de specif'a'j antikorp'o'j, la virus'a RNA ).

    La profilakt'ik'o de hepat'it'o A baz'iĝ'as sur la plen'um'ad'o de ĉiu'j higien'a'j postul'o'j. Nun'temp'e krom la specif'a imun'o'globulin'o por defend'o kontraŭ la mal'san'o ekzist'as efik'a'j vakcin'o'j, kiu'j precip'e est'as neces'a'j por person'o'j, loĝ'ant'a'j aŭ vojaĝ'ant'a'j en la region'o'j kun mal'favor'a'j higien'a'j kondiĉ'o'j.

    2. Hepat'it'o E

    La virus'o de hepat'it'o E, en'ten'ant'a RNA, dis'vast'iĝ'as simil'e al la virus'o de hepat'it'o A. La plej danĝer'a faktor'o de infekt'ad'o est'as mal'pur'ig'it'a akv'o. Vast'a'j akv'a'j epidemi'o'j de hepat'it'o E est'is registr'it'a'j en Pakistan'o, Hindi'o, Turkmeni'o kaj ali'a'j land'o'j, kiam mal'san'iĝ'is mult'a'j mil'o'j da loĝ'ant'o'j. Precip'e grav'a'j komplik'aĵ'o'j okaz'is ĉe graved'ul'in'o'j. Vakcin'o kontraŭ hepat'it'o E ne ekzist'as. La komun'a profilakt'ik'o de la mal'san'o simil'as al tiu de hepat'it'o A.

    3. Hepat'it'o B

    La virus'o de hepat'it'o B, en'ten'ant'a deoksi'rib'o'nukle'at'a'n acid'o'n ( DNA ), hav'as kelk'a'j'n antigen'o'j'n ( proteid'o'j ), el kiu'j la plej grav'a'n diagnoz'a'n kaj prognoz'a'n signif'o'n hav'as la tiel nom'at'a surfac'a antigen'o aŭ HBs-Ag ( kie HB = hepat'it'o B, s = surfac'o kaj Ag = antigen'o ). La unu'a'n foj'o'n ĝi est'is mal'kovr'it'a en 1965 ĉe aŭstrali'a'j aborigen'o'j ( tial ĝi'a mal'nov'a nom'o : aŭstrali'a antigen'o ) de la uson'a scienc'ist'o Barich S. Blumberg ( en 1976 li est'is Nobel-premi'it'a ).

    Pro la grand'eg'a koncentr'ad'o en la sang'o kaj varm'o'rezist'ec'o la virus'o de hepat'it'o B precip'e dis'vast'iĝ'as per transfuz'ad'o de sang'o, sang'o'de'ven'a'j prepar'aĵ'o'j aŭ mal'bon'e steril'iz'it'a'j medicin'a'j injekt'il'o'j. La virus'o pov'as trans'don'iĝ'i ankaŭ per seks'a'j kontakt'o'j kaj en la famili'o per komun'a'j raz'il'o'j, dent'o'bros'o'j, ktp. Ankaŭ infekt'it'a'j graved'ul'in'o'j pov'as infekt'i si'a'j'n beb'o'j'n. Inter la risk'o'grup'o'j de hepat'it'o B oni kalkul'as la sang'o'ricev'ant'o'j'n, hemofili'a'j'n mal'san'ul'o'j'n ( ili por kurac'ad'o ricev'ad'as sang'o'de'ven'a'j'n prepar'aĵ'o'j'n ), hemat'ologi'a'j'n mal'san'ul'o'j'n, narkot'aĵ'em'ul'o'j'n kaj ankaŭ medicin'ist'o'j'n, kiu'j oft'e hav'as kontakt'o'n kun sang'o, kiel kirurg'o'j, hemat'olog'o'j, ktp.

    Pro la kapabl'o de la virus'a DNA integr'iĝ'i kun la hepat'ĉel'a DNA, hepat'it'o B pov'as konduk'i al kronik'a hepat'it'o, en apart'a'j kaz'o'j al ciroz'o aŭ eĉ en iu'j okaz'o'j al hepat'kancer'o. La nivel'o de virus'port'ad'o inter la loĝ'ant'ar'o mal'sam'as en divers'a'j region'o'j : en mult'a'j eŭrop'a'j land'o'j ĝi est'as 1-3 %, en Azi'o 5-10 %, en apart'a'j region'o'j de Azi'o, Afrik'o eĉ 10-20 %. Nun'temp'e en la mond'o est'as pli ol 300 milion'o'j da virus'port'ant'o'j de hepat'it'o B. Por la ĝust'a diagnoz'o oni uz'as laboratori'a'j'n analiz'o'j'n ( aper'ig'o en la sang'o de la specif'a'j antigen'o'j, antikorp'o'j, la virus'a DNA ).

    La profilakt'ik'o de hepat'it'o B baz'iĝ'as sur la sever'a esplor'o kaj sen'danĝer'ig'o de la sang'o kaj sang'o'de'ven'a'j prepar'aĵ'o'j, uz'ad'o de individu'a'j kaj bon'e steril'iz'it'a'j medicin'a'j instrument'o'j, prevent'ad'o de narkot'aĵ'em'o, sen'danĝer'ig'o de la seks'a'j kontakt'o'j, rimed'o'j kontraŭ infekt'ad'o de medicin'ist'o'j, ktp. En ekstrem'a'j okaz'o'j oni uz'as la specif'a'n imun'o'globulin'o'n.

    Nun'temp'e por profilakt'ik'o de hepat'it'o B ekzist'as mult'a'j efik'a'j vakcin'o'j. En iu'j region'o'j vakcin'ad'o jam est'as en'ig'it'a en la kalendar'o'n de la dev'ig'a'j vakcin'ad'o'j. Tio prevent'as ne nur la akut'a'j'n form'o'j'n de la mal'san'o, sed la virus'port'ec'o'n, kronik'a'n hepat'it'o'n, ciroz'o'n kaj en mult'a'j kaz'o'j eĉ hepat'kancer'o'n. Ni opini'as, ke la vast'a vakcin'ad'o kontraŭ hepat'it'o B iom post iom al'konduk'os al la praktik'a likvid'o de tiu grav'a mal'san'o.

    4. Hepat'it'o D

    La virus'o de hepat'it'o D —RNA-en'ten'ant'a —disting'iĝ'as de ali'a'j virus'o'j, ĉar ĝi ne pov'as re'produkt'iĝ'i en la hepat'ĉel'o'j sen help'o de la virus'o de hepat'it'o B. Do, mal'san'iĝ'o de hepat'it'o D ne pov'as est'i mem'star'a. Ĝi pov'as okaz'i aŭ sam'temp'e kun hepat'it'o B, aŭ al'iĝ'i al hepat'it'o B. La kun'a mal'san'iĝ'o akir'as pli grav'a'n, oft'e kronik'a'n karakter'o'n. La voj'o'j de dis'vast'iĝ'o de hepat'it'o D kaj la rimed'o'j de profilakt'ik'o koincid'as kun tiu'j de hepat'it'o B. Est'as tre rimark'ind'e, ke la vakcin'o kontraŭ hepat'it'o B sam'temp'e defend'as ankaŭ kontraŭ hepat'it'o D.

    5. Hepat'it'o C

    Neces'as special'e atent'i pri hepat'it'o C, ĉar en la 21a jar'cent'o ĝi ver'ŝajn'e minac'os la hom'ar'o'n preskaŭ tiom, kiom aidos'o. La virus'o —RNA-en'ten'ant'a —est'is apart'ig'it'a el hepat'it'o nek A nek B en 1989. En la divers'a'j region'o'j de la mond'o renkont'iĝ'as vari'a'j stam'o'j de la virus'o. La manier'o laŭ kiu la virus'o de hepat'it'o C dis'vast'iĝ'as, simil'as al tiu de hepat'it'o B. La ĉef'a'j risk'o-faktor'o'j est'as transfuz'ad'o de infekt'it'a sang'o kaj sang'o'de'ven'a'j prepar'aĵ'o'j, kaj en'vejn'a'j injekt'o'j per mal'bon'e steril'iz'it'a'j injekt'il'o'j. La sam'a'j risk'o'grup'o'j oft'e est'as infekt'it'a'j per la virus'o'j B kaj C. En mult'a'j region'o'j dum long'a temp'o la kurac'ist'o'j ne atent'is pri la esplor'o'j pri hepat'it'o C en la sang'o kaj sang'o'de'ven'a'j prepar'aĵ'o'j, kaj rezult'e de tio mult'a'j hom'o'j est'is virus'infekt'it'a'j. Nun'temp'e en la mond'o la nombr'o de port'ant'o'j de hepat'it'o C est'as ĉirkaŭ 200 milion'o'j.

    La virus'o'n de hepat'it'o C oni pov'as nom'i “ la mal'bru'a aŭ perfid'a gangster'o ” ĉar la akut'a'n stadi'o'n de la mal'san'o oni oft'e tra'pas'as facil'e, eĉ ne'rimark'ebl'e, sed en 50 ĝis 70 okaz'o'j el 100 post iom da temp'o ĉe la virus'port'ant'o'j pov'as dis'volv'iĝ'i la kronik'a hepat'it'o kaj ĉe kelk'a'j el ili ciroz'o, kiu en 5 ĝis 8 kaz'o'j el 100 pov'as konduk'i al hepat'kancer'o. Por la diagnoz'o de hepat'it'o C neces'as laboratori'a'j esplor'o'j : determin'o en la sang'o de specif'a'j antikorp'o'j aŭ prefer'e de la virus'a RNA per tre sent'iv'a polimer'az'a ĉen'a reakci'o.

    La kaŭz'o'j de la oft'a kronik'a flu'ad'o de hepat'it'o C ebl'e est'as lig'it'a'j kun alt'a mutaci'em'o de la virus'o, kio permes'as al ĝi eskap'i la pere'ig'a'n influ'o'n kontraŭ ĝi de la hom'a imun'sistem'o.

    Antaŭ kelk'a'j jar'o'j aper'is inform'o, ke kurac'ad'o de hepat'it'o C per interferon'o'j kaj ribavirin'o pov'as mal'grand'ig'i la probabl'ec'o'n de aper'o de la kronik'a'j komplik'iĝ'o'j. Est'as dezir'ind'e esplor'i la efik'ec'o'n de medikament'o'j, kiu'j blokad'as la virus'a'j'n ferment'o'j'n —prote'az'o'j'n. Ver'ŝajn'e, la kun'a terapi'o est'os pli efik'a.

    Diferenc'e de hepat'it'o B, kontraŭ hepat'it'o C ne ekzist'as vakcin'o. Nenio plu rest'as, ol la esper'ig'a prevent'ad'o de la infekt'iĝ'o. La komun'a'j profilakt'ik'a'j rimed'o'j ĉi tie precip'e koincid'as kun tiu'j por hepat'it'o B. Neces'as mult'foj'a'j esplor'o'j de sang'don'ant'o'j, sen'danĝer'ig'o de la sang'o kaj sang'o'de'ven'a'j prepar'aĵ'o'j. Dezir'ind'e est'as krom'e mal'pli'grand'ig'i la kvant'o'n de sang'o'transfuz'ad'o'j kaj aplik'i ili'n nur en ekstrem'a'j okaz'o'j.

    Ali'a'j hepat'it'o'j

    Ali'a'j tip'o'j de virus'a'j hepat'it'o'j ĝis nun ne est'as bon'e pri'stud'it'a'j. En 1997, komenc'e en Japani'o kaj post'e en ali'a'j land'o'j, est'is mal'kovr'it'a la tiel nom'at'a hepat'it'o TTV. La DNA-en'ten'ant'a virus'o ver'ŝajn'e pov'as dis'vast'iĝ'i per sang'o kaj el'iĝ'i kun fek'aĵ'o.

    En la 21an jar'cent'o'n ni en'ir'is kun aidos'o, tuberkul'oz'o, nov'a'j virus'a'j hepat'it'o'j kaj ali'a'j infekt'a'j mal'san'o'j. Venk'i ili'n pov'os nur unu'ig'it'a kaj pli raci'a hom'ar'o.

    Vladimir LEMELEV

    Guaiba

    Ni'a hom'a civilizaci'o kutim'as manifest'iĝ'i ĉe rand'o de river'o'j. De la 31a de januar'o ĝis la 5a de februar'o 2002 ni ĝu'is tut'mond'a'j'n paralel'a'j'n spektakl'o'j'n en Novjork'o ( Uson'o ) ĉe Guaíba [ gvaiba ], nur por konstat'i, ke ni'a'j ekonomi-social'a'j, politik'a'j sistem'o'j est'as en stat'o de dis'fal'o, bankrot'o, eĉ se oft'e tio'n oni ne rajt'as konfes'i.

    Verd'a'j felt'o'j

    La ĉef'a'j ekonomik'a'j lud'o'j ĉi-jar'e migr'is de Davos ( Svisi'o ) al Novjork'o ( Uson'o ), post 31 jar'o'j. Post perd'o de keynes-ana influ'o en la ekonomi'o la grand'a kapital'ism'o, jam “ mult-naci'a ”, en 1971 decid'is pri jar'a kun'ven'o, kvazaŭ en kazin'o ĉirkaŭ verd'a'j felt'o'j, por decid'i la destin'o'n pri la lud'o, ne de ekonomi'o de produkt'ad'o, sed de ekonomik'o de spekul'ad'o, kun la flu'o'j de tiu'j parazit'a'j mon'o'j, kiu'j'n oni nom'as kapital'o. Tiel aper'is la fam'a'j vort'o'j nov'liberal'ism'o kaj “ tut'mond'ig'o ” —plej oft'e nom'at'a glob'ig'o, “... vort'o al'propr'ig'it'a de la potenc'ul'o'j por la defend'o de si'a'j propr'a'j interes'o'j ”, dir'as Noam Chomsky [ ĉomski ], la mal'pli uson'ec'a uson'an'o.

    Por part'o'pren'i en FEM ( Forum'o Ekonomik'a Mond'a ) ĉiu dev'as pag'i al'iĝ'kotiz'o'n de 7353 uson'a'j dolar'o'j, post membr'iĝ'o de la entrepren'o'j mem, kiu'j al la klub'o dev'as kontribu'i jar'e per 17 647 dolar'o'j. Krom la 10 000 invit'it'o'j, ven'is 12 ŝtat'estr'o'j, 276 el'star'a'j kapital'ist'o'j sen parol'i pri reg'ant'o'j kiel Cargill, Coca Cola, la Mond'a Bank'o, Bill Gates kaj mult'a'j ali'a'j. Ĉiu'j kred'ebl'e si'n sent'is en stat'o de enurez'o pro mank'o de sekur'ec'o, ĉar oni el'spez'is 11 milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por dung'i 40 000 polic'an'o'j'n. Oni tamen arest'is 200 manifestaci'ant'o'j'n el 200 NRO-oj ( Ne-Reg'ist'ar'a'j Organiz'aĵ'o'j ), kiu'j intenc'is protest'i kontraŭ FEM.

    Flik'ad'o kaj almoz'o

    Kvankam la cel'o de FEM est'as konserv'i nov'liberal'ism'o'n, tut'mond'ig'o'n laŭ la kon'at'a'j koncept'o'j, la rezult'o'j ne preter'pas'as danĝer'a'n flik'ad'o'n de la sistem'o. La romp'o'j inter civilizaci'a'j valor'o'j kun la 11a de septembr'o 2001, la nun'a bankrot'o de la sistem'o en Argentin'o, la korupt'a, fraŭd'a bankrot'o de la potenc'a Enron en Uson'o mem est'as pruv'o'j pri la dis'fal'o de la sistem'o. K. Jakóbsen en Porto Alegre dir'is : “ Argentin'o est'as simbol'o pri mal'sukces'o de nov'liberal'ism'o... ” En la real'o, Argentin'o re'produkt'is fabl'o'n kiu'n Ezop'o kaj Lafonten'o skrib'is pri ran'o, kiu vol'is est'i grand'a kiel bov'o : unu pes'o egal'as unu dolar'o'n ; rezult'o : krev'o!

    Front'e al la tut'mond'a klam'ad'o de la sen'labor'ul'o'j, kies nombr'o ating'as oficial'e 20 % el la labor'kapabl'a'j hom'o'j, sed kun la ne'formal'a ekonomi'o preter'pas'as 40 %, front'e al kresk'ant'a mizer'o, kiu konduk'as al sen'precedenc'a'j atenc'o'j por super'viv'ad'o en mizer'o, la teknokrat'o'j trov'is geni'a'n solv'o'n jam propon'it'a'n en la sankt'a'j bibli'o'j kaj nobl'a'j koran'o'j : almoz'o. La sistem'o don'u de temp'o al temp'o al ĉiu person'o baz'a'n nutr'o-korb'o'n kaj 30 aŭ 40 uson'a'j'n dolar'o'j'n jar'e ( laŭ kalkul'o de la burokrat'o'j ) por la san'o. Jen la ord'ig'o, la gett'ig'o de sen'labor'ul'o'j kaj mizer'ul'o'j marĝen'e de la sistem'o. Kaj ni perfekt'e kompren'as, ke ne ĉiu'j kapital'ist'o'j pov'as aŭ vol'as, kiel Bill Gates, almoz'e dis'don'i 24 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por sav'i la mond'o'n.

    Ne klar'a social'ism'o

    En ATTAC [ atak ] —Asoci'o por taks'ad'o de financ'a'j transakci'o'j por help'o al la civit'an'o'j —( grandioz'a impost'o, ĉu ne? ) la ĉef'tem'o'n : “ Ali'a mond'o est'as ebl'a ”, kun el'star'ig'o de la vort'o “ social'ism'o, laŭ iu'j ĵuras'a'j koncept'o'j de la mal'dekstr'o ”, dir'is ĵurnal'ist'o Paulo R. De Almeida. Fakt'e urb'estr'o Tars'o Genr'o, el la Labor'ist'a Parti'o ( PT ), en si'a inter'ven'o “ ebl'a utopi'o ”, insist'as pri iu nov'a ord'o sen Uson'o, sed li al'don'as : “... la social'ism'a projekt'o ne est'as sufiĉ'e klar'a, ni dev'as re'ag'i al la merkat'o kaj elimin'i la spekul'a'n kapital'o'n... ”

    Tiel ambigu'e prezent'iĝ'is la grand'a forum'o kun pli ol 50 mil part'o'pren'ant'o'j. Ven'is 15 230 deleg'it'o'j el 4909 organiz'aĵ'o'j de 131 land'o'j. 26 tem'o'j est'is pri'trakt'it'a'j en 800 seminari'o'j aŭ apart'a'j kun'sid'o'j kiel por 200 urb'estr'o'j, 300 jur'ist'o'j, ktp. El la “ grav'a'j ” invit'it'o'j ven'is el Franci'o 6 ministr'o'j, 3 kandidat'o'j al prezident'ec'o. Nobel'premi'it'o'j ne for'est'is, ekzempl'e Perez Esquivel, Rigoberta Menchu kaj José Samaramago, kiu ne hezit'is juĝ'i kiel kaduk'a'j'n la formul'o'j'n de nun'a'j politik'a'j parti'o'j.

    Reg'is Labor'ist'a Parti'o

    La tut'a forum'o rest'is sub la reg'o kaj serv'o de la Parti'o de la Labor'ist'o'j ( kompat'ind'a'j labor'ist'o'j! ), kiu jam posed'as la pov'o'n ĉe urb'o kaj ĉe provinc'o Rio Grand'e do Sul, sed cel'as ĉi-jar'e la tut'a'n brazil'a'n federaci'o'n, kun la amik'o de Lula, jam tri'a'n foj'o'n kandidat'o por est'i respublik'estr'o.

    La popol'o, per impost'o'j, tra la parti'o pag'is la tut'o'n, io'n kiel 1, 5 milion'o'j'n da eŭr'o'j. Kaj kiu pag'as, tiu reg'as. Tiel PT bar'is la ven'o'n de agit'ist'o'j José Bové Fidel Castro, ĝust'e, Farc el Kolombi'o, MST ( Mov'ad'o de Sen-Ter'ul'o'j ). Manifestaci'o'j est'is lim'ig'it'a'j. La sindikat'ist'o'j, komun'ist'o'j, trotsk'ist'o'j, verd'ul'o'j ( de beton'o ), sekt'ul'o'j el dek'o da religi'o'j babel'e sed diskret'e esprim'is si'a'n frustraci'o'n front'e al la mank'o de demokrat'ec'o. Tiel, ĉar ne est'is “ unik'a pens'manier'o ”, la forum'o ne ating'is konklud'o'n.

    “ Uson'o la ver'a teror'ist'o ”

    Tio'n dir'is Chomsky, kaj al'don'is : “ En real'o la forum'o kontraŭ tut'mond'ig'o est'as tiu de Novjork'o —post la milit'o en Afgani'o ven'os pli'a'j kruel'aĵ'o'j. La riĉ'a'j land'o'j profit'as de la kriz'a'j moment'o'j por pli drast'e sub'ig'i la mal'riĉ'ul'o'j'n. ” Ali'a profesor'o invit'it'a el Uson'o, Michael Hardt, klar'e komplet'ig'is : “ La histori'o pri form'o'j de potenc'o, pov'o, kiu'j funkci'as apog'it'a'j en kapital'ism'o, tradici'e si'n legitim'as uz'ant'e kriz'o'j'n kaj konflikt'o'j'n por prav'ig'i la ekonomik'a'n ag'ad'o'n. Tem'as ankaŭ pri mekanism'o de soci'a reg'ad'o. ”

    Ne konstru'ebl'a pont'o

    Prezident'o de Peru'o, Alejandro Toled'o, en Novjork'o, rand'e de Guaíba, kiel Rio Negr'o, Orinok'o, Amazon'o aŭ San Francisk'o, sed pro torent'a'j, gigant'a'j flu'o'j el la hom'a stult'ec'o mem.

    Gilbert LEDON

    “ Stel'o ” ĉe la urb'o'dom'o

    En Viln'i'us, ĉef'urb'o de Litovi'o, oni foj'foj'e plend'as pri la 34-jar'aĝ'a urb'estr'o Arturas Zuokas, dir'ant'e, ke tiu em'as okup'iĝ'i ne pri serioz'a'j problem'o'j sed pri nur'a'j “ infan'a'j ide'o'j ”.

    Ekzempl'e Zuokas ordon'is, ke oni ripar'u ĝi'n, for'ig'ant'e la tegment'o'n, por ke turist'o'j ĝu'u sub'ĉiel'a'j'n rond'vojaĝ'o'j'n tra Viln'i'us.

    Bicikl'o'j

    Ali'a, ne tre sukces'a iniciat'o, koncern'as ekologi'a'n transport'o'n. Zuokas, por ke interes'at'o'j vid'u per fotograf'aĵ'o'j, kia'manier'e labor'as la urb'estr'o.

    Tamen ebl'e la plej original'a ide'o de'ven'is ne de Zuokas. La nov'a stel'o est'as formal'e registr'it'a en inter'naci'a stel'registr'o.

    Nun vilnius'an'o'j demand'as si'n, kiu nov'aĵ'o sekv'os el la urb'o'dom'o.

    LAST

    Vuduo en Benin'o

    La respublik'o de Benin'o, antaŭ'e Dahome'o, est'as land'et'o en okcident'a Afrik'o kun are'o de 112 622 km² kaj ses milion'o'j da loĝ'ant'o'j. Malgraŭ si'a mal'grand'ec'o, tiu land'et'o hav'as la ambici'o'n est'i la ĉef'a lok'o de la Vudu-religi'o'j en Afrik'o. Malgraŭ la progres'o de krist'an'ism'o kaj islam'o, ne-en'land'a'j religi'o'j, mult'a'j afrik'an'o'j ĝeneral'e kaj special'e benin'an'o'j ankoraŭ kred'as kaj ador'as vuduon.

    Kia religi'o ĝi est'as?

    Sinonim'o de anim'ism'o, vuduo est'as tradici'a afrik'a religi'o kiu konsist'as el mult'eg'o da religi'et'o'j vari'a'j laŭ la tradici'o'j de ĉiu soci'kultur'a grup'o. Tial ekzist'as mult'e da di'o'j efektiv'iĝ'ant'a'j per natur'a'j element'o'j kiel arb'o, ŝton'o, serpent'o, sabl'o, fer'o, statu'et'o, ktp. Ekzempl'e oni pov'as menci'i :

    Tiu'j di'o'j hav'as monaĥ'ej'o'j'n, pastr'o'j'n, vir'a'j'n kaj vir'in'a'j'n adept'o'j'n. Ĉiu monaĥ'ej'o hav'as super'a'n ĉef'o'n nom'at'a'n Hungan Hunnon Vuduklunon , kun la signif'o de “ la posed'ant'o de la di'o ”. Ali'manier'e Vuduklunon est'as iu kiu super'reg'as la afer'o'j'n de Hunso, kiu en'korp'ig'as la di'o'n.

    La vir'in'a'j adept'o'j, komun'e nom'at'a'j “ vudunsi ”, di'a'j edz'in'o'j, konsist'ig'as la plej grand'a'n part'o'n de la vuduanoj. Ili est'as konsekr'at'a'j kaj rekrut'at'a'j en la klan'o al kiu aparten'as la di'o kaj ankaŭ en bo'parenc'a'j famili'o'j. Oni ankaŭ pov'as per trakt'ad'o rekrut'i adept'o'j'n en ali'a'j famili'o'j. Sed se la varb'ot'a vir'in'o rifuz'as, ŝi mal'san'iĝ'as, ĝis ŝi akcept'as. Post la rekrut'ad'o, komenc'iĝ'as la inic'period'o, kiu daŭr'as tri jar'o'j'n, naŭ monat'o'j'n kaj naŭ tag'o'j'n. Dum tiu period'o la inic'ot'a'j vir'in'o'j, sub la direkt'ad'o de Hunnon kaj li'a'j kun'labor'ant'o'j, lern'as la sekret'o'j'n, la kant'o'j'n, la danc'o'j'n de vuduo ktp. Tie ili dev'as rest'i ĝis kutim'iĝ'o al la uz'ad'o'j. Dum ili'a rest'ad'o ĉe la monaĥ'ej'o, la adept'o'j ĝeneral'e lern'as rit'a'n lingv'o'n, Hungbe, kio signif'as la “ lingv'o de di'o ”, per kiu ili komunik'iĝ'as kun la adept'o'j de ali'a'j monaĥ'ej'o'j. Tamen ind'as menci'i la fakt'o'n ke la di'o'j far'as mal'bon'o'n kaj eĉ mort'ig'as la an'o'j'n, kiu'j kontraŭ'as la kutim'o'j'n.

    Laŭ la ĉiu'jar'e de'nov'e decid'at'a'j period'o'j, la adept'o'j de vuduo ofer'buĉ'as por si'a'j di'o'j kok'o'j'n, kok'in'o'j'n, bird'o'j'n, ŝaf'o'n kun ruĝ'a ole'o. Tia'manier'e ili hav'ig'as al si la di'a'j'n bon'vol'em'o'j'n aŭ favor'o'j'n. Krom'e, la inic'ot'a'j vir'in'o'j ankaŭ lern'as ali'a'j'n meti'o'j'n kiel farad'o de argil'aĵ'o'j, korb'o'plekt'ad'o, teks'ad'o, ktp.

    Re'aper'ant'o'j

    Tre interes'a est'as ankaŭ la religi'a fenomen'o de fantom'o'j, kiu konsist'as el la re'aper'o de mort'int'o'j en spirit'a'j form'o'j. Tio est'as, la re'aper'ant'o'j hav'as hom'a'n form'o'n sed est'as super'natur'a'j potenc'o'j.

    Resum'e, la fantom'o'j en'korp'ig'as la spirit'o'j'n de mort'int'o'j. Oni vid'as nek la vizaĝ'o'n nek la korp'o'n de la re'aper'ant'o'j pro tio ke ili sur'hav'as konsekr'it'a'j'n vest'aĵ'o'j'n kaj mask'o'j'n. Se la vest'aĵ'o tuŝ'as iu'n, li spert'os mal'bon'o'n kaj eĉ mort'os. Nur la inic'it'a'j adept'o'j rajt'as kaj pov'as kun'tuŝ'iĝ'i kun la fantom'o'j kiu'j pov'as parol'i kaj kant'i sed per mal'klar'a voĉ'o. De temp'o al temp'o ili el'ir'as la monaĥ'ej'o'n por vag'ad'i tra la urb'o kun kelk'a'j adept'o'j, ricev'ant'e donac'et'o'j'n. La hejm'o de la fantom'o'j en Benin'o est'as Port'o-Nov'o kun ĝi'a'j najbar'a'j urb'et'o'j kiel [ egungun ].

    Piton'o'j

    En Benin'o est'as ankaŭ urb'o nom'at'a Ouidah [ ŭida ], kie oni ador'as la piton'o'n. Tial ekzist'as tie templ'o de piton'o'j ; neniu rajt'as mort'ig'i piton'o'j'n en tiu urb'o. Ĉe la templ'o est'as pastr'o'j, kiu'j en'konduk'as aŭ gvid'as vizit'ant'o'j'n aŭ turist'o'j'n. La pastr'o kapabl'as sekret'e parol'i kun la piton'o'j kiu'j plen'um'as tio'n, kio'n oni pet'as. Vizit'ant'o'j pov'as sen'danĝer'e kun'tuŝ'iĝ'i kun la piton'o'j.

    Plu'e, Benin'o super'plen'as de histori'a'j, turism'a'j, kaj art'a'j post'sign'o'j, kiu'j mir'ind'e impres'as la turist'o'j'n. Ekzempl'e est'as tie plur'a'j lag'a'j vilaĝ'o'j, kiel Abomey, ktp. Tiu'j tradici'a'j kaj kultur'a'j valor'o'j konsist'ig'as hered'o'n, kiu'n oni dev'as gard'i por la est'ont'a'j generaci'o'j.

    La voĉ'o'j de re'aper'ant'o'j

    La voĉ'o de fantom'o'j est'as ankaŭ aŭd'ebl'a sur'kased'e. La kased'o en'hav'as kant'o'j'n kantat'a'j'n de re'aper'ant'o'j dum tradici'a'j ceremoni'o'j kiu'j okaz'is en la sek'a sezon'o. Laŭ'kutim'e fantom'o'j tiam danc'as kaj ricev'as donac'et'o'j'n de bon'kor'a'j hom'o'j. Kant'ant'e ili gratul'as kaj esprim'as bon'dezir'o'j'n al viv'ant'o'j nom'e de mort'int'o'j, kies spirit'o'j ili est'as : bon'ŝanc'o, san'o, long'viv'ec'o kaj ĉef'e mal'mult'e da sufer'o, pro tio ke dum la sek'a sezon'o la hom'o'j oft'e sufer'as. Ĉio mult'e'kost'as kaj veget'aĵ'o'j preskaŭ mal'est'as pro mank'o de pluv'o. Nenio mal'bon'a al'ven'os al vi, vi ne mort'os pro mal'sat'o, vi sukces'os en ĉiu'j vi'a'j entrepren'o'j, ktp, kant'as la fantom'o'j. La kased'o est'as hav'ebl'a kun bild'kart'o aŭ pri fantom'o'j aŭ pri templ'o de piton'o. Prez'o 9 eŭr'o'j. Ĝi est'as mend'ebl'a ĉe Apeldoorn, Nederland'o.

    Gbadamassi LATIFOU

    lingv'o, mit'o kaj legend'o

    Ebl'e kelk'a'j el ni ne oft'e pens'as pri la fakt'o, ke la lingv'o, kiu'n ni parol'as, konsist'as ne nur el vort'ar'o, sintaks'o kaj konvenci'a'j regul'o'j, sed ankaŭ el mit'o'j, legend'o'j kaj komun'a'j memor'aĵ'o'j kaj asoci'aĵ'o'j. Kompren'ebl'e, ni ĉiu'j bon'e sci'as tio'n, sed ebl'e mal'oft'e ni konsci'as pri ĝi en normal'a ĉiu'tag'a konversaci'o, ĉar pli interes'as ni'n la ide'o'j, asert'o'j kaj demand'o'j, kiu'j'n ni esprim'as. Ali'flank'e, ĉe beletr'a'j verk'ist'o'j kaj poet'o'j, tia'j element'o'j est'as grav'a'j nepr'aĵ'o'j.

    Tiu ĉi rimark'ig'o mi'a est'is instig'it'a de du afer'o'j : 1e, vizit'o al lok'a kin'ej'o kun'e kun jun'a famili'an'o por spekt'i la film'o'n La mastr'o de l ’ ring'o'j ( parentez'e, film'it'a versi'o de la unu'a libr'o de la fam'a roman'o, majstr'e esperant'ig'it'a de Elvish Talk ( “ Elf'a parol'o ” ). Tiu titol'o bezon'as iom da klar'ig'o, kiu'n mi don'os post'e en ĉi tiu artikol'et'o.

    En la menci'it'a artikol'o, la aŭtor'o skrib'as : “ Inter la hom'o'j, kiu'j el'lern'is Esperant'o'n ĝis nivel'o de kapabl'ec'o skrib'i en ĝi, est'is jun'a angl'a skolt'o nom'e Foxrock , ‘ vulp'a rok'o ’? ), part'e en Esperant'o, en kiu li pri'skrib'as apart'a'n kod'o'n por esperant'ist'o'j. ”

    Tamen, post'e Novial, ktp, est'as mort'int'a'j —mult'e pli mort'int'a'j ol antikv'a'j ne plu uz'at'a'j lingv'o'j, ĉar ties aŭtor'o'j neniam invent'is iu'j'n ajn esperant'a'j'n legend'o'j'n. ”

    Ne surpriz'e, la recenz'ant'o mal'konsent'as, kaj pri'skrib'as kelk'a'j'n el la mit'o'j en Esperant'uj'o. En pied'not'o, li al'don'is unu el si'a'j propr'a'j : “ Se vi ver'e ŝat'as kliŝ'o'j'n, jen unu : La tip'a esperant'ist'o est'as hipi'o el la ses'dek'a'j jar'o'j ; kaj la parol'ant'o de la ‘ kling'on'a lingv'o ’ est'as motor'cikl'ist'o sur'hav'ant'a nigr'a'n led'a'n vest'aĵ'o'n. ” Evident'e, la recenz'ant'o ne est'as serioz'a, kaj ne uz'as la vort'o'n “ mit'o ” en la klasik'a senc'o.

    Puŝkin, Ŝekspir'o, ktp, kaj la Mal'nov'a'n Testament'o'n, kaj kompil'ant'e si'a'n Proverb'ar'o'n, baz'it'a'n sur kolekt'o de si'a patr'o.

    Tia labor'o est'is daŭr'ig'at'a kaj pli'vast'ig'at'a en post'a'j jar'o'j, far'e de mult'a'j esperant'ist'o'j. Aper'is traduk'o'j de naci'a'j epope'o'j : Sinjor'o Tadeo el la pol'a ; Luzidoj el la portugal'a ; Kalevala el la finn'a ; Martín Fierro el la argentin-gaŭĉ'a hispan'a, inter ali'a'j grav'a'j verk'o'j. Sed ĉar tiu'j verk'o'j est'iĝ'is en kultur'o ekster la esperant'ist'a komun'um'o, ili neniel konsist'ig'as part'o'n de iu apart'a “ indiĝen'a ” esperant'a legend'ar'o.

    Nov'zeland'a esperant'ist'o Brendon Clarke ( pri kies poezi'a kapabl'ec'o Ret'o Rossetti kaj William Auld esprim'is tre mal'alt'a'n opini'o'n ) verk'is sufiĉ'e long'a'n poem'o'n pri la vojaĝ'o'j de la maori'o'j al Nov-Zeland'o. Kvankam original'a esperant'a verk'o, kompren'ebl'e tiu epope'o ne pov'as est'i rigard'at'a kiel “ indiĝen'a ” esperant'a tradici'o.

    Dum last'a'j jar'dek'o'j, tamen, aper'is —kaj pli kaj pli est'as aper'ant'a —kresk'ant'a kvant'o da verk'o'j, kiu'j pli kaj pli simil'as pro la spec'o de material'o, kiu'n ni nom'as mit'o kaj legend'o. Inter ili ni pov'us menci'i Vojaĝ'o al Kazohinio de Abel Montagut.

    Tamen, la mit'o'j, legend'o'j kaj fabel'o'j de la naci'a'j kaj etn'a'j lingv'o'j est'iĝ'is ne el la skrib'it'a literatur'o, sed el la buŝ'a tradici'o de analfabet'a'j aŭ apenaŭ alfabet'a'j popol'o'j.

    Ĉu bedaŭr'ind'e, ĉu ne, la epok'o'j en kiu'j nask'iĝ'is tia'j mit'o'j kaj legend'o'j jam for'pas'is. Almenaŭ en land'o'j kie la pli'mult'o, aŭ grand'a nombr'o, de la loĝ'ant'ar'o ne plu est'as analfabet'a'j.

    Mal'naiv'a'j modern'a'j land'o'j parol'ant'a'j modern'a'j'n lingv'o'j'n ne est'as taŭg'a forc'ej'o por tiu spec'o de tradici'o. Ankaŭ Esperant'o est'as modern'a lingv'o, do ne pov'as est'i mal'pli mank'hav'a en ĉi tiu senc'o ol grav'a'j lingv'o'j, kiel la hodiaŭ'a'j angl'a, franc'a, rus'a aŭ japan'a. Pov'as est'i, ke inter la mil'o'j, kiu'j part'o'pren'as en esperant'a'j aranĝ'o'j kaj renkont'iĝ'o'j, kiu'j okaz'as ĉiu'tag'e ie ajn en la mond'o —kaj precip'e inter la jun'ul'o'j, kiu'j ĉe'est'as jun'ul'ar'a'j'n event'o'j'n —iom post iom akumul'iĝ'as anekdot'o'j, rakont'o'j kaj memor'aĵ'o'j, kiu'j en la est'ont'ec'o form'os baz'o'n por iu tip'o de esperant'ist'a legend'o, kvankam ebl'e la modern'a mond'o ne ofert'as taŭg'a'j'n kondiĉ'o'j'n por tia dis'volv'o.

    Je la komenc'o de ĉi tiu artikol'o, mi promes'is io'n dir'i pri la tem'o “ Elf'a parol'o ”. La aŭtor'o de La mastr'o de l ’ ring'o'j kre'is en tiu tri'volum'a verk'o fantast'a'n mond'o'n Mez-ter'o , kies loĝ'ant'o'j konsist'is el divers'a'j ras'o'j : hom'o'j, hobitoj , elf'o'j, gnom'o'j, ork'o'j , ent'o'j , fantom'o'j, du'on'hom'o'j, malic'a'j spirit'o'j, ktp, ĉiu'j parol'ant'a'j si'a'j'n propr'a'j'n lingv'o'j'n. La pen'o kaj temp'o kiu'j'n Tolkien dediĉ'is al tiu'j unu'a'vid'e sen'util'a'j fantazi'o'j est'is fenomen'a'j. Li invent'is ne nur la rakont'o'n mem sed ankaŭ la geografi'o'n, pra'histori'o'n, legend'o'j'n, lingv'o'j'n kaj alfabet'o'j'n de tiu mond'o. En apart'a'j skrib'aĵ'o'j li rakont'as, kiel est'iĝ'is la tut'a material'o kaj pri'skrib'as kaj list'ig'as la struktur'o'n kaj vort'ar'o'n de la divers'a'j lingv'o'j de Mez-Ter'o.

    Serĉ'fos'ant'e en vend'ej'o de brokant'a'j libr'o'j, unu el mi'a'j fil'o'j trov'is kaj aĉet'is kurioz'a'n libr'o'n en la angl'a pri la “ elf'a lingv'o ” de sindarina , kaj inklud'as ampleks'a'j'n vort'ar'o'j'n de ambaŭ.

    gamma <; ktp.

    Krom tiu'j fikci'a'j lingv'o'j, Krieg don'as specimen'o'n de divers'a'j form'o'j de tengvaro.

    En la libr'o de Khuzdul , La Nigr'a lingv'o , La Adunaikaj lingv'o'j , kaj “ ali'a'j pli obskur'a'j lingv'o'j ”.

    Hom'o'j kiu'j sci'as nenio'n pri plan'lingv'o ne re'kon'as la diferenc'o'n inter fikci'a'j lingv'o'j ( invent'it'a'j apart'e por iu verk'o, film'o aŭ teatr'aĵ'o ) kaj tiu'j, kies kre'int'o'j cel'is facil'ig'i inter'etn'a'n komunik'ad'o'n. La last'a inklud'as Volapuk'o'n, Id'o'n, Interlinguan —kaj, kompren'ebl'e, Esperant'o'n. ( Kiom oft'e oni aŭd'as la asert'o'n : “ Esperant'o est'as art'e'far'it'a lingv'o, kiu'n neniu parol'as ”? ) Kiel ekzempl'o de la du'a kategori'o ( fikci'a'j lingv'o'j ) oni pov'us menci'i krom la elf'a lingv'o de Harry Harrison, popular'a uson'a verk'ist'o de scienc'fikci'o'j kaj iam'a honor'a prezid'ant'o de Esperant'o-Asoci'o de Irland'o.

    Ebl'e la plej kon'at'a fikci'a lingv'o est'is “ Nov'parol'o ” ( angl'e : xml : lang= " en "> Newspeak ), la art'e'far'it'a lingv'o kiu'n, en la futur'ism'a roman'o 1984 de Georg'o Orwell, la reg'ist'ar'o de est'ont'a total'ism'a Briti'o ( nun ali'e nom'at'a ) iom post iom intenc'as trud'i al la parti'an'o'j kaj civit'an'o'j. Laŭ tiu plan'o, la naci'a lingv'o est'os konstant'e sen'ig'it'a de ekzist'ant'a'j koncept'o'j por ating'i nov'a'n lingv'aĵ'o'n kun tre redukt'it'a vort'ar'o. La fin'a cel'o de la parti'o est'as tio, ke en est'ont'ec'o est'os ne'ebl'e parol'i aŭ eĉ pens'i krom en'e de la mal'larĝ'a'j lim'o'j de la ŝtat'a ideologi'o.

    Est'as sci'at'e, ke onkl'in'o de Orwell inklud'i en si'a roman'o parodi'o'n de Esperant'o, en la form'o de Nov'parol'o. Kvankam la vort'ar'o de tiu invent'it'a lingv'o de'ven'as de la angl'a, ĝi'a struktur'o est'as kvazaŭ'esperant'a, imit'ant'e, precip'e, la esperant'a'j'n “ mal-vort'o'j'n ”.

    Pli'e, mi memor'as, ke antaŭ jar'o'j mi spekt'is film'o'n, en kiu la intrig'o okaz'as en imag'it'a land'o, por kiu est'is invent'it'a lingv'o parol'at'a de la loĝ'ant'o'j, inter ili la kimr'a aktor'in'o “ natalmi ” ( kompren'ebl'e ).

    Leg'ant'o'j cert'e jam rimark'is, ke ĉiu'j el la invent'int'o'j de la menci'it'a'j fikci'a'j lingv'o'j est'as angl'a'lingv'an'o'j. Mi las'os al ili konjekt'i ĉu la fakt'o, ke la pli'mult'o de de'nask'a'j angl'e'parol'ant'o'j pretend'as, ke ili ne kapabl'as lern'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n, ig'as ili'n kompens'i tiu'n mank'o'n per kre'ad'o de art'e'far'it'a'j lingv'o'j, kiu'j'n ili mem pov'as reg'i kun plen'a mem'fid'o. Laŭ'ŝajn'e, tamen, Tolkien ( kaj ebl'e kelk'a'j el la ali'a'j ) sci'pov'is plur'a'j'n lingv'o'j'n.

    Sed, re'ven'ant'e al la tem'o de la libr'o de Allan pri la elf'a lingv'o, leg'ant'o'j cert'e demand'os si'n kia spec'o de hom'o dezir'us verk'i verk'o'n de 303 paĝ'o'j, pri tut'e fikci'a'j lingv'o'j, kaj kial. Ali'flank'e, se parol'i person'e, tiu bizar'a libr'o io'n pli'a'n al'don'is al mi'a plezur'o ĉe leg'ad'o de la tri volum'o'j de la esperant'a versi'o de La mastr'o de l ’ ring'o'j . Fin'fin'e, fantazi'o est'as pli bon'a okup'o ol milit'o aŭ parti'a politik'o


    + g1. Not'o de la redaktor'o : Unu el la fikci'a'j nom'o'j

    + g2. Not'o de la redaktor'o : Frikativ'o de [ g ].

    + g3. Not'o de la redaktor'o : Kursiv'a alfabet'o kre'it'a de Tolkien.

    Garbhan MACAOIDH

    Ĉu daŭr'e navig'as “ pram'ŝip'o de larm'o'j ”?

    Dum la long'a politik'a viv'o de éamon de Valera, “ patr'o ” de la modern'a sen'depend'a Irland'o, la land'o est'is reg'at'a de kvazaŭ'a koalici'o de reg'ist'ar'o kaj eklezi'o. Hodiaŭ Irland'o est'as mal'pli rigor'e katolik'a land'o kaj mal'pli homogen'a soci'o. Tamen grand'a part'o de la loĝ'ant'ar'o, precip'e la kamp'ar'a bien'ist'a komun'um'o, rest'as konservativ'a kaj fervor'e religi'a. Ĝeneral'e la tut'a popol'o —ĉu pro religi'a'j, ĉu pro etik'a'j kial'o'j —profund'e mal'aprob'as abort'ig'o'n.

    Antaŭ kelk'a'j jar'o'j la popol'o referendum'e mal'permes'is abort'ig'o'n. Jur'ist'o'j tamen avert'is, ke en'ig'i tia'j'n specif'a'j'n leĝ'o'j'n en la konstituci'o'n pov'us est'ont'e okaz'ig'i problem'o'j'n. Kaj, malgraŭ kontraŭ-abort'ig'a leĝ'o kaj preskaŭ universal'a kondamn'o de abort'ig'o, oni kalkul'as, ke ĉiu'semajn'e 19 vir'in'o'j vojaĝ'as Briti'o'n per t. n. “ pram'ŝip'o de larm'o'j ” por abort'ig'i en brit'a'j klinik'o'j. Laŭ kritik'ant'o'j de la koncern'a leĝ'o Irland'o, sub pretekst'o solv'i problem'o'n, simpl'e eksport'as ĝi'n al Angli'o.

    Si'n mort'ig'i

    Neniu en Irland'o kontent'as pri la situaci'o kaj pro tio okaz'is jam tri referendum'o'j. En la last'a, okaz'int'a en mart'o 2002, oni dev'is jes'i aŭ mal'jes'i al nov'a paragraf'o, al'don'ot'a al la konstituci'o, kiu tut'e mal'permes'os abort'ig'o'n, eĉ kiam la nask'ont'o minac'as si'n mort'ig'i ( kio jam okaz'is kaj instig'is juĝ'ist'o'n decid'i, ke la koncern'a jun'a knab'in'o rajt'is vojaĝ'i Angli'o'n por tie operaci'iĝ'i ).

    Laŭ la propon'o ĉiu, kiu sub'met'as si'n al abort'ig'o en la Irland'a Respublik'o aŭ kiu ebl'ig'as abort'ig'o'n, est'os kondamn'it'a al mult'jar'a pun'o mal'liber'ej'a. La propon'it'a'n ŝanĝ'o'n apog'is la reg'ist'ar'a koalici'o, la katolik'a eklezi'o kaj la direktor'o'j de obstetrik'a'j hospital'o'j en Dublin'o ( kiu'j post'e moder'ig'is si'a'n sen'kompromis'a'n sin'ten'o'n front'e al situaci'o, en kiu fet'o est'as tut'e ne viv'kapabl'a kaj en'danĝer'ig'as la vir'in'o'n ).

    Konfuz'o

    Kalkul'int'e la voĉ'o'j'n, oni konstat'is, ke 49, 05 % est'is por, 50, 04 % kontraŭ'is. Nur 42 % de la rajt'ig'it'a'j voĉ'don'ant'o'j part'o'pren'is, ebl'e pro konfuz'o pri la lingv'aĵ'o de la referendum'a demand'o kaj pro dub'o'j pri la efik'o'j de la revizi'ot'a paragraf'o. Preskaŭ ĉiu'j kamp'ar'an'o'j jes'e voĉ'don'is ; preskaŭ ĉiu'j urb'an'o'j ne'e. Mult'a'j voĉ'don'ant'o'j sen'valor'ig'is si'a'j'n balot'il'o'j'n per negativ'a'j koment'o'j aŭ esprim'o'j de ne'kompren'o.

    Nun ŝajn'as, ke neniu opini'as, ke la problem'o est'as solv'it'a : oni avert'as, ke nov'a referendum'o bezon'at'os, kvankam ne baldaŭ. Ke irland'an'o'j ne ŝat'as referendum'o'j'n, montr'is antaŭ'a referendum'o pri la nic'a inter'konsent'o. Irland'an'o'j aŭ part'o'pren'as ili'n kun mal'grand'a entuziasm'o aŭ simpl'e de'ten'as si'n.

    Garbhan MACAOIDH

    Pun'o ne sen pen'o

    En januar'o la antverpen'a polic'o du'foj'e dev'is liber'ig'i jun'ul'o'n, kiu far'is grav'a'n krim'o'n. La kial'o? Ek'de la unu'a de januar'o 2002 jun'ul'o'j ne plu rajt'as est'i en'karcer'ig'it'a'j en mal'liber'ej'o'j por plen'kresk'ul'o'j. Pro tio, ke ili est'as ne'plen'aĝ'a'j, ili'a lok'o ne est'as inter krim'ul'o'j, sed en t. n. instituci'o'j por special'a jun'ul'ar'pri'zorg'ad'o. Ĝi est'as spec'o de intern'ul'a lern'ej'o kun eg'e strikt'a regul'ar'o. Sed, ĉar ĉiu'j tia'j instituci'o'j est'is plen'ŝtop'it'a'j, ne plu est'is lok'o por la jun'ul'o'j. La juĝ'ist'o pov'is nenio'n far'i krom ( provizor'e ) liber'ig'i la jun'a'j'n krim'int'o'j'n, ĝis lok'o'j liber'iĝ'os.

    Est'as mem'kompren'ebl'e, ke tia situaci'o est'as nek instig'a kaj motiv'ig'a por la polic'o, kiu dev'as al'front'i krim'em'a'j'n jun'ul'o'j'n, nek tim'ig'a por jun'ul'o'j tent'at'a'j al krim'a'j ag'o'j. Laŭt'e aŭd'ebl'is kritik'o kaj la reg'ist'ar'o sent'is urĝ'a'n bezon'o'n mal'ferm'i nov'a'n instituci'o'n, por ke est'u pli da lok'o'j kaj la situaci'o ne ripet'iĝ'u. Tamen tio ne est'as facil'a task'o : nek la nederland'lingv'a, nek la franc'lingv'a komun'um'o, kiu'j mastr'um'as la instituci'o'j'n, hav'as rimed'o'j'n por ili'n mal'ferm'i.

    Ali'a temp'o, ali'a'j mor'o'j

    Tial la naci'a ( federaci'a ) reg'ist'ar'o decid'is mal'ferm'i nov'a'n ej'o'n apud Brusel'o ( en Everberg ), kie jun'a'j delikt'ul'o'j kaj de la flandr'a kaj de la valon'a region'o'j pov'us est'i intern'ig'it'a'j. Ne tem'as pri nov'a'j konstru'aĵ'o'j sed pri mal'nov'a arme'ej'o, kiu post la fal'o de la berlin'a mur'o est'is for'las'it'a, ĉar la nombr'o de soldat'o'j grav'e redukt'iĝ'is.

    La ĉef'ministr'o ĵur'is, ke la ej'o est'os adapt'it'a kaj pret'a antaŭ la unu'a de mart'o. Por tio'n efektiv'ig'i neces'is nov'a leĝ'o. Sed leĝ'propon'o dev'as tra'pas'i plur'a'j'n ŝtup'o'j'n : plej grav'a est'as tiu, ke la propon'o'n dev'as akcept'i kaj Ĉambr'o de Deput'it'o'j kaj Senat'o. Pro mank'o de temp'o la reg'ist'ar'o prezent'is la propon'o'n en'e de du tag'o'j al ambaŭ ĉambr'o'j. Tio fakt'e est'as ne'kutim'a proced'o, kiu last'a'n foj'o'n okaz'is en 1940... pro evident'a kial'o. Kompren'ebl'e la opozici'o laŭt'e protest'is, argument'ant'e, ke la situaci'o neniel rajt'ig'as special'e urĝ'a'n trakt'ad'o'n. Tamen la propon'o leĝ'iĝ'is kaj la nov'a intern'ul'ej'o pov'is mal'ferm'iĝ'i.

    Ne en unu tag'o el'kresk'is Kartag'o

    Tamen, kiam al'ven'is la 5an de mart'o la unu'a jun'ul'o, evident'iĝ'is, ke la dom'eg'o est'as nur part'e pret'a. Krom'e mank'is eduk'ist'o'j por pri'zorg'i la knab'o'n. La 6an de mart'o vizit'is la ej'o'n valon'a'j deput'it'o'j kaj la advokat'o de la jun'ul'o, kiu'j konstat'is, ke ver'e ne ebl'as akcept'i la knab'o'n : anstataŭ eduk'ist'o'j ankoraŭ svarm'is sur'lok'e konstru'labor'ist'o'j. Montr'iĝ'is ankaŭ, ke la knab'o dum la tut'a tag'o apenaŭ ricev'is io'n por manĝ'i.

    La advokat'o de la knab'o pet'is, ke tiu de'nov'e aper'u antaŭ juĝ'ist'o : ĉe la juĝ'ej'o li postul'is, ke la knab'o est'u send'it'a al ali'a lok'o. Konsent'is la juĝ'ist'o... tamen, dum oni for'ig'is la unu'a'n Gaston el la ej'o, ali'a juĝ'ist'o decid'is tie'n send'i du'a'n.

    Guido VAN DAMME

    La hom'o de la kosm'a konsci'o

    Omaĝ'e al Nikolaj Roerich

    Inter la rus'a'j pentr'ist'o'j sur'lim'e de la 19-20aj jar'cent'o'j Roerich direkt'iĝ'is al la tut'a hom'ar'o. Komenc'int'e si'a'n kre'ad'o'n en Rusi'o, li fin'is ĝi'n en Hindi'o. Li bon'e kon'is kaj ŝat'is la kultur'o'n de divers'a'j land'o'j kaj epok'o'j, kaj tio re'spegul'iĝ'is en li'a art'o.

    Roerich nask'iĝ'is en 1871 en Peterburg'o. Post la fin'o de gimnazi'o li iĝ'is student'o de Akademi'o de Bel'art'o'j kaj sam'temp'e —de jur'a fakultat'o de la universitat'o. Li'n al'log'is la antikv'a rus'a histori'o, Skandinavi'o ( li'a'j pra'ul'o'j est'as dan-norveg'a'j, kaj ek'loĝ'is en Rusi'o de post la 18a jar'cent'o ).

    Si'a'j'n fru'a'j'n pentr'aĵ'o'j'n li dediĉ'is al antikv'a Rusi'o. Li kre'is la viv'o'n de antikv'a'j slav'o'j tre poezi'e : batal'o'j'n, konstru'ad'o'n de urb'o'j ( Slav'o'j sur Dnepr'o ). En 1900 li vetur'is al Pariz'o, kie li stud'is la spert'o'n de la franc'a'j pentr'ist'o'j. Rezult'e de tiu vojaĝ'o aper'is la pentr'aĵ'o Trans'mar'a'j gast'o'j , kie unu'e aper'is la kolor'a talent'o de Roerich. Ĝi est'as kvazaŭ kolor'a poem'o pri mal'proksim'a epok'o de la mal'kovr'o'j. Laŭ la blu'a mar'o inter verd'a'j insul'o'j navig'as fabel'a'j ŝip'o'j de viking'o'j. Vent'o plen'ig'as kolor'a'j'n vel'o'j'n, ĉirkaŭ'e ŝveb'as mev'o'j.

    En 1901 li re'ven'is al Rusi'o kaj daŭr'e kre'is pentr'aĵ'o'j'n laŭ la slav'a tem'o : Urb'et'o , Roerich trans'ir'as al la temper'a teknik'o.

    En la somer'o'j de 1903-1904 la pentr'ist'o vojaĝ'is laŭ la antikv'a'j rus'a'j urb'o'j, stud'is ties arkitektur'o'n, fresk'o'j'n kaj ikon'o'j'n. Rezult'e aper'is la seri'o el 90 pentr'aĵ'o'j, kie est'is montr'it'a'j la bel'ec'o kaj majest'ec'o de la antikv'a rus'a kultur'o.

    Grav'a'n lok'o'n en la pentr'aĵ'o'j de Roerich hav'as la pejzaĝ'o, kie re'spegul'iĝ'as panteism'a mond'koncept'o de la pentr'ist'o. Laŭ li, la natur'o est'as lig'it'a kun ag'ad'o de hom'o'j. Ĉi tio'n esprim'as mont'et'o'j, ŝton'et'o'j, arb'o'j en li'a'j pentr'aĵ'o'j. Grand'eg'a'j nub'o'j mov'iĝ'as, inter'batal'as en la pentr'aĵ'o Ĉiel'a batal'o ( 1912 ).

    Antaŭ la unu'a mond'milit'o en la art'o de Roerich, foj'foj'e nom'it'a “ grand'a intuici'ant'o ”, pentr'is urb'o'n, cirkl'e ĉirkaŭ'at'a'n de giganta ruf-blank'a serpent'o. Ŝajn'e, tie spegul'iĝ'is profet'a'j antaŭ'sent'o'j de la ont'a'j tragik'a'j event'o'j.

    Grand'a'n interes'o'n hav'as la teatr'a labor'o de Peer Gynt .

    Sam'temp'e la pentr'ist'o'n pli kaj pli interes'as la ide'o, ke la rus'a kaj eŭrop'a kultur'o'j de'ven'as de la orient'a. Li'n tre al'log'as la legend'o'j pri iu mister'a land'o, kiu situ'as ie sur mont'o'j de Hindi'o aŭ Tibet'o ( Ŝambala ). Li plan'is vojaĝ'i al Orient'o, tamen la unu'a mond'milit'o kaj li'a mal'bon'a san'stat'o dev'ig'is li'n vetur'i al Finn'land'o. Tie li pentr'is pejzaĝ'o'j'n de sever'a Nord'o kun ĝi'a ne'tuŝ'it'a bel'ec'o.

    La revoluci'o de 1917 dis'ŝir'is li'a'n lig'o'n kun Rusi'o. Komenc'e li dezir'is re'ven'i al Roerich.

    Baldaŭ li real'ig'is si'a'n rev'o'n —vizit'i Hindi'o'n, kvankam la vojaĝ'o ne est'is long'a. Tie li pentr'is la seri'o'n de bild'o'j Nask'iĝ'o de la mister'o'j . La du'a vojaĝ'o al Orient'o okaz'is en 1924. Roerich. Li pentr'is la mont'o'j'n dum krepusk'o kaj aŭror'o, nokt'e kaj tag'e, nebul'e kaj dum klar'a sun'lum'o, montr'ant'e ties bel'ec'o'n.

    La senc'o'n de la hom'a ekzist'o Roerich trans'ir'as al la lok'a kolor'o de la kosm'o. Li pentr'as la ter'o'n en kosm'a vast'o. La pentr'ist'o iĝ'is “ hom'o de la kosm'a konsci'o ”.

    La hind'a'j fam'ul'o'j tre aprez'is Roerich ” —la kontrakt'o'n, kiu defend'us histori'a'j'n, kultur'a'j'n kaj scienc'a'j'n monument'o'j'n dum milit'o'j. Post la du'a mond'milit'o la ide'o'j de tiu dokument'o est'is re'viv'ig'it'a'j.

    Roerich, grand'a ideal'ist'o, pens'is, ke “ konsci'o de bel'ec'o sav'os la mond'o'n ”. Li'a viv'o est'is serv'o al la art'o kaj la human'ism'o.

    Natalia AROLOVIĈ


    1. Jarlo —regn'estr'o en ( fru-) mez'epok'a Skandinavi'o.

    2. Polovca —rilat'a al polovcoj ( ali'nom'e kipĉakoj ), tjurk'a popol'o, en la 11a jar'cent'o loĝ'int'a en step'o'j de la nun'a sud'a Rusi'o.

    Monaĥ'o ek'tim'is far'iĝ'i seks'simbol'o

    Ek'de la last'jar'a aŭtun'o en la litov'a naci'a televid'o aper'is program'o “ Mal'ferm'u pord'o'n ”, en kiu francisk'an'a monaĥ'o frat'o Astijus Kungys vizit'ad'as hejm'o'j'n de litov'o'j en divers'a'j lok'o'j tra la land'o kaj parol'as pri la viv'o. La program'o far'iĝ'is popular'a, ĉar en ĝi la monaĥ'o ne cel'as al'trud'i religi'a'j'n ver'o'j'n, sed parol'as pri ĉiu'tag'a'j afer'o'j.

    La popular'a program-gvid'ant'o en la komenc'o de ĉi tiu jar'o mult'e ek'mir'is, kiam li ek'sci'is, ke en inter'ret'a enket'ad'o pri la plej seks'ec'a vir'o kaj vir'in'o en Litovi'o li kandidat'iĝ'is iĝ'i la seks'simbol'o de la land'o. En la list'o est'is ankaŭ politik'ist'o'j, sport'ist'o'j, kant'ist'o'j, tv-eminent'ul'o'j, ktp. “ Komenc'e mi ne atent'is tiu'n inter'ret'a'n balot'ad'o'n. Hom'o'j ja lud'u. Tamen iu'n tag'o'n, ek'vid'int'e la rezult'o'j'n de la balot'ad'o, mi serioz'e ek'tim'is, ke mi ja pov'as venk'i ”, gaj'e dir'is frat'o Astijus.

    Du tag'o'j'n antaŭ la fin'o de la elekt'ad'o de la plej seks'ec'a'j hom'o'j en Litovi'o frat'o Astijus argument'is, ke part'o'pren'o en la elekt'ad'o de la plej seks'ec'a'j hom'o'j ne kongru'as kun la eklezi'ul'a klas'o. “ Mi'a inklin'o est'as tut'e ali'a ”, asert'is li.

    Post mal'aper'o de la frat'o Astijus est'as simpati'a kaj seks'ec'a. Tial mi balot'is por li. Kaj tio, ke li dezir'is for'strek'iĝ'i el la kandidat'o'j, parol'as pri li'a modest'ec'o. Jen kial li far'iĝ'is ankoraŭ pli simpati'a por mi. ”

    Post kiam frat'o Dainius Zubrus.

    LAST

    La lad'a etiked'o

    Antaŭ ne'long'e en London'o oni pov'is vizit'i dum'temp'a'n ekspozici'o'n de la verk'o'j de Coca-Col'a, sup-etiked'o'j, divers'a'j fam'a'j person'o'j.

    En 1960 li ating'is sukces'o'n kaj fam'o'n en la novjork'a art-mond'o per nov'a metod'o de pentr'ad'o ; li pren'is bild'o'j'n el ĵurnal'o'j kaj magazin'o'j, kaj mult'foj'e ripet'ad'is la sam'a'n bild'o'n laŭ'vic'e sur unu drelik'o. Tiel li kaj pri'celebr'is kaj cinik'e rimark'ig'is la uson'a'n amas'produkt'ad'a'n kultur'o'n. Kiam Warhol.

    En 1963 li aĉet'is 16-mili'metr'a'n kamera'o'n kaj komenc'is far'i film'o'j'n, okup'iĝ'ant'e pri tio ĝis 1968. Eĉ infan'aĝ'e li'n obsed'is Holivud'o. Post 1970 li direkt'is si'a'n atent'o'n al portret'o'j, sed ankoraŭ sub'prem'is art'a'n individu'ec'o'n per pentr'ad'o de seri'o'j, ekskluziv'e la dek portret'o'j'n de Maŭ en 1972.

    Warhol est'is fam'eg'a en la 20a jar'cent'o pro la miks'ad'o de art'o, popular'a gust'o kaj renom'o. Oni aŭkci'is unu el li'a'j pentr'aĵ'o'j kontraŭ 60 000 dolar'o'j —rekord'o por viv'ant'a uson'a art'ist'o. Li pentr'is bild'o'j'n de 32 lad'a'j etiked'o'j de divers'a'j sup'spec'o'j! Kiam li adiaŭ'is pentr'ad'o'n, li decid'is flos'ig'i arĝent'ec'a'j'n ort'angul'o'j'n, kiu'j'n li plen'ig'is per helium'o, el la fenestr'o'j de novjork'a ĉiel'skrap'ul'o.

    Oni admir'os la verk'o'j'n de Leonard'o ankoraŭ post plu'a'j 500 jar'o'j, eĉ la impresionist'o'j'n, sed ĉu la lad'aĵ'o'j'n de Warhol? Mi dub'as.

    Willian H. SIMCOCK

    Janica Kostelić —ski'a mirakl'o

    Post kvar'foj'a operaci'o de la genu'o, la 21-jar'aĝ'a Salt Lake City [ solt lejk siti ] tri or'a'j'n kaj unu arĝent'a'n medal'o'j'n en divers'a'j branĉ'o'j de mont'a ski'ad'o. Est'as tre'eg'e mal'oft'a okaz'o, ke dum unu olimpi'a lud'o vir'in'o antaŭ'e gajn'is kvar medal'o'j'n. Ĝis nun ŝi krom'e 11-foj'e gajn'is dum la mond'a ski'a ĉampion'ad'o.

    Ŝi'a patr'o antaŭ 12 jar'o'j far'is 12-jar'a'n plan'o'n, en kiu li decid'is sistem'e trejn'i kaj eduk'i si'a'j'n fil'o'n Ivica ( nun 23-jar'aĝ'a ) kaj fil'in'o'n por kresk'ig'i ili'n ski'ĉampion'o'j. Nun la plan'o komplet'e real'iĝ'is. Li asert'as, ke ebl'as far'i el ajn'a san'a infan'o, se oni fru'aĝ'e sistem'e trejn'as, ĉampion'o'n en ajn'a fak'o. Tie li simil'as la fam'a'n hungar'a'n pedagog'o'n Polgar, kiu decid'is kaj sukces'e far'is el si'a'j fil'in'o'j mond'ĉampion'o'j'n pri ŝak'o.

    Tag'o'n post la gajn'o de la kvar'a medal'o anstataŭ ripoz'i ŝi vek'iĝ'is sam'e fru'e kiel kutim'e kaj ir'is praktik'i ski'ad'o'n, dum ŝi'a frat'o klopod'is por medal'o. Bedaŭr'ind'e, li ne sukces'is ĉi-foj'e, kvankam ankaŭ li est'as unu el la plej grav'a'j slalom'ist'o'j de la mond'o. Annemarie Moser Proel, kiu en'tut'e hav'is 61 venk'o'j'n en la mond'a'j mont'ski'a'j konkur'ad'o'j.

    Zlatko TIšLJAR

    Reinhold Messner : Al'pist'o, rev'ant'o, eŭrop'a deput'it'o

    La plej fam'a kaj sukces'a alp'ist'o de ĉiu'j temp'o'j est'as kritik'ant'o de la amas'a turism'o kaj de neni'ig'o de la mont'ar'o'j, defend'ant'o de la mal'grand'a'j popol'o'j kaj de kultur'a vari'ec'o en la mond'o. Nun Messner : “ En mi'a viv'o mi vetur'is mult'e por esplor'i la mont'ar'popol'o'j'n, la plej mal'riĉ'a'j'n inter la mal'riĉ'a'j, tiu'j'n, kiu'j el'ten'as viv'i tie supr'e, sur la mont'o'dekliv'o'j. Tio, kio mi'n interes'as, est'as ali'a'j viv'model'o'j, kiu'j diferenc'as dis'de ni'a, eŭrop'a. Ĉar ebl'as post'viv'i ankaŭ kun pli da modest'ec'o kaj mem'lim'ig'o'j. Mi determin'as mi'n ne tiom kiel klasik'a turist'o, sed kiel alp'ist'o, du'on'nomad'o, kiu observ'as kun interes'o kiel viv'as la mont'ar'a'j popol'o'j... ”

    Messner fin'stud'is konstru'inĝenier'a'n fak'o'n kaj post'e komenc'is sur'grimp'i la mont'o'j'n de l ’ mond'o. 16 jar'o'j'n li okup'iĝ'is pri tio, oft'e mal'sukces'is, sed ne mal'esper'is kaj prov'is de'nov'e. Li opini'as, ke la senc'o de l ’ viv'o alt'e en la montaro ne est'as mult'e pli diferenc'a ol ĉie ali'lok'e en la mond'o. Li est'as unu el la plej aktiv'a'j natur'protekt'ant'o'j en okcident'a Eŭrop'o, de la mont'ar'o'j, de Alp'o'j kontraŭ la invad'o de amas'a turism'o.

    Ek'de pli ol du jar'o'j kaj du'on'o la grand'a alp'ist'o el'prov'as si'a'n ŝanc'o'n en la politik'o, est'ant'e, kiel sen'depend'ul'o, deput'it'o de la ital'a Parti'o de verd'ul'o'j en la Eŭrop'a Parlament'o en Strasburg'o.

    Apenaŭ ebl'us emfaz'i pli grand'a'n kontrast'o'n : neon'a lum'o anstataŭ tend'o, klimat'iz'a instal'aĵ'o anstataŭ varm'ig'il'o'j, tek'komput'il'o anstataŭ glaci'fos'il'o —la ofic'ej'o de Expeditio'n zum Endpunkt ( Ekspedici'o ĝis la fin'punkt'o ) sur si'a skrib'tabl'o li skrib'as star'punkt'o'j'n pri divers'a'j problem'o'j de Eŭrop'a Uni'o.

    Kiel sent'as si'n kiel deput'it'o la hom'o, kies nom'o'n oni konsider'as kiel simbol'o'n de liber'am'o kaj sen'depend'ec'o, en'kadr'e de la dev'ig'o'j en la Eŭrop'a Parlament'o?

    “ Mi neniam intenc'is mal'jun'iĝ'i en la politik'o ”, dir'as Messner sen ĉirkaŭ'parol'o'j. Pri la mal'jun'iĝ'o, ŝajn'as, ke li ne rapid'as. Mov'iĝ'em'a kaj trejn'it'a, mez'alt'a, 57-jar'a, li plu rest'as barb'a kaj kun ankoraŭ jun'a figur'o. Li'a brun-blond'a harar'o est'as dens'a kiel antaŭ 20 jar'o'j. Kaj la sulk'o'j ĉirkaŭ la okul'o'j atribu'as al li'a rid'et'o petol'em'a'n nuanc'o'n.

    Se Messner.

    Kaj la hom'o, kiu kiel neniu ali'a en la mond'o sukces'is real'ig'i ekstrem'e mal'facil'a'j'n rev'o'j'n, prefer'as parol'i pri si'a'j projekt'o'j : “ Mi est'as hom'o, kiu tut'a'n viv'o'n batal'as por efektiv'ig'i divers'a'j'n ide'o'j'n ”. Tiel ekzempl'e hejm'land'e, en Sud-Tirol'o, Messner trans'form'as kastel'ruin'o'j'n en muze'o'n pri la mont'ar'o'j. Krom'e, tut'e proksim'e, en si'a bien'o, li prov'as labor'i kiel ekologi'a agrikultur'ist'o, kiu, trov'iĝ'int'e en lig'o kun viand'butik'o kaj restoraci'o, vend'as si'a'j'n ekologi'e produkt'it'a'j'n nutr'aĵ'o'j'n : “ Se tiu projekt'o efektiv'iĝ'as, se mi pov'as io'n montr'i al mi'a'j najbar'a'j kamp'ar'an'o'j, tio signif'as, ke mi sukces'as, est'ig'as 10 labor'lok'o'j'n kaj fin'fin'e per'labor'as ankaŭ io'n por mi mem ”.

    Oni ne pov'as parol'i nur pri ekologi'a engaĝ'o de Messner deklar'as : “ Mi observ'as jam mult'a'j'n jar'o'j'n kun grand'a interes'o la indiĝen'o'j'n de Tibet'o, de And'o'j, indi'an'o'j'n de Nord-Amerik'o ”.

    Li serĉ'as ekvilibr'ig'it'a'j'n renkont'o'j'n kun tiu'j indiĝen'a'j civiliz'o'j, kiu'j hav'as pli natur'konform'a'n viv'manier'o'n. Krom'e Messner ne perd'as lig'o'n kun la ali'a real'aĵ'o en la mond'o —la mal'riĉ'ec'o. “ Mi sci'as, ke en la mond'o est'as 2 miliard'o'j da hom'o'j, kiu'j mal'sat'as, kiu'j ne dispon'as pri bon'a san'protekt'ad'o kaj instru'ad'o, kiu'j viv'as mizer'e. Long'a'n temp'o'n mi donac'is mon'o'n al divers'a'j help'organiz'aĵ'o'j. Tamen post cert'a temp'o mi ven'is al la ide'o, ke plej util'a est'as la rekt'a help'o sur'lok'e. Ĉi-moment'e per mi'a'j mon'rimed'o'j mi konstru'ig'as lern'ej'o'n en unu el la plej mal'riĉ'a'j part'o'j de Himalaj'o. Mi est'as konvink'it'a, ke tio est'as la plej bon'a manier'o help'i, ĉar mi vid'as kie'n ir'as mi'a mon'o. ”

    Ali'a grand'a cel'o de Messner ir'is kaj far'is la sur'grimp'o'n.

    Messner al'don'as : “ Ne, mi ne pov'as kiel unu'op'ul'o ali'ig'i la mond'o'n, mi neniam sugest'is tio'n al mi ”.

    Per'e de simil'a'j el'dir'o'j la grand'a alp'ist'o est'ig'is al si en la Eŭrop'a Parlament'o ne nur amik'o'j'n : kaj tie por ke oni efektiv'ig'u io'n politik'a'n, oni dev'as hav'i la neces'a'j'n person'a'j'n kontakt'o'j'n. Ĝust'e por tio Messner vintr'e 1989-1990 tra'ir'is Antarkt'o'n. Kaj post'e ven'as la faktor'o envi'o : mult'e da koleg'o'j deput'it'o'j en Strasburg'o mal'kaŝ'e parol'as, ke la sud-tirol'an'o ir'as kun mal'buton'um'it'a ĉemiz'o kaj kun tibet'a ĉen'et'o ĉirkaŭ la kol'o, preskaŭ ĉiam ĉirkaŭ'at'e de la kamera'o'j de televid'team'o'j.

    Mult'a'j observ'ant'o'j konsider'as la politik'ist'o'n Messner neniel est'is mal'sukces'o, sed nur kaŭz'o por tio, ke li post'viv'is. Kun si'a fam'a obstin'em'o li ĉiam star'ig'is al si alt'a'j'n cel'o'j'n, kiu'j'n li post'e ating'is.

    Ebl'e Messner unu pli'a “ aren'o de la sol'ec'o ”, kiel tekst'as titol'o de li'a libr'o de la 70aj jar'o'j.

    La profesi'a aventur'em'ul'o ne las'as eĉ mal'grand'a'n dub'o'n, ke li ankaŭ est'ont'e hav'os aktiv'a'n viv'o'n. Kun'e kun si'a viv'partner'in'o Sabin'e kaj la infan'o'j Magdalen'a ( 14 ) kaj Gesar Sim'o'n ( 11 ) Messner hav'as grand'a'n rev'o'n, kiu'n li ne vol'us for'las'i : “ Mi hav'as grand'a'n dezert'a'n projekt'o'n, kiu'n mi plan'as real'ig'i en 2004 ”.

    Reinhold Messner est'as alp'ist'o, rev'ant'o, deput'it'o, aŭtor'o de bel'a'j libr'o'j, patr'o de tri infan'o'j, kiu sekv'as kun sci'am'o kaj estim'o kiel komunik'iĝ'as hom'o'j kaj kultur'o'j, natur'o kaj hom'o, obstin'a vir'o el Sud-Tirol'o, kiu est'iĝ'is civit'an'o de l ’ mond'o.

    Evgeni GEORGIEV

    Mult'a'j laŭd'o'j

    Mal'bel'a ni'a magazin'o est'is neniam, kvankam en la unu'a'j jar'o'j fot'o'j kaj ilustr'aĵ'o'j est'is nur nigr'a'j-blank'a'j kaj foj'e ne tre bon'kvalit'a'j. Ad'e la revu'o iĝ'is pli kaj pli bel'a kaj nun laŭ grafik'a aspekt'o sen'dub'e trov'iĝ'as je alt'a nivel'o. Modif'o'j kaj ŝanĝ'o'j en'konduk'it'a'j ĉi-jar'e provok'is mult'a'j'n re'ag'o'j'n, precip'e laŭd'a'j'n, sed ankaŭ skeptik'a'j'n. Ekzempl'e ĉef'kurac'ist'o de La KancerKlinik'o , Ĵak Le Puil, koment'is : “... mal'alt'iĝ'is je unu centi'metr'o. Laŭ mi'a'j kalkul'o'j tiu mal'alt'iĝ'o pov'os ripet'iĝ'i ĉiu'jar'e ĝis la jar'o 2028 —post'e MONATO simil'os et'a'n poŝt'mark'o'n! ” Sed li preter'vid'is, kio'n ali'a'j leg'ant'o'j rimark'is : kompens'e la kajer'o iĝ'is pli dik'a kun nun 36 paĝ'o'j kontrast'e al 32 paĝ'o'j antaŭ'e. Sekv'e laŭ la supr'a kalkul'o en 2028 ĝi est'os komplet'a poŝt'mark'a album'o, ĉu ne?

    Sed ho ve, ankaŭ la el'don'ej'o iomete mis'kalkul'is kaj ne pri'konsider'is, ke produkt'i pli mult'a'j'n paĝ'o'j'n ( eĉ se je unu centi'metr'o mal'pli alt'a'j ) postul'as ankaŭ pli mult'a'n temp'o'n, kaj tiel ni'a revu'o iomete perd'is si'a'n aper'o'ritm'o'n. Tial la nun'a kajer'o de'nov'e est'as mal'pli dik'a ; ni esper'as per tio re'akir'i ĝis'dat'ec'o'n kaj akurat'ec'o'n. Pro la sam'a kial'o la el'don'ej'o decid'is, ek'de la jar'o 2003 dum la nord'hemisfer'a somer'o aper'ig'i du'obl'a'n numer'o'n, kiel ni tio'n praktik'is dum la unu'a jar'dek'o de l ’ magazin'o. En juli'o kaj aŭgust'o, ĉef'a liber'temp'a period'o en Eŭrop'o, ankaŭ el'don'ej'a'j ofic'ist'o'j vol'as feri'ad'i.

    La el'don'ej'o dank'as al la mult'a'j leg'ant'o'j, kiu'j gratul'is pro la nov'a aspekt'o de la revu'o. Iu'j eĉ abon'is aŭ re'abon'is nur pro la bon'a aspekt'o de paĝ'o 1! Unu laŭd'is, ke pli mult'a'j tekst'o'j nun est'as pres'at'a'j per serif'a'j liter'o'j, kiu'j —laŭ li —est'as pli bon'e leg'ebl'a'j ol sen'serif'a'j. Nu jes, li prav'as ; sed ambaŭ liter'tip'o'j hav'as avantaĝ'o'j'n kaj mal'avantaĝ'o'j'n. Tamen mi esper'as, ke ne nur tia'j kriteri'o'j kia'j aspekt'o kaj bel'ec'o kaj kolor'o'j lud'as rol'o'n por vi, sed ke grav'as ankaŭ en'hav'o'j ne mal'pli bon'a'j.

    Sincere via Stefan MAUL

    Mon'fals'ad'o

    Antaŭ ol pren'i ajn'a'n mon'o'n, kontrol'u, ĉu ĝi ne est'as fals'a. Laŭ oni'dir'a statistik'o en Ukraini'o ĉiu'tag'e (! ) oni trov'as dek'o'j'n kaj eĉ cent'o'j'n da fals'a'j mon'bilet'o'j.

    La plej vast'e kon'at'a'j manier'o'j de mon'fals'ad'o nun est'as komput'il'a grafik'o kaj fot'o'kopi'ad'o. Plej oft'e oni fals'as ĉe ni uson'a'j'n dolar'o'j'n kaj ni'a'j'n ukrain'a'j'n hrivnojn, kiu'j laŭ opini'o de special'ist'o'j est'as tre bon'e protekt'it'a'j kontraŭ la fals'ad'o.

    Mon'fals'ad'o hav'as si'a'n histori'o'n. Ĉiam al tiu'spec'a'j krim'ul'o'j oni rilat'is negativ'e, escept'e se la fals'ad'o'n far'is reg'ist'ar'o.

    Dum la period'o de car'o Petr'o la Grand'a la verdikt'o por rus'a'j fals'ant'o'j de mon'bilet'o'j est'is mort'ig'o. Sam'e sever'e oni rilat'is al la krim'ul'o'j dum la period'o de Katarina la 2a. Dum la soveti'a reĝim'o oft'is verdikt'o “ mort'paf'o ”. Malgraŭ tiu sever'ec'o la mon'fals'ant'o'j mult'is ; ili abund'as ankaŭ nun.

    La plej talent'a special'ist'o dum la soveti'a period'o est'is la 30-jar'a Viktor Baranov el Stavropol ( Rusi'o ), kiu en la 70aj jar'o'j tre serioz'e ek'interes'iĝ'is pri poli'grafi'o, eĉ special'e vizit'is Moskv'o'n, kie li plur'a'j'n semajn'o'j'n en bibliotek'o leg'is fak'a'n literatur'o'n. Post'e li iu'n temp'o'n elekt'ad'is farb'o'j'n kaj paper'o'n kaj produkt'is kliŝ'o'n. En'tut'e Baranov fals'is 23 000 rubl'o'j'n, kiu'j'n li distribu'is en 70 (! ) urb'o'j de la land'o. Kontrol'ant'e la mon'o'n, produkt'it'a'n de Baranov, la soveti'a'j special'ist'o'j ne pov'is diven'i, kiu'j el la mon'bilet'o'j est'is ver'a'j, kaj kiu'j est'is fals'a'j.

    Antaŭ tri jar'o'j en Lugansk ( orient'a Ukraini'o ) est'is arest'it'a grup'o da mon'fals'ant'o'j, kiu'j kre'is komput'il'a'n program'o'n, kiu ebl'ig'is produkt'i preskaŭ original'a'j'n hrivnojn. Ili pres'ad'is 5 -, 10-kaj 20-hrivnajn mon'bilet'o'j'n kaj distribu'is ili'n tra la tut'a Ukraini'o. En Kiev'o antaŭ ne'long'e oni arest'is ver'a'n majstr'o'n pri mon'fals'ad'o. Special'ist'o'j el la ŝtat'a mon'far'ej'o eĉ mir'is, kiam ili trov'is, ke la fals'it'a'j hrivnoj hav'as pli da protekt'o-element'o'j ol la original'a'j.

    Dmitrij CIBULEVSKIJ

    El ŝi po — ĝi po

    Lern'ant'o'j de la angl'a lingv'o sci'as, ke sam'kiel en Esperant'o mank'as al substantiv'o'j gramatik'a genr'o. Jen laŭ'dir'e unu el la ( eventual'e mal'mult'a'j ) plus'o'j rilat'e ek'lern'o'n de la angl'a. Ekzempl'e angl'a tabl'o est'as neŭtr'a : lern'ant'o de la franc'a memor'u, ke franc'a'j tabl'o'j in'seks'as, dum german'a'j vir'seks'as.

    Sed tio, kio'n oni ver'ŝajn'e ne instru'as en lern'ej'o'j, est'as, ke ĉe kelk'a'j angl'a'j substantiv'o'j ( kaj ne nur ĉe nom'o'j de best'o'spec'o'j, inkl. de hom'o'j ) ja evident'iĝ'as genr'o. Ekzempl'e, dum jar'cent'o'j brit'a'j mar'ist'o'j in'ig'as si'a'j'n ŝip'o'j'n. Mar'ist'o, pri'skrib'ant'e ŝip'o'n, dir'us ne “ ĝi bel'as ”, sed “ ŝi bel'as ” ; ne “ ĝi sub'akv'iĝ'is ”, sed “ ŝi sub'akv'iĝ'is ”.

    Tiu ĉi in'ig'a fenomen'o montr'iĝ'as ankaŭ ĉe ali'a'j vetur'il'o'j, ekzempl'e vapor-lokomotiv'o'j kaj aŭt'o'j. Mult'a'j brit'o'j, parol'ant'e pri aŭt'o, em'us dir'i : “ Ho! Mi lav'as ŝi'n dimanĉ'e. ”

    Karakter'o

    Tamen la tradici'o, almenaŭ rilat'e ŝip'o'j'n, baldaŭ ĉes'os. La prestiĝ'a gazet'o xml : lang= " en "> Lloyds List Lloyds List . “ Karakter'o'n ili ne hav'as —nek vir'a'n nek in'a'n. ”

    Furioz'e re'ag'is mar'ist'o'j —sam'kiel en 1998, kiam la last'a'n foj'o'n oni prov'is neŭtr'ig'i ŝip'o'j'n. “ Paŝ'o tia kontent'ig'os femin'ist'o'j'n kaj kont'ist'o'j'n, ” tondr'is kapitan'o. “ Sed ĝi koler'ig'os la tut'mond'a'n mar'ist'ar'o'n. ”

    Sed eĉ la mar'ist'a sindikat'o akcept'as la ne'evit'ebl'ec'o'n de la redaktor'a decid'o. “ El'ir'is ĉio romantik'a el mar'ist'a viv'o, ” dir'is sindikat'a parol'ant'o. “ Reg'as en la industri'o nur komerc'a'j konsider'o'j kaj ne plu est'as spac'o por sentimental'ec'o. ”

    Rest'as unu'sol'a demand'o. Ĉu la Akademi'o de Esperant'o sekv'os la ekzempl'o'n de xml : lang= " en "> Lloyd ’ s List kaj rekomend'os, ke ek'de nun esperant'ist'o'j parol'u ne pri ŝi po sed pri ĝi po?

    Paul GUBBINS

    Ne al unu'lingv'ism'o

    Kelk'a'j ital'a'j politik'ist'o'j ( de la ekstrem'dekstr'a Naci'a Alianc'o, sed ankaŭ verd'a senat'an'o Marco Boat'o ) propon'is ŝanĝ'o'n de la konstituci'o por al'don'i, ke la sol'a lingv'o de Itali'o est'as la ital'a. Ni ne vid'as la kial'o'n por tia ŝanĝ'o, ĉar jam evident'as ke la ital'a est'as la lingv'o larĝ'mezur'e plej parol'at'a kaj grav'a de Itali'o : dank'e al dev'ig'a instru'ad'o, ĉiu'j kapabl'as parol'i la komun'a'n lingv'o'n. Ĝust'e ĉar ĉi tiu est'as jam akir'it'a rezult'o, pli kaj pli fort'iĝ'as la dezir'o lok-nivel'e re'mal'kovr'i la minoritat'a'j'n kaj region'a'j'n lingv'o'j'n, la dialekt'o'j'n kaj la lingv'o'j'n de ali'a'j popol'o'j. Ŝajn'as al ni neniel neces'e sufok'i ĉi tiu'j'n vent'o'j'n de plur'ism'o kaj demokrati'o per ŝanĝ'o kiu ombr'ig'us ali'a'n konstituci'a'n norm'o'n, mult'e pli demokrati'a'n : tem'as pri artikol'o 6, kiu tekst'as : “ La respublik'o protekt'as, per laŭ'cel'a'j norm'o'j, la lingv'a'j'n mal'pli'mult'o'j'n ”.

    Por ke la ital'a konstituci'o plu'est'u demokrati'a kaj plur'ism'a, kontraŭ aŭtoritat'ism'a'j norm'o'j lim'ig'ant'a'j esprim-liber'ec'o'n kaj eben'ig'ant'a'j la voj'o'n al est'ont'a mal'permes'o de la minoritat'a'j lingv'o'j, ni invit'as ĉiu'j'n sub'skrib'i la petici'o'n trov'ebl'a'n ĉe la adres'o

    xml : lang= " zxx "> http : / / guestbook. sparklit. com / entries? gbID=61926
    .

    Ne forges'u kiel ebl'e plej mult'e cirkul'ig'i ĉi tiu'n apelaci'o'n! Dank'o'n, ni bezon'as la help'o'n de la demokrati'a'j civit'an'o'j de ĉiu'j politik'a'j aparten'o'j.

    IKEL

    Mikrosoft'o ek'tim'as Linuks'o'n

    Nun jam plur'foj'e lik'is tra la brit'a ret'gazet'o xml : lang= " en "> The Register (

    xml : lang= " zxx "> www. theregister. co. uk
    ) intern'a ret'poŝt'o de la estr'o pri Vindoz'o de Mikrosoft'o, Bri'a'n Valentine. En tiu'j mesaĝ'o'j Mikrosoft'o klar'ig'as kelk'a'j'n el si'a'j plan'o'j kiel kontraŭ'batal'i Linuks'o'n, la liber'e hav'ebl'a'n mastr'um'sistem'o'n, spec'o'n de Uniks'o. Ekzempl'e, Mikrosoft'o aĉet'os stud'o'n de komerc'a esplor'firma'o, kiu “ pruv'os ”, ke Linuks'o —sen'pag'e kopi'ebl'a —est'as pli mult'e'kost'a ol Vindoz'o. Ali'a rimed'o est'as trud'e vend'i al grand'a'j organiz'aĵ'o'j aŭ firma'o'j, kiu'j pri'pens'as salt'i al liber'a program'ar'o. Mikrosoft'o ankaŭ dung'is kompetent'a'j'n uniks'ul'o'j'n, por plej bon'e argument'i pri Vindoz'o al firma'o'j, kiu'j jam uz'as Uniks'o'n.

    La zorg'o'j de Mikrosoft'o est'as ebl'e surpriz'a sign'o, ke la liber'a mastr'um'sistem'o matur'iĝ'as. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j ne pens'ebl'is, ke Linuks'o uz'ebl'us de iu krom de privat'a'j entuziasm'ul'o'j kaj iu'grad'e en servil'a medi'o. Nun ĝi est'as establ'it'a kiel servil'a mastr'um'sistem'o. Grand'a'j komput'il-fabrik'ant'o'j, ekzempl'e Dell kaj IBM, liver'as servil'o'j'n kun Linuks'o jam instal'it'a. Ĉe ret'a'j servil'o'j, liber'a'j mastr'um'sistem'o'j est'as uz'at'a'j en serioz'a proporci'o de la merkat'o. Linuks'o ankaŭ pli kaj pli popular'iĝ'as ĉe fabrik'ant'o'j de elektron'ik'a'j aparat'o'j, kiu'j ne em'as pag'i program'ar'a'n permes'il'o'n por ĉiu vend'ot'a maŝin'o, kaj pov'as facil'e adapt'i la program'o'j'n al aparat'o'j, dank'e al la dispon'at'a font'kod'o.

    Eĉ ĉe la skrib'o'tabl'o, uz'ad'o de Linuks'o ek'ŝajn'as ebl'a. Rapid'e matur'iĝ'as la liber'a'j ofic'ej'a'j program'o'j KDE kaj GNOME, kiu'j dispon'ig'as ar'o'n da program'o'j tre simil'a'j al la ĉef'a program'ar'o de Mikrosoft'o por pri'labor'i tekst'o'j'n, uz'i la ret'o'n kaj far'i tabel'o'j'n kaj daten'bank'o'j'n. Ebl'e la frap'a argument'o pri kost'o, por afer'o simil'a aŭ pli bon'kvalit'a, fin'fin'e pli vid'ebl'os. Liber'e hav'ebl'a font'kod'o, ja ebl'ig'il'o de tiu sen'kost'ec'o, ebl'e mal'pli frap'e interes'as ne'program'ist'a'j'n uz'ant'o'j'n. Jam relativ'e grand'a'j organiz'aĵ'o'j, kiel la brit'a'j polic'a'j serv'o'j, pri'stud'as la ebl'o'n anstataŭ'ig'i Vindoz'o'n per Linuks'o por ofic'ej'a'j task'o'j. Ja fru'as la interes'o, kaj ne tiom oft'as amas'a'j instal'o'j, sed est'as jam grand'a progres'o, ke oni en'tut'e ek'pri'parol'as la ebl'o'n.

    La liber'a'j permes'il'o'j de Linuks'o frap'e kontrast'as kun la em'o de Mikrosoft'o pli kaj pli strikt'e lim'ig'i permes'il'o'j'n, kaj mov'i si'a'j'n uz'ant'o'j'n al abon'sistem'o, kie uz'ant'o regul'e pag'as por nov'a'j versi'o'j anstataŭ laŭ'plaĉ'e elekt'i : ne tiom mal'oft'e grand'a'j firma'o'j, pro la kost'o kaj pen'o ŝanĝ'i la mastr'um'sistem'o'n de mult'a'j komput'il'o'j, preter'salt'as iu'n el'don'o'n de Vindoz'o, kaj ties permes'il'a'j'n kost'o'j'n. Tamen Mikrosoft'o rest'as en fort'a pozici'o, ankoraŭ kun grand'a pli'mult'o de la merkat'o, kaj kapt'int'a uz'ant'o'j'n en si'a'j apart'a'j daten'struktur'o'j. Ja liber'a'j program'o'j pli kaj pli kapabl'as trakt'i, malgraŭ Mikrosoft'o, vindoz'a'j'n daten'o'j'n, sed tio ne perfekt'as kaj help'as al Mikrosoft'o. Tamen, tiu'j last'a'temp'a'j publik'ig'o'j montr'as, ke Mikrosoft'o ek'tim'as.

    Franck ARNAUD

    La kolor'o de Holi

    Holi , la barat'a fest'o de kolor'o'j, kiu mark'as la fin'o'n de la vintr'o, est'is kviet'a, mal'ĝoj'a afer'o ĉi-jar'e pro last'a'temp'a'j tumult'eg'o'j inter hindu'o'j kaj islam'an'o'j en la okcident'a sub'ŝtat'o de Gujarat [ guĝarat ]. Pli ol 700 hom'o'j jam mort'is, kaj pli ol 90 000 est'is sen'hejm'ig'it'a'j pro la barbar'a'j murd'o'j dum la pas'int'a'j semajn'o'j.

    Tiu ĉi cikl'o de per'fort'o komenc'iĝ'is, kiam, je la 27a de februar'o, islam'an'o'j brul'ig'is trajn'o'n, en kiu est'is vetur'ant'a'j 58 hindu'o'j. La viktim'o'j est'is re'ven'ant'a'j hejm'e'n de la urb'et'o Ayodhya, fundament'ist'a'j hindu'o'j detru'is moske'o'n, kiu, ili pretend'as, star'as en la ekzakt'a lok'o de antaŭ'a templ'o. Post la moske'o-detru'o okaz'is tumult'eg'o'j tra la tut'a land'o.

    Ĉi-foj'e, la murd'o de la hindu'o'j lanĉ'is ond'o'n da venĝ'o'murd'o'j en Gujarat, en kiu la plej mult'a'j murd'it'o'j kaj sen'hejm'ig'it'o'j est'as islam'an'o'j. La rakont'o'j el la sub'ŝtat'o est'as horor'a'j : paf'ad'o, ponard'ad'o kaj brul'ig'ad'o de viv'ant'a'j infan'o'j, vir'in'o'j, vir'o'j. Ne nur la viv'o'j sed ankaŭ la posed'aĵ'o'j, kaj material'a'j kaj simbol'a'j, de la islam'an'o'j est'is sistem'e detru'it'a'j. Plen'ig'as la televid'ekran'o'j'n bild'o'j de el'kav'ig'it'a'j hejm'o'j, vend'ej'o'j, hotel'o'j kaj moske'o'j de islam'an'o'j.

    Dum'e raport'as la amas'komunik'il'o'j pri post'viv'ant'in'o'j —knab'in'o'j kaj vir'in'o'j —kiu'j ne plu parol'as : ili est'is brutal'e seks'per'fort'it'a'j. Tiu'j ĉi in'o'j nun loĝ'as en sub'hom'a'j kondiĉ'o'j en la ĉirkaŭ 56 tend'ar'o'j por rifuĝ'int'o'j.

    Ankoraŭ ĉiu'tag'e ven'as raport'o'j pri sub'ŝtat'a reg'ist'ar'o, kiu silent'e permes'is la murd'o'n kaj detru'o'n. La estr'o de Vajpayee [ vaĝpaj ]. Ambaŭ nun est'as sub eg'a prem'o klar'ig'i si'a'j'n ag'o'j'n kaj politik'o'j'n.

    Sed eĉ kiam tiu ĉi raport'o est'as verk'it'a, ven'as nov'aĵ'o pri freŝ'a per'fort'o el Holi hav'as nur unu kolor'o'n : la ruĝ'o'n de flu'ant'a sang'o.

    A Giridhar RAO

    Ŝtat'jur'a unik'aĵ'o

    Dank'e al Eŭrop'a Uni'o ( EU ) definitiv'e mal'aper'is Jugoslavi'o, kiu last'e est'is ŝrump'int'a ŝtat'et'o, kompar'e al la iam'a plej grand'a land'o de l ’ balkan'a du'on'insul'o. Sub prem'o kaj mild'a per'fort'o de EU la Federaci'a Respublik'o Jugoslavi'o metamorfoz'is al Serbi'o-Montenegr'o ( serb'lingv'e xml : lang= " sr "> Srbija i Crna Gora ). Rezult'o de alt'a diplomati'a art'o de EU-per'ant'o Javier [ ĥabjer ] Solana est'as ŝtat'jur'a unik'aĵ'o. Serbi'o-Montenegr'o hav'as du valut'o'j'n ( dinar'o'n kaj eŭr'o'n ), dogan'impost'o'j'n inter la du part'o'j kaj diferenc'a'j'n ekonomi'a'j'n sistem'o'j'n. En somer'o 2002 “ konstituci'a ĉart'o ” ( kio est'as tio? ) est'u pret'a kaj en aŭtun'o okaz'u elekt'o'j, laŭ la plan'o'j.

    Ĉe inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j altern'as reprezent'ant'o'j de la du ŝtat'part'o'j por parol'i nom'e de la komplet'a ŝtat'o. Harmoni'ig'i la ekonomi'o'j'n oni vol'as okaz'e de membr'iĝ'o en EU. La ĝis nun rekt'e elekt'it'a'n tut'ŝtat'a'n prezid'ant'o'n est'ont'e nom'um'os la parlament'o ; tiu direkt'os kabinet'o'n vok'it'a'n de li mem. La ministr'o'j kompetent'os pri ekster'land'a'j afer'o'j, defend'ad'o, ekonomi'o kaj rajt'o'j de hom'o'j kaj etn'a'j mal'pli'mult'o'j ( ekz. hungar'o'j ). Pri la arme'o krom'e decid'os Super'a Defend-Konsil'ant'ar'o, en kiu la tri prezid'ant'o'j dev'as trov'i solv'o'j'n per inter'konsent'o. Rekrut'o'j rajt'as milit'serv'i en si'a propr'a respublik'o. Por parlament'a'j elekt'o'j oni vol'as trov'i metod'o'j'n, por ke la 650 000 loĝ'ant'o'j de Montenegr'o ne est'u domin'at'a'j de la ok milion'o'j da serb'o'j.

    Kiel karakteriz'i tia'n komplik'a'n ŝtat'o'n? Ĉu ĝi en'tut'e est'os viv'i'pov'a? Pro tio, ke mank'as ĉia'j paralel'o'j aŭ ali'region'a'j model'o'j, ĉar ne ekzist'as kompar'ebl'a jur'a konstru'aĵ'o kun tiom da stumbl'il'o'j, est'as preskaŭ ne'ebl'e prognoz'i io'n pri eventual'a funkci'ad'o. Prezid'ant'o ( jugoslavi'a ) Vojislav Koštunica dir'is : “ Tem'as nek pri mal'strikt'a federaci'o nek pri konfederaci'o, sed pri nov'a, original'a solv'o. ” Ebl'e “ original'a ” est'as eŭfemism'o por “ strang'a ” : la nov'a kurioz'a ŝtat'o est'as pli'a variant'o de komplik'a'j sistem'o'j en dis'split'it'a Balkani'o. Ĝoj'i pov'as almenaŭ student'o'j en jur'a'j fakultat'o'j tut'mond'e : ili hav'as nov'a'n interes'a'n stud'objekt'o'n.

    MAUL Stefan

    Gramatik'o facil'e asimil'ebl'a

    Ŝajn'as, ke la plej popular'a libr'et'o pri gramatik'o por progres'ant'o'j, plen'e en Esperant'o antaŭ'e est'is La tut'a esperant'o de Henrik Seppik. Kiu neniam leg'is la gaj'a'n Kiel Kolumb'o mal'kovr'is Amerik'o'n en tiu libr'o, tiu tuj kur'u al la unu'a libr'o'serv'o kaj ek'leg'u ĝi'n! Pro tio li rid'eg'os kaj... revizi'os si'a'j'n kon'o'j'n pri particip'o'j! Aŭ fin'fin'e kompren'os ili'a'n logik'o'n...

    Nun ni hav'as ankaŭ Pren'u plu de Koffi Gbeglo. Ĝi est'as pli modern'a ( kompren'ebl'e ) kaj pli facil'e leg'ebl'a pro mal'pli da detal'o'j kaj tem'o'j ; plu'e, la humur'o est'as mal'sam'a. Ankaŭ ĝi est'as verk'it'a esperant'e. Post ĝi'a tra'stud'o komenc'ant'o'j pov'as al'ir'i jam la fam'a'n kaj bon'eg'a'n libr'o'n ABC-gramatik'o de Esperant'o

    Pren'u plu est'as sam'temp'e pli facil'a kaj pli mal'facil'a por lern'i gramatik'o'n. Kvar'monat'a'j komenc'ant'o'j ja kapabl'as uz'i ĝi'n, kondiĉ'e, ke ili jam reg'as la dek ses regul'o'j'n de la Fundament'o, bon'e prononc'as kaj flu'e leg'as. Komenc'e, ili leg'os en kurs'o por kontrol'i, ke ili jam kapabl'as kompren'i la en'hav'o'n... kaj fin'e al'kutim'iĝ'os foli'um'i ĝi'n.

    Tiu libr'et'o est'as ver'e agrabl'a. Jes, ja, ĝi ver'e est'as! Imag'u —tra tri part'o'j, oni unu'e revizi'as la esperant'a'n gramatik'o'n, du'e stamp'as en si'a memor'o gramatik'a'j'n rimed'o'j'n kaj tri'e pli'riĉ'iĝ'as pro la al'don'aĵ'o'j.

    Oni facil'e marŝ'as tra dek du “ lecion'o'j ” ; proverb'o trov'iĝ'as komenc'e kaj fin'e de ĉiu lecion'o. Sed ĉiu'n lecion'o'n la aŭtor'o adapt'e kaj mal'sam'e pri'labor'is, zorg'ant'e pri la plej efik'a prezent'o. La regul'o'j est'as net'e klar'ig'it'a'j, la vort'o'j kaj la fraz'o'j est'as facil'e leg'ebl'a'j kaj kompren'ebl'a'j, la stil'o est'as lert'a. Ceter'e, mult'e da ekzempl'o'j permes'as pli facil'e kompren'i la tut'o'n ; mal'facil'a'n ekzempl'o'n klar'ig'as baz'a'j fraz'o'j. La ekzerc'o'j est'as simpl'a'j kaj efik'a'j. Mank'as nur korekt'o'j fin'e de la libr'et'o ; ja, bedaŭr'ind'e, oft'e oni labor'as sol'a...

    Dum foli'um'ad'o oni mal'kovr'as jen mnemonik'a'n fraz'o'n, jen kompar'o'n, jen poem'et'o'n, jen anekdot'o'n, jen ŝarad'o'n, jen diven'aĵ'o'n, jen problem'o'n, jen konsil'o'n... Kaj ebl'e pec'et'o'j'n de Afrik'o... Nov'bak'it'o'j al'propr'ig'as al si la material'o'n per klar'ig'o'j kaj ekzempl'o'j, facil'e memor'ebl'a'j kaj oft'e re'uz'ebl'a'j! Kaj fin'e, ili forges'os la gramatik'o'n por liber'e en'ir'i en la leg'aĵ'o'j'n kaj ĝu'i la verd'a'n etos'o'n!

    Christine KEYSERS

  • Koffi Gbeglo : Pren'u plu. Eld. SAT-Broŝur'serv'o / Laŭt'e!, Beauville, 1995. 113 paĝ'o'j.
  • Furor'as popol'ist'o'j

    Antaŭ plur'a'j jar'o'j en plur'a'j eŭrop'a'j kaj ali'a'j okcident'a'j ŝtat'o'j establ'iĝ'is mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, post period'o de konservativ'ism'o. Sed last'a'temp'a'j elekt'o'j en mult'a'j el tiu'j land'o'j montr'as tut'e invers'a'n tendenc'o'n. Ĉu do la politik'a pendol'o de'nov'e sving'iĝ'as al dekstr'a direkt'o, eĉ pli : al ekstrem'a dekstr'ism'o? Tio'n sugest'as ekzempl'e elekt'o'j en Franci'o, kie radikal'ul'o Le Pen kun si'a Front'o Naci'a akir'is simil'e mult'a'j'n voĉ'o'j'n kiel la social'ist'a kaj konservativ'a kandidat'o'j por prezid'ant'ec'o ; simil'e okaz'is jam antaŭ'e en Aŭstri'o, en Dani'o, en Portugali'o, en Itali'o, en Belgi'o, last'e en Nederland'o. Krom'e ni ne preter'vid'u, ke en Uson'o post demokrat-parti'a ( = liberal'a ) prezid'ant'o nun reg'as respublik'an'o ( = konservativ'a ), kiu fervor'as en dekstr'eg'a politik'o intern'a kaj —sekv'e de la atenc'o'j de la 11a de septembr'o 2001 —kult'as naci'ism'o'n.

    Ksenofobi'o

    Analiz'ant'e tiu'n ĉi fenomen'o'n, oni facil'e konstat'as, ke en ĉiu'j el la nom'it'a'j land'o'j de re'fort'iĝ'ant'a dekstr'ism'o ties protagonist'o'j —de la aŭstr'a Jörg Pim Fortuyn [ fortéjn ], ne est'is serioz'a'j politik'ist'o'j sed demagog'a'j popol'ist'o'j. Ili miks'is si'a'j'n program'o'j'n por venk'i en elekt'o'j per ksenofobi'o, ŝovinism'o, naci'ism'o, asert'o'j pri krim'ec'o de ekster'land'an'o'j kaj en'migr'int'o'j, kiu'j laŭ ili ŝtel'as ĉio'n de indiĝen'a'j civit'an'o'j : sekur'ec'o'n, labor'posten'o'j'n, mon'o'n kaj per murd'o'j eĉ viv'o'j'n...

    Fakt'o'j ignor'at'a'j

    Fakt'o'j ne ĝen'as tiu'j'n mensog'ul'o'j'n. Kiam antaŭ plur'a'j jar'o'j kresk'is atak'o'j kontraŭ ekster'land'an'o'j en Germani'o, serioz'a'j fak'ul'o'j pruv'is, ke ordinar'a'j ekster'land'an'o'j ( en'migr'int'o'j kaj azil'pet'ant'o'j ) est'as eĉ mal'pli krim'em'a'j ol la german'o'j, kaj ke grav'a'j'n krim'o'j'n ne far'as tiu'j ekster'land'an'o'j sed membr'o'j de inter'naci'a'j mafi'a'j band'o'j, kio drast'e fals'as la statistik'o'n pri krim'ec'o de ekster'land'an'o'j. Sed fremd'ul'o'j ĉiam bon'eg'e taŭg'as kiel prop'ek'a'j kapr'o'j, kiam civit'an'o'j rimark'as kriz'o'j'n ekonomi'a'j'n kaj soci'a'j'n, ekzempl'e grand'a'n sen'labor'ec'o'n. Tio'n el'uz'as popol'ist'o'j por si'a difuz'a kaj emoci'ig'a demagogi'o kaj postul'as el'ĵet'i en'migr'int'o'j'n kaj azil'ul'o'j'n por tiel sav'i la propr'a'n naci'o'n.

    Nov'a mez'o

    Kio okaz'is en okcident'a'j demokrati'o'j, ke la pendol'o tiom fort'e sving'iĝ'as al dekstr'a ekstrem'ism'o? Ĉu fiask'is mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j'n ni menci'is en'konduk'e? Hm, mal'dekstr'a'j? Ĉu ver'e social'ist'a'j kaj social'demokrat'a'j reg'ist'o'j en Briti'o, Franci'o, Germani'o est'as mal'dekstr'a'j aŭ ĉu ebl'e ili'a “ nov'a mez'o ” kaŝ'as nur, ke ili est'as kamufl'it'a'j konservativ'ul'o'j? En Uson'o kaj Franci'o elekt'o'rajt'a'j civit'an'o'j rezign'is pri voĉ'don'ad'o, ĉar la pint'a'j kandidat'o'j tiom simil'is unu al ali'a, ke por ili est'is indiferent'e, kiu venk'os. En la aktual'a elekt'o'kampanj'o de Germani'o en la program'o'j de social'demokrat'a kaj konservativ'a parti'o'j oni dev'as serĉ'i nuanc'o'j'n per lupe'o...

    Nur administr'ant'o'j

    Venk'os probabl'e tiu, kiu rikan'os plej ĉarm'e en televid'o. Gvid'a'j politik'ist'o'j jam de'long'e ne plu est'as reg'ist'o'j kun vizi'o'j sed degener'is al banal'a'j ofic'ist'o'j, kiu'j administr'as si'a'j'n land'o'j'n kvazaŭ ili est'us komerc'a'j kompani'o'j : en'spez'i mon'o'n por pag'i neces'a'j'n el'spez'o'j'n. Ide'o'j, perspektiv'o'j, plan'o'j, ideal'o'j —ne bezon'at'a'j ; sufiĉ'as amuz'i la hom'o'j'n. Mi evit'as indik'i iu'j'n nom'o'j'n de aktual'e reg'ant'a'j person'o'j, ĉar probabl'e histori'a'j libr'o'j apenaŭ registr'os ili'n. Aŭ ĉu vi vid'as ie tia'j'n grav'a'j'n figur'o'j'n, kia'j —ĉiu laŭ si'a karakter'o —est'is ekzempl'e Miĥail Gorbaĉov, por list'ig'i arbitr'e nur kelk'a'j'n politik'ist'o'j'n, kiu'j ne nur administr'ad'is si'a'j'n land'o'j'n sed ver'e mov'is io'n kaj hejm'e kaj en inter'naci'a politik'o?

    Kie ni serĉ'u la kaŭz'o'j'n por tia evolu'o? Unu sen'dub'e est'as tut'mond'iĝ'o ( = kapital'ism'o ), kies profit'ant'o'j est'as riĉ'ul'o'j sed ne ordinar'a'j hom'o'j kaj en kiu grav'e perd'as mal'privilegi'ul'o'j. Ties angor'o'j'n ekspluat'as popol'ist'o'j tut'mond'e, ekzempl'e ankaŭ en mult'a'j sud'amerik'a'j ŝtat'o'j. Ali'a kaŭz'o est'as la simpl'ism'a mesaĝ'o de la nom'it'a'j ŝtat-administr'ant'o'j : gajn'u laŭ'ebl'e mult'a'n mon'o'n por laŭ'ebl'e mult'e amuz'iĝ'i, kiel tio'n montr'as al vi televid'a'j program'o'j. Televid'as ankaŭ mizer'ul'o'j kaj do kresk'as ties envi'o kontraŭ privilegi'ul'o'j ; tiel facil'e ili far'iĝ'as viktim'o'j de popol'ist'o'j, kiu'j promes'as paradiz'o'n sur'ter'a'n sen la diabl'a'j fremd'ul'o'j, sekur'ec'o'n per for'pel'o de krim'a'j ekster'land'an'o'j, ktp.

    Elit'o'j el'migr'is

    En tia situaci'o en politik'o neces'us elit'o'j kun freŝ'a'j ide'o'j kaj ideal'o'j, sed kie en tut'mond'iĝ'a kapital'ism'o pov'us prosper'i ideal'o'j? La elit'o'j el'migr'is jam de'long'e al industri'o kaj komerc'ad'o, kie ili gajn'as mult'e pli alt'a'j'n salajr'o'j'n ol en politik'o. Tie ( mal ) aktiv'as preskaŭ nur simpl'a'j aŭ eĉ sub'nivel'a'j hom'o'j sen perspektiv'o'j —kaj en tia ide-vaku'o facil'e pov'as furor'i popol'ist'o'j kaj demagog'o'j.

    Okcident'a demokrati'o sen'dub'e trov'iĝ'as en grav'a kriz'o. Precip'e Eŭrop'o post fiask'o de “ nov'a mez'o ” sufer'as tendenc'o'n al dekstr'ism'o kaj naci'ism'o, tamen ne ĉie : en Pol'land'o reg'as de'nov'e social'demokrat'o'j kaj en Hungari'o mal'venk'is naci'ism'a popol'ist'o ATTAC, kiu kolekt'as kritik'ant'o'j'n de tut'mond'iĝ'o. Ebl'e do iam politik'o ricev'os nov'a'j'n impuls'o'j'n por super'i la kriz'o'n de demokrati'o.

    Stefan MAUL

    Ek'flu'as la ruĝ'a akv'o

    Jam de kvin jar'o'j ĉef'ministr'as en Briti'o Blair insist'is pri pli'a'j privat'ig'o'j ( ekzempl'e de la london'a metro'o kaj de la aer'trafik'a reg'ad'ist'ar'o ).

    Ver'dir'e la iam'a parti'o de la labor'ist'ar'o far'iĝ'is tiu de t. n. ĉampan'o-social'ist'o'j : hom'o'j pli kontent'a'j en la ĉe'est'o de dung'ant'o'j ol de dung'at'o'j ; de privat'a'j invest'ont'o'j ol de publik'a'j funkci'ul'o'j. Mal'facil'e est'is diferenc'ig'i inter la du ĉef'a'j parti'o'j : ambaŭ prezent'is dekstr'a'j'n platform'o'j'n. Part'e pro tio sen'iluzi'iĝ'is brit'o'j pri politik'o. “ Politik'ist'o'j ĉiu'j sam'as ”, konklud'is brit'o'j —tiel ke en la naci'a'j elekt'o'j de 2001 nur 59 % de la popol'o voĉ'don'is ( nur 25 % apog'is la parti'o'n de Blair ).

    Pudel'ec'o

    Krom'e Blair rifuz'as parlament'e diskut'i : dum pask'o deput'it'o'j est'as vok'it'a'j London'o'n por el'gurd'i kondolenc'o'j'n pro la mort'o de la 101-jar'aĝ'a patr'in'o de la monarĥ'in'o ; mal'permes'it'e est'as debat'i eventual'a'n Irak-kampanj'o'n aŭ la buĉ'ad'o'n far'e de Israel'o en Palestin'o.

    Sufer'is la reputaci'o de Blair.

    Trans'kap'iĝ'o

    Tio est'as : neglekt'at'a'j ĝis april'o 2002, kiam ne'atend'it'e la reg'ist'ar'o ( fakt'e la ministr'o pri financ'o'j, Brown anonc'is ambici'a'n invest'o-program'o'n el ŝtat'a'j, ne privat'a'j kas'o'j por modern'ig'i kaj alt'ig'i ĝis franc'a aŭ german'a nivel'o'j la naci'a'n san'serv'o'n.

    Romp'iĝ'is tiel pas'int'a'j promes'o'j de Brown ( kaj kiel la mal'grand'a, mal'dekstr'et'a Liberal'demokrat'a Parti'o jam de'long'e argument'as ), nepr'os alt'ig'i impost'o'j'n por kre'i unu'a'rang'a'n san'serv'o'n. Ver'o, kiu ŝajn'e fulm'e traf'is la Nov'a'n Labor'ist'a'n Parti'o'n, kiu ĝis nun tim'is el'tord'i pli'a'j'n impost'o'j'n el ordinar'ul'o'j, ĉar dum la 60aj kaj 70aj jar'o'j la parti'o est'is kon'at'a —kaj prav'e —kiel impost'o-parti'o.

    Tri'a'mond'a'j kondiĉ'o'j

    Mem'evident'e impost'o-alt'ig'o, kiu signif'as, ke riĉ'a'j kaj mez'riĉ'a'j brit'o'j financ'e sufer'os, kun'port'as risk'o'n. Tamen Blair saĝ'e kalkul'is, ke brit'o'j ne plu toler'os kaduk'iĝ'o'n de iam model'a san'serv'o. Kompar'e kun ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j labor'as en Briti'o proporci'e mal'pli da kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j. Pacient'o'j atend'as dum monat'o'j, eĉ jar'o'j la plej rutin'a'j'n operaci'o'j'n : last'a'temp'e brit'a'j mal'san'ul'o'j est'as “ eksport'it'a'j ” ekzempl'e al Germani'o kaj Franci'o por tie operaci'iĝ'i. Aŭd'iĝ'as plend'o'j pri tiel nom'at'a'j tri'a'mond'a'j kondiĉ'o'j en brit'a'j operaci'ej'o'j ; krom'e san'serv'ist'o'j hont'ind'e salajr'at'as : fleg'ist'o labor'int'a dek jar'o'j'n ricev'as sam'a'n salajr'o'n kiel freŝ'bak'it'a polic'ist'o.

    Sed ne plu. La buĝet'o, dediĉ'it'a preskaŭ sen'escept'e al san'o, antaŭ'vid'as pli'a'j'n 15 miliard'o'j'n da eŭr'o'j por hospital'o'j, klinik'o'j, trejn'ad'o de kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j, ktp : la mon'o de'ven'os de tiel nom'at'a naci'a asekur'o ( kas'o, al kiu kontribu'as kaj dung'ant'o'j kaj dung'at'o'j por financ'i ŝtat'a'n san'serv'o'n ). Dum jar'dek'o'j politik'ist'o'j kred'as, ke la popol'o ne toler'os impost'o-alt'ig'o'j'n : sed opini'sond'o'j post la buĝet'o indik'as grand'skal'a'n aprob'o'n.

    Sol'a tuber'o rest'as la fakt'o, ke brit'o'j tamen ankoraŭ ne fid'as, ke la mon'o est'os efik'e aplik'at'a. Nur kiam ili pov'os telefon'i al kurac'ist'o pro tuj'a konsult'ad'o kaj ne, kiel nun, est'i dev'ig'at'a'j pet'eg'i ĉe sekretari'o aŭ ali'a help'ant'o por aranĝ'i inter'parol'o'n okaz'ont'a'n post tri aŭ kvar tag'o'j, ili fin'fin'e kred'os, ke la krom'a'j miliard'o'j cel'traf'as. Inter'temp'e, tamen, brit'a politik'o far'iĝ'as de'nov'e interes'a. La ĉampan-social'ist'o'j mal'kovr'is, ke bier'o ankoraŭ bon'gust'as : sent'ebl'as de'nov'e real'a'j, ne ŝajn'a'j diferenc'o'j inter mal'dekstr'o kaj dekstr'o. Ebl'e pro tio brit'o'j de'nov'e engaĝ'iĝ'os en politik'o —aŭ ĉu tiel oni tamen tro optimism'as?

    Paul GUBBINS

    Apenaŭ venk'o

    Nepr'e ni al'iĝ'os al la Eŭrop'a Uni'o ( EU ) dum la sekv'a'j kvar jar'o'j —supoz'as hungar'a'j politik'ist'o'j. Ricev'os la land'o plur'a'j'n avantaĝ'o'j'n, kaj do la reg'ant'a parti'o re'elekt'iĝ'os por kvar'jar'a mandat'o. Almenaŭ tio'n oni aŭd'is en la tre laŭt'a, tre mal'mild'a elekt'o-kampanj'o en Hungari'o. Sed la balot'ont'o'j'n enu'ig'is la kverel'ad'o inter dekstr'a kaj mal'dekstr'a parti'o'j kaj, dum en la last'a balot'ad'o la divers'a'j sond'aĵ'o'j ĝust'e prognoz'is la rezult'o'n, ĉi-foj'e ili mal'traf'is.

    En la unu'a balot'o-rond'o oni voĉ'don'is sam'temp'e por parti'o'j kaj por individu'a'j kandidat'o'j. Dum rekord'a part'o'pren'o ( 71 % ) surpriz'e ricev'is social'ist'o'j 42 % de la voĉ'o'j ( = 69 mandat'o'j ) ; la reg'ant'a parti'o FiDeSz kun'e kun si'a'j satelit'a'j parti'o'j 41 % ( = 67 mandat'o'j ). La liber'a'j demokrat'o'j ricev'is 5, 5 % ( = 5 mandat'o'j ) kaj la ceter'a'j parti'o'j fiask'is : la parlament'o rest'as do sen ekstrem'ism'a'j parti'o'j. Precip'e en Budapeŝt'o la reg'ist'ar'o mult'e perd'is pro divers'a'j prokrast'it'a'j konstru-projekt'o'j.

    Inter la du balot'o-rond'o'j Helmut Kohl kaj divers'a'j ekster'land'a'j politik'ist'o'j sed ankaŭ hungar'a'j aktor'o'j, sport'ist'o'j kaj scienc'ul'o'j. Sukces'is la taktik'o : En la parad'o aper'is ankaŭ politik'ist'o'j hungar'a'j el la najbar'a'j land'o'j. Post du semajn'o'j dum sam'e tiel grand'a part'o'pren'o la du'a rond'o decid'is pri la ceter'a'j 131 individu'a'j lok'o'j. Foj'e nur 5 voĉ'o'j est'is la diferenc'o inter la kandidat'o'j. La spektakl'a kampanj'o port'is sukces'o'j'n, la koalici'o ricev'is 75, la social'ist'o'j 53, la liberal'demokrat'o'j 2, sen'depend'ul'o'j 0 mandat'o'j'n.

    Fin'e oni dis'don'is 70 mandat'o'j'n inter la 3 venk'int'a'j parti'o'j. Tio konsist'is el tiu'j voĉ'o'j, kiu'j apog'is fiask'a'j'n parti'o'j'n, aŭ kandidat'o'j'n. Peter Medgyessy [ medjeŝi ], iam'a ministr'o pri financ'o'j. Li mult'e promes'is precip'e al la pensi'ul'o'j kaj al la mal'riĉ'ul'o'j.

    La situaci'o est'as tut'e nov'a. Ĝis tiam la koalici'o'j ĉiam hav'is grand'a'n pli'mult'o'n. Nun la koalici'a'j deput'it'o'j dev'os fin'sid'i sen'mank'e la sesi'o'n. Tio est'is sekret'a dezir'o de la hungar'o'j, ĉar oft'e mal'plen'a'j seĝ'o'j est'is vid'ebl'a'j dum la kun'sid'o'j.

    Karlo JUHáSZ

    Mok'at'a reg'ist'o

    Est'as du kial'o'j, ke politik'ist'o est'as objekt'o de mok'o : aŭ oni tim'as li'n aŭ li est'as rid'ind'a. Politik'a'j sprit'aĵ'o'j de la unu'a kategori'o est'is tiu'j, kiu'j'n oni flustr'is ekzempl'e pri Silvio Berlusconi [ berluskoni ] ne est'as diktator'o, tamen li sen'dub'e est'as mal'pli demokrat'o ol aŭtokrat'o. Se nun publik'e cirkul'as sprit'aĵ'o'j pri li, ne tem'as pri tim'o sed rid'ind'ec'o.

    Est'as jam tiom mult'a'j sprit'aĵ'o'j, ke semajn-gazet'o xml : lang= " it "> L ’ Espresso aper'ig'is la 100 plej bon'a'j'n Berlusconi-sprit'aĵ'o'j'n. Ni pluk'as kelk'a'j'n el tiu kolekt'o.

    Li'a foj'e krim'em'a metod'o riĉ'iĝ'i : Iu park'as si'a'n aŭtomobil'o'n antaŭ la privat'a vila'o de Berlusconi. La sekur'polic'an'o'j atent'ig'as li'n pri tio, sed li trankvil'ig'as ili'n : Ne tim'u, mi el'pren'is la radi'o'n.

    Kio est'as la diferenc'o inter Berlusconi ŝvel'as la mon'uj'o.

    Li'a ne tro grand'a intelekt'o : Oni propon'as al Berlusconi, leg'i la Nov'a'n Testament'o'n. Tuj li demand'as, ĉu li hered'as io'n.

    Berlusconi plan'as flug'i al la sun'o, sed postul'as ke li ating'u ĝi'n dum nokt'o por tiel protekt'i si'n kontraŭ la sun'a ard'o.

    Li'a galimati'o : Kio est'as la diferenc'o inter di'o kaj Berlusconi.

    En la aŭtomobil'o de Berlusconi pend'as bild'o de Jesu'o, sur kiu Krist'o not'is : Ne vetur'u tro rapid'e, paĉj'o!

    Ankoraŭ la sprit'aĵ'o'j kutim'e est'as nur mok'a'j, sed jam aper'as ankaŭ malic'a'j. Ekzempl'o'j :

    Oni jam nun star'ig'u monument'o'n de Berlusconi, tiel ke kolomb'o'j pov'u fek'i en li'a'n vizaĝ'o'n.

    Fini sufer'as aviad'il-akcident'o'n. Kiu est'as sav'at'a? Respond'o : Itali'o!

    sm

    Krim'o'j en Krime'o

    Krime'o est'as aŭtonom'a respublik'o de Ukraini'o, kiu situ'as en du'on'insul'o ĉe Nigr'a Mar'o. Ĝi est'as mult'naci'a, sed la pli'mult'o de la loĝ'ant'o'j est'as rus'parol'ant'o'j ( rus'o'j kaj ukrain'o'j ). Krom'e, ĉi tie loĝ'as krime'a'j tatar'o'j kaj ali'a'j etn'a'j grup'o'j ; ankaŭ jud'o'j, kvankam mal'mult'a'j, ĉar la pli'mult'o de la krime'a'j jud'o'j est'is eksterm'it'a'j dum la du'a mond'milit'o.

    En Krime'o est'as du organiz'aĵ'o'j, kiu'j unu'ig'as la naci'a'j'n komun'um'o'j'n : societ'o “ Amik'ec'o de popol'o'j ” kaj “ Konsili'o de naci'a'j minoritat'o'j ”. Ĉi-last'a trov'iĝ'as ankaŭ en la urb'o Jalt'o : la rus'a komun'um'o tamen en'ir'as la unu'a'n organiz'aĵ'o'n.

    Kelk'a'j preskaŭ sam'temp'a'j okaz'aĵ'o'j ig'is mi'n verk'i ĉi tiu'n artikol'o'n. Antaŭ kelk'a'j tag'o'j mi tra'leg'is libr'o'n de Langlet, kiam ili sav'is mil'o'j'n da hom'o'j ( ne nur jud'o'j'n ), kaj la grand'a help'o, kiu'n al ili far'is krist'an'o'j, impres'is kaj kor'tuŝ'is mi'n.

    Inter'frat'iĝ'o

    Ali'flank'e, mi renkont'is last'a'temp'e amik'o'n, kiu'n de'long'e mi ne vid'as. Ju pli ni inter'parol'is, des pli mi konvink'iĝ'is, ke li iĝ'is ŝovinist'o, leg'ant'e propagand'a'j'n pres'aĵ'o'j'n de rus'a'j ŝovinist'o'j, kiu'j'n ili sen'pag'e propag'as. Fin'fin'e li deklar'is, ke inter'frat'iĝ'o de popol'o'j est'as mal'bon'a ide'o. Preskaŭ sam'temp'e sur la urb'o'plac'o mi traf'is miting'o'n de lok'a fili'o de “ Rus'a mov'ad'o de Krime'o ”, kies gvid'ant'o mal'kaŝ'e dir'is, ke “ pri ĉiu mal'bon'o kulp'as jud'aĉ'o'j ”.

    En mult'naci'a Krime'o pac'e kun'viv'as 13 popol'o'j kaj mult'a'j etn'a'j grup'o'j. Sed ne ĉiu'j'n kontent'ig'as la inter'popol'a pac'o en la du'on'insul'o. Iu'j streb'as romp'i la stabil'ec'o'n kaj divid'i hom'o'j'n laŭ princip'o “ si'a / fremd'a ”. Por ili est'as uz'ebl'a'j ajn'a'j rimed'o'j. Taŭg'as superstiĉ'o'j, kiu'j'n uz'is en Rusi'o la plej reakci'a'j fort'o'j, organiz'int'a'j pogrom'o'j'n. Taŭg'as mit'o'j, kiu'j'n uz'is faŝist'o'j dum la milit'o. Tip'a ekzempl'o est'as artikol'o en la ĵurnal'o Rus'a Krime'o , la revu'o de “ Rus'a mov'ad'o de Krime'o ”.

    Jen er'o el artikol'o “ Pri la dolor'iĝ'o ” ( oktobr'o 2001 ) : “ Post renvers'o de la car'o la regn'o'n en Rusi'o malic'e uzurp'is jud'o'j —jud'aĉ'a jug'o! Ili for'pren'is ĉiu'j'n valor'aĵ'o'j'n de Rusi'o. Nun'temp'e ĉiu'j fort'o'j de la inter'naci'a cion'ism'o serv'as por neni'ig'i Rusi'o'n. Cion'ist'o'j, hav'ant'e mult'jar'cent'a'n spert'o'n tromp'i popol'o'j'n, penetr'is ĉiu'j'n soci'a'j'n, ŝtat'a'j'n kaj parti'a'j'n struktur'o'j'n kaj amas'inform'il'o'j'n. Cion'ism'o est'as jud'a faŝism'o. La jud'a naci'o nenio'n, krom mal'bon'o, sang'o kaj mal'ĝoj'o, al'port'is al hom'o'j ”.

    Human'ism'a kultur'o

    Interes'e est'as kompar'i ĉi tiu'n artikol'o'n kun ali'a el Voĉ'o de Krime'o , la revu'o de krime'a gvid'ant'ar'o kaj german'a komand'ant'ar'o aper'int'a en juni'o 1942 : “ Propagand'i ateism'o'n al la rus'a popol'o kaj tia'manier'e dis'divid'i ĝi'n, mal'fort'ig'i, demoraliz'i, trans'form'i ĝi'n el monolit'a kolos'o al polv'o —ĉu ne tio est'as la plej super'a serv'o al Israel'o? Prov'o de jud'o'j for'lek'i krist'an'a'n ide'o'n, detru'i la tut'a'n human'ism'a'n kultur'o'n, kiu el'kresk'is sur'grund'e de krist'an'ism'o, neni'ig'i plen'e unu el la plej religi'a'j popol'o'j de Eŭrop'o, la rus'a'n, ne sukces'is ”.

    Laŭ'form'e, laŭ'en'hav'e, la artikol'o'j sam'senc'as. Ambaŭ cel'as brul'ig'i ras'a'n kaj naci'a'n mal'am'o'n, kre'i “ por'pek'a'n kapr'o'n ”, kiu respond'ec'u ĉiu'j'n plag'o'j'n. Tamen la unu'a supr'e citat'a artikol'o ne est'as la sol'a. En ĉi-jar'a februar'a numer'o de la ĵurnal'o Voĉ'o de ortodoks'ec'o aper'as cit'aĵ'o'j el tiel nom'at'a'j “ Protokol'o'j de cion'a'j saĝ'ul'o'j ”. Est'as pruv'it'e, ke tiu ĉi fals'aĵ'o est'is kre'it'a komenc'e de la 20a jar'cent'o laŭ iniciat'o de la car'a sekret'a polic'o.

    La “ Rus'a mov'ad'o de Krime'o ” nutr'as si'n per ide'o'j de rus'land'a'j ŝovinist'o'j, kiu'j est'as en pli'mult'o nek en Krime'o nek en Rusi'o. Esper'ebl'e la ŝovinism'a venen'o ricev'os ĝust'a'n pri'taks'o'n kaj en Krime'o kaj en ekster'land'o. La plej bril'a'j reprezent'ant'o'j de grand'a rus'a kultur'o —Puŝkin kaj Gogol'j, Lermontov kaj Dostojevskij, Lev'it'a'n kaj Ajvazovskij, Dunajevskij kaj Dovĵenko kaj mult'a'j ali'a'j —ne est'is rus'o'j laŭ naci'ec'o, sed grand'a'j port'ant'o'j de mult'naci'a rus'a kultur'o.

    JeZo

    Brutal'e

    Ke ni'a revu'o ne est'as tre aktual'a, tio cert'e est'as mal'avantaĝ'o kaj mi mem jam oft'e tre bedaŭr'is, ke ni ne pov'as pli rapid'e re'ag'i al grav'a'j event'o'j. Tamen foj'e mi est'as ankaŭ tre kontent'a, ke ni ne dev'as ĉas'i kaj dis'trumpet'i sensaci'o'j'n aŭ tuj re'ag'i al ili. Kiam mi verk'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, la amas'komunik'il'o'j en Germani'o ( ankoraŭ ) abund'as je kontribu'aĵ'o'j pri la ĝis nun plej brutal'a masakr'o, kiu'n spert'is lern'ej'o en la civiliz'it'a mond'o. En Erfurt 19-jar'a lern'ant'o per revolver'o ekzekut'is 14 instru'ist'o'j'n, murd'is 2 lern'ant'in'o'j'n kaj fin'e mort'ig'is si'n mem. Ŝok'iĝ'is la tut'a land'o, hom'o'j est'is paraliz'it'a'j pro angor'o kaj funebr'o post tia teror'o, kaj kompren'ebl'e oni vol'is sci'i ĉiu'j'n detal'o'j'n pri la krim'eg'o, la murd'int'a monstr'o kaj ties motiv'o'j kaj ĉiu'j demand'is : kiel io tiom brutal'a pov'is okaz'i? Amas'komunik'il'o'j, laŭ si'a'j task'o kaj dev'o, inform'is laŭ'ebl'e detal'e. Sekv'is re'gurd'ad'o de la kutim'a'j argument'o'j kaj kritik'o'j far'e de la kutim'a'j fak'ul'o'j ĉiu'spec'a'j kaj de politik'ist'o'j.

    Komenc'e ankaŭ la loĝ'ant'o'j de Erfurt vol'is vid'i kaj leg'i ĉio'n, kio'n dis'kon'ig'is amas'komunik'il'o'j. Sed baldaŭ parenc'o'j kaj kon'at'o'j de viktim'o'j, najbar'o'j kaj polic'an'o'j, help'ant'o'j kaj mult'a'j ali'a'j civit'an'o'j, ekzempl'e funebr'ant'o'j, komenc'is kritik'i kaj insult'i la sam'a'j'n amas'komunik'il'o'j'n pro brutal'a'j metod'o'j, kiu'j'n ili aplik'is por ekspluat'i tiu'n ĉi sensaci'o'n. Precip'e oni plend'is pri team'o'j de komerc'a'j televid-kompani'o'j, kiu'j sen ia sent'em'o film'is ĉio'n kaj ĉiu'j'n. Okaz'is eĉ, ke hom'o'j atak'is kaj bat'is tia'j'n televid-team'o'j'n. Mi bon'e pov'as kompren'i tio'n, ĉar ankaŭ mi'n jam de'long'e agac'as tiu'j komerc'a'j televid-program'o'j, kiu'j mal'human'e respekt'as nenia'n privat'a'n sfer'o'n kaj intim'ec'o'n. Kiom oft'e mi jam denunc'is tia'n degener'o'n de ĵurnal'ism'a etik'o!

    En ni'a revu'o vi ne trov'as kontribu'aĵ'o'j'n tiu'spec'a'j'n, eĉ pli : ĉiu'j ni'a'j redaktor'o'j kaj aŭtor'o'j kun la kontrakt'o sub'skrib'as la etik'a'n kod'o'n de la ĵurnal'ism'a'j princip'o'j (

    xml : lang= " zxx "> http : / / www. esperant'o. be / fel / mon / mon etik. html
    ), kiu klar'e kondamn'as la supr'e menci'it'a'j'n metod'o'j'n.

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    2002 —Inter'naci'a Jar'o de Antoni Gaudí

    En 2002 Kataluni'o kaj la tut'a mond'o dediĉ'as la jar'o'n al la memor'o de Gaudí est'as figur'o universal'a, plej renom'a en la katalun'a arkitektur'a art'o pro si'a kapabl'o sintez'i tradici'o'j'n de la land'o kaj pro la original'ec'o kaj aŭdac'o de la teknik'a'j solv'o'j, kiu'j'n li integr'as en bril'eg'a'j'n ornam'aĵ'o'j'n. Pro li'a prestiĝ'o, konstant'e kresk'ant'a dum jar'o'j, li'a verk'ar'o, ĝis antaŭ ne'long'e mal'bon'e kon'at'a, est'as nun'temp'e universal'e agnosk'at'a.

    Nask'it'a en J. Ruskin kaj la pens'manier'o de la secesi'a generaci'o, kun'ig'it'a ĉirkaŭ la Universal'a Ekspozici'o en 1888. Tro fru'e, tamen, li for'las'is la histori'a'j'n stil'o'j'n, reg'ant'a'j'n en la eklektik'ism'o de la 19a jar'cent'o, kaj formul'is person'a'n estetik'o'n, kiu far'as li'a'n stil'o'n perfekt'e ident'ig'ebl'a, sed sam'temp'e est'as eg'e mal'facil'e klasifik'ebl'a en iu konkret'a tendenc'o.

    Grav'a biografi'a mejl'o'ŝton'o est'as li'a'j rilat'o'j kun la industri'a famili'o Sagrada Família ( sankt'a famili'o ), kio profund'ig'is li'a'n religi'a'n sent'o'n, kaj la ekskluziv'a'n sin'dediĉ'o'n al la problem'ar'o, de'ven'ant'a de la real'ig'ad'o de si'a original'a arkitektur'o.

    Ali'a'j verk'o'j, sufiĉ'e kon'at'a'j kaj esplor'at'a'j, est'as La klostr'o de la terez'an'in'o'j , la Vila'o Leono, la intern'a reform'ad'o de la katedral'o de Majork'o kaj mult'a'j ali'a'j.

    Li'a grand'eg'a kompetent'ec'o kiel arkitekt'o de intern'o'j permes'is al li projekt'ad'i, en daŭr'a kun'labor'o kun el'star'a'j meti'ist'o'j de la epok'o, ĉiu'j'n er'o'j'n, kiu'j konsist'ig'as la arkitekt'a'n spac'o'n —fer'o, mebl'o'j, vitral'o'j, skulpt'a'j element'o'j, mozaik'o'j, ceramik'o, ktp, komenc'ant'e ĉe organik'a koncept'o de la tut'a aranĝ'ad'o, kaj de la integr'iĝ'o de ĉi tiu'j element'o'j en si'a'n struktur'o'n.

    La arkitekt'o, admir'at'a kaj pri'diskut'at'a pro la aŭdac'o kaj original'ec'o de li'a'j kuraĝ'a'j ide'o'j jam en si'a temp'o, post period'o de relativ'a forges'o kaj neglekt'o, nun'temp'e ĝu'as popol'a'n admir'o'n, kaj en la tut'a mond'o li'a aŭtoritat'o ver'e pli'fort'iĝ'is en divers'a'j rond'o'j, ne nur fak'a'j ; do ne van'e 2002 est'is proklam'it'a kiel la “ inter'naci'a jar'o de Antoni Gaudí nun'temp'e est'as en la proces'o de beat'ig'o ĉe Vatikan'o.

    Por pli'a'j inform'o'j oni pov'as vizit'i, inter mult'a'j ali'a'j, la paĝ'ar'o'n

    xml : lang= " zxx "> www. gaudi2002. bcn. es
    .

    Augusto CASQUERO


    + g1. Eugène Viollet-le-Duc [ eĵén vjolé le dik ] ( 1814-1879 ), franc'a arkitekt'o, histori'ist'o kaj teori'ist'o de arkitektur'o, restaŭr'int'o de gotik'a'j katedral'o'j kaj palac'o'j.

    + g2. John Ruskin ( 1819-1900 ), angl'a verk'ist'o, teori'ist'o de art'o, ideolog'o de la antaŭ'rafael'a epok'o . Streb'is re'viv'ig'i la mez'epok'a'j'n kre'a'j'n meti'o'j'n.

    Franc'a kant'ist'o Morice Benin en Esperant'o

    Kiom mult'e ŝanĝ'iĝ'is la muzik'a mond'o dum la last'a'j jar'dek'o'j! Gramofon'disk'o'j'n kaj boben'o'j'n magnetofon'a'j'n anstataŭ'is kased'o'j magnetofon'a'j kaj tiu'j'n si'a'vic'e kompakt'a'j disk'o'j, komput'il'disk'o'j.

    Mi memor'as la temp'o'n ( mez'o'n de la 70aj jar'o'j ), kiam aper'is grand'a gramofon'disk'o el Uson'o, el'don'it'a de la firma'o “ Esperant'o ”! Sur unu el ĝi'a'j flank'o'j est'is kant'o'j en Esperant'o kun gitar'a akompan'o, inter kiu'j, mi memor'as, Esperant'o est'as la lingv'o por ni , Ĉiu, ĉiu... . Ni est'is ĝoj'a'j tiam almenaŭ pro la fakt'o, ke jen est'as ver'a disk'o en Esperant'o, tiom pli el Uson'o. La firma'o “ Esperant'o ”, kiel mi post'e ek'sci'is, baldaŭ bankrot'is kaj oni ĝi'n vend'is.

    Mal'mult'a'j sci'as, ke fam'a ĵaz'a firma'o ESP ( prononc'u I-ES-PI ) iam nom'iĝ'is “ Esperant'o ”. Kiom da Esperant'o-kased'o'j kaj disk'o'j aper'is post tiam!

    Kaj jen vic'a kompakt'a disk'o de la fam'a franc'a kanzon'ist'o Morice Benin, kiu ne posed'as la lingv'o'n, sed sent'as si'n ni'a sam'ide'an'o. Ankaŭ mi sent'as li'n tia. Jen kiel li turn'as si'n al esperant'ist'o'j :

    “ Rev'i, ke mi pov'as est'i aŭd'at'a de bel'a ar'o da utopi'ist'o'j tra la vast'a mond'o, kor'tuŝ'as mi'n plej profund'e... ”

    “ Kvalit'o prefer'e al kvant'o ”, tiel li pri'taks'as la nun'a'n stat'o'n kaj ideologi'o'n de Esperant'o-mov'ad'o kaj, demand'ant'e, mem respond'as :

  • xml : id= " c574 "> Ĝi rest'as minoritat'eg'a?
  • xml : id= " c575 "> Tamen ĝi'n oni praktik'as kvazaŭ ĉie sur la planed'o,
  • xml : id= " c576 "> Ĝi est'as mal'nov'a rezist'em'a ide'o?
  • xml : id= " c577 "> Tamen ĝi est'as freŝ'a kiel la unu'a konvink'o.
  • Kaj la unu'a kant'o La land'o'j ekzist'as ne , kie li nom'as si'n mond'civit'an'o, montr'as, kiel proksim'a spirit'e est'as por li “ la intern'a ide'o ”.

    Bel'a voĉ'o, bel'a muzik'a akompan'o, bon'a esperant'a prononc'o ( pli bon'a ol tiu de iu'j ni'a'j kon'at'a'j bard'o'j ) sed... strang'a vort'ord'o kiel “ ne ” post la verb'o. Ankaŭ en ali'a'j kant'o'j est'as ne'facil'e percept'ebl'a'j fraz'o'j. Oni pov'as kontraŭ'dir'i, ke ankaŭ en la franc'a original'o la tekst'o est'as ne simpl'a. Tamen, mi ne kompren'as, kial la fraz'o xml : lang= " fr " > Les pays nexistent pas est'as traduk'it'a kiel “ Ne, tiu land' ekzist'as ne ”, se post'e sekv'as “ tiu de l ’ patr'in'a tener'o ”. La kant'o tem'as pri tio, ke li'a land'o ne est'as tiu de la patr'in'a tener'o. Do kial ne simpl'e kaj kompren'ebl'e : “ Ne, tiu land' ja est'as ne —Tiu de l ’ patr'in'a tener' ”.

    Kiam mi ĉe'est'is la UK-on en Prag'o kun mi'a amik'o, fam'a ukraini'a bard'o, ni rimark'is, ke plej mult'e li'a'j kant'o'j kor'tuŝ'is franc'o'j'n kaj pol'o'j'n. Bard'a'j'n kant'o'j'n oni nom'as “ muzik'a poezi'o ”, ĉar tekst'o en ili pli grav'as ol muzik'o. Ankaŭ en la kant'o'j de Morice Benin tekst'o'j grav'as plej'e. Tiom pli traduk'i tia'j'n kant'o'j'n neces'as tre zorg'e, por ke, ekzempl'e, mi, kiu okup'iĝ'as pri esperant'a'j kant'o'j ĉirkaŭ 40 jar'o'j'n, ne romp'u al mi la kap'o'n por kompren'i, pri kio tem'as.

    Tial esperant'ist'o'j'n ne spert'a'j'n, kiu'j ne nur aŭskult'os, sed ankaŭ leg'os tekst'o'j'n de la kant'o'j, mi kompat'as. Sed spert'a'j sam'ide'an'o'j, ebl'e, pens'os : kiel komplik'iĝ'as la lingv'o, kaj ne nur pro neolog'ism'o'j... Jen kio turment'as mi'n, tiom pli, ĉar naci'a'j lingv'o'j mal'e —simpl'iĝ'as.

    Tamen, feliĉ'e, Morice Benin est'as tiom kon'at'a, ke mem la fakt'o, ke li ek'kant'is esperant'e, est'as propagand'o de ni'a lingv'o tie. Ankaŭ ali'land'a'j esperant'ist'o'j pov'as kuraĝ'e aŭd'ig'i la disk'o'n al ne'esperant'ist'o'j —ĝi est'as bon'eg'a propagand'il'o.

    Jen est'as mi'a sincer'a opini'o. Sed ni recenz'as du'op'e. La du'a est'as pli jun'a, pli pretend'a kaj, mi dir'u, pli eduk'it'a muzik'e. Jen est'as li'a opini'o.

    La kantar'o aparten'as al tiu spec'o de la kant-art'o, kie la senc'o de la vort'o'j est'as pli grav'a ol la muzik'o. En la album'o, ŝajn'as, tiu super'ec'o de la tekst'o'signif'o est'as eĉ postulat'a. La muzik'o ĉie est'as simpl'a'spec'a, orel'kares'a kaj mal'streĉ'a. La melodi'o'j ne est'as tre melodi'ec'a'j, oft'e ili est'as recitativ'a'j kaj pro tio —mal'facil'e re'kant'ebl'a'j. La muzik'aranĝ'o'j est'as en'tut'e alt'kvalit'a'j, sed kelk'a'j kant'o'j, tamen, son'as iom “ vaku'e ”, kaj “ sintez'il'ec'o ” de la son'kolor'o'j kelk'ie eĉ tro okul'frap'as.

    La vort'o'j est'as pens'ig'a'j kaj ne tuj percept'ebl'a'j. Neces'as long'e medit'i pri ĉiu lini'o antaŭ ol mal'ferm'iĝ'as iu'j senc'a'j faden'o'j, po'iom'et'e kun'plekt'iĝ'ant'a'j en ver'e bel'a'j'n kaj senc'o'riĉ'a'j'n vers'aĵ'o'j'n. La aŭtor'o medit'as pri la viv'o, pas'int'ec'o, est'ont'ec'o, tuŝ'as eĉ cert'a'j'n soci'a'j'n problem'o'j'n, ne ĉes'ant'e, tamen, rest'i bel'vort'a kaj iom mister'a.

    La lingv'aĵ'o de la album'o ne est'as model'a, unu'e —pro sufiĉ'a komplik'ec'o de la stil'o, du'e —pro ne mult'a'j, sed tamen ekzist'ant'a'j, se eĉ ne erar'o'j, do ver'a'j mal'klar'aĵ'o'j gramatik'a'j ( oft'e perd'iĝ'as akuzativ'o de direkt'o, tro liber'e oni trakt'as ankaŭ la vort'ord'o'n ). La lingv'aĵ'o est'as modern'a, kun mult'a'j neolog'ism'o'j kaj licenc'o'j. La vers'o'j preskaŭ ĉie est'as sen'rim'a'j, ankaŭ la ritm'o est'as sufiĉ'e liber'a, pro kio oft'e ŝanĝ'iĝ'as lok'o de la akcent'o. Est'as, tamen, menci'ind'e, ke la prononc'o est'as preskaŭ model'a, kaj pro trankvil'ec'o de la tut'a kantar'o la vort'o'j est'as preskaŭ ĉie tuj kompren'ebl'a'j.

    Se prov'i pri'taks'i la album'o'n en'tut'e, oni pov'as konklud'i, ke ĝi est'as muzik'aĵ'o ne por ĉiu'j, sed por ŝat'ant'o'j de nom'e tiu spec'o de muzik'o —simpl'a, diafan'a, mal'streĉ'a kaj est'ant'a nur fon'o por la vort'o'j. Oni ne atend'u de la album'o melodi'ec'o'n, divers'ec'o'n ( la kant'o Kio'n um'as ni sur ter'? , iom okul'frap'a pro tut'e ne'album'a'j ritm'o kaj stil'o, est'as nur escept'o, konfirm'ant'a la ĝeneral'a'n regul'o'n ) kaj tiom pli —amuz'ec'o'n. Ĝi est'as destin'it'a ne por meloman'o'j, sed por pens'em'ul'o'j kaj por tiu'j ĝi pov'as est'i ver'a frand'aĵ'o.

    Jefim ZAJDMAN p>

    Pavel MOĴAJEV

  • Morice Benin : In-Spir. Kompakt'a disk'o. 15 kant'o'j, 50 mi'n., trad. el la franc'a. Eld. Vinil'kosm'o, Donneville ( Franci'o ), 2001.
  • Plezur'o dilu'it'a de mis'lingv'aĵ'o'j

    Ĉi tiu libr'o en'hav'as du'dek rakont'o'j'n / novel'o'j'n, el kiu'j plur'a'j est'as el'star'a'j, inter'ali'e la komik'a novel'o Kiel ni mort'ig'ad'is lepor'o'n por la antaŭ'krist'nask'a vesper'manĝ'o kaj la tuj'sekv'a novel'o Kiel mi en'ir'is parnas'o'n . Kelk'a'j el ili est'as ankaŭ traf'e soci'kritik'cel'a'j, ekzempl'e, Kistehjo ( tromp'iĝ'o per nigr'a'merkat'a aĉet'o ), Kiel kondut'as al ni kelk'a'j ofic'ist'o'j ( burokrat'ism'o sovaĝ'iĝ'int'a ), kaj La telefon'o ( burokrat'a mal'kompetent'o, kiam tem'as pri telefon'ripar'o'j ). En'sum'e, rilat'e al si'a literatur'a kvalit'o, rakont'ar'o sukces'a, leĝer'a, sed kelk'foj'e pens'ig'a, distr'a, neniam ted'a, salut'ind'a.

    Ankaŭ la desegn'aĵ'o'j, ilustr'ant'a'j la rakont'o'j'n, amuz'as kaj pli'bel'ig'as la libr'o'n.

    Mi vol'eg'us dir'i sam'o'n pri la stil'o kaj lingv'aĵ'o, sed, bedaŭr'ind'e, tio'n mi ne pov'as. La stil'o est'as plen'a de naci'ism'o'j, kaj ne mal'oft'e ĝi est'as tro tord'it'a por ebl'ig'i facil'a'n kompren'o'n. Vort-kaj kelk'foj'e gramatik-mis'uz'aĵ'o'j ankaŭ ne mal'oft'as. Kun'e, ĉi tiu'j karakteriz'aĵ'o'j mal'pli'ig'as la plezur'o'n de leg'ad'o.

    Kelk'a'j specif'aĵ'o'j :

    Oft'a mis'uz'ad'o de “ la ”. Mi sci'as, ke oft'e slav'o'j ne sci'as ĝust'e uz'ad'i la artikol'o'n. Sed pli bon'e est'us, se ili sekv'us la konsil'o'n de Zamenhof, prefer'e ĝi'n ne uz'i, ol ĝi'n mis'uz'i.

    “ Al ” est'as oft'e mis'uz'at'a, kaj kelk'foj'e tio cerb'um'ig'as. Ekzempl'e, “ Mi el'puŝ'is la pistol'et'o'n al Venĉjo el la man'o kaj kapt'is ĝi'n en la aer'o ”, “ li uz'is la okaz'o'n kaj el'trink'is al la patr'o du'on'o'n de botel'o kun sorp'a likvor'o ”, “ mi de'nov'e mal'ferm'is la skatol'eg'o'n, re'memor'ant'e al mi la pas'int'ec'o'n ”.

    Ankaŭ kelk'a'j ali'a'j lingv'o'ĝen'aĵ'o'j el'star'as : “ Tio ne est'os sen'pag'e ”, “ societ'o ” ĉiam anstataŭ “ soci'o ”, “ inter la pord'o star'is sekretari'in'o ”, “ babil'aĉ'is la najbar'in'o inter la pord'o ”, “ tiel daŭr'ig'is la inter'konsil'iĝ'o ” ( efektiv'e, plur'foj'a ne'cert'ec'o pri la ne'transitiv'ec'o de la verb'o “ daŭr'i ” ), “ fiks'e rigard'as arane'o'n de sen'mort'ec'o ” ( signif'o? ), “ mi re'memor'iĝ'is pri kavalir'ec'o ”, ĉiam uz'iĝ'as “ plu'a ” anstataŭ “ pli'a ”.

    Do mi nur iom mez'varm'e rekomend'as ĉi tiu'n verk'o'n, avert'ant'e la leg'ont'o'n, ke la leg'ad'o ne est'os ĉiam glat'a.

    Donald BROADRIBB

  • Vladimír Váňa : Rakont'o'j ne nur ŝerc'a'j. Ilustr'it'a de Pavel Rak. Eld. Kava-Pech, Dobřichovice ( Prag'o ), 2002. 128 paĝ'o'j, glu'it'a'j. ISBN 80-85853-54-X
  • Mal'nov'a bibli'a epizod'o en modern'a'j vest'o'j

    La Bibli'o, pro histori'a'j kaŭz'o'j, en la eŭrop'a kultur'o est'as konstant'a font'o de tem'o'j por la art'o, inkluziv'e beletr'o'n. Cert'e, divers'a'j epizod'o'j el tiu konglomerat'o de divers'temp'a'j libr'o'j est'as ne egal'e al'log'a'j por verk'ist'o'j, kaj kelk'a'j, pro streĉ'a aventur'ec'o, est'as uz'at'a'j tre oft'e. Al tiu'j, cert'e, aparten'as la histori'o pri Jozef'o, kiu el am'at'a fil'o de si'a patr'o en sovaĝ'a paŝt'ist'a trib'o pro malic'o de si'a'j frat'o'j far'iĝ'is sklav'o, post'e prizon'ul'o, kaj post'e —ĉef'ministr'o kaj despot'o de la plej civiliz'it'a land'o de si'a temp'o ; li, tamen, hav'is tia'n grand'anim'ec'o'n, ke pardon'is si'a'j'n mal'bon'a'j'n frat'o'j'n kaj ven'ig'is si'a'n trib'o'n al Egipti'o, kie ĝi post'e loĝ'is dum kvar'cent jar'o'j. Tiu ne'el'ĉerp'ebl'a, real'ism'e verk'it'a font'o por roman'o'j far'iĝ'is ankaŭ inspir'il'o por la ĉeĥ'a reĝisor'o kaj esperant'a dram'verk'ist'o Valdemar Vinař [ vinarŝ ] ( 1918-1981 ), verk'int'a la novel'o'n La skandal'o pri Jozef'o .

    En la centr'o de la novel'o est'as la “ skandal'a ” epizod'o el la viv'o de Jozef'o, kiam li, est'ant'e sklav'o de Potifar, far'iĝ'is objekt'o de seks'atenc'o far'e de ties edz'in'o, rifuz'is kun ŝi kun'kuŝ'i kaj est'is venĝ'e mem akuz'it'a de la mal'ĉast'ul'in'o pri seks'atenc'o. La ceter'a'j part'o'j de li'a viv'o est'as menci'at'a'j nur skiz'e aŭ tut'e ne. La tut'a novel'o konsist'as el kvin apart'a'j monolog'o'j, kie la part'o'pren'ant'o'j kaj flank'a'j observ'ant'o'j de la event'o prezent'as si'a'j'n divers'a'j'n opini'o'j'n pri la okaz'int'aĵ'o —negr'a sklav'in'o el la dom'o de Potifar, la Potifar-edz'in'o, Jozef'o, Potifar kaj gvardi'an'o. Tiu'j vid'punkt'o'j dev'as suplement'i unu la ali'a'n kaj prezent'i si'a'spec'a'n “ stereo'skopi'a'n ” bild'o'n de la afer'o kaj soci'a medi'o ĉirkaŭ ĝi. La rimed'o mal'nov'a, sed, se lert'e aplik'at'a, traf'a. Kaj la aŭtor'o hav'is ĉiu'j'n premis'o'j'n por sukces'e prezent'i la nov'a'n rigard'o'n al la 3500-jar'a tem'o : riĉ'a lingv'aĵ'o, bon'a posed'o de stil'a vari'ec'o, ebl'ig'ant'a per vort'karakteriz'o prezent'i hom'karakter'o'j'n kaj soci'a'j'n inter'rilat'o'j'n. Mult'e kontribu'as al la sukces'o bel'a dram'ec'a prezent'o de la afer'o'j, de'ven'ant'a el la teatr'a spert'o de la aŭtor'o. Ver'e viv'ec'a'j est'as motiv'o'j de la ag'o'j de la protagonist'o'j, eĉ inkluziv'e ateism'em'a'j'n medit'o'j'n de Jozef'o ( en la Bibli'o io simil'a ja trov'ebl'as ). Ĝeneral'e, prezent'o de antikv'a'j hom'o'j en iom modern'ig'it'a aspekt'o est'as bon'a afer'o kaj help'as pli bon'e imag'i la font'o'j'n de la modern'a civiliz'o. Sed —est'as kelk'a'j sed-oj.

    La verk'o ja est'as histori'a, kaj nenio tiel fuŝ'as tiu'ĝenr'a'j'n beletr'aĵ'o'j'n kiel anakronism'o'j. Por evit'i ili'n, la aŭtor'o nepr'e dev'as laŭ'ebl'e plen'e kon'at'iĝ'i kun la epok'o. Vinař tio'n far'is ne'sufiĉ'e —do, en la verk'o trov'iĝ'as rid'ind'a'j anakronism'o'j. Ekzempl'e, egipt'a nobel'o neniu'okaz'e pov'us mort'ig'i kat'o'n, tiom pli pretekst'e, ke de ĝi pov'as font'i mal'san'o'j —la kat'o'j en Egipti'o ja est'is sankt'a'j ador'at'a'j best'o'j, kaj koncept'o, ke iu best'o pov'as est'i mal'san'port'ant'o simpl'e tiu'temp'e ne ekzist'is. Kompar'o de vir'in'a mam'o kun kugl'o est'as bel'a, sed ĉu kugl'o'j pov'is ekzist'i en la 17a jar'cent'o antaŭ ni'a era'o? Strang'e son'as en la buŝ'o de Jozef'o la termin'o libid'o . Plus la aŭtor'o ne interes'iĝ'is pri histori'a'j kaŭz'o'j de la bril'a karier'o de Jozef'o, ver'e strang'a en Egipti'o por fremd'a barbar'o : ĝi klar'ig'ebl'as per tio, ke tiu'temp'e la land'o'n okup'is kaj reg'is hiksos'o'j, gent'o mem “ barbar'a ” kaj parenc'a al hebre'o'j. Tial histori'e ne'korekt'e son'as la monolog'o de la gvardi'an'o. Ĉiu'j tiu'j mal'atent'aĵ'o'j de la aŭtor'o grav'e mal'alt'ig'as la rezult'a'n nivel'o'n de la novel'o, kiu ali'okaz'e pov'us est'i mult'e pli rimark'ind'a.

    La libr'o est'as luks'e el'don'it'a : la kovr'il'o dur'as kaj bel'as, la paper'o blank'as kaj est'as uz'at'a sen'ŝpar'e ( kelk'a'j paĝ'o'j eĉ sen'tekst'as ) ; ĝi est'as ilustr'it'a de special'e far'it'a'j por la tekst'o desegn'aĵ'o'j de Vadim Vacha. Poli'grafi'e bon'a'j libr'o'j ne oft'as en Esperant'o, tial neces'as gratul'i la el'don'ej'o'n Kava-Pech.

    Nikolao GUDSKOV

  • Valdemar Vinař : La skandal'o pri Jozef'o. Eld. Kava-Pech, 2002. 88 paĝ'o'j en fortik'a kovr'il'o. ISBN 80-858350-7.
  • Verk'i unu por la ali'a'j

    Tiu ĉi “ facil'a rakont'o ” de Johansson sukces'as, kiel kutim'e ĉe li, vest'i al'log'a'n intrig'o'n en facil'a'j'n vort'o'j'n. Mi'a'n recenz'o'n pri la lingv'a flank'o mi pov'as prezent'i per sam'e facil'a'j vort'o'j : la libr'o est'as bon'a kaj uz'ind'a por lern'ant'o'j kaj lern'ig'ant'o'j. Kiel rakont'o, tamen, la tekst'o postul'as pli atent'a'n leg'o'n.

    La intrig'o komenc'iĝ'as per ne'cert'o ; la ĉef'rol'ant'in'o io'n far'as en la mez'o por redukt'i la propr'a'n ne'decid'em'o'n ; fin'e ni kaj ŝi de'nov'e sid'as en mal'cert'a stat'o, pens'ig'a kaj kresk'ig'a. lingv'e spert'a leg'ant'o pov'as util'ig'i la libr'o'n por akr'ig'i la kompren'a'j'n kaj ŝat'a'j'n kling'o'j'n de si'a estetik'o. La intrig'o inter'plekt'as Svedi'o'n kaj Germani'o'n, kaj ( laŭ mi, tut'e bon'ven'e kaj normal'e ) ne el'spez'as ŝvit'o'n por ating'i neŭtral'a'n prezent'o'n, kiu vid'ebl'e invit'us ali'region'a'n leg'ant'o'n en kompren'o'n de la kultur'a kaj mor'a fon'o komun'a inter tiu'j du land'o'j.

    Ne nur la lingv'o est'u facil'a, sed ankaŭ la rilat'o'j, kiu'j'n oni relief'ig'as kaj fort'ig'as. “ Klient'o'j, ne pov'ant'a'j en'ir'i tiu'n ĉi rakont'a'n mond'o'n, sen'dub'e postul'os ali'spec'a'j'n libr'o'j'n, kaj ebl'e verk'os ili'n mem ”, dir'os al si la nun'a'j ĉef'komun'um'an'o'j, kiu'j sent'as si'n hejm'e en la ekzist'ant'a esperant'a Eŭrop'o.

    Mi ĝeneral'e konsent'as kun tiu kutim'a opini'o, kaj mi sen'rezerv'e pri'jes'as la rajt'o'n de la tip'a'j esperant'ist'o'j verk'i unu por la ali'a'j. Tamen est'us, laŭ mi, fenomen'e interes'a ag'o, kaj atut'a, kompar'e kun la naci'lingv'a'j mal'aventur'o'j, se iu libr'ej'o esperant'a anonc'us konkurs'o'n pri verk'ad'o de ( eventual'e “ facil'a ” ) fikci'o kun jen'a'j kriteri'o'j. Konkurs'e verk'u nur blank'a'j esperant'ist'o'j el la eŭrop'id'a'j land'o'j. Juĝ'u nur leg'ant'o'j de islam'a kaj afrik'a kultur'a'j fon'o'j ( not'u mi'a'n las'o'n de neŭtral'a spac'o, ni'a'j ne'islam'a'j azi'an'o'j, kiu'j en tia konkurs'o rol'u nek verk'e nek juĝ'e ; ebl'e el tiu kategori'o aper'u la konkurs'ant'o'j! ). Oni verk'u por emfaz'e ne'eŭrop'a leg'ont'ar'o. Ebl'e eĉ ni'a'j eŭrop'an'o'j si'n vid'os laŭ nov'a manier'o, prov'ant'e si'n rigard'i tra ali'ul'a'j okul'o'j kaj el'met'ant'e si'a'j'n verk'o'j'n al tia juĝ'leg'o. Long'e ni pet'is unu de la ali'a lingv'a'n re'rigard'ad'o'n. Est'us interes'e invit'i ankaŭ la kultur'a'n re'sent'ad'o'n.

    Probal DAŜGUPTO

  • Sten Johansson : La Krim'o de Katrina. Eld. Al-fab-et-o, Skövde, 2001. 36 paĝ'o'j. ISBN 91-89432-06-1.
  • Rezist'i la frost'o'n

    Ne nur sub'tropik'a'j varm'o, plaĝ'o'j kaj palm'o'j est'as al'log'aĵ'o'j por turist'o'j, sed ankaŭ la nordi'a'j mal'varm'eg'o kaj vintr'a mal'hel'o. Brav'e rezist'i la frost'o'n provok'as aventur'em'ul'o'j'n, sed por tio, laŭ la konsil'o'j de spert'ul'o'j, ili nepr'e bezon'as konven'e vest'i si'n.

    Por el'ten'i kaj ĝu'i la frost'eg'o'n, ekzempl'e en Laponi'o en oktobr'o-april'o, oni ne ek'vojaĝ'u sen'gant'e, sen'ĉap'e kaj sen konven'a'j bot'o'j. Ĉi-last'a'j est'u iom pli grand'a'j ol la kutim'a'j, ĉar supoz'ebl'e oni ja bezon'os dik'a'j'n lan'a'j'n ŝtrump'o'j'n. Koton'a'j ŝtrump'et'o'j absorb'as la ŝvit'o'n kaj ĉiu'spec'a'n mal'sek'o'n, kaj en ili la pied'fingr'o'j tuj ek'dolor'us pro mal'varm'o, ĉar la sang'o ĉes'as liver'i la varm'o'n al ili, ŝpar'ant'e ĝi'n por la cerb'o kaj intern'a'j organ'o'j de la korp'o. Ankaŭ la man'o'j bezon'as vent'rezist'a'j'n, varm'e sub'ŝtof'it'a'j'n gant'o'j'n, prefer'e tia'j'n, en kiu'j nur la dik'fingr'o kuŝ'as apart'e kaj la ali'a'j fingr'o'j est'as kun'e. En tre mal'varm'a veter'o oni pov'as pli'varm'ig'i la fingr'o'j'n pugn'ig'ant'e la man'o'j'n, kun dik'fingr'o inter la ceter'a'j fingr'o'j.

    En la kap'o est'as 80 procent'o'j de la korp'a varm'o, ĉar la sang'o'cirkul'ad'o ne mal'pli'iĝ'as en la cerb'o eĉ dum plej grand'a mal'varm'o. Tial oni bezon'as ĉap'o'n kaj al'don'a'n kapuĉ'o'n. Se la orel'o'j ne rezist'as frost'o'n kaj vent'o'n, oni elekt'u ĉap'o'n, kiu laŭ'bezon'e kovr'as ankaŭ la orel'o'j'n. Prefer'e difekt'u la friz'aĵ'o'n per la ĉap'o ol las'i la frost'o'n fuŝ'i vi'a'n mult'e'kost'a'n vojaĝ'o'n en Nordi'o.

    En Laponi'o-30 aŭ-40 celsi'a'j grad'o'j ne est'as ne'kutim'a'j. Sed memor'u, ke la vent'o tri-aŭ kvar-obl'ig'as la sent'o'n pri mal'varm'o. Tial ankaŭ 5-grad'a frost'o pov'as far'iĝ'i eg'e mal'agrabl'a kaj danĝer'a, se oni ne ŝirm'as si'n. Precip'e se oni mal'sek'iĝ'as, pro degel'ant'a neĝ'o en la ŝu'o'j aŭ pro fal'o en akv'o'n. Tiu'okaz'e konsil'ind'as nepr'e en'ir'i varm'a'n ej'o'n aŭ ŝanĝ'i la vest'o'j'n kiel ebl'e plej baldaŭ. ( Fal'i en'akv'e'n vintr'e ja pov'as okaz'i, se oni est'as sur glaci'o mar'a, lag'a aŭ river'a. )

    La mantel'o est'u vent'rezist'a, ne nepr'e pelt'aĵ'o, kiu est'as pez'a kaj vek'as mal'am'o'n ĉe la best'o'protekt'ant'o'j. Sub ĝi est'u unu aŭ du long'manik'a'j lan'a'j pulover'o'j aŭ sintez'a'j trik'aĵ'o'j kaj plej sub'e ĉemiz'o kun aŭ sen manik'o'j. Se vi sci'as, ke vi ŝvit'os dum long'a'j promen'ad'o'j aŭ sport'ad'o, vi'a'j sub'vest'o'j est'u sintez'a'j kaj las'u la humid'o'n en'ir'i. Se vi nur sid'os sur benk'o en iu ekster'a sport'ej'o aŭ fiŝ'kapt'os sen'mov'e sur la glaci'o, vi bezon'os mult'e pli varm'a'j'n vest'o'j'n ol tiu'j, en kiu'j vi rapid'e mov'iĝ'as, ekzempl'e ski'ant'e aŭ sket'ant'e. Trov'ebl'as ankaŭ hom'o'j, kiu'j pov'as kur'i nud'tors'e en 20-grad'a frost'o sen mal'varm'um'i, sed post la ekzerc'ad'o ili ĉiam zorg'em'e vest'as si'n.

    Oni bezon'os long'a'n kalson'o'n sub la pantalon'o, kelk'foj'e eĉ du'a'n, lan'a'n aŭ sintez'a'n par'o'n. La plej ekster'a pantalon'o est'u vent'rezist'a. Vir'in'o'j, kiu'j kutim'as sur'hav'i mal'dik'a'n ŝtrump'kalson'o'n kaj jup'o'n, ne ir'u ekster'e'n sen ŝanĝ'i la vest'o'j'n. Se nilon'o kun'glaci'iĝ'as kun la haŭt'o, ĝi iĝ'as ne'dis'ig'ebl'a kaj rezult'ig'as amput'ad'o'n de la koncern'a kor'popart'o. Est'as konsil'ind'e, ke vir'in'o'j evit'u dik'a'n ŝmink'aĵ'o'n, ĉar la ŝmink'a gras'o pli'ig'as la mal'varm'iĝ'o'n de la haŭt'o, kies supr'aĵ'a'j vejn'et'o'j pov'as vund'iĝ'i. Post'e la haŭt'o rest'as mal'hel'ruĝ'e stri'it'a por ĉiam.

    Cert'a problem'o kun ĉiu'j ĉi varm'a'j vest'o'j est'as, ke la temperatur'o en loĝ'ej'o'j, hotel'o'j, restoraci'o'j kaj ali'a'j konstru'aĵ'o'j kutim'e est'as almenaŭ 20 grad'o'j. Pro tio oni dev'as oft'e ŝanĝ'i la vest'o'j'n. Hom'o'j, kiu'j al'kutim'iĝ'is nur al la en'dom'a'j temperatur'o'j, streb'as evit'i la ekster'dom'a'j'n. Ili en'ir'as hejt'at'a'j'n publik'a'j'n trafik'il'o'j'n, sub'surfac'a'j'n tra'pas'ej'o'j'n, magazen'o'j'n, kin'ej'o'j'n kaj hejm'o'j'n. Tamen ankaŭ ili sci'as, kiel sekur'e vest'i si'a'n beb'o'n kaj las'i ĝi'n dorm'i en en'ĉar'et'a dorm'o'sak'o sur la balkon'o aŭ en la ĝarden'o dum plur'a'j hor'o'j, ĉar kelk'hor'a rest'ad'o en freŝ'a aer'o ig'as la hom'o'j'n pli rezist'pov'a'j al mal'varm'um'o kaj ali'a'j mal'san'o'j.

    Bedaŭr'ind'e la plen'kresk'a'j urb'an'o'j oft'e ne rezist'as mal'varm'o'n. Ili delikat'iĝ'is kaj forges'is la spert'o'j'n de si'a'j ge'av'o'j. Est'as ja grand'a ĝu'o rigard'i la stel'plen'a'n ĉiel'o'n, nord'a'j'n lum'o'j'n, lapon'a'j'n mont'et'o'j'n kaj lud'i kaj sport'i en la neĝ'o, se oni sur'hav'as konven'a'j'n vest'o'j'n.

    Simptom'o'j de frost'vund'o est'as pik'ad'o kaj dolor'o'j en la vang'o'j, en la orel-kaj naz-pint'o'j, fingr'o'j, intern'a femur'flank'o. La vizaĝ'o'n oni pov'as rapid'e pli'varm'ig'i, se oni prem'et'as ĝi'n per si'a'j varm'a'j man'o'j, kaj post'e rapid'e en'gant'ig'as la man'o'j'n. La pied'fingr'o'j'n ebl'as pli'varm'ig'i per kur'ad'o aŭ rapid'a marŝ'o, la man'o'j'n per kun'klak'ad'o kaj la tut'a'n korp'o'n per salt'ad'o, sving'ant'e la brak'o'j'n ĉirkaŭ si. Se aper'as blank'a makul'et'o sur la vizaĝ'o, rapid'e en'ir'u varm'a'n ej'o'n. Se iu kor'popart'o iomete frost'vund'iĝ'as, ĝi post'e iĝ'os mal'hel'viol'a kaj dolor'os mult'a'j'n tag'o'j'n. En okaz'o de pli grav'a vund'iĝ'o aper'as la minac'o je amput'ad'o. Kaj hom'o tro lac'a por varm'ig'i si'n per mov'o'j frost'mort'os post kelk'a'j hor'o'j.

    La poŝ'telefon'o pov'as sav'i ekskurs'ant'o'j'n, kiu'j erar'is la direkt'o'n en iu ne'loĝ'at'a sovaĝ'ej'o. Oni neniam sub'taks'u la defi'o'n de la frost'o!

    Saliko

    Inter'puŝ'iĝ'ad'o en ekster'land'a merkat'o

    Litov'a'j entrepren'ist'o'j pen'as en'paŝ'i en la ekster'land'a'n merkat'o'n, sed tio ne ĉiam ir'as glat'e. Jen la litov'a lakt'a industri'o, eksport'ant'a preskaŭ 50 % de si'a'j produkt'aĵ'o'j, pli kaj pli oft'e rigard'as al Uson'o, kie litov'a'j fromaĝ'o'j est'as bon'e aĉet'at'a'j.

    Laŭ inform'o de la uson'a ministr'ej'o pri agrikultur'o, pas'int'jar'e el Litovi'o est'is import'it'a'j 13 550 tun'o'j ( t ) da fromaĝ'o. Laŭ ĉi tiu indik'o Litovi'o est'as en la kvar'a pozici'o post Nov-Zeland'o ( 39 900 t ), Itali'o ( 29 400 t ) kaj Franci'o ( 15 000 t ). La litov'a'j eksport'ant'o'j super'is Dani'o'n ( 13 400 t ), Nederland'o'n ( 11 900 t ) kaj Svis'land'o'n ( 6000 t ), kiu'j hav'as tre evolu'ig'it'a'n lakt'a'n industri'o'n.

    Litovi'o est'is la kvar'a ankaŭ en la jar'o 2000. Ĉi-jar'e ĝi plan'as eksport'i ankoraŭ pli mult'e. Ekzempl'e, la kompani'o “ Rokiškio Sūris ” [ rókiŝke suris ] intenc'as pli'grand'ig'i la eksport'o'n ĝis 13 000-14 000 t. Plej mult'e est'as vend'at'a'j mal'mol'a'j fromaĝ'o'j, kiu'j est'as dediĉ'it'a'j al per'a uz'ad'o, ekzempl'e por pic'o'j kaj por bon'gust'ig'i ali'a'j'n produkt'o'j'n.

    Plend'o'j el for'a Uson'o...

    La kresk'ant'a popular'ec'o de la litov'a'j fromaĝ'o'j ek'lev'is tumult'o'n en la uson'a merkat'o. En la fak'a gazet'ar'o jam aper'is indign'a'j deklar'o'j pro invad'o de litov'a'j fromaĝ'ist'o'j. La el'don'aĵ'o xml : lang= " en "> Cheese Reporter publik'ig'is artikol'o'n, en kiu la redaktor'o Dick Groves akuz'as Litovi'o'n pro tro mal'alt'a'j prez'o'j. Li mir'as, ke Litovi'o, kiu en 1991 tut'e ne eksport'is al Uson'o, nun'temp'e okup'as jam preskaŭ 7 % de la uson'a merkat'o de import'it'a'j fromaĝ'o'j. La aŭtor'o premis'as, ke tio'n influ'is ne'natur'e mal'grand'a'j prez'o'j de litov'a'j fromaĝ'o'j.

    Don'it'aĵ'o'j de la ministr'ej'o montr'as, ke la averaĝ'a prez'o de litov'a'j fromaĝ'o'j ver'e est'as preskaŭ du'on'e mal'pli grand'a ol tiu de la ital'a'j aŭ franc'a'j. La litov'a'j eksport'ant'o'j asert'as, ke la statistik'o pri'silent'as la fakt'o'n, ke part'o'n de franc'a'j kaj ital'a'j produkt'o'j konsist'ig'as eg'e mult'e'kost'a'j fromaĝ'o'j, kun kiu'j la litov'a'j ne konkur'as. La prez'o de la litov'a'j fromaĝ'o'j kaj tiu de sam'spec'a'j import'at'a'j fromaĝ'o'j el ali'a'j land'o'j diferenc'as nur je ĉ. 10 %.

    ... kaj el la najbar'a Latvi'o

    Pro aplik'at'a'j mal'alt'a'j prez'o'j la najbar'a'j latv'o'j akuz'as ne nur la entrepren'ist'o'j'n de la lakt'a industri'o sed ankaŭ la komerc'ist'o'j'n. La komerc'a kompani'o “ Vilniaus Prekyba ” [ vilnjaus prekiba ], kies vend'ej'a ret'o dis'volv'iĝ'as en balt'a'j land'o'j, en la latv'a ĉef'urb'o Rig'o komenc'is konstru'i du'a'n super'vend'ej'o'n, sed dev'is halt'ig'i la labor'o'j'n, ĉar la urb'a magistrat'o suspend'is jam el'don'it'a'n permes'o'n.

    La decid'o'n oni motiv'is per tio, ke la loĝ'ant'ar'o de la urb'a distrikt'o, kie dev'is el'kresk'i la super'vend'ej'o, ĝi'n ne dezir'as. Eĉ mal'e : ili ek'indign'is, ĉar nun'temp'e vend'ej'o'j abund'as en la distrikt'o. Reprezent'ant'o'j de la rig'a magistrat'o asert'is, ke la permes'o rest'as suspend'it'a, ĝis kiam la opini'o de la loĝ'ant'o'j est'os esplor'it'a pli detal'e.

    La asert'o, ke vend'ej'o'j abund'as, est'as pri'rid'ind'a. Nun'temp'e la lok'o, dediĉ'it'a por la vend'ej'o, est'as dezert'a kamp'o. Kelk'a'j vend'ej'o'j trov'iĝ'as, tamen nur ekster kelk'kil'o'metr'a radius'o. Do, la kaŭz'o'j est'as ali'a'j. La ĝeneral'a direktor'o de xml : lang= " lv "> Vilniaus Prekyba , Ignas Staškevičius [ staŝkéviĉus ], opini'as, ke en Latvi'o ekzist'as cert'a'j klan'o'j, kie entrepren'o'j est'as kun'lig'it'a'j kun la politik'o kaj pov'as est'i, ke posten'ul'o'j defend'as la interes'o'j'n de tia'j struktur'o'j.

    La latv'a'j entrepren'ist'o'j est'as mal'kontent'a'j pro kresk'ant'a eksport'o de litov'a'j var'o'j. Post ven'o de la menci'it'a litov'a kompani'o en la latv'a'n merkat'o'n, import'o de iu'j litov'a'j var'o'j kresk'is kelk'obl'e. Nun'temp'e la kompani'o en Latvi'o hav'as 23 vend'ej'o'j'n. La litov'a ambasador'o en Latvi'o, Petras Vaitiekunas [ vajtekunas ], sub'strek'as, ke la ag'ad'o de la litov'a'j entrepren'ist'o'j en Latvi'o ne est'as unu'flank'a invad'o en la latvi'a'n merkat'o'n. La voj'o est'u ambaŭ'flank'a. Latv'a'j entrepren'ist'o'j dev'us est'i pli agres'em'a'j, por ke pli'grand'iĝ'u flu'o'j de latv'a'j var'o'j al Litovi'o. Dum la unu'a'j du monat'o'j de 2002 Litovi'o eksport'is en Latvi'o'n var'o'j'n je 71 milion'o'j da eŭr'o'j, dum est'is import'it'a'j latv'a'j var'o'j nur je 16, 6 milion'o'j.

    Ankaŭ ali'a'j litov'a'j kompani'o'j oft'e sufer'as en Latvi'o arbitr'ec'o'n de lok'a'j ŝtat'a'j funkci'ul'o'j. Tamen tio nur provizor'e brems'as, sed ne halt'ig'as efik'o'n de merkat'a'j leĝ'o'j. La kompani'o xml : lang= " lv "> Vilniaus Prekyba ne intenc'as re'tir'iĝ'i el Rig'o. Se oni ne sukces'os ek'mov'i la konstru'ad'o'n de la vend'ej'o, la kompani'o ek'real'ig'os ali'a'j'n projekt'o'j'n, ĉar ĝi hav'as en la latv'a ĉef'urb'o kelk'a'j'n aĉet'it'a'j'n ter'parcel'o'j'n, taŭg'a'j'n por super'vend'ej'o'j.

    Antanas GRINCEVIčIUS

    Ĉeĥ'a opini'o pri atom'elektr'ej'o en Temelín

    La artikol'o 15 % kontraŭ ĉeĥ'a atom'central'o ( MONATO 2002 / 3, paĝ'o 10 ) montr'as la politik'a'n situaci'o'n de Aŭstri'o kaj klopod'o'j'n de iu'j aŭstr'a'j politik'a'j fort'o'j per la kontraŭ-atom'elektr'ej'a kampanj'o kamufl'i precip'e la en'land'a'j'n politik'a'j'n, ekonomi'a'j'n kaj ali'a'j'n problem'o'j'n. En Ĉeĥi'o oni streb'as pli'bon'ig'i la natur'medi'o'n per lim'ig'o de ter'surfac'a karb'o'min'ad'o kaj de elektro'produkt'ad'o per karb'o'elektr'ej'o'j. Unu el tiu'j ebl'o'j est'as elektro'produkt'ad'o en atom'central'o'j. Tia central'o dis'radi'as 100-obl'e mal'pli da radioaktiv'aĵ'o'j ol karb'o'elektr'ej'o'j, ĝi mal'pli'ig'as la el'las'o'n de forc'ej'gas'o'j kaj ne konsum'as oksigen'o'n.

    Kompren'ebl'e ni ĉiu'j tim'as averi'o'n de tiu elektr'ej'o, sed mi est'as konvink'it'a, ke la atom'elektr'ej'o en Temelín far'is grav'a'j'n liver'aĵ'o'j'n firma'o'j el Uson'o, Briti'o, Germani'o, Franci'o, Itali'o, Svis'land'o, Hungari'o kaj —interes'e —ankaŭ el Aŭstri'o.

    La aŭstr'a firma'o Temelín sub'skrib'is 15 % de la aŭstr'o'j. Tio signif'as, ke grand'a pli'mult'o de aŭstr'o'j, 85 %, ne las'is si'n tromp'i de ekstrem'dekstr'ul'a'j politik'ist'o'j kaj montr'is tiel si'a'n prudent'o'n. Aŭstr'o'j, dank'o'n!

    Jiří PATERA

    Ĉeĥi'o

    Tondr'ul'o —mont'eg'o de la And'o'j

    “ Tondr'ul'o ” ( hispan'e : xml : lang= " es "> Tronador ) ricev'is tiu'n nom'o'n rezult'e de la glaci'a'j lavang'o'j, kiu'j de'iĝ'as kun impon'a bru'eg'o de ĝi'a'j mont'krut'aĵ'o'j. Dum antaŭ'a'j jar'cent'o'j indiĝen'a'j najbar'o'j de la mont'eg'o asert'is, ke demon'o en'e de la and'a masiv'o avert'is tiel pri la al'ven'o de fremd'ul'o'j. Ĉar ĉe la pied'o de Tondr'ul'o situ'as xml : lang= " es "> Pas'o de Vuriloches [ paso de vuriloĉes ], tra'pas'ej'o, kiu konduk'as tra la mont'ar'a ĉen'o. Tie, en roj'o, ŝpruc'as varm'font'o'j, kie nun kamp'ar'an'o'j kaj mal'oft'a'j pied'ir'ant'a'j turist'o'j ĝu'ant'e ban'as si'n. Indi'an'o'j kaj blank'a'j fremd'ul'o'j, plej'part'e miks'ras'ul'o'j, loĝ'as nun'temp'e pac'e sur la argentin'a kaj ĉili'a dekliv'o'j de la esting'iĝ'int'a vulkan'o.

    Not'ind'e est'as, ke membr'o'j de And'a Klub'o Pampa Linda ( Bel'et'a Herb'ej'o ) al la unu'a kaban'et'o, konstru'it'a en 1938, oni en'ir'as kaj el'ir'as ĉili'a'n teritori'o'n. La du'a'n rifuĝ'ej'o'n, post'e konstru'it'a'n, oni star'ig'is tamen sur argentin'a teritori'o.

    Kvankam Tondr'ul'o ne hav'as la plej alt'a'n pint'o'n en la argentin'a Patagoni'o, tamen tre ver'ŝajn'as, ke ĝi est'as la plej bon'e kon'at'a al turist'o'j, almenaŭ ties pied'o, kaj la pint'o ( 3554 m ) —nur al alp'ism'a'j spert'ul'o'j. Dum la somer'a sezon'o ( januar'o kaj februar'o ) cent'o'j, eĉ mil'o'j da turist'o'j al'ven'as bus'e, aŭt'e al Pampa Linda kaj de tie al la Nigr'a Glaĉer'o, kies glaci'o est'as kovr'it'a de nigr'a'j cindr'aĵ'o'j.

    Proksim'e al tiu lok'o oni vid'as alt'a'n akv'o'fal'o'n, kiu font'as el glaĉer'o, est'ig'ant'a la river'o'n Mans'o ( Mal'sovaĝ'ul'o ). Spit'e al tiu nom'o ĝi est'as unu el la plej sovaĝ'a'j kaj kapric'em'a'j river'o'j en la sud'o de Latin-Amerik'o. Direkt'ant'e si'n komenc'e orient'e'n, ĝi ŝajn'ig'as streb'i al Atlantik'a Ocean'o. Sed en lag'o Mascardi [ maskardi ] ĝi si'n turn'as sud'e'n, kaj post'e, ŝanĝ'ant'e si'a'n flu'o'n, okcident'e'n, kaj en'flu'as la river'o'n Puelo kaj kun ties akv'o'j post'e Pacifik'a'n Ocean'o'n.

    Tamen Mans'o est'as nur unu el la roj'o'j kaj river'o'j, kiu'j font'as el tiu neĝ'kovr'it'a mont'ar'a masiv'o de tri pint'o'j. La ĉef'a pint'o, kiu'n la indiĝen'o'j nom'is Anon, sign'as la land'lim'o'n inter Argentin'o kaj Ĉili'o. Unu el la du mal'pli alt'a'j pint'o'j situ'as en Argentin'o, kaj la ali'a en Ĉili'o. Ambaŭ est'as iomete pli al'ir'ebl'a'j ol la ĉef'a pint'o. Sep glaĉer'o'j kiras'as la ne-aktiv'a'n vulkan'o'n, kies vulkan'ec'o vid'ebl'iĝ'as en cindr'aĵ'o'j, ŝton'o'j kaj tre mal'oft'e oni pov'as eĉ percept'i sulfur'a'j'n odor'o'j'n.

    En januar'o 1934 Durando, klopod'is supr'e'n'ir'i la mont'eg'o'n de la ĉili'a flank'o. Sed ili mal'aper'is kaj oni post'e ne trov'is la kadavr'o'j'n. Post ili, ali'a'j alp'ist'o'j mort'is tie pro la sovaĝ'a'j patagoni'a'j vent'eg'o'j, glaĉer'a'j fend'o'j kaj subit'a'j veter'ŝanĝ'iĝ'o'j.

    Werner SCHAD

    Divers'ec'o : grand'a minac'o

    Kon'at'a, brazil'a ĵurnal'ist'o Joelmir Beting, oft'e ripet'as : “ En la praktik'o la teori'o est'as tut'e ali'a. ” Tiu esprim'o est'as sam'e traf'a kaj naiv'a kiel la kongres'a tem'o de Universal'a Kongres'o de Esperant'o ( UK ) por Fort'alez'a, kiu aplomb'e asert'as : “ Divers'ec'o —ŝanc'o, ne minac'o ”. Est'as temp'o por ke la “ ideal'ist'o'j ” re'e descend'u sur la ter'o'n kaj evit'u konsider'i si'a'j'n dezir'o'j'n kiel real'aĵ'o'j'n.

    Perd'it'a'j ŝanc'o'j de l ’ divers'ec'o

    Est'as kutim'o dir'i, ke Esperant'o en'ten'as ideologi'o'j'n, kiu'j'n oni resum'as per la esprim'o “ intern'a'j ide'o'j ”. Zamenhof mem, mistik'e lig'is si'a'n lingv'o'n al iu hom'ar'an'ism'o. Tuj post'e Lanti, en Sen'naci'ec'a Asoci'o Tut'mond'a ( SAT ) prov'is en'konduk'i ali'a'n, preskaŭ paralel'a'n ideologi'o'n, la sen'naci'ism'o'n. Sen'dub'e ambaŭ agnosk'is io'n plen'e evident'a'n, t. e. la ekvivalent'ec'o'n de la hom'a'j valor'o'j. La fakt'o ke, kultur'e, en la civilizaci'a'j aspekt'o'j, tiu'j valor'o'j esprim'iĝ'as laŭ divers'a'j manier'o'j, ne dev'us mal'aper'ig'i ili'a'n ekvivalent'ec'o'n. La valor'o'j est'as ĉie sam'valor'a'j kiam ili rekt'e rilat'as al la hom'o'j. Ili trans'don'as ide'o'j'n pri universal'ec'o, sen'naci'ec'o, tut'mond'ec'o, kio'n bon'e reprezent'as la koncept'o pri tut'mond'a, universal'a komunik'il'o, t. e. Esperant'o.

    En la 60aj kaj 70aj jar'o'j oni eĉ hav'is la impres'o'n, ke la hom'o'j pret'is iom el'las'i la divers'ec'o'n aŭ almenaŭ inter'plekt'i si'a'j'n valor'o'j'n rigard'e al tut'mond'ec'o, kompren'ebl'e, tiam sub la prem'o de konsum'ism'o, de ekonomik'a spekul'ad'o. Kapital'ism'o, en inter'naci'ec'o, do preter la naci'a'j kaj ŝtat'a'j lim'o'j venk'is. La hom'o'j ne plu si'n streĉ'is por pens'i glob'e dum ili ag'is lok'e. La hom'o'j el'star'ig'is la divers'ec'o'n, si'a'j'n rajt'o'j'n al apart'ec'o, pri religi'o, pri ras'o, pri “ etn'a'j liber'ec'o'j ” eĉ en Esperanti'o. La ŝanc'o'j de divers'ec'o post la 80aj jar'o'j, okul'frap'e perd'iĝ'is por cel'o al pli human'a, bon'a mond'o.

    Kial grand'a minac'o?

    La last'a'j okaz'aĵ'o'j en la tut'a mond'o demonstr'as, ke la kult'o'j al divers'ec'o far'iĝ'is grand'a minac'o ĝust'e kontraŭ harmoni'a kun'viv'ad'o, grand'a minac'o al pac'o laŭ la plej larĝ'a senc'o. “ La ŝok'o'j inter la civilizaci'o'j ”, kiel skrib'is Samuel Huntington [ hantingtn ], klar'e evident'iĝ'is en ni'a tut'a planed'o. La religi'a'j “ integr'ism'o'j ” ekzempl'e de la fanatik'a islam'ism'o, en si'a'j manifest'iĝ'o'j ek'montr'as sen'fin'a'j'n, ebl'a'j'n katastrof'o'j'n. La ĵus'a tiel nom'at'a “ politik'a sism'o ” en Franci'o kun la faŝist'o Le Pen est'as natur'a, antaŭ'vid'it'a re'ag'o al pli ol 40 jar'o'j de la “ invad'o ” far'e de magreb'an'o'j ĉef'e islam'a'j, kiu'j trud'as si'a'j'n kutim'o'j'n ĉie kaj si'a'j'n religi'a'j'n apart'aĵ'o'j'n, rit'o'j'n en laik'a'j, publik'a'j lern'ej'o'j... laik'ec'o, en Franci'o pen'e konker'it'a en 1905 per apart'ig'o de ŝtat'o kaj eklezi'o, sed nun minac'at'a nom'e de respekt'o al divers'ec'o, nom'e de liber'ec'o, demokrati'o, hom'a'j rajt'o'j ktp. Jen la ŝok'o, sism'o, hipokrit'ec'o.

    Not'ind'e ke la minac'o'j, ne nur minac'o'j sed ver'a'j detru'o'j de valor'o'j, pro la fanatik'a aplik'o de la divers'ec'o okaz'as sur ĉiu'j teren'o'j de la hom'a'j ag'ad'o'j, jen en ekonomi'o pro la kutim'o'j, jen en politik'o pro ambici'o'j, pro hegemoni'a'j cel'o'j ktp. La divers'ec'o, laŭ la nun'a evolu'o, re'e akr'ig'as la kon'at'a'j'n kaŭz'o'j'n de milit'o'j aŭ simpl'a'j konflikt'o'j, pro religi'o'j, pro naci'ism'o'j, pro ras'ism'o. La divers'ec'o spron'as la konflikt'o'j'n en mez'orient'o sen ebl'o'j de ver'a ŝanc'o pri harmoni'a kun'viv'ad'o. La mistik'a divers'ec'o al'konduk'as abomen'o'n, mal'am'o'n kaj mal'ebl'ig'as raci'a'n rezon'ad'o'n far'e de la individu'o'j. La hom'o'j ne plu percept'as la ekvivalent'ec'o'n de si'a'j valor'o'j.

    Brazil'a inter'plekt'ad'o

    Feliĉ'e ekzist'as kelk'a'j escept'o'j, kie la hom'a'j valor'o'j inter'plekt'iĝ'as, kun'fand'iĝ'as sen konflikt'o'j kaj ating'as nov'a'n civilizaci'a'n form'o'n. Brazil'o est'as unu el tiu'j mal'mult'a'j ekzempl'o'j kie la divers'ec'o est'as font'o por kultur'a riĉ'ec'o. En Brazil'o la vort'o'j gent'o, etn'o ne hav'as signif'o'n. Pli ĝust'e hom'o'j el ĉiu'j part'o'j de la mond'o, nigr'ul'o'j, blank'ul'o'j, flav'ul'o'j inter'miks'iĝ'is kaj form'is nov'a'n gent'o'n. La diferenc'o'j inter ras'o'j stomp'iĝ'as, kiam ili ne en'tut'e mal'aper'as. Sen'dub'e iu naci'ism'o, verd'a kaj flav'a kre'iĝ'is precip'e per futbal'o kaj karnaval'o sed sen eksces'o'j kaj konflikt'o'j... almenaŭ ĝis nun! La religi'a divers'ec'o est'as amuz'a, el la oficial'a religi'o rom-katolik'a greft'iĝ'is dek'o'j, ebl'e cent'o'j da apart'a'j sekt'o'j lig'it'a'j ĉu al krist'an'ism'o, ĉu al afrik'a'j anim'ism'o'j. Ni el'star'ig'u la fenomen'o'n “ spirit'ism'o ” propr'a al tre mult'a'j esperant'ist'o'j. Sed ĉio ĉi tio, dum'e, en si'a divers'ec'o rest'as en pac'a kun'viv'ad'o. Oni tamen ek'sent'as minac'o'n al ŝtat'a, politik'a laik'ec'o ĉar ambici'a'j politik'ist'o'j cel'e al balot'ad'o jam avid'e si'n turn'as al religi'a'j influ'o'j, kio pov'as far'iĝ'i minac'o, preter la oficial'a, konstant'a “ ben'o de di'o! ”

    Ekster'naci'a sent'kapabl'o

    La aktual'a mond-evolu'o dev'ig'as ni'n pens'i tut'mond'ec'e, preter lok'a divers'ec'o, direkt'e al universal'ec'o, eĉ se ni dev'as ag'i lok'e. Ĉio, kio tuŝ'as ni'a'j'n ag'ad'o'j'n, en ekonomi'o, en ekologi'o ekzempl'e, nur pov'as hav'i solv'o'j'n en tut'mond'a konsider'o. La ebl'o'j pri komunik'ad'o est'as sam'moment'a'j por la tut'a mond'o kaj per la sam'a'j rimed'o'j, sekv'e la slogan'o lanĉ'it'a de Lanti antaŭ 80 jar'o'j : “ SAT-an'o'j ( ne nur! ) kutim'iĝ'u al ekster'naci'a sent-, pens-, kaj agad-kapabl'o ” konserv'as si'a'n aktual'ec'o'n se ni ver'e vol'as, ke la divers'ec'o far'iĝ'u ŝanc'o por ating'o de... pli bon'a mond'o. Ni'a spert'o, bedaŭr'ind'e, montr'as kiom mal'facil'a est'as praktik'a aplik'o de ĉi tiu slogan'o. Ni tamen pov'as nur rekomend'i, ke, por la trakt'ad'o de la kongres'a tem'o de la UK, la hom'o'j ( esperant'ist'o'j ) kiu'j ven'os al Fort'alez'a, las'u si'a'j'n kutim'a'j'n apart'aĵ'o'j'n en si'a'j hejm'o'j, por pov'i sent'i, vid'i la kun'fand'iĝ'o'j'n de hom'a'j valor'o'j en Brazil'o.

    Gilbert LEDON

    HudsonGuaiba

    Rilat'e al la artikol'o de Gilbert Ledon sub la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o , MONATO 2002 / 4, paĝ'o'j 6-7, mi vol'as korekt'i kelk'a'j'n inform'o'j'n de la aŭtor'o. Unu'e, Partido Democrático Trabalhista ( PDT ) ( Demokrati'a labor'ist'a parti'o ), kiu'j kompren'ebl'e ne part'o'pren'is en la Forum'o Social'a Tut'mond'a ( FST ).

    Tri'e, est'as komplet'a mensog'o la aŭtor'a asert'o ke PT mal'permes'is la ĉe'est'o'n de www. attac. org ), ke ne'reg'ist'ar'a'j eŭrop'a'j organiz'aĵ'o'j mal'permes'is la ĉe'est'o'n de grup'o'j, kiu'j praktik'as arm'it'a'n klas'batal'o'n. Tia'j kaŝ'grup'o'j minac'is bojkot'i la Forum'o'n Social'a'n Tut'mond'a'n. Sed tiu'j grup'o'j do part'o'pren'is, ne kiel deleg'it'o'j kompren'ebl'e, en FST, ĉar demokrati'a reĝim'o ne pov'as mal'permes'i la part'o'pren'o'n de person'o'j en FST pro politik'a'j kial'o'j.

    Last'e, mi bedaŭr'as la redukt'ad'o'n de la revu'paĝ'o'j al nur 24. Ne'kompren'ebl'a est'as la dir'aĵ'o de Stefan Maul en la En'konduk'o , ke la paĝ'o'nombr'o de MONATO eĉ kresk'is al 36.

    Miguel BOEIRA VIANNA

    Brazil'o

    Funebr'a ekonomi'o iĝ'as krim'a monopol'o

    En grand'a'j ĉin'a'j urb'o'j al funebr'ul'o kiu port'as flor'kron'o'n aĉet'it'a'n ekster'e, est'as mal'permes'at'e en'ir'i la ej'o'n por la funebr'a ceremoni'o. Oni pov'as aĉet'i tio'n nur de la funebr'o'serv'o.

    En privat'a vend'ej'o de funebr'aĵ'o'j la plej delikat'a kron'o est'as vend'at'a kontraŭ 70 ĝis 80 juan'o'j ( 1 juan'o = ĉ. 0, 14 eŭr'o'j ), sed la funebr'o'serv'o vend'as sam'kvalit'a'n kron'o'n por 200 ĝis 300 juan'o'j. Ĉiu'tag'e ĝi almenaŭ for'vend'as 150 tia'j'n. Se ĉiu kron'o mez'um'e hav'as vend'o'prez'o'n de 200 juan'o'j, nur per funebr'a'j kron'o'j la serv'o en unu tag'o akir'as ĉ. 20 000 juan'o'j'n da profit'o. En unu jar'o la profit'o je tio ating'as pli ol kvar milion'o'j'n da juan'o'j.

    La ĉin'o'j jam plend'as, ke en hospital'o nask'o'kost'o est'as tro alt'a, kaj ili nun ek'konsci'as, ke ankaŭ por mort'int'o ili dev'as el'spez'i tre mult'e da mon'o. Laŭ raport'o de ĵurnal'ofic'ej'o, nun en iu'j grand'a'j urb'o'j tomb'o de mort'int'o est'as pli kost'a ol dom'o de viv'ant'o. Tomb'o el marmor'o, kun are'o de nur unu kvadrat'a metr'o, est'as lu'don'at'a por 70 jar'o'j kontraŭ lu'pag'o de 40 000 ĝis 60 000 juan'o'j. En Kanton'o, urb'o en sud'a Ĉini'o, kie est'as bon'a ekonomi'a situaci'o, konstru'kost'o de plej luks'a tomb'o est'as pli ol 400 000 juan'o'j. Negoc'ist'o el tiu urb'o, kiu produkt'as kaj vend'as cindr'o-urn'o'j'n, antaŭ ne'long'e publik'e konfes'is, ke la super'profit'o de tre alt'prez'a urn'o oft'e pov'as est'i dek'obl'o.

    Giganta merkat'o

    De mult'a'j jar'o'j la ĉin'a ministr'ej'o pri civil'a administr'ad'o special'e trakt'as por'mort'int'a'j'n afer'o'j'n. Statistik'o de tiu ministr'ej'o montr'as, ke en la jar'o 2000 en Ĉini'o est'is 8 milion'o'j da mort'int'o'j. El tiu'j, 3, 73 milion'o'j est'is kremaci'it'a'j. Eĉ se oni kalkul'as laŭ mal'alt'norm'a funebr'o'kost'o de po 1000 juan'o'j, ekzist'as merkat'o de ok miliard'o'j da juan'o'j.

    La funebr'a ekonomi'o iĝ'is monopol'a ekonomi'o. Mal'antaŭ tiu monopol'o est'as korupt'ec'o. La nov'aĵ-agent'ej'o Xinhua, la plej aŭtoritat'a liver'ant'o de nov'aĵ'o'j en Ĉini'o, en april'o 2000 inform'is, ke en la pas'int'a jar'o nur en la Zhejiang-provinc'o la prokuror'ej'o persekut'is 16 person'o'j'n de la tut'provinc'a funebr'o'serv'o rilat'e al 11 krim'ag'o'j. Inter tiu'j dek est'as estr'o'j de reg'ist'ar'a'j instanc'o'j aŭ organiz'o'j.

    MU Binghua

    Labor'o tro mult'e'kost'a

    En Pol'land'o, la kost'o'j lig'it'a'j kun labor'o est'as plej alt'a'j kompar'e kun tiu'j en ali'a'j ŝtat'o'j de mez'orient'a Eŭrop'o. Sekv'e, okcident'a'j kompani'o'j lok'as si'a'j'n kapital'o'j'n en najbar'a'j land'o'j. Tiel komenc'as nun far'i ankaŭ la pol'a'j entrepren'o'j.

    La pol'a ekonomi'o ĉes'as est'i konkurenc'kapabl'a. Kiel rimark'ig'as sam'e pol'a'j kiel ali'land'a'j ekonomik'ist'o'j, unu el la ĉef'a'j kaŭz'o'j est'as kresk'ad'o de labor'kost'o'j por la entrepren'o'j. Pag'o'j por divers'a'j soci'a'j asekur'o'j kaj fondus'o'j, el'spez'o'j lig'it'a'j kun la sekur'ec'o kaj higien'o de labor'o kaj la kost'o'j de la kurac'ist'a'j liber'ig'o'j for'manĝ'as tro da mon'o el la entrepren'a'j buĝet'o'j.

    En Pol'land'o de preskaŭ dek jar'o'j sen'prokrast'e kresk'as la ŝarĝ'o'j je labor'o. Dum tiu period'o impost'o'j kaj divers'a'j kotiz'aĵ'o'j je salajr'o'j kresk'is de ĉ. 50 % ĝis preskaŭ 90 % de la salajr'o. Ekonomik'ist'o'j el la centr'o xml : lang= " en "> Adam Smith kalkul'is ke nun el ĉiu zlot'o ( ĉ. 0, 30 eŭr'o / dolar'o ) kiu ven'as al la mon'uj'o de labor'ist'o, la labor'don'ant'o dev'as don'i al la ŝtat'a kas'o ankaŭ du'a'n sum'o'n egal'a'n al preskaŭ unu zlot'o. Pro alt'a'j kost'o'j de labor'o lig'e kun la mal'facil'a situaci'o en la mond'a merkat'o la labor'don'ant'o'j est'as dev'ig'at'a'j serĉ'ad'i ŝpar'o'j'n. Ili do lim'ig'as invest'o'j'n kaj mal'pli'grand'ig'as labor'ig'o'n.

    Plej mult'e'kost'a'j en la region'o

    En Pol'land'o la kost'o'j de unu labor'hor'o est'as daŭr'e mal'pli grand'a'j ol en Eŭrop'a Uni'o —sep'obl'e mal'pli ol en Germani'o —sed ili est'as la plej alt'a'j en mez'orient'a Eŭrop'o.

    En Ĉeĥi'o aŭ en Hungari'o la mez'a monat'a salajr'o est'as konstat'ebl'e pli mal'grand'a ol en Pol'land'o, kaj la indik'il'o de la maln'et'a naci'a produkt'o kalkul'it'a je unu loĝ'ant'o est'as eg'e pli grand'a. En la jar'o 2000 la mez'um'a salajr'o en Pol'land'o ating'is 480 uson'a'j'n dolar'o'j'n. En Ĉeĥi'o tio est'is proksim'um'e 380 kaj en Hungari'o 340 dolar'o'j. Tio, kaj ankaŭ la pli alt'a labor'produkt'iv'ec'o, ig'as tiu'j'n land'o'j'n popular'a'j inter ekster'land'a'j invest'ant'o'j.

    Dum en Pol'land'o en la jar'o 2001 la valor'o de ali'land'a'j invest'o'j mal'pli'grand'iĝ'is, en Ĉeĥi'o kaj Hungari'o pli'grand'iĝ'is. Nun je unu mez'um'a pol'o est'as 800 dolar'o'j de fremd'a invest'ad'o, sed je unu ĉeĥ'o aŭ hungar'o pli ol 2000 dolar'o'j.

    Merkat'o en Orient'o

    Recesi'o kaj fal'ant'a konkurenc'kapabl'o okaz'ig'as, ke ĉiam pli da pol'a'j firma'o'j serĉ'as lok'o'j'n por si'a'j entrepren'o'j ekster Pol'land'o. Ankoraŭ antaŭ kelk'a'j jar'o'j pol'a'j entrepren'ist'o'j volont'e invest'ad'is en Okcident'o, sed nun ili prefer'as Orient'o'n. Ĝis la jar'o 1997 65 % de la pol'a'j ekster'land'a'j invest'o'j est'is en Okcident'o, nun 80 % est'as lok'it'a'j en orient'a'j merkat'o'j. Pol'a'j entrepren'ist'o'j pli vol'as merkat'o'j'n en Rusi'o, Ukraini'o, balt'a'j land'o'j, Belorusi'o, sed ankaŭ en Ĉini'o kaj Hindi'o, ĉar tie est'as mal'mult'e'kost'a labor'fort'o kaj grand'eg'a merkat'o.

    En Orient'o si'a'j'n fabrik'o'j'n hav'as jam gigant'o'j de la mond'a industri'o kiel xml : lang= " en "> Coca-Col'a , Volv'o , Fiat , Philips k. a. Pol'a'j firma'o'j dezir'as al'iĝ'i al ili, ĉar la ĉe'est'o de la gigant'o'j, signif'as, ke tiu'j merkat'o'j iĝ'as daŭr'e pli sekur'a'j. Tiel far'as i. a. jen'a'j pol'a'j firma'o'j : Animex ( unu el la plej grand'a'j viand'o-firma'o'j ), Inter-Groclin ( seĝ'o'j, ankaŭ por aŭtomobil'o'j ) kaj Fort'e ( fabrik'o de mebl'ar'o ). Jam baldaŭ si'a'n fabrik'o'n en Rusi'o plan'as konstru'i Atlas , la pol'a gvid'ant'o de glu'o'j por glazur'o kaj terakot'o.

    Pri la alt'a'j labor'kost'o'j en Pol'land'o atest'as ankaŭ la fakt'o, ke mult'a'j firma'o'j mend'as produkt'o'j'n ĉe orient'a'j partner'o'j kaj post'e import'as tiu'j'n produkt'o'j'n hejm'e'n. Malgraŭ tio, ke est'as kost'o'j de transport'ad'o, tiu reciprok'a kun'labor'ad'o valor'as por ambaŭ flank'o'j, la pol'a kaj la orient'a.

    Stanisław śMIGIELSKI

    Rekord'a radik'o

    Ginseng'o asoci'iĝ'as kun orient'a'j land'o'j : la ginseng'a radik'o kutim'e ven'as el Ĉini'o, Korei'o aŭ Siberi'o. Do la litov'a famili'o Lučka apart'e mir'is, konstat'int'e, ke ginseng'a'j radik'o'j kultiv'at'a'j en la ĝarden'o montr'is si'n mult'e pli valor'a'j ol specimen'o'j en'port'it'a'j el Ĉini'o.

    Jon'as Lučka, iam'a forst'ist'o, en'port'is antaŭ 17 jar'o'j unu'a'j'n ginseng'a'j'n sem'o'j'n el Siberi'o kaj komenc'is eksperiment'i. La rezult'o'j est'is bon'eg'a'j : post 10 jar'o'j la kultiv'ist'o'j Lučka sukces'is kresk'ig'i rekord'a'n radik'o'n, pez'ant'a'n 756 gram'o'j'n ( sek'ig'it'e 208 gram'o'j'n ), pli grand'a'n ol oni iam rikolt'is en iam'a Soveti'o.

    Klimat'o

    La kutim'a ekstrakt'ebl'o el ĉin'a ginseng-radik'o est'as 15 % ; el Rusi'o ĉ. 20 % ; el Litovi'o tamen 50 %. Ankaŭ la ĉef'a aktiv'a substanc'o, ginzenozido, abund'as en la litov'a'j radik'o'j. Ŝajn'as, ke la klimat'o en Litovi'o ( nek tro sek'a, nek tro humid'a ) favor'as la radik'o'n.

    La sukces'o de ginseng'o ne feliĉ'ig'as famili'o'n Lučka. La en'land'a ginseng'o ne akcept'ebl'as por la litov'a farmaci'a industri'o : mank'as al ĝi neces'a'j esplor'dokument'o'j, kiu'j'n dispon'as en'port'it'a ginseng'o. Jon'as Lučka plant'as do ginseng'o'n por propr'a uz'o : por pli'fort'ig'i la imun'sistem'o'n li kaj li'a edz'in'o maĉ'as sek'ig'it'a'n radik'o'n aŭ manĝ'as ĝi'n kun miel'o. Ili dir'as, ke jar'e unu'e sufiĉ'as 100 gram'o'j da ginseng'o ; post mult'jar'a uz'ad'o nur 30-50 gram'o'j.

    Laimius STRAžNICKAS


    Ginseng est'as sur'merkat'ig'it'a i. a. de la firma'o Pharmanex. Interes'e est'as sci'i, ke Pharmanex financ'e sub'ten'as la revu'o'n MONATO. Kondiĉ'o est'as nur, ke oni pet'as si'a'n klient'o'numer'o'n per'e de FEL. Por pli da inform'o'j kroz'u al
    xml : lang= " zxx "> www. xs4all. be / ~esperan / nus

    Mal'diligent'a polic'o

    51-jar'aĝ'a brit'o, film'ist'o de BBC-televid'o, oft'e pas'ig'as si'a'j'n feri'o'j'n en la litov'a ĉef'urb'o Viln'i'us. Tamen la last'a'n januar'o'n li hav'is ne'kutim'a'j'n tra'viv'aĵ'o'j'n. Li plur'foj'e telefon'is al polic'o, sed ne pov'is inter'kompren'iĝ'i. Polic'ist'o'j, ek'aŭd'int'e la angl'a'n lingv'o'n, tuj re'met'is la telefon'aŭskult'il'o'n. Nur la sekv'a'n tag'o'n, ven'int'e al polic'o, la gast'o pov'is esprim'i si'a'n mal'trankvil'o'n. La problem'o de la gast'o el Briti'o est'is delikat'a.

    Li plend'is, ke dum li'a feri'ad'o ĉiu'tag'e ven'as al li'a hejm'o ĉirkaŭ 20-jar'a fraŭl'in'o, kiu almoz'pet'as. Unu'a'foj'e, renkont'int'e la brit'o'n, la fraŭl'in'o rakont'is, ke ŝi kvazaŭ est'as student'in'o kaj ne hav'as mon'o'n por viv'ten'o. Tiam la brit'o donac'is al ŝi proksim'um'e 17 eŭr'o'j'n.

    Ali'a'n foj'o'n impertinent'ul'in'o akompan'is la vir'o'n ĝis li'a hejm'o. Ŝi en'memor'ig'is la serur'kod'o'n de la dom'o, kiu'n la ekster'land'an'o dev'is indik'i por en'ir'i. Tuj post'e ŝi sonor'ig'is ĉe li'a pord'o.

    Krom'e nov'a kon'at'in'o de la brit'o klar'ig'is, ke ŝi loĝ'as je 200 km for de Viln'i'us kaj ĉiu'tag'e vetur'as stud'i. Se gast'o est'us tiel favor'a kaj don'us al ŝi mon'o'n tiu'n tag'o'n, ŝi pov'us evit'i la long'a'n vojaĝ'o'n.

    En'tut'e la gast'o donac'is al la vir'in'o 52 eŭr'o'j'n. Post la tri'a vizit'o de la sen'hont'a vir'in'o la gast'o decid'is telefon'i al polic'o. Tamen dum kvar hor'o'j li ne sukces'is komunik'i tio'n, pri kio li vol'is plend'i. Mal'esper'int'e pri la telefon'ad'o, la brit'o trov'is interpret'ist'o'n kaj mem ir'is al polic'o. Li ne bedaŭr'is pri la perd'it'a relativ'e mal'grand'a mon'sum'o. La brit'o dir'is, ke oft'e ven'ant'e al Viln'i'us li nur vol'as trankvil'o'n kaj pet'as, ke oni sav'u li'n de impertinent'a'j vir'in'o'j.

    Post la skandal'o la polic'a estr'o de la litov'a ĉef'urb'o klar'ig'is en gazet'o, ke ĉiu'tag'e en la polic'ej'o deĵor'as polic'ist'o, parol'ant'a fremd'a'j'n lingv'o'j'n. Ja, kiam telefon'is la menci'it'a brit'o, en la deĵor'ej'o est'is neniu, kiu pov'is parol'i kun li. Mal'sukces'a est'is la serĉ'ad'o de fremd'lingv'a'j parol'ant'o'j en ali'a'j fak'o'j de la polic'ej'o. Laŭ polic'a estr'o tiel okaz'is pro neglekt'em'o flank'e de la deĵor'ant'a'j polic'ist'o'j.

    La mal'kontent'a gast'o el Briti'o for'vetur'int'e el Litovi'o menci'is, ke pri tiu ĉi hont'ind'a okaz'int'aĵ'o ĉe polic'o li raport'os al la spekt'ant'o'j de BBC-televid'o.

    LAST

    Eg'e riĉ'a'j harmoni'e

    La disk'o prezent'as la tradici'a'n brazil'a'n muzik'a'n kultur'o'n, pli ĝust'e nur unu el ties paĝ'o'j, nom'e la bosanov'o'n. Bosanov'o est'as spec'o de brazil'a muzik'o, parenc'a al la fam'a samb'o, sed pli mal'rapid'a kaj mild'a. Kaj la disk'o tre dign'e prezent'as tiu'n mild'a'n kaj agrabl'a'n muzik'aĵ'o'n —ĉiu'j kant'o'j est'as unu'stil'a'j orel'kares'a'j kompon'aĵ'o'j kun sufiĉ'e facil'a'j medit'a'j vers'o'j, plej'part'e sen'rim'a'j.

    Oni do ne atend'u de la disk'o vari'ec'o'n kaj bunt'ec'o'n. Por hom'o prefer'ant'a io'n ritm'a'n kaj laŭt'a'n, la disk'o pov'as eĉ ŝajn'i iom enu'a. Kaj tio est'as kompren'ebl'a : la disk'o cel'is prezent'i nom'e tiu'n sol'a'n spec'o'n de muzik'o —la bosanov'o'n ; kaj ŝat'ant'o'j de agrabl'a, rev'ig'a kaj eĉ iu'senc'e anim'pur'ig'a muzik'o est'os plen'e kontent'ig'it'a'j.

    La er'o'j est'as preskaŭ ĉiu'j hel-minor'a'j, vari'a'j ritm'e kaj eg'e riĉ'a'j harmoni'e. La muzik'o est'as tre diafan'a kaj ne tro'ŝarĝ'it'a per divers'a'j muzik'kolor'o'j —unu'vort'e, ĉiu'j muzik'aĵ'o'j est'as tre profesi'e prezent'it'a'j. La kant'ad'o est'as diskret'a kaj tre kongru'a al la tut'a humor'o de la disk'o. Du vir'a'j kaj unu vir'in'a ( en unu sol'a kant'o ) voĉ'o'j est'as agrabl'a'j kaj la prononc'o ( sam'e kiel la nivel'o de la lingv'aĵ'o ) est'as bon'a. La tekst'o'j preskaŭ ĉiu'j est'as pri am'o kaj pri sol'ec'o, ankaŭ la senc'o eg'e konform'as al la tut'a kolor'aĵ'o de la disk'o.

    Apart'e menci'ind'as la kant'o'j Korkovado , Unu'ton'a samb'o , Knab'in'o el Ipanema —ĉiu pov'as trov'i inter ties harmoni'o'j, melodi'o'j kaj senc'o'j de la tekst'o'j ver'a'n plezur'eg'o'n. Iom el'star'as pro mal'ordinar'a'j ritm'o kaj form'o la kompon'aĵ'o Sun'voj'o , kun riĉ'a akustik-gitar'a sol'o, kaj Medit'o preskaŭ sen'ritm'a liber'a medit'ad'o.

    En'tut'e do oni ne pov'as ne rimark'ig'i tio'n, ke la disk'o est'as tre alt'kvalit'a muzik'e, kio pov'as nur ĝoj'ig'i —ĉar nun'temp'e muzik'a kultur'o de Esperant'uj'o iom mal'pli progres'as kompar'e al poezi-kultur'o. Nu, kio do —la disk'o tre dign'e kontribu'as al ni'a muzik'a kultur'o, kaj ni pov'as nur konsil'i kaj rekomend'i al ĉiu'j ŝat'ant'o'j de mal'rapid'a harmoni'riĉ'a muzik'o laŭ'ebl'e plej rapid'e ĝu'i la disk'o'n Brazil'a kolekt'o .

    Jefim ZAJDMAN p>

    Pavel MOĴAJEV

  • Tom Jobim : Tom Jobim en esperant'o. Kompakt'a disk'o. 10 kant'o'j. A. Cossavella, F. Fonseca, S. Albuquerque.
  • UEA en la sep'dek'a'j jar'o'j

    Ĉi tiu libr'o en'ten'as la al'ven'int'a'j'n ese'o'j'n por “ Premi'o Miyoshi ”, star'ig'it'a per la mecenat'ec'o de Etsuo Miyoshi kaj iniciat'it'a de la stud'grup'o “ Perspektiv'o ”. Tiu stud'grup'o est'is fond'it'a en 1996 de Wim De Smet, Peter Forster kaj Claude Pir'o'n kaj nun konsist'as el naŭ person'o'j ; ĝi stud'as la perspektiv'o'j'n kaj problem'o'j'n de inter'naci'a lingv'o ĝeneral'e, far'as ĉiu'jar'a'j'n enket'o'j'n pri la progres'o'j de Esperant'o kaj en 2000 esplor'is pri plej merit'a'j person'ec'o'j en la Esperant'o-mov'ad'o. Do plen'e aparten'as al la cel'o'j de la mal'grand'a, sed valor'a grup'o, la laŭd'ind'a iniciat'o stimul'i per premi'o la kon'o'n kaj pri'skrib'o'n de la histori'o de UEA en la jar'dek'o 1970-1980.

    Bedaŭr'ind'e, la al'vok'o al la konkurs'o, kvankam relativ'e larĝ'e dis'vast'ig'it'a, al'log'is nur kvin ese'o'j'n, el kiu'j nur kvar plen'um'is la konkurs'a'j'n regul'o'j'n ; kaj el la 67 grand'format'a'j paĝ'o'j okup'at'a'j de la ese'o'j ( la 13 ceter'a'j est'as konkurs'a'j formal'aĵ'o'j ) pli ol du'on'o est'as okup'at'a de unu'nur'a ese'o, kiu, juĝ'it'e sub pseŭdonim'o, tamen rezult'iĝ'is est'i de la prezid'ant'o mem de “ Perspektiv'o ”, Wim De Smet. Tio iel prav'ig'as la suspekt'o'n, ke la baz'a cel'o de la konkurs'o est'is ne ja la dezir'o pli bon'e kon'i tiu'n kriz'a'n period'o'n, sed la dezir'o de De Smet publik'ig'i si'a'n interpret'o'n de tiu period'o.

    La konkurs'o start'as de la tut'e prav'a konstat'o, ke la tiu'temp'a konflikt'o inter Lapenna kaj ali'a'j mov'ad'estr'o'j est'is ĝis nun pri'raport'it'a preskaŭ nur de Lapenna kaj li'a'j amik'o'j, en la verk'o Hamburg'o en Retrospektiv'o , en la revu'o Horizont'o kaj ali'lok'e. La post-Lapenna estr'ar'o de UEA preskaŭ ne re'bat'is : do oportun'as ekvilibr'ig'i tiu'n unu'flank'ec'o'n. Oni tial atend'us, ke post kvar'on'jar'cent'o la super'rigard'o pov'us est'i histori'e sen'pasi'a ; mal'e, la ese'o de De Smet est'as verk'it'a per la sam'a atak'em'a kaj detru'a stil'o, kiu'n al Lapenna li riproĉ'as. El mil'o'j da juĝ'o'j koncern'e Lapenna dum la jar'dek'o'j De Smet elekt'as nur negativ'a'j'n, el mil'o'j da leter'o'j li apog'iĝ'as nur al tri specif'a'j, fakt'e mal'mult'o'dir'a'j.

    Verk'o pri ne'kon'at'a aŭ tro unu'flank'e rakont'it'a period'o help'as al pli bon'a kompren'o de histori'a'j fakt'o'j kaj est'as do bon'ven'a ; tamen el la ese'o de De Smet Lapenna aper'as preskaŭ nur kiel la detru'int'o de la UEA de tiu'j jar'o'j, paranoj'ul'o ( plur'foj'e ripet'it'a tez'o ), mem'laŭd'ant'o, sin'kred'ant'a sen'erar'ul'o, tiel ke ĉi tiu prezent'o est'as tut'e mal'ekvilibr'a si'a'vic'e. Ĉiu'j ag'o'j de Lapenna est'as interpret'at'a'j kvazaŭ cel'ant'a'j, rekt'e aŭ mal'rekt'e, person'a'n util'o'n ne pri mon'o, sed pri pov'o aŭ pri favor'e util'ig'ebl'a'j oportun'o'j. Fakt'o'j est'as ne'diskut'ebl'a'j, sed interpret'o de kaŭz'o'j, por kiu'j Lapenna far'is tio'n aŭ io'n ali'a'n, est'as plur'foj'e tut'e person'a laŭ la gust'o de De Smet kaj do risk'as est'i komplet'e mis'gvid'a. Ke, ekzempl'e, Lapenna vol'is plu est'i prezid'ant'o de UEA, ĉar tio permes'is oft'a'j'n vojaĝ'o'j'n al Roterdam'o, kie li pov'is renkont'iĝ'i kun Birthe Zacho, est'as bizar'aĵ'o : si'a'j'n person'a'j'n kontakt'o'j'n oni fleg'as pli facil'e, rest'ant'e for de la reflektor'o'j, ĉiam sur'lum'ant'a'j prezid'ant'o'n.

    La ese'o konfront'iĝ'as ankaŭ kun la tuj antaŭ'konkurs'e aper'int'a libr'o Ese'o'j memor'e al Ivo Lapenna , kompil'it'a de la aŭtor'o de ĉi tiu recenz'o, kiu al'port'as mult'o'n nov'a'n pri tiu protagonist'o ; sed el ĝi De Smet ĉerp'as ne ĉiam la plej signif'a'j'n part'o'j'n, izol'ant'e unu'op'a'j'n fraz'o'j'n kies signif'o, ekster la ĉirkaŭ'tekst'o, pov'as est'i tren'at'a al ĉiu ajn tez'o. Tio neniom de'pren'as el la merit'o, ke en tiu ese'o est'as don'at'a'j plur'a'j inform'o'j, mult'a'j kon'at'a'j de la tiu'temp'ul'o'j, kelk'a'j tamen ne, kaj mal'mult'eg'a'j kon'at'a'j al nun'a'j lingv'an'o'j ; sed rest'as la ne'plaĉ'a impres'o, ke la dezir'o ne est'as kon'ig'i si'a'n star'punkt'o'n respekt'ant'e tiu'j'n de ali'a'j, sed re'bat'i al mult'a'j asert'o'j de Lapenna en li'a'j el'don'aĵ'o'j divers'a'j ek'de 1974 ĝis li'a mort'o en 1987.

    Sam'ond'long'a, kvankam kun ton'o pli mild'a, est'as ali'a ese'o de Nikol'a Aleksiev, mult'jar'a bulgar'a komitat'an'o de UEA kaj fort'a reprezent'ant'o de la tiu'temp'e en Bulgari'o domin'ant'a ideologi'o, kiu kolizi'is kun la sin'ten'o de Lapenna. La kontrast'o'j inter la du gvid'ant'o'j est'is oft'e tre akr'a'j ; ĉi-ese'e Aleksiev ekzamen'as iu'j'n el'tir'aĵ'o'j'n el la verk'o'j de Lapenna kaj refut'as ili'n. Tra li'a ese'o evident'iĝ'as, ke eĉ kiam Esperant'o ĝu'is favor'o'n de la orient-eŭrop'a'j reĝim'o'j, tamen neces'is ĉiam eg'e atent'i kaj ruz'i por rest'i ĉiam sur la surfac'o kaj ne en'danĝer'ig'i la esperant'a'n afer'o'n kaj si'n mem.

    Tut'e ali'direkt'a est'as la ese'o de Dmitrij Cibulevskij, esplor'ant'a la ag'ad'o'n de “ UEA kaj land'o mal'antaŭ la fer'a kurten'o ”, el kiu montr'iĝ'as, kiom hero'a est'is la ag'ad'o de la tiam'a'j soveti'a'j esperant'ist'o'j, brems'at'a'j de la ŝtat'o en la ag'ad'o, part'o'pren'ad'o en kongres'o'j, ebl'ec'o pag'i la kotiz'o'j'n. La struktur'o est'is sub'prem'a, kontrol'a ; kaj grand'a part'o de la individu'a'j membr'o'j en la tiam'a social'ism'a tend'ar'o est'is al'ig'ebl'a al UEA tra la mal'avar'o de fond'aĵ'o Canuto. Dum cert'a period'o la membr'o'j en orient'a Eŭrop'o konsist'ig'is du'on'o'n de la UEA-membr'ar'o, sed post 1990 tiu nombr'o pli ol du'on'iĝ'is. Strang'e, sed tut'e oportun'e, en ĉi tiu ese'o la nom'o de Lapenna ne aper'as, kvankam, ekzempl'e, al Lapenna oni ŝuld'as la ide'o'n de fond'aĵ'o Canuto. Sed la ese'o parol'as pri cifer'o'j kaj fakt'o'j, ne pri person'o'j : laŭ kronik'a vid'punkt'o ĝi est'as riĉ'a je daten'o'j, sed laŭ histori'ist'a vid'punkt'o, nenie est'as eĉ propon'at'a'j la kaŭz'o'j de la citat'a'j event'o'j.

    La last'a ese'o est'as de Grégoire Maertens, spert'ul'o pri financ'o'j kaj plur'foj'e UEA-estr'ar'an'o. Ankaŭ ĉi tiu ese'o raport'as ĉef'e pri hom'o'j, kaj do Lapenna est'as pri'rakont'at'a sufiĉ'e negativ'e pro li'a'j mis'rilat'o'j al kelk'a'j person'o'j. La bild'o, kiu aper'as pri li, est'as kun mult'e pli da ombr'o'j ol da lum'o'j : est'as pri'raport'it'a'j la kun'sid'o'j, la problem'o'j en UEA kaj en ĝi'a Centr'a Ofic'ej'o, fakt'e la rilat'o'j inter Lapenna kaj la ali'a'j estr'o'j. Nenie venk'as la konsider'o, ke UEA est'as la membr'ar'o, ke la kongres'an'o'j est'as la esperant'ist'a popol'o, kiu ja ne diskut'as kun iu estr'o pri iu labor'plan'o, sed ĝi'n akcept'as ovaci'e, tren'at'e de li'a orator'a kapabl'o.

    Est'as atent'ig'it'e, ke la redakci'o neniel ŝanĝ'is la ese'o'j'n, kaj ke ili est'as re'pres'it'a'j kiel ili al'ven'is al la juĝ'ant'o'j de la premi'o. Tia princip'o kun'tren'as kelk'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aĵ'o'j'n ( ekzempl'e, sistem'a uz'o far'e de De Smet de mir'i anstataŭ mir'ig'i ), do model'o ne rekomend'ind'a al komenc'ant'o'j. La libr'o, laŭ el'don'a vid'punkt'o, est'as plaĉ'a, sed ĝi pov'us est'i pli bon'a : tro mal'larĝ'a'j marĝen'o'j, tip'ar'o'j kaj lini'aranĝ'o ne'homogen'e variant'a'j depend'e de la kontribu'aĵ'o'j, tro grand'a format'o. Sed en'tut'e la element'o'j kaj diskut'pretekst'o'j, kiu'j'n ĝi don'as, est'as ver'e valor'a'j : mank'as tamen, mi ripet'u, ekvilibr'o. Bedaŭr'ind'e : ebl'e, se est'us ali'a premi'o, ven'us pli'a'j konkurs'aĵ'o'j kiu'j help'us al la dialektik'a kompren'o de tiu kriz'a period'o.

    Carlo MINNAJA

  • Perspektiv'o ( red. ) : Universal'a Esperant'o-Asoci'o en la period'o 1970-1980 —Tekst'o'j de la konkurs'o de la “ Premi'o Miyoshi ” 2001 Eld. Sonor'il'o, Belgi'o, 2002. 80 paĝ'o'j. ISBN 90 77066 03 9
  • Ne al ĉiu'j plaĉ'os ĉi literatur'a gem'et'o

    Tri'dek'jar'a vir'o loĝ'as sol'a, en mal'nov'a dom'o. Li'n serv'as “ old'a ” serv'ist'in'o, preskaŭ la unu'nur'a ĉiu'tag'e renkont'at'a person'o en li'a viv'o. La dom'o ne nur est'as mal'nov'a, ĝi est'as mal'modern'a. En ĝi mank'as modern'aĵ'o'j : nenia radi'o'aparat'o, nenia televid'il'o, eĉ ne telefon'o trov'iĝ'as tie. La vir'o ne est'as riĉ'a, sed li viv'as per la “ pok'a mon'o ” post'las'it'a al li de li'a'j ge'patr'o'j. Li'a'n nom'o'n ni neniam ek'kon'as. Li est'as nur “ la vir'o ”, aŭ kelk'foj'e “ la bapt'o'patr'o ”.

    Ĉi tiu vir'o est'as la fianĉ'o de vir'in'o nom'it'a Izabela —unu el la nur du person'o'j en la roman'o, kiu'j hav'as nom'o'n. Ŝi est'is iam al'log'a al la vir'o, sed ne plu. Nun li ne kompren'as, kial li iam trov'is ŝi'n bel'a, plezur'ig'a. Kontraŭ'e, li nun abomen'as ŝi'n, trov'as ŝi'n naŭz'a ; ŝi'a seks'ec'o, ŝi'a amor'em'o for'pel'as li'n.

    Daŭr'e loĝ'as kun li li'a dek'unu'jar'a bapt'o'fil'in'o, Terez'a —la ali'a person'o kun nom'o en ĉi tiu roman'o.

    La vir'o est'as, almenaŭ laŭ'ŝajn'e, tre kler'a. Li mem opini'as si'n geni'a, la sol'a saĝ'ul'o en la mond'o, la sol'a ver'a sci'ant'o. Li cert'as, ke konvenci'a eduk'ad'o pere'ig'as la anim'o'n, kaj sen anim'o, kia est'as hom'o?

    Tial la dek'unu'jar'a bapt'o'fil'in'o obsed'e al'log'eg'as li'n. Ŝi est'as ankoraŭ tre jun'a, ankoraŭ ne seks'matur'a, mal'amor'a, sen'afekt'a. Kvankam ŝi est'as student'o en lern'ej'o, ŝi'a anim'o ankoraŭ est'as pur'a, ankoraŭ ne pere'is. Ankoraŭ ebl'as re'eduk'i ŝi'n, turn'i ŝi'a'n anim'o'n al la bon'o, la ver'o, la bel'o. Ĉar ŝi est'as ankoraŭ ne seks'matur'a, ankoraŭ seks'e pur'e naiv'a, plen'e natur'a, ŝi est'as anim'e pur'a. Kompren'ebl'e, ne daŭr'os tiu stat'o etern'e. Post kelk'a'j jar'o'j komenc'os kresk'i ŝi'a'j mam'o'j, ŝi'a vulv'o pli'grand'iĝ'os, ŝi'a'j hormon'o'j ek'aktiv'os, ŝi komenc'os sent'i seks'ard'o'n, ŝi mond'um'iĝ'os, far'iĝ'os ident'a kun la sen'nombr'a kvant'o da ali'a'j in'o'j en la mond'o. Do nepr'e neces'as kapt'i la nun'a'n moment'o'n, ne las'i ĝi'n for'glit'i. Nun plu ebl'as ŝi'n kaj ŝi'a'n anim'o'n modl'i. Sed ĝis kiam?

    Terez'a, la bapt'o'fil'in'o, est'as tre feliĉ'a en li'a dom'o. Ŝi kaj li'a fianĉ'in'o ne amik'as. Nu, tiom pli mal'bon'e por la fianĉ'in'o. La fianĉ'in'o ne plu interes'as li'n, ŝi est'as for'dispon'ebl'a. Kun iom da mal'facil'o li sukces'as permanent'e for'pel'i ŝi'n. Ankaŭ la old'a serv'ist'in'o kaj la infan'o ne ver'e inter'amik'as. “ La old'a ” ( li'a pens'nom'o por la serv'ist'in'o ) suspekt'em'as pri li'a rilat'ad'o kun la infan'o, opini'as ĝi'n kontraŭ'natur'a, jes, eĉ mal'natur'a. Jam de mult'a'j jar'o'j ŝi serv'as li'n, est'as preskaŭ li'a sol'a kontakt'o kun la ekster'a mond'o, est'os mal'facil'e pensi'ig'i ŝi'n —sed ne mal'ebl'e. Kaj sen'dub'e ebl'os trejn'i la infan'o'n por anstataŭ'i ŝi'n. La infan'o lern'os kuir'i por li, lav'i por li, flik'i por li, montr'i si'a'n nud'a'n korp'o'n al li, las'i li'n... las'i li'n far'i kio'n? Li ne est'as tut'e cert'a pri tio.

    La fianĉ'in'o nud'a nun ne plu interes'as li'n. Ŝi'a seks'vek'a figur'o naŭz'as li'n. Kiel li iam toler'is met'i si'a'n il'o'n en ŝi'n? Nekredebas. Li'n interes'as nur la nud'a bapt'o'fil'in'o, nur ŝi.

    Ĉiu'nokt'e, post ŝi'a'j en'lit'iĝ'o kaj en'dorm'iĝ'o ( aŭ ĉu? ) li etend'as si'n apud ŝi ( post'e, sur ŝi'n ), kaj rigard'as ŝi'a'n korp'o'n —intern'e de la piĵam'o, mal'buton'int'e la piĵam'o'ĉemiz'o'n, de'puŝ'int'e la piĵam'o'pantalon'o'n —kaj iom post iom, dum for'pas'as la tag'nokt'o'j, li ankaŭ kares'as ŝi'a'n korp'o'n. Li'n mult'e plezur'ig'as rigard'i kaj kares'i ŝi'a'n ne'matur'a'n korp'o'n, al kiu mank'as ĉiu seks'um'indik'o. Ankaŭ tuŝ'ad'i ŝi'a'j'n plej intim'a'j'n part'o'j'n plezur'ig'as li'n. Dum ŝi dorm'as, kompren'ebl'e. Sed fin'e evident'iĝ'as, ke ŝi ne dorm'as, nur ŝajn'ig'as dorm'i, mult'e plezur'iĝ'as pro li'a intim'ag'ad'o. Kvankam nur mal'rapid'e, ŝi kutim'iĝ'as sen'hont'e sen'vest'ig'i si'n antaŭ li.

    La ceter'a mond'o nenio'n sci'as pri ĉio ĉi, sed ĝi suspekt'em'as. Filistr'a'j suspekt'em'ul'o'j, kiu'j ne agnosk'as la pur'ec'o'n de ŝi'a korp'o, de li'a'j intenc'o'j, de li'a ag'ad'o, de ili'a kun'plezur'ad'o. Al li tiu'j ul'o'j ne grav'as. Ankaŭ al Terez'a ili ne grav'u.

    La infan'o sen'protest'e, sen'rezerv'e, akcept'as li'a'n dezir'o'n monopol'i ŝi'n anim'e kaj korp'e. Ŝi volont'e ĉes'ig'as ĉia'n lud'ad'o'n kun ali'a'j infan'o'j, ĉia'n for'ir'o'n el la hejm'o ( escept'e de la lecion'o'j en la lern'ej'o, kiu'j'n li ankoraŭ ne kuraĝ'as mal'permes'i por ŝi ). Ŝi far'iĝ'as amik'o nur de li mem, kon'at'o nur de li mem, viv'as sol'e por li, kaj li por ŝi. Ne nur metafor'e, sed pli kaj pli real'e.

    Je li'a nask'o'tag'o ŝi don'as al li portret'o'n de ŝi kun li. Sakr'e! Kiu'n vir'o'n ŝi kontakt'is por pentr'ig'i tio'n? Sed trankvil'iĝ'u, li trov'as la art'ist'o'n, kaj kiel li mem, ankaŭ la art'ist'o nur vol'as honor'i la unik'a'n “ inocent'o'n ” de Terez'a. Jes, li eĉ honor'as la motiv'o'j'n kaj cel'o'j'n de la “ bapt'o'patr'o ”.

    Danĝer'o montr'iĝ'as. Kuz'o de Terez'a al'ven'as, minac'as for'pren'i ŝi'n, suspekt'as li'a'n unik'a'n virt'o'n, li'a'n sublim'a'n “ sen'pek'a'n ” korp'am'o'n al la bapt'o'fil'in'o. Ankaŭ Terez'a tim'as la ebl'o'n, ke ŝi est'os pren'it'a for de si'a sol'a am'at'o. Ŝi eĉ pret'as mort'i, anstataŭ'e.

    Li kun Terez'a ir'as al la mar'bord'o. Ili kun'e naĝ'os, inter kaj en la alt'a'j ond'o'j. Antaŭ ol naĝ'i, li la unu'a'n foj'o'n ŝov'as si'a'n il'o'n inter ŝi'a'j'n femur'o'j'n, en ŝi'n. Ŝi ne protest'as, evident'e ĝu'as. La dek'unu'jar'ul'in'o mal'naŭz'at'e spert'as li'n.

    Dum ŝi naĝ'as, la akv'o'j kapt'as Terez'a'n, ŝi dron'as. La vir'o sen'esper'e klopod'as sav'i ŝi'n, mem preskaŭ dron'as.

    La polic'o enket'as la mort'o'n de la infan'o, decid'as, ke tem'as pri nur'a akcident'o.

    Sed la vir'o kondamn'as si'n, ke li las'is ŝi'n mort'i, tuj post tiu moment'o, kiam ili anim'e kiel korp'e unu'iĝ'is. Li dron'ig'as si'n. Nur la pentr'ist'o rest'as konsci'a pri la “ pur'a inocent'o ” de la vir'o kaj la infan'o dek'unu'jar'a.

    Laŭ la libr'o, la aŭtor'o mem difin'as si'a'n verk'o'n “ original'a am-rakont'o inter 30-jar'a vir'o kaj 11-jar'a knab'in'et'o... konform'ist'o'j kaj idiot'o'j opini'os ĝi'n anormal'a fi'am'o —eĉ se mi ten'is mi'n sufiĉ'e konform'ist'a en'e de la hetero'seks'a kamp'o! ”.

    La stil'o de la roman'et'o ( ĉu? aŭ ebl'e novel'eg'o ) est'as tre bon'a, la traduk'o klar'a kaj bon'e polur'it'a, la pres'pret'ig'o simpl'a sed bon'aspekt'a.

    Ĉu la libr'o est'as, do, detal'a kaj zorg'e verk'it'a rakont'o pri “ anormal'a fi'am'o ”? Supoz'ebl'e mi'a tre ekzakt'a resum'o ĉi-supr'a kred'ig'as tio'n.

    Aŭ, ĉu, kiel dir'as la mal'antaŭ'a kovr'o'paĝ'o, ni trov'as, ke antaŭ ni est'as “ nostalgi'e kor'tuŝ'a roman'et'o ”? Kiel profesi'a psikolog'o, mi ne mir'as ankaŭ pri tia re'ag'o.

    Aŭ ĉu eĉ tem'as pri fantazi'o, verk'it'a sur'baz'e de la kelt'a mit'ologi'o ( ankaŭ tia'n interpret'o'n propon'as la pri'skrib'o pres'it'a sur la mal'antaŭ'a kovr'o'paĝ'o )?

    Mi mem ne em'as epitet'i ĝi'n per tia'j esprim'o'j. Plen'fantazi'a la verk'o cert'e est'as. Psikopat'ologi'aĵ'o ĝi nepr'e est'as. Tut'e sen'dub'e mult'a'j aŭtoritat'ul'o'j volont'e cenzur'us, mal'permes'us ĝi'n. Efektiv'e, la plej mult'a'j ne'ge'patr'a'j person'o'j rifuz'us kred'i la ebl'ec'o'n de la okaz'aĵ'o'j en la verk'o, aŭ la ebl'ec'o'n de aŭtentik'ec'o en la toler'em'o, akcept'em'o, ĝu'em'o de la infan'o. Ali'a'j person'o'j, kiu'j pli bon'e kon'as la infan'a'n psik'o'n, trov'us ĝi'n ne plen'e mal'kred'ebl'a, kvankam mal'real'ism'a.

    Ĉiu'okaz'e, si'a'spec'e tem'as pri literatur'a gem'o. Ĝi'a literatur'a kvalit'o mal'ebl'ig'as, mi'a'opini'e, la epitet'o'n “ pornografi'a ” ; kiu serĉ'as pornografi'aĵ'o'n, tiu serĉ'u en ali'a verk'o. Ke la verk'o ven'is el la plum'o de kontraŭ'kultur'em'a ekstrem'ist'o eŭsk'a, nu, tio nur indik'as, ke literatur'a'j trezor'o'j trov'ebl'as ankaŭ en lok'o'j ne'kred'ebl'a'j.

    Donald BROADRIBB

  • Jon Mirande : La bapt'o'fil'in'o, traduk'is el la eŭsk'a Joxemari Sarasua. Eld. Font'o, Chapecó, 2002. 94 paĝ'o'j, glu'e bind'it'a'j. ISBN ne indik'it'a.
  • Help'il'o por kontraŭ'star'i al imperi'ism'o

    Esperant'ist'o'j ĝeneral'e bon'e sci'as, kio'n signif'as tut'mond'iĝ'o de iu'j naci'a'j lingv'o'j, apart'e de la angl'a, sur kiu'j faktor'o'j tio baz'iĝ'as, kaj kiu'j'n politik'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n avantaĝ'o'j'n ĝi don'as al la angl'a'lingv'a'j land'o'j. Sci'as, jes ja, sed ne ĉiam hav'as sistem'ig'it'a'j'n kaj fakt'e pruv'it'a'j'n argument'o'j'n por klar'ig'i la problem'o'n al la ekster'mov'ad'a publik'o. Tial la signif'o de la recenz'at'a broŝur'o, el'don'it'a de UEA, est'as ver'e grand'a : ĝi proviz'as ĉiu'n propagand'ant'o'n de Esperant'o per bon'e prezent'it'a kaj saĝ'e konciz'a komplet'o da traf'a'j argument'o'j.

    Est'as bon'e kon'at'a afer'o, ke la plej elokvent'a'j propagand'ist'o'j de iu ide'o est'as renegat'o'j de la ide'o kontraŭ'a : eks'pastr'o'j far'iĝ'as plej ard'a'j ateist'o'j, eks'marks'ist'o'j —plej ne'ŝancel'ebl'a'j kontraŭ'komun'ist'o'j, ktp. Ver'ŝajn'e al la alt'a kvalit'o de la broŝur'o kontribu'is la fakt'o, ke ĝi'a aŭtor'o, Robert Phillipson, est'as “ renegat'o ” de la angl'a'lingv'a imperi'ism'o —iam'a ofic'ist'o de Brit'a Konsili'o, organiz'aĵ'o, special'e kre'it'a por dis'vast'ig'o de la angl'a tra la mond'o. Do, li sci'as la afer'o'n “ de'intern'e ” kaj tial klar'e vid'as ties sekret'a'j'n risort'o'j'n kaj evident'a'j'n rezult'o'j'n. Kaj kiel profesi'a ( kaj honest'a ) soci'lingv'ist'o li, kon'at'iĝ'int'e kun la real'a funkci'ad'o de Esperant'o, tuj ek'kompren'is la princip'a'n diferenc'o'n inter la ebl'o'j, kiu'j'n don'as inter'naci'a komunik'ad'o en la al'trud'at'a naci'a lingv'o kaj la neŭtral'a inter'naci'a.

    La net'a tekst'o de la broŝur'o ( sen not'o'j kaj list'o de cit'it'a literatur'o ) okup'as nur 14 paĝ'o'j'n, sed sur ili la aŭtor'o sukces'is trakt'i kaj la noci'o'n “ inter'naci'a'j lingv'o'j ”, kaj la demand'o'n “ kies interes'o'j'n ili serv'as ”, kaj problem'o'j'n de ekologi'o de lingv'o'j, lingv'a'j rajt'o'j ( inkluziv'e ties efektiv'iĝ'o'n en inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j ), sekv'o'j de hegemoni'o de la angl'a. Tiu konciz'ec'o kun'e kun leĝer'a stil'o help'as rapid'e leg'i ĝi'n al tiu, kiu por tio ne hav'as tro da temp'o ( politik'ist'o, ĵurnal'ist'o, ktp ) ; sam'temp'e scienc'ec'o ( abund'a'j referenc'o'j ) dev'ig'as rilat'i al ĝi serioz'e. Tial la broŝur'o, se traduk'ot'a al naci'a'j lingv'o'j, pov'as far'iĝ'i tre taŭg'a propagand'il'o, uz'ind'a dum por'esperant'a'j kampanj'o'j, Ag'o-tag'o'j kaj simil'e. Do, ĉiu land'a asoci'o kaj lok'a societ'o streb'u traduk'i ĝi'n al si'a'j naci'a'j lingv'o'j kaj dis'vast'ig'i en la cel'grup'o'j. La afer'o valor'as!

    Nikolao GUDSKOV

  • Robert Phillipson : Inter'naci'a'j lingv'o'j kaj inter'naci'a'j hom'a'j rajt'o'j. Eld. UEA, Rotterdam, 2002. 20 paĝ'o'j. Esperant'o-dokument'o'j 37E, ISSN 0165-2524
  • Paŝ'o'j al plen'a posed'o de la konstru'art'o

    Pozitiv'e, Gilbert R. Ledon iĝ'is nun mi'a mal'amik'o, kaj tio'n mi neniam pov'is atend'i de li, precip'e se mi konsider'as, ke jam lig'as ni'n plur'jar'a amik'ec'o, krom ni'a profund'a am'o al la verd'aĵ'o, kiu'n ni nom'as Esperant'o. Efektiv'e, kial nur nun li el'don'as tiu'n si'a'n verk'et'o'n laŭ la form'o kaj verk'eg'o'n laŭ la en'hav'o? Tro mal'fru'e..., evident'e, tro mal'fru'e li ĝi'n el'don'is, ĉar mi jam konstru'ig'is al mi du dom'o'j'n, kaj li'a'j konsil'o'j est'us est'int'a'j eg'e taŭg'a'j, kaj mi hav'us tut'e ali'a'n rezult'o'n. Ne, mi ne pov'as pardon'i al li tia'n mal'fru'a'n far'o'n, ĉar est'as li'a kulp'o, ke mi'a dom'o rest'as sen fajr'er'o kaj fajr'uj'o, kaj pli grav'e, mis'turn'it'a!...

    Mi leg'is la bild'o'j'n, kaj vid'is la klar'ig'o'j'n. Nu, li'a libr'et'o est'as plur'tem'a : bon'eg'a vort'ar'o por la okul'o'j kun rekt'a'j kaj kuraĝ'a'j simpl'ig'o'j ( p. 6 kaj 8, inter mult'a'j ali'a'j ), raci'a kritik'o de ni'a viv'manier'o ( p. 10 ), facil'metod'a instru'ad'o pri plan'ad'o ( p. 13 kaj 15 ) kaj ĉiu ali'a faz'o de la labor'o ( p. 19-29 ), konsci'a prezent'ad'o de la art'o konstru'i ( p. 7-39 ), kaj la sub'konsci'a konsil'o al atent'okul'a'j leg'ant'o'j kaŝ'it'a en la kolor'a bild'o de la kovr'il'o : re'ven'o al la natur'o!

    La lingv'o de Led'o'n est'as bon'eg'a tra la tut'a libr'o. Mi tamen rimark'as ia'n kontraŭ'dir'o'n : li ĉiam parol'as pri konstru'o, neniam pri konstru'ig'o. Eĉ la plej simpl'a el la tie prezent'at'a'j dom'o'j postul'as sufiĉ'e da mon'o, kaj cert'e la propriet'ul'o ĝi'n konstru'ig'os per lert'a'j mason'ist'o'j. Rekomend'ind'a kaj leg'ind'a libr'et'o, eĉ por tiu'j, kiu'j jam posed'as palac'o'n!

    Geraldo MATTOS

  • Gilbert R. Ledon : Teknik'a'j Kajer'o'j n-ro 6 —Konstru'u vi'a'n dom'o'n.. Eld. de la aŭtor'o, 2002. 39 paĝ'o'j.
  • Ĉampion'ad'o de sensaci'o'j

    Ĉi artikol'o est'as skrib'at'a kiam la 17a mond'a futbal'a ĉampion'ad'o ankoraŭ ne fin'iĝ'is, sed jam nun ebl'as far'i kelk'a'j'n konklud'o'j'n, tre grav'a'j'n por la sport'o. La mond'a ĉampion'ad'o, kiu la unu'a'n foj'o'n pas'as en Azi'o, kaj la unu'a'n foj'o'n en du land'o'j sam'temp'e ( somer'e 2000 en Nederland'o kaj Belgi'o okaz'is la eŭrop'a ĉampion'ad'o ), far'iĝ'is el'star'a preskaŭ el ĉiu vid'punkt'o. Oni pov'as menci'i nur unu aŭ du enu'et'a'j'n matĉ'o'j'n, kaj preskaŭ ĉiu matĉ'o iu'senc'e est'is sensaci'a.

    La fiask'o de Franci'o, cert'e, est'as hazard'a, sam'e kiel hazard'e kolaps'et'is plur'a'j ali'a'j fort'a'j team'o'j. Do, ties zelot'o'j ne eg'e mal'ĝoj'u. Sed ne ebl'as ignor'i la triumf'o'n de la afrik'a kaj azi'a futbal'a'j skol'o'j. Se sekv'i la fam'a'n oni'dir'o'n “ sud'amerik'a'j futbal'ist'o'j lud'as por ĝu'i la lud'o'n, la eŭrop'a'j —por kontent'i pri la rezult'o ”, do oni pov'as dir'i, ke Japani'o kaj Sud'a Korei'o konker'is ĉiu'j'n per si'a eŭrop'ec'a lud'o, kaj Afrik'o ( mi mem apart'e ĝu'is Senegal'o'n ) mir'ind'e kun'ig'as kaj la bel'ec'o'n, kaj la efik'ec'o'n de futbal'ad'o. Kvankam menci'end'as, ke plej'part'o'n de furor'int'a'j team'o'j trejn'as ne lok'a'j special'ist'o'j.

    Kaj la eŭrop'a'j team'o'j inter'temp'e dev'as grat'i la nuk'o'j'n kaj io'n el'pens'i por est'ont'o. La ĝeneral'a nivel'o de futbal'o kresk'eg'is, kaj eŭrop'a'j kaj sud'amerik'a'j team'o'j ne plu pov'os gajn'i nur dank'e al si'a'j aŭtoritat'o'j kaj est'int'a'j ating'o'j —ĉiu'foj'e neces'os pruv'i si'a'j'n pretend'o'j'n je la futbal'a tron'o. Kaj —gratul'o'j'n al la nov'a ĉampion'o, kiu'n ni jam sci'as.

    Grigorij AROSEV

    Ili frukt'is kaj mult'iĝ'is

    La Irland'a Respublik'o hav'as nov'a'n reg'ist'ar'o'n aŭ, pli ĝust'e, ĝi re'elekt'is kun kelk'a'j ŝanĝ'o'j kaj kun pli grand'a majoritat'o la koalici'o'n, kiu reg'is dum la last'a'j kvin jar'o'j. Tio okaz'is malgraŭ la fakt'o ke, antaŭ ol nom'um'i la ĉef'ministr'o'n, aŭ taoiseach , Bertie OHearn [ berti o hern ], skandal'o'j makul'is la parti'o'n, kiu ĉef'e partner'is en la koalici'o.

    Ne mal'pli ol kvar el la ministr'o'j en la majoritat'a parti'o Fianna Fáil ( FF ), inkluziv'e de unu eks'ĉef'ministr'o, dev'is sen'honor'e eks'iĝ'i. Tamen la du koalici'a'j partner'o'j ĝu'is avantaĝ'o'n, ke ili reg'is dum la plej prosper'a period'o en la histori'o de la modern'a irland'a ŝtat'o. Krom'e O ’ Hearn est'as ĝeneral'e rigard'at'a kiel sincer'a kaj modest'a hom'o kun bon'a reputaci'o.

    Privat'ig'o

    La koalici'o konsist'as, kiel antaŭ'e, el la grand'a parti'o Margaret Thatcher. Ŝi rekomend'as privat'ig'o'n de ŝtat'a'j entrepren'o'j —mal'e tamen al FF. Apog'ant'o'j de PD evident'e ne tim'as la katastrof'a'j'n efik'o'j'n de privat'ig'o en najbar'a Briti'o.

    Kvankam unu'a'vid'e la reg'ist'ar'o de la Irland'a Respublik'o ne mult'e ŝanĝ'iĝ'is, tamen evolu'is la politik'a situaci'o. Sinn Féin mal'trankvil'ig'is moder'ul'o'j'n.

    Pri la verd'ul'a rezult'o la prestiĝ'a ĵurnal'o xml : lang= " en "> Irish Times koment'is en bibli'a lingv'aĵ'o : “ La verd'ul'o'j ne nur super'viv'is —ili frukt'is kaj mult'iĝ'is. ”

    Garbhan MACAOIDH p>

    Murd'o-mister'o ankoraŭ solv'ot'a

    Kvankam grav'a politik'a hom'o, El-Mehdi Ben Bark'a rest'as plej'part'e ne'kon'at'a. Li est'is prezid'ant'o de la marok'a naci'a asemble'o, kiam Marok'o sen'depend'iĝ'is en 1956 de Franci'o, kaj ĝis 1959 est'is ĉef'a opozici'ul'o al la marok'a reĝ'o Mohammed la 5a. Tiel li en'korp'ig'is la esper'o'j'n de popol'o mal'riĉ'a. Pro tio li kre'is al si mal'amik'o'j'n : mort'o'n li evit'is dum mal'traf'a atenc'o en Kasablanko en 1962 kaj ekzil'iĝ'is en 1963. La sekv'a'n jar'o'n la jun'a reĝ'o Hassan la 2a, fil'o de Mohammed la 5a kaj laŭ'dir'e pra'id'o de la Profet'o, kondamn'is Ben Bark'a al mort'o.

    Inter 1963 kaj 1965 Ben Bark'a aktiv'is por unu'ig'i la tiel nom'at'a'n “ tri'a'n mond'o'n ” kaj cel'is organiz'i tri'kontinent'a'n konferenc'o'n inter Azi'o, Afrik'o kaj Sud'a Amerik'o. Tamen daŭr'e komplot'is kontraŭ li Hassan la 2a kaj li'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, general'o Oufkir [ ufkir ]. Fin'e, la 29an de aŭgust'o 1965, Ben Bark'a ven'is al Pariz'o por —kiel li kred'is —renkont'i film'produkt'ist'o'n. Tie korupt'it'a'j franc'a'j polic'an'o'j li'n for'kapt'is : Ben Bark'a est'is tortur'at'a en dom'o apud Pariz'o kaj mort'is, kaŝ'int'e tamen la kod'o'n por en'ir'i svis'a'n mon'ŝrank'o'n, kie trov'iĝ'is inform'o'j pri tut'mond'a'j revoluci'a'j grup'o'j. La korp'o'n de Ben Bark'a oni re'send'is al Marok'o, kie ĝi est'as dis'ig'it'a en acid'o-kuv'o.

    Korupt'it'a'j polic'an'o'j

    Ek'is proces'o en Pariz'o en septembr'o 1966. La ĉef'a akuz'it'o, general'o Charles de Gaulle, ne'is, ke implik'it'a est'us la polic'o aŭ iu sekret'a serv'o : li vid'is nur et'a'n franc'a'n rol'o'n en la afer'o. Li eĉ promes'is “ diligent'ec'o'n ” de la franc'a jur'a sistem'o : tamen fakt'e la unu'a franc'a esplor-juĝ'ist'o ek'enket'is en Marok'o nur en 2001 ( kun'labor-pet'o el'labor'it'a de Franci'o jam en 1977 neniam est'is send'it'a al Marok'o ).

    Mult'a'j dokument'o'j de la franc'a'j sekret'a'j serv'o'j rilat'e la afer'o'n Ben Bark'a ankoraŭ est'as klasifik'it'a'j kiel sekret'a'j ; kelk'a'j last'a'temp'e publik'ig'it'a'j tamen indik'as, ke la sekret'a serv'o est'is inform'it'a pri la komplot'o kontraŭ Ben Bark'a. Do, almenaŭ pro si'a ne-ag'o, kun'kulp'as la sekret'a serv'o. Tamen la preciz'a rol'o de Franci'o en la afer'o ankoraŭ rest'as mal'kovr'ot'a ; ankaŭ tiu de Uson'o, kiu tiam tra ret'o da agent'o'j aktiv'is en Marok'o.

    Oufkir est'is mort'ig'it'a en 1972 pro part'o'pren'o en kontraŭ'reĝ'a komplot'o ; Hassan la 2a rest'is sur la tron'o ĝis si'a mort'o komenc'e de la nun'a jar'cent'o. Ben Bark'a mem far'iĝ'is peon'o kaj viktim'o en grand'a batal'o : por omaĝ'i al li neces'as leg'i la nun en plur'a'j lingv'o'j el'don'it'a'j'n Politik'a'j Skrib'aĵ'o'j .

    Adrien DURANDARD

    Profit'o'j pro “ fantom'a'j ” stud'ant'o'j

    El'pel'it'a'j el kolegi'o en Japani'o est'as 21 ĉin'a'j stud'ant'o'j, kiu'j nek vizit'is la institut'o'n nek pag'is si'a'j'n kotiz'o'j'n. Dum'e evident'iĝ'is, ke ĉe kolegi'o Sakata, en guberni'o Yamagata, kontraŭ'leĝ'e stud'is 342 ĉin'o'j kaj 13 japan'o'j : la ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o fiks'is la nombr'o'n ĉe 200. Krom'e, pli ol du'on'o de la stud'ant'o'j loĝ'is kaj labor'is en Toki'o, 300 kil'o'metr'o'j'n sud'e de Sakata.

    Kolegi'o Sakata, du-jar'a institut'o, est'as fond'it'a en 1966. Kiam la nun'a direktor'o Kaibara Hideteru en'ofic'iĝ'is en 1999, la kolegi'o hav'is nur 100 stud'ant'o'j'n. Por far'i profit'o'n, nepr'is pli da stud'ant'o'j : en Japani'o, tamen, fal'as la nombr'o de dek-kelk'jar'ul'o'j, kiu'j krom'e prefer'as kvar-jar'a'n universitat'o'n ol du-jar'a'n kolegi'o'n. Direktor'o Kaibara turn'is si'n do al Ĉini'o kaj ek'akcept'is stud'ant'o'j'n el tiu ĉi land'o, kiu'j pag'as jar'a'n ekvivalent'o'n de po ĉ. 6000 eŭr'o'j. Fanfaron'is Kaibara, ke la ĉin'o'j reprezent'as tre efik'a'n “ medikament'o'n ” rilat'e re'star'ig'o'n de la kolegi'o.

    Al'log'a land'o

    Tamen la bon'a'j efik'o'j ne long'e daŭr'is. La ofic'ej'o pri en'migr'ont'o'j mal'permes'is pas'int'jar'e, ke en'ven'u 265 ĉin'o'j, ankaŭ ĉi-jar'e pli'a'j 60. La ofic'ej'o suspekt'is, ke la “ stud'ont'o'j ” intenc'as labor'i, ne stud'i en Japani'o. Kvankam Japani'o nun sufer'as pro mal'bon'a ekonomi'o, ĝi ankoraŭ est'as tre al'log'a land'o por ĉin'o'j, kiu'j pov'as gajn'i dek'obl'e aŭ du'dek'obl'e pli da mon'o ol en Ĉini'o.

    La afer'o Sakata ne unik'as en Japani'o : ali'a'j kolegi'o'j depend'as de ekster'land'a'j stud'ant'o'j por plu'viv'i. Laŭ la ministr'ej'o pri eduk'ad'o 140 000 : el ili 56 % est'as ĉin'o'j. Inter'temp'e la nombr'o de japan'a'j 18-jar'ul'o'j mal'grand'iĝ'as : en 1992 est'is pli ol du milion'o'j ; nun nur unu milion'o kaj du'on'o. Pro tio oni prognoz'as bankrot'o'n de kelk'a'j kolegi'o'j kaj universitat'o'j.

    Ekster'land'a'j stud'ant'o'j pozitiv'e efik'as sur jun'a'j'n japan'o'j'n, kiu'j ĝeneral'e ferm'as si'n en mal'grand'a'j rond'o'j. Bedaŭr'ind'e est'as do la kriz'o ĉe kolegi'o Sakata : nepr'as nun trov'i rimed'o'j'n por help'i al la ĉin'o'j rest'ant'a'j ĉe la jam du'on'bankrot'a kolegi'o kaj por montr'i, ke Japani'o konsist'as ne nur el mon'o sed ankaŭ el kor'o.

    HORI Yasuo / pg

    La manĝ'ot'a fiŝ'o est'as ankoraŭ en la... bazar'o

    “ Fiŝ'o, fiŝ'o, fiŝ'o, manĝ'u fiŝ'o'n, far'iĝ'os vi pli san'a ; fiŝ'o, fiŝ'o, fiŝ'o, manĝ'u fiŝ'o'n, far'iĝ'os vi pli saĝ'a... ” : kiam aŭd'iĝ'as tiu ĉi kant'o en super'bazar'o, est'as mir'ind'e, ke ĝi al'log'as klient'o'j'n al la fiŝ-vend'ej'o. Tamen en Japani'o kia'manier'e kaj kia'j'n fiŝ'o'j'n vend'i eg'e grav'as.

    Last'a'n jar'o'n bazar'o Daiei komenc'is pli'vast'ig'i kaj pli'bel'ig'i si'a'n fiŝ-ofert'o'n : klient'o'j nun vid'as vend'ist'o'j'n dis'pec'ig'i fiŝ'o'j'n, por ke la var'o'j montr'iĝ'u pli freŝ'a'j ; sam'temp'e la firma'o propon'is pli divers'a'j'n fiŝ-spec'o'j'n kaj aranĝ'is ili'n transport'i rekt'e el fiŝ-bazar'o vend'ej'e'n. Pro la reform'o mal'pli'iĝ'is plend'o'j kaj du'obl'iĝ'is vend'o'j, kiu'j nun super'as tiu'j'n de viand'o.

    Post la du'a mond'o'milit'o japan'o'j sekv'is eŭrop'stil'a'n manĝ'o'kutim'o'n, elekt'ant'e viand'o'n prefer'e al fiŝ'o ; tamen nun ŝajn'as, ke ven'as temp'o de fiŝ'o. Fakt'e japan'o'j tre ŝat'as fiŝ'o'n : laŭ statistik'o de la Nutr'aĵ'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aĵ'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ĉiu japan'o dum 1993-1995 jar'e manĝ'is 69, 9 kg da fiŝ'o, tiel okup'ant'e la ses'a'n lok'o'n inter la mond'a'j fiŝ-manĝ'ant'o'j. Tamen, laŭ statistik'o de la japan'a reg'ist'ar'o, dum la last'a'j 20 jar'o'j la fiŝ-konsum'ad'o de mez'a japan'a famili'o fal'is je 22 % ; tiu de viand'o nur je 11 %.

    Prepar'it'a manĝ'aĵ'o

    Trov'iĝ'as kelk'a'j kial'o'j. Unu'e, japan'o'j pli kaj pli depend'as de vend'ej'o'j por ĉiu'tag'a'j bezon'aĵ'o'j. Ili ne ŝat'as io'n hejm'e kuir'i. Furor'as vend'ej'o'j, kie ebl'as aĉet'i fin'kuir'it'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n por kre'i hejm'e t. n. tuj'a'n “ luks'a'n vesper'manĝ'o'n ”. Ekzist'as famili'o'j sen hejm'a'j kuir'tranĉ'il'o'j : neces'as nur tond'il'o por mal'ferm'i plast'a'n sak'o'n en'hav'ant'a'n jam prepar'it'a'n manĝ'aĵ'o'n, kiu'n oni simpl'e fin'kuir'as. Rilat'e facil'ec'o'n kaj rapid'ec'o'n pli taŭg'as viand'o ol fiŝ'o.

    Du'e, japan'o'j pli kaj pli em'as viv'i for de natur'o kaj do ne ŝat'as krud'aĵ'o'j'n. Al mult'a'j ne plaĉ'as kolor'o'j, odor'o'j, form'o'j kaj eĉ okul'o'j de fiŝ'o'j. Kiam oni kuir'as fiŝ'o'n, oni dev'as for'tranĉ'i ĝi'a'n kap'o'n kaj for'pren'i ĝi'a'n intern'aĵ'o'n, sang'e mal'pur'ig'ant'e si'a'j'n man'o'j'n kaj hak'plat'o'n. Tial, kiam ili aĉet'as fiŝ'o'n, ili pet'as, ke ĉio'n ĉi far'u vend'ist'o. Laŭ Siraisi Yuriko, membr'o de Vir'in'a Fiŝ-forum'o : “ Laŭ nun'a'j ge'knab'o'j fiŝ'o mal'hav'as kap'o'n, vost'o'n kaj ost'o'j'n ”.

    Tri'e, mult'a'j nun mal'lert'as, uz'ant'e manĝ'o'baston'et'o'j'n. Kiam oni manĝ'as fiŝ'o'n, apart'e rost'it'a'n fiŝ'o'n, oni for'pren'u mal'grand'a'j'n ost'o'j'n. La japan'a'j baston'et'o'j est'as precip'e far'it'a'j por manĝ'i fiŝ'o'n kun akr'a'j pint'o'j ; ili mal'simil'as al ĉin'a'j kaj kore'a'j baston'et'o'j, kiu'j taŭg'as por manĝ'i viand'o'n. Japan'a'j ge'knab'o'j nun pli lert'as, manipul'ant'e buton'o'j'n de televid'a'j lud'o'j ol baston'et'o'j'n por manĝ'i ost'o'plen'a'n fiŝ'o'n.

    Suŝi'o

    Laŭ enket'o pri ŝat'at'a'j manĝ'aĵ'o'j inter element-lern'ej'an'o'j, suŝi'o okup'as unu'a'n lok'o'n. Mor'i Mi'tuk'o, de suŝi'o-vend'ej'o Kur'a-susi, esper'as : “ Se ge'knab'o'j ek'interes'iĝ'os pri fiŝ-kultur'o per'e de suŝi'o, la japan'o'j mult'e pli manĝ'os fiŝ'o'n ”. Tamen por ge'knab'o'j suŝi'o ne est'as fiŝ'o, sed viand'o.

    Japani'o est'as ĉirkaŭ'at'a de mar'o. Ĝis la japan'a modern'iĝ'o en 1867, la japan'o'j ne kutim'is manĝ'i bov'o'n kaj pork'o'n ; protein'o'n ili pren'is ĉef'e el fiŝ'o'j. Laŭ ŝanĝ'iĝ'o de la sezon'o'j divers'a'j fiŝ'o'j rond'vojaĝ'as la insul'ar'o'n, ekzempl'e en maj'o kacuono ( spec'o de skombr'o ) kaj en aŭtun'o sairo. Manĝ'ant'e tiu'j'n fiŝ'o'j'n, la japan'o'j sent'as la sezon'o'j'n kaj tiel viv'as kun natur'o. Delikat'ec'o tia nun perd'iĝ'as.

    La manĝ'aĵ'o'j, kiu'j'n infan'o'j kutim'e konsum'as, rest'as en'kor'e kiel “ anim'a'j manĝ'aĵ'o'j ”, don'ant'e trankvil'o'n kaj feliĉ'o'n. Tamen jam 30 jar'o'j'n japan'a deviz'o jen'as : “ Pli rapid'e, pli facil'e, pli oportun'e, pli art'e'far'it'e kaj pli for de natur'o ”. Jam an'o'j de la jun'a'j generaci'o'j kutim'as manĝ'i aĉ'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kiel “ anim'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n ”. Tial est'ont'e fiŝ'o'j ĉirkaŭ la japan'a'j insul'o'j ĝu'os feliĉ'a'n, sekur'a'n viv'o'n : japan'o'j, nek san'a'j nek saĝ'a'j, ili'n las'os en pac'o, ĉar fiŝ'o'j'n ili ne plu manĝ'os.

    HORI Yasuo

    FN-fon'o

    Ne plu pruv'end'as la ras'ism'o de Jean-Marie Le Pen, estr'o de la franc'a ekstrem'dekstr'a parti'o Front'o Naci'a ( FN ). En kvar sud'a'j urb'o'j de Franci'o ( Vitrolles, Marignane, Orange kaj Toulon, administr'at'a'j ek'de 1995 de la Naci'a Front'o ) klar'e vid'ebl'as la politik'o de la parti'o de Le Pen. Por evit'i, ke la tut'a land'o est'u tiel reg'at'a, franc'o'j en maj'o re'bat'is la prezid'ant'a'n kandidat'ec'o'n de Le Pen, don'ant'e fin'fin'e 82 % de la voĉ'o'j al li'a kontraŭ'ul'o Jacques Chirac.

    En 1995, la kvar nov'a'j FN-urb'estr'o'j klopod'is “ ord'ig'i ” si'a'j'n urb'a'j'n serv'o'j'n, mal'dung'ant'e “ soci'a'j'n parazit'o'j'n ” por tuj preskaŭ sam'nombr'e re'dung'i ofic'ist'o'j'n laŭ princip'o de naci'a kaj politik'a prefer'o ( 40 mal'dung'it'o'j en Orange, 140 en Vitrolles ).

    En Vitrolles, la urb'estr'o rifuz'is kre'i t. n. “ jun'ul-labor'lok'o'j'n ”, en'konduk'it'a'j'n de la social'ist'a reg'ist'ar'o, malgraŭ tie'a kresk'ant'a sen'labor'ec'o. Krom'e, por ŝpar'i mon'o'n, rub'o-kolekt'ad'o est'is en plur'a'j urb'o'j privat'ig'it'a ; sed kiam tribunal'o nul'ig'is kiel kontraŭ'leĝ'a'n la privat'ig'it'a'n serv'o'n, la urb'estr'o'j rezign'is pri ĝi. Plu'e, plur'a'j strat'o'j est'as renom'it'a'j laŭ parti'a ide'ar'o : ekzempl'e Raoul Sal'a'n, ribel'int'a oficir'o dum la alĝeri'a milit'o, anstataŭ'is Nelson Mandela.

    “ Tikl'i ” islam'an'o'j'n

    Ali'a'j publik'a'j serv'o'j est'is “ re'ord'ig'it'a'j ”. En bibliotek'o'j, revu'o'j mal'favor'a'j al la FN mal'aper'is ; anstataŭ'is ili'n FN-publik'aĵ'o'j kaj verk'o'j de kontraŭ'jud'a'j aŭtor'o'j ( i. a. Evola, inspir'int'o de Mus'sol'in'i ). En lern'ej'o'j la urb'estr'o'j insist'is, ke infan'o'j ricev'u pli FN-konform'a'n eduk'ad'o'n. Ili et'ig'as subvenci'o'j'n por publik'a'j lern'ej'o'j kaj soci'a'j ag'o'j kaj eĉ, kvazaŭ dum milit'o, porci'ig'is manĝ'o'var'o'j'n en la plej mal'riĉ'a'j kvartal'o'j. En Marignane mal'aper'is el la lern'ej'o menu'o sen pork'aĵ'o, por iom “ tikl'i ” islam'an'o'j'n.

    Kultur'a'j centr'o'j far'iĝ'is cel'punkt'o'j de FN. Mult'a'j asoci'o'j perd'is si'a'j'n subvenci'o'j'n kaj est'as pel'it'a'j el antaŭ'e sen'pag'e okup'at'a'j komun'um'a'j ĉambr'o'j. La urb'estr'o'j tamen kre'is asoci'o'n “ Franc'a Frat'ec'o ” : tiel komun'a ag'ad'o konform'iĝ'as kun la ras'ism'a'j kaj diskriminaci'a'j kriteri'o'j de FN. Mez'epok'a'j naci'ec'a'j religi'a'j fest'o'j anstataŭ'is muzik-kaj libr'o-festival'o'j'n, kaj provok'em'a t. n. “ hip-hop ” grup'o NTM est'is mal'permes'at'a en Orange. Krom'a edif'a ekzempl'o : en Vitrolles, eduk'ad'o-subvenci'o en mal'riĉ'a kvartal'o fal'is de 100 000 franc'a'j frank'o'j en 1996 ĝis 1000 frank'o'j en 1998. Dum'e la subvenci'o al polic'a asoci'o kresk'is je 100 000 frank'o'j.

    Cenzur'o-ordon'o

    Tamen plur'foj'e dev'is inter'ven'i polic'o aŭ tribunal'o por respekt'ig'i baz'a'j'n konstituci'a'j'n rajt'o'j'n : FN-elekt'it'o'j oft'e kontraŭ'leĝ'e ag'is ( privat'ig'o de rub'o-kolekt'ad'o, blokad'o de du'naci'a'j ge'edz'iĝ'o'j, mal'permes'ad'o de manifestaci'o'j kaj de mal'dekstr'a'j ĵurnal'o'j, dis'don'ad'o de FN-broŝur'o'j al lern'ej'an'o'j ). En Vitrolles kin'ej'estr'in'o, kiu malgraŭ cenzur'o-ordon'o de la urb'estr'o tamen vid'ig'is film'o'n pri aidos'o, est'is mal'dung'it'a.

    Ali'a'j FN-ag'o'j :

    Jen praktik'a'j rezult'o'j de antaŭ'balot'a kampanj'o baz'it'a sur “ sekur'ec'o ”, ĉiam'a batal-kri'o de Le Pen. La flam'o grand'iĝ'is kaj nun la fajr'o ek'flagr'as. Ĉu batal'i kontraŭ la brul'eg'o? Unu franc'o el kvin voĉ'don'e sub'ten'is la parti'o'n de Le Pen. Oni rest'u vigl'a kaj atent'a...

    Adrien DURANDARD

    Sukces'o kontraŭ aidos'o

    Laŭ ĉiu'j indik'o'j Brazil'o kuraĝ'e kaj sukces'e al'front'as aidos'o'n : iom post iom la mort'o'kvant'o fal'as. Efik'as ne nur la kontraŭ'virus'a'j medikament'o'j sed ankaŭ la trejn'ad'o de fak'ul'o'j por alt'ig'i la viv'kvalit'o'n de infekt'it'o'j, pli'bon'ig'i diagnoz'ad'o'n de komplik'ant'a'j infekt'o'j kaj ili'n kontraŭ'i per konven'a'j medikament'o'j. Krom'e daŭr'e traf'as la loĝ'ant'ar'o'n frap'a, konsci'ig'a kampanj'o per'e de amas'komunik'il'o'j.

    La program'o el'star'as inter la evolu'ant'a'j land'o'j pro tio, ke ĝi al'ig'is plur'a'j'n soci'a'j'n sektor'o'j'n, inkluziv'e de ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j, san'ig'ist'o'j, reg'ist'ar'a'j instituci'o'j kaj scienc'ist'o'j. Publik'e laŭd'is Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j la rezult'o'j'n : el 580 000 brazil'a'j infekt'it'o'j ( el kiu'j 25 % loĝ'as en la provinc'o Rio-de-Ĵanejro ), 100 000 ricev'as kontraŭ'virus'a'j'n medikament'o'j'n.

    Por evit'i t. n. vertikal'a'n trans'ig'ad'o'n de la mal'san'o —de patr'in'o al beb'o —oni dis'don'as eduk'a'n inform'material'o'n, pret'ig'as laboratori'a'j'n test'o'j'n por tuj'a diagnoz'o kaj proviz'as konven'a'j'n medikament'o'j'n. Sekv'e la nombr'o de infekt'it'a'j infan'o'j drast'e fal'as.

    Paulo S. VIANA

    Premi'iĝ'as hom'o hom'a

    Ĉu la hom'ar'o lern'is de la holokaŭst'o? Tut'cert'e ne. Atest'as pri tio la nun'a stat'o de la mond'o, plen'a de konflikt'o'j, hom'buĉ'ad'o kaj kresk'ant'a teror'ism'o fon'e de naci'ism'o kaj religi'a fanatik'ism'o. Trud'iĝ'as do demand'o, kial skrib'i, se disertaci'o'j, nobl'a'j mesaĝ'o'j kaj instru'o'j apenaŭ influ'as kaj tamen gvid'as la hom'ar'o'n al la abism'o. Malgraŭ ĉio oni esper'as vek'i raci'o'n, eĉ ideal'ism'o'n aŭ almenaŭ minimum'a'n prudent'o'n, kiu don'os ŝanc'o'n al hom'spec'o daŭr'e ekzist'i kaj kun'ekzist'i. De la sam'a font'o, kiu'n oni pov'as nom'i esper'o, ek'est'as la bezon'o prezent'i kaj popular'ig'i hom'o'j'n, kiu'j streb'as kontraŭ'star'i al naci'ism'o.

    Al tia'j kuraĝ'ul'o'j, kies ag'ad'o oft'e al'port'as person'a'n danĝer'o'n, est'as dediĉ'it'a tiu ĉi ese'o. Ekzempl'e tiu'j, kiu'j kontest'is mal'ver'o'n pri la rilat'o de pol'o'j al jud'o'j dum la du'a mond'o'milit'o. Laŭ oficial'a propagand'o, pol'o'j help'is al si'a'j jud'a'j kun'loĝ'ant'o'j kaj nur et'a el'cent'o da sen'moral'ig'it'a'j hom'o'j fi'kondut'is. Kompren'ebl'e, la pli'mult'o de pol'o'j —sam'kiel ĉiu'j, kiu'j trans'viv'is la holokaŭst'o'n —kon'is la ver'o'n. Sed nur en la 80aj jar'o'j ek'aper'is publik'aĵ'o'j, kiu'j sub'fos'is la propagand'o'n. Tamen ver'a'n tempest'o'n el'vok'is dokument'a film'o pret'ig'it'a de film-reĝisor'in'o Angieszka [ angieŝka ] Arnold.

    Tragedi'o

    Sur'baz'e de divers'a'j dokument'o'j ŝi el'trov'is, ke krist'an'o'j neni'ig'is jud'a'j'n najbar'o'j'n en la urb'et'o Sąsiedzi ( Najbar'o'j ), baz'it'a sur inter'parol'o'j kun tiu'j, kiu'j part'o'pren'is la tragedi'o'n, long'e atend'is emisi'o'n sed est'is vid'ig'at'a en komplet'ig'it'a versi'o en april'o 2001. La film'o, sam'kiel sam'nom'a libr'o de Jan Tomasz Gross, el'vok'is grand'a'n moral'a'n ŝok'o'n en Pol'land'o. Cert'e tamen ili kontribu'is al pli objektiv'a al'ir'o al la pol'a kaj al la pol-jud'a histori'o.

    Pro la film'o oni atribu'is al Jan Karski ( Karski, 1916-2000, send'it'o de pol'a sub'ter'a arme'o, klopod'is halt'ig'i la holokaŭst'o'n kaj dum'viv'e lukt'is kontraŭ naci'ism'o ). En'man'ig'ant'e la premi'o'n, la prezid'ant'o de la fond'aĵ'o dir'is : “ La film'o est'as grav'a art'a event'o, sam'temp'e mult'e'signif'a histori'a atest'o form'ant'a soci'a'n konsci'o'n ”.

    Danĝer'a mal'san'o

    Simil'e honor'it'a ĉi-jar'e est'as i. a. Karol Modzelewski, mem batal'ant'o por demokrati'o en Pol'land'o, kiu dir'is : “ Naci'o, konvink'it'a pri si'a anĝel'ec'o est'as naci'o mal'san'a je danĝer'a mal'san'o kaj, rezult'e, danĝer'a por la najbar'o'j kaj apart'e por si mem. Tiu mal'san'o grav'e traf'is la popol'o'j'n de Jugoslavi'o. Tiu ĉi mal'san'o ĉe'est'as ambaŭ'flank'e de la tie'a konflikt'o kaj tiu ĉi mal'san'o trov'iĝ'as ankaŭ inter ni ”.

    Por aranĝ'i solen'aĵ'o'n okaz'e de la 60a dat're'ven'o de la murd'o de jud'o'j en Godlewski dev'is eks'iĝ'i : li daŭr'e serĉ'as labor'o'n.

    Bon'e est'as, ke ĝust'e en Pol'land'o, kie okaz'is pro naci'ism'o tiom da mal'bon'o, oni disting'as honest'ul'o'j'n, kiu'j posed'as civit'a'n kuraĝ'o'n por kontraŭ'i al ĉi tiu mal'san'o. Merit'o'plen'a ricev'int'o de la premi'o Jedwabne : ver'e, hom'o hom'a.

    Zofia BANET-FORNALOWA

    Kon'at'iĝ'o

    Mult'a'j el vi kon'as mult'jar'a'j'n kun'labor'ant'o'j'n de ni'a revu'o, ĉar ili renkont'is ili'n dum iu'j kun'ven'o'j kaj kongres'o'j. Ofic'ist'o'j'n de la el'don'ej'o aŭ mi'n ili ek'kon'is ĉe stand'o'j de MONATO kaj FEL aŭ dum okaz'a'j kun'ven'o'j de leg'ant'o'j de MONATO dum Universal'a'j Kongres'o'j de Esperant'o. Iu'j redaktor'o'j, ekzempl'e William Auld, kiu dum mult'a'j jar'o'j pri'zorg'is novel'o'j'n kaj poezi'o'n, est'as vast'e kon'at'a'j sen'depend'e de ni'a revu'o. Kaj mi'n dum kongres'o'j tre oft'e hom'o'j simpl'e ek'kon'as pro la fot'o, kiu ĉiam aper'as kun tiu ĉi en'konduk'a artikol'et'o. Foj'foj'e tio est'as problem'o, kiam urĝ'e mi dev'as tra'kur'i kongres'ej'o'n por akurat'e traf'i iu'n kun'ven'o'n. Se ĉiu'n du'a'n paŝ'o'n al'parol'as mi'n hom'o por laŭd'i, plend'i, kritik'i, sugest'i io'n, tio unu'flank'e est'as valor'a afer'o sed ali'flank'e mal'help'as akurat'ec'o'n ( kiu'n mi ŝat'as ). Por evit'i tio'n, aŭ mi dev'as sufiĉ'e fru'e start'i aŭ uz'i kaŝ'voj'o'n, kie ŝanc'o kapt'i mi'n ne est'as tiom grand'a... MONATO est'as inter mal'mult'a'j Esperant'o-period'aĵ'o'j, kiu'j hav'as ver'a'n redakci'o'n. Kelk'a'j, kiel menci'it'e, est'as kon'at'a'j mov'ad'an'o'j. “ Sed, ” prav'e plend'is ni'a redaktor'o de art'o kaj sport'o, Grigorij L. Arosev, “ bedaŭr'ind'e eĉ ne ĉiu'j redakci'an'o'j kon'as unu la ali'a'n almenaŭ per'fot'e, des pli la leg'ant'o'j. ” Tial li hav'is la ide'o'n lanĉ'i nov'a'n rubrik'o'n, kies cel'o est'as prezent'i ĉiu'j'n kun'labor'ant'o'j'n de MONATO, por ke la leg'ant'o'j sci'u, kiu do labor'as por ili. La koncern'at'o'j aprob'is la ide'o'n, des pli ĉar Arosev deklar'is si'n pret'a pri'zorg'i la rubrik'o'n. Se vi atent'e leg'is la antaŭ'a'n numer'o'n, vi jam vid'is ĝi'n sur paĝ'o 6. Ebl'e vi mir'os, kiom da hom'o'j —redaktor'o'j, revizi'ant'o'j, teknik'ist'o'j, administr'ant'o'j, ktp. —labor'as por ni'a revu'o. La mal'long'a'n tekst'o'n ĉiu skrib'as mem ; prezent'iĝ'u ne nur la “ mov'ad'a ” flank'o de la hom'o, sed ankaŭ la ceter'a. Al'don'at'a est'as, kompren'ebl'e, fot'o. Est'ont'e do, dum kongres'o'j, vi pov'os halt'ig'i ne nur mi'n...

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Kial Uson'o tim'as inter'naci'a'n jur'o'n?

    Est'as decid'it'e, ke en Nederland'o —apud la inter'naci'a arbitraci'a kort'um'o inter ŝtat'o'j, post la tre specif'a por'temp'a t. n. Lockerbie-kort'um'o baz'it'a je skot'a jur'o, apud la pli daŭr'a t. n. Jugoslavi'o-kort'um'o —est'os fond'it'a nov'a, daŭr'e funkci'ont'a Inter'naci'a Kort'um'o por pri'trakt'i krim'a'j'n ag'o'j'n ankaŭ de individu'o'j.

    Al mi —naiv'ul'o —tio ŝajn'as grand'a paŝ'o antaŭ'e'n direkt'e al pli just'a mond'o : ek'de Hugo Grotius ( Grocio ), pri kiu Nederland'o prav'e ankoraŭ fier'as, iom post iom form'iĝ'as inter'naci'a jur'o. Tia kort'um'o est'as logik'a nov'a paŝ'o, cel'ant'a efektiv'ig'i ke ne nur cert'a'j ag'o'j est'u re'kon'at'a'j kiel krim'o'j, sed ankaŭ ke ebl'os kun rezult'o trakt'i ili'n kaj pun'i.

    Sed ho ve! Uson'o re'ag'is per nov'a leĝ'o, laŭ la gazet'ar'o iniciat'e de prezid'ant'o Bush : se iam iu ajn uson'a ŝtat'an'o est'os arest'it'a kaj ricev'os proces'o'n antaŭ tiu inter'naci'a kort'um'o, Uson'o arog'os al si la rajt'o'n, per ĉiu'j rimed'o'j, inkluziv'e de milit'a invad'o en Nederland'o'n, liber'ig'i tiu'n si'a'n ŝtat'an'o'n.

    Strang'e ne'kompren'ebl'a leĝ'o!

    Antaŭ ne'long'e, Nederland'o ekstradici'is nederland'a'n ŝtat'an'o'n, disk'o-ĵoke'o'n el mi'a loĝ'urb'o Zwolle, ĉar en Uson'o oni kulp'ig'is li'n pri posed'o de et'a kvant'o de haŝiŝo aŭ ali'a sen'kulp'aĵ'o, kiu'n li ŝajn'e ĉe-hav'is dum tie'a koncert'o ; laŭ mi —kaj laŭ la ĝeneral'a nederland'a publik'o —afer'o apenaŭ menci'ind'a, cert'e ne trakt'ind'a en kort'um'o. Ĉe ni, prav'e, eĉ ne pun'ebl'a. Sed tamen, en Uson'o li eĉ ricev'is kelk'jar'a'n mal'liber'ej'a'n pun'o'n! Do pro tia'j bagatel'o'j Uson'o postul'as ke ali'land'a'j'n ŝtat'an'o'j'n oni ekstradici'u al ĝi, dum pri si'a'j propr'a'j ŝtat'an'o'j —jam anticip'e kaj sen konsider'o pri kiu kulp'ig'o pov'us tem'i ( ebl'e seks'per'fort'o aŭ murd'o, ĉar est'as dir'it'e, ke la kort'um'o okup'iĝ'os nur pri la plej grav'a'j krim'o'j ) —ĝi arog'as al si la rajt'o'n eĉ milit'e atak'i pac'em'a'n land'o'n! Eĉ por liber'ig'i krim'ul'o'n!

    Elefant'o atak'as mus'o'n

    Sed kial la elefant'o atak'as la mus'o'n? La popol-rakont'o ĝi'n ja sci'as : nur pro tim'o. Tim'o, kompren'ebl'e, sen'baz'a, sed ja tim'o.

    Nun al'don'iĝ'is eĉ nov'a stadi'o : Uson'o propon'is en la Sekur'ec-konsili'o, ke UN far'u simil'a'n leĝ'o'n koncern'e ĉiu'j'n hom'o'j'n, kiu'j iam ajn —est'int'e, nun'temp'e aŭ est'ont'e —est'os implik'it'a'j en inter'naci'a'j ag'ad'o'j lig'e al UN.

    Mi serioz'e mi'n demand'as inter'temp'e : kio'n Uson'o hav'as por ten'i kaŝ'it'a?

    Gerrit BERVELING

    Ĉu ĝoj'a plor'pluv'o?

    En Japani'o sekv'as agrabl'a'n kaj verd'a'n sezon'o'n subit'a juni'a pluv'o. Kutim'e ĝi komenc'iĝ'as la 11an aŭ la 12an de juni'o kaj daŭr'as ĉ. 30 tag'o'j'n. Dum la du unu'a'j semajn'o'j subtil'e pluv'ad'as ; dum la du last'a'j tre fort'e, kun tondr'o'j.

    Ne plaĉ'as la pluv'a sezon'o. Oni dev'as ĉiam port'i pluv'ombrel'o'n kaj ĉie tro humid'as. En dom'o'j kresk'as ŝim'o kaj nepr'as zorg'i pri manĝ'aĵ'o'j. Foj'foj'e pluv'eg'o'j kaŭz'as inund'o'j'n kaj ter'fal'o'j'n. Tamen la pluv'a sezon'o ben'as plant'o'j'n kaj fiŝ'o'j'n : ter'kultiv'ist'o'j dum'e plant'as riz'o'n kaj la fiŝ'o'j eg'e kresk'as.

    En juni'o est'as permes'at'a fiŝ'kapt'ad'o de ayu ( plekogloso ). La manier'o kapt'i ĉi tiu'n fiŝ'o'n est'as nom'at'a tomo-zuri ( fiŝ'i per amik'o ). Ayu hav'as si'a'n teritori'o'n kaj, kiam ali'a fiŝ'o trud'en'ir'as ĝi'n, ayu atak'as. Fiŝ'kapt'ist'o'j do uz'as log'fiŝ'o'j'n por al'tir'i al si ayu -on.

    Ombrel'o'j el bambu'o

    Ĉe infan'vart'ej'o'j oni far'as et'a'j'n pup'o'j'n el paper'o kaj pend'ig'as ili'n ĉe fenestr'o'j. La infan'o'j kant'as : “ Pluv'u plu, pluv'u plu, tiam panj'o kun japan'stil'a ombrel'o ven'os akcept'i mi'n en infan'vart'ej'o. ” Nun'temp'e neniu uz'as japan'stil'a'n ombrel'o'n far'it'a'n el bambu'o kaj paper'o, tamen, aŭd'ant'e la kant'o'n, japan'o'j nepr'e imag'as patr'in'o'n en kimon'o kaj kun geta ( tradici'a'j lign'a'j sandal'o'j ).

    Dum la pluv'a sezon'o tip'a'j flor'o'j est'as hortensi'o, komelin'o, hotujnio kaj kampanul'o ; la insekt'o est'as lampir'o. Kampanul'o est'as japan'e nom'at'a hotaru-bukuro ( sak'o por lampir'o'j ), ĉar antaŭ'e oni met'is lampir'o'j'n en tiu'n ĉi blank'a'n flor'o'n kaj ĝu'is delikat'a'n lum'o'n. Pro agr'o'kultur'a'j ĥemi'aĵ'o'j lampir'o'j mal'aper'is, sed nun mult'a'j vilaĝ'o'j ili'n kultiv'as por al'log'i turist'o'j'n.

    Special'a'j trajn'o'j

    Hortensi'o'j est'as tre ŝat'at'a'j. Plej fam'a lok'o por vid'i ties flor'o'j'n est'as templ'o Meigetu-in en Kamakura ( mal'nov'a ĉef'urb'o de Japani'o ). Tie vid'ebl'as 2500 japan'de'ven'a'j hime-azisai -oj ( princ'in-hortensi'o'j ). Por turist'o'j est'as aranĝ'at'a'j special'a'j trajn'o'j al Kamakura.

    En Angli'o juni'o est'as la tradici'a ge'edz'iĝ'a monat'o —mal'e en Japani'o pro la pluv'o. Sed nun hotel'o'j en juni'o mal'alt'ig'as si'a'j'n prez'o'j'n kaj varb'as per la romantik'a noci'o “ juni'a nov'edz'in'o ”. Tiel ili cel'as vek'i sopir'o'n pri Eŭrop'o en la kor'o'j de jun'a'j edz'in'iĝ'ont'o'j. Esper'ebl'e tamen la namida-ame ( plor'pluv'o ) ( signif'ant'a subtil'a'n pluv'o'n ) ne plor'ig'as la juni'a'j'n nupt'o'fest'ant'o'j'n.

    HORI Yasuo

    Pri pot'o'j kaj balot'o'j

    La ministr'o pri financ'o'j Michael Cullen [ majkl kelin ] prezent'is si'a'n tri'a'n buĝet'o'n en maj'o 2002. Ĝi en'hav'is neniu'j'n surpriz'o'j'n : iom pli da mon'o por eduk'ad'o kaj hospital'o'j, kiel atend'it'e, kaj ankaŭ iom por scienc'a esplor'ad'o kaj por stimul'i komput'ik'o'n.

    La ekonomi'o de Nov-Zeland'o hezit'is post la atenc'o'j en Uson'o en septembr'o 2001, sed nun en ĉiu'j kamp'o'j krom en komput'ad'o re'ating'is si'a'n antaŭ'a'n nivel'o'n. Eksport'ist'o'j de agrikultur'a'j produkt'aĵ'o'j tamen lukt'as kontraŭ du'obl'a problem'o de kurz'o-pli'iĝ'o kaj de barier'o'j star'ig'it'a'j de Uson'o kontraŭ viand'o el Nov-Zeland'o kaj ali'a'j eksport'ant'a'j land'o'j.

    Okaz'os naci'a'j elekt'o'j ĝis la fin'o de novembr'o, kaj la parti'o'j prov'as pret'ig'i si'n. Tamen kelk'a'j parti'o'j hav'as problem'o'j'n. La Labor'ist'a Parti'o, la ĉef'a reg'ant'a parti'o, kaj ties estr'o Clark laŭ'dir'e sub'skrib'is ses pentr'aĵ'o'j'n, kiu'j'n far'is ali'ul'o'j. La pentr'aĵ'o'j est'is vend'it'a'j en 1999, antaŭ la last'a parlament'a balot'ad'o, por karitat'a organiz'aĵ'o. Sekv'is mult'a'j ŝerc'o'j pri la skandal'o. Vend'ej'o de ceramik'aĵ'o'j proklam'is : “ Neniu pot'o sub'skrib'it'a de la ĉef'ministr'in'o ”.

    Fars'e

    La minor'a parti'o en la koalici'a reg'ist'ar'o, la Alianc'a Parti'o, frakci'iĝ'is pro mal'konsent'o pri reg'ist'ar'a sub'ten'o de la milit'o en Afgani'o. La oficial'a frakci'o hav'as tri parlament'an'o'j'n kaj elekt'is s-in'o'n Laila Har'e estr'o. La ali'a frakci'o, estr'at'a de la vic-ĉef'ministr'o Jim Anderton, hav'as sep parlament'an'o'j'n kaj form'as nov'a'n parti'o'n. Fars'e est'as, ke Anderton instig'is nov'a'n leĝ'o'n el'parlament'ig'i deput'it'o'j'n, kiu'j las'as si'a'n parti'o'n. Do ĉiu'j dek parlament'an'o'j de la alianc'o daŭr'e kun'labor'as por evit'i eks'ig'o'n : tiel la reg'ist'ar'o kred'is evit'i fru'a'n balot'ad'o'n.

    Tamen minac'is la reg'ist'ar'o'n la Verd'ul'a Parti'o. La Labor'ist'a Parti'o decid'is ne kontraŭ'i re'elekt'iĝ'o'n de la kun'estr'o de la verd'ul'o'j, por ke tiu'j eventual'e kun'labor'u en est'ont'a koalici'o. Pro la kolaps'o de la Alianc'a Parti'o ebl'e nur unu el ĝi'a'j parlament'an'o'j rest'os, do la Labor'ist'a Parti'o ŝajn'e bezon'os nov'a'n partner'o'n. Tamen la reg'ist'ar'o, enket'int'e pri gen'e modif'it'a'j organism'o'j, decid'is, ke ĉes'u en oktobr'o 2003 moratori'o mal'permes'ant'a ekspluat'ad'o'n de gen'aĵ'o'j. La verd'ul'o'j tio'n kontraŭ'as, anonc'ant'e, ke ili ne kun'labor'os kun sub'ten'ant'o'j de gen'aĵ'o'j. Sed opini'sond'o'j indik'as, ke la Labor'ist'a Reg'ist'ar'o venk'os sen partner'a parti'o.

    Pro la divers'a'j problem'o'j al'front'ant'a'j la reg'ist'ar'o'n la ĉef'ministr'o fin'fin'e anonc'is, ke okaz'os naci'a balot'o kvar monat'o'j'n pli fru'e ol oni atend'is. Sen'dub'e Clark vol'as profit'i de la popular'ec'o de la Labor'ist'a Parti'o kaj de la ne'popular'ec'o de la Naci'a Parti'o kaj ties nov'a estr'o, Bill English. Ĉia'okaz'e la rezult'o est'os interes'a.

    D. E. ROGERS

    Ĉu de'nov'e 1968?

    En la jar'o 2002 plen'aĝ'iĝ'os en Pol'land'o 700 000 ge'jun'ul'o'j. Malgraŭ tio, ke ili ĝeneral'e pli lert'as ol la ge'patr'o'j, plej'part'e ili ricev'os neniu'n labor'o'n. Pro tio prezent'iĝ'as minac'o pri grand'skal'a ribel'o.

    Hodiaŭ pli ol du'on'o de la 18 % de la pol'o'j sen'labor'a'j est'as jun'ul'o'j. Baldaŭ trov'iĝ'os en Pol'land'o pli da jun'ul'o'j serĉ'ant'a'j labor'o'n ol en la tut'a Eŭrop'a Uni'o : mult'a'j dev'os atend'i ĝis si'a 30a viv'o'jar'o, antaŭ ol akir'i labor'o'n. Sekv'e ili plen'kresk'as laŭ cirkonstanc'o'j tut'e mal'simil'a'j al tiu'j, en kiu'j viv'is ili'a'j ge'patr'o'j.

    La nun'a pol'a jun'ul'ar'o ne ident'ig'as si'n kun la lok'a medi'o kaj ne part'o'pren'as soci'a'n viv'o'n. Ge'jun'ul'o'j uz'as mal'kon'at'a'n lingv'aĵ'o'n kaj foj'e esprim'as si'n ne per akcept'at'a'j sub'kultur'o'j sed per'fort'e, kio tim'ig'as la ge'patr'a'n generaci'o'n. Ge'jun'ul'o'j montr'as si'n individu'ec'a'j kaj sen'ig'it'a'j de sent'o'j pri komun'ec'o.

    Mal'varm'e kalkul'ant'e

    Eĉ inter la ge'jun'ul'o'j est'as diferenc'o'j, ne kiel antaŭ'e inter urb'o kaj vilaĝ'o, sed inter diplom'it'o'j de ĝeneral'kler'ig'a'j lice'o'j kaj tiu'j de fak'a'j mez'lern'ej'o'j. La hodiaŭ'a jun'ul'ar'o akcept'as lern'ej'o'j'n ne am'ant'e, sed mal'varm'e kalkul'ant'e. Eduk'a sukces'o al'port'os material'a'n sukces'o'n, kaj jam evident'as konflikt'o'j inter tiu'j, kiu'j hav'as eduk'ad'o'n kaj tiu'j, kiu'j ne. Tiu'j, kiu'j lern'ej'e mal'sukces'is, jam form'as kontraŭ-sistem'a'n, ribel'em'a'n opozici'o'n.

    Riĉ'ec'o lud'as rol'o'n, apart'e la financ'a situaci'o de la ge'patr'o'j. Kaj la jun'a generaci'o spert'as pri teĥnologi'o'j mult'e pli ol la mez'a generaci'o : tiel est'as sub'fos'at'a aŭtoritat'o de la ge'patr'o'j kaj instru'ist'o'j. Por ge'jun'ul'o'j dign'o signif'as alt'a'n viv'o'nivel'o'n : por defend'i viv'o'nivel'o'n ili pret'as si'n antaŭ'e'n'puŝ'i. Moral'ec'o kaj etik'o sen'signif'as.

    Ne tem'as simpl'e pri tradici'a inter'generaci'a konflikt'o : nun'temp'e mank'as dialog'o. Ge'patr'o'j plend'as, ke ili ne dialog'as kun si'a'j infan'o'j, kiu'j si'a'vic'e akcent'as si'a'n sen'depend'ec'o'n, apart'e sen'depend'ec'o'n dis'de reciprok'a'j sin'dev'ig'o'j. Tamen fund'e rest'as la problem'o, ke eĉ alt'lern'ej'a diplom'o ne garanti'as labor'o'n. Frustraci'o tia pov'us do konduk'i la pol'a'n jun'ul'ar'o'n al ribel'o simil'a al tiu okaz'ant'a divers'lok'e en okcident'a Eŭrop'o en 1968.

    Stanisław śMIGIELSKI / pg

    Vir'o ĉe la land'lim'o

    Krist'o Jovani.

    Al iu viv'ant'a mez'e de land'o aŭ teritori'o, ŝtat'lim'o ŝajn'as ebl'e ne nur natur'a sed ankaŭ util'a, ĉar ĝi difin'as lini'o'n aŭ star'ig'as mur'o'n, kiu evit'as inter'popol'a'n kverel'ad'o'n. Tia'manier'e est'as difin'it'a'j “ bon'a'j ” aŭ “ just'a'j ” land'lim'o'j ; ebl'e ekzist'as land'lim'o'j al'port'ant'a'j al popol'o'j feliĉ'o'n, pac'o'n, amik'ec'o'n. Sed Balkani'o est'as ali'a afer'o. Ĉi tie la ŝtat'lim'o posed'as grand'a'n fort'o'n : ĝi divid'as nord'o'n kaj sud'o'n, okcident'o'n kaj orient'o'n ; ĝi mal'amik'ig'as region'o'j'n de la sam'a land'o ; ĝi penetr'as en famili'o'j'n, dis'ig'ant'e edz'o'n dis'de edz'in'o, ge'patr'o'j'n dis'de ge'fil'o'j ; simpl'e, tragik'e, ĝi venen'as la viv'o'n.

    Ankaŭ ne oportun'as ŝtat'lim'o'j difin'it'a'j de fremd'a'j grand'potenc'o'j : kelk'a'j land'o'j si'n trov'as pli'vast'ig'it'a'j, kelk'a'j mal'pli'vast'ig'it'a'j ; al kelk'a'j rest'as la tomb'o'j de ge'av'o'j trans'e, al ali'a'j mal'trans'e. Kaj ambaŭ'flank'e de ŝtat'lim'o rest'as ekster la ter'o de la patri'o alban'o'j kaj grek'o'j. Dum jar'cent'o'j tiu'j apud'e viv'is, neniam imag'ant'e, ke iam diplomat'o'j, karier'o'n kaj renom'o'n ĉas'ant'a'j, difin'os ŝtat'lim'o'j'n por divid'i kaj mal'apud'ig'i la du popol'o'j'n.

    Strang'a'j paradoks'o'j

    Tiel kre'iĝ'is strang'a'j paradoks'o'j : part'o de grek'a vilaĝ'o rest'is en alban'a teritori'o ; en grek'a rest'as part'o de alban'a vilaĝ'o. Rezult'e : pli facil'is vetur'i ekzempl'e inter Jorgucat ( ĉe la alban'a lim'o ) kaj Delvinaq ( ĉe la grek'a lim'o ) tra teritori'o de tri'a ŝtat'o ol rekt'e —distanc'o'n de nur kelk'a'j kil'o'metr'o'j. Pro ĉi tiu'j lim'o'j viv'is proksim'ul'o'j, kiu'j dum du'on'jar'cent'o ne pov'is vid'i si'a'j'n kar'ul'o'j'n, kvankam trov'iĝ'ant'a'j nur kelk'a'j'n cent'o'j'n da metr'o'j for unu de la ali'a : inter ili situ'is la “ land'lim'a moŝt'o ”.

    Krist'o Pondikat, por ke la knab'o kon'at'iĝ'u kun si'a'j ver'a'j famili'an'o'j. Tamen rab'ist'o'j est'is buĉ'int'a'j la patr'o'n : al Vasil, kiu'j van'e prov'is rezist'i al la rab'ist'o'j, ili de'tranĉ'is la lang'o'n kaj la orel'o'j'n, el'ig'is la okul'o'j'n kaj en dek pec'o'j'n dis'hak'is la kadavr'o'n.

    Tial Krist'o hered'is la bien'o'n de la patr'o kaj tiel far'iĝ'is la plej riĉ'a hom'o en la vilaĝ'o. Tamen, demand'it'e, ĉu li ten'os por si la riĉ'aĵ'o'j'n, Krist'o respond'is : “ Ne, mi las'as ĝi'n al mi'a'j frat'in'o'j kaj al mi'a'j onkl'o'j ”. Li sci'is, ke la tragedi'o en li'a famili'o de'ven'is de hered'ec'o.

    Mal'feliĉ'o kaj sufer'ad'o

    “ En mi'a nask'iĝ'vilaĝ'o, ” rakont'as Krist'o en si'a'j memor'aĵ'o'j, “ mi vid'is mizer'o'n kaj povr'ec'o'n, arkaik'a'j'n patriark'ec'a'j'n mor'o'j'n, kiu'j katen'is la hom'o'j'n, al'port'is mal'feliĉ'o'n kaj sufer'ad'o'n, dum en la vilaĝ'o de mi'a'j ge'patr'o'j Jovani ( Taqi est'as mal'long'ig'o de Krist'o en la alban'a ) ”.

    La kvazaŭ'patr'o jam klar'ig'is al Taqi, ke ekzist'as du Greki'o'j, unu mal'riĉ'a, kiel vilaĝ'o Pondikat? ”

    Sed la “ land'lim'a moŝt'o ” mal'help'is al Krist'o, stud'ant'a en Greki'o, vizit'i regul'e kaj facil'manier'e Jorgucat. Tamen per ŝmir'mon'o ankaŭ tio'n la patr'o Filip'o aranĝ'is. De Korfu'o Krist'o ir'is al Aten'o, kie li kon'at'iĝ'is kun la ĉef'verk'o'j de la antikv'a grek'a art'o. Impres'is li'n ankaŭ la preleg'o'j de li'a'j instru'ist'o'j ĉe la milit'ist'a lern'ej'o, kiu'j prezent'is la ŝtat'o'n kiel sankt'a'n kre'it'aĵ'o'n de la naci'o. Tamen Greki'o dum la 20aj kaj 30aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o apenaŭ est'is sankt'a kre'it'aĵ'o.

    Krist'o est'is jun'a milit'ist'o, honest'a kaj disciplin'em'a, kiam li person'e atest'is la politik'a'j'n perturb'aĵ'o'j'n inter 1933 kaj 1935. Dum kelk'a'j super'ul'o'j ordon'is al li gard'i general'o'n, ali'a'j ordon'is al li sub'aŭskult'i kaj pri'raport'i la plan'o'j'n de la general'o. Sed Krist'o ne pov'is far'iĝ'i nur'a il'o kaj pro tio oni en'prizon'ig'is li'n kiel “ demokrat'o'n ”, krom'nom'o, pri kiu li fier'eg'is.

    Post'e li re'ven'is Albani'o'n kaj edz'iĝ'is al vilaĝ'a knab'in'o, Penelop'a. Sed tiam li en'volv'iĝ'is en la ital'a-grek'a milit'o, kiu prem'is apart'e la alban'a'n kaj grek'a'n loĝ'ant'ar'o'j'n trans'e kaj mal'trans'e de la land'lim'o. Li est'is de'nov'e en'prizon'ig'it'a, ĉi-foj'e de ital'o'j. En 1943 li al'iĝ'is al 400 grek'etn'a'j civit'an'o'j, kiu'j fond'is partizan'a'n taĉment'o'n en la monaĥ'ej'o de Driano.

    Total'ism'o

    En 1944 est'is liber'ig'it'a'j preskaŭ ĉiu'j region'o'j de Sud'a Albani'o. La hom'o'j est'is el'ĉerp'it'a'j kaj eg'e dezir'is pac'o'n. La edz'in'o de Krist'o insist'is, ke ili rest'u en Jorgucat. Sed en Albani'o ek'funkci'is total'ism'a ŝtat'o kaj la rest'ad'o ne long'e daŭr'is.

    Pro tio, ke Penelop'a ek'sufer'is pro tuberkul'oz'o, nepr'is de'nov'e trans'pas'i la land'lim'o'n, ĉar en Albani'o mank'is medikament'o'j. Krist'o ek'vend'is juvel'aĵ'o'j'n por kurac'i la edz'in'o'n kaj nutr'i la famili'o'n. En Janino la viv'o mal'facil'is kaj oni akuz'is li'n pro spion'ad'o favor'e al la alban'a ŝtat'o. Memor'is Krist'o : “ Est'is la sojl'o de la plej terur'a civil'a milit'o en la histori'o de modern'a Greki'o. Ne funkci'is aŭtent'a just'ec'o ; sur faden'o pend'is hom'a viv'o facil'e romp'ebl'a dank'e al mensog'o'j kaj invent'aĵ'o'j plej banal'a'j ”. Ses jar'o'j'n li pas'ig'is en prizon'o.

    Krist'o ne aparten'is al tiu'j, kiu'j kapitulac'as, kaj li ne sopir'is je venĝ'o. El'prizon'iĝ'int'e, li re'komenc'is la viv'o'n kiel buĉ'ist'o en Aten'o. Li'a'j du fil'o'j rest'is tiam en Albani'o : la land'lim'o ne kompat'is ili'n, mal'permes'ant'e, ke ili vizit'u la patr'o'n. Tamen buĉ'ist'o li ne vol'is rest'i : ek'bol'is en li mal'nov'a pasi'o pri libr'o'j. Li renkont'is du hom'o'j'n, kiu'j vend'is libr'o'j'n, kaj kiu'j invit'is al Krist'o kun'labor'i. Pri tiu ĉi period'o dir'is Krist'o : “ Ne est'is facil'e, ĝen'i ali'ul'o'j'n, dum ili labor'as, kaj ofert'i al ili libr'o'j'n. Sed ĉu hont'i, proviz'ant'e al hom'o'j libr'o'j'n? ”

    Mal'alt'a'j prez'o'j, alt'a profit'o

    Post iom da temp'o Krist'o konvink'iĝ'is, ke li pov'us sen'depend'e labor'i. Li aĉet'is stok'o'j'n da ne'vend'it'a'j libr'o'j kaj ili'n propon'is al la publik'o je mal'alt'a'j prez'o'j kaj je alt'a profit'o. Fin'fin'e li dev'is dung'i ali'a'j'n kaj, kiam la komerc'o kresk'is, li decid'is en 1956 star'ig'i propr'a'n el'don'ej'o'n. Krist'o bon'e kompren'is, ke la mirakl'o de hom'a est'aĵ'o est'as la raci'o. Tamen li sci'is, “ por ke tiu ĉi raci'o ne rust'iĝ'u, la hom'o bezon'as nutr'ad'o'n, kiu de'ven'as de la sci'o'j akir'at'a'j part'e de la spert'o kaj part'e de la libr'o'j ”.

    Laŭ Krist'o, ne ebl'as civilizaci'o sen libr'o'j. Promete'o'n li ador'is ; tiu'n, kiu fajr'o'n don'is, kun'e kun sci'o'j, skrib'o kaj ĉio bezon'at'a, por ke el'ir'u el barbar'ec'o la hom'ar'o. Nun'temp'e ne facil'as protekt'i koncept'o'n tia'n pri libr'o'j kaj sci'o'j. Sed Krist'o opini'as, ke perd'iĝ'o de libr'o'j indik'us perd'iĝ'o'n de la hom'ar'o : en libr'o est'as konserv'at'a komun'a memor'o.

    Tial majest'a'n labor'o'n plen'um'is Krist'o, el'don'ant'e ekzempl'e enciklopedi'o'j'n kaj libr'o'j'n scienc'a'j'n bezon'at'a'j'n por kultur'a kaj intelekt'a evolu'o de la hom'o'j. Kaj ne nur en Greki'o li star'ig'is fili'o'j'n : tie, kie viv'as grek'o'j, ekzempl'e en Uson'o, li vend'as libr'o'j'n de verk'ist'o'j kaj filozof'o'j kaj de antikv'a kaj de nun'a temp'o'j. Tiel kler'iĝ'os la hom'ar'o dank'e al vir'o'j ĉe la land'lim'o, kiel Krist'o Jovani.

    Bardhyl SELIMI

    Sekret'a'j vort'o'j de kuraĝ'a pres'ist'o

    La komun'ism'a reĝim'o hav'is unu ne'diskut'ebl'a'n trajt'o'n : mal'estim'o'n de ali'spec'a'j ide'o'j. Ĉiu fremd'a al komun'ism'o est'is persekut'at'a kaj sever'e pun'it'a. Sed malgraŭ la kruel'a real'ec'o de viv'o en komun'ism'a land'o Vytautas Andziulis, nun 71-jar'aĝ'a, el la litov'a urb'o Kaunas, risk'is si'a'n viv'o'n kaj tiu'j'n de si'a edz'in'o kaj kvar infan'o'j pro sekret'a pres'ej'o instal'it'a sub ĝarden'a dom'o kelk'a'j'n kil'o'metr'o'j'n for de la urb'o. Tie li pres'is libr'o'j'n —por la soveti'a popol'o “ fremd'a'j'n ” —kun religi'a kaj patriot'ism'a en'hav'o'j.

    Vytautas ne sci'as, kio provok'is li'a'j'n patriot'ism'a'j'n sent'o'j'n kaj mal'am'o'n al la tiu'temp'a okupaci'a reĝim'o. Neniu el li'a'j famili'an'o'j sufer'is ; neniu est'is en'prizon'ig'it'a aŭ ekzil'it'a. “ Mi'a'j ge'patr'o'j, precip'e mi'a patr'o, est'is patriot'o'j kaj ĉiam eduk'is ni'n kun patriot'ism'a sent'o ”, dir'is Vytautas. La ide'o pri pres'ej'o ven'is, dum li lern'is ĉe tip'o'grafi'a lern'ej'o : la komun'ist'o'j tim'is “ mal'ĝust'a'j'n ” vort'o'j'n, kiu'j pov'is far'iĝ'i efik'a manier'o por kontraŭ'star'i la real'ec'o'n.

    Long'a'j tunel'o'j

    Hazard'o help'is real'ig'i la plan'o'n. En abel'ist'o-rond'et'o Vytautas kon'at'iĝ'is kun Juozas Bacevičius, kiu jam mal'sukces'e prov'is konstru'i pres'il'o'n. La du vir'o'j decid'is kun'labor'i, kaj Vytautas, foj'e help'at'a de si'a nov'a amik'o, el'fos'is long'a'j'n tunel'o'j'n sub si'a dom'o. La en'ir'ej'o situ'is en forc'ej'o kaj est'is zorg'e kaŝ'at'a.

    Fru'maten'e kaj mal'fru'e vesper'e el sub la grund'o aŭd'ebl'is la son'o de la pres'maŝin'o. La edz'in'o de Vytautas, Birute, far'iĝ'is kvazaŭ orel'o'j kaj okul'o'j. Sub la fenestr'o'bret'o est'is kaŝ'it'a sekret'a buton'o de sonor'il'o. Unu sonor'o signif'is “ ven'u ”, du “ urĝ'e ven'u ”, tri “ danĝer'o ”. Nur unu'foj'e Birute tri foj'o'j'n sonor'is : ŝi vid'is milit'ist'o'j'n, kiu'j halt'is efektiv'e nur por urin'i ĉe arbust'o.

    Laboratori'o

    Si'a'n sekret'a'n ag'ad'o'n la patr'o neniam menci'is al si'a'j id'o'j. Tamen unu nokt'o'n li'a 9-jar'a fil'o post'sekv'is si'a'n patr'o'n kaj vid'is la strang'a'n, bru'a'n pres'maŝin'o'n. La patr'o klar'ig'is, ke jen laboratori'o, kie li kultiv'as divers'a'j'n flor'o'j'n kaj far'as eksperiment'o'j'n, pri kiu'j neniu rajt'as publik'e parol'i. La fil'o nenio'n dir'is en la lern'ej'o.

    Dum 10 jar'o'j Vytautas Andziulis pres'is 23 religi'a'j'n kaj patriot'ism'a'j'n libr'et'o'j'n. Li'a koleg'o Juozas dis'vast'ig'is ili'n per'e de preĝ'ej'o'j. Pri la sekret'a ag'ad'o sci'is la eklezi'o sed ne avert'is kontraŭ la danĝer'o. Fin'fin'e la ŝtat'a sen'depend'iĝ'o sen'vual'ig'is la sekret'o'n, kaj Vytautas komenc'is laŭ'leĝ'e labor'i.

    Nun en li'a dom'o, ĉirkaŭ'at'a de arb'o'j kaj rododendr'o'j, funkci'as muze'o pri kontraŭ'leĝ'a el'don'ad'o kaj mal'nov'a'j pres'maŝin'o'j. Iam Vytautas intenc'is sur'verŝ'i si'a'n tunel'o'n kaj pres'ej'o'n sed last'moment'e re'tir'iĝ'is. Nun ĉiu rajt'as sub'e'n'ir'i kaj admir'i la kuraĝ'o'n de pres'ist'o, kiu per vort'o'j batal'is kontraŭ la komun'ism'a reĝim'o.

    Laimius STRAžNICKAS

    Nur et'a'j esper'o'j pri baldaŭ'a solv'o

    Ŝtorm'e agit'iĝ'as la politik'a aren'o en Hispani'o : perturb'as leĝ'o'j pri ekster'land'an'ec'o, akv'o, eduk'ad'o, labor'o ( kun respond'a ĝeneral'a strik'o ) kaj ne'last'e parti'o'j.

    Leĝ'o pri politik'a'j parti'o'j est'is unu'a'leg'e aprob'it'a de ĉ. 95 % de la deput'it'o'j de la sub'a ĉambr'o de la hispan'a parlament'o. Malgraŭ tiu ĉi preskaŭ unu'voĉ'a akcept'o, la afer'o pli'fort'ig'as la akut'a'n kriz'o'n en la rilat'o'j inter la hispan'a ŝtat'a reg'ist'ar'o kaj tiu de la eŭsk'a aŭtonom'a komun'um'o. Por tio'n kompren'i, taŭg'as mal'long'e resum'i la last'jar'a'j'n okaz'aĵ'o'j'n en la eŭsk'a konflikt'o.

    En septembr'o 1998 la eŭsk'a'j naci'a'j parti'o'j, sindikat'o'j kaj ĉef'a'j organiz'aĵ'o'j sub'skrib'is en la urb'o Lizarra-Garazi inter'konsent'o'n por klopod'i pac'e konstru'i voj'o'n al mem'dispon'o. La dokument'o paralel'ig'is la eŭsk'a'n kaj la nord-irland'a'n situaci'o'j'n kaj difin'is la eŭsk'a'n konflikt'o'n kiel politik'a'n : postulat'a est'is do politik'a solv'o. Tuj sekv'e la arm'it'a grup'o ETA deklar'is paf'o'paŭz'o'n.

    Radikal'e mal'sam'a

    Dum kelk'a temp'o est'is fid'o kaj esper'o, ke ia solv'o sur'voj'as. Sed la situaci'o montr'iĝ'is radikal'e mal'sam'a al tiu en Nord-Irland'o. Dum la brit'a reg'ist'ar'o kuraĝ'e antaŭ'e'n'puŝ'is inter'trakt'ad'o'n, la hispan'a bojkot'is ĉia'n ebl'o'n : ĝi konsider'as la teror'ism'a'n afer'o'n simpl'a polic'aĵ'o kaj verv'eg'e kampanj'is kontraŭ ĉia'j “ amik'o'j de murd'ist'o'j ”.

    Post monat'o'j da stagn'ad'o kaj da re'a'j simil'a'j deklaraci'o'j, en decembr'o 1999 ETA anonc'is ĉes'ig'o'n de la paf'o'paŭz'o kaj baldaŭ re'pren'is si'a'n aktiv'ad'o'n. La hispan'a reg'ist'ar'o uz'is ĝi'n por pli'akr'ig'i si'a'j'n atak'o'j'n kontraŭ la eŭsk'a reg'ist'ar'o, kio fin'fin'e kaŭz'is la pli'fru'ig'o'n de la balot'ad'o por la eŭsk'a parlament'o en januar'o 2001.

    Kontraŭ ĉiu'j prognoz'o'j, ĉef'e tiu'j de la hispan'a reg'ist'ar'o, la reg'ant'a koalici'o de eŭsk'a'j parti'o'j ne nur ne mal'fort'iĝ'is sed eĉ tre signif'e kresk'is. La Popol'a Parti'o de la hispan'a reg'ist'ar'o apenaŭ for'grat'is kelk'a'j'n voĉ'o'j'n, ŝajn'e de ĝi'a preskaŭ'a sozi'o en Eŭski'o, la Social'ism'a Parti'o.

    Preskaŭ'a kriminal'ig'o

    La politik'o de la hispan'a reg'ist'ar'o neniel ŝanĝ'iĝ'is. Ĝi plu insist'is pri si'a'j aksiom'o'j : polic'a persekut'ad'o de ETA kaj preskaŭ'a kriminal'ig'o de la eŭsk'a reg'ist'ar'o kaj de la parti'o'j ĝi'n konsist'ig'ant'a'j. En tia spiral'o lanĉ'iĝ'as la nov'a leĝ'propon'o pri politik'a'j parti'o'j, kiu —laŭ la ministr'o pri justic'o —cel'as nur kontraŭ'leĝ'ig'i Unu'ec'o'n, la politik'a'n parti'o'n, kiu ne “ kondamn'as ” ( nur “ bedaŭr'as ” ) la ag'ad'o'j'n de ETA.

    La propon'o'n front'e kontraŭ'star'as la eŭsk'a reg'ist'ar'o, laŭ kiu ĝi nur mal'help'as inter'trakt'ad'o'n kaj pac'iĝ'o'n. La Popol'a Parti'o per de'nov'a vast'a kampanj'o en la inform'il'o'j, kiu'j'n ĝi reg'as, kaj lobi'ad'o ĉe la Social'ism'a Parti'o, ĉiam paŭs'ant'a la eŭsk'a'n politik'o'n de si'a'j rival'o'j, kaj ĉe si'a'j kutim'a'j sub'ten'ant'o'j katalun'a'j kaj kanari'a'j, ating'is impres'a'j'n 95 % de la voĉ'o'j en tiu ĉi unu'a akt'o de la parlament'a voj'o.

    Moral'e pervers'a

    Apart'e sub'strek'ind'as la —ankoraŭ'foj'a —enorm'a incit'iĝ'em'o de la hispan'a reg'ist'ar'o pri ĉia'j mal'konsent'o'j pri ĝi'a'j opini'o'j. Kiam la kasaci'a kort'um'o ĵus mal'akcept'is proces'i kontraŭ la estr'o de Unu'ec'o pro “ teror'ism'o ”, ĉar li laŭ'dir'e viv'u'is ETAn, prezid'ant'o Aznar tuj ĝi'n opini'is “ moral'e pervers'a ” kaj la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j oficial'e plend'is ĉe Vatikan'o.

    Vid'int'e la evolu'o'n de la afer'o'j en la last'a'j jar'o'j kaj la ĉiam pli'ekstrem'iĝ'ant'a'j'n kaj kresk'ant'e mal'toler'em'a'j'n star'punkt'o'j'n de la hispan'a reg'ist'ar'o, kiu kontraŭ'as ĉia'n inter'konsent'o'n kun la demokrati'e elekt'it'a'j kaj legitim'a'j reprezent'ant'o'j de la eŭsk'a popol'o, oni pov'as nur demand'i si'n, ĉu est'as esper'o'j pri ne nur baldaŭ'a sed eĉ iam'a solv'o de la eŭsk'a afer'o.

    Hektor Alos i FONT

    La oset'a lingv'o

    La oset'a lingv'o, odor'o de step'o en la plej alt'a montaro de Eŭrop'o

    Ek'de for'a antikv'ec'o Kaŭkazi'o est'is grand'a kaldron'o, en kiu fand'iĝ'is popol'o'j de divers'a'j lingv'o'j, viv'manier'o'j kaj histori'o. Laŭ unu pri'taks'o ĉirkaŭ la 9a jar'cent'o ĉi tie'n ven'is la alanoj —nomad'a trib'o de pra'fil'o'j de la fam'a'j skit'o'j kaj sarmat'o'j. La alanoj ankoraŭ ne sukces'is fond'i firm'a'n ŝtat'o'n, kiam okaz'is la invad'o de la mongol'o'j. Mult'a'j dev'is for'ir'i al la montaro, kie inter alt'a'j rok'o'j ili ĝis'viv'is la 17an jar'cent'o'n, miks'iĝ'int'e kun la indiĝen'a loĝ'ant'ar'o. En la jar'o 1774 Oseti'o liber'vol'e al'iĝ'is al la Rusi'a Imperi'o. Pro si'a fidel'ec'o kaj antikv'a krist'an'ec'o ( akir'it'a ankoraŭ en la 10a jar'cent'o ), la oset'o'j ricev'is nov'a'j'n kultur'ebl'a'j'n kamp'o'j'n en ĉe'mont'ar'a eben'aĵ'o.

    Nun'temp'e pli ol 90 % de la loĝ'ant'ar'o en nord'a Oseti'o viv'as ĝust'e en tiu eben'aĵ'o, kie la loĝ'dens'ec'o est'as la plej alt'a de Rusi'o.

    Oset'o'j loĝ'as en mult'a'j land'o'j kaj region'o'j de la mond'o. Sufiĉ'e grand'a'j grup'o'j trov'iĝ'as en Turki'o, Kartveli'o, Kabard-Balkario kaj Karaĉaj-Ĉerkesio ( la du last'a'j est'as kaŭkazi'a'j sub'ŝtat'o'j de la Rus'a Federaci'o ), en grand'a'j urb'o'j de Rusi'o, Ukraini'o kaj Uson'o. En Soveti'o ili hav'is du aŭtonomi'a'j'n region'o'j'n : Nord-Oseti'o en'e de Rusi'o kaj Sud-Oseti'o kadr'e de Kartveli'o. La nun'a status'o de Sud-Oseti'o dum plur'a'j jar'o'j rest'as ne'cert'a. Fakt'e nun ĝi est'as sen'depend'a ŝtat'o kun propr'a leĝ'a kod'o, milic'o, gazet'ar'o kaj prezid'ant'o ). Nord-Oseti'o rest'is en Rusi'o kiel plen'rajt'a sub'ŝtat'o.

    Laŭ pri'taks'o'j de la jar'o 1998 en Nord-Oseti'o loĝ'as 667 000 hom'o'j. El ili ident'ig'as si'n kiel oset'o'j 382 000 ( 57 % ) kaj kiel rus'o'j 175 000 ( 26 % ). Inter ali'a'j grav'a'j etn'a'j grup'o'j ebl'as nom'i inguŝojn, armen'o'j'n, kartvel'o'j'n, kalmuk'o'j'n kaj ali'a'j'n.

    La lingv'o : hind-eŭrop'a

    La oset'a lingv'o aparten'as al la iran'a grup'o de hind-eŭrop'a'j lingv'o'j, inter'ali'e al la orient-iran'a sub'grup'o, kiu nun'temp'e preskaŭ plen'e mal'aper'is. La lingv'o plej parenc'a al la oset'a est'as la lingv'o de la jagnoboj ( popol'o en la Pamir-montaro, Taĝiki'o ), sed tiu'n oset'o'j ne kompren'as.

    Mult'a'j iran'ist'o'j uz'is la oset'a'n lingv'o'n por deĉifr'i nom'o'j'n de eminent'a'j skit'o'j, kiu'j rest'is en antikv'a'j pri'skrib'o'j de la region'o. Ekzist'as firm'a'j etim'ologi'a'j kaj histori'a'j pruv'o'j de iam'a'j kontakt'o'j de oset'lingv'an'o'j kun slav'a'j, finn'o-ugr'a'j kaj tjurk'a'j gent'o'j. Mult'o ven'is al la lingv'o jam de la kaŭkazi'a ĉirkaŭ'aĵ'o.

    Malgraŭ fort'a influ'o de iber'o-kaŭkazi'a'j kaj tjurk'a'j lingv'o'j la hind-eŭrop'a kern'o de la lingv'o oset'a sent'ebl'as eĉ por ne'lingv'ist'o'j. Nom signif'as “ nom'o ”, dwær “ pord'o ” ( kompar'u kun la rus'a dver ), dy ( dialekt'a form'o du ) signif'as “ ci ” ( kompar'u, ekzempl'e, kun la sved'a du , rus'a ty ), dywa est'as “ du ” ( rus'a dva ), ny mad “ ni'a patr'in'o ” ( franc'a notre mère , rus'a naŝa mat ), ktp.

    La nun uz'at'a'j krist'an'a'j rit'a'j vort'o'j est'as plej'part'e kartvel'de'ven'a'j, ĉar ĝis la 18a jar'cent'o la kartvel'o'j est'is la plej influ'a krist'an'a popol'o en la region'o. La nom'o mem de oset'o'j kaj Oseti'o ven'as el la kartvel'a osi kaj Oseti . Tamen krist'an'a'j tradici'o'j en Oseti'o hav'as pli antikv'a'j'n font'o'j'n : en 10a kaj 11a jar'cent'o'j la krist'an'a religi'o ven'is al Alanio el la bizanc'a imperi'o. Dum en'mont'ar'a period'o la religi'o de oset'o'j trans'form'iĝ'is al io tut'e original'a : oset'o'j tradici'e preĝ'as dum preĝ'a'j festen'o'j ĉe tabl'o. Tio, kio'n eŭrop'an'o nom'us tost'o'j, ĉe oset'o'j est'as strikt'a vic'o el nepr'a'j preĝ'o'j, la plej unu'a el kiu'j est'as preĝ'o al la majest'a Di'o, kre'int'o de ĉio viv'a.

    Skrib'aĵ'o'j

    La sol'a antikv'a skrib'aĵ'o en la oset'a lingv'o, kiu rest'is ĝis ni'a'j tag'o'j, est'as la Zelenĉuka epitafio en grek'a'j liter'o'j ( ja krist'an'ism'o ven'is al la oset'o'j el la bizanc'a imperi'o ).

    La unu'a vast'e uz'at'a skrib'sistem'o aper'is ĉe la oset'o'j en la jar'o 1844. Kre'is ĝi'n la rus'a akademi'an'o Ŝogren, unu el la unu'a'j esplor'ant'o'j de la lingv'o. La ŝogrena alfabet'o baz'iĝ'is sur la ciril'a, sed en'hav'is plur'a'j'n special'a'j'n simbol'o'j'n ( por specif'a'j oset'a'j son'o'j ). Fakt'e la alfabet'o est'is fonem'a, sam'kiel la esperant'a. En tiu alfabet'o aper'is plur'a'j libr'o'j, lern'il'o'j, period'aĵ'o'j. En la 1920aj jar'o'j oni en'konduk'is latin'liter'a'n alfabet'o'n por la oset'a ( tio okaz'is kadr'e de ĝeneral'a politik'o de social'ist'a reg'ist'ar'o ; ĝust'e tiam oni plan'is latin'ig'i la rus'a'n alfabet'o'n, sub'ten'is Esperant'o'n kaj ankoraŭ kred'is je sukces'o de baldaŭ'a tut'mond'a revoluci'o ).

    Jam post 1935 oni komenc'is hast'e re'ciril'ig'i la latin'liter'a'j'n alfabet'o'j'n en la soveti'a respublik'ar'o. Ŝanĝ'iĝ'is la gvid'ant'o, ŝanĝ'iĝ'is la politik'o. En Nord-Oseti'o aper'is nov'a ciril'a alfabet'o ( uz'at'a ĝis nun ) kun sol'a al'don'a liter'o æ kaj mult'a'j digram'o'j ( por la velar'a ploziv'o [ q ], por [ ĝ ], ktp ). En la sam'a jar'o 1938 oni en'konduk'is skrib'sistem'o'n baz'it'a'n sur kartvel'a alfabet'o en Sud-Oseti'o. Ebl'as dir'i, ke ĝust'e tiam la oset'o'j iĝ'is “ dis'divid'it'a ” popol'o ( kiel nun eŭsk'o'j, kore'o'j, ujgur'o'j, kurd'o'j kaj ali'a'j ). Post la mort'o de Stalin ankaŭ en la sud'o ek'reg'is komun'a ciril'a alfabet'o. Sed la re'unu'iĝ'o de la popol'o mem rest'as eg'e komplik'a problem'o, kiu eĉ ŝajn'as ne'solv'ebl'a en la nun'a'j cirkonstanc'o'j.

    Dank'e al tio, ke la liter'o æ est'as en alfabet'o'j de kelk'a'j nord-eŭrop'a'j popol'o'j, ebl'is jam de'long'e preskaŭ sen'problem'e uz'i la oset'a'n en Inter'ret'o. Dum rapid'a tajp'ad'o oni anstataŭ'ig'as la liter'o'n per “ ae ” aŭ per ciril'a liter'o kiel e invers'a, sed en HTML-dokument'o'j uz'as la kod'o'n “ & ; aelig ; ”. Ne ĉiu'j popol'o'j de eks-Soveti'o pov'as ĝu'i tia'n situaci'o'n. Ĉuvaŝ'o'j, ekzempl'e, uz'as unik'a'j'n special'a'j'n liter'o'j'n, kiu'j'n en'hav'as nur Unikod'o ( ekzempl'e y kun du strek'et'o'j supr'e ). La sam'a problem'o aper'as ĉe kazaĥ'o'j, burjat'o'j kaj ali'a'j, dum mult'a'j lingv'o'j en nord'a Kaŭkazi'o hav'as nur norm'a'j'n ciril'a'j'n sign'o'j'n en si'a'j alfabet'o'j ( pro tio ili hav'as mult'a'j'n digram'o'j'n, kaj eĉ tri'gram'o'j'n ).

    Literatur'a lingv'o

    La literatur'a oset'a lingv'o form'iĝ'is sur'baz'e de irona dialekt'o ( kun kelk'a'j leksik'a'j prunt'o'j el la digora ). La fond'int'o de la oset'a literatur'a tradici'o est'as la talent'a poet'o K ’ ost'a Xetagkaty ( rus'lingv'e Konstantin Ĥetagurov ). Inter la verk'o'j de Xetagkaty est'as mult'a'j popol'a'j fabl'o'j kaj legend'o'j, kiu'j'n li re'rakont'is rim'e. Mult'a'j li'a'j poem'o'j parol'as pri mal'riĉ'a kaj danĝer'a viv'o en montaro, pri nobl'ec'o de simpl'a'j mont'ar'an'o'j, pri am'o cert'e.

    En la mond'o nun furor'as epos'o pri Silmariloj, kiu'n verk'is John Kalevala kaj ali'a'j legend'ar'o'j, kiu'j'n li stud'is kiel filolog'o en Oksford'o. Li mult'e bedaŭr'is, ke ĉe angl'o'j ne konserv'iĝ'is ( aŭ ne aper'is ) propr'a epos'o. Do li verk'is epos'o'n por la angl'a.

    Tamen mult'a'j popol'o'j hav'as ja propr'a'j'n bel'a'j'n epik'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n. Kaj inter tiu'j trov'iĝ'as la oset'o'j.

    Util'a'j lig'o'j

    xml : lang= " zxx "> slavik. babil. komput'il'o. org
    : iom da esperant'a'j traduk'o'j el la narta epos'o-lingv'o.

    xml : lang= " zxx "> lingv'o. oseti'a. ru
    : projekt'o “ oset'a lingv'o ret'e ” : lern'o'material'o'j, vort'ar'et'o, mal'long'a'j anekdot'tip'a'j rakont'o'j “ de popol'o ”, plej'part'e rus'e kaj oset'e.

    xml : lang= " zxx "> tit'us. uni-frankfurt. de / texte / etcs / ir'a'n / niran / oss / nart / nart. htm
    : Narta epos'o oset'e ( en kelk'a'j lok'o'j kun paralel'a latin'liter'a trans'skrib'o ).

    Vjaĉeslav ( Slavik ) IVANOV


    + g Not'o de la redaktor'o : 1. La rus'a “ y ” est'as proksim'um'e “ i ” sen lip'rond'ig'o.

    Stud'libr'o ver'e unik'a

    Ni trov'iĝ'as en la virtual'a klub'o “ Esperant'o-land'o ”, kiu situ'as ie en Moskv'o. Oni prezent'as al ni du'dek ses kun'ven'o'j'n de la klub'o, unu pli interes'a'n ol la ali'a. La ĝeneral'a tag'ord'o de la klub'kun'ven'o'j est'as pli-mal'pli konstant'a, kvankam ekzist'as escept'o'j —kelk'foj'e antaŭ'anonc'it'a'j, kelk'foj'e ( sam'e kiel en “ real'a'j ” klub'kun'ven'o'j ) kvazaŭ ne'anticip'it'a'j.

    Ekzempl'e, hodiaŭ ni part'o'pren'u en la kvar'a kun'ven'o ( = “ Lecion'o 4 ” ). La prezid'ant'o inform'as ni'n, ke hodiaŭ ni far'os “ ekskurs'o'n al Esperant'a'j memor'ig'a'j lok'o'j en Moskv'o, lig'it'a'j kun la mal'nov'a histori'o de Esperant'o ”. Li ankaŭ menci'as, ke en kun'ven'o post du semajn'o'j ni de'nov'e ekskurs'os, sed tiu'foj'e al memor'ig'a'j lok'o'j “ lig'it'a'j kun la nov'a Esperant'o-histori'o ”. Ni ekskurs'as al dom'o, en kiu Ludovik'o Zamenhof loĝ'is inter 1879 kaj 1881, kiam li stud'is en la medicin'a fakultat'o de la Moskv'a Universitat'o. Post'e, ni ek'vid'as la universitat'o'n mem, trans'ir'as al la muze'o de Tolstoj, kaj al konstru'aĵ'o'j lig'it'a'j kun la histori'o de Esperant'o en Rusi'o ĝis la mez'o de la epok'o de Stalin. Dum'e, ni'a gvid'ant'o inform'as ni'n pri esperant'a'j event'o'j rilat'ant'a'j al la vizit'at'a'j lok'o'j kaj la politik'a situaci'o.

    Fin'int'e la ekskurs'o'n, jen ni de'nov'e en la klub'ĉambr'o. Marjorie Boulton preleg'as al ni pri per'esperant'a korespond'ad'o ( t. e. ni leg'as tekst'o'n tiu'tem'a'n, verk'it'a'n de ŝi. ) Post la preleg'o ni trans'ir'as al literatur'a prezent'o : Ni leg'as selekt'aĵ'o'n el Metropoliteno de Vladimir'o Albert Goodheir pri “ Total'ism'o ”. Kaj ni leg'as detal'a'n koment'ar'o'n, kiu klar'ig'as la nom'o'j'n kaj event'o'j'n, menci'it'a'j'n ĝis nun en la kun'ven'o, kaj kiu atent'ig'as pri lingv'a'j fenomen'o'j, kiu'j'n ni bezon'as special'e atent'i.

    En la tri'a part'o de la klub'kun'ven'o ven'as lingv'o-praktik'ad'o. Ni respond'as al demand'o'j pri la en'hav'o de la leg'aĵ'o'j, ni far'as fraz'o'j'n laŭ divers'a'j skem'o'j, kaj ĝeneral'e uz'as Esperant'o'n. Est'as klar'e, per la demand'o'j, ke la leg'aĵ'o'j cel'is ne nur ĝeneral'e distr'i ni'n, sed specif'e instru'i ni'n pri nom'o'j, dat'o'j kaj fakt'o'j.

    En si'a'j 26 lecion'o'j ( “ klub'kun'ven'o'j ” ) Boris Kolker prezent'as al ni unik'a'n stud'libr'o'n, ĉar ĝi ne nur cel'as util'i al “ progres'ant'a'j ” stud'ant'o'j de Esperant'o, sed ankaŭ est'as tre util'a kler'ig'a verk'o por la spert'a esperant'ist'o, kiu dezir'as pli'grand'ig'i si'a'n sci'o'n pri la histori'o de la esperant'a mov'ad'o, si'a'n kon'o'n de esperant'lingv'a'j verk'o'j, si'a'n sci'o'n pri la histori'o de Esperant'o, kaj / aŭ vol'as trov'i ekzerc'o'j'n kaj pri'lingv'aĵ'o'j'n, kiu'j pov'as progres'ig'i ankaŭ li'a'n Esperant'o-kompetent'o'n.

    La tem'o'j neniel est'as nur'e Esperant'o-rilat'a'j, kvankam plej'oft'e ili rilat'as, almenaŭ ne'rekt'e, —se nur pro la fakt'o, ke ili est'is ĉerp'it'a'j el esperant'lingv'a'j verk'o'j. Ni do leg'as pri la origin'o de Esperant'o, la fru'a mov'ad'o, pri vizit'ad'o al ali'a'j land'o'j kun not'o'j pri divers'a'j kultur'o'j, pri “ La ĉin'a gimnastik'o Tajĝiĉjŭan ” ; ni leg'as tekst'o'j'n pri prononc'ad'o, tekst'o'j'n el Esprim'o de sent'o'j en Esperant'o de Kalocsay, kaj grand'a nombr'o da ali'a'j verk'ist'o'j ni'a'j. Kelk'a'j prezent'aĵ'o'j est'as tre praktik'a'j, ekzempl'e, inform'o'j kaj detal'o'j pri Inter'ret'o en la last'a lecion'o.

    Du karakteriz'aĵ'o'j de la libr'o el'star'as : ĝi'a ampleks'o ( pri'trakt'ant'a preskaŭ ĉiu'j'n aspekt'o'j'n de la esperant'ism'o ), kaj la mult'vari'o en ĉiu el la lecion'o'j. Preskaŭ nenio en la libr'o cel'as nur distr'i sen inform'i. La emfaz'o pri la histori'o de Esperant'o en Rusi'o, ebl'e, est'as iom tro fort'a —mi ŝat'us leg'i egal'e ampleks'a'j'n inform'o'j'n pri, ekzempl'e, la histori'o de Esperant'o en Ĉini'o, Vjetnami'o, Iran'o kaj ali'a'j lok'o'j, kie la esperant'ism'o'n konfront'is soci'a'j sin'ten'o'j, kultur'o'j, kaj ideologi'o'j problem'kaŭz'ant'a'j ; leg'i pri la tre frap'a inter'lig'it'ec'o de la esperant'a mov'ad'o kaj spirit'ism'o en Brazil'o, k. c. Kompren'ebl'e, tio signif'us du-aŭ tri-obl'ig'i la ampleks'o'n de la libr'o, do ne est'us praktik'a.

    La libr'o est'as ne'dik'a, sed ne'ordinar'e pez'a ( du'on'kil'o'gram'a! ), ĉar pres'it'a sur alt'kvalit'a paper'o. Ampleks'a kolekt'o de bild'o'j pri lok'o'j, hom'o'j kaj libr'o'j de Esperant'o-land'o kontribu'as al la unik'ec'o de tiu lern'o'libr'o-gvid'libr'o.

    Salut'ind'a verk'o, kiu abund'e plen'um'as la promes'o'n de si'a sub'titol'o : “ Perfekt'ig'a kurs'o de Esperant'o kaj Gvid'libr'o pri la Esperant'a kultur'o ”.

    Donald BROADRIBB

  • Rotterdam, 2002. 291 paĝ'o'j.
  • Esper'o detru'it'a

    Supoz'ebl'e ne okaz'as oft'e, ke reg'ist'ar'o okup'iĝ'as pri artikol'o en MONATO. Nun la eks'a diplomat'o Ralph Harry en Sidnej'o traduk'is la komentari'o'n Tribunal'o esper'ig'a en la maj'a numer'o en la aŭstrali'a'n lingv'o'n ( “ dialekt'o'n de la angl'a! ” laŭ Harry ) kaj send'is ĝi'n al la ĉef'o de la Departement'o pri Ekster'land'a'j Afer'o'j kaj Komerc'o en Kanber'o. Harry raport'as : “ La reg'ist'ar'o federaci'a de Aŭstrali'o tiu'temp'e hezit'is ĉu ratif'i la trakt'at'o'n, kiu konsist'ig'os la tribunal'o'n ( kvankam aŭstrali'a'j reprezent'ant'o'j help'is pri la redakt'ad'o kaj sub'skrib'is la fin'a'n dokument'o'n ). La 24an de juni'o la reg'ist'ar'o anonc'is, ke ĝi ja ratif'os la trakt'at'o'n, kun deklaraci'o ( ne rezerv'o , kiu'n la trakt'at'o ne permes'as ) ke Aŭstrali'o mem juĝ'os ŝtat'an'o'j'n kiu'j far'as milit'krim'o'j'n, genocid'o'n aŭ krim'o'j'n kontraŭ la hom'ar'o, kaj aŭstrali'an'o'j'n, kiu'j serv'as en la pac'fort'o'j de UN. ”

    Ĉu do la aŭstrali'a'n reg'ist'ar'o'n impres'is mi'a komentari'o, en kiu mi fort'e pled'is por la tribunal'o kaj prov'is refut'i uson'a'j'n argument'o'j'n kontraŭ ĝi? Tio'n ni ne sci'as, sed tut'cert'e ĝi ne impres'us la uson'a'n reg'ist'ar'o'n, se en Vaŝington'o oni leg'us la traduk'o'n de Harry ( kio'n, kompren'ebl'e, oni ne far'is ). Inter'temp'e la esper'o'j, kiu'j'n mi esprim'is, ĉiel ajn est'as detru'it'a'j. Uson'o ĉantaĝ'is la sekur'ec-konsili'o'n de UN kaj tiel ating'is, ke uson'a'j soldat'o'j ĝu'os imun'ec'o'n ( sam'e civit'an'o'j de la ali'a'j ŝtat'o'j, kiu'j ne sub'skrib'is la trakt'at'o'n ). La tribunal'o per tiu ĉi uson'a per'fort'o far'iĝ'is sen'valor'a. Est'as absurd'e, ke ĝust'e antaŭ inter'naci'a juĝ'ej'o star'ig'it'a laŭ la princip'o, ke ĉiu'j hom'o'j est'as egal'a'j kaj sam'rajt'a'j, uson'an'o'j hav'as privilegi'o'j'n. Plor'ind'e est'as ne nur, ke Uson'o de'nov'e pruv'is ke la plej fort'a pov'as tord'i jur'o'n laŭ'plaĉ'e, sed pri'plor'ind'a'j est'as ankaŭ fiask'o kaj mal'kuraĝ'o de EU ( kun Briti'o, vasal'o de Uson'o, ĉe'pint'e ), kiu ced'is al ĉantaĝ'o kaj for'ĵet'is propr'a'j'n konvink'o'j'n.

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Du'obl'a fraŭd'o

    La irland'a publik'o rest'as profund'e sku'it'a pro la plej grav'a financ'a skandal'o ek'de la fond'iĝ'o de la respublik'o. La skandal'o iĝ'as publik'a dank'e al Mary Harney [ mejri harne ], vic'ĉef'ministr'in'o kaj gvid'ant'in'o de la progres'em'a demokrat'a parti'o ( PD ), mal'grand'a partner'o en la reg'ant'a koalici'o.

    Aper'is mult'paĝ'a oficial'a reg'ist'ar'a raport'o, kiu publik'ig'is la nom'o'j'n de 190 riĉ'a'j elit'ul'o'j de la irland'a soci'o, kiu'j posed'as sekret'a'j'n kont'o'j'n ĉe la Bank'o Ansbacher [ ansbaĥer ], kies sid'ej'o situ'as en la Kajman-insul'ar'o. La list'o inkluziv'as nom'o'j'n de kurac'ist'o'j, hotel'ist'o'j, politik'ist'o'j, bank'ist'o'j, kur'ĉeval'bred'ist'o'j, konstru'ist'o'j kaj arkitekt'o'j.

    La plej kon'at'a nom'o est'as tiu de Des Traynor.

    Sekv'e la tut'a land'o nun sci'as, ke dum pli ol du'dek jar'o'j mult'a'j ( kvankam ebl'e ne ĉiu'j ) el la plej influ'hav'a'j kaj riĉ'a'j hom'o'j profit'is de ekster'land'a'j kont'o'j por kontraŭ'leĝ'e evit'i impost'o'j'n. Pli'e, per ruz'a kaj komplik'a sistem'o, en kiu kun'labor'is ali'a bank'o en Dublin'o, posed'ant'o'j de la Ansbacher -kont'o'j facil'e al'ir'is en Irland'o al si'a mon'o, kaj eĉ “ prunt'e pren'is ” sum'o'j'n el si'a'j propr'a'j kont'o'j, pretekst'ant'e, ke est'as la dublin'a bank'o, kiu prunt'e'don'as. Ĉar re'pag'o de tia'j prunt'aĵ'o'j kaj de hipotek'a'j premi'o'j est'as subtrah'ebl'a de impost'sum'o'j pag'end'a'j al la koncern'a'j instanc'o'j, tia'j kont'o'posed'ant'o'j tiel pov'is du'obl'e fraŭd'i la irland'a'n ŝtat'o'n.

    Tio est'as eĉ pli hont'a, ĉar dum la 70aj kaj 80aj jar'o'j, kiam la plej'mult'o de la kont'o'j est'is mal'ferm'it'a'j, ordinar'a'j dung'at'o'j kaj simpl'a'j labor'ist'o'j ne pov'is evit'i alt'a'j'n impost'o'j'n, kiu'j est'is ĉe'font'e de'pren'at'a'j de ili'a'j modest'a'j salajr'o'j per'e de la dung'ant'o'j. En la sam'a period'o est'is grav'a mank'o ( kiu ankoraŭ daŭr'as ) de adekvat'a'j san'serv'o'j kaj social'a'j proviz'o'j al mal'pli privilegi'a'j civit'an'o'j, dum la plej alt'a tavol'o de la soci'o viv'is en riĉ'a'j cirkonstanc'o'j, apenaŭ pag'ant'e impost'o'j'n.

    Ministr'in'o Harney konjekt'as, ke la publik'ig'o de la raport'o ne est'as la fin'o de la afer'o : tem'as pri nur “ pint'o de glaci'mont'o ”. Ŝi opini'as, ke ebl'e ekzist'as pli da simil'a'j sekret'a'j kont'o'j anonim'e mal'ferm'it'a'j de firma'o'j kaj individu'o'j ĉe ali'a'j ekster'land'a'j bank'o'j, tiel pri'ŝtel'ant'e la irland'a'n popol'o'n.

    La popol'o fort'e dub'as, ĉu la ŝtat'o sukces'os proces'i kontraŭ la kulp'ul'o'j, ĉar, kiel koment'is en ali'a kun'tekst'o sen'iluzi'iĝ'int'a uson'an'o : “ Mal'liber'ej'o'j est'as lok'o'j, kie'n oni send'as mal'riĉ'ul'o'j'n, kiu'j romp'as la leĝ'o'n ”. En Irland'o —kred'ebl'e preskaŭ ĉie —se mal'riĉ'a patr'in'o ŝtel'as de super'vend'ej'o manĝ'aĵ'o'n aŭ vest'aĵ'o'n kun valor'o de kelk'a'j eŭr'o'j, ŝi est'as kondamn'it'a al mal'liber'o ; tiu'j, kiu'j fraŭd'as la ŝtat'o'n je milion'o'j da eŭr'o'j, rest'as liber'a'j kaj ĝu'as komfort'a'n viv'o'n.

    Garbhan MACAOIDH

    Voĉ'o de voĉ'don'ant'o'j

    Karl'o Juhász en si'a artikol'o “ Apenaŭ venk'o ” ( MONATO, 2002 / 6 ) jam raport'is pri la streĉ'a etos'o kaj et-diferenc'a balot'rezult'o en la april'a'j parlament'a'j elekt'o'j en Hungari'o. Mi ŝat'us al'don'e menci'i la rol'o'n de nov'a teknologi'a / soci'a fenomen'o : la SMS-tekst'o'mesaĝ'o'j, kiu'j, laŭ plur'a'j analiz'o'j, grav'e influ'is elekt'ont'o'j'n inter la du voĉ'don'a'j rond'o'j.

    Vid'ant'e la ampleks'o'n de tiu fenomen'o, la Institut'o de Mal'ferm'a Soci'o ( financ'at'a de esperant'ist'id'o George Soros ) decid'is —por ĉi-ilustr'e dokument'i ni'a'n epok'o'n —arkiv'ig'i amas'o'j'n da tiu'j mesaĝ'o'j foj'e amuz'a'j, foj'e fi'a'j, plej oft'e ia'j, tia'j kaj ali'a'j. Jen et'a buked'o el la mesaĝ'o'j, kiu'j el'ten'as traduk'o'n Esperant'e'n ( kelk'a'j'n klar'ig'o'j'n vid'u inter'tekst'e, ali'a'j'n sub'e ) :

    —La social'ist'o'j vol'as vi'a'n bon'o'n. Ne don'u ĝi'n!

    Viktor Orbán vol'as vi'a'n bon'o'n. Ne don'u ĝi'n!

    —Est'i hungar'o ebl'as en iu ajn parti'o.

    —La est'ont'ec'o est'as jam nul'a. ( Pastiĉ'o de la FIDESZ-slogan'o “ La est'ont'ec'o est'as jam nun'a ” ).

    —La est'ont'ec'o jam demenc'iĝ'is. ( Pastiĉ'o de la FIDESZ-slogan'o “ La est'ont'ec'o jam komenc'iĝ'is ” ).

    —Komenc'ant'a jur'ist'o dung'ot'a. Kondiĉ'o : spert'o kiel ĉef'ministr'o. ( La 39-jar'a Orbán ek'rol'is en la tut'land'a politik'o mal'long'e post la akir'o de si'a jur'a diplom'o ).

    —Kar'a'j kamarad'o'j! La dis'vend'ad'o de ni'a naci'o paŭz'is dum la last'a'j kvar jar'o'j. Fin'fin'e ni pov'os daŭr'ig'i! Send'u ofert'o'j'n al la Dom'o de Nostalgi'o kaj Amik'ec'o, avenu'o Andrássy 60. ( Tiu'lok'e funkci'is en la 50aj jar'o'j la tortur'ej'o'j kaj ali'a'j ej'o'j de la komun'ist'a “ ŝtat'defend'a ” instanc'o ; ek'de februar'o 2002 ĝi est'as muze'o kun la nom'o “ Dom'o de Teror'o ”. La social'ist'o'j dir'is ke, kaz'e de si'a venk'o, ili ŝanĝ'os la nom'o'n al “ Dom'o de Memor'o kaj Re'pac'iĝ'o ” ).

    —Mi est'as Péter Medgyessy, ĉi-moment'e la 21a plej riĉ'a hom'o de Hungari'o. Sub'ten'u mi'n voĉ'don'e, kaj mi ating'os la unu'a'n lok'o'n.

    —Kial MSZP kaj SZDSZ ne pov'os kun'e form'i reg'ist'ar'o'n? Ĉar ne ebl'os al ili inter'konsent'i pri la stel'o, ĉu kvin'pint'a, ĉu ses'pint'a. ( Antisemit'o'j rigard'as la liberal'a'n SZDSZ kiel jud'a'n parti'o'n ).

    —Profesi'a futbal'ist'o avan'a, kun kvar'jar'a spert'o ĉef'ministr'a kaj solid'a'j baz'o'j en la dakot'a lingv'o, serĉ'as nov'a'n posten'o'n. ( Orbán est'as daŭr'e aktiv'a futbal'ist'o en la departement-nivel'a team'o de si'a hejm'vilaĝ'o. Foj'e li cit'is, si'a'dir'e, proverb'o'n ven'ant'a'n de la dakot'a'j indi'an'o'j ).

    —Kiel iam aŭstr'a pentr'ist'o, tiel parol'as la ĉef'ministr'o.

    —Komun'ist'o'j 42 % ; civit'an'o'j 41 % ; jud'o'j, gej'o'j, drog'ul'o'j 5 % ; hungar'o'j 4 %! ( La rezult'o'j en la unu'a voĉ'don'a foj'o est'is : MSZP 42 % ; alianc'o FIDESZ-MDF 41 % ; SZDSZ 5, 6 % ; MIEP 4, 4 % ).

    —Kial la prizon'ul'o'j en Nagybánya voĉ'don'is por MSZP? Ĉar ili ne vol'as sid'i en komun'a ĉel'o kun FIDESZ-an'o'j.

    —Nu, okaz'os Happy End. Por ni : happy, por ili : end!

    —Dum'voj'a'j inform'o'j : la ŝose'o inter la parlament'ej'o kaj Felcsút est'as ferm'it'a pro trans'lok'iĝ'o. Grand'a'j ŝtop'iĝ'o'j atend'at'a'j. ( Felcsút est'as la hejm'vilaĝ'o de Orbán ).


    Aŭstr'a pentr'ist'o : Hitler ;

    FIDESZ : Lig'o de Jun'a'j Demokrat'o'j, la reg'int'a dekstr'a parti'o ;

    Happy End : “ feliĉ'a fin'o ”, ankaŭ nom'o de firma'o en tro bon'a'j rilat'o'j kun FIDESZ ;

    MDF : Hungar'a Demokrat'a Forum'o, iam la ĉef'a, nun ŝrump'int'a dekstr'a parti'o ;

    Medgyessy, Péter : social'ist'a ĉef'ministr'o de post la elekt'o'j ;

    MIEP : Parti'o de Hungar'a'j Ver'o kaj Voj'o, faŝist'ar'o feliĉ'e fal'int'a ekster'parlament'e'n ;

    MSZP : Hungar'a Social'ism'a Parti'o, eks'komun'ist'o'j ;

    Orbán, Viktor : ĉef'ministr'o ( FIDESZ ) ĝis la elekt'o'j ;

    SZDSZ : Lig'o de Liber'a'j Demokrat'o'j, liberal'a parti'o.

    István ERTL

    Komedi'ist'o'j sen'komedi'a'j

    Ĉu, aŭ kiam, okaz'os en Briti'o referendum'o pri akcept'o aŭ ne'akcept'o de la eŭr'o ( la komun'a valut'o funkci'ant'a ek'de januar'o 2002 en 12 el la nun'a'j 15 ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o ), ankoraŭ ne cert'as. Daŭr'e hezit'as la brit'a ĉef'ministr'o Gordon Brown [ godan braŭn ].

    Mal'facil'as interpret'i la “ signal'o'j'n ” el reg'ist'ar'a'j rond'o'j. Tuj, kiam Brown nervoz'e negativ'as, insist'ant'e pri jes'a'j respond'o'j al si'a'j ver'dir'e svag'a'j tiel nom'at'a'j kvin test'o'j —inter'ali'e, se Briti'o akcept'us la eŭr'o'n, ĉu kresk'us la ekonomi'o, ĉu kre'iĝ'us labor'lok'o'j, ĉu daŭr'e invest'us ekster'land'an'o'j? Al demand'o'j tia'j neniu pov'as kun cert'ec'o respond'i —krom la bulvard'a klaĉ'gazet'ar'o.

    Imperi'o

    Malgraŭ kelk'a'j nobl'a'j escept'o'j, pres'it'a'j amas'komunik'il'o'j en Briti'o montr'as si'n daŭr'e fremd'o'fobi'a'j, daŭr'e kontraŭ eŭr'o kaj Eŭrop'a Uni'o. Ironi'e, ĉar domin'as la bulvard'a'n gazet'o-merkat'o'n en Briti'o la “ fremd'ul'a ” miliard'ul'a aŭstrali'an'o / uson'an'o Rupert Murdoch [ rupt mdok ], kies imperi'o profit'as de divid'it'a Eŭrop'o. Mal'e, ju pli potenc'a, ju pli kun'a la Eŭrop'a Uni'o, des pli ĝi pov'os blok'i ekspansi'o'n de Murdoch-konglomer'aĵ'o'j.

    Sed malgraŭ la sub'ten'o —venen'o, oni em'as dir'i —de amas'komunik'il'o'j, brit'a'j kontraŭ'ul'o'j de la eŭr'o last'a'temp'e ek'mal'trankvil'iĝ'is. Evident'as, ke la ekonomi'o'j de tiu'j ŝtat'o'j, kiu'j ek'uz'is la eŭr'o'n, ne kolaps'is, ke sen'labor'ec'o ne sku'as la popol'o'j'n, ke pest'o'j, plag'o'j kaj ali'a'j pun'o'j ne fatal'e aflikt'is la land'o'j'n. Kontraŭ'e —kaj tio'n nur flustr'u en Briti'o —ŝajn'as, ke la eŭr'o grand'skal'e sukces'is ; almenaŭ, ke plus'o'j vast'e super'as minus'o'j'n.

    Do, preskaŭ histeri'e, brit'a'j opon'ant'o'j de la eŭr'o lanĉ'is dum la somer'o kin'ej'a'n kampanj'o'n por atent'ig'i apart'e jun'ul'o'j'n pri la terur'aĵ'o'j de la eŭr'o. Ili dung'is komedi'ist'o'j'n, bon'e kon'at'a'j'n en Briti'o, por pri'mok'i la eŭr'o'n. Tamen skandal'ig'is brit'o'j'n unu el la skeĉ'o'j, montr'ant'a komedi'ist'o'n hitler'e vest'it'a'n kaj proklam'ant'a'n xml : lang= " de "> Ein Volk! Ein Reich! Ein Euro! ( laŭ la fi'fam'a hitler'a “ Unu popol'o! Unu regn'o! Unu gvid'ant'o! ”.

    Tank'o'j

    Oni mir'as, ke kontraŭ'ul'o'j de la eŭr'o turn'is si'n al Hitler'o. Evident'as, ke al tiu'j tiom fremd'as histori'o kiom dec'o kaj bon'ton'o. Ne imag'ebl'as, ke Hitler'o est'us akcept'int'a komun'a'n valut'o'n kre'it'a'n sur'baz'e de inter'konsent'o kaj inter'trakt'ad'o kaj ne sur'baz'e de tank'o'j ; la eŭrop'a'j “ hitler'id'o'j ”, Haider kaj Le Pen, ambaŭ kontraŭ'as la eŭr'o'n.

    Sed en Briti'o obsed'at'a de la pas'int'o, apart'e de la du'a mond'o'milit'o, ne ekster'ordinar'as, ke eŭr'o'fobi'ist'o'j ekspluat'u la tri'a'n regn'o'n. Dank'e al la gazet'ar'o, dank'e al televid'a'j kompani'o'j, brit'o'j pov'as daŭr'e tra'viv'i supoz'ebl'e venk'o'plen'a'n, glor'a'n pas'int'o'n, ne tro ĝen'ant'e si'n pri la komplik'aĵ'o'j de ne'cert'a, ŝanĝ'iĝ'ant'a, 21-jar'cent'a mond'o. Koment'is kun bedaŭr'o gazet'ist'o en unu el la “ nobl'a'j ” —kaj sen'depend'a'j —dimanĉ'o-ĵurnal'o'j : brit'o'j est'as “ kondamn'it'a'j sen'ĉes'e part'o'pren'ad'i karikatur'a'n versi'o'n de la du'a mond'o'milit'o ”.

    Ali'vort'e : ĉu elekt'i inter 1945, pund'o kaj pas'int'o, aŭ 2002, eŭr'o kaj est'ont'o? Ne surpriz'as, ke daŭr'e hezit'as la reg'ist'ar'o pri dat'o de promes'it'a eŭr'o-referendum'o. Dum'e ne pov'as ne rid'et'i brit'a'j eŭr'o-amik'o'j : se la fobi'ist'o'j tiom mal'esper'as, ke ili sent'as si'n dev'ig'at'a'j lanĉ'i propagand'a'n kampanj'o'n —kaj ja fuŝ'a'n —en brit'a'j kin'ej'o'j, do ebl'e ili kred'as, ke la tajd'o turn'iĝ'as. Favor'e al eŭr'o. Kaj jes —eĉ en eŭrop'o -, eŭr'o-fobi'a Briti'o.

    Paul GUBBINS p>

    Nan'o kaj kuk'o —kaj lek'o de stabil'ec'o

    Post jar'o'j da ne'stabil'ec'o Albani'o nun pro ĉef'e du kial'o'j antaŭ'ĝu'as pli trankvil'a'n period'o'n : est'is elekt'it'a nov'a prezid'ant'o kaj re'ven'is membr'o'j de la reĝ'a famili'o. Alban'o'j esper'as, ke pro tio la land'o re'kapt'os la demokrati'o'n ĝu'it'a'n inter la jar'o'j 1992 kaj 1997.

    En tiu ĉi jar'o rezult'e de tumult'o'j fal'is la reg'ist'ar'o : al la ŝtat'potenc'o re'ven'is social'ist'o'j. Tamen la promes'o'j far'e de la social'ist'a prezid'ant'o Rexhep Meidani [ redjep meidani ] plej'part'e ne real'iĝ'is : ne est'as re'don'it'a'j al la publik'o mon'o'j perd'it'a'j pro la tiel nom'at'a'j piramid'a'j lu'kompani'o'j ; ne pli'bon'iĝ'is la publik'a ord'o, kaj daŭr'e rest'is sen'labor'ec'o kaj mal'riĉ'ec'o. Krom'e kresk'is la korupt'ec'o. Pro tio sekv'is si'n en'e de kvin jar'o'j sep reg'ist'ar'o'j : tial Eŭrop'a Uni'o hezit'is ek'negoc'i kun Albani'o rilat'e asoci'a'n status'o'n por la land'o en'e de EU.

    Manipul'ad'o

    Antaŭ unu jar'o okaz'is naci'a'j elekt'o'j : per manipul'ad'o kaj mensog'o'j gajn'is la social'ist'o'j pli'mult'o'n da mandat'o'j en la nov'a parlament'o. Fat'os Nan'o, prezid'ant'o de la Social'ist'a Parti'o, avid'e cel'is la ŝtat'prezid'ant'a'n posten'o'n : li tiel manipul'is afer'o'j'n, ke fin'fin'e li akir'is la neces'a'j'n tri kvin'on'o'j'n da deput'it'a'j voĉ'o'j por far'iĝ'i prezid'ant'o. Demokrat'o'j protest'e rifuz'is en'ir'i la nov'a'n parlament'o'n : sekv'is murd'o'j, inkluziv'e de tiu de deput'it'o Azem Hajdari ( la tiel nom'at'a murd'o de la jar'cent'o ).

    Pro la kresk'ant'a kriz'o en Albani'o ( kaj pro ek'izol'iĝ'o en la inter'naci'a komun'um'o ) neces'is elekt'i nov'a'n prezid'ant'o'n. Unu'a prefer'o : Artur Kuko, diplomat'o kaj alban'a reprezent'ant'o ĉe la EU-komision'o en Brusel'o. Kiam Kuk'o last'moment'e decid'is ne akcept'i la posten'o'n, oni inter'konsent'is pri ali'a kandidat'o, Alfred Moisiu. Tiu ĉi, eks'milit'ist'o kiu diplom'it'iĝ'is en Rusi'o, de'ven'is de famili'o bon'e kon'at'a en Albani'o : unu famili'an'o est'is aktor'o, kaj li'a patr'o est'is general'o, kiu inter'ali'e dum la du'a mond'milit'o rifuz'is part'o'pren'i la okup'ad'o'n de Greki'o far'e de la ital'a arme'o.

    La alban'a parlament'o voĉ'don'is favor'e al Moisiu, kiu 72-jar'aĝ'a ek'okup'is si'a'n posten'o'n fin'e de juli'o. Tiel oni esper'as met'i fin'o'n al la korupt'ec'o de la pas'int'ec'o kaj, per demokrati'a fundament'o, pli'fort'ig'i ne nur la en'land'a'n ekonomi'o'n sed ankaŭ la vid'at'ec'o'n de Albani'o en inter'naci'a'j rond'o'j.

    Ne'konven'a'j deklar'o'j

    Tiu'rilat'e rol'o'n lud'os ankaŭ la reĝ'a famili'o. Albani'o est'is reĝ'o'land'o dum la jar'o'j 1928-1939 ; tiam pro ital'a okup'ad'o fuĝ'is reĝ'o Ahmet Zog, kiu mort'is en 1961. Dum'e la komun'ist'o'j mal'permes'is, ke li'a fil'o Zog la 2a re'ven'u al Albani'o ( ankaŭ, ke la monark'ist'a politik'a parti'o Legaliteti —sam'kiel ali'a'j dekstr'a'j kaj burĝ'a'j parti'o'j —funkci'u ). Do re'ven'is Albani'o'n nur en 1994 Zog la 2a, kiu tamen pro si'a'j ne'konven'a'j deklar'o'j est'is el'pel'it'a.

    En 1997 li de'nov'e re'ven'is kaj ĉi-foj'e organiz'is elekt'o-kampanj'o'n : pro tiam'a sen'iluzi'iĝ'o rilat'e politik'a'j'n parti'o'j'n ŝajn'as, ke Zog venk'is en referendum'o por re'star'ig'i monarki'o'n ; tamen la politik'ist'o'j manovr'is kaj manipul'ad'is, por ke ne est'u re'star'ig'ot'a reĝ'o'land'o. Ili eĉ proces'is kontraŭ la reĝ'o pro arm'it'a atenc'o kontraŭ la ŝtat'o : de'nov'e fuĝ'is Zog la 2a. Nur pas'int'jar'e pli'fort'iĝ'is la voĉ'o'j favor'e al la reĝ'a famili'o : fin'fin'e deput'it'o'j nul'ig'is la decid'o'n de la tribunal'o kontraŭ Zog la 2a kaj invit'is li'n re'ven'i al Albani'o.

    Nun Zog la 2a, kun'e kun famili'an'o'j inkluziv'e de li'a fil'o Lek'a, okup'as nov'e re'konstru'it'a'n vila'o'n apud la ĉef'ministr'ej'o, ĉe la grand'a bulvard'o de la ĉef'urb'o Tiran'a. Alban'o'j nun atend'as, ke la ĉe'est'o de la reĝ'o kaj la en'ofic'ig'o de nov'a, demokrat'a prezid'ant'o mal'streĉ'os la politik'a'n viv'o'n kaj kontribu'os al naci'a unu'iĝ'o. Ankaŭ tio'n deklar'is mem la reĝ'o.

    Bardhyl SELIMI p>

    Kapital'ism'o sen mask'o

    Unu el la grand'a'j mis'kompren'o'j de ni'a epok'o ŝajn'as al mi est'i la asert'o, ke —kun la fal'o de la komun'ism'a Soveti'o —fiask'is la social'ism'o kaj venk'is la kapital'ism'o. Sed ĉu la “ social'ism'o ” de Soveti'o est'is io ali'a ol ŝtat-kapital'ism'o, en kiu la ŝtat'o ( t. e. la ŝtat'a'j, do parti'a'j funkci'ul'o'j ) est'is riĉ'a'j kapital'ist'o'j kaj la ordinar'a'j civit'an'o'j la ekspluat'it'a'j mal'riĉ'ul'o'j? La sol'a diferenc'o al la nun'a Rusi'o est'is, ke la tiam'a ŝtat'o garanti'is al la mal'riĉ'ul'o'j viv'nivel'o'n sen mal'sat'o —nun en eks'a Soveti'o la nov'a'j ( grand'part'e mal'nov'a'j! ) kapital'ist'o'j tut'e ne hav'as interes'o'n pri la mal'riĉ'ul'o'j. En kapital'ism'o sen mask'o ili serĉ'as nur la propr'a'n profit'o'n.

    Se ni akcept'as tiu'n ĉi analiz'o'n, ni pov'as aŭ dev'as dir'i, ke ne fiask'is social'ism'o ( kiu, ceter'e, nenie kaj neniam ver'e est'is establ'it'a ĝis nun ) sed form'o de kapital'ism'o. Ĝi tamen ne fiask'is, ĉar ĝi est'is kapital'ism'o, sed ĉar tiu sistem'o est'is mal'ekonomi'a : tro grand'a nombr'o de burokrat'o'j kontrast'is al mis'man'aĝ'ad'o kun mizer'a loĝistik'o ( en fabrik'o'j oft'e mut'is maŝin'o'j ĉar ne al'ven'is material'o ĝust'a'temp'e ), ne'efik'a'j produkt-metod'o'j kaj mal'modern'a'j maŝin'o'j. Al'don'iĝ'is, tamen, ideologi'a obstakl'o : Soveti'o dum la period'o de la “ mal'varm'a milit'o ” el'spez'is gigant'a'j'n sum'o'j'n por arme'o kaj atom-arsenal'o. Tiu ĉi kaĉ'o da problem'o'j, mank'o'j kaj absurd'aĵ'o'j fin'e konduk'is al pere'o de la ŝtat'kapital'ism'a Soveti'o.

    Kun hom'a vizaĝ'o

    La “ venk'o ” de la okcident'a kapital'ism'o kontraŭ la komun'ism'o ŝuld'iĝ'is precip'e al la fakt'o, ke ĝi est'is mult'e pli efik'a, kun mult'e pli grand'a'j profit'o'j, ne nur por kelk'a'j ŝtat'a'j funkci'ul'o'j, sed por vast'a'j tavol'o'j de l ’ popol'o. Uson'o kaj ali'a'j ŝtat'o'j pov'is financ'i si'a'n atom-arsenal'o'n sen mizer'ig'i civit'an'o'j'n. En plej mult'a'j okcident'a'j land'o'j ni hav'is “ kapital'ism'o'n kun hom'a vizaĝ'o ” ( kiam disident'o'j en orient'a Eŭrop'o rev'is pri “ social'ism'o kun hom'a vizaĝ'o ” ). Okcident'a'j kapital'ist'o'j ( kaj politik'ist'o'j ) konsci'is, ke por efik'a produkt'ad'o neces'as kontent'a'j labor'ist'o'j. Do industri'o, ekonomi'o kaj reg'ist'ar'o'j ( per koncern'a'j leĝ'o'j ) ebl'ig'is al pli kaj pli mult'a'j hom'o'j bon'fart'o'n kaj cert'a'n bon'hav'o'n. Sekv'e de social'a kompon'ent'o tiu ĉi sistem'o prosper'is kaj oni fier'is pri si'a “ moral'a ” kapital'ism'o.

    Skandal'o'j, skandal'o'j

    Sed nun tiu ĉi moral'ec'o montr'iĝ'as pli kaj pli hipokrit'a. Unu skandal'o post la ali'a en plur'a'j renom'a'j land'o'j for'ŝir'is tiu'n mask'o'n. Plej ekstrem'a'j est'is la skandal'o'j en la plej ekstrem'a kapital'ism'a sistem'o, tiu de Uson'o. Est'as ne nur ( la preskaŭ jam ) kutim'a'j ŝmir'mon'a'j kaj korupt'o-delikt'o'j aŭ gajn'o'j per ( kontraŭ'leĝ'a ) spekul'ad'o, sed eĉ fals'ad'o de bilanc'o'j far'e de estr'o'j de grand'eg'a'j kompani'o'j. Kvazaŭ ne sufiĉ'us tia'j abomen'ind'a'j pek'o'j de renom'a'j manaĝer'o'j de renom'a'j uson'a'j entrepren'o'j, eĉ al prezid'ant'o Bush [ buŝ ] kaj la uson'a vic'prezid'ant'o oni riproĉ'as, ke ili kontraŭ'leĝ'e riĉ'ig'is si'n per tiel nom'at'a'j “ intern'ul'a'j negoc'o'j ”.

    Kio okaz'is? Kial kapital'ist'o'j ag'as tiel mal'moral'e? Ŝajn'as, ke la skandal'o'j mal'kaŝ'as la karakter'o'n de la nov'a kapital'ism'o : ĝi vek'as avid'o'j'n. Ebl'o'j kontent'ig'i tia'j'n avid'o'j'n est'as sistem-imanent'a'j. Ni pren'u la ekzempl'o'n de “ intern'ul'a negoc'o ”. Se mi posed'as akci'o'j'n de kompani'o kaj sam'temp'e hav'as grav'a'n funkci'o'n ( estr'a'n, konsil'ant'a'n aŭ kontrol'a'n ) en tiu ĉi kompani'o, kompren'ebl'e mi sci'as pri tre mult'a'j ĝi'a'j intern'a'j afer'o'j. Ekzempl'e mi sci'as, ke baldaŭ la kompani'o en'ir'os grav'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n, kies sekv'o est'os fal'o de ĝi'a akci'a kurz'o, pri kio ordinar'a'j akci'ul'o'j ne jam pov'as sci'i. Nun do mi vend'as mi'a'j'n akci'o'j'n je bon'eg'a prez'o, kun bon'eg'a gajn'o. Kelk'a'j'n tag'o'j'n aŭ semajn'o'j'n post'e la ordinar'a'j akci'ul'o'j sufer'os terur'a'n perd'o'n pro fal'int'a kurz'o.

    Avid'o'j, avid'o'j

    Simil'e, sed kun mult'e pli grand'a krim-energi'o ag'as estr'o'j de kompani'o'j : ili fals'as bilanc'o'j'n tiel, ke la akci'a kurz'o salt'as supr'e'n. Ĉar la salajr'o de l ’ estr'o est'as lig'it'a al la kurz'o, li gajn'as bon'eg'e. Kiam la kompani'o bankrot'as kaj ordinar'a'j akci'ul'o'j perd'as, li pov'as fajf'i pri tio : sur li'a kont'o jam trov'iĝ'as milion'o'j. Sed kial simpl'a'j akci'ul'o'j pov'as est'i tiel ( kaj per mult'a'j ali'a'j manier'o'j ) tromp'at'a'j?

    Mult'jard'ek'a prosper'o de okcident'a kapital'ism'o, dum kiu konsider'ind'e kresk'is la nombr'o de milion'ul'o'j, vek'is avid'o'j'n de hom'o'j en konsum'ism'o kaj amuz'o'soci'o. Protagonist'o'j de kapital'ism'o sugesti'is, ke ĉiu pov'os far'iĝ'i milion'ul'o ; li nur dev'as aĉet'i akci'o'j'n kaj spekul'ad'i ĉe bors'o'j. Por kontent'ig'i la postul'ad'o'n oni privat'ig'is ŝtat-entrepren'o'j'n kaj tiel hav'is mult'a'j'n nov'a'j'n akci'o'j'n. Por kontent'ig'i la avid'o'n je profit'o'j, oni mal'dung'is labor'ist'o'j'n, ĉar salajr'o'j kost'as, kaj anstataŭ'is ili'n per robot'o'j ( aŭtomat'ig'o kaj raci'ig'ad'o, kiel oni eŭfemism'e nom'as tio'n ), produkt'ej'o'j'n oni trans'ig'is al for'a'j land'o'j kun mal'alt'eg'a'j salajr'o'j.

    Di'o profit'o

    La sol'a cel'o de kompani'o'j nun est'as laŭ'ebl'e grand'a gajn'o, laŭ'ebl'e grand'a dividend'o kaj laŭ'ebl'e alt'a akci'kurz'o. Al'don'iĝ'is la gigant'o'mani'a'j promes'o'j de la tiel nom'at'a nov'a ekonomi'o ( komput'il'o'j, elektron'ik'a'j komunik'il'o'j ). Por ke manaĝer'o'j ver'e sekv'u nur tiu'n cel'o'n al maksimum'a profit'o, oni pag'is al ili ne nur gigant'a'j'n salajr'o'j'n sed precip'e instig'is ili'n per opci'o'j je akci'o'j, kresk'ig'i gajn'o'n de entrepren'o. Ruz'a'j manaĝer'o'j ekspluat'is tiu'n ĉi ebl'o'n kaj fals'is bilanc'o'j'n, por tiel person'e gajn'i —vid'u supr'e.

    Krom manaĝer'o'j per tiu ĉi ( mal ) nov'a kapital'ism'o profit'is precip'e lert'a'j spekul'ant'o'j, sed la amas'o de antaŭ'e bon'fart'a'j hom'o'j gajn'is aŭ mal'mult'e aŭ tut'e ne —aŭ perd'is, kiam pli kaj pli oft'e bankrot'is akci'kompani'o'j. Sed precip'e kresk'is, part'e terur'e, la nombr'o'j de sen'labor'ul'o'j. Perd'iĝ'is en tia ego'ism'a soci'o la iam'a social'a ekvilibr'o de “ moral'a ” kapital'ism'o, tiel ke nun ni hav'as grand'a'n nombr'o'n de mizer'ul'o'j en riĉ'a'j land'o'j.

    La last'a'temp'a'j grand'a'j skandal'o'j tiu'kamp'a'j en Uson'o montr'as tamen, ke tiu ĉi kapital'ism'o sen moral'a mask'o pov'as perturb'i la tut'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n de land'o. Bush, ceter'e, hav'as tre simpl'a'n rimed'o'n por sufok'i kritik'o'n kaj forges'ig'i li'a'j'n mis'far'o'j'n : li ordon'os real'ig'i la long'e plan'at'a'n atak'o'n kontraŭ Irak'o'n, por en nov'a patriot'ism'o sav'i Uson'o'n —kaj si'n mem.

    Stefan MAUL

    Impres'o'j pri Portugali'o

    La pli'mult'o de la brit'o'j, feri'ant'a'j en Portugali'o, ŝat'as la sud'o'n de la land'o por profit'i la avantaĝ'o'j'n de la mediterane'a klimat'o. Mi tamen decid'is vizit'i la nord'o'n aŭ la tiel nom'at'a'n “ kaŝ'it'a'n ” Portugali'o'n, kiu eskap'is la amas'turism'o'n kaj konserv'is si'a'n sen'difekt'a'n ĉarm'o'n.

    Tiu'cel'e mi flug'is al Port'o kaj de tie mi vetur'is per aŭtobus'o al Póvoa de Varzim, kie mi vizit'is plur'a'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n. En tiu urb'o tip'a'j est'as granit'a'j dom'o'j kun ruĝ'a'j tegment'o'j. En la region'o oni produkt'as mult'e da vin'o. La agr'o'j est'as fekund'ig'at'a'j per fuk'o'j. Vid'ebl'as arb'o'j kun abund'e pend'ant'a'j oranĝ'o'j.

    Póvoa est'as la nask'iĝ'lok'o de la roman'verk'ist'o Eça de Queirós, kiu pas'ig'is la jar'o'j'n 1874-1888 kiel konsul'o en du urb'o'j de Angli'o. Oni honor'is li'n per monument'o, kiu trov'iĝ'as ekster la urb'o'dom'o.

    La du'a'n tag'o'n mi vojaĝ'is en Guimarães, iam'a ĉef'urb'o kaj nask'iĝ'urb'o de Portugali'o. Tie ĉi est'as grandioz'a'j mez'epok'a'j konstru'aĵ'o'j, kiu'j ampleks'as la preĝ'ej'o'n xml : lang= " pt "> São Francisco de Assis kaj la palac'o'n de la duk'o'j de Bragança. La palac'o en'hav'as bel'a'j'n pentr'aĵ'o'j'n, tapet'o'j'n de Aubusson, pers'a'j'n tapiŝ'o'j'n kaj porcelan'o'n.

    Braga

    Post'tag'mez'e mi vojaĝ'is al Braga, ĉef'a religi'a centr'o kaj unu el la plej grand'a'j urb'o'j de Portugali'o. La katedral'o trov'iĝ'as en la urb'o'centr'o. Oni grimp'as laŭ komplik'a'j barok'a'j ŝtup'ar'o'j al la grand'a sankt'ej'o xml : lang= " pt "> Bom Jesús do Mont'e , bel'eg'a nov'klasik'a preĝ'ej'o.

    Vesper'e grup'o da folklor'a'j danc'ant'o'j distr'is gast'o'j'n de mi'a hotel'o. La folklor'a muzik'o est'as fundament'a en la histori'o de Portugali'o, kies radik'o'j trov'iĝ'as en la trobador'a kant'ad'o mez'epok'a. La plej fam'a stil'o est'as fad'o, ĉe kiu gitar'o'j akompan'as la kant'ad'o'n. Oni rakont'is ankaŭ la legend'o'n pri la kok'o el Barcelos. Tiu mal'nov'a legend'o rakont'as pri kondamn'it'a, sed sen'kulp'a vir'o, kiu dir'is, ke, kiel pruv'o de si'a sen'kulp'ec'o, la rost'it'a kok'o, kuŝ'ant'a sur la tabl'o de juĝ'ist'o lev'iĝ'os kaj ek'kokerik'os. Post'e oni'dir'e tio ver'e efektiv'iĝ'is. Tiu legend'o est'as rakont'at'a dum generaci'o'j. En la urb'o ĉie vid'ebl'as bild'o'j de la kok'o de Barcelos, kiu est'as simbol'o de fid'o, just'ec'o kaj bon'ŝanc'o.

    Port'o

    La tri'a'n tag'o'n mi re'ven'is al la kosmopolit'a Port'o. La urb'o kuŝ'as ĉe la potenc'a river'o Douro. Port'o hav'as plur'a'j'n grandioz'a'j'n pont'o'j'n —kaj beton'a'j, kaj fer'a'j. Gustav Eiffell projekt'is unu el ili. Port'o est'is la Eŭrop'a Ĉef'urb'o de Kultur'o en la jar'o 2001. Port'o est'as la du'a grand'a urb'o de la land'o, de kiu de'ven'as la nom'o'j de Portugali'o kaj de la fam'a vin'o. Ĝi est'as industri'a urb'o, kiu hav'as grand'eg'a'j'n dok'o'j'n kaj ĝi'a'j sardin'a'j fabrik'o'j lud'as grav'a'n rol'o'n. En la urb'o'centr'o star'as monument'o, kiu omaĝ'as la du'on'insul'a'j'n milit'o'j'n. Ĝi prezent'as leon'o'n ( Portugali'o ), kiu venk'as la agl'o'n ( Napoleon'o ). Tiu fakt'o memor'ig'is mi'n, ke ankaŭ Briti'o part'o'pren'is en tiu'j milit'o'j kaj ke ĝi kun Portugali'o est'is alianc'an'o'j dum 600 jar'o'j. Mult'a'j el la firma'o'j pri produkt'ad'o de vin'o xml : lang= " pt "> Port'o est'as brit'a'j kaj mi vizit'is unu el ili por gust'um'i ĝi'n.

    La klimat'o de Portugali'o est'as varm'a kaj sek'a. La sun'o bril'as dum grand'a part'o de la jar'o kaj ideal'as por vin'ber'o'j. Tamen proksim'um'e ĉiu kvar'a jar'o est'as favor'a jar'o. En la mal'grand'a'j bien'o'j jun'ul'o'j ĉiam ankoraŭ tret'as la vin'ber-rikolt'o'n.

    En Port'o trov'iĝ'as vid'ind'a tram-muze'o. La urb'o est'is la unu'a sur la iberi'a du'on'insul'o, en kiu oni konstru'is tram'a'n rel'voj'o'n. Tie ĉi 20 000 kahel'o'j ornam'as la fasad'o'n de la staci'dom'o. Tiu art'o de kahel'ornam'ad'o —la plej bon'eg'a en Portugali'o —merit'as apart'a'n menci'o'n. Ĝi est'as nom'at'a xml : lang= " pt "> azulejos . Oni pov'as vid'i ties specimen'o'j'n en la tut'a land'o. Blu'a'j, blank'a'j kaj mult'kolor'a'j kahel'o'j kovr'as la intern'o'n de preĝ'ej'o'j, fasad'o'j'n de dom'o'j kaj publik'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n. Ital'o'j invent'is la majolik'a'n teknik'o'n en la 16a jar'cent'o, kiu ebl'ig'as art'ist'o'j'n pentr'i rekt'e sur mal'sek'a argil'o, kiu trov'iĝ'as sur tavol'o de blank'a emajl'o. Oni pov'as vid'i bril'eg'a'j'n panel'o'j'n de la 18a jar'cent'o. En la 19a jar'cent'o aper'is nov'a'j uz'o'j de xml : lang= " pt "> azulejos , art nouveau kaj art déco , kiu'j progres'ig'is la tiu'spec'a'n art'o'n.

    La ven'ont'a'n tag'o'n mi vetur'is per aŭtobus'o tra la mont'ar'a kamp'ar'o de Viseu, kie oni intens'e uz'as vent'o'n por produkt'i elektr'o'n. Tie ĉi, sur pli'a alt'ec'o, la vin'ber'o'j kresk'as por ricev'i la reflekt'it'a'n varm'o'n de ŝton'a grund'o. Oni dir'is al mi, ke est'as ĉiam pli mal'facil'e dung'i hom'o'j'n, kiu'j volont'e labor'us sur la teras'o'j ĉe temperatur'o de 40 grad'o'j celsi'a'j.

    Lam'eg'o, Coimbra, Santarém

    Lam'eg'o est'as al'log'a episkop'a urb'eg'o, kiu est'as fam'a pro ŝaŭm'vin'o kaj bukan'o. Tie oni komenc'is konstru'i katedral'o'n en la 12a jar'cent'o. Special'aĵ'o'j de la mont'ar'a region'o de Serra da Estela est'as miel'o kaj mol'a fromaĝ'o, produkt'it'a el ŝaf'a lakt'o. La plej alt'a punkt'o en la region'o trov'iĝ'as 2000 m super la mar'nivel'o. Iu'j el la lok'a'j hom'o'j loĝ'as en casais , unu'ĉambr'a'j pajl'o'bud'o'j. Tio est'as ĉef'e en vilaĝ'et'o'j, kie ili bred'as ŝaf'o'j'n kaj kultiv'as sekal'o'n kaj legom'o'j'n.

    Neĝ'o mal'oft'as en Portugali'o. Kaj kiam neĝ'as en la mont'o'j, lok'a'j famili'o'j vetur'as tie'n por distr'iĝ'i. Tie mi vid'is konkurs'o'j'n por sled'o'ĉar'o'j, ski'ant'o'j kaj infan'o'j, ĝu'ant'a'j tobogan'o'n. Guarda, original'e romanik'a, est'as la plej alt'a urb'o en Portugali'o, en kiu domin'as granit'o kaj mal'fru'gotik'a katedral'o.

    La sekv'a'n tag'o'n mi vojaĝ'is sud-okcident'e'n al Coimbra, la plej mal'nov'a kaj plej fam'a universitat'urb'o de Portugali'o. Sur'voj'e est'as grand'a'j citrus'a'j kamp'o'j kaj ankaŭ flor'ant'a'j migdal'arbust'o'j.

    Ĉiĉeron'o konduk'is mi'n al la lok'a universitat'o. La tie'a bibliotek'o, fond'it'a en 1725, est'as apart'e impon'a. Ĝi reprezent'as unu el la mult'a'j avantaĝ'o'j de Portugali'o pro la grand'eg'a kvant'o de koloni'a or'o el Brazil'o. La bibliotek'o en'hav'as 30 000 rar'aĵ'o'j'n el en'tut'e 300 000 posed'at'a'j libr'o'j. La mur'o'j de kapel'o est'as kovr'it'a'j per bel'eg'a'j kahel'o'j kaj ali'lok'e trov'iĝ'as ekster'ordinar'a'j specimen'o'j de azulejos . 50 cent'on'o'j de la loĝ'ant'ar'o de Coimbra profesi'e est'as lig'it'a kun la universitat'o. Mi'a ĉiĉeron'o bedaŭr'is pri la fakt'o, ke la industri'o en tiu urb'o mal'kresk'is.

    Post'e mi vojaĝ'is 200 km ĝis Santarém. Almeida Garrett, fam'a portugal'a poet'o kaj dramaturg'o de la 19a jar'cent'o, skrib'is pri tiu urb'o : “ Libr'o, far'it'a el ŝton'o, en kiu la plej interes'a kaj plej poezi'a part'o de ni'a'j kronik'o'j est'as skrib'it'a. ” Santarém trov'iĝ'as super river'o Tejo, prefer'at'a reĝ'a rezid'ej'o en la 12a jar'cent'o'j. Ĉi tie kun'ven'is la parlament'o en la 13a, 14a kaj 15a jar'cent'o'j. Mi vizit'is ankaŭ la tomb'o'n de Cabral, mal'kovr'int'o de Brazil'o, en la Preĝ'ej'o de Graco. La preĝ'ej'o xml : lang= " pt "> Nossa Senhora da Conceição impon'e star'as sur la plac'o xml : lang= " pt "> da Bandeira , barok'a konstru'aĵ'o el la 17a jar'cent'o kun hel'kolor'a'j kahel'o'j azulejos

    óbidos kaj ties region'o

    Mi al'ven'is la rav'ind'a'n óbidos, kiu konserv'as si'a'n maŭr'a'n aspekt'o'n. La muze'o en'hav'as interes'a'n kolekt'o'n de map'o'j, arm'il'o'j kaj uniform'o'j, uz'it'a'j dum la du'on'insul'a milit'o. En 1808 en la urb'a periferi'o okaz'is la unu'a venk'o de Napoleon'o. Alt'a'j mur'o'j mez'epok'a'j en'tut'e ĉirkaŭ'as óbidos. Mi vag'is sur la pavim'ŝton'et'o'j de voj'et'o'j kaj rigard'is la bril'a'j'n dom'o'j'n blank'a'j'n. La preĝ'ej'o xml : lang= " pt "> Santa Mari'a dat'iĝ'as de la renesanc'o kaj ties mur'o'j est'as kovr'it'a'j per blu'a'j azulejos el la 17a jar'cent'o.

    La sekv'a'n tag'o'n mi vizit'is Alcobaça, Batalha kaj Nazaré. La plej grav'a vid'ind'aĵ'o de la unu'a est'as monaĥ'ej'o, fond'it'a en 1147, kiu hav'as bel'eg'a'n preĝ'ej'o'n kaj klostr'o'j'n. Sed la grandioz'e ornam'it'a ekster'aĵ'o ne konven'as al la spart'a viv'o de cisterci'an'o'j, kiu'j loĝ'is ĉi tie kaj establ'is la unu'a'n lern'ej'o'n en Portugali'o.

    En Batalha trov'iĝ'as unu el la plej vari'e konstru'it'a'j preĝ'ej'o'j en la land'o. En la kanonik'ar-dom'o de la gotik'a monaĥ'ej'o est'as la tomb'o de la ne'kon'at'a soldat'o de Portugali'o, kiu'n oni ĉiam gard'as. Ĉi tie vid'ebl'as bel'eg'a vitral'o, apart'e en la kapel'o de fond'int'o de la lern'ej'o por produkt'ant'o'j de vitral'o'j. La mar'bord'a urb'o Nazaré est'as tiel nom'at'a pro statu'o de la virg'ul'in'o Maria, kiu'n monaĥ'o re'port'is al Nazaret'o en la 4a jar'cent'o. Mi promen'is tra la fascin'a kvartal'o de la fiŝ'kapt'ist'o'j, la pitoresk'a plaĝ'a region'o kaj inter la ĉarm'a'j konstru'aĵ'o'j kaj vid'ind'aĵ'o'j de Sítio.

    Lisbon'o

    Antaŭ mi'a re'flug'o el la lisbon'a flug'haven'o mi hav'is temp'o'n por tra'rigard'i la ĉef'urb'o'n Lisbon'o. La pont'o Vasco da Gama super la potenc'a river'o Tejo , kiu long'as 26 km, est'as unu el la plej long'a'j en la mond'o. Inter la mult'a'j monument'o'j ĉi tie vid'ind'as kopi'o de la Jesu'o-monument'o, kiu trov'iĝ'as en Rio de Ĵanejro. Tre'eg'e impon'as monument'o omaĝ'e al Henrik'o la Navig'ist'o, Vasco da Gam'a kaj mult'a'j ali'a'j portugal'a'j mal'kovr'int'o'j, kiu star'as front'e al Atlantik'o. Ĝi est'as donac'o de Sud-Afrik'o por dank'i tiu'j'n, kiu'j unu'e navig'is al Kab'o de Bon'a Esper'o.

    En Lisbon'o dum ĉiu'j sezon'o'j blov'as vent'o el la ocean'o. La ĉef'urb'o kun 2 milion'o'j da loĝ'ant'o'j, kvin'on'o de la land'a loĝ'ant'ar'o, est'as la plej grand'a urb'o de Portugali'o. Ĉi tie est'as vast'a mar'muze'o, en kiu est'as ekspon'at'a'j vel'ŝip'o'j. La plej bel'a objekt'o est'as reĝ'a barĝ'o, kiu'n vetur'ig'is 78 rem'ist'o'j kaj kiu'n komand'is reĝ'in'o Maria la 1a.

    Mi'a rest'ad'o en bel'eg'a Portugali'o fin'iĝ'is. Mi konstat'is, ke la viv'rapid'o est'as mal'streĉ'a kaj sen'hast'a en la pli mal'grand'a'j urb'o'j de nord'o. Tamen la vari'ec'o de pejzaĝ'o kaj riĉ'aĵ'o je monument'o'j kaj konstru'aĵ'o'j sukces'e komplet'ig'as la tra'viv'aĵ'o'n.

    William SIMCOCK

    Ĉu al social'a darvin'ism'o?

    Gazet'ar'a'j komunik'o'j de la Eŭrop'a Komision'o ĉiam fascin'as. Eĉ pli, se tem'as ne pri fuzi'o inter la kompani'o'j Airtours kaj First Choice aŭ pri “ plen'a dis'volv'ad'o de tri'a'generaci'a'j mov'ebl'a'j komunik'il'o'j ” sed pri iu suk'a tem'o dung'o-kaj soci-rilat'a.

    Lanĉ'ant'e fin'e de maj'o libr'o-dik'a'n raport'o'n de la komision'o kaj la statistik'a inform'serv'o Eurostat pri “ La soci'a situaci'o en EU ”, komision'an'in'o Anna Diamantopoulou elekt'is emfaz'i la tem'o'n en'migr'ad'o. Ĉi tiu pov'as en si mem nek “ korekt'i la mis'a'n aĝ'o'struktur'o'n de la aĝ'iĝ'ant'a eŭrop'an'ar'o ”, nek “ solv'i labor'merkat'a'j'n problem'o'j'n de EU ”, ŝi dir'is. Logik'a tem-elekt'o, ĉar la ĉi-jar'a el'don'o de la raport'o ĉef'tem'e prezent'is tendenc'o'j'n en trans'lok'iĝ'ad'o kaj ties demografi'a'j sekv'o'j.

    Freŝ'a sang'o

    Tamen oni pov'as demand'i si'n, kial komision'an'o ( ceter'e, social'ist'a ) em'as prezent'i en'migr'ad'o'n unu'a'vic'e en labor'merkat'a kaj demografi'a perspektiv'o'j. Est'as tut'e ver'e, ke en'migr'ant'o'j al'port'as freŝ'a'n sang'o'n kaj tre bezon'at'a'j'n kapabl'o'j'n al ni'a fortik'aĵ'a-merkat'a Eŭrop'o, sed ili ne est'u pro tio sol'e rigard'at'a'j kiel ia hom'a rezerv'uj'o, el kiu Eŭrop'o ĉerp'as laŭ si'a'j bezon'o'j.

    Se tiu “ rezerv'uj'a ” vid'punkt'o difin'os la trakt'o'n de en'migr'ad'o far'e de EU, ni pov'os baldaŭ atest'i fort'iĝ'o'n de ia'spec'a social'a darvin'ism'o. En la est'ont'ec'a Eŭrop'o bon'ven'os jun'a'j kaj alt'e kapabl'a'j ali'land'an'o'j, ĝust'e tiu'j, kies plen'um'o'j indig'us al ties sam'land'an'o'j rest'i propr'a'land'e. En tia Eŭrop'o ne-EU-an'o'j dev'os obe'i al ĉiam pli strikt'a'j regul'o'j en'migr'ad'a'j, sed oni ver'ŝajn'e facil'e kre'os escept'o'j'n por talent'o'j bezon'at'a'j en la eŭrop'a labor'merkat'o.

    Lim'iĝ'i

    Ĉu ver'e tia'n mesaĝ'o'n ni ŝat'as aŭd'i? Nun'temp'e, kiam amas'komunik'il'o'j gurd'as la tem'o'n en'migr'ad'o, tro facil'us dir'i : “ Vid'u, ne est'as, ke ni kontraŭ'us en'migr'ad'o'n, sed ni dev'as lim'iĝ'i al tia'spec'a'j hom'o'j, kia'j'n ni bezon'as. ”

    Pli'e, laŭ la raport'o “ La soci'a situaci'o en EU ”, eĉ “ du'obl'iĝ'ant'a en'migr'ad'o kaj sam'temp'a du'obl'iĝ'o de nask'o'cifer'o'j ne sufiĉ'us por signif'e kontribu'i al ekvilibr'ig'o de la labor'merkat'o kaj al solid'ig'o de la pensi-sistem'o'j ”. Se tiel ni stat'as, kia logik'o dikt'as, ke oni sever'ig'u la lim'gard'a'n reĝim'o'n de EU, anstataŭ ig'i la land'lim'o'j'n pli facil'e tra'ir'ebl'a'j?

    Kiu est'as la ver'a defi'o : ĉu konstru'i nov'a'n mur'o'n ĉirkaŭ fortik'aĵ'o Eŭrop'o, aŭ akcept'i pli mult'a'j'n entrepren'em'a'j'n en'migr'ant'o'j'n, kiu'j kun'konstru'u ni'a'n komun'a'n est'ont'ec'o'n?

    István ERTL

    Ĉokolad'a konflikt'o

    Iu litov'a humur'ist'o dir'is : “ La ŝerc'o est'as afer'o serioz'a. ” Okaz'as, ke pro ŝerc'o iu'j pret'as tuj ofend'iĝ'i kaj eĉ si'n turn'i al tribunal'o.

    La estr'ar'o'n de la kompani'o Kraft Foods Lietuva en la urb'o Kaunas, kies dolĉ'a'j produkt'o'j est'as kon'at'a'j en Litovi'o, indign'is la pentr'aĵ'o “ Verd'a ĉokolad'o kun dis'er'ig'it'a kanab'o ” publik'ig'it'a en Inter'ret'o. La kompani'o opini'as, ke la pentr'aĵ'o memor'ig'as pri ĝi'a'j produkt'o'j “ Kron'o ”. Ĉi tiu reĝ'a atribut'o est'as la ĉef'a akcent'o sur pak'um'o'j de ĉokolad'o kaj suker'aĵ'o'j. La reklam'a'n fraz'o'n “ La kron'o prezent'as ” oni najl'is ver'ŝajn'e en la kap'o'n de ĉiu'j loĝ'ant'o'j de Litovi'o.

    La pentr'aĵ'o aper'is somer'e 2001 en la inter art'ist'o'j popular'a inter'ret'a paĝ'o

    xml : lang= " zxx "> art. scen'e. lt
    . En la paĝ'o mult'as ilustr'aĵ'o'j, kies aŭtor'o'j, sufiĉ'e kon'at'a'j pentr'ist'o'j, pri'rid'as var'a'j'n sign'o'j'n de kon'at'a'j firma'o'j. En la mond'o oft'e var'a'j sign'o'j traf'as en art'aĵ'o'j'n. La litov'o'j antaŭ kelk'a'j jar'o'j vid'is ekspozici'o'n de la art'ist'o Coca Cola kaj ali'a'j'n fam'a'j'n firma'o'j'n. La art'ist'o publik'e konfes'is, ke li'a'j verk'o'j cel'as parodi'i la civiliz'o'n. Tamen pro tio nenia kompani'o proces'is kontraŭ li.

    En la menci'it'a art'a TTT-ej'o oni pov'as lok'i pentr'aĵ'o'j'n liber'e. La aŭtor'o de la parodi'o est'as anonim'a. La administr'ant'o'j de la TTT-ej'o dir'is nur, ke li est'as student'o de art'a lern'ej'o, kaj la pentr'aĵ'o'n li kre'is kiel task'labor'o'n pri la tem'o “ Pak'um'o ”. La aŭtor'o uz'as la sam'a'j'n tip'ar'o'j'n kaj stil'o'n. La sur'skrib'o “ Kron'o ” ( litov'e xml : lang= " lt "> Karūna ) en la parodi'aĵ'o est'is ŝanĝ'it'a al “ Ĉap'o ” ( Kepurė ). Sur'flank'a'j divers'lingv'a'j sur'skrib'o'j inform'as pri ĉokolad'o kun kanab'o —popular'a drog'a veget'aĵ'o.

    La kaŭna entrepren'o akuz'as la art'ist'o'j'n, ke ili delikt'is kontraŭ fask'o da leĝ'o'j : pri aŭtor'a'j rajt'o'j, pri konkur'ad'o, tiu pri var'a'j simbol'o'j. Reprezent'ant'o'j ek'minac'is je proces'o, se la parodi'a pentr'aĵ'o dum 4 tag'o'j ne est'os for'ig'it'a. La var'a simbol'o est'as intelekt'a propr'aĵ'o de la kompani'o. Al ĝi'a kre'ad'o kaj uz'ad'o est'as invest'it'a grand'a mon'sum'o kaj la kompani'o postul'os material'a'n kompens'o'n.

    Tamen la jur'ist'o'j dub'as, ĉu la firma'o pov'us pruv'i, ke la parodi'a pentr'aĵ'o est'as kopi'o de la var'a sign'o kaj, ke ĝi damaĝ'as al la reputaci'o de la entrepren'o. Jur'a'j akt'o'j mal'permes'as ajn'a'n uz'o'n de original'o aŭ ĝi'a kopi'o en komerc'o sen konsent'o de la aŭtor'o. Tamen la etiked'o “ verd'a ĉokolad'o ” ne est'is uz'it'a en komerc'o. Kaj ĝi est'as nek original'o, nek kopi'o. Tamen la art'ist'o'j ne ek'dezir'is proces'i kontraŭ la riĉ'a kompani'o. La “ verd'a ĉokolad'o ” est'is anstataŭ'ig'it'a per nekrolog'a sur'skrib'o : “ La labor'o for'ig'it'a pro jur'a'j mis'kompren'o'j. Hur'a! Viv'u jur'a just'ec'o! ”

    Antanas GRINCEVIčIUS

    Schad ne perfekt'as

    Mi re'ag'as al la supr'aĵ'e ekvilibr'a, sed ver'dir'e eg'e tendenc'a ( aŭ eg'e naiv'a ) opini'o “ Nenio perfekt'as ” en MONATO 2002 / 4, p. 9. La aŭtor'o, Werner Schad rekomend'is konsult'i psikiatr'o'n al ĉiu kler'a hom'o, kiu “ sufer'as pro eg'e mal'am'a'j sent'o'j kontraŭ Uson'o ”. Nu, mi rekomend'us al Schad konsult'i bon'a'n libr'o'n pri histori'o, por tiel kompren'i la histori'a'n mal'am'o'n kontraŭ Uson'o en Latin-Amerik'o kaj ali'region'e tra la mond'o. Mi list'ig'u nur kelk'a'j'n okaz'aĵ'o'j'n el la 20a jar'cent'o :

    1913 : Revoluci'o for'kur'ig'as la meksik'a'n diktator'o'n Diaz. Okaz'as demokrati'a balot'ad'o, kie triumf'as Madero. Laŭ instig'o de la uson'a ambasador'o Wilson, Madero est'as murd'it'a, kio est'ig'as dek'jar'a'n civil'a'n milit'o'n.

    1927-1933 : Uson'o milit'e okup'as Nikaragv'o'n. Sandino lukt'as kontraŭ la invad'o. La amas'buĉ'o'j en El Ocotal kaj Las Flores far'e de la uson'a arme'o kaŭz'as protest'o'j'n inter'naci'e.

    1950-1953 : Uson'o milit'e “ sav'as ” Korei'o'n de komun'ism'o. La kost'o : pli ol milion'o da mort'int'o'j.

    1954 : Laŭ uson'a instig'o per'fort'e fal'as en Gvatemal'o la progres'em'a reĝim'o de Arbenz. Ek'as long'a seri'o de gvatemal'a'j milit'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j kruel'e mort'ig'as mil'o'j'n da indiĝen'o'j.

    1964-1973 : Vjetnami'o : simil'e al Korei'o jar'dek'o'n antaŭ'e, la uson'a “ defend'o de l ’ liber'a mond'o ” kost'as mult'eg'a'j'n viv'o'j'n. La masakr'o de vjetnam'a'j vir'in'o'j kaj infan'o'j en vilaĝ'o My Lai en 1968 est'as nur et'a ekzempl'o de la uson'a “ liber'ig'a ” strategi'o.

    1965 : Uson'a invad'o de Dominik'an'a Respublik'o. La cel'o : “ protekt'i la interes'o'j'n de Uson'o ”, dir'as prezid'ant'o Johnson kun sincer'o. La kost'o : 3000 murd'it'o'j ( dominik'an'o'j, kompren'ebl'e ).

    1973 : En Ĉili'o, la demokrati'e elekt'it'a sed por Uson'o politik'e ne'agrabl'a ŝtat'prezid'ant'o Allende perd'as la pov'o'n kaj la viv'o'n dum la faŝism'a puĉ'o de desaparecidos ( t. e. hom'o'j “ mal'aper'ig'it'a'j ” de la polic'o pro politik'a'j kaŭz'o'j ).

    1986 : Uson'o juĝ'as, ke Libi'o est'as teror'ism'a land'o, kaj bombard'as libi'a'j'n urb'o'j'n. Cent'o'j da civil'a'j mort'ig'it'o'j, tut'e sen'kulp'a'j pri la ag'o'j aŭ ne'ag'o'j de Gadafi.

    1989 : Panam'o : ankoraŭ'foj'e Uson'o juĝ'as kaj milit'e ag'as en ali'a land'o. Unu foj'o'n plu civil'ul'o'j sufer'as ( ĉu ebl'e ili kulp'is, ĉar ili permes'is la reĝim'o'n de Noriega? ).

    Juan SCHMITTER-SOTO

    Meksik'o

    Tro'a toler'em'o

    Nun'temp'e oni pov'as observ'i en Argentin'o tragik'a'n ekzempl'o'n de soci'o, kiu si'n detru'as per patologi'a toler'em'o. Toler'em'o est'as nobl'a hom'a kvalit'o. Sed, tro'ig'at'e, ĝi konduk'as al dis'iĝ'o de lim'o'j, kies for'est'o mal'ebl'ig'as dec'e raci'a'n kun'viv'ad'o'n.

    En Latin-Amerik'o Argentin'o est'as ver'ŝajn'e la plej el'star'a land'o pro si'a kultur'a nivel'o pruv'at'a ne nur de ĝi'a'j Nobel-premi'it'o'j, ĝi'a'j teatr'o'j, ĝi'a'j scienc'ul'o'j sed ankaŭ de la hom'a'j kvalit'o'j de ĝi'a'j loĝ'ant'o'j. Sed la toler'em'o ating'is en difin'it'a'j sfer'o'j ( precip'e politik'a, financ'a, eduk'a kaj ekonomi'a ) ne'akcept'ind'a'j'n dimensi'o'j'n.

    Ek'de jar'dek'o'j oni sci'as, ke en la dogan'o grand'skal'e okaz'as ŝtel'o'j kaj tromp'o'j. Neniu klopod'as tiu'j'n ĉes'ig'i. Alt'rang'a funkci'ul'o, kiu intenc'is just'e ord'ig'i la situaci'o'n, est'as murd'it'a. La kulp'ul'o'j'n oni ne trov'is, ebl'e eĉ ne serĉ'is. Dum la last'a'j jar'dek'o'j miliard'o'j da dolar'o'j est'as iel ŝtel'it'a'j de korupt'a'j, neniel pun'it'a'j, politik'ist'o'j. Juĝ'ist'o'j'n, eĉ alt'rang'a'j'n, oni akuz'as kelk'foj'e pro mis'far'o'j : nur tre mal'mult'a'j est'as kondamn'it'a'j.

    Hom'a'j rajt'o'j

    En lern'ej'o'j infan'o'j spert'as, ke mis'far'o'j est'as facil'e pardon'at'a'j. Rezult'e, la nombr'o de ne-plen'aĝ'a'j krim'ul'o'j nun tim'ig'as : inter ili ne mank'as murd'ist'o'j kaj rab'ist'o'j. Tamen polic'ist'o'j ĝeneral'e ne rajt'as ili'n pri'demand'i aŭ arest'i. Sen'respond'ec'a'j neŭr'oz'ul'o'j, kiu'j mis'uz'as la nobl'a'n koncept'o'n pri hom'a'j rajt'o'j, tro oft'e mal'help'as tiu'j'n, kiu'j vol'as defend'i ord'o'n, sekur'o'n kaj pac'o'n. Tamen ankaŭ honest'ul'o'j ind'as est'i defend'at'a'j. Tio'n forges'ant'e, oni vol'e-ne'vol'e kun'labor'as kun tiu'j, kiu'j detru'as pac'a'n kun'viv'ad'o'n.

    Antaŭ ne'long'e aper'is libr'o El atroz encanto de ser argentinos ( La terur'a ĉarm'o est'i argentin'an'o'j ). En la libr'o la aŭtor'o Aguinis esplor'as la kial'o'j'n de la nun'a situaci'o : situaci'o, en kiu milion'o'j perd'as ŝpar'aĵ'o'j'n kaj sekur'ec'o'n pro tro'a toler'em'o.

    Renervo DAŜO

    Sen'viz'a vizi'o

    Mal'kontent'as Rusi'o, ke ĝi'a'j loĝ'ant'o'j en la “ insul'a ” region'o de Kaliningrad'o viz'o'j'n bezon'os por tra'pas'i Litovi'o'n kaj Pol'land'o'n sur'voj'e al ali'a'j part'o'j de si'a propr'a land'o, post kiam Litovi'o kaj Pol'land'o membr'iĝ'os en Eŭrop'a Uni'o. Divers'nivel'e oni diskut'as, kiel pli'facil'ig'i la viv'o'n por la rus'o'j tiel dev'ig'ot'a'j tra'pas'i Eŭrop'a'n Uni'o'n.

    Profesor'o pri teknologi'o ĉe la litov'a milit'a akademi'o, la 68-jar'aĝ'a Algimantas Ambrazevičius, propon'is tunel'o'n sub Pol'land'o. Ĝi kun'lig'us la kaliningrad'a'n region'o'n kun Belorusi'o : per tunel'o pov'us vojaĝ'i sen'viz'e kaj liber'e hom'o'j ; ankaŭ var'o'j facil'e transport'ebl'us. Laŭ la profesor'o, solv'o tia pov'us for'ig'i nun aper'ant'a'j'n politik'a'j'n mis'kompren'o'j'n.

    La profesor'o opini'as, ke tunel'o —70 km long'a —est'us konstru'at'a dum unu jar'o ; post'e ek'funkci'us elektr'a'j, metro'o-spec'a'j trajn'o'j. Ĝi kost'us, laŭ la profesor'o, ekvivalent'o'n de ĉ. miliard'o da eŭr'o'j sed post kvin jar'o'j jam liver'us profit'o'n. Plan'o'n la profesor'o jam prezent'is al la rus'a reg'ist'ar'o.

    LAST

    Faliarilate

    Verd'a'j kurac'il'o'j

    Tro mal'mult'e kred'as litov'o'j je kurac'herb'o'j, asert'as la 58-jar'a Jadvyga Balvociute el nord'a Litovi'o. “ Se ili est'us pli pacienc'a'j kaj regul'e uz'us kurac'herb'a'j'n te'o'j'n, mult'a'j'n san'problem'o'j'n ili pov'us solv'i sen ĥemi'a'j kurac'il'o'j ”, dir'as Jadvyga.

    La herb'ul'in'o, kiu loĝ'as en for'a arb'ar'o, preskaŭ ĉiu'tag'e akcept'as gast'o'j'n kaj respond'as telefon'demand'o'j'n. Plej oft'e hom'o'j vol'as san'iĝ'i de tus'ad'o : Jadvyga propon'as herb'o'te'o'n ne aĉet'ebl'a'n ĉe apotek'o'j, ĉar la herb'o'j ne est'as en'skrib'it'a'j en oficial'a list'o de kurac'herb'o'j de Litovi'o.

    Kontraŭ artik'a'j problem'o'j la herb'ul'in'o rekomend'as te'o'n prepar'it'a'n laŭ la dolor'origin'o kaj sang'o'prem'o de la sufer'ant'o. Oft'e vir'in'o'j help'o'n pet'as por kontraŭ'i la alkohol'ism'o'n de si'a'j edz'o'j. Jadvyga atent'ig'as, ke efik'os kurac'ad'o nur, se la edz'o mem al tio streb'os. Krom'e ŝi neniam dir'as, ke ŝi pli kapabl'as ol kurac'ist'o'j : “ Mi ĉiam est'as nur post ili. Por mi est'as pli simpl'e io'n propon'i, kiam ven'int'a person'o jam sci'as si'a'n diagnoz'o'n ”.

    Ekologi'a bien'o

    Jadvyga stud'is farmaci'o'n en Kaunas kaj labor'is kiel apotek'ist'in'o. Pro famili'a'j kial'o'j ŝi for'las'is la urb'o'n kaj star'ig'is ekologi'a'n bien'o'n kaj okup'iĝ'is pri natur'a potenc'o. Nun, maj'e-juni'e, ŝi kolekt'as herb'o'j'n el apud'a'j herb'ej'o'j, arb'ar'o'j kaj propr'a teren'o. Dek'o'j'n da kil'o'gram'o'j ŝi kolekt'as, el kiu'j ŝi prepar'as si'a'j'n te'o'j'n, antaŭ ol ili'n dis'send'i tra la land'o.

    Ŝi mem ĉiu'tag'e trink'as ment'a'n te'o'n, kiu laŭ Jadvyga esting'as soif'o'n kaj kap'dolor'o'n kaj pli'bon'ig'as aktiv'o'n de hepat'o kaj la digest'a sistem'o. Ŝi rev'as, ke iam litov'o'j akcept'os la potenc'o'n de herb'o'j, kaj apud la dom'o ŝi aranĝ'is ekspozici'o'n pri la verd'a'j kurac'il'o'j.

    Laimius STRAžNICKAS

    La katalun'a

    Pri'skrib'i mal'pli'mult'a'n lingv'o'n ebl'as el pur'e gramatik'a vid'punkt'o. En la kaz'o de latin'id'a lingv'o, kiel la katalun'a, tio apenaŭ interes'os mult'a'j'n leg'ant'o'j'n de MONATO : tia lingv'o'tip'o est'as vast'e kon'at'a kaj la apart'aĵ'o'j'n de la katalun'a ni pov'as konsider'i sen'grav'a'j ŝibolet'o'j. Tamen la katalun'a montr'iĝ'as apart'e interes'a el la vid'punkt'o de soci'lingv'ist'ik'o kaj lingv'o'plan'ad'o. Tem'as sen'dub'e pri minoritat'a lingv'o, sed precip'e pli pro ĝi'a uz'ad'o, ol pro la kvant'o de parol'kapabl'ul'o'j en ĝi'a teritori'o : mal'facil'as konkurenc'i kontraŭ la hispan'a kaj la franc'a. Se al tio oni al'don'as fulm'rapid'a'n tut'mond'iĝ'a'n procez'o'n, al'port'ant'a'n ankaŭ la angl'a'n kiel pli'a'n konkur'ant'o'n en divers'a'j fak'o'j, la afer'o evident'iĝ'as komplik'a.

    En tia mal'facil'a situaci'o interes'as spekt'i, kiel barakt'as la katalun'a : tem'as tre ver'ŝajn'e pri la plej bon'stat'a mal'pli'mult'a lingv'o en Eŭrop'o, do el la analiz'o de ĝi'a'j problem'o'j pov'us el'tir'iĝ'i plen'a sen'esper'iĝ'o pri la est'ont'o de minoritat'a'j lingv'o'j en teknologi'a mond'o.

    Ankaŭ lingv'o'plan'ad'o rol'as el'star'e. Ni analiz'os la subjektiv'a'n grav'ec'o'n de la dialekt'o'j en la katalun'a : kiu'grad'e la norm'o prefer'e est'u unu'ec'a, tiel ke la merkat'o far'iĝ'u pli vast'a, kaj la lingv'o sukces'u re'prosper'i, est'as ŝlos'il'a decid'o. Kaj mal'e, ni vid'os kiel ebl'as al'pren'i politik'a'j'n decid'o'j'n por vol'e distanc'ig'i proksim'eg'a'j'n parol'form'o'j'n kaj facil'ig'i la fin'a'n dis'fal'o'n de la lingv'o. En tia situaci'o lingv'o'politik'o montr'iĝ'as esenc'a, kaj ni rimark'os, kiel divers'a'j reg'ist'ar'o'j program'as mal'sam'a'j'n politik'o'j'n.

    Ne'last'e, en tia'j lim'situaci'o'j, demografi'o lud'as centr'a'n rol'o'n. Se est'as problem'o'j en solid'a'j ŝtat'o'j, ĉar tio, ke ebl'e 10 % de la loĝ'ant'ar'o est'as ali'de'ven'a, ebl'as sen'pen'e imag'i, kio okaz'as, ĉe minoritat'lingv'an'o'j kun mal'mult'a'j aŭ nul'a'j ebl'o'j leĝ'don'i kaj ricev'ant'a'j plur'obl'e pli grand'a'n en'migr'ad'o'n, krom'e de hom'o'j ne ĉiam konsci'a'j pri tio, ke ind'as lern'i la lingv'o'n de la gast'ig'ant'a popol'o.

    La katalun'a est'as la plej vast'e parol'at'a ne'ŝtat'a lingv'o en Eŭrop'o : ĝi super'as eĉ ne'mal'mult'a'j'n oficial'a'j'n lingv'o'j'n laŭ tiu konsider'o. Ĝi'n de'nask'e parol'as pli ol 5 milion'o'j da hom'o'j en ĉ. 10-milion'a teritori'o, en la et'et'a Andor'o ( kie ĝi fakt'e jes est'as la ŝtat'a lingv'o ), la franc'a Nord-Kataluni'o kaj la orient'o de la iber'a du'on'insul'o en Hispani'o : en la aŭtonom'a'j komun'um'o'j de Kataluni'o, Valenci'land'o, Balear'a'j Insul'o'j, Aragon'o kaj Murcio. Ankaŭ en urb'o L ’ Alguer / Alg'her'o, en Sardi'o, ĝi est'as la de'nask'a lingv'o de ĉ. 40 % de la loĝ'ant'ar'o.

    En Hispani'o ĝi re'far'iĝ'is kun'oficial'a lingv'o en Kataluni'o, Valenci'land'o kaj la Balear'a'j Insul'o'j fin'e de la 1970aj jar'o'j, kun la demokrati'iĝ'o de la land'o. En Aragon'o ĝi ne est'as kun'oficial'a, sed est'as instru'at'a en preskaŭ ĉiu'j lern'ej'o'j de la lim'a region'o, kie ĝi est'as uz'at'a ( ĉ. 90 % de la 50 000-hom'a loĝ'ant'ar'o ).

    Histori'o

    La histori'o de la lingv'o simil'as al tiu de la ceter'a'j viv'ant'a'j latin'id'a'j lingv'o'j de la iber'a du'on'insul'o. La lul'il'o situ'as en la orient'o de Pirene'o'j : sam'e la aragon'a, kastili'a, asturi-leon'a kaj galeg-portugal'a nask'iĝ'is en la nord'o de la du'on'insul'o. La kre'iĝ'o de divers'a'j reĝ'land'o'j, i. a. sur'baz'e de tiu'j lingv'o'j, kaj ili'a konker'ad'o kaj koloni'ad'o de sud'a'j teritori'o'j kre'is kvin paralel'a'j'n lingv'o-bend'o'j'n.

    Tiu period'o de fiks'iĝ'o de la lingv'a'j lim'o'j okaz'is inter la 9a kaj la 13a jar'cent'o. Ind'as cit'i du grand'a'j'n salt'o'j'n : la konker'o'n de sud'a Kataluni'o dum la 12a jar'cent'o kaj tiu de Balear'o'j kaj Valenci'land'o dum la 13a. Tiu'temp'e la nov'a'j teritori'o'j est'is ver'ŝajn'e en'tut'e arab'a'j kaj islam'a'j, ĉef'e ek'de la 11a jar'cent'o, kaj la milit'o'j apart'e kruel'a'j : post la konker'o de Minork'o, ekzempl'e, la tut'a loĝ'ant'ar'o est'is sklav'ig'it'a, vend'it'a sur la kontinent'o kaj re'nov'ig'it'a de kontinent'a'j koloni'ant'o'j. Krom'e, la islam'a loĝ'ant'ar'o, abund'e post'rest'int'a, ĉef'e en Valenci'land'o, apenaŭ apostat'is aŭ trans'lingv'iĝ'is. Malgraŭ tio, ke ĝi plu tie est'is pli'mult'a dum preskaŭ tri jar'cent'o'j, ĝi las'is ne'mult'a'j'n spur'o'j'n en la lingv'o : tut'e ne tiel, kiel oni pov'us konjekt'i, se ĝi est'us konsist'ig'int'a la ĉef'a'n substrat'o'n de la nun'a loĝ'ant'ar'o. En la 17a jar'cent'o islam'an'o'j est'is terur'e for'pel'it'a'j ( Valenci'land'o perd'is tiam ver'ŝajn'e tri'on'o'n de si'a loĝ'ant'ar'o ) kaj la nun'a'j valenci'an'o'j est'as en'tut'e post'e'ul'o'j de la mez'epok'a'j koloni'ant'o'j, ĉef'e katalun'a'j. Ankaŭ influ'o'j mozarab'a'j ( sud-iberi'a'j latin'id'a'j lingv'o'j ) est'as apenaŭ percept'ebl'a'j, mal'kiel ekzempl'e en la mez'a kaj sud'a portugal'a.

    Tiu histori'o de la lingv'o, lig'it'a al per'fort'o'j, facil'e plu spur'ebl'as nun'temp'e en la dialekt'o'j : dum la trans'ir'o de la katalun'a al la aragon'a en Pirene'o'j est'as tre'eg'e kontinu'a ( tiel ke est'as fak'a'j disput'o'j, ĉu lim'dialekt'o'n oni atribu'u al unu aŭ ali'a ), la lingv'a lim'o sud'e est'as surpriz'e tranĉ'a : en Valenci'land'o mem, ekzempl'e, kie okcident'e oni parol'as hispan'e kaj orient'e katalun'e, trans'ir'ant'e de vilaĝ'o al ali'a, oni konstat'as grad'o'j'n de katalun'lingv'ec'o de 70-80 % kaj sen'per'e de 0-5 %. Mal'e, la dialekt'a trans'ir'o nord'e-sud'e, en la katalun'a, est'as tre laŭ'grad'a —orient'e-okcident'e, tuj evident'a.

    Dialekt'o'j

    Parol'ant'e pri si'a lingv'o, katalun'o'j oft'e insist'e atent'ig'as pri la dialekt'a divers'ec'o : ne pro tio, ke ili tre mal'sam'as ( la hispan'a parol'at'a en la du'on'insul'o mult'e pli divers'as ), sed pro ia soci'ologi'a abomen'o de centraliz'ism'o. Por parol'i pri kia est'as la katalun'a, ind'as tio'n far'i sur'baz'e de ĝi'a'j lok'a'j variant'o'j.

    Kiel dir'it'e, ekzist'as du grand'a'j dialekt'ar'o'j : orient'a kaj okcident'a. La mal'sam'ec'o'j est'as ĉef'e fonetik'a'j, kvankam ekzist'as nombr'o da karakteriz'a'j vort'o'j : la okcident'a'j oft'e est'as iom pli simil'a'j al tiu'j de la ceter'a'j du'on'insul'a'j latin'id'a'j lingv'o'j, ver'ŝajn'e pro komun'a antaŭ'romi'a iberi-eŭsk'a substrat'o kontrast'e al kelt'a, orient'e. Ekzempl'o est'as la vort'o “ spegul'o ” : okcident'e : espill ( hispan'a espejo , portugal'a espelho ), orient'e : mirall ( okcitan'a : miralh , franc'a miroir ).

    La ĉef'a mal'sam'o kuŝ'as en la vokal'sistem'o. Ĝi est'as princip'e sep-membr'a : ĝi disting'as inter vast'a'j kaj mal'vast'a'j e kaj o ( kiel en la portugal'a, franc'a kaj ital'a, kaj mal'kiel en la hispan'a ) ; en Balear'o'j ekzist'as pli'a akcent'a vokal'o / ə /, mez'a, kiu far'iĝ'is vast'a e en la kontinent'a orient'o. La sen'akcent'a'j vokal'o'j sekv'as regul'a'n fonologi'a'n procez'o'n nom'at'a'n redukt'iĝ'o : ne ekzist'as tie vast'ec-disting'o. Sed en orient'o, tiu procez'o evolu'is : sen'akcent'a'j a kaj e konfuz'iĝ'as en mez'a'n vokal'o'n / ə /, dum ambaŭ o konfuz'iĝ'as kun u : xocolata ( ĉokolad'o ) est'as prononc'at'a ĉokolata okcident'e kaj ŝukulatə orient'e. Do, se okcident'e est'as kvin-vokal'a sistem'o en la sen'akcent'a'j vokal'o'j, orient'e far'iĝ'is nur tri.

    Est'as mal'klar'e, kial kaj kiam tiu diferenc'o ek'est'is. La tradici'a skol'o asert'as, ke la orient'a'n redukt'o'n de / a / kaj / e / kaŭz'is substrat'o kaj ĝi tiel long'as, kiel la lingv'o mem. Modern'ul'o'j taks'as, ke ĝi aper'is nur en la 13a jar'cent'o. La redukt'o de / o / al / u / laŭ'dir'e nur ek'okaz'is en la 16a jar'cent'o : ĝi fakt'e ne plen'e traf'is la tut'a'n orient'o'n, ĉar ĝi ne okaz'as en Majork'o, kvankam jes en la ceter'a'j pli mal'grand'a'j insul'o'j.

    Orient'o ĉiam montr'iĝ'is la plej nov'iĝ'em'a : la pli'mult'a'j evolu'o'j origin'is tie kaj vast'iĝ'is okcident'e'n kaj sud'e'n : ekzempl'e la ne'disting'o de / b / kaj / v / ( ĝeneral'a nur en Kataluni'o, kaj ankoraŭ tie ekzist'ant'a komenc'e de la 20a jar'cent'o en sud'a'j vilaĝ'o'j ), aŭ la uz'ad'o de perfekt'a pase'o sur'baz'e de la help'verb'o “ ir'i ”. La okcident'a'j dialekt'o'j est'as pli proksim'a'j al la skrib'a lingv'o kaj al tiu de la mez'epok'o. Sed tiu'j'n diferenc'o'j'n oni neniel dev'as tro'ig'i : ekzist'as neniu'j inter'kompren'iĝ'a'j problem'o'j inter orient'an'o'j kaj okcident'an'o'j ; fakt'e est'as sol'e foj'a'j mal'facil'aĵ'o'j ĉe kontinent'an'o'j aŭd'ant'a'j por la unu'a foj'o balear'o'j'n, pro cert'a lok'a evolu'o de la insul'ar'a'j vokal'tembr'o'j kaj iom apart'a'j konsonant'a'j asimil'iĝ'o'j kaj di'simil'iĝ'o'j. Ali'flank'e, la proz'a'n mez'epok'a'n katalun'a'n pov'as sen grand'a pen'o leg'i kiu ajn mez'lern'ej'an'o.

    En la katalun'a televid'o est'as apart'a zorg'o, ke en la nov'aĵ-program'o'j est'u reprezent'at'a'j ĉiu'j kvin dialekt'o'j, kvankam la film'o'j est'as dubl'it'a'j nur al la centr'a ( barcelon'a ). La valenci'a televid'o uz'as nur la tie'a'n dialekt'o'n, kaj la film'o'j preskaŭ ekskluziv'e est'as dubl'it'a'j en... la hispan'a'n. Kaj tiu est'as en Valenci'land'o ankaŭ la lingv'o de la plej spekt'at'a'j distr'a'j program'o'j. La dekstr'a reg'ist'ar'o ŝajn'e konsider'as la katalun'a'n ia latin'o taŭg'a nur por la nov'aĵ'o'j —aŭ tio laŭ ili sufiĉ'as, por kaŝ'i si'a'n kun'labor'o'n kun la lingv'o-anstataŭ'a procez'o. Krom'e, jam en 1991 la televid'estr'o'j publik'ig'is list'o'n de mal'permes'it'a'j katalun'ism'o'j kaj mal'dung'is la tut'a'n team'o'n de kontrol'ist'o'j de la televid'o : la katalun'a uz'at'a de la tie'a televid'o est'as ne nur mal'mult'a, sed apart'e dis'dialekt'em'a.

    Ankaŭ skrib'e la norm'o difin'as divers'a'j'n dialekt'a'j'n vari'aĵ'o'j'n, pro tiu alud'it'a kontraŭ'star'o de centraliz'ism'o. La plej karakteriz'a est'as la unu'a person'o de la singular'o de la prezenc'o :

    [ ... ]

    La plej arkaik'a form'o est'as la balear'a, kiu kontinent'e unu'e evolu'is al la nun'a valenci'a form'o kaj post'e al la nun'a'j kataluni'a'j ; la nord-katalun'a ŝuld'iĝ'as al okcitan'a influ'o.

    Kiel dir'it'e, kaj malgraŭ ĉia'j zorg'o'j, la diferenc'o'j est'as apenaŭ'a'j. Amuz'em'ul'o'j pov'as klopod'i trov'i la et'et'a'j'n ŝanĝ'o'j'n inter la oficial'a'j traduk'o'j de la hispan'a konstituci'o far'e de la kataluni'a kaj valenci'a aŭtonom'a'j komun'um'o'j ĉe

    xml : lang= " zxx "> www. parlament-cat. es / consti. htm
    kaj
    xml : lang= " zxx "> public1. pre. gva. es / dogv pdf / Constitucio. pdfpagemode=bookmarks

    Soci'lingv'ist'ik'o

    Kiel Kebeki'o, la Katalun'a Land'ar'o est'as paradiz'o por soci'lingv'ist'o'j kaj fak'ul'o'j pri lingv'o-kontakt'o'j. Ver'ŝajn'e la pli'mult'o de la eŭrop'an'o'j ne est'as al'kutim'iĝ'int'a al plur'op'a'j konversaci'o'j, kie parol'ant'o'j ŝanĝ'as la uz'at'a'n lingv'o'n mez'e de fraz'o fiks'int'e la rigard'o'n sur unu kaj ali'a hom'o. Aŭ pri dialog'o'j, kie ĉiu uz'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n, ne al'trud'ant'e al la al'parol'at'o la aktiv'a'n uz'ad'o'n de fremd'a idiom'o. Tia'j afer'o'j est'as ĉiu'tag'aĵ'o'j en Kataluni'o.

    Ni ne roz'kolor'ig'u la situaci'o'n : kiam du lingv'o'j konkurenc'as en la sam'a teritori'o por la sam'a'j funkci'o'j, konflikt'o est'as ne'evit'ebl'a. Ĝi tamen tut'e ne plu est'as per'fort'a, kiel vi pov'is konstat'i en la supr'a'j ekzempl'o'j : nur en Valenci'land'o, kie la katalun'a spert'as grav'a'n danĝer'o'n de mal'aper'o en kelk'a'j region'o'j sud'a'j kaj mar'bord'a'j, kaj la hispan'ism'a'j fort'o'j est'as mult'e pli ekstrem'e konservativ'a'j, la konflikt'o de temp'o al temp'o evident'iĝ'as tia.

    La katalun'a est'is dum plur'a'j jar'cent'o'j lingv'o persekut'at'a. En nord'a Kataluni'o est'is deviz'o'j en la lern'ej'o'j, kiel soyez propres, parlez français ( est'u pur'a'j, parol'u franc'e ) aŭ il est défendu de cracher par terre et de parler catalan ( est'as mal'permes'it'e kraĉ'i sur'plank'e'n kaj parol'i katalun'e ). Trans la ŝtat'a lim'o, la plej oft'a'j ekvivalent'a'j hom'o'fobi'a'j perl'o'j est'is habla en cristiano ( parol'u krist'an'e ) aŭ habla la lengua del imperio ( parol'u la imperi'a'n lingv'o'n ). En Hispani'o, por cit'i rid'ind'a'n ekzempl'o'n, est'is leĝ'o malpemesanta parol'i telefon'e en la katalun'a ; sed est'as mult'eg'a'j ali'a'j tre mal'rid'ig'a'j. Ĉio ĉi tamen ne mal'help'is, ke en 2001 unu'e la reĝ'o de Hispani'o kaj post'e la ministr'o pri kler'iĝ'o sen'hont'e asert'is, ke la hispan'a neniam est'is al'trud'it'a kaj ke la katalun'a'n oni neniam mal'permes'is aŭ kontraŭ'star'is : akut'a atak'o de revizi'ism'o de la nun reg'ant'a hispan'a dekstr'o, hered'int'o de frank'ism'o —kaj pri afer'o'j tiel freŝ'dat'a'j, ke milion'o'j da katalun'o'j tro bon'e memor'as. Malgraŭ la protest'o'j laŭt'a'j kaj re'a'j, nek unu nek la ali'a mal'konfes'is si'a'j'n el'dir'o'j'n.

    Hispan'a'j politik'ist'o'j bedaŭr'ind'e ne ĝu'as la monopol'o'n de demagogi'o : en Franci'o el'star'is antaŭ ne'long'e la diskut'o'j, ĉu la korsik'a'n oni pov'as star'ig'i kiel dev'ig'a'n stud'objekt'o'n en la tie'a'j lern'ej'o'j. La star'punkt'o de la Konstituci'a Konsili'o ( 2002-01-17 ) est'as, ke tia el'paŝ'o kontraŭ'us la franc'a'n ĉef'leĝ'o'n : sekv'e oni ne pov'as dev'ig'e instru'i la korsik'a'n, breton'a'n, okcitan'a'n, eŭsk'a'n aŭ katalun'a'n... sed jes la angl'a'n.

    Kompren'ebl'e dank'e al tia'j politik'o'j, Nord-Kataluni'o est'as sen'dub'e la lok'o, kie la katalun'a plej mal'bon'e fart'as. Post 350 jar'o'j da prem'ad'o, laŭ'dir'e 35 % de la hom'o'j parol'as ĝi'n ( ĉef'e mal'jun'ul'o'j kaj vilaĝ'an'o'j ), kaj el ili nur du'on'o asert'as oft'e ĝi'n uz'i. En'tut'e 55 % ĝi'n kompren'as. Kvankam ebl'e plej oft'e oni ne plu konsider'as ĝi'n ĵargon'o, ĝi ankoraŭ ne est'as akcept'at'a kiel plen'rajt'a lingv'o.

    Trans'lim'e la afer'o'j radikal'e mal'simil'as, eĉ en la plej mal'favor'a'j lok'o'j por la lingv'o : la grad'o'n de kompren'o en Kataluni'o, Valenci'land'o kaj Balear'o'j, laŭ la oficial'a popol'nombr'ad'o, est'as respektiv'e 95 %, 90 % kaj 94 %. Tio ne rezult'as de pli'a simil'ec'o de la katalun'a kaj la hispan'a : tem'as pri ne inter'kompren'ebl'a'j lingv'o'j kaj, mal'e, almenaŭ leksik'e la katalun'a pli simil'as al la franc'a ( kompar'u : menjar / manger / manĝ'i kaj comer , taula / table / tabl'o kaj mesa , fam / faim / mal'sat'o kaj hambre , ktp ). La kaŭz'o'j est'as histori'a'j kaj soci'ologi'a'j : nun'temp'e, en la lingv'e plej sent'em'a land'o, Kataluni'o, est'as preskaŭ tabu'o, asert'i si'n ne'kompren'ant'a la katalun'a'n. Tial est'as klar'e, ke tiu'j oficial'a'j statistik'o'j est'as puf'it'a'j —sed tio montr'iĝ'as konven'a por ĉiu'j : politik'ist'o'j kaj hispan'lingv'an'o'j pov'as asert'i, ke ili far'is si'a'j'n hejm'task'o'j'n, kaj ke montr'iĝ'as “ integr'iĝ'em'o ” ( ŝlos'il'a vort'o en la lok'a politik'o ), dum katalun'lingv'an'o'j pov'as rest'i trankvil'a'j, ĉar la lingv'o ŝajn'e antaŭ'e'n'ir'as.

    La situaci'o est'as fakt'e mult'e pli kompleks'a kaj nuanc'it'a. Se konsider'i la ĝust'a'j'n parametr'o'j'n ( nom'e efektiv'a uz'ad'o kaj kvalit'o de la lingv'o ), la afer'o tut'e ne est'as tiel kontent'ig'a.

    Se analiz'i la nombr'o'n de lingv'o'kapabl'a'j infan'o'j laŭ la popol'nombr'ad'o'j, konstat'ebl'as ekstrem'a mal'pli'mult'iĝ'o de la katalun'a en la sud'a'valenci'a'j urb'o'j, sam'e kiel en la sud'a'j balear'a'j insul'o'j Ejviso kaj Form'enter'o. En la unu'a kaz'o, part'o'n kaŭz'is amas'a al'ven'o de kastili'lingv'a'j en'migr'int'o'j, sed ankaŭ mult'nombr'a perd'o de la lingv'o'trans'don'o dum la faŝism'a diktatur'o ( kompar'ad'o de la parol'kapabl'o laŭ aĝ'o'grup'o'j tio'n evident'ig'as ). Katastrof'a lingv'o'politik'o en la last'a'j du jar'dek'o'j en Valenci'land'o ( el kiu ni iom menci'is la televid'a'n ) neniel help'os renvers'ad'o'n de tiu tendenc'o.

    En Balear'o'j, tre apart'as la ekster'ordinar'a migr'a flu'o de la last'a'j jar'o'j, ĉef'e de german'a'j kaj brit'a'j pensi'ul'o'j, kiu al'don'iĝ'as al tiu de la hispan'lingv'an'o'j dum la reĝim'o de Franc'o. Laŭ la statistik'o'j de 2001 19 % de la loĝ'ant'ar'o est'as ekster'hispan'a ( 30 % en Ejviso ). De 1996 al 2001 la loĝ'ant'ar'o kresk'is je 120 000 ( sum'e, 875 000 hom'o'j ), el kiu'j 110 000 en'migr'int'o'j : 35 % el Hispani'o kaj 65 % ekster ĝi. Laŭ tia'j kresk'o'j est'as facil'e prognoz'i lingv'a'n dis'fal'o'n.

    Ĉu turn'punkt'o en Kataluni'o?

    Tia situaci'o simil'as al tiu, kiu okaz'is en Kataluni'o dum la 1950aj kaj 60aj jar'o'j, kvankam tiam la al'ven'int'o'j est'is preskaŭ ekskluziv'e el Hispani'o. Dum la 20a jar'cent'o, la loĝ'ant'ar'o tri'obl'iĝ'is : de 2-ĝi far'iĝ'is 6, 2-milion'a. De 1900 al 1980 la land'o ricev'is 2 350 000 en'migr'int'o'j'n, kaj konkret'e en la pint'a period'o 1955-1975 la loĝ'ant'ar'o kresk'is je 2 milion'o'j, el kiu'j pli ol du'on'o pro migr'o'flu'o'j. En 1970 38 % de la loĝ'ant'ar'o nask'iĝ'is ekster Kataluni'o. Resum'e : 75 % de la nun'a loĝ'ant'ar'o almenaŭ part'e de'ven'as de la 20-jar'cent'a en'migr'ad'o.

    Tiu'j grand'eg'a'j ŝanĝ'o'j kompren'ebl'e profund'e sku'is la lingv'a'n situaci'o'n. Kataluni'an'o'j ( kaj hispani'an'o'j ) kred'as, ke la land'o est'as ĉef'e katalun'lingv'a, sed tio mal'cert'as laŭ la soci'lingv'ist'ik'a'j esplor'o'j : ŝajn'e ne pli ol 51-52 % de la loĝ'ant'ar'o est'as tia.

    Ekzist'as mult'a'j kaj detal'a'j soci'lingv'ist'ik'a'j stud'o'j, sed ĵus aper'is la unu'a'j rezult'o'j de apart'e interes'a esplor'o pri la inter'generaci'a lingv'o'trans'don'ad'o. Sur'baz'e de mem'star'a enket'o, la aŭtor'o'j mal'kovr'is, ke 60, 5 % de la hom'o'j inter 15 kaj 24-jar'aĝ'a'j parol'as hispan'e kun la patr'o ( dum ĉe pli-ol-65-jar'ul'o'j tem'as pri 47 % ) : do larĝ'a pli'mult'o de la baldaŭ nask'ont'a generaci'o uz'as la hispan'a'n hejm'e.

    Eg'e interes'e montr'iĝ'as far'i la demand'o'n en la invers'a direkt'o : kiu'n lingv'o'n oni parol'as kun la ge'fil'o'j —kaj kompar'i ĝi'n kun la lingv'o uz'at'a kun la ge'patr'o'j. Evident'iĝ'as fort'a lingv'o'ŝanĝ'o en du generaci'o'j en la direkt'o'n de la katalun'a. Tamen la aŭtor'o'j est'as sin'gard'em'a'j kaj atent'ig'as, ke neces'as atend'i 15-20 jar'o'j'n por analiz'i, kio'n far'os la generaci'o sub 24 jar'o'j. Krom'e ali'a'j soci'lingv'ist'o'j rimark'as re'uz'ad'o'n de la hispan'a, kiam la ge'fil'o'j far'iĝ'is dek-jar'a'j.

    Apart'e atent'ind'a est'as la kvalit'o de la lingv'o, se ĝi sukces'os glut'i tiu'n lavang'o'n de nov'a'j parol'ant'o'j : est'as apenaŭ pens'ebl'e, ke ĝi ne evolu'os en la direkt'o'n de la hispan'a pro tiu nov'a substrat'o... kaj ankaŭ pro la de'nask'a'j katalun'lingv'an'o'j mem, kies ĉiu'tag'a aŭskult'ad'o kaj aktiv'a uz'ad'o de la hispan'a, kaŭz'as ne'evit'ebl'a'j'n lingv'a'j'n lik'eg'o'j'n. Fakt'e mult'a'j lingv'ist'o'j pli aŭ mal'pli akr'e aŭ ĉagren'e rimark'is la hispan'iĝ'o'n de la katalun'a en ĉiu'j kamp'o'j, kaj tre special'e en la fonetik'o kaj leksik'o. Fonetik'e, ekzempl'e, jam ne mal'oft'as televid'a'j kaj radi'a'j ĵurnal'ist'o'j kun fort'eg'a hispan'a parol'manier'o ( sen'voĉ'ig'o de / z /, / ĵ / kaj / ĝ /, / lj / iĝ'as / j /, ne'disting'o de vokal'vast'ec'o, ktp! ) : tio por kelk'a'j est'as nepr'e mal'taŭg'a por profesi'ul'o'j de komunik'ad'o ; sed tio, ke ĝi ne star'ig'as korus'o'n da ve'o'j aŭ plend'o'j pov'as montr'i ia'n bon'vol'em'o'n kaj akcept'em'o'n de la pli'mult'o de la loĝ'ant'ar'o —la pur'ism'a'j re'ag'o'j de la 70aj jar'o'j de'long'e sink'as en forges'o. Leksik'e, la en'konduk'o de hispan'a'j vort'o'j aŭ parol'turn'o'j kaj la perd'o de disting'o'j mank'ant'a'j en la hispan'a ( ekzempl'e por “ nenio ” kaj “ neniom ”, aŭ ne'mal'grand'a stok'o da pronom'o'j ) est'as tre sent'ebl'a'j. La nov'a'j generaci'o'j jam stud'is ĉef'e katalun'e en la element'a kaj mez'a lern'ej'o'j, sed por mult'a'j jun'a'j loĝ'ant'o'j de la barcelon'a ĉirkaŭ'urb'o tio ne sufiĉ'as por flu'e kaj sen'ĝen'e pov'i esprim'i si'n katalun'e. Tio ankaŭ montr'iĝ'as ne'sufiĉ'a por halt'ig'i evident'a'n kaj rapid'a'n lingv'o'evolu'o'n. Ĝust'e iel la grad'o de akcept'em'o antaŭ tia'j ŝanĝ'o'j star'ig'is foj'e iom akr'a'n diskut'o'n en la katalun'a'j intelekt'ul'a'j rond'o'j antaŭ 10-15 jar'o'j inter parti'an'o'j de la katalun'a light kaj de la norm'ar'o fiks'iĝ'int'a komenc'e de la jar'cent'o.

    La katalun'a, do, tra'viv'as interes'a'n turn'punkt'o'n, kie ebl'e est'os decid'it'a ĝi'a sort'o, almenaŭ por la ven'ont'a du'on'jar'cent'o. Ĝi'a situaci'o fort'e mal'sam'as en la divers'a'j region'o'j, kie ĝi est'as parol'at'a, kaj ties diferenc'o'j kresk'is en la last'a'j 25 jar'o'j. En Kataluni'o, kie ĝi pli bon'e fart'as, la lingv'o tamen risk'as fin'fin'e far'iĝ'i minoritat'a, kaj ĝi jam fakt'e est'as tia inter la pli jun'a part'o de la loĝ'ant'ar'o. La ŝajn'a trans'pren'o de la katalun'a far'e de part'o de la hispan'lingv'an'o'j tamen cert'e las'os profund'a'n spur'o'n en la lingv'o mem. La lingv'o ebl'e star'as antaŭ la mal'facil'eg'a decid'o, ĉu pur'ism'e “ mort'i star'ant'e ” aŭ toler'i lavang'o'n de hispan'ism'o'j. Pli'mult'o de la parol'ant'o'j ŝajn'e jam akcept'is tiu'n du'a'n ebl'o'n. La lingv'o tamen dev'as ankoraŭ skerm'i kun nov'a'j situaci'o'j, kiel la teknologi'a revoluci'o aŭ la al'ven'o de nov'a generaci'o de en'migr'int'o'j, ĉef'e el Magreb'o kaj Sud-Amerik'o.

    Hektor ALOS I FONT

    Baldaŭ liber'a komerc'o en Balkani'o

    “ Ĝis la fin'o de 2002 ek'funkci'os zon'o de liber'a komerc'o inter la land'o'j de sud-orient'a Eŭrop'o ”, prognoz'is la aŭstr'a eks'a vic'kancelier'o Erhard Busek, nun'a special'a kun'ord'ig'ant'o de la Stabil'ec'pakt'o por tiu part'o de Eŭrop'o. Li'a prognoz'o baz'iĝ'as sur la sub'skrib'it'a'j aŭ baldaŭ sub'skrib'ot'a'j du'flank'a'j trakt'at'o'j pri liber'a komerc'o inter ĉiu'j land'o'j de la region'o. Jam est'as sub'skrib'it'a'j naŭ, kaj pri ali'a'j naŭ la inter'trakt'o'j plu daŭr'as, li komunik'is.

    Busek menci'is kiel problem'o'n tri land'par'o'j'n, ĉe kiu'j la inter'trakt'o'j ankoraŭ ne komenc'iĝ'is —inter Rumani'o kaj Albani'o, inter Rumani'o kaj Bosni'o-Hercegovin'o kaj inter Bulgari'o kaj Albani'o.

    Tiu prognoz'o de la special'a kun'ord'ig'ant'o est'is far'it'a dum renkont'iĝ'o de ministr'o'j el Balkani'o rilat'e liber'ig'o'n kaj facil'ig'o'n de la komerc'o en'kadr'e de Labor'tabl'o 2 “ Ekonomi'a re'konstru'o, evolu'o kaj kun'labor'o ” de la Stabil'ec'pakt'o pri sud-orient'a Eŭrop'o, kiu okaz'is en Sofi'o. Part'o'pren'is reg'ist'ar'a'j reprezent'ant'o'j de Albani'o, Bosni'o-Hercegovin'o, Bulgari'o, Jugoslavi'o, Kroati'o, Makedoni'o, Moldavi'o kaj Rumani'o. Ĉe'est'is ankaŭ reprezent'ant'o'j de Eŭrop'a Uni'o, Turki'o, Svis'land'o kaj de Mond'a Bank'o.

    Erhard Busek memor'ig'is, ke okcident'a Eŭrop'o hav'as si'a'n riĉ'aĵ'o'n ne rezult'e de reg'ist'ar'a mon'o, sed rezult'e de eksport'o kaj de liber'a komerc'o, kaj deklar'is, ke la sam'a'n skem'o'n oni dev'as aplik'i ankaŭ en Balkani'o. Li promes'is, ke infra'struktur'a'j projekt'o'j, financ'ot'a'j de la Stabil'ec'pakt'o, plu funkci'os. La projekt'o pri konstru'o de pont'o inter Bulgari'o kaj Rumani'o trans la river'o Danub'o, inter Vidin kaj Kalafat, eĉ antaŭ'as la temp'o'plan'o'j'n. Ties konstru'ad'o komenc'iĝ'os en 2003. Ali'a'j du konstru'projekt'o'j de la Stabil'ec'pakt'o en Bulgari'o est'as la pli'vast'ig'o de la flug'haven'o de Sofi'o kaj de la haven'o de Lom ĉe Danub'o. Baldaŭ Bulgari'o kaj Jugoslavi'o prezent'os al la Stabil'ec'pakt'o por financ'ad'o komun'a'n projekt'o'n pri pli'larĝ'ig'o de la voj'o inter Sofi'o kaj Niš, la ĉef'a voj'o inter la du land'o'j.

    La special'a kun'ord'ig'ant'o komunik'is, ke la land'o'j de sud-orient'a Eŭrop'o perd'as unu milion'o'n da uson'a'j dolar'o'j jar'e pro ne'pag'at'a'j impost'o'j kaj akciz'o'j je cigared'o'j. Li rekomend'is, ke oni ŝanĝ'u la leĝ'ar'o'n, pli'alt'ig'u la mon'pun'o'j'n kaj aktiv'ig'u la kun'labor'o'n inter la dogan'a'j kaj land'lim'a'j administr'ej'o'j de la Balkan-land'o'j sam'kiel inter la cigared'a'j firma'o'j. La inform'o'j pri la damaĝ'o'j rezult'e de ekster'leĝ'a eksport'o kaj import'o de cigared'o'j aper'is unu'a'foj'e en la renkont'iĝ'o de reprezent'ant'o'j de la dogan'ej'o'j en la region'o, kiu okaz'is en maj'o 2002 en Priština, Kosov'o.

    Busek memor'ig'is, ke est'as kon'at'a'j mult'a'j fakt'o'j, kiu'j atribu'as grand'a'n respond'ec'o'n de sud-orient'a Eŭrop'o pri la mond'a krim'ec'o. En la land'o'j de tiu region'o est'as mult'a'j krim'a'j fenomen'o'j, kiu'j'n oni dev'as energi'e kontraŭ'batal'i —vast'a korupt'o, transport'o kaj vend'o de narkot'aĵ'o'j kaj arm'il'o'j, komerc'o de hom'o'j. Li cert'as, ke kaŭz'o'j por tio est'as la daŭr'ant'a'j mal'perfekt'aĵ'o'j en la ŝtat'a administraci'o de la land'o'j, la mal'alt'a'j en'spez'o'j de la loĝ'ant'ar'o sam'kiel la mal'stabil'a politik'a situaci'o.

    Nikol'a'j Vasilev, bulgar'a ministr'o pri ekonomi'o, inform'is, ke Bulgari'o ĉi-moment'e est'as land'o kun mal'pli'iĝ'int'a korupt'o, kiu pov'as help'i al la ali'a'j sud-orient-eŭrop'a'j land'o'j tiu'rilat'e.

    En mart'o 2000 okaz'is mond'a konferenc'o de kredit'ant'o'j por la Stabil'ec'pakt'o pri sud-orient'a Eŭrop'o, kiu promes'is por real'ig'o de projekt'o'j en Balkani'o 2, 4 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j. Per tiu sum'o oni ĝis nun real'ig'is 244 rapid'a'j'n projekt'o'j'n en la region'o. La projekt'o'j kaj iniciat'o'j, kiu'j ricev'is financ'ad'o'n, est'is pret'ig'it'a'j en'kadr'e de tri tabl'o'j de la Stabil'ec'pakt'o —“ Demokrati'o kaj hom'a'j rajt'o'j ”, “ Ekonomi'a re'konstru'o kaj sekur'ec'o ” kaj “ Sekur'ec'o ”.

    Evgeni GEORGIEV

    La pol'a, la lingv'o de Zamenhof

    La pol'a est'is la ge'patr'a lingv'o de la kre'int'o de Esperant'o, do est'as interes'e kompar'i la du lingv'o'j'n. Zamenhof montr'iĝ'as rimark'ind'e mal'influ'it'a de la pol'a, kompar'e kun ali'a'j lingv'o'kre'int'o'j. Laŭ legend'o, la unu'sol'a vort'o kiu'n Zamenhof ne pov'as rezist'i en'pren'i al Esperant'o el la pol'a est'as la ŝat'at'a “ kolbas'o ” ; tiu ĉi tamen aspekt'as iom pli proksim'a al si'a rus'a parenc'o xml : lang= " ru "> kolbas'a ol al la pol'a xml : lang= " pl "> kiełbasa . Tamen ekzist'as ali'a'j el'pol'a'j vort'o'j : “ ĉu ” sen'dub'e ven'as de la pol'a xml : lang= " pl "> czy [ ĉi ].

    Malv'er'e tim'ig'a alfabet'o

    La pol'a est'as okcident'slav'a lingv'o. Ĝi skrib'iĝ'as per la romi'a alfabet'o, sed bezon'as mult'a'j'n krom'sign'o'j'n kaj digram'o'j'n, do pov'as don'i pli tim'ig'a'n ide'o'n pri la prononc'o ol la ver'o. Fakt'e ĝi skrib'iĝ'as tre fonem'e. Tamen iu'j vort'o'j rest'as mal'facil'e prononc'ebl'a'j —ekzempl'e xml : lang= " pl "> mgła <foreign xml : lang= " pl "> [ mgŭa ] ( nebul'o ), <i xml : lang= " pl "> mężczyzna <b>foreign xml : lang= " pl "> [ menĵĉizna ] ( vir'o ) aŭ la urb'o xml : lang= " pl "> Bydgoszcz <foreign xml : lang= " pl "> [ bidgoŝĉ ]. Fam'a lang'o'tord'il'o est'as xml : lang= " pl "> W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie <foreign xml : lang= " pl "> [ vŝĉebĵeŝinie ĥĵonŝĉ bĵmi vtĵinie ] ( En [ la urb'o ] i . La akcent'o trov'iĝ'as plej oft'e ĉe la antaŭ'last'a silab'o.

    Interes'a koincid'o —kaj kontrast'o —komun'e kun la ital'a est'as ke la pol'a vort'o por “ nord'o ” est'as xml : lang= " pl "> północ [ puŭnoc ] ( laŭ'vort'e, “ du'on'o de la nokt'o ” ) ; la nom'o por la sud'o en Itali'o est'as xml : lang= " it "> mezzogiorno , kiu ankaŭ signif'as “ tag'mez'o ”! La nom'o'j de la monat'o'j, mal'kutim'e por eŭrop'a lingv'o, ne est'as romi'a'j, sed tradici'e slav'a'j ( ekz. oktobr'o xml : lang= " pl "> październik , dum tiu'j de la rus'a est'as tre re'kon'ebl'a'j : xml : lang= " ru "> oktjabrj .

    Fakt'e tim'ig'a gramatik'o

    Ekzist'as la sam'a'j tri genr'o'j kiel en la rus'a. Neŭtr'a'j substantiv'o'j oft'e fin'iĝ'as per xml : lang= " pl ">-o ; ebl'e tiu ŝajn'is al Zamenhof la plej neŭtr'a fin'aĵ'o por Esperant'a'j substantiv'o'j. Mult'a'j in'genr'a'j substantiv'o'j fin'iĝ'as per xml : lang= " pl ">-a , kiel en tiom da ali'a'j hind'eŭrop'a'j lingv'o'j. Ne ekzist'as artikol'o'j. Est'as sep kaz'o'j : nominativ'o, akuzativ'o, genitiv'o, dativ'o, instrumental'o kaj lokativ'o, kaj vokativ'o ( mal'aper'ant'a ).

    Simil'e al Esperant'o, kaj mal'neces'e laŭ iu'j, la adjektiv'o'j akord'iĝ'as laŭ nombr'o kaj kaz'o, kaj ankaŭ laŭ genr'o ; kaj kvankam ili kutim'e antaŭ'as si'a'j'n substantiv'o'j'n, la vort'ord'o est'as sufiĉ'e liber'a. La pol'a'j numeral'o'j deklinaci'iĝ'as ( ŝanĝ'as si'a'j'n form'o'j'n laŭ uz'manier'o ). Por kre'i adverb'o'j'n, oni ŝanĝ'as la vir'genr'a'n fin'aĵ'o'n al la neŭtr'a xml : lang= " pl ">-o ( aŭ xml : lang= " pl ">-e , laŭ la vort'o ).

    La vort'ord'o kutim'e est'as subjekt'o-verb'o-komplement'o, sed kiel en Esperant'o est'as facil'e ŝanĝ'ebl'a.

    Io iomete mal'facil'a en la pol'a est'as ke “ ili ” pov'as traduk'iĝ'i per xml : lang= " pl "> oni se tem'as pri ar'o da vir'o'j, aŭ da vir'o'j kaj vir'in'o'j ; dum per xml : lang= " pl "> on'e se tem'as pri ar'o da vir'in'o'j, aŭ de best'o'j kaj aĵ'o'j el ĉiu'j tri genr'o'j. Mal'sam'e al la rus'a, pronom'o'j'n oni pov'as el'las'i, ĉar ĉiu'j person'a'j fin'aĵ'o'j por la verb'o'j mal'sam'as, inkluziv'e en la preterit'o.

    Ekzist'as kiel en la rus'a du verb'o'j por “ ir'i ”, por ir'ad'o pied'a aŭ transport'a, kiu'j si'a'vic'e divid'iĝ'as en du verb'o'j'n por ir'ad'o kutim'a aŭ specif'a. Simil'e, abund'as verb'a'j prefiks'o'j. Mal'sam'e al ĝi, la pol'a uz'as vort'o'j'n por “ est'i ” ( xml : lang= " pl "> być ) kaj “ hav'i ” ( xml : lang= " pl "> mieć ) en la prezenc'o. Verb'o'j hav'as du aspekt'o'j'n, kiel ali'a'j slav'a'j lingv'o'j, por apart'ig'i inter fin'it'a kaj ne'fin'it'a ag'ad'o ( plus krom'uz'o'j ). La koncept'o de aspekt'o, kio mal'sam'as al tiu de verb'o'temp'o ( kvankam ĝi inter'plekt'iĝ'as kun tiu en ĉiu'tag'a uz'ad'o ), ebl'e ekzist'as en ĉiu'j lingv'o'j, kvankam ne ĉiu'j mal'diskret'e mark'as ĝi'n. Est'as interes'e ke Zamenhof, kon'ant'e plur'a'j'n aspekt'indik'a'j'n lingv'o'j'n, elekt'is ne indik'i ĝi'n en Esperant'o. Tio kaŭz'is problem'o'j'n ĉe la particip'o'j —ĉu ili montr'is nur la tri verb'o'temp'o'j'n ( -it'a,-at'a,-ot'a ) aŭ ĉu komplet'iĝ'o'n kontraŭ mal'komplet'iĝ'o? Fin'e oni solv'is la problem'o'n agnosk'ant'e ke la koncept'o de aspekt'o ja ekzist'as ankaŭ en Esperant'o.

    La pol'a est'as tre dolĉ'son'a lingv'o, sed ĝi'a komplik'a gramatik'o mir'ig'us parol'ant'o'j'n de lingv'o'j kiel la ĉin'a kaj taj'a!


    + g1. Not'o de la redaktor'o : Depend'a aŭ reg'at'a vort'o aŭ lati'n-angl'e xml : lang= " la "> regimen aŭ komplement'o.

    Bradley KENDAL

    Manipul'ad'o du'obl'a

    Kiel kon'at'e, en sud'a Afrik'o minac'as terur'a mal'sat'o. Pro tio mult'a'j riĉ'a'j land'o'j donac'is kaj donac'as nutr'aĵ'o'n, ne'last'e Uson'o. En la haven'o de Maput'o, ĉef'urb'o de Mozambik'o, plur'a'j mil tun'o'j da maiz'o kaj tritik'o en karg'o'ŝip'o'j atend'as, sed oni ne el'pren'as ili'n por sat'ig'i la ses milion'o'j'n da hom'o'j de la region'o. La mozambik'a reg'ist'ar'o rifuz'as la donac'o'n el Uson'o. Kial? Ĉar est'as gen'teknik'e manipul'it'a'j gren'o'j. Tia'j'n oni ne vol'as hav'i, ankaŭ ne donac'e. Simil'e re'ag'is reg'ist'ar'o'j de la najbar'a'j ŝtat'o'j Zambi'o kaj Zimbabv'o.

    Unu'a'vid'e tio est'as absurd'a : afrik'a'j reg'ist'o'j prefer'as, ke hom'o'j mort'os pro mal'sat'o anstataŭ akcept'i valor'a'n nutr'aĵ'o'n. Sed du'a'vid'e oni bon'e pov'as kompren'i tia'n kondut'o'n. Se la afrik'a'j reg'ist'ar'o'j akcept'as la uson'a'n help'o'n, la est'ont'a damaĝ'o est'os pli grand'a ol la por'temp'a util'o. Ĉar cert'e hom'o'j ne nur mem manĝ'os gen-manipul'it'a'n maiz'o'n kaj tritik'o'n, sed uz'os la gren'o'j'n por sem'ad'o. Sed tio signif'os, ke post'a'j'n rikolt'o'j'n oni ne plu pov'os eksport'i al Eŭrop'a Uni'o, plej grav'a aĉet'ant'o ; ĉar en EU ( kaj en mult'a'j azi'a'j ŝtat'o'j ) gen-maiz'o kaj gen-tritik'o est'as mal'permes'it'a'j. Krom'e ankaŭ brut'o'j'n kaj kort-bird'o'j'n nutr'it'a'j'n per gen-manipul'aĵ'o'j oni ne plu pov'us vend'i.

    Tem'as do pri du'obl'a manipul'ad'o : Ĉar Uson'o ne pov'as vend'i si'a'j'n gen-manipul'it'a'j'n gren'o'j'n al Eŭrop'o kaj Azi'o, la reg'ist'ar'o send'as tiu'j'n ĉi super'flu'a'j'n var'o'j'n al Afrik'o. Tiel Vaŝington'o per'fort'e prov'as manipul'i la merkat'o'n, met'ant'e afrik'a'j'n reg'ist'ar'o'j'n en moral'a'n kaj ekonomi'a'n dilem'o'n. La afer'o ne est'us tiom terur'a, se ĝi koncern'us nur et'a'n part'o'n de bezon'at'a'j nutr'aĵ'o'j. Sed la riĉ'a Uson'o kovr'as ĉ. du'on'o'n de la tut'a help'o'program'o por mal'sat'ant'a'j afrik'an'o'j.

    Leg'ant'o ( ne-uson'a ) de MONATO dum la UK en Fort'alez'o asert'is, ke ni'a revu'o est'as kontraŭ-uson'a. Mi replik'is, ke kritik'o baz'iĝ'as sur fakt'o'j, ne sur emoci'o. Se uson'an'o'j ne tim'as san'problem'o'j'n per gen-manipul'it'a nutr'aĵ'o, ili manĝ'u ĝi'n. Sed se ali'a'j rifuz'as tio'n pro ( scienc'e pruv'it'a ) san-risk'o, Vaŝington'o ne mir'u, ke tia'j prov'o'j de per'fort'o mal'facil'ig'as al ali'a'j kompren'i aŭ eĉ am'i Uson'o'n.

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Natur'a detru'o

    “ La natur'o re'bat'as. ” Tiel re'ag'is mult'a'j, kiam en aŭgust'o katastrof'a'j inund'o'j de river'o'j Vultavo, Elb'o, Danub'o kaj ili'a'j brak'o'j damaĝ'is mult'eg'a'j'n urb'o'j'n kaj vilaĝ'o'j'n en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o. La diluv'o ne nur detru'is kelk'a'j'n mil'o'j'n da loĝ'ej'o'j sed grav'eg'e damaĝ'is la fam'a'j'n histori'a'j'n kern'o'j'n de Prag'o en Ĉeĥi'o kaj Dresden'o en Germani'o. Kiom da kultur'a'j valor'aĵ'o'j eksterm'iĝ'is per akv'omas'o'j kaj ( eĉ pli terur'e ) venen'a ŝlim'o, tio'n oni vid'os nur post monat'o'j.

    Sed ĉu ver'e la natur'o re'bat'is? Ali'a'j, ankaŭ fak'ul'o'j, atent'ig'as ke inund'o'j okaz'as ĉiam de'nov'e, sen'depend'e de hom'a'j ag'o'j. Efektiv'e tiu'j'n ĉi inund'o'j'n kaŭz'is ekstrem'e fort'eg'a'j kaj long'daŭr'a'j pluv'eg'o'j, kiu'j est'ig'is ne'kutim'e grand'a'n kaj rapid'eg'a'n ŝvel'ad'o'n de river'o'j. Hom'o kapabl'as reg'i la natur'o'n en mult'a'j sfer'o'j, sed ( ĝis nun ) ne pov'as mal'help'i pluv'o'n. Ni pov'as nur protekt'i ni'n kontraŭ akv'o, jen per individu'a ombrel'o, jen per dig'o'j laŭ'long'e de danĝer'a'j river'o'j —sed ĝust'e tiu'j dig'o'j jam est'as unu el la hom'far'it'a'j kial'o'j de inund'o'j.

    Asfalt'it'a ter'o

    En la dens'e loĝ'at'a Eŭrop'o ni asfalt'is kaj beton'is ni'a'n ter'o'n, tiel ke akv'o ne plu pov'as en'ir'i ĝi'n kaj tra kanal'o'j dev'as flu'i en river'o'j'n. Tiu'j'n ni arm'is per dig'o'j kaj tiel rab'is al ili natur'a'j'n el'flu'ej'o'j'n al vast'a'j kamp'o'j, marĉ'o'j kaj eben'o'j. En la aktual'a okaz'o dig'o'j ne est'is sufiĉ'e alt'a'j aŭ tro mal'fortik'a'j por mal'help'i la katastrof'o'n. Sed tiu'j ĉi hom'a'j mis'far'o'j est'as nur kelk'a'j el mult'a'j, kiu'j kaŭz'as ke natur'a'j fenomen'o'j iĝ'as katastrof'o'j. Pli kaj pli mult'a'j scienc'ist'o'j inter'temp'e konfirm'as ekzempl'e, ke polu'ad'o de l ’ atmosfer'o per venen'a'j gas'o'j el industri'o, hejt'il'o'j kaj, precip'e, aŭtomobil'o'j kaj avi'o'j kaŭz'as pli'varm'iĝ'o'n tut'mond'a'n kun la sekv'o, ke ne nur degel'as polus'a'j glaĉer'o'j, alt'iĝ'as mar'nivel'o'j kaj dezert'iĝ'as frukt'o'don'a'j teritori'o'j, sed ke ankaŭ drast'e ŝanĝ'iĝ'as la klimat'o en mult'a'j kontinent'o'j.

    Tamen la reg'ist'ar'o de Uson'o, unu el la plej grand'a'j polu'ant'o'j, spit'as scienc'a'j'n ek'kon'o'j'n kaj kontest'as ili'n, obstin'e rifuz'ant'e la kon'at'a'n Kiot'o-protokol'o'n, laŭ kiu ali'a'j ŝtat'o'j dev'ig'as si'n, redukt'i polu'ad'o'n por mal'help'i klimat'a'n katastrof'o'n. Sed ĉiu'j el ni pli aĝ'a'j ol 50-jar'a'j facil'e pov'as konfirm'i per propr'a'j spert'o'j, ke la uson'a prezid'ant'o mal'prav'as. Kiam mi est'is infan'o, ĉiu'vintr'e ni hav'is mult'a'j'n neĝ'o'n kaj frost'o'n, tiel ke dum mult'a'j semajn'o'j sen'inter'romp'e ni pov'is sled'i kaj glit'kur'i sur glaci'o de lag'et'o. Jam mi'a'j infan'o'j ne plu tiom kontinu'e pov'is ĝu'i tiu'j'n vintr'a'j'n amuz'o'j'n, kaj mi'a'j ge'nep'o'j ja kon'as neĝ'o'n kaj glaci'o'n, sed sled'i ili oft'e pov'as nur dum unu tag'o, ĉar la post'a'n neĝ'o jam for'degel'as. Glit'kur'i oft'e ili pov'as nur en stadion'o kun art'e'far'it'a glaci'o. Mi'a'j infan'aĝ'a'j somer'o'j kutim'e hav'is kontinu'e agrabl'a'n temperatur'o'n de ĉ. 25 grad'o'j C, kun okaz'a'j fulm'o'tondr'o'j.

    Veter-kapric'o'j

    Sed nun en mez'a Eŭrop'o, kie mi loĝ'as, veter-kapric'o'j est'as pli kaj pli mult'a'j. La temperatur'o en somer'o ne mal'oft'e super'as 30 grad'o'j'n —kaj ĵus ni spert'is en Rio de Ĵanejro, ke dum la tie'a vintr'o anstataŭ ĉ. 15 grad'o'j est'is ŝvit'ig'a'j 32 grad'o'j C. Unu el la sekv'o'j de tiu alt'iĝ'o de temperatur'o en mez'a Eŭrop'o est'as, ke ordinar'a'j ŝtorm'o'j ( de pli fru'a'j temp'o'j ) nun far'iĝ'as ver'a'j tempest'o'j kun terur'a detru'fort'o, kiu fal'ig'as komplet'a'j'n arb'ar'o'j'n kaj sen'tegment'ig'as dom'o'j'n, ke ordinar'a'j fulm'o'tondr'o'j far'iĝ'as ekstrem'a'j natur'katastrof'o'j kun diluv'o'j.

    Re'natur'ig'ad'o

    Kiel ĉiam, ankaŭ post la nun'a inund'eg'o oni esplor'as kial'o'j'n kaj kaŭz'o'j'n kaj diskut'as solv'o'j'n de problem'o'j hom'far'it'a'j, por mal'help'i est'ont'a'j'n terur'aĵ'o'j'n. Unu grav'a rimed'o est'us, re'don'i al river'o'j natur'a'j'n el'flu'ej'o'j'n, kiu'j'n per dig'o'j, asfalt'ad'o kaj beton'ad'o ni rab'is al ili. En mult'a'j region'o'j de Eŭrop'o tio'n dev'us far'i ne nur tiu'j land'o'j, kiu'j plej mult'e sufer'as inund'o'j'n, sed precip'e najbar'a'j land'o'j, kie flu'as super'a'j part'o'j de river'o'j. Sed kial tiu'j ŝtat'o'j el'spez'u si'a'n mon'o'n, se el tio profit'os ( nur ) najbar'a'j land'o'j? Solv'i la problem'o'n oni pov'as kaj dev'as tut'eŭrop'e.

    Sed ho ve! Kiam antaŭ du jar'o'j simil'a inund'eg'o de river'o Odr'o damaĝ'is vast'a'j'n part'o'j'n de orient'a Germani'o kaj Pol'land'o, oni promes'is re'natur'ig'i la river'o'n. Ĝis hodiaŭ oni far'is absolut'e nenio'n. Ĉu ebl'e nun, kiam pro hom'a mis'uz'o de natur'o ni detru'is grand'a'n part'o'n de ni'a kultur'o en Prag'o kaj Dresden'o, ni est'os pli prudent'a'j?

    Stefan MAUL

    Tuŝ'a kelk'lok'e

    Jam la tri'a'n foj'o'n mi leg'as ĝi'n. Memor'spert'o'j. Libr'o en kiu, inter hom'o'j fremd'a'j, rol'as mov'ad'e kon'at'a par'o. Nenia fikci'o, ne roman'o, ne memor'aĵ'o aŭ konfes'o. Do kio?

    En'hav'e, altern'as en ĝi mal'facil'a'j kaj leĝer'a'j part'aĵ'o'j. Jen konsider'o'j revoluci'a'j kaj milit'a'j, histori'a'j kaj politik'a'j, religi'a'j kaj moral'a'j, filozofi'a'j, art'a'j, social'a'j —pri ekzist'ad'ism'o kaj japan'a batal'art'o, pri scienc'o aŭ teologi'o, pri katedral'o kaj “ nov'a orient'ad'o de la fid'o ”, pri art'fals'ist'o'j kaj pri sakrament'o, pri suicid'o, pri kulp'o'sent'o, pri feliĉ'o, eĉ pri Di'o, pek'ad'o, la Kalvari'a Voj'o kaj ge'edz'iĝ'o. Pri ĉio ĉi io'n surpriz'a'n ni trov'as. Pri art'fals'ad'o, ekzempl'e : la kial'o'n, la kaŭz'o'n, la art'ist'a'n “ prav'o'n ” ; kaj, ĉiam kun adekvat'e impon'a stil'o, la diferenc'o'n inter ver'a'j kaj pseŭdaj krim'o'j, inter ver'a art'aĵ'o kaj pastiĉ'o, inter fand'ad'o de kanon'o'j kaj de kloŝ'o'j. Jen rakont'ad'o pri tra'viv'aĵ'o'j kun amik'o'j kaj mal'amik'o'j, kun du putin'o'j, kun vir'in'o'j am'at'a'j, kun ge'patr'o'j divers'a'j —erotik'aĵ'o'j, scen'o'j pri rival'o'j, kaj otel'a'j tent'o'j.

    Sed la aŭtor'o ne intenc'is verk'i erotik'a'n roman'o'n, li vol'is ja kre'i nov'a'n ĝenr'o'n. Kaj sukces'e! Li el'fos'as la origin'o'n de si'a'j opini'o'j : “ kial li pens'as kio'n li pens'as? ” Dum li el'serĉ'as la fundament'a'j'n ide'o'j'n, la impuls'o'j'n, kiu'j determin'as li'a'j'n konvink'iĝ'o'j'n, li'a ekzamen'o konduk'as li'n al memor'aĵ'o'j pri spert'o'j, kiu'j aktiv'ig'is li'a'n inteligent'o'n. Kaj li mir'as : tiu'j spert'o'j est'is seks'a'j.

    La ĝenr'o “ memor'spert'o'j ” trakt'as do la ek'est'o'n de konvink'o'j, esplor'as pri est'iĝ'o de vid'punkt'o'j. Ĝi spur'as la dis'volv'iĝ'o'n de la intelekt'o, de la person'a pens'ad'o. Efektiv'e, tem'as pri intern'a'j kontraŭ'dir'o'j de jun'ul'o, kiu serĉ'as si'a'n voj'o'n. Tiu ĝenr'o hav'as si'a'j'n postul'o'j'n : la aŭtor'a elekt'o ne est'as sen konsekvenc'o'j. “ La ĝenr'o memor'spert'a hav'as senc'o'n, nur se ĝi apog'iĝ'as sur spert'o'j real'a'j kaj aŭtent'a'j ĝis la plej et'a'j detal'o'j. Ĉia fals'o, ĉia poezi'a imag'o de'flank'ig'a, en'dub'ig'us la mem'analiz'o'n. La leg'ant'o dev'as sent'i, ke ĉio, kio'n rakont'as la aŭtor'o, okaz'is preciz'e, kiel ĝi est'as el'met'it'a. ”

    Konsci'end'as, ke leg'ant'o aktiv'e part'o'pren'as : leg'ad'o est'as inter'ag'o kun la verk'int'o. Ne sen'risk'a! Foli'um'ant'e, mi ek'vid'as menci'o'n de franc'a film'o A bout de souffle , kaj mi rid'et'as, re'memor'ant'e ies alud'o'n al ĝi per about the suffle —nun'temp'e ĉiu'j ja parol'as la angl'a'n, ĉu ne? Sed pri kio pens'is tiu person'o, tiel mis'prononc'ant'e la titol'o'n? Kio'n signif'is tiu vort'o por li? Sed ne devi'u ni. Sen'ŝerc'e! Risk'o'j ja ekzist'as.

    Mi'n surpriz'as kaj mir'ig'as ĉiam de'nov'e, kiom ni, leg'ant'o'j, pov'as mis'kompren'i la cel'o'n de libr'o, mal'traf'i ties esenc'o'n, tord'i la verk'ist'a'n streb'o'n aŭ preter'vid'i li'a'n intenc'o'n. Tial la aŭtor'o ripet'as kaj insist'as, ne sen kaŭz'o, ke li ne verk'is roman'o'n. “ Mi'a cel'o ne est'is rakont'i mi'a'n en'tut'e banal'a'n viv'o'n. Preskaŭ ĉiu'j amor'is, tro mult'a'j batal'is, mult'a'j sen'hejm'iĝ'as. Mi ne est'as el'star'a escept'o, nek hero'o de ne'kred'ebl'a'j aventur'o'j. ” Esper'ebl'e, oni ne kritik'os mis'interpret'e ĉi tiu'n bril'a'n labor'aĵ'o'n, pen'ig'a'n kaj serioz'a'n, konvink'a'n kaj riĉ'a'n, rest'ont'a'n en la memor'o kaj re'leg'o'trud'a'n.

    La verk'o pri'skrib'as la itiner'o'n de jun'a fremd'ul'o en la franc'a soci'o. Fakt'e, en tiu libr'o tem'as, en matur'a lingv'o, pri la genez'o kaj mal'volv'iĝ'o de la intelekt'a perspektiv'o hom'a. La tekst'o ekspon'as ĉio'n, kio progres'ig'as la pens'ad'o'n de la protagonist'o, montr'as la dialektik'a'n evolu'o'n de ties mond'rigard'o. “ Elekt'i? Ĉu iam oni elekt'as? Neniu kon'as si'n ” ( p. 114 ). “ La mal'grand'a vit'o'foli'o trud'it'a antaŭ la hom'a'n seks'organ'o'n est'as la grand'a obstakl'o al la kompren'o de ni mem ” ( p. 150 ).

    La aŭtor'o fak'as en filozofi'o. Li argument'as per scienc'o. Li est'as sanskrit'ist'o kaj cit'as latin'e. Kaj obstin'ul'o li est'as ĉe ajn'a persist'ad'o, kiu ŝajn'as al li neces'a. Li montr'as kaj demonstr'as, kiel la okcident'a scienc'o konstru'iĝ'is pro teologi'a'j motiv'o'j kaj sekv'e est'as ankaŭ nur kred'o : kvankam ĝi supoz'as si'n opon'a al religi'o, ĝi mem fakt'e est'as religi'a sekt'o. “ Ne est'as pli da teori'a cert'ec'o en scienc'o ol en art'o ”, laŭ la aŭtor'o. Dum'e, unu el la grand'a'j kvalit'o'j de li'a verk'o est'as la ver'ec'o.

    Per tiu nov'a ating'o Eugène de Zilah super'is si'n mem. Ilustr'it'a per dek'o da bild'o'j de Cavelan [ kavlán ], li'a verk'o klar'e, sam'e kiel Viv'i sur bark'o , ne est'as roman'o. Tio'n konfirm'as la impon'a nombr'o de pied'not'o'j. Per si'a kompetent'a verk'ad'o ni'a aŭtor'o pruv'as la kapabl'o'n de Esperant'o konkurenc'i kun naci'a'j beletr'o'j laŭ la estetik'a'j kriteri'o'j de la ekster'a literatur'a mond'o. Stil'o riĉ'a, kun vort'o'j traf'a'j kiel “ mem'stir'a'j raket'kap'o'j ”, aŭ truf'e gust'um'ind'a'j —vort'um'o'j trofe'a'j kaj triumf'a'j. Li, evident'e, neniam “ gargar'as si'n per ne'kompren'it'a'j vort'o'j ” por “ re'kraĉ'i ili'n propr'a'lingv'e'n ”.

    Kaj kiu prav'as est'as libr'o alt'klas'a. Ĝi est'as ebl'e et'e kontest'a kaj ribel'a, sed cert'e edif'a kaj instru'a, dokt'a kaj inteligent'a, erudici'a kaj prudent'a. Ĉu saĝ'um'it'a kaj eĉ sprit'a? Jes, re'leg'u nur! El'salt'os flor'et'o'j. ( Kaj bobel'o'j da oksigen'o! Kiu'j'n vi ne rimark'is unu'a'foj'e pro la bala'a super'ond'o, ia cunam'o de serioz'o kaj hom'ec'o, al'flu'o de demand'o'j. ) Ĝi ne est'as distr'a verk'o, tamen kor-kaj kac-tuŝ'a kelk'lok'e. Ĝi est'as libr'o kiu post'daŭr'as. Nepr'e. Libr'o detal'e ver'em'a, valor'eg'a, profund'a kaj konstru'a, pint'nivel'a. Cert'e, iam mi entrepren'os kvar'a'n tra'leg'o'n. “ La erudici'o don'as sam'a'j'n ĝoj'o'j'n kiel la ĉas'ad'o kaj nenia kompat'ind'a best'o sufer'as pro tio. ”

    Sed kie la prav'o, fin'fin'e? Kaj... kiu prav'us —kio'n tiu sav'us? “ La er'o'j de puzl'o lok'iĝ'is ĝust'e, sed ne mi lok'is ili'n. Kiu? Kio? ” ( p. 90 ). Eŭgen'o aplik'is tiu'n fraz'o'n al si'a viv'o, al si'a rilat'o kun Madlena, sed ebl'us samiel —ĉu prav'e? —uz'i ĝi'n pri li'a libr'o.

    Christian DECLERCK

  • Eugène de Zilah : Kaj kiu prav'as. Eld. Pro Esperant'o, Vien'o, 2002. 291 paĝ'o'j.
  • Ne tiel simpl'e

    Interes'a est'is la artikol'o de Front Natio'nal , Naci'a Front'o ( NF ) ( la nazi'a parti'o ), re'fal'is al 11 % de la voĉ'o'j, kaj dank'e al la diskut'ind'a distrikt'o'sistem'o, neniu NF-deput'it'o sid'os en la nov'a dekstr'a asemble'o. Kio okaz'is? La antaŭ'a asemble'o decid'is, ke la du elekt'o'j ( ŝtat'prezid'ant'o kaj asemble'o ) okaz'u sin'sekv'e, ĉar oni bon'e sci'as, ke kiu gajn'as la prezid'ant'a'n, tiu gajn'as ankaŭ la asemble'a'n.

    Princip'e kaj laŭ la ( mis'a'j ) prognoz'o'j dev'is okaz'i duel'o inter Chevènement pag'is post'e : li perd'is si'a'n deput'it'ec'o'n, kiu'n li ten'is 30 jar'o'j'n.

    Oni ĝeneral'e preter'atent'is la grav'ec'o'n de trocki'ist'o'j. Est'as protest'o'sin'ten'o, kiu antaŭ'e ir'is al la franc'a Komun'ist'a Parti'o. Sed la fakt'o, ke la franc'a Komun'ist'a Parti'o est'is en la reg'ist'ar'o sign'is ĝi'a'n mal'venk'o'n. Preskaŭ ĝi'a'n mort'o'n. La civit'an'o'j voĉ'don'is ali'lok'e por protest'i. Sed la plu'a evolu'o est'is antaŭ'vid'ebl'a. Je la re'balot'o prezid'ant'a ĉiu'j demokrat'o'j voĉ'don'is kontraŭ Le Pen, ĉirkaŭ 85 % kaj ver'ŝajn'e pli mult'e, ĉar mult'a'j ne vol'is voĉ'don'i por Chirac tre demagog'e ekspluat'is tiu'n situaci'o'n, baz'ant'e si'a'n kampanj'o'n sur tiu fals'a cifer'o, promes'ant'e io'n ajn kaj apog'ant'e si'n sur la nov'a parti'o Uni'o por la prezident'a majoritat'o , kiu eĉ ne ekzist'as kaj ne hav'as statut'o'n.

    Konklud'o : la rezult'o de la kriz'o, la ĝeneral'a mal'kontent'o kaj la tim'o pro la “ naŭz'a best'aĉ'o ” ( la bête immonde ) konduk'is al triumf'o de la dekstr'a parti'o. La mal'venk'o de social'demokrat'o'j, dum Le Pen rest'as je la sam'a punkt'o kiel antaŭ'e : van'a vulgar'a blek'ad'o kaj lud'o je martir'ec'o. Nun ni atend'as la sekv'o'n de la dekstr'a'j promes'o'j pri sekur'ec'o, mal'pli da impost'o'j por riĉ'ul'o'j, ktp...

    Georges LAGRANGE

    Franci'o

    Katastrof'o'j : ĉu kun'kulp'as Kuĉma?

    Fin'iĝ'is por Ukraini'o nigr'a somer'o —en juli'o kvar katastrof'o'j for'pren'is ĉ. 150 viv'o'j'n. Kulp'as ĉef'e mal'bon'a administr'ad'o kaj organiz'ad'o de soci-kultur'a kaj ekonomi'a viv'o ; kulp'as ne hazard'o sed politik'o. Rezult'e la reg'ist'ar'o, pro sin'sekv'o de katastrof'o'j, apenaŭ pov'as kaŝ'i si'a'n konfuz'iĝ'o'n.

    La 7an de juli'o pere'is en la min'ej'o “ Ukraini'o ” 35 min'ist'o'j, la 21an pere'is ses, la 31an pli'a'j 20. Pas'int'jar'e, en orient'a part'o de la land'o, pere'is 300 min'ist'o'j : ĉi-jar'e jam 150. Laŭ statistik'o, ĉiu milion'o da tun'o'j da karb'o for'pren'as kvar viv'o'j'n.

    Plu'e, en okcident'a part'o de la land'o, la 27an de juli'o kolekt'iĝ'is mil'o'j da hom'o'j en arme'a flug'haven'o en la urb'o Lviv pro aer'spektakl'o. Tamen, dum famili'an'o'j ĝu'is la tag'o'n, ekzamen'ant'e flug'maŝin'o'j'n star'ant'a'j'n sur la ter'o, subit'e sur ili'a'j'n kap'o'j'n fal'is ĉas'aviad'il'o Su-27 ( fabrik'it'a en Rusi'o ). Vir'in'o, kiu rest'is viv'a, post'e rakont'is : “ Ni'n frap'is aer'ond'o, surd'ig'is bru'eg'o ; ni sent'is, ke super ni io flug'as. Ŝajn'is, ke pas'is sufiĉ'e long'a temp'o, ĝis mi trov'is kuraĝ'o'n mal'ferm'i la okul'o'j'n. Tiam ŝok'o. Ĉirkaŭ'e neniu : nur karn'o'pec'o'j ”. En'tut'e 86 hom'o'j pere'is kaj pli ol 1000 est'is sever'e vund'it'a'j.

    Unu'a re'eĥ'o

    Nun labor'as ŝtat'a komision'o por esplor'i, kiu kulp'as. Kial pilot'o'j trejn'iĝ'is en mez'a part'o de la land'o kaj ven'is special'e pro la spektakl'o? Kial ili flug'is tiom proksim'e al spekt'ant'o'j? Inter'temp'e la prezid'ant'o de Ukraini'o, Leonid Kuĉma, ordon'is, ke oni kre'u ord'o'n en la ministr'ej'o'j pri defend'o kaj pri energi'o. Sed tio est'as nur'a unu'a re'eĥ'o al la katastrof'o'j. La ĉef'a kial'o de ĉiu'j pane'o'j kaŝ'iĝ'as en mal'bon'eg'a administr'ad'o de la ukrain'a politik'a kaj publik'a viv'o, kio permes'as al respond'ec'ul'o'j sen'respond'ec'e ag'i.

    Se la uson'a prezid'ant'o post la event'o'j de septembr'o 2001 rikolt'is fid'o'n kaj sub'ten'o'n de si'a popol'o, la situaci'o en Ukraini'o est'as tut'e mal'a. La opozici'o nom'as la ukrain'a'n kap'ul'o'n kun'aŭtor'o de la tragedi'o'j : la prezid'ant'o ne nur estr'as la reg'ist'ar'o'n sed ankaŭ influ'as parlament'o'n kaj administr'as direktor'o'j'n de uzin'o'j kaj mez'lern'ej'o'j. Tiu est'as sistem'o apenaŭ efik'a, ĉar la ver'a respond'ec'ul'o rest'as unu'nur'a : la prezid'ant'o mem.

    Araneo

    Odor'aĉ'as la fiŝ'o —almenaŭ en Rusi'o

    Pol'a'j kritik'ist'o'j alt'e taks'is la film'o'n de la ukrain'a reĝisor'o Jurij Iljenko Preĝ'o por hetman'o Mazep'a . Dum la 29a kin'o'somer'o en Pol'land'o la film'o ricev'is premi'o'n “ Or'a Fiŝ'o de Insko-2002 ”. Or'um'it'a'n statu'et'o'n ricev'is fil'o de la reĝisor'o, Filip'o, kiu lud'is unu el la ĉef'rol'o'j. La film'o, laŭ la opini'o de la ĵuri'o, montr'as la ver'a'n ukrain'a'n anim'o'n : la film'o far'iĝ'is kulmin'o de la naŭ'tag'a kin'o'somer'o.

    Preĝ'o por hetman'o Mazep'a jam est'is montr'at'a dum la ĉi-jar'a Berlin'a Inter'naci'a Kin'o'festival'o kaj ĝi aper'os en la aŭtun'o en la ukrain'a kin'o'merkat'o. Bedaŭr'ind'e en la najbar'a Rusi'o la film'o est'as du'on'oficial'e mal'permes'it'a : la ministr'o pri kultur'o, Miĥail Ŝvidkoj ( etn'a ukrain'o ), rekomend'is al kin'ist'o'j ne spekt'ig'i la film'o'n, ĉar ĝi minac'as la ukrain'an-rus'a'n inter'rilat'o'n.

    Alt'buĝet'a film'o

    En la plej alt'buĝet'a ukrain'a film'o de la last'a jar'dek'o tem'as pri la t. n. Nord'a Milit'o ( 1700-1721 ) inter Svedi'o kaj Rusi'o. Kiam la sved'a reĝ'o Karl'o la 12a konduk'is si'a'n arme'o'n en Ukraini'o'n, ukrain'a milit'gvid'ant'o, hetman'o Iv'a'n Mazep'a, nul'ig'is antaŭ'a'n alianc'o'n kun car'o Petr'o la Grand'a kaj al'iĝ'is al la sved'o'j kontraŭ la rus'a car'o.

    La rus'a gazet'ar'o atak'is la film'o'n, ĉar oni konsider'is kaj konsider'as la hetman'o'n perfid'ul'o : tia mal'ind'as est'i prezent'at'a en kin'o'ret'o. Krom'e, la rus'a car'o Petr'o la 1a est'as montr'at'a kiel sad'ist'o, tiran'o kaj sodomi'ul'o, seks'e per'fort'ant'a soldat'o'j'n. Sed tio'n la reĝisor'o Iljenko ĉerp'is el la literatur'o de la rus'a'j verk'ist'o'j Aleksandr Sergejeviĉ Puŝkin kaj Aleksej Nikolajeviĉ Tolstoj, kiu'j detal'e pri'stud'is la rus'a'n car'a'n epok'o'n.

    Al'don'e nepr'as menci'i, ke la rol'o'n de hetman'o Ivan Mazepa lud'is la eks'a ukrain'a ministr'o pri kultur'o, Bohdan Stupka.

    Araneo

    Operaci'o sen precedenc'o

    Eĉ dum varm'a somer'o 17-jar'a knab'in'o, loĝ'ant'a en la guberni'o Hejiang de la provinc'o Sichuan en Ĉini'o, dev'as sur'hav'i du vest'o-tavol'o'j'n : nur tiel ŝi pov'as kaŝ'i si'a'n sekret'o'n. Kial? Ĉar ŝi'a'n dors'o'n okup'as ek'de nask'iĝ'o grand'a nevus'o, sur kiu kresk'as nigr'a'j vil'o'j.

    La knab'in'o, Wang Mei, ven'is al la Sichuan-a Institut'o pri Haŭt'a Mal'san'o kaj pet'is kurac'o'n. Fak'ul'o diagnoz'is, ke ŝi sufer'as pro “ de'nask'a pigment'a nevus'o ” kaj, ĉar nevus'o tia aspekt'as kiel fel'o de simi'o aŭ apr'o, oni nom'as ĝi'n “ best'o'haŭt'a nevus'o ”. Statistik'e kuŝ'as la ebl'o pri mal'san'o tia ĉ. dek'mil'on'o. Krom'e, pro la grand'ec'o de la nevus'o, mank'as precedenc'o kiel ĝi'n kurac'i.

    Psik'a'j problem'o'j

    Wang Mei dum si'a tut'a viv'o ĉagren'iĝ'as pro la nevus'o. Ĉe la lern'ej'o, kie ŝi loĝ'as, ŝi ban'as si'n kiel ebl'e plej rapid'e kaj nur, kiam ali'a'j lern'ej'an'in'o'j for'est'as. Ĉiam ŝi port'as dik'a'j'n vest'aĵ'o'j'n por ŝirm'i la nevus'o'n. Malgraŭ tio kon'as ŝi'a'n sekret'o'n mult'a'j lern'ant'in'o'j. Pro tio Wang Mei ek'hav'as psik'a'j'n problem'o'j'n, kaj ŝi'a lern'ej'a poent'ar'o ne'stabil'as.

    Por ŝi'n kurac'i el'labor'is la institut'o apart'a'n program'o'n. Unu'e oni per laser'o for'ig'os la vil'o'j'n. Post'e, per et'a smirg'o'rad'o, oni alt'rapid'e atak'os la nevus'o'n. Tie, kie la rad'o ne pov'as funkci'i, oni konsider'os haŭt'a'n greft'o'n.

    Wang Mei viv'as en mal'riĉ'a kamp'ar'a famili'o, kiu ne kapabl'as mem pag'i la kurac'ad'o'n. La institut'o decid'is rezign'i pri la kost'o de la operaci'o, tamen la famili'o de la knab'in'o dev'as trov'i pli ol 20 000 juan'o'j'n pro du'monat'a loĝ'ad'o ĉe la institut'o. Nun oni esper'as, ke bon'kor'ul'o'j financ'e sub'ten'os la knab'in'o'n.

    MU Binghua

    Per'fort'a am'o : plej fort'a mal'am'o

    Antaŭ ne'long'e, en Pekin'o, en plur'a'j strat'o'j aper'is afiŝ'o'j montr'ant'a'j jun'a'n vir'in'o'n kun serioz'a mien'o etend'ant'a'n rezist'a'n brak'o'n firm'a'n kaj fort'a'n. La cel'o de la afiŝ'o : kontraŭ'i famili'a'n per'fort'o'n.

    La ĉef'in'o de Pekin'a Vir'in'a Federaci'o, Zhao Shuhua, dir'is, ke oni star'ig'is la afiŝ'o'j'n, por ke la tut'a soci'o ek'konsci'u pri famili'a per'fort'o. Jam ekzist'as en Pekin'o 22 tia'j afiŝ'o'j, al'don'is la ĉef'in'o, kaj sekv'os pli'a'j.

    Laŭ enket'o de la Ĉin'a Vir'in'a Federaci'o ekzist'as per'fort'o en 30 % de la 270 milion'o'j da famili'o'j en Ĉini'o. Pli ol 90 % de la per'fort'int'o'j est'as vir'o'j. La pli'mult'o de la pri'demand'it'o'j kred'as, ke per'fort'a am'o est'as la plej fort'a mal'am'o kaj est'as nepr'e pun'end'a de la ŝtat'o.

    Ĉini'o de'nov'e publik'ig'is la tiel nom'at'a'n ge'edz'iĝ'a'n leĝ'o'n, kiu klar'e indik'as, ke per'fort'o, eĉ en'e de famili'o, est'as krim'o. Krom'e, laŭ juĝ'a klar'ig'o, se oni hejm'e'n konduk'as ali'seks'ul'o'n cel'e al kun'loĝ'ad'o, tio pov'as est'i konsider'at'a anim'a turment'o rilat'e ali'a'j'n famili'an'o'j'n.

    MU Binghua

    Ĉu divid'it'a insul'o divid'os Eŭrop'o'n?

    Antaŭ 28 jar'o'j turk'a'j trup'o'j invad'is Kipr'o'n. Rezult'e dis'iĝ'is la insul'o en du etn'a'j'n part'o'j'n : grek'a'n en la sud'o kaj turk'a'n en la nord'o. En la ĉef'urb'o Nikosio okaz'e de la dat're'ven'o —la 20an de juli'o —oni publik'ig'is deklar'o'j'n pri la est'ont'ec'o de Kipr'o.

    En 1974 Ankar'o send'is al Kipr'o 35 000 soldat'o'j'n, post kiam kipr'a'j oficir'o'j grek'a'j prov'is per puĉ'o aneks'i Kipr'o'n al Greki'o, en kiu tiam reg'is diktator'a reĝim'o de “ nigr'a'j kolonel'o'j ”. Post'e Sud-Kipr'o, sub la nom'o Respublik'o Kipr'o, membr'iĝ'is en Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ) kaj inter'trakt'is pri en'ir'o en Eŭrop'a'n Uni'o'n ( EU ) ; Respublik'o Nord-Kipr'o est'is oficial'e agnosk'it'a nur de Turki'o, kiu hav'as nord'e 30 000 soldat'o'j'n.

    Dum long'a temp'o Kofi Annan, la ĝeneral'a sekretari'o de UN, ili ne sukces'is ating'i kompromis'o'n.

    Diplomat'a maraton'o

    Komenc'e de la nun'a jar'o, la 16an de januar'o, la estr'o'j de ambaŭ kipr'a'j etn'a'j komun'um'o'j de'nov'e komenc'is inter'trakt'i pri la est'ont'ec'o de la dis'part'ig'it'a Kipr'o. Tiu prov'o inter'konsent'i grav'e disting'iĝ'as de ĉiu'j antaŭ'a'j. Ĉi-foj'e la diplomat'a maraton'o est'as temp'e lim'ig'at'a, ĉar lig'at'a al la pli'larĝ'ig'o de Eŭrop'a Uni'o en 2004.

    Tamen ambaŭ parti'o'j kulp'ig'as unu la ali'a'n pri mal'em'o ced'i. Deklar'is Klerides : “ Ni konsent'is far'i la plej dolor'ig'a'j'n ced'o'j'n, sed la turk'a'j estr'o'j, kiel ĉiam, ne dezir'as reciprok'i. ” Si'a'part'e Denktasch insist'is pri sen'kondiĉ'a agnosk'o de la Respublik'o Nord-Kipr'o kiel ne'ŝanĝ'ebl'a kondiĉ'o. Krom'e li konsent'is pri'diskut'i la est'ig'o'n de konfederaci'o kun la sud'a part'o de la insul'o ; nur post'e li propon'is inter'trakt'i pri al'iĝ'o de Kipr'o al EU. Se tio ne est'os plen'um'it'a, Turki'o minac'os aneks'i Nord-Kipr'o'n.

    Aŭtonomi'o de ambaŭ part'o'j

    La reprezent'ant'o'j de grek'a Kipr'o propon'as kre'i en la insul'o federaci'o'n kun vast'eg'a'j rajt'ig'o'j kaj aŭtonomi'o de ambaŭ part'o'j : ili intenc'as en'ir'i EU-on en 2004 sen'depend'e de la fin'o de la inter'trakt'o'j. Respublik'o Kipr'o jam de'long'e cel'as en'ir'i Eŭrop'a'n Uni'o'n kaj nun okup'as unu'a'n lok'o'n en la fin'a konkurs'o pri al'iĝ'ont'a'j land'o'j. Tio rilat'as tamen nur al la grek'a part'o de la insul'o. La inter'naci'e ne'agnosk'at'a turk'a respublik'o Nord-Kipr'o en'tut'e ne est'as konsider'at'a.

    Fin'e de 2002 klar'iĝ'os la sekv'o'j. Ebl'as tri variant'o'j. Variant'o unu'a kaj plej favor'a : en EU-on en'ir'as re'unu'iĝ'int'a Kipr'o. Tiu'okaz'e venk'i la social'a'n kaj ekonomi'a'n mal'egal'ec'o'n de ambaŭ part'o'j de la insul'o est'iĝ'os afer'o de la temp'o kaj de teknik'a'j paŝ'o'j.

    Al'iĝ'o de re'unu'iĝ'int'a Kipr'o al EU ne ebl'as sen solv'o de la komplik'a'j inter'rilat'o'j inter Greki'o, Turki'o kaj EU. La esper'o'j de Ankar'o en'ir'i la last'a'n vagon'o'n de la pli'larĝ'iĝ'o-trajn'o fiask'os. Brusel'o kulp'ig'as Turki'o'n pri mult'a'j mal'observ'o'j de la hom'a'j rajt'o'j kaj pri korupt'o.

    Tamen, se Ankar'o ne ating'os ĝis la fin'o de la nun'a jar'o klar'ec'o'n pri la dat'o de la komenc'o de oficial'a'j inter'trakt'o'j pri en'ir'o en la Uni'o'n, ĝi pov'os mal'help'i la en'ir'o'n de Kipr'o.

    Amas'a el'migr'o

    Variant'o du'a : nur la grek'a part'o de la insul'o en'ir'as la Uni'o'n. Tiu'okaz'e Turki'o pov'us aneks'i la turk'a'n part'o'n de Kipr'o, kio tuj romp'us rilat'o'j'n inter Ankar'o kaj Brusel'o. Sekv'us amas'a el'migr'o de turk'a'j kipr'an'o'j kaj loĝ'ig'o de ties teritori'o'j far'e de kurd'o'j kaj turk'o'j el Turki'o.

    Variant'o tri'a : la inter'trakt'o'j pri re'unu'iĝ'o de Kipr'o mal'sukces'as kaj EU ĉes'ig'as en'ir'o'n de Kipr'o en la Uni'o'n. Tiu'okaz'e fin'e de 2002 Greki'o rifuz'us sub'skrib'i kontrakt'o'j'n pri al'iĝ'o de la ceter'a'j naŭ kandidat'o-ŝtat'o'j al la EU. Rezult'e la tut'a EU-pli'larĝ'ig'o mal'sukces'us.

    En EU oni apenaŭ kuraĝ'as pens'i pri tiu ĉi koŝmar'o. Last'a'temp'e Eŭrop'a Uni'o komenc'is aktiv'i en la nord'a part'o de la insul'o. Tie Brusel'o streb'as kompens'i la inform'a'n izol'ad'o'n, en kiu dum jar'dek'o'j viv'as la turk'a loĝ'ant'ar'o : tem'as ĉef'e pri for'ig'o de mit'o'j pri insid'em'o de EU, kiu laŭ'dir'e klopod'as “ aĉet'i ” la lojal'ec'o'n de kipr'a'j turk'o'j.

    Evgeni GEORGIEV

    Kies “ ruĝ'a ” akv'o flu'as?

    En la artikol'o pri Briti'o ( “ Ek'flu'as la ruĝ'a akv'o ”, MONATO 2002 / 7, p. 10 ) Paul Gubbins efektiv'e tuŝ'is kaj mis'prezent'is tem'o'j'n rilat'a'j'n al ali'a'j land'o'j.

    Se en'tut'e konven'as aplik'i termin'o'n “ pudel'i ” al dign'a reg'ist'ar'estr'o, est'as brit'a'j mal'dekstr'em'ul'o'j kaj oportun'ist'o'j, antaŭ kiu'j Sadam Husajn [ sadám husájn ], sed en Uson'o —tradici'a fid'ind'a alianc'an'o de Briti'o.

    Menci'ant'e pri “ buĉ'ad'o far'e de Israel'o en Palestin'o ”, Gubbins ripet'as fi-mensog'o'n gurd'at'a'n de amas'komunik'il'o'j. Perfid'it'a de ĉiu'j okcident-eŭrop'a'j land'o'j, est'as ĝust'e Israel'o, kiu est'as daŭr'e buĉ'at'a en ne'konvenci'a milit'o je eksterm'o, kiu'n islam'a'j najbar'o'j efektiv'ig'as per man'o'j de palestin'a'j teror'ist'o'j kaj sabot'ul'o'j.

    Neniam, neniu land'o est'is tiom long'e provok'at'a —kaj tamen toler'ant'a kaj ne respond'ant'a per plen'fort'a plen'detru'a kontraŭ'atak'o. Est'ant'e la sol'a okcident-tip'a civiliz'it'a demokrati'a land'o en la region'o kun plej fort'a arme'o, Israel'o est'as dev'ig'at'a batal'i por si'a el'viv'o kun lig'it'a'j man'o'j. La “ just'a ” inter'naci'a komun'um'o las'as Israel'o'n sang'ant'a sen rajt'o respond'i kaj eksterm'i la mal'amik'o'j'n, kiel far'us iu ajn ali'a land'o post la unu'a aŭ du'a provok'o —ne post dek'o'j!

    La mur-skrib'aĉ'o'j de la 30aj jar'o'j en Eŭrop'o “ Jud'o'j, for en Palestin'o'n! ” nun trans'form'iĝ'is en kri'o'j'n “ Jud'o'j, for el Palestin'o! ”. La israel'a popol'o tamen ne plu em'as sekv'i la direkt'o'j'n de la “ inter'naci'a komun'um'o ”. Kaj honest'a'j hom'o'j, ĉie, kie ili dum'e rest'as, ven'os help'i, kaj ne las'os Israel'o'n pere'i.

    Aleksandro GOFEN

    Uson'o

    Turism'i kun la kart'o EURO< ; 26 en la poŝ'o

    La modern'a viv'o jam ne pens'ebl'as sen iu'j kart'o'j en la poŝ'o. Iu'j atest'as pri membr'ec'o, ali'a'j'n oni uz'as por sen'mon'a pag'ad'o aŭ kontraŭ ili akir'as divers'a'j'n var'o'j'n je favor'a'j prez'o'j en la vend'ej'o'j.

    EURO< ; 26 est'as hav'ind'a kart'o, kiu'n pov'as ricev'i ge'jun'ul'o'j en la aĝ'o 14-26 jar'o'j sen'depend'e de si'a status'o. Do, sen apart'a konfirm'il'o ĝi'n pov'as akir'i lern'ant'o'j, student'o'j, jun'a'j labor'ist'o'j, sen'labor'ul'o'j.

    La menci'it'a'n kart'o'n iniciat'is skot'a'j entuziasm'ul'o'j en la jar'o 1987. Dank'e al la unu'a'j pozitiv'a'j rezult'o'j, en la jar'o 1991 la Eŭrop'a Konsili'o propon'is al si'a'j membr'o'j, ke ili sub'ten'u la dis'vast'ig'o'n de tiu kart'o en ties land'o'j. Hodiaŭ EURO< ; 26 uz'ebl'as en tri'dek'o da eŭrop'a'j land'o'j. Pli ol 3, 5 milion'o'j da jun'ul'o'j en pli ol 220 000 lok'o'j en Eŭrop'o akir'as divers'a'j'n avantaĝ'o'j'n per tiu kart'o.

    La kart'o EURO< ; 26 ebl'ig'as al ge'jun'ul'o'j avantaĝ'o'j'n jam en la lok'o, kie ili mem loĝ'as. Tio diferenc'ig'as ĝi'n de ali'a'j kart'o'j por ge'jun'ul'o'j. La ret'o en'ten'as divers'a'j'n rabat'o'j'n en la sfer'o de : eduk'ad'o ( komput'ad'a'j kurs'o'j, aŭt'o'lern'ej'o'j, lingv'a'j kurs'o'j kaj ali'a'j ), kultur'o ( muze'o'j, teatr'o, festival'o'j, koncert'o'j, ktp ), turism'o ( hotel'o'j, jun'ul'ar'gast'ej'o'j, kamp'ad'ej'o'j, privat'a loĝ'ad'o, organiz'ad'o de vojaĝ'o'j ), transport'o ( divers'a'j aviad'il-kaj aŭtobus-kompani'o'j, plur'a'j naci'a'j fervoj'ret'o'j, ŝip'lini'o'j ), komerc'o ( nutr'ad'o, mod'o, libr'o'vend'ej'o'j, komput'ik'aĵ'o'j ), sport'o kaj mem'streĉ'ad'o ( sport'vend'ej'o'j, sport'a'j centr'o'j, en'ir'bilet'o'j por divers'a'j sport'a'j matĉ'o'j ), gast'ej'o'j ( rapid'a'j restoraci'o'j, kaf'ej'o'j ) kaj ali'a'j serv'o'j ( friz'ist'o'j, flor'vend'ej'o'j, oraĵumejoj, ŝu'ej'o'j kaj ali'a'j ).

    La kart'o en Kroati'o

    En tiu land'o EURO< ; 26 uz'ebl'as ek'de la 1a de februar'o 1999. Pri la dis'vast'ig'o de la kart'o kaj pri la vic'o de ties avantaĝ'o'j zorg'as Kroat'a Jun'ul'ar'gast'ej'a Asoci'o ( HFHS ) ( vid'u

    xml : lang= " zxx "> www. nncomp. com / hfhs
    ). Ge'jun'ul'o'j pov'as ricev'i la kart'o'n en ĉiu'j region'a'j centr'o'j de HFHS kaj en dek'o da ali'a'j lok'o'j. Ĝi hav'as sub'ten'o'n de la Ŝtat'a Institut'o pri Protekt'o de Famili'o'j, Patr'in'ec'o kaj Jun'ul'ar'o. En Kroati'o oni pov'as uz'i EURO< ; 26 en pli ol 1300 lok'o'j en kvin'dek'o da urb'o'j. Menci'ind'as, ke en la list'o est'as ĉiu'j kroat'a'j naci'a'j natur'park'o'j, mult'a'j muze'o'j, kiu'j dispon'ig'as rabat'o'n de 50-100 %, naci'a'j teatr'o'j, divers'a'j kultur'a'j manifest'aĵ'o'j ( Opatija, šibenik, Dubrovnik, Zagreb ). Rabat'o'n de 25 % oni pov'as ricev'i ĉe la ŝip'lini'o'j de Jadrolinija , ĉe kelk'a'j aŭtobus'a'j kompani'o'j kaj ĉe la naci'a fervoj'a ret'o.

    Se vi dezir'as ek'sci'i pli mult'e pri la avantaĝ'o'j kaj dis'vast'iĝ'o de la kart'o en vi'a propr'a land'o kaj dis'e tra Eŭrop'o vizit'u la TTT-paĝ'o'n

    xml : lang= " zxx "> www. euro26. org
    .

    Por la posed'ant'o'j de EURO< ; 26 en plur'a'j land'o'j aper'as period'a'j inform'il'o'j, gazet'o'j, flug'foli'o'j kaj oni organiz'as inform'kampanj'o'j'n, koncert'o'j'n kaj ali'a'j'n.

    La kroat'a'j organiz'ant'o'j aranĝ'as ĉiu'jar'e fot'o-konkurs'o'n kun valor'a'j premi'o'j ( i. a. somer'um'ad'o ĉe la kroat'a mar'bord'o en jun'ul'ar'gast'ej'o'j ) kaj somer'a'n kamp'ad'ej'o'n mez'e de aŭgust'o en Zadar.

    Pro ĉio ĉi ne hezit'u, inform'iĝ'u pri la avantaĝ'o'j en vi'a loĝ'lok'o kaj land'o, kaj nepr'e pri la rabat'o'j en la land'o'j, kiu'j'n vi plan'as vizit'i. Vi rapid'e rimark'os, ke posed'ant'e EURO< ; 26 vi pov'os ŝpar'i mult'o'n. Komenc'u jam hodiaŭ!

    Marija BELOšEVIć

    Reptili'o'j en la dom'o

    En la hejm'o de 40jara vir'in'o Kaunas, abund'as divers'a'j ekzotik'a'j best'o'j. Ekzempl'e, tie ebl'as vid'i sur fenestr'o'bret'o aŭ en terari'o dorm'ant'a'j'n igvan'o'j'n, kiu'j foj'foj'e promen'as tra la ĉambr'o'j aŭ varan'o'n, kiu instal'iĝ'is en kuŝ'uj'o, kobr'o'n kuŝ'ant'a'n en terari'o aŭ en'kaĝ'ig'it'a'j'n lacert'o'j'n. La sinjor'in'o ankoraŭ ŝat'us akir'i krokodil'o'n ( nan'a'n kajman'o'n ), kiu ne postul'as tro mult'e da spac'o, ĉar ĝi'a maksimum'a long'ec'o est'as nur 1 metr'o. Ĝi kost'as kelk'a'j'n mil'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j.

    Ratkevičiene asert'as, ke ebl'as trov'i kontakt'o'n kun igvan'o por kompren'i unu la ali'a'n. Igvan'o'j kompren'as la dezir'o'j'n de si'a mastr'in'o. Somer'e ili pov'as ir'i ekster'e'n promen'i, en'grimp'i aŭt'o'n, se la famili'o plan'as vizit'i arb'ar'o'n. Dum ekster'e varm'as, tiu'j best'o'j ŝat'as sur'grimp'i arb'o'j'n aŭ frand'i frag'o'j'n en la ĝarden'o. Kiam igvan'o'j ek'dezir'as fek'i aŭ urin'i, ili pik'et'as la man'o'n aŭ gamb'o'n de la vir'in'o. Tiam neces'us met'i ili'n sur akv'o'plen'a'n uj'o'n. Fremd'a'j hom'o'j ne pov'as pren'i igvan'o'j'n. Ili ne toler'as tio'n. Igvan'o'j en la hejm'o de Ratkevičiene viv'as liber'e. Ili pov'as est'i sur lit'o aŭ sur hejt'ig'il'o, sur libr'o'bret'o. Iu'foj'e laŭ kurten'o'j ili ating'as eĉ la kornic'o'j'n. Ili precip'e ŝat'as kuŝ'i sur mol'a'j kusen'et'o'j. Antaŭ ne'long'e tiu'j best'o'j el'las'is 67 ov'o'j'n. Se nask'iĝ'us igvan'id'o'j, por la posed'ant'in'o tio est'us ekster'ordinar'a tra'viv'aĵ'o, ĉar kutim'e en la mal'liber'ec'o tiu'j best'o'j re'produkt'iĝ'as eg'e mal'oft'e. Mal'grand'a, al drak'et'o simil'a igvan'o, kost'as ĉirkaŭ 50 uson'a'j'n dolar'o'j'n, kaj plen'kresk'a 1500.

    En la kel'o Ratkevičiene bred'as naŭ speci'o'j'n da divers'a'j insekt'o'j por si'a'j reptili'o'j : gril'o'j'n, akrid'o'j'n, blat'o'j'n. Ankaŭ por ĝi'a bred'ad'o neces'as fak'a'j kon'o'j.

    En special'a terari'o en la kel'o est'as egipt'a kobr'o. En la list'o de venen'a'j serpent'o'j ĝi okup'as la kvin'a'n lok'o'n. Neniu ali'a pov'as pren'i tiu'n kobr'o'n en si'a'j'n man'o'j'n. Nur Ratkevičiene zorg'as pri ĝi. Neces'as sci'i kiu'manier'e pren'i la serpent'o'n kaj antaŭ'vid'i ties kondut'o'n. La posed'ant'in'o asert'as, ke kobr'o'j est'as unu el la plej saĝ'a'j serpent'o'j kaj neniam sen'kaŭz'e atak'as hom'o'n. Eĉ plej pac'em'a'n kobr'o'n ebl'as incit'i per mal'prudent'a mov'o aŭ ag'o. Ĝi'a re'ag'o est'as fulm'rapid'a. Ekzempl'e al si'n aer'e'n ĵet'int'a mus'o, kobr'o neniam ebl'ig'as, ke tiu fal'u sur'ter'e'n. Ĝi kapt'as ĝi'n ankoraŭ dum la flug'o. Kobr'o pov'as long'e kaj trankvil'e kuŝ'i. Ĝi vigl'iĝ'as nur, se ĝi ek'mal'sat'as. Tiam kobr'o pov'as tuj en'glut'i eĉ dek kvin mus'o'j'n. Nun la kobr'o de Ratkevičiene long'as sep'dek centi'metr'o'j'n, sed plu kresk'ant'e ĝi ating'os unu metr'o'n.

    Rima Ratkevičiene ek'interes'iĝ'is pri reptili'o'j jam infan'aĝ'e, tamen la unu'a'n reptili'o'n ŝi ek'hav'is nur antaŭ sep jar'o'j. Ĝi est'is agam'o, kiu tamen post ne'long'e mort'is. Tiu ĉi perd'o instig'is la bred'ant'in'o'n pli mult'e ek'interes'iĝ'i pri tiu'j best'o'j kaj ĉerp'i util'a'j'n inform'o'j'n el divers'a'j font'o'j. Nun ŝi sci'as mult'e pli ol en la komenc'o. Nun Ratkevičiene pov'as help'i ankaŭ ali'a'j'n bred'ant'o'j'n de reptili'o'j. Ŝi volont'e kurac'as best'o'j'n, al kiu'j ne kapabl'as help'i best'kurac'ist'o'j. Preskaŭ ĉiu'semajn'e hom'o'j vizit'as ŝi'n kun mal'san'a'j igvan'o'j, lacert'o'j, boa'o'j konstrikt'a j, piton'o'j kaj ali'a'j serpent'o'j. Ratkevičiene kapabl'as far'i eĉ et'a'j'n operaci'o'j'n. Ŝi help'as sen'pag'e aŭ reciprok'e pet'as al'port'i por ŝi'a'j am'ant'o'j el ali'a'j land'o'j produkt'o'j'n, en'hav'ant'a'j'n vitamin'o'j'n, ĉar en Litovi'o ili mal'facil'e trov'ebl'as.

    LAST

    “ La ”, artikol'o nur difin'a

    Kontrast'e kun la asert'o de Albert Cnudde el Franci'o ( MONATO 2002 / 7, p. 7 ), la uz'o de la artikol'o en La kosm'o kaj ni est'as cert'e prav'ig'it'a kaj logik'a. Oni uz'as la artikol'o'n kiam en ni'a pens'o komun'a nom'o est'as difin'it'a. Ĝi est'as ankaŭ difin'it'a, se tem'as pri unik'a person'o, best'o aŭ objekt'o en ni'a ĉirkaŭ'aĵ'o. Tiel uz'as la difin'a'n artikol'o'n ĉiu'j eŭrop'a'j lingv'o'j kiu'j hav'as ĝi'n. Tial ni dir'as : “ La prezid'ant'o mal'ferm'is la kun'ven'o'n ”, “ La reĝ'in'o vizit'is mal'san'ul'ej'o'n en Brusel'o ”, “ La sun'o bril'as ”, “ Infan'o'j lud'is sur la strat'o ”, “ Ŝi ir'is al la kuir'ej'o ”, “ Li fal'is sur la grund'o'n ”, ktp.

    Kontraŭ'e, la abstrakt'a'j substantiv'o'j kaj la substantiv'o'j indik'ant'a'j materi'o'n ne bezon'as la artikol'o'n ( escept'e se ili est'as difin'it'a'j per komplement'o ). La kial'o est'as, ke tiu'j kategori'o'j de substantiv'o'j ne hav'as plural'o'n se uz'at'a'j en si'a normal'a senc'o ( ili est'as “ ne'nombr'ebl'a'j ” ). Ekz. : “ Mi trink'as akv'o'n. Li hav'as febr'o'n. Ŝi instru'as matematik'o'n. Ĉio'n venk'as am'o. ” ktp. Do, Albert Cnudde prav'e mal'aprob'as la uz'o'n de la artikol'o en la regul'o de Zamenhof antaŭ la vort'o “ logik'o ”, kiu est'as uz'at'a en si'a ĝeneral'a senc'o. Li ankaŭ prav'e uz'as la difin'it'a'n artikol'o'n en “ la sintaks'a logik'o ”.

    Est'as cert'e mal'facil'a afer'o. Ŝajn'as al mi, ke la angl'o'j uz'as la difin'a'n artikol'o'n plej, kvankam ankaŭ ne tut'e, ĝust'e. Sekv'ant'e la tiu'rilat'a'n rekomend'o'n de Zamenhof, oni dev'us tamen ĉiam konsci'i, ke ĝi'a ne uz'o antaŭ konkret'a substantiv'o egal'as la uz'o'n de vort'o kiel “ iu ( j ) ”, “ ia ( j ) ”, “ kelk'a ( j ) ”.

    Pieter Jan DOUMEN

    Belgi'o

    Pli'a tri'jar'a period'o

    Mandat'o'n estr'i la nov-zeland'a'n reg'ist'ar'o'n dum pli'a tri'jar'a period'o ricev'is la ĉef'ministr'o Clark fru'ig'is la elekt'o'j'n kaj tiel plen'e venk'is la Alianc'a'n Parti'o'n, kiu re'ten'is eĉ ne unu sol'a'n parlament'an'o'n.

    Malgraŭ tio, ke kelk'a'j koment'ist'o'j asert'as, ke Nov-Zeland'o dekstr'e'n mov'iĝ'is, la statistik'o'j mal'o'n montr'as : la dekstr'a parti'o Asoci'o de Konsum'ant'o'j kaj Impost'pag'ant'o'j ( AKI ) rest'is sam'a ( 9 mandat'o'j ), la dekstr'et'a Naci'a Parti'o redukt'iĝ'is de 35 al 27, dum la mal'dekstr'et'a Labor'ist'a Parti'o ( LP ) gajn'is pli'a'j'n mandat'o'j'n ( de 49 al 52 ).

    La elekt'o'kampanj'o ted'e komenc'iĝ'is, sed viv'iĝ'is pro disput'o rilat'e supoz'at'a'n import'ad'o'n de genetik'e modif'it'a'j maiz'sem'o'j. La reg'ist'ar'o mal'permes'as genetik'e modif'it'a'j'n sem'o'j'n almenaŭ ĝis oktobr'o 2003 : verd'ul'o'j dir'as, ke pli ol du'on'o de la civit'an'o'j dezir'as, ke genetik'e modif'it'a'j manĝ'aĵ'o'j daŭr'e est'u mal'permes'at'a'j. Tamen en la elekt'o'j la Verd'ul'a Parti'o gajn'is nur du pli'a'j'n mandat'o'j'n.

    Surpriz'is

    La parti'o Nov-Zeland'o Unu'e, la minor'a parti'o en koalici'o kun la Naci'a Parti'o inter 1996 kaj 1999, re'gajn'is du tri'on'o'j'n de la mandat'o'j perd'it'a'j post la dis'fal'o de la koalici'o. Plej surpriz'is la Unu'ig'it'a Futur'a Parti'o ( UFP ), kiu dum la last'a'j du parlament'o'j hav'is nur unu parlament'an'o'n sed nun hav'as ok : ŝajn'e plaĉ'is ĝi'a moder'a program'o.

    Ĉi tiu elekt'o est'is la tri'a laŭ tiel nom'at'a miks-membr'a proporci'a sistem'o ( kiu simil'as al la german'a sistem'o ). Elekt'ant'o rajt'as voĉ'don'i kaj por lok'a kandidat'o kaj por prefer'at'a naci'a parti'o. Do al 69 lok'a'j gajn'int'o'j al'don'iĝ'as 51 list'a'j parlament'an'o'j : tiel laŭ parti'a'j voĉ'o'j est'as ĝust'ig'at'a'j la parlament'a'j proporci'o'j.

    Pro tio, ke la reg'ist'ar'o ne posed'as parlament'a'n pli'mult'o'n, neces'as koalici'o inter la Labor'ist'a Parti'o, la Progres'em'a Koalici'o kaj la Unu'ig'it'a Futur'a Parti'o. Laŭ inter'konsent'o la program'o baz'iĝ'os sur la manifest'o'j de la koalici'a'j parti'o'j sed prioritat'e konsider'os propon'o'j'n de UFP.

    Aŭt'o'voj'o'j

    Rekompenc'e la reg'ist'ar'o star'ig'os komision'o'n pri la famili'o laŭ propon'o de UFP kaj LP ; ĝi pli'bon'ig'os la leĝ'o'j'n pri viktim'o'j de krim'o'j kaj prepar'os leĝ'o'j'n pri transport'o, princip'e aŭt'o'voj'o'j. La reg'ist'ar'o kun'labor'os ankaŭ sed pli mal'strikt'e kun la Verd'ul'a Parti'o.

    Okaz'is disput'o inter la Naci'a Parti'o kaj la ali'a'j parti'o'j pri la oficial'a opozici'o. Estr'o'j de la Verd'ul'o'j, AKI kaj NZ Unu'e argument'is, ke la ĉef'o de la Naci'a Parti'o mal'hav'u la special'a'n salajr'o'n aparten'ant'a'n al la estr'o de la opozici'o. La Naci'a Parti'o hav'as nur 27 parlament'an'o'j'n kaj krom'e, pro la elekt'o'sistem'o kaj la fakt'o, ke est'as plur'a'j opozici'a'j parti'o'j, la titol'o “ estr'o de la opozici'o ” anakronism'as.

    Opozici'an'o'j postul'is ankaŭ, ke ili hav'u proporci'a'n nombr'o'n de sid'lok'o'j en la plej antaŭ'a vic'o en la parlament'ej'o, tradici'e rezerv'it'a'j por membr'o'j de la ĉef'a opozici'a parti'o. La disput'o minac'is fars'ig'i la oficial'a'n mal'ferm'o'n de la parlament'o, ĝis oni kompromis'is, ke ĉiu'j parlament'an'o'j dum la mal'ferm'o laŭ'alfabet'e sid'u.

    Dum la mal'ferm'o la reg'ist'ar'o anonc'is per tiel nom'at'a parol'ad'o el la tron'o si'a'n program'o'n. Sub'strek'at'a en la parol'ad'o est'is la grav'ec'o por Nov-Zeland'o de en'migr'int'o'j, kiu'j valor'as ne nur pro si'a'j meti'o'j sed ankaŭ pro si'a'j divers'ec'o kaj dinamism'o. Krom'e la reg'ist'ar'o promes'is antaŭ'e'n'ig'i la ekonomi'o'n, ĉef'e per eksport'o'j, kaj lukt'i por just'a, tut'mond'a komerc'o.

    D. E. ROGERS / pg

    Paf'ant'a'j komput'il'o'j

    Last'a'temp'e kurac'ist'o'j kaj ali'a'j fak'ul'o'j turn'is si'n al la danĝer'o sid'ad'i antaŭ komput'il'a'j ekran'o'j. La radi'ad'o el'ig'at'a de la ekran'o'j est'as ja mal'grand'a, sed ĉu long'a, persist'a paf'ad'o pov'as damaĝ'i la hom'a'n korp'o'n?

    Publik'iĝ'is en la brazil'a Revu'o de Publik'a San'o trov'it'aĵ'o'j de tiu'rilat'a esplor'o. Por stud'i genetik'a'n influ'o'n, scienc'ist'o'j ekzamen'is la sang'a'j'n ĉel'o'j'n ( limfocit'o'j'n ) de hom'o'j, kiu'j labor'as per komput'il'o'j kaj ricev'as radi'ad'o'n dum kvar ĝis ok hor'o'j kaj dum ok ĝis 11 jar'o'j. Oni kultur'is la ĉel'o'j'n kaj observ'is, ke okaz'as anomali'o'j en ili'a divid'iĝ'o ( mitoz'o ).

    Oni trov'is pli da anomali'o'j en la kromosom'a struktur'o de la ĉel'divid'iĝ'o'j, en kvant'o statistik'e signif'a, kompar'e kun ĉel'o'j de hom'o'j, kiu'j ne labor'as per komput'il'o'j. Est'is ekzamen'at'a'j 2000 ĉel'divid'iĝ'o'j. Genetik'a'j ŝanĝ'o'j kaŭz'at'a'j de radi'ad'o est'as potencial'e mal'san'ig'a'j. Dum la problem'o rest'as ne'solv'it'a, valor'as si'n gard'i rilat'e uz'o'n de komput'il'o'j.

    Paulo S. VIANA

    La hered'aĵ'o de orient'a'j ortodoks'ul'o'j

    En la 16a jar'cent'o en Kareli'o kaj Laponi'o trov'ebl'is pli ol 50 ortodoks'a'j monaĥ'ej'o'j, frukt'o'j de la konvert'a kaj civiliz'a labor'o de du fam'a'j sankt'ig'ant'o'j Herm'a'n kaj Sergej. Ili'a'j ide'o'j kaj tradici'o'j laŭ'dir'e de'ven'is de la “ monaĥ'a promontor'o ” Athos en Greki'o.

    Dum milit'o'j la monaĥ'o'j rifuĝ'ad'is orient'e'n, direkt'e al si'a'j sam'religi'an'o'j slav'lingv'a'j, ĉar okcident'e pli fort'is ali'a'j eklezi'o kaj lingv'o. Post la unu'a mond'milit'o la antaŭ'e rus'a'j monaĥ'ej'o'j tamen est'is al'ig'it'a'j al la finn'a ortodoks'a eklezi'o, kaj post la du'a mond'milit'o, pro la mal'favor'o de Soveti'o, la monaĥ'o'j ek'rifuĝ'is okcident'e'n. Unu'e du'cent'o da ili, el la monaĥ'ej'o Valamo, kiu situ'as sur insul'o en la lag'o Ladog'o, vetur'is al okcident'a Finn'land'o, serĉ'ant'e nov'a'n lok'o'n por la monaĥ'ej'o. Pro la tiu'vintr'a frost'eg'o la glaci'o de Ladog'o est'is tiel dik'a, ke ili pov'is kun'port'i du'on'o'n el si'a'j monaĥ'ej'a'j valor'aĵ'o'j : i. a. ikon'o'j'n, pord'o'j'n de la ikonostaz'o, sonor'il'o'j'n kaj eĉ 800-kil'o'gram'a'n lustr'o'n.

    Dek'o'j da monaĥ'o'j mort'is

    La rifuĝ'int'o'j ne tuj trov'is taŭg'a'n lok'o'n, kaj dek'o'j da monaĥ'o'j mort'is dum la serĉ'ad'o de tia lok'o, sed fin'e ili decid'is rest'i en Heinävesi, inter —kaj iom sud'e de —la urb'o'j Kuopio kaj Joensuu. ( La last'a origin'a monaĥ'o de la mal'nov'a Valamo mort'is en Heinävesi en 1981. ) Ĉar Soveti'o ne permes'is monaĥ'ej'o'j'n, kaj ĉar nov'a Valamo est'is sekur'e fond'it'a en Finn'land'o, ali'a'j orient'a'j ge'monaĥ'o'j, nom'e el Konevico ( monaĥ'ej'o fond'it'a en 1393 sur bord'o de Ladog'o ), el Peĉengo ( monaĥ'ej'o fond'it'a en 1556 ) kaj el Lintula ( monaĥ'in'ej'o fond'it'a en 1896 ) rifuĝ'is al Heinävesi. En la arb'ar'a tomb'ej'o de Nov'a Valamo, sub lign'a'j kruc'o'j aŭ “ groboj ”, kuŝ'as mult'eg'a'j ge'monaĥ'o'j kun slav'a'j nom'o'j. La monaĥ'in'ej'o Lintula nun situ'as kelk'a'j'n kil'o'metr'o'j'n de Valamo, kaj antaŭ kelk'a'j jar'o'j ĝi ek'hav'is propr'a'n tomb'ej'o'n. La monaĥ'ar'o de nov'a Valamo nun nombr'as 13. Finn'land'o ja hav'as si'a'j'n propr'a'j'n ortodoks'ul'o'j'n, kaj pov'as okaz'i, ke iu finn'o ek'prefer'as ortodoks'ism'o'n, kompar'int'e ĝi'n kun si'a de'nask'a luter'ism'o. La viv'o en la monaĥ'ej'o neniam est'is nur spirit'a : di'serv'ad'o, preĝ'ad'o, asket'ism'o kaj stud'ad'o, sed ĉiam est'is bezon'at'a'j ankaŭ ĉia'j praktik'a'j labor'ist'o'j, en la 14a jar'cent'o precip'e arb'ar'hak'ist'o'j, ter'kultiv'ist'o'j, fiŝ'kapt'ist'o'j kaj konstru'ist'o'j, nun ekzempl'e ikon'pentr'ist'o'j, libr'o'bind'ist'o, komput'il'ist'o, bak'ist'o, ekonom'o, traduk'ist'o, redaktor'o, se ne parol'i pri pastr'o'j kaj kantor'o.

    Mem'star'a'j monaĥ'ej'o'j

    Dum jar'cent'o'j, la orient'a'j monaĥ'ej'o'j est'is ekonomi'e mem'star'a'j. Donac'is al ili teren'o'n, arb'ar'o'n, kamp'ar'o'n, art'aĵ'o'j'n kaj mon'o'n nobel'o'j kaj ŝtat'o'j. Ankaŭ nov'a Valamo prov'as mem'star'e viv'ten'i si'n. Ĝi posed'as 50 hektar'o'j'n da kamp'o'j kaj 300 hektar'o'j'n da arb'ar'o ; ĝi kultiv'as vin'ber'o'j'n, kaj far'as el ili vin'o'n. Ĝi'n vizit'as turist'o'j, pilgrim'o'j, sci'vol'em'ul'o'j kaj hom'o'j, kiu'j serĉ'as kviet'o'n kaj pac'o'n por si'a anim'o. Kun'labor'e kun la monaĥ'ej'o funkci'as 200-lok'a restoraci'o, 52-lit'a hotel'et'o, 116-lit'a gast'ej'o, memor'aĵ'o-kaj libr'o-vend'ej'o, kultur'centr'o, muze'o kaj restaŭr'ej'o por religi'a'j art'aĵ'o'j. Ŝip'et'o Sergej somer'e rond'vetur'ig'as la vizit'ant'o'j'n en la bel'a insul'ar'o kaj kanal'ar'o de la apud'a lag'eg'o. En la Civit'an'a Institut'o de Valamo oni pov'as kon'at'iĝ'i kun la ortodoks'a'j fid'o, viv'manier'o, muzik'o kaj ikon'pentr'ad'o, kaj krom'e la institut'o organiz'as kultur'vojaĝ'o'j'n al Rusi'o kaj pli mal'pli long'a'j'n kurs'o'j'n, ekzempl'e pri rus'a lingv'o, japan'a ikebana, Esperant'o, k. a. Se iu tre ek'ŝat'as la etos'o'n de Valamo, li aŭ ŝi rajt'as ek'loĝ'i en la proksim'a loĝ'ej'ar'o konstru'it'a por la ge'amik'o'j de Valamo. ( Pro mank'o de sam'religi'an'o'j, ne ĉie en Finn'land'o ebl'as part'o'pren'i la ortodoks'a'n religi'a'n viv'o'n. )

    La nov'a preĝ'ej'o de Valamo, dediĉ'it'a al la trans'figur'iĝ'o de Krist'o, est'is konstru'it'a en 1975-1977. El la plafon'o pend'as la grand'eg'a lustr'o pen'e kun'port'it'a el mal'nov'a Valamo en 1944. Ĝi'a lum'o bel'e spegul'iĝ'as sur la polur'it'a ŝton'plank'o de la pli grand'a preĝ'ej'a salon'o, kiu aspekt'as kiel sen'mov'a klar'a akv'o.

    Di'o est'as bel'o kaj preĝ'ej'o dev'as antaŭ'sent'ig'i al ni la ĉiel'o'n. La grand'a'n salon'o'n oni uz'as somer'e kaj dum grand'a'j fest'o'j. La mal'pli grand'a'n preĝ'ej'a'n salon'o'n oni uz'as vintr'e, kiam est'as mal'pli da di'serv'ant'o'j. Ĝi est'as dekor'it'a en la stil'o de la 16a kaj 18a jar'cent'o'j.

    Krom'e Valamo hav'as apart'a'n mal'nov'a'n lign'a'n preĝ'ej'o'n, kiu'n oni uz'as nur somer'e kaj kie ĉiu'j objekt'o'j de'ven'as el mal'nov'a Valamo. Ek'de 1977 la di'serv'o'j okaz'as en la finn'a lingv'o kaj la monaĥ'ej'o uz'as la gregori'a'n kalendar'o'n.

    Saliko


    + g1. grobo : lign'a mal'alt'a dom'et'o sur tomb'o.

    Nukle'a energi'o : ne fid'u la respond'ec'ul'o'j'n

    La aŭtor'o est'as konstru'inĝenier'o. Kiel esplor'ist'o kaj teĥnologo li part'o'pren'is la konstru'o'n de la ĉeĥ'a atom'central'o Dukovany kaj en la jar'o'j 1988-90 li est'is labor'e task'it'a ankaŭ por la central'o Temelín.

    Jiří Patera est'as serioz'a hom'o, sed li sam'e kiel mult'a'j ali'a'j ĉeĥ'o'j est'as ŝarĝ'it'a per komun'ism'a kaj post'komun'ism'a propagand'o, ke atom'elektr'ej'o'j est'as la plej bon'a solv'o de energi'o-problem'o. La argument'o'j'n de Patera mi refut'as.

    La ide'o lim'ig'i la produkt'ad'o'n en karb'o'elektr'ej'o'j est'as nur'a propagand'o. Se oni serioz'e tiel pens'us, real'ig'o jam pov'us okaz'i, ĉar Ĉeĥi'o est'as post Franci'o la plej grand'a eksport'ant'o de elektr'a energi'o kaj la unu'a en Eŭrop'o laŭ la loĝ'ant'ar'o. Krom'e la reg'ist'ar'o en privat'ig'a'j kondiĉ'o'j dev'ig'as est'ont'a'n posed'ant'o'n de ĉeĥ'a elektro'energetik'o daŭr'e ekspluat'i ĉeĥ'a'j'n karb'o'min'ej'o'j'n.

    Ekologi'ec'o de atom'elektr'ej'o'j ne est'as tiom el'star'a pro ekster'ordinar'e grand'a invest'ad'o dum konstru'o kaj post'e mal'konstru'o de la elektr'ej'o'j. Krom'e konstru'ad'o de depon'ej'o'j por for'uz'it'a nukle'a brul'aĵ'o postul'os el'spez'o'j'n, kiu'j est'os grandioz'a'j. La energi'o-bezon'o de la konstru'labor'o'j grav'e mal'alt'ig'as la energetik'a'n profit'o'n de la central'o'j.

    Danĝer'a teĥnologi'o

    La nun'temp'a teĥnologi'o tre ne'sufiĉ'e util'ig'as nukle'a'n energi'o'n de urani'o, kies energetik'e util'ig'at'a izotop'o ²³⁵U aper'as en la natur'o en kvant'o nur 0, 72 %, dum la nun de'met'at'a izotop'o ²³⁸U ( 99, 27 % ) rest'as hodiaŭ sen util'o, sed en est'ont'o la hom'ar'o ĝi'n ebl'e pov'us tre profit'e uz'i. La nun kon'at'a teĥnologi'o de “ gener'a'j reaktor'o'j ”, en kiu'j est'as util'ig'ebl'a ²³⁸U kaj ankaŭ la trans'urani'a plutoni'o, est'as danĝer'a kaj pro tio ne'uz'at'a.

    Natur'a'j font'o'j de nukle'a fisi'a brul'aĵ'o est'as lim'ig'it'a'j, simil'e kiel karb'o, naft'o kaj ter'gas'o, kaj ind'as ili'n ŝpar'e mastr'um'i, nur en kaz'o'j de ver'a neces'o.

    El'uz'it'a nukle'a brul'aĵ'o est'as fort'e radioaktiv'a material'o, kiu'n la hom'ar'o ne sci'as likvid'i kaj dev'as ĝi'n sekur'e depon'i kaj gard'i. Kiel long'e? Probabl'e eĉ 100 000 jar'o'j'n. Konsci'u, kiom da generaci'o'j est'os ŝarĝ'at'a'j per ni'a sen'respond'ec'a ag'ad'o. Nenie en la mond'o est'as konstru'it'a definitiv'a sub'ter'a depon'ej'o.

    La nukle'a fizik'ist'o J. Kratochvíl esprim'is si'n tiel pri depon'ad'o-sekur'ec'o : “ Sen dub'i pri mil'jar'a'j stabil'ec'o'j de grund'a sub'tavol'ar'o en elekt'it'a'j lok'o'j, mi ne kapabl'as akcept'i garanti'o'n de nun viv'ant'a'j hom'o'j pri kio okaz'os ( aŭ ne okaz'os ) post 1000, 10 000 aŭ eĉ 100 000 jar'o'j. Kiel fin'a'n solv'o'n de la likvid'o de nukle'a rub'o mi est'as pret'a akcept'i nur tia'n teĥnologi'o'n, kiu ebl'ig'os re'ŝanĝ'o'n de long'daŭr'e radioaktiv'a'j element'o'j trov'iĝ'ant'a'j en nukle'a rub'aĵ'o al element'o'j stabil'a'j. Tia ĉi teĥnologi'o, kiu est'us taŭg'a por komerc'a uz'o, ĝis nun ne ekzist'as. ”

    Sekur'ig'a'j sistem'o'j

    La hom'o kiel entrepren'ist'o, kiel ofic'ist'o, kiel kiu ajn, ne fid'ind'as. La uson'a atom'elektr'ej'o sur la insul'o Three Mil'e Island grav'e averi'is. En 1976 3500 infan'o'j kaj graved'a'j vir'in'o'j est'is evaku'it'a'j kaj 200 000 hom'o'j for'las'is la region'o'n. La estr'ar'o de la central'o unu'e pri'silent'is la averi'o'n kaj post'e fals'e inform'is pri ĝi. Sam'e la averi'o de la central'o apud la soveti'a, nun ukraini'a Mihama en 1991 est'is grav'a, sed bon'ŝanc'a inter'ven'o lim'ig'is post'sekv'o'j'n. La unu'a ĉeĥ'o'slovak'a atom'central'o A-1 ek'funkci'is en 1972, sed post du averi'o'j ( 1976, 1977 ) ĝi ĉes'is. Preskaŭ ĉiam fiask'is hom'o'j. Est'as neces'e konsci'i, ke ankaŭ la sekur'ig'a'j sistem'o'j est'as produkt'o de hom'o. Nur naiv'ul'o kred'as, ke hom'a produkt'o pov'as est'i absolut'e aŭ preskaŭ absolut'e perfekt'a kaj fid'ind'a.

    Fin'e mi al'don'as, ke la central'o Temelín est'as supoz'ebl'e relativ'e sekur'a, ke la protest'o'j de aŭstr'o'j hav'as politik'a'n karakter'o'n. Tamen la central'o por la ĉeĥ'a energetik'o ne est'as bezon'a. La supr'e menci'it'a tro'produkt'ad'o de elektr'a energi'o gvid'as la ŝtat'organ'o'j'n al evident'a neglekt'ad'o de energi'ŝpar'ad'o kaj al ne'sub'ten'o de re'nov'iĝ'ant'a'j energi'font'o'j.

    Jan WERNER

    Cunam'o'j tut'mond'e

    Last'a'temp'e ĉiu'j grav'a'j revu'o'j el la tut'a mond'o sub la plum'o'j de ĉef'redaktor'o'j prezent'as “ cunam'o'j'n ” kiu'j plag'as ni'a'n mond'o'n. C. Allègre.

    fajr'o'mani'a fajr'o'brigad'ist'o

    Tiel skrib'as xml : lang= " fr "> Le Monde de la 17a de aŭgust'o, taks'ant'e IMF ( Inter'naci'a'n Mon'a'n Fondus'o'n ), kiu trud'as al sud-amerik'a'j land'o'j ekonomi-ekonomik'a'j'n program'o'j'n, kiu'j'n postul'as la invest'ist'o'j de kapital'ism'o, sed detru'as la ekonomi'o'n mem. La preskaŭ'a esperant'ist'o, mega-invest'ist'o L ’ Express denunc'as la bors'a'j'n ebri'iĝ'o'j'n en tut'a mond'o, sku'ant'a'j'n la kapital'ism'a'n sistem'o'n per frenez'a spekul'ad'o sen rilat'o kun la produkt'ad'o. En riĉ'a'j land'o'j la kresk'o oscil'as inter 1 % kaj 3 % ; kiel la “ financ'a merkat'o ” blind'e pov'as postul'i de entrepren'o'j jar'a'j'n profit'o'j'n kun progres'o de 15 %? Tem'as pri lud'o ne el'ten'ebl'a por entrepren'o'j, kiu'j jam ating'is ebl'a'n maksimum'a'n produkt'iv'ec'o'n. Tiel form'iĝ'as la spekul'a'j “ bobel'o'j ” kiu'j foj'foj'e eksplod'as kun tromp'o'j kaj kont'ad'a'j manipul'ad'o'j. Kapital'ism'o far'iĝ'is spec'o de Moloĥ'o kiu mem si'n vor'as...

    El'spez'i pli ol en'spez'i

    Mal'e al la opini'o de Sor'os, Levjatan'o, la monstr'o pri'skrib'it'a de Thomas Hobbes, la “ administr'ant'o de l ’ cirk'o ”, la ŝtat'o, plen'e kulp'as ĉar ĝi el'spez'as ( mis'uz'as, korupt'as, dis'ĵet'as, favor'as ) pli ol ĝi en'spez'as, impost'as ( tio est'as pli ol 50 % de ĉio produkt'it'a de la en'kaĝ'ig'it'a'j simi'o'j, kiu'j est'as ni ).

    Ĉiu analfabet'a hom'o sci'as, ke li / ŝi ne pov'as el'spez'i pli ol li / ŝi gajn'as. Jen primar'a administr'ad'o, kiu'n la monstr'a'j ŝtat'o'j ne vol'as sci'i. En Brazil'o 53 % el la buĝet'o est'as por pag'i ŝuld'o'j'n, interez'o'j'n, IMF-ajn kaj ali'a'j'n, jen la ŝtat'a bankrot'o, jen la inflaci'o, jen la mizer'o, du'obl'iĝ'o de sen'labor'ec'o en dek jar'o'j, jen la grand'a soci'a cunam'o, la dis'fal'o de la ord'o kun sen'fin'a bandit'ism'o, ŝakr'ad'o, narkot'aĵ-komerc'o... mal'aper'o de simpl'a'j hom'a'j dign'o kaj respekt'o.

    En Uson'o la normal'a interez'o ne super'as 2 % en jar'o. En Brazil'o ĝi oficial'e est'as 18 % en jar'o, sed kiu aĉet'as kredit'e pag'as interez'o'n de 5 ĝis 12 % aŭ pli en monat'o. La propr'a komerc'o asfiksi'iĝ'as, la aĉet'pov'o redukt'iĝ'as, la fos'aĵ'o inter riĉ'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j abism'e kresk'as, 44 % el la loĝ'ant'ar'o trov'iĝ'as sub la nivel'o de absolut'a mal'riĉ'ec'o... jen la ver'o dir'ind'a.

    Rio + 10 = Johanesburgo

    Sur ĵurnal'a'j front'paĝ'o'j ni re'e leg'as pri la plej detru'a, konstant'a, ne'de'ten'ebl'a ond'eg'o, kiu'n ni'a ter'glob'o sufer'as de jar'dek'o'j ; tem'as pri la katastrof'o vest'it'a per la bel'a vort'o “ ekologi'o ”. Antaŭ 10 jar'o'j en Rio de Ĵanejro, en Ek'o 92 instal'iĝ'is la plej grand'a cirk'o spekt'ebl'a pri la tem'o kaj pri tem'o'j, kiu'j tut'e ne koncern'is la afer'o'n. Mult'a'j deklaraci'o'j pri intenc'o'j est'is folklor'e sub'skrib'it'a'j. Ĉio rest'is en intenc'o'j sub la reg'ad'o de fajr'o'mani'a Uson'o, kiu en Kiot'o eĉ rifuz'is ratif'i protokol'o'n por redukt'i la el'ĵet'o'n de karbon'a di'oksid'o. Uson'o aplomb'e rezerv'as al si la rajt'o'n polu'i per 25 % el la tut'mond'a kvot'o, per ok miliard'o'j da tun'o'j el CO₂ jar'e. En Johanesburgo oni ripet'is ĉiu'j'n kon'at'a'j'n cifer'o'j'n kaj teori'o'j'n. La intenc'o'j est'as sam'e traf'a'j, sed la hom'o'j ne pov'os aplik'i ili'n.

    La hom'o'j ne pov'as aplik'i eventual'a'j'n korekt'aĵ'o'j'n, ĉar tio kio est'as far'end'a ne kongru'as al la propr'a karakter'o de la hom'o, tiu animal'o, kiu est'as la plej grand'a pred'ant'o viv'ant'a sur la ter'o. Per la supoz'it'a inteligent'ec'o, intelekt'a kapabl'o, raci'o k. s. la hom'ar'o si'n direkt'is al sen'fin'a'j de'voj'iĝ'o'j, aberaci'o'j rilat'e al la esenc'o de la viv'o mem. La hom'o sen'apelaci'e, spontan'e kapabl'as nur detru'i si'a'n propr'a'n viv'medi'o'n. La hom'o bezon'as ĉas'i pro instinkt'a pred'em'o. Kiam ne plu est'as ĉas'aĵ'o, la hom'o bred'as best'o'j'n en rezerv'ej'o'j por hav'i la plezur'o'n paf'i, kapt'i, fanfaron'i.

    La hom'o bezon'as erotik'e si'n re'produkt'i kaj ne kapabl'as elimin'i religi'a'j'n dogm'o'j'n, kiu'j mal'permes'as la bezon'at'a'n nask'o'prevent'o'n : konsekvenc'e, jen la demografi'a eksplod'o, la ter'a tro'loĝ'at'ec'o, la fundament'a kaŭz'o de ekologi'a'j problem'o'j. En la nun'a'j sistem'o'j la propon'at'a “ daŭr'ig'ebl'a uz'ad'o de la ter'o ” ne est'as aplik'ebl'a ĉar la obskur'ant'ism'o de la ne'pens'ant'a'j popol'amas'o'j ne ebl'ig'as, ke la individu'o'j rezon'u kaj raci'e rilat'ig'u si'a'j'n pens'o'j'n al si'a'j ag'o'j. La hom'o'j ne sci'as, ne vol'as mezur'i la konsekvenc'o'j'n de si'a'j ag'o'j.

    Percept'a disonanc'o

    La ŝtat'prezid'ant'o de Brazil'o, ne pli kler'a ol si'a'j reg'at'o'j, kvazaŭ el subit'a el'koŝmar'a vek'iĝ'o tamen deklar'is : “ Brazil'o far'iĝ'is viktim'o de grav'a percept'a disonanc'o : la ne'kongru'o inter tio, kio okaz'as, kaj tio, kio'n oni percept'as. ” Jen disonanc'o kiu traf'as la tut'a'n mond'o'n rilat'e al ĉiu'j teren'o'j de hom'a ag'ad'o. Tial la “ cunam'o'j ” ven'as el ĉiu'j direkt'o'j des pli ke la reg'ant'o'j de la percept'o'j, pro etik'a'j perversi'o'j, mem ne kapabl'as uz'i si'a'j'n kon'o'j'n por la bon'o sed nur por la tradici'a, rutin'a detru'o, kiu'n la pli'mult'o vol'as en la establ'it'a'j sistem'o'j. Ni las'u la konklud'o'n al Joseph Stiglitz [ jozef stiglic ], Nobel-premi'it'o pri ekonomi'o en 2001 : “ Kiam naŭ pacient'o'j el dek, fleg'it'a'j de sam'a medicin'ist'o, mort'as, est'as evident'e, ke la kurac'ist'o ne sci'as, kio'n li far'as. ”

    Gilbert LEDON

    Franci'o, ĉu profund'e demokrati'a?

    En la en'konduk'o de l ’ maj'a MONATO, Haider [ hajda ] en Aŭstri'o montr'is la mal'o'n. Ĉar en kio konsist'as demokrati'a reĝim'o? Mi foli'um'is PIV kaj mi leg'is : “ reĝim'o, en kiu la politik'a pov'o aparten'as al la popol'o, kaj en kiu est'as plej fort'a'j la sen'disting'e egal'ig'a'j tendenc'o'j ”. Est'as kompren'ebl'e, ke tut'e liber'a voĉ'don'ad'o esprim'as la tendenc'o'j'n per'e de divers'a'j politik'a'j parti'o'j.

    Se mi bon'e kompren'as tio'n, est'as do tre mal'bon'a ide'o de la franc'a reg'ist'ar'o manovr'i por pun'i Aŭstri'o'n, en kiu iu dekstr'ul'o regul'e elekt'it'a en'ir'is la reg'ist'ar'o'n en Vien'o. Tia kondut'o de Franci'o est'as mal'dec'a, ĉar est'as “ ŝov'i la naz'o'n ” en intern'a'n aŭstr'a'n afer'o'n, kaj ankaŭ kontraŭ'demokrati'a, ĉar tio ŝajn'as konsider'i, ke respekt'ant'e la vol'o'n de si'a popol'o, Aŭstri'o pek'is. Pro tio mi dub'as, ĉu la nun'a franc'a reg'ist'ar'o est'as “ profund'e demokrati'a ”.

    Pli'e, en la land'o mem, la sin'ten'o de la franc'a reg'ist'ar'o rilat'e al Le Pen kaj li'a Naci'a Front'o est'as mal'bon'a kaj sistem'e mal'amik'a. Laŭ mi, ĉiu'j voĉ'don'ont'o'j hav'as la rajt'o'n est'i seren'e kaj bon'e inform'it'a'j pri la ven'ont'a balot'o, por klar'e sci'i, kiel ili dev'os tut'e liber'e voĉ'don'i. Sed anstataŭ trankvil'e inform'i kaj argument'i, la respond'ec'ul'o'j prefer'is tim'ig'i la popol'o'n. Kial Chirac [ ŝirák ] rifuz'is du'op'a'n diskut'o'n kun Le Pen inter la du prezident'a'j balot'o'j? Kial ĉiu'j amas'inform'il'o'j gurd'o'ripet'ad'is nigr'a'j'n konsider'o'j'n pri la abomen'a Naci'a Front'o, anstataŭ objektiv'e parol'i pri ĝi'a'j kritik'ebl'a'j ide'o'j? Kial tiom da bru'a'j strat'svarm'o'j en la franc'a'j urb'o'j, organiz'it'a'j kontraŭ Naci'a Front'o inter'temp'e de la du prezident'a'j balot'o'j?

    Ĉio ĉi est'as mal'bon'a'j metod'o'j de fals'a demokrati'o. Ceter'e, la popol'o ĝeneral'e hav'as mal'laŭd'a'n opini'o'n pri la ofic'ant'a'j politik'ist'o'j, tro oft'e kompromit'it'a'j en kontraŭ'leĝ'a'j afer'o'j, kaj kiu'j anstataŭ honest'e labor'i por la land'o, don'as la impres'o'n pli volont'e zorg'i pri si'a'j mult'a'j ( kon'at'a'j kaj ne'kon'at'a'j ) avantaĝ'o'j de la mon'don'a'j ŝtat'funkci'o'j. Resum'e nun'temp'e en Franci'o pri politik'a'j afer'o'j reg'as mal'kontent'ec'o, mal'trankvil'o kaj konfuz'iĝ'o. Koncern'e Berlusconi [ berluskoni ], ali'a dekstr'a popol'ist'o, kiu far'iĝ'is ĉef'ministr'o de la riĉ'a Itali'o, est'as bon'e kompren'ebl'e, ke tia afer'o ĝen'as neniu'n. Ni tre bon'e sci'as, ke ĉie kaj ĉiam tiu, kiu hav'as nenio'n, est'as nenio. Sed kiu hav'as mult'o'n, tiu ĉi facil'e prav'as. Eĉ laŭ Zamenhof mem : “ Ju pli da hav'aĵ'o, des pli da prav'o! ”

    Jean BERTRAND

    Franci'o

    Pri'diskut'o

    “... Kaj pez'a metal'a pord'o bru'ferm'iĝ'is mal'antaŭ li ” —mi fin'leg'is la verk'o'n kaj ek'kun'met'is ĉiu'j'n dis'met'it'a'j'n sur'tabl'e paper'o'j'n kun la print'it'a tekst'o.

    Ek'reg'is la silent'o.

    “ Mi pet'as la aŭtor'o'n ne ofend'iĝ'i. Al mi tre plaĉ'is la verk'o. ” Tiel komenc'is si'a'n parol'o'n mez'aĝ'a vir'o, kiu jam verk'is plur'a'j'n roman'o'j'n kaj est'is konsider'at'a eminent'a verk'ist'o. “ Est'as bon'e prezent'it'a'j ne nur la ĉef'a'j hero'o'j, sed ankaŭ la du'a'grad'a'j. Mi plezur'e atent'is la pri'skrib'o'n de la natur'o. Tiel ĝi'n prezent'i pov'as aŭ ver'a special'ist'o, aŭ person'o, kiu ‘ amik'as ’ kun ĝi, oft'e ĝi'n vizit'as ĉu turism'e, ĉu por kolekt'i fung'o'j'n, ĉu simpl'e por ripoz'e promen'ad'i. Sed al mi ŝajn'as, ke la verk'o kvazaŭ ne est'as fin'it'a. Mi person'e la fin'o'n de la verk'o ne ek'sent'is. Ĉu la aŭtor'o ne em'as ĝi'n daŭr'ig'i? ”

    “ Jes, jes ”, al'don'e en'miks'iĝ'is tre jun'a vir'o, kiu, ŝajn'e, simpl'e em'is io'n dir'i. “ En la verk'o la event'o'j evolu'is tre mal'rapid'e, sed jam preskaŭ fin'e est'is sent'ebl'a tuj'a final'o. Kvazaŭ la aŭtor'o ne hav'is temp'o'n por pli bon'e pri'pens'i io'n por la fin'a'j paŝ'o'j. ”

    Komenc'is parol'i iu jam ne jun'a vir'in'o, kiu ŝajn'e tut'e hazard'e traf'is en tiu'n kompani'o'n :

    “ Mi ne est'as special'ist'o pri literatur'o, sed mi bon'e orient'iĝ'as en medicin'a'j afer'o'j. Ie en la tekst'o mi rimark'is jen'a'n fraz'o'n : ‘ Bon'vol'u don'i vi'a'n man'o'n, mi kontrol'os la puls'o'n... La puls'o est'as en norm'o. Ĉu vi mezur'is la temperatur'o'n? —Jes, ĝi est'as 38, 4... ’ Permes'u eksplik'i. Se la temperatur'o pli'alt'iĝ'as je unu grad'o, la puls'o hast'iĝ'as je 10 kor'bat'o'j. Ĉiu'okaz'e la kor'o far'as 94 —100 kor'bat'o'j'n ( se la temperatur'o est'as 38, 4 —39, 0 ). Mi uz'us 96 kor'bat'o'j'n. En norm'o la kor'o far'as 70 —80 kor'bat'o'j'n. La kurac'ist'o'j skrib'as ĉiam par'nombr'a'n kvant'o'n da kor'bat'o'j : 72, 80, 96, 120... Laŭ mi'a opini'o, la tekst'o mult'o'n gajn'us ankaŭ dank ’ al medicin'e kompetent'a tekst'o. ”

    Mal'jun'a kalv'a, sed eg'e sam'temp'e fam'a verk'ist'o ne rest'is flank'e de la pri'diskut'o :

    “ Mi... kompren'as em'o'n de la aŭtor'o si'n prezent'i. Tio'n vi sukces'is. Mi konsent'as kun la antaŭ'e parol'int'o'j —la verk'o ne est'as mal'bon'a. Sed mi vol'us atent'ig'i —bon'vol'u uz'i laŭ'ebl'e pli da vort'o'j. Sufiĉ'e oft'e mi aŭd'is en la tekst'o la ripet'ad'o'n de la sam'a'j vort'o'j, sam'a'j esprim'o'j. Serĉ'u sinonim'o'j'n... Tio prezent'us la verk'o'n en mult'e pli bon'a variant'o. Pli oft'e rigard'u divers'a'j'n vort'ar'o'j'n... Krom'e, mi ĉiam negativ'e rilat'as al fi'a'j fraz'o'j en tekst'o, en ajn'a tekst'o. Oft'e tiu'j'n oni met'as simpl'e por iom long'ig'i la verk'o'n. Ankaŭ ĉe vi mi rimark'is interes'a'j'n ‘ perl'o'j'n ’. Mi special'e aŭskult'as leg'ad'o'n kun krajon'o en'man'e. Do, kiel ebl'as kompren'i : ”

    “... lam'ant'e ek'ir'aĉ'is al la fenestr'o... ”,

    “ La hund'o rigard'is al la vir'o kun grand'a mir'o... ”,

    “ Kun fi'a rid'et'o ŝi respond'is rifuz'e... ”,

    “ Amar'a'j sent'o'j post dolĉ'a vesper'manĝ'o... ”,

    Mi supoz'as, tiu'j'n fraz'o'j'n nepr'e neces'as evit'i, anstataŭ'ig'i per ia'j ali'a'j. De tio la verk'o nur gajn'os.

    “ Kaj al mi ŝajn'as ”, daŭr'ig'is la parol'o'n relativ'e jun'a vir'in'o, kiu plej'part'e est'is fam'a pro si'a'j vers'o'j, “ en la verk'o abund'as en'lit'a'j moment'o'j. Mi kompren'as, ke nun tiel nom'at'a cenzur'o kaj cenzur'ist'o'j ne plu est'as, sed neces'as ja ankaŭ ia'j'n element'a'j'n norm'o'j'n de moral'o reg'i. Per ni'a'j verk'o'j ni eduk'as ankaŭ ni'a'n jun'ul'ar'a'n, jun'a'n generaci'o'n. ”

    “ Mult'e ili bezon'as ni'a'n literatur'o'n ”, replik'is ali'a ne'aĝ'a vir'in'o. “ Kie vi vid'is nun ver'e leg'ant'a'n jun'ul'ar'o'n? Ili ne leg'as eĉ klasik'a'n literatur'o'n, ne leg'as eĉ tio'n, kio'n ili dev'as leg'i laŭ lern'ej'a'j program'o'j... ”

    “ Ne, ne. Tem'as eĉ ne tiom pri la en'lit'a'j moment'o'j, kiel pri ties prezent'o. Kvazaŭ la aŭtor'o... ” ali'a ne tiom jun'a vir'in'o sving'is si'a'n brak'o'n.

    “ Mi'n iom mir'ig'as la pacienc'a ‘ kun'viv'ad'o ’ de perfekt'a prezent'it'a bild'o de am'sent'o'j, kiu'j'n bon'e pri'lum'is la aŭtor'o preskaŭ komenc'e de la verk'o, kaj la supr'e menci'it'a'j en'lit'a'j moment'o'j. Est'us bon'e re'rigard'i kaj re'norm'ig'i tio'n. Kompren'ebl'e, ni pov'as nur rekomend'i... ”

    “ Do, bon'e ”, kvazaŭ sum'ig'is la pri'diskut'o'n ebl'e la plej aĝ'a el la ĉe'est'ant'o'j, ver'e eminent'a literatur'ist'o, ĉef'e fam'iĝ'int'a pro si'a'j proz'a'j verk'o'j, ia'senc'e “ patriark'o ” de la land'a literatur'o. “ Mi atent'e aŭskult'is ĉies parol'o'j'n kaj prov'os far'i ia'n konklud'o'n. Mi opini'as, ke pov'as est'i, ke ĉiu'j parol'int'o'j prav'as. Sed tut'egal'e tio est'as nur person'a'j opini'o'j de la parol'int'o'j. En'tut'e ni pov'as juĝ'i, ĉu bon'as aŭ mal'bon'as la verk'o, nur kiam la leg'ant'o'j dis'aĉet'ad'os la libr'o'j'n. Kaj laŭ post'e aper'ont'a'j recenz'o'j. Cert'e, la saĝ'a'j... ”

    Dmitrij CIBULEVSKIJ

    Hero'a verk'o —kun mank'o'j

    PIV —la Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o de Esperant'o —ekzist'as de 1970, kaj est'as sen'konkurenc'e la plej ampleks'a vort'ar'o de Esperant'o. Ĉiu serioz'a esperant'olog'o, ĉiu serioz'a stud'ant'o de la Inter'naci'a lingv'o, kaj tre mult'a'j uz'ant'o'j de la lingv'o de Zamenhof, posed'as ekzempler'o'n de PIV . Mult'a'j eĉ rigard'as PIV -on kiel norm'o'n por la vort'proviz'o de ni'a lingv'o.

    La verk'int'o'j de PIV , ĉe'pint'e Roux ( kun long'a list'o de kun'labor'ant'o'j ). El'don'is, kiel ĉiam, Sen'naci'ec'a Asoci'o Tut'mond'a.

    Mult'a'j posed'ant'o'j de la mal'nov'a PIV ( kaj cert'e ankaŭ mult'a'j ali'a'j ) nun demand'as, ĉu ind'as hav'ig'i al si la post'e'ul'o'n de tiu giganta verk'o. Ekzist'as tiu'j, kiu'j opini'as, ke jam la mal'nov'a PIV est'as super'flu'a, kaj kiu'j kontent'iĝ'as per Plen'a Vort'ar'o , eĉ opini'ant'e, ke tiu est'as mult'rilat'e pli bon'a ol PIV .

    Por mi mem la demand'o eĉ ne aper'is. Mi sen'hezit'e tuj mend'is La Nov'a'n PIV -on, mal'long'e PIV2 . Sed mi pov'as bon'e kompren'i, se ali'a'j hezit'as aĉet'i tiel grand'a'n verk'o'n, kiu fin'fin'e kost'as ne'mal'mult'e da mon'o ( 70 eŭr'o'j'n ĉe Flandr'a Esperant'o-Lig'o ). La respond'o al la demand'o, ĉu aĉet'i aŭ ne, kompren'ebl'e divers'os por divers'a'j hom'o'j. Ĉi tie mi prov'os almenaŭ iomete help'i ĝi'n respond'i.

    La mal'nov'a'n PIV -on oni oft'e nom'is “ brik'o ” pro ĝi'a dik'ec'o. La nov'a versi'o eĉ pli merit'as tiu'n nom'o'n. La nombr'o de paĝ'o'j apenaŭ kresk'is ( ĝi rest'as ĉe la “ modest'a ” nombr'o 1265 —anstataŭ'e oni iom pli'grand'ig'is la paĝ'o'format'o'n por kre'i spac'o'n por la nov'a material'o ), sed la kolor'o nun est'as tut'e bel'e preskaŭ brik'ec'e ruĝ'a.

    PIV1 en'hav'is ĉirkaŭ 15 200 kap'vort'o'j'n kaj ĉirkaŭ 39 400 leksik'a'j'n unu'o'j'n ( difin'at'a'j'n vort'o'j'n, inkluziv'e de la kap'vort'o'j ). PIV2 vast'ig'is tio'n ĝis ĉirkaŭ 16 780 kap'vort'o'j kaj 46 890 leksik'a'j unu'o'j. Kiel ĉiam, oni star'ig'os la demand'o'n, ĉu tiom da nov'a'j vort'o'j ver'e est'as bon'ven'aĵ'o en ni'a “ facil'a ” lingv'o. Ĉi-okaz'e mi pens'as, ke plej'part'e jes. Mi mem est'as am'ant'o de simpl'a esperant'a lingv'aĵ'o, kun abund'a frukt'uz'ad'o de la vort'o'kun'met'a sistem'o de ni'a lingv'o, kaj mi ne ŝat'as super'flu'a'j'n nov'o'vort'o'j'n. Sed PIV2 apenaŭ al'don'is mult'e da super'flu'aĵ'o'j kompar'e kun PIV1 . La al'don'ad'o de nov'aĵ'o'j koncern'as precip'e la scienc'a'j'n kaj fak'a'j'n kamp'o'j'n de la lingv'o, kaj tiu'kamp'e, se ne est'us lim'o'j pro paĝ'o'nombr'o, prez'o kaj temp'o, oni pov'us facil'e al'don'i mult'a'j'n pli'a'j'n mil'o'j'n. La naci'a'j lingv'o'j en'hav'as milion'o'j'n kaj milion'o'j'n da tia'j vort'o'j.

    Klar'e la plej frap'a'j kaj plej grav'a'j diferenc'o'j inter PIV1 kaj PIV2 est'as sur la kamp'o de fak'a kaj scienc'a vort'proviz'o. PIV1 en'hav'is tiu'rilat'e klar'a'j'n mank'o'j'n : mult'a'j tia'j vort'o'j kaj difin'o'j est'is ĉe la aper'o de PIV1 tre mal'nov'ec'a'j kaj jam tiam frap'e ne'ĝis'dat'a'j. Tiom pli nun, pli ol tri'dek jar'o'j'n post la aper'o de PIV1 , tiu'j mank'o'j sent'iĝ'as ne'el'ten'ebl'a'j. Tial tiu'j, kiu'j eĉ nur iomete bezon'as vort'o'j'n fak'a'j'n kaj scienc'a'j'n, jam hav'as si'a'n respond'o'n : PIV2 est'as nepr'a al'don'o al la libr'o'kolekt'o.

    Da tia'j vort'o'j, kiu'j'n oni tradici'e em'as nom'i “ neolog'ism'o'j ”, da vort'o'j, kiu'j est'as super'flu'a'j du'obl'aĵ'o'j de MAL-vort'o'j, da strang'a'j har'fend'a'j literatur'ec'a'j kaj poezi'a'j vort'o'j, PIV2 apenaŭ en'hav'as pli ol PIV1 . Est'as apenaŭ spur'o de la tro'a vort'o'kre'em'o de divers'a'j modern'a'j literatur'a'j skol'o'j de ni'a lingv'o. Tio'n mi trov'as ĝeneral'e laŭd'ind'a. Tia'j'n vort'o'j'n serĉ'u tiu'j, kiu'j interes'iĝ'as, prefer'e en special'a'j glos'ar'o'j. La sol'a ŝanĝ'o tiu'rilat'e en PIV2 est'as, ke tiu'j vort'o'j nun est'as iom kaŝ'it'a'j : PIV2 ne plu ili'n indik'as per apart'a'j simbol'o'j. La leg'ant'o'j dev'as do mem atent'i, kaj mem pri'juĝ'i, ĉu vort'o'j kiel “ estiel ” kaj “ mav'a ” —ambaŭ jam en PIV1 —est'as uz'ind'a'j aŭ ne.

    Kaj per tio ni al'ven'as al la plej grav'a afer'o pri La Nov'a PIV : por uz'i ĝi'n neces'as prudent'o. Tro mult'a'j em'is rigard'i la mal'nov'a'n PIV -on kiel ia'spec'a'n lingv'a'n Bibli'o'n. Se vort'o aper'is en PIV , ĝi est'is por ili bon'a vort'o, se vort'o tie ne aper'is, ĝi est'is ( ebl'e ) mal'bon'a. Oni rigard'is PIV -on kiel norm'o'n por bon'a Esperant'o. Tiu sin'ten'o ĉiam est'is grav'a erar'o. PIV neniam hav'is ia'n oficial'a'n status'o'n. Ĝi simpl'e est'is la plej grand'a kaj plej komplet'a vort'ar'o hav'ebl'a. Sed la hom'o'j, kiu'j ĝi'n verk'is, est'is hom'o'j, ne'perfekt'a'j kaj erar'i'pov'a'j, kaj kun divers'a'j kapric'a'j ide'o'j ( sam'e kiel ĉiu'j hom'o'j, inkluziv'e mi'n ). Jam en PIV1 est'is tial abund'o da erar'o'j kaj dub'ind'aĵ'o'j, kaj ne'mal'mult'e da vort'o'j ne'uz'ind'a'j kaj ne'uz'ebl'a'j. Sed por tio'n sci'i, oni dev'is pens'i mem, kaj ne blind'e fid'i. Tiu fakt'o rest'as valid'a por PIV2 . La Nov'a PIV sen'dub'e est'as grand'eg'a pli'bon'ig'o de la mal'nov'a versi'o. Oni ĝust'ig'is, oni al'don'is mank'ant'a'j'n kaj nepr'e bezon'at'a'j'n vort'o'j'n kaj kun'met'aĵ'o'j'n, oni polur'is, oni riĉ'ig'is... sed oni ne perfekt'ig'is. Rest'as erar'o'j de la mal'nov'a PIV , kaj aper'is ankaŭ nov'a'j erar'o'j, foj'e eĉ tre grav'a'j.

    Klar'as, ke tia verk'o kiel PIV praktik'e neniam pov'as est'i perfekt'a. Ankaŭ kompar'ebl'a'j naci'lingv'a'j vort'ar'o'j en'hav'as mult'e da erar'o'j, kvankam ili'n plej oft'e far'as profesi'ul'o'j kun mult'e da rimed'o'j, mult'e da mon'o kaj mult'e da temp'o por si'a labor'o. La Nov'a'n PIV -on el'labor'is volont'ul'o'j sen'pag'e. Ili far'is hero'a'n labor'o'n, sed ili est'is tro mal'mult'a'j, kaj ili ne hav'is sufiĉ'e da rimed'o'j, nek sufiĉ'e da temp'o por la labor'o. Tial la rezult'o, kvankam impon'eg'a kaj util'eg'a, est'as tamen mank'o'hav'a.

    La ilustr'aĵ'o'j de PIV1 , kiu'j don'is al ĝi la nom'part'o'n “ Ilustr'it'a ”, rest'is por mult'a'j leg'ant'o'j ne'util'ig'at'a trezor'o kuŝ'ant'a iom kaŝ'e ĉe la fin'o de la vort'ar'o. Mi mem ili'n mal'oft'e rigard'is. En PIV2 la ilustr'aĵ'o'j ek'loĝ'is inter la kap'vort'o'j, kaj est'os tial ver'ŝajn'e pli rimark'at'a'j kaj pli util'a'j. La bild'o'j ne est'as tre mult'a'j ( pro mank'o de kontribu'ant'o'j ), sed ili est'as plaĉ'a'j kaj instru'a'j, kaj ili don'as al la vort'ar'o modern'a'n aspekt'o'n. Ind'as menci'i ankaŭ la divers'a'j'n tabel'o'j'n pri zoologi'o, matematik'o kaj ali'a'j tem'o'j. Tiu'j eĉ pli riĉ'ig'as la vort'ar'o'n.

    Inter la util'aĵ'o'j de PIV1 el'star'is la abund'a kolekt'o da ekzempl'o'j, kiu'j ne mal'oft'e pli grav'is ol la difin'o'j por instru'i, kio'n efektiv'e signif'as vort'o, kaj kiel oni efektiv'e ĝi'n uz'as kaj uz'u. Ili, kompren'ebl'e, rest'as en PIV2 , kaj est'as riĉ'ig'it'a'j per ekzempl'o'j de modern'a lingv'o'uz'o. En PIV1 aper'is, krom ekzempl'o'j anonim'a'j, precip'e abund'o da zamenhof'aĵ'o'j. Flank'e de cit'aĵ'o'j de la Majstr'o en'est'is nur kelk'a'j relativ'e mal'mult'a'j cit'o'j de Waringhien, kaj ankoraŭ mult'a'j ali'a'j font'indik'o'j. Tiu'j indik'o'j est'as grav'a atest'o pri serioz'a kaj laŭd'ind'a esplor'o de la lingv'o'uz'o de Esperant'o.

    Da bon'a'j, bon'eg'a'j, pli'bon'ig'it'a'j kaj ĝust'ig'it'a'j difin'o'j, est'as kompren'ebl'e mult'o en PIV2 . Mi'n frap'is, ekzempl'e, la modern'ig'it'a difin'o de “ nupt'o ”, kiu ne est'as plu lim'ig'it'a al tradici'a ge'edz'iĝ'a fest'o, sed inkluziv'as la tut'a'n divers'ec'a'n gam'o'n de hom'a'j manier'o'j de kun'viv'ad'o : “ Ceremoni'o kaj fest'o, per kiu du ( aŭ pli da ) hom'o'j publik'e celebr'as si'a'n intenc'o'n pri viv'komun'ec'o ( plej oft'e ge'edz'iĝ'o ). ” Mi not'is aprob'e la for'ig'o'n de la kondamn'o kontraŭ “ ŝat'i ” en fraz'o'j kiel “ mi ŝat'as kaf'o'n ” kaj “ ĉu vi ŝat'as danc'i? ”. Mi ĝoj'as, ke PIV2 kuraĝ'is fiks'i por “ bilion'o ”, “ trilion'o ”, ktp klar'a'j'n valor'o'j'n sen'depend'a'j'n de vari'a naci'lingv'a uz'ad'o. Mi not'is, ke radik'o'j kiel ŜARĜ /, VEST /, URIN /, PAK / kaj ŜIM / nun aper'as kun O-fin'aĵ'a kap'vort'o ( el kiu la verb'a'j form'o'j logik'e deriv'iĝ'as ), anstataŭ la I-fin'aĵ'a'j kap'vort'o'j de PIV1 ( pro tradici'o, sed tut'e kontraŭ la manier'o, en kiu oni ĉiam uz'is tiu'j'n radik'o'j'n ). Tio est'as tre laŭd'ind'a ĝust'ig'o ( kvankam mult'a'j simil'a'j okaz'o'j rest'as ne'korekt'it'a'j ). PIV1 prefer'is “ skal'o ” por seri'o de muzik'a'j ton'o'j. PIV2 tio'n ĝust'ig'is laŭ la Fundament'o, klar'e don'ant'e al ni “ gam'o ” por tiu signif'o. Inter la du konkurenc'a'j vort'o'j “ lingv'ist'ik'o ” kaj “ lingv'ik'o ”, PIV2 surpriz'e kaj gratul'ind'e don'as la prefer'o'n al... “ lingv'o'scienc'o ” (! ), lok'ant'e la difin'o'n ĉe tiu last'a vort'o.

    Ĉe “ lingv'o'scienc'o ” PIV2 do prefer'as regul'a'n kun'met'aĵ'o'n super ne'oficial'a sufiks'o, sed, ceter'e, ĝi ne tim'as nov'a'j'n afiks'o'j'n. Precip'e sur la kamp'o de scienc'a'j kaj fak'a'j vort'o'j ni trov'as preskaŭ ne'super'rigard'ebl'a'n ar'o'n da afiks'o'j. PIV2 , bedaŭr'ind'e, tut'e nebul'ig'as la grav'a'n disting'o'n inter ver'a'j esperant'a'j afiks'o'j kaj ŝajn'afiks'o'j, prezent'ant'e ili'n tut'e sam'a'manier'e. Unu ekzempl'o est'as “ bi'jekci'o ”, kiu laŭ PIV2 en'hav'as prefiks'o'n BI -, kiu signif'as “ du ” aŭ “ ambaŭ ”. Sed tut'e cert'e BI-ne est'as ver'a esperant'a afiks'o. Ĝi est'as ŝajn'afiks'o, kaj la vort'o “ bi'jekci'o ” est'as far'it'a el la radik'o BIJEKCI /, kiu'n ni ricev'is kiel tut'aĵ'o'n el la naci'a'j lingv'o'j. Cert'e pov'as est'i util'e sci'i, ke la radik'part'o “ bi... ” esprim'as la ide'o'n “ ambaŭ ”, sed est'as tre danĝer'e prezent'i BI / kvazaŭ egal'a'n al ver'a'j esperant'a'j prefiks'o'j kiel MAL / kaj EK /. BI / est'as en PIV2 mark'it'a kiel “ scienc'a ”, sed eĉ kadr'e de scienc'a'j vort'o'j oni ne pov'as ĝi'n liber'e uz'i. Oni ne per ĝi far'u vort'o'j'n kiel *birada* anstataŭ “ ambaŭ'rad'a ”, aŭ *bicifera* anstataŭ “ du'cifer'a ”. Ali'a ekzempl'o est'as la sufiks'o I, kiu hav'as en PIV2 ( inter'ali'e ) la signif'o'n “ sfer'o de ag'ad'o, fak'o, soci'a sistem'o ”. PIV2 form'as per ĝi vort'o'j'n kiel “ ksenofobi'o ”, “ agronomi'o ” kaj “ aristokrati'o ”. Se tiu I-sufiks'o est'us ver'a esperant'a sufiks'o, ni pov'us per ĝi kre'i ekz. el “ diktator'o ” la vort'o'n *diktatorio* ( = “ diktator'ec'o ” ), sed tio'n oni ja ne far'u. La kial'o est'as, ke la “ i ” de “ ksenofobi'o ”, “ agronomi'o ” kaj “ aristokrati'o ” tut'e ne est'as esperant'a afiks'o. Ĝi aper'as nur kiam Esperant'o prunt'is vort'o'j'n kun tia “ i ” el la naci'a'j lingv'o'j. Kaj eĉ PIV2 mem ne kre'is vort'o'j'n kiel *diktatorio*. Sed kiam PIV2 nom'as tiu'n “ i ” sufiks'o, ĝi don'as la impres'o'n al la leg'ant'o'j, ke tio est'as vort'far'il'o liber'e uz'ebl'a.

    Unu kamp'o, kie mult'a'j cert'e dezir'as rigard'i La Nov'a'n PIV -on kiel norm'o'don'a'n, est'as la kamp'o de land'o'nom'o'j, aŭ regn'o'nom'o'j kiel PIV2 prefer'as dir'i. Bedaŭr'ind'e, tiu'kamp'e PIV2 ne pov'as serv'i kiel norm'o. Tiel est'as ne nur pro mult'a'j ne'konsekvenc'aĵ'o'j kaj erar'o'j tiu'kamp'e en PIV2 , sed precip'e pro tio, ke PIV2 mem deklar'as, ke ĝi ne prov'as star'ig'i norm'o'n. En la Antaŭ'parol'o Duc Goninaz rekt'e deklar'as, ke iu'j el la regn'o'nom'a'j form'o'j, kiu'j'n PIV2 don'as, est'as laŭ li mal'bon'a'j! Pri regn'o'nom'o'j PIV2 do nur re'don'as pli-mal'pli sen'kritik'e la praktik'a'n uz'ad'o'n, kun ties vari'ad'o. Tiu, kiu eventual'e vol'as serĉ'i eskap'o'n de tiu foj'e kaos'ec'a uz'o, en PIV2 nur re'trov'as tiu'n sam'a'n vari'ad'o'n kun ties ne'konsekvenc'aĵ'o'j kaj mis'aĵ'o'j.

    Mi ne ted'os vi'n per long'a'j list'o'j de kritik'ind'aĵ'o'j kaj kompost'erar'o'j ( interes'at'o'j pov'as tamen trov'i tia'j'n list'o'j'n en Inter'ret'o, ekz. en mi'a TTT-ej'o

    xml : lang= " zxx "> www. bertilow. com / piv /
    ). Sed mi ne pov'as ne menci'i jam nun, ke PIV2 , sam'e kiel PIV1 , ne est'as plen'e fid'ind'a en si'a'j indik'o'j pri fundament'ec'o kaj oficial'ec'o de radik'o'j. Aper'as bedaŭr'ind'a'j erar'o'j : iu'j radik'o'j oficial'a'j aŭ fundament'a'j ne hav'as indik'o'n pri tio, aŭ hav'as mal'ĝust'a'n indik'o'n. Kaj sep oficial'a'j radik'o'j ( ĉiu'j kun “ ĥ ” ) eĉ tut'e mal'aper'is el PIV2 ! Tiu, kiu vol'as sci'i, kio est'as oficial'a, fundament'a, aŭ aparten'ant'a al la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a , pov'as anstataŭ'e trov'i fid'ind'a'j'n inform'o'j'n pri tio en la TTT-ej'o de la Akademi'o de Esperant'o :
    xml : lang= " zxx "> www. akademi'o-de-esperant'o. org
    .

    Kaj tiel ni al'ven'as al grav'a tem'o : laŭ mi, vort'ar'o'j kiel PIV ne pov'os long'e plu rest'i nur paper'a'j. Ni viv'as en epok'o, kiam tia'j afer'o'j rapid'e trans'migr'as en Inter'ret'o'n. Mi ne dir'as, ke paper'a'j vort'ar'o'j ne plu aper'os. Sen'dub'e, hom'o'j vol'os plu leg'i tia'j'n afer'o'j'n ankaŭ paper'e. Sed la baz'a versi'o de tia'j verk'o'j est'os pli kaj pli oft'e inter'ret'a. Daŭr'as tro long'e, kaj est'as tro pen'e, ĝis'dat'ig'i verk'o'n kiel PIV nur en la form'o de paper'a brik'o. Vort'ar'o'j ret'a'j kontrast'e pov'as est'i ĝis'dat'ig'at'a'j rapid'e kaj konstant'e. Ni jam hav'as en la ret'o embri'o'n, aŭ eĉ pli ol embri'o'n, de tia vort'ar'o de Esperant'o : La Ret'a Vort'ar'o (

    xml : lang= " zxx "> purl. org / net / vok'o / rev'o /
    ). Ĝi ankoraŭ ne pov'as ver'e konkurenc'i kun PIV2 , sed se PIV rest'os nur paper'a, se PIV ne aper'os en Inter'ret'o ( aŭ almenaŭ sur kompakt'a disk'o ), PIV , ver'ŝajn'e, est'os iam dum la ven'ont'a'j kelk'a'j jar'o'j de'tron'ig'it'a kiel la plej grav'a vort'ar'o de Esperant'o.

    Sed tia de'tron'ig'o apenaŭ okaz'os tuj, kaj mult'a'j bezon'as modern'a'n vort'ar'o'n nun, ne post dek jar'o'j. PIV2 ankoraŭ est'as sen'konkurenc'a kaj sen'alternativ'a kiel plen'a, kaj eĉ ilustr'it'a, vort'ar'o de Esperant'o, kaj mi —malgraŭ mi'a foj'e grav'a kaj akr'a kritik'o —sum'sum'e vol'as tamen rekomend'i La Nov'a'n Plen'a'n Ilustr'it'a'n Vort'ar'o'n al ĉiu'j lern'ant'o'j kaj uz'ant'o'j de la Inter'naci'a lingv'o. Al Roux, al la kun'labor'ant'o'j kaj al Sen'naci'ec'a Asoci'o Tut'mond'a, mi dezir'as don'i kor'a'n gratul'o'n kaj grand'eg'a'n dank'o'n!

    Bertilo WENNERGREN

  • Michel Duc Goninaz ( ĝeneral'a gvid'ant'o ) : La Nov'a Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o de Esperant'o. Eld. SAT, Pariz'o, 2002. 1265 paĝ'o'j.
  • Solidar'ec'o

    Ĉu vi, fidel'a abon'ant'o, dezir'as, ke ni'a revu'o aper'u daŭr'e? Supoz'ebl'e jes, kaj tial cert'e vi re'abon'os por la jar'o 2003. Sed, bedaŭr'ind'e, tio ne nepr'e sekur'ig'as vi'a'n gazet'o'n. Dum la Universal'a Kongres'o en Fort'alez'o abon'ant'o'j, kiu'j al'parol'is mi'n, kutim'e ne nur ( foj'foj'e ) kritik'is aŭ ( oft'e ) laŭd'is la magazin'o'n sen'depend'a'n, sed ankaŭ demand'is : ĉu MONATO el'ten'os, kiel ĝi fart'as? Mi ne pov'as trankvil'ig'i tiel demand'ant'a'j'n hom'o'j'n kaj kutim'e replik'as : mi mem mir'as, ke ni tiom long'e el'ten'is, ĉar dum mult'a'j jar'o'j la nombr'o de abon'ant'o'j est'as kaj rest'as sub la lim'o de profit'o. La tut'mond'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n ni sent'as sam'e kiel ali'a'j liber'a'j ofert'ant'o'j de var'o.

    Ali'flank'e est'as mult'eg'a'j hom'o'j, kiu'j eg'e sopir'as abon'i sed neniam pov'is kaj ne pov'os pag'i kotiz'o'n por ili tro alt'a'n. Kio'n far'i en tia situaci'o? Kiu pov'us help'i? Nu, ebl'e vi, kiu ne est'as tiom mal'riĉ'a kiel ali'a'j. Se ĉiu el vi donac'us nur unu abon'o'n por mal'bon'ŝanc'ul'o ( ekzempl'e, rekt'e por leter'amik'o en mal'riĉ'a land'o ), la el'don'kvant'o de MONATO du'obl'iĝ'us —ekzist'o de la revu'o est'us sekur'ig'it'a. Mi sci'as, ke tio est'as iluzi'o, ĉar ankaŭ vi ne nepr'e pov'as pag'i du'a'n kotiz'o'n. Sed ĝust'e pro tio ni hav'as Abon'help'a'n Fondus'o'n, al kiu vi pov'as donac'i iu'n ajn sum'o'n, du'on'a'n aŭ tri'on'a'n kotiz'o'n. Se vi far'as tio'n, ankaŭ tiel vi cert'ig'as, ke la revu'o plu'viv'os.

    Abon'help'a Fondus'o krom'e invit'as al ali'a manier'o sub'ten'i ni'a'n revu'o'n kaj per tio la ide'o'n de lingv'o inter'naci'a. Sen'dub'e vi kon'as simpati'ant'o'j'n, kiu'j pro iu'j kial'o'j ne mem lern'as la lingv'o'n, sed pret'as help'i. Montr'u al ili la magazin'o'n kaj propon'u donac'i al Abon'help'a Fondus'o de MONATO. Aŭ propon'u al vi'a Esperant'o-klub'o donac'i mon'o'n el la klub'a kas'o aŭ kolekt'i mon'o'n inter klub'an'o'j kaj simpati'ant'o'j. Tio'n ekzempl'e ĉiu'jar'e far'as la Esperant'o-Klub'o de Munken'o, kiu kutim'e ĝir'as plur'a'j'n cent'o'j'n da eŭr'o'j. Mi mem, re'ven'int'e el Fort'alez'o, memor'ant'e supr'e menci'it'a'j'n inter'parol'o'j'n, donac'is 100 eŭr'o'j'n al la fondus'o, kvankam ankaŭ mi ne est'as riĉ'a. Sed inter ni'a'j ideal'o'j est'as solidar'ec'o, ankaŭ financ'a, ĉu ne? Se vi pens'as sam'e...

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    La link'o

    Tio okaz'is en “ Vjatlag ”, pun'labor'ej'o ĉe la river'o Vjatka. El la labor'region'o, ĉirkaŭ'it'a de soldat'a kordon'o, for'kur'is du mal'liber'ul'o'j. Kiel ili tio'n efektiv'ig'is, est'is enigm'o : sur la arb'ar'voj'o, kiu divid'is la labor'parcel'o'n de mal'liber'ul'o'j kaj la rest'o'n de la arb'ar'eg'o, dens'e star'is arm'it'a'j gard'ist'o'j. Tamen du kapt'it'o'j sukces'is tra'glit'i tiu'n sever'a'n kontrol'ĉen'o'n. Kiam vesper'e, antaŭ la re'ven'o en la mal'liber'ej'o'n, oni nombr'is la arest'it'o'j'n, evident'iĝ'is, ke du mank'as. Oni komenc'is serĉ'i, kur'i tie'n-re'e'n... La afer'o ŝajn'is est'i serioz'a : la arest'it'o'j nek simpl'e mal'fru'iĝ'is, nek perd'iĝ'is ie en la labor'parcel'o.

    Nur mal'oft'e okaz'is, ke iu sukces'is for'kur'i. Sed... okaz'is.

    Post la konstat'o, ke la fuĝ'int'o'j est'as jam ekster ni'a labor'are'o, la soldat'ĉen'o ĉirkaŭ ĝi est'is re'tir'it'a. Oni tuj alarm'is la garnizon'o'n kaj la tut'a'n region'o'n. Ni'n, mal'liber'ul'o'j'n, oni kolekt'is kaj pel'is, kiel brut'ar'o'n, tra la arb'ar'o en la zon'o'n, al ni'a'j barak'o'j.

    Nu, jen, pas'as unu tag'o, pas'as la du'a... Nenio nov'a pri la fuĝ'int'o'j : ĉu oni kapt'is, ĉu re'ven'ig'is ili'n? Fakt'e, oni preskaŭ neniam iu'n el ili re'ven'ig'is : post la kapt'o ili est'is mort'paf'it'a'j en la tajg'o. Sed kutim'e ĉiu'j tuj ek'sci'is, se la fuĝ'int'o'j est'is trov'it'a'j —la administraci'o ne kaŝ'is tio'n, eĉ fier'is pri tio : tiom da fuĝ'int'o'j oni ekzekut'is! Tio est'u lecion'o por la ali'a'j : ni kapt'is ili'n, mort'paf'is en tajg'o, kaj punkt'o'fin'o!

    Sed nun est'is iom ali'e. Pas'is preskaŭ monat'o, sed ni nenio'n aŭd'is pri la du fuĝ'int'o'j. Mi sid'is tiu'temp'e kun'e kun la ali'a'j en karcer'o, ne en la zon'o, kiel ĉiu'j arest'it'o'j, sed en izol'ej'o. Mi oft'e est'is tie, preskaŭ mi'a'n tut'a'n temp'o'n en mal'liber'ej'o. Ĉar mi rifuz'is labor'i.

    Nu jen, ni dorm'as en la karcer'o, kaj proksim'um'e je la du'a nokt'e ek'bru'eg'is la serur'o'j, kaj ni aŭd'as, ke oni en'ĵet'as iu'n hom'o'n en ni'a'n ĉel'o'n. Est'is infer'e mal'hel'e en ni'a damn'a tru'o! Nek lum'o'n, nek elektr'o'n tiam hav'is la mal'liber'ej'o'j... Kaj ni nur aŭd'as, ke tiu, kiu'n oni en'puŝ'is en ni'a'n kamer'o'n, palp'as per'man'e ĉirkaŭ si, serĉ'ant'e liber'a'n lok'o'n sur'plank'e...

    “ Kiu est'as tie? ” demand'is ni du'on'dorm'ant'e.

    “ Mi... ” dir'is tiu person'o.

    “ Kiu : mi? ”

    “ Est'as mi, Maksim... ” respond'is mal'fort'a voĉ'o.

    Hej!.. Maksim! Kaj ni jam pens'is, ke vi ĝu'as la liber'ec'o'n... Kaj nun vi est'as de'nov'e ĉi tie... Kie oni kapt'is vi'n? ” sur'ŝut'is ni li'n per demand'o'j.

    !... ” dir'is li, “ Mi ĉio'n rakont'os al vi morgaŭ... mi nun ne pov'as... mi est'as mort'e lac'a... ”

    Kaj ver'e : est'is profund'a nokt'o, kaj li est'is apenaŭ viv'a pro ricev'it'a'j bat'o'j. Kun pen'o li trov'is liber'a'n lok'o'n sur la nud'a plank'o kaj rapid'e ek'dorm'is.

    Sekv'a'maten'e li rakont'is al ni la jen'o'n :

    —Ni for'kur'is du'op'e. Kaj ie, post kelk'e da kil'o'metr'o'j, ni'n komenc'is persekut'i link'o. Kaj mi sci'is, ke link'o sekv'as si'a'n viktim'o'n proksim'um'e dum du diurn'o'j. Kaj se dum tiu ĉi temp'o ĝi ne sukces'as ek'atak'i, tiam ĝi rezign'as kaj re'ven'as al si'a hejm'a teritori'o. Tiu ĉi kutim'o est'as kon'at'a al ĉiu ĉas'ist'o, kaj vi mem ver'ŝajn'e jam aŭd'is pri ĝi...

    Nu, do, ni sci'is, ke ĝi ĉas'as kaj observ'as ni'n, kaj ni konstant'e kun tim'o sekv'is ĝi'n per la okul'o'j... Ĝi ne aŭdac'is ek'atak'i du hom'o'j'n. Se est'us nur unu, ĝi jam de'long'e dis'ŝir'us li'n. Sed ni'n du ĝi tim'is, tamen sekv'is ni'n laŭ la arb'o'j, salt'ant'e kiel monstr'a sciur'o de unu branĉ'eg'o al la ali'a. Ni rimark'is : kiam ni halt'is, halt'is ankaŭ ĝi kaj kaŝ'iĝ'is. Tuj post kiam ni re'komenc'is mov'iĝ'i, la link'o de'nov'e re'aper'is kaj sekv'is ni'n.

    Tiel pas'is du nokt'o'j kaj tag'o'j. La link'o ne plu est'is vid'ebl'a. Ŝajn'e ĝi mal'aper'is. Ni rigard'is ĉiu'flank'e'n —ĝi est'is nenie! Nu, ni antaŭ'vid'is tio'n, kaj atend'is, ke post du diurn'o'j ĝi las'os ni'n en trankvil'o. Ĝust'e tiel okaz'is. Kaj ni, est'ant'e cert'a'j, ke ĝi for'kur'is, ĉes'is est'i daŭr'e sin'gard'a'j pro ĝi —fuĝ'ant'e, ni ja hav'is sufiĉ'e da ali'a'j zorg'o'j...

    Kaj jen mi'a kamarad'o dir'as al mi : “ Maksim, ramp'u por pren'i akv'o'n, ĝis la river'o Vjatka... ”

    Rekt'iĝ'i, mem'kompren'ebl'e, tie ne ebl'is, ĉar ĉio est'is gvat'at'a kaj kontrol'at'a de tiu'j, kiu'j serĉ'is ni'n. Pro tio ni pov'is nur ramp'e mov'iĝ'i. En kaz'o de fuĝ'o'j la tut'a tajg'o est'as divid'it'a je kvadrat'o'j, kiel ŝak'tabul'o, kaj ĉiu kvadrat'o est'as tra'kribr'at'a kaj mitral'e tra'paf'at'a. Ĉiu'paŝ'e vi'n pov'as atend'i embusk'o. Kaj ni tio'n konsci'is.

    Ĝis nun ni ne hav'is okaz'o'n por hav'ig'i al ni iom da akv'o, ĉar ni'a'n tut'a'n atent'o'n okup'is tiu damn'a link'o, kiu minac'is ni'n. Ni est'is mal'sat'eg'a'j kaj soif'is. Por ne perd'i la ĝust'a'n direkt'o'n, ni la tut'a'n temp'o'n ne tro mal'proksim'iĝ'is de la river'o, kiu est'is ni'a sol'a orient'il'o. Foj'e ni eĉ pov'is aŭd'i ĝi'a'n bru'o'n. Sed al'ir'i la river'bord'o'n est'is tro danĝer'e, oni tuj kapt'us ni'n. Tie, laŭ'long'e de la bord'o de Vjatka insid'is mitral'et'ist'o'j, ĉie, ĉie, je cent kil'o'metr'o'j ĉirkaŭ'e atend'is ni'n embusk'o.

    Mi ek'mov'iĝ'is direkt'e al Vjatka, tie'n, de kie mi aŭd'is la plaŭd'ad'o'n de la river'o. Mi trov'is flank'a'n roj'et'o'n, trink'is el ĝi ĝis sen'soif'iĝ'o, post'e plen'ig'is gamel'o'n per akv'o kaj re'ramp'is tie'n, kie mi las'is mi'a'n kamarad'o'n. Kaj jen mi vid'as —li kuŝ'as mort'a! La link'o evident'e sur'salt'is li'n, tra'mord'ant'e li'a'n kol'a'n arteri'o'n. Oni'dir'e link'o'j ĉiam tiel ag'as... Ver'ŝajn'e ĝi nur suĉ'as la sang'o'n, ĉar hom'a'n karn'o'n ĝi ne manĝ'as. Almenaŭ mi neniam aŭd'is pri tio.

    Nu, jen, mi rigard'as : li kuŝ'as mort'a antaŭ mi, mi'a amik'o, nenio ĉe li est'as for'mord'it'a, nenio for'manĝ'it'a... Aŭ, ebl'e, tiu diabl'a best'o aŭd'is mi'n re'ven'i, kaj for'kur'is, post'las'int'e la kadavr'o'n...

    Kio nun? Tio est'is la fin'o, la definitiv'a fin'o de ni'a fuĝ'o. Ĉu mi vag'u sol'a tra la tajg'o? Ne'ebl'e! La link'o baldaŭ mort'ig'us mi'n sam'e kiel ĝi hodiaŭ mort'ig'is mi'a'n amik'o'n. Per kio mi defend'u mi'n? Mal'e la mitral'et'ist'o'j : ili ĉiu'j sur'hav'as —defend'o'cel'e kontraŭ link'o'j —special'a'j'n kupr'a'j'n kask'o'j'n kun krest'o kiel ĉe kok'o. La krest'o'j konsist'as el akr'a'j tranĉ'il'o'j. Do salt'i sur ili'a'j'n ŝultr'o'j'n est'as viv'danĝer'e por la link'o.

    Rigard'ant'e li'n, mi'a'n mort'a'n kun'ul'o'n, mi pens'is : long'a'n kaj danĝer'a'n voj'o'n ni far'is kun'e, ni tiom sufer'is, kaj nun rest'as al mi nur unu el'ir'o : kapitulac'o. Sol'e ir'i tra la tajg'o ne ebl'as!

    Fakt'e, preskaŭ tiel okaz'is al mi post'e. Por ne rest'i en la danĝer'a arb'ar'eg'o, mi ir'is laŭ la bord'o de Vjatka. Mi for'ir'is ne tre mal'proksim'e'n.

    “ Halt'u!.. ” ek'kri'is al mi mitral'et'ist'o el embusk'o. Mi halt'is. “ Kie est'as la du'a? ”

    Mi dir'is :

    “ Link'o mort'mord'is li'n... ”

    “ Kiu link'o?!... Ci mem for'manĝ'is li'n! Kio'n ci do manĝ'is dum la tut'a temp'o? ”

    “ Nenio'n... preskaŭ nenio'n... ” respond'is mi, “ Foj'e ber'o'j'n, se est'is iu'j sur ni'a voj'o, foj'e krud'a'j'n fung'o'j'n... ”

    “ Ci mensog'aĉ'as!... Ir'u ni tuj! Montr'u al ni, kie ci'a link'o li'n mort'mord'is?!... ”

    Mi serĉ'is, serĉ'is... ne pov'is trov'i! Est'as ja tajg'o, arb'ar'dens'aĵ'o, ĉu oni pov'as tie io'n re'trov'i?

    Ili ne vol'is kred'i al mi, akuz'ant'e mi'n pri kanibal'ism'o. La soldat'o'j brutal'e bat'is mi'n, tamen nun ili ne rajt'is mort'paf'i mi'n kaj re'ven'i en la prizon'ej'o'n sen klar'a'j pruv'o'j, ke la ali'a fuĝ'int'o ne est'is for'kur'int'a kaj ebl'e viv'a. Ili dev'ig'is mi'n konduk'i ili'n al la rest'aĵ'o'j de mi'a kun'fuĝ'int'o. Mi dev'is nepr'e montr'i al ili la kadavr'o'n de mi'a kamarad'o.

    Kaj jen du'on'monat'o'n ili tren'is mi'n tra la tajg'o : mi dev'is serĉ'i tiu'n ĉi lok'o'n... Kaj la tut'a'n temp'o'n ili bat'is, bat'is, kruel'e bat'eg'is mi'n...

    Fin'fin'e mi re'trov'is la roj'et'o'n, el kiu mi pren'is la akv'o'n kaj mem sat'trink'is, kaj ne tro for de ĝi —la fatal'a'n lok'o'n : “ Jen... ”

    Li ankoraŭ kuŝ'is tie, mi'a amik'o. La kadavr'o komenc'is jam putr'i, tamen est'is klar'e vid'ebl'e, ke nenio de ĝi est'is for'manĝ'it'a aŭ for'tranĉ'it'a —ĉiu'j kor'popart'o'j est'is sur'lok'e. Kaj sur li'a kol'o —spur'o'j de link'a'j dent'o'j. Nu, ili fot'is li'n, la mort'int'o'n, de ĉiu'j flank'o'j.

    “ Kaj tiu'n ne mort'paf'u, ” dir'is la oficir'o, montr'ant'e al mi. “ Ni bezon'os li'n dum la juĝ'esplor'ad'o kaj proces'o, kiel atest'ant'o'n, ke ver'e link'o mort'ig'is la du'a'n fuĝ'int'o'n... ”

    Pro tio mi rest'is viv'a kaj de'nov'e est'as ĉi tie, en la prizon'a karcer'o... —fin'is si'a'n rakont'o'n Maksim.

    Lena KARPUNINA

    Telefon'monopol'ist'o mal'prosper'as

    La plej mal'popular'a finn'o en Litovi'o est'as Tapio Paarma, la estr'o de Lietuvos Telekomas ( LT ), la litov'a telefon'kompani'o.

    Jam plur'foj'e hom'o'j amas'iĝ'is antaŭ LT-ej'o por esprim'i mal'kontent'o'n kontraŭ la sen'ĉes'a alt'ig'o de la telefon'tarif'o'j. LT, hav'ant'e la ekskluziv'a'n rajt'o'n ĝis la jar'o 2003 est'i la unu'sol'a liver'ant'o de fiks'it'a telefon'a kun'lig'o, ekstrem'e uz'is tiu'n rajt'o'n. La litov'a ĉef'ministr'o Algirdas Brazauskas konstern'iĝ'is, kiam en la komenc'o de la 21a jar'cent'o litov'an'o'j komenc'is amas'e rifuz'i telefon'serv'o'n, ĉar ili ne plu kapabl'is ĝi'n pag'i.

    Sever'a'j alt'iĝ'o'j de la tarif'o'j puŝ'is la entrepren'o'n en mal'favor'a'n situaci'o'n. En la unu'a du'on'o de la jar'o 2002 la en'spez'o'j mal'kresk'is je 8, 2 %. Pri la mal'kontent'ig'a situaci'o sinjor'o Paarma akuz'is la konkur'ant'o'j'n —la entrepren'o'j'n de la poŝ'telefon'a'j kun'lig'o'j. Tiu'j entrepren'o'j jam super'as LT laŭ kvant'o de klient'o'j. En la fin'o de juni'o poŝ'telefon'o'n uz'is 35 % de la litov'o'j ; dum la fiks'it'a'n kun'lig'o'n 30, 6 %. Dum unu jar'o LT perd'is 10, 1 % de si'a klient'ar'o, t. e. ĉirkaŭ 120 000 abon'ant'o'j'n. Spert'ul'o'j supoz'as, ke la klient'ar'o daŭr'e mal'kresk'os, ĉar est'as lanĉ'it'a'j nov'a'j plan'o'j por pli'alt'ig'o de la tarif'o'j.

    Malgraŭ tio la estr'o de LT supoz'as, ke dum du'a jar'du'on'o la en'spez'o'j fal'os nur je 3 %. Not'ind'as, ke prognoz'o'j de la kompani'a'j rezult'o'j jam antaŭ'e fiask'is. Mez'e de 2001 Paarma prognoz'is, ke li'a jar'a en'spez'o'kresk'o ating'os 5-10 %. Post'e la prognoz'o'j mal'alt'iĝ'is ĝis 3-5 %. Real'e la en'spez'o'j pas'int'jar'e kresk'is nur je 1, 9 %. Antaŭ tri monat'o'j li asert'is, ke la en'spez'o'j de 2002 est'os pli grand'a'j ol last'jar'e ; tamen nun li ŝanĝ'is si'a'n opini'o'n.

    Mal'prosper'as ankaŭ la serv'o de fiks'it'a telefon'kun'lig'o de la najbar'a'j land'o'j. La en'spez'o'j de la latv'a tele'komunik'a entrepren'o dum la unu'a jar'du'on'o de 2002 mal'alt'iĝ'is je 0, 7 %, kaj tiu de la eston'a je 9 %.

    LAST

    Inflaci'o jam ne est'ig'as terur'o'n

    La inflaci'o en la mez-kaj orient-eŭrop'a'j ( MO-) land'o'j jam ne tim'ig'as. En la last'a'j jar'o'j daŭr'e redukt'iĝ'is la prez'alt'iĝ'o, kiu ek'is post la inflaci'a ŝok'o komenc'e de la reform'o'j en la fru'a'j 90aj jar'o'j. Mal'pli'iĝ'int'a inflaci'o karakteriz'as la unu'a'n du'on'o'n de 2002 en la region'o. Sub'ten'at'e de la favor'a inter'naci'a situaci'o, la prez'alt'iĝ'o en la MO-land'o'j est'as reg'at'a. En kelk'a'j land'o'j la inflaci'o inter'temp'e est'as eĉ sub la nivel'o de iu'j EU-membr'o'ŝtat'o'j. Tio'n oni skrib'as en analiz'o de la vien'a bank'a grup'o Bank Austria / Creditanstalt ( BA / CA ).

    En maj'o 2002 mal'pli'iĝ'is la inflaci'o en la 10 land'o'j al'iĝ'ont'a'j al Eŭrop'a Uni'o ( EU ) al averaĝ'e 5, 1 %. Sen konsider'i Bulgari'o'n kaj Rumani'o'n, kiu'j ne est'as inkluziv'it'a'j en la unu'a EU-pli'vast'ig'o en 2004, la averaĝ'o mal'grand'iĝ'as eĉ al 2, 9 %. En la eŭr'o-zon'o la averaĝ'a prez'alt'iĝ'o est'is 2 % ( de 1 % en Germani'o ĝis 5 % en Irland'o ).

    Litovi'o plej prez'stabil'a

    El la rond'o de kandidat'o'j de EU nur Sloveni'o ( 7, 5 % ) kaj Hungari'o ( 5, 6 % ) hav'as pli alt'a'n prez'alt'iĝ'o'n ol Irland'o. En Ĉeĥi'o ( 2, 5 % ) kaj Slovaki'o ( 3, 2 % ) est'as la inflaci'o eĉ pli mal'alt'a ol en la EU-land'o'j Greki'o, Hispani'o, Portugali'o kaj Nederland'o. Litovi'o, la plej prez'stabil'a land'o en Mez-Eŭrop'o, super'as tiu'rilat'e eĉ ĉiu'n land'o'n de la EU-zon'o.

    Inflaci'o re'e pli'iĝ'as

    Tro'a eŭfori'o laŭ ekspert'o'j de BA / CA tamen ne konven'as, ĉar en mult'a'j MO-land'o'j al tiu sukces'o kontribu'is unu'foj'a'j efik'o'j, kiu'j ja pli aŭ mal'pli fru'e fin'iĝ'os. En Ĉeĥ'a Respublik'o efik'as, krom la kurz'a stabil'ec'o de la kron'o, kiu kaŭz'is facil'ig'o'n per la import'prez'o'j, ankaŭ la mal'alt'ig'o de la gas'prez'o'j je 8 %. En Slovaki'o grav'a'n rol'o'n lud'as la ĉi-aŭtun'e okaz'ont'a'j parlament'balot'o'j. Mank'ant'a'j prez'liberal'ig'o'j jar'komenc'e inter'ali'e en la sfer'o de gas'o konsider'ind'e sub'ten'as la mal'pli'iĝ'ant'a'n evolu'o'n inflaci'a'n. En ĉiu'j MO-land'o'j la mal'pli alt'a'j krud'aĵ'prez'o'j, unu'a'lok'e la prez'o de krud'a petrol'o, lim'ig'as la inflaci'o'n kompar'e kun la pas'int'a jar'o. Post kiam en la du'a du'on'o de 2002 fin'iĝ'os la special'a'j efik'o'j el 2001, oni re'e atend'as tendenc'o'n de prez'alt'iĝ'o en la region'o. Krom'e oni pov'as diven'i la unu'a'j'n sign'o'j'n de ekonomi'a vigl'iĝ'o, kiu far'os pli grand'a'n prem'o'n sur la prez'o'j'n.

    Ĉef'e en Hungari'o, kie la inflaci'o evident'iĝ'is lim'ig'it'a pro pas'int'jar'a re'valor'ig'o de la kurz'o de la forint'o kontraŭ la eŭr'o, la akcel'o de la konjunktur'o pro la kresk'ant'a postul'o kaŭz'as alt'iĝ'o'n de la prez'o'j. La en'land'a postul'o antaŭ la parlament'balot'o'j en april'o ĉi-jar'e est'is grav'e pli'fort'ig'it'a per relativ'e pli liberal'a buĝet'politik'o. Ankaŭ en la sekv'a'j monat'o'j ekspansi'a politik'o fisk'a stimul'os la postul'o'n, ĉar la okaz'ig'o de region'a'j balot'o'j ĉi-aŭtun'e dev'ig'is la nov'a'n reg'ist'ar'o'n plen'um'i el'spez-intens'a'n program'o'n kun grav'a'j alt'ig'o'j de la salajr'o'j en la publik'a sektor'o. Fin'e la alt'ig'o de la impost'o'j sur la brul'aĵ'o'j la 1an de juli'o 2002 hav'os prez'alt'ig'a'n efik'o'n.

    Ankaŭ en Pol'land'o inter'ali'e la alt'ig'o de administr'at'a'j prez'o'j kaŭz'os turn'o'n en la inflaci'a evolu'o en la du'a jar'du'on'o. En juli'o ĉi-jar'e oni alt'ig'is la prez'o'n de elektr'o por la fin'konsum'ant'o'j je 5, 7 %.

    Al'proksim'iĝ'o al la Mastriĥt-norm'o'j

    Dum 2002 la inflaci'a'j cifer'o'j en la MO-land'o'j est'os konsider'ind'e sub la nivel'o de la pas'int'a jar'o. Post kiam en 2001 nur Latvi'o kaj Litovi'o plen'um'is la grav'a'n Mastriĥt-kriteri'o'n —inflaci'o je ne pli ol 1, 5 % super la averaĝ'o de la tri plej prez'stabil'a'j —laŭ pri'taks'o de BA / CA por la jar'o 2002 Ĉeĥi'o kaj ĉiu'j balt'a'j land'o'j ( Estoni'o, Latvi'o kaj Litovi'o ) hav'os inflaci'o'n sub tiu nivel'o, kiu laŭ aktual'a'j prognoz'o'j ver'ŝajn'e est'os je 3, 3 % ( 1, 8 + 1, 5 % ).

    Evgeni GEORGIEV

    Ho, mister'a pi!

    Kred'u mi'n, tio ver'e okaz'is. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j aper'is en la revu'o Esperant'o notic'o pri refer'aĵ'o, kiu'n mi, matematik'ist'o, prezent'is en Bratislav'o, ĉe scienc'a simpozi'o. La inform'o surpriz'is mi'n. Kiel mi tuj sci'ig'is la tiam'a'n redaktor'o'n, mi neniam est'is en Bratislav'o, krom dum mal'long'a rest'ad'o en la flug'haven'o sur'voj'e al Poprad ; kaj, pli'e, iu ajn, kiu bon'e kon'as mi'n ( ekzempl'e, mi'a'j fil'o'j ), pov'as atest'i, ke mi'a sci'o pri matematik'o est'as preskaŭ nul'a.

    Cert'e, kiam mi est'is lice'an'o ( kaj tio ne est'is hieraŭ ), frustr'it'a'j instru'ist'o'j klopod'is inic'i mi'n kaj mi'a'j'n sam'klas'an'o'j'n en la sekret'o'j'n de algebr'o, trigonometri'o kaj logaritm'o'j, sed mi neniam sukces'is kompren'i esoter'aĵ'o'j'n kiel kalkul'o'n diferencial'a'n kaj integral'a'n. Por mi, imaginar'a'j kaj ne'racional'a'j nombr'o'j rest'as eĉ mal'pli kompren'ebl'a'j ol la plej obskur'a'j disput'o'j de mez'epok'a'j teolog'o'j pri la sankt'a tri'unu'o aŭ la trans'substanc'ig'o. Resum'e, mi apenaŭ kapabl'us instru'i matematik'o'n al la infan'et'o'j en la unu'a klas'o de element'a lern'ej'o. Tio'n mi klar'ig'is al la iom embaras'it'a redaktor'o, lert'a hom'o, kiu mal'oft'e erar'as. Laŭ'ŝajn'e, li konfuz'is mi'n kun iu hungar'a matematik'ist'o, kies nom'o hazard'e, kaj ne'kred'ebl'e ( ĉar mi ne est'as hungar'o ) simil'as mi'a'n.

    Sed, ho ve, mi de'flank'iĝ'is de mi'a ver'a tem'o, kiu koncern'as la mister'a'n koncept'o'n pi. Kvankam mi apenaŭ kompren'as ĝi'n, svag'a'j memor'o'j pri tiu “ esprim'o de la kvocient'o de la cirkonferenc'o de cirkl'o per ĝi'a diametr'o ” ( PIV ), ankoraŭ ekzist'ant'a'j en la polv'o'plen'a sub'tegment'o de mi'a cerb'o, eĉ hodiaŭ est'ig'as en mi iu'n strang'a'n fascin'o'n.

    Mal'oft'e en la lice'o oni klar'ig'is al ni, kia'n util'o'n hav'as matematik'o kaj kial oni lern'as ĝi'n. Pri pi, la instru'ist'o'j nur menci'is, ke ĝi est'as uz'at'a kiel il'o por mezur'i la are'o'n de cirkl'o. Sam'temp'e, ili al'don'is, ke la cifer'o'j post la kom'o en pi daŭr'as sen'fin'e. Tiam ŝajn'is al mi, ke mezur'il'o, kiu indik'as virtual'e sen'fin'a'n nombr'o'n, ne pov'as est'i tre praktik'e aplik'at'a. Se mi iam vol'us aĉet'i, dir'u, tapiŝ'o'n por kovr'i plank'o'n de ĉambr'o en lum'tur'o ( en kiu mi tre ŝat'us loĝ'i ), aŭ en antikv'a vent'muel'ej'o, simil'a al tiu en kiu Lettres de mon moulin ( Leter'o'j el mi'a muel'ej'o ), kiel, diabl'e, mi pov'us preciz'ig'i la kvant'o'n de bezon'at'a tapiŝ'a material'o?

    Mi ĵus fin'leg'is rakont'o'n, en kiu la protagonist'in'o —tiam jun'a sed mens'e fru'matur'a knab'in'o —dezir'as konfirm'i, ĉu ĝust'as tio, kio'n ŝi lern'is en la matematik'a klas'o pri pi. Hejm'e post la lern'ej'a tag'o, ŝi pren'as la rond'a'n kovr'il'o'n de majonez'a pokal'o, volv'as pec'o'n de ŝnur'o ĉirkaŭ ĝi'a cirkonferenc'o, etend'as la ŝnur'o'n sur tabl'o, kaj mezur'as ĝi'a'n long'o'n per lini'il'o. Post'e, ŝi mezur'as la diametr'o'n de la kovr'il'o, divid'as la pli grand'a'n cifer'o'n per la pli mal'grand'a, kaj kalkul'as, ke la rezult'o est'as proksim'um'e 3, 21.

    Lern'o'libr'o'j pri matematik'o kaj vort'ar'o'j inform'as ni'n, ke pi ne egal'as 3, 21 sed ĉirkaŭ 3, 14159. La difin'o en PIV sekv'ig'as tiu'n nombr'o'n per tri'punkt'o..., por indik'i, ke tio ne est'as la fin'o de la afer'o. Ĝi klar'ig'as, ke pi est'as ne'racional'a nombr'o . Tiu strang'a koncept'o trans'lok'as ni'n de la real'o en la univers'o'n de Alic'o en Mir'land'o ( kies aŭtor'o, parentez'e, est'is matematik'ist'o, do supoz'ebl'e, mal'kiel mi, kompren'is ne'racional'a'j'n nombr'o'j'n ).

    Ie mi leg'is, ke pi est'is kon'at'a de la grek'o'j kaj romi'an'o'j, inter kiu'j est'is kelk'a'j tre kompetent'a'j matematik'ist'o'j, sed ili ne sci'is, ke la cifer'o'j en pi sekv'as si'n sen'inter'romp'e kaj sen ripet'i si'n. Nur antaŭ iom pli ol du jar'cent'o'j kaj du'on'o, oni mal'kovr'is tiu'n bizar'a'n fakt'o'n. La sam'a font'o inform'is mi'n, ke pi divid'it'e per kvar egal'as unu minus unu tri'on'o'n plus unu kvin'on'o'n minus unu sep'on'o'n, ktp sen'fin'e... La seri'o konstant'e altern'as inter nombr'o pli grand'a ol pi / 4 kaj nombr'o mal'pli grand'a ol pi / 4, sed fin'fin'e oni konstat'as, ke ĝi iom post iom proksim'iĝ'as al la ĝust'a rezult'o. Tamen, oni neniam pov'as ating'i ekzakt'a'n valor'o'n. Pi est'as transcend'a nombr'o . Tio re'foj'e surpriz'is mi'n. Ĝis tiam mi supoz'is, ke transcend'ec'o iel rilat'is al religi'a'j, mistik'a'j aŭ okult'a'j ide'o'j, ne al matematik'o. Cert'e pi ne est'as la sol'a transcend'a nombr'o. La kvant'o de transcend'a'j nombr'o'j est'as infinit'a.

    Cert'e tiu'j strang'a'j fakt'o'j est'as nur'a banal'aĵ'o por la matematik'ist'o'j, sed por mi ili est'as magi'a'j. Kiam mi komenc'is mi'a'n universitat'a'n stud'ad'o'n, mi naiv'e decid'is stud'i ne matematik'o'n sed teologi'o'n. Tiu stud'ad'o tut'e ne help'is mi'n kompren'i la univers'o'n, sed almenaŭ ĝi ebl'ig'as mi'n far'i unu modest'a'n kontribu'aĵ'o'n al ni'a diskut'o pri ĉi tiu tem'o. Jen ĝi : Ankaŭ la hebre'o'j, kiu'j ne est'is scienc'em'a popol'o, kon'is la koncept'o'n pi. Eĉ Bibli'o menci'as ĝi'n. En la Unu'a Libr'o de la Reĝ'o'j, ĉapitr'o 7, vers'o 23, ni leg'as, ke Salomon'o far'is por la kort'o de si'a templ'o “ mar'o'n fand'it'a'n, hav'ant'a'n dek uln'o'j'n de rand'o ĝis rand'o, tut'e rond'a'n... kaj ŝnur'o de tri'dek uln'o'j prezent'is ĝi'a'n mezur'o'n ĉirkaue ”. ( Mi ne bezon'as dir'i al vi, kar'a'j leg'ant'o'j, ke 30 divid'it'e per 10 egal'as 3. ) Evident'e, sam'kiel la grek'o'j kaj romi'an'o'j, la hebre'o'j supoz'is, ke pi egal'as 3. Tio, kvankam ne ekzakt'a, ne est'is mal'bon'a proksim'um'a kalkul'o.

    Iu scienc'ul'o ( ĉu Albert'o Einstein? ) dir'is, ke Di'o est'as matematik'ist'o —pi'a asert'o...

    Garbhan MACAOIDH

    Inter'naci'a fonetik'a alfabet'o

    La redakt'a'j konvenci'o'j de MONATO postul'as, ke post menci'o de ne'asimil'it'a'j nom'o'j la kontribu'ant'o inter'kramp'e kaj minuskl'e al'don'u proksim'um'a'n prononc'o'n uz'ant'e nur la esperant'a'n alfabet'o'n. Pri tio, mi plur'foj'e plend'is, ĉar mi'a'opini'e la relativ'e lim'ig'it'a zamenhof'a alfabet'o, kvankam ĝi bon'e taŭg'as por skrib'i Esperant'o'n kaj lingv'o'j'n kun simil'a fonetik'a gam'o ( ital'a, latin-amerik'a hispan'a, ktp ), ne est'as sufiĉ'e ampleks'a por reprezent'i la son'o'j'n de la pli'mult'o da lingv'o'j. Kvankam mi sci'as preskaŭ nenio'n pri la polinezi'a'j idiom'o'j, mi supoz'as ke eĉ por imit'i la fonetik'a'n sistem'o'n de, ekzempl'e, la havaj'a, kiu bezon'as nur 13 liter'o'j'n —cert'e unu el la plej mal'grand'a'j el ĉiu'j alfabet'o'j —ĝi ne tut'e taŭg'as, pro mank'o de akcent'o por indik'i long'a'j'n vokal'o'j'n.

    La esperant'a alfabet'o inklud'as la pli'mult'o'n de la son'o'j uz'at'a'j de eŭrop'a'j lingv'o'j ( german'a, hispan'a, ktp ), sed mank'as al ĝi la trem'a-vokal'o'j de la german'a, la theta ( lisp'a s ) de la grek'a, kastili'a hispan'a, angl'a kaj island'a, kaj est'as grav'e mank'o'hav'a kiam tem'as pri la rus'a, pol'a, franc'a kaj portugal'a. Ĝi ne kapabl'as reprezent'i la mol'a'j'n kaj mal'mol'a'j'n konsonant'o'j'n de la slav'a'j kaj okcident-kelt'a'j idiom'o'j ( ekzempl'e la irland'a ), aŭ la nazal'a'j'n vokal'o'j'n de divers'a'j lingv'o'j. Kiam tem'as pri mult'a'j azi'a'j kaj afrik'a'j idiom'o'j la esperant'a alfabet'o est'as preskaŭ sen'util'a. Kiel, per ĝi, oni pov'us indik'i la klak-son'o'j'n de la zulu'a, boŝman'a kaj hotentot'a?

    Ver'ŝajn'e, mal'mult'e da leg'ant'o'j de MONATO ambici'as lern'i aŭ uz'i la plej ekzot'a'j'n lingv'o'j'n, sed sur la paĝ'o'j de ni'a magazin'o jam est'is el'don'it'a grand'a nombr'o da artikol'o'j pri plej divers'a'j lingv'o'j kaj dialekt'o'j. Pli'e, aper'as en ĝi nom'o'j de lok'o'j kaj person'o'j el mult'eg'a'j land'o'j kaj popol'o'j en la mond'o.

    Re'produkt'i la son'o'j'n de la influ'a angl'a est'as apart'e mal'facil'e. La propr'a angl'a alfabet'o tut'e ne'kontent'ig'e indik'as la prononc'o'n. Ĝi est'as nek konsekvenc'a nek logik'a. Ĝi mal'bon'e aŭ neniel montr'as la diferenc'o'j'n inter la pli ol 20 angl'a'j vokal'o'j, kaj mank'as sign'o'j por kelk'a'j el la plej komun'a'j son'o'j, ekzempl'e la obtuz'a vokal'o inter a, e, i kaj u , kiu est'as la plej uz'at'a en la lingv'o.

    Pri tia'j kial'o'j, mi vol'as pled'i por pli vast'a instru'ad'o en ni'a'j eduk'a'j institut'o'j de la util'eg'a Inter'naci'a Fonetik'a Alfabet'o ( IFA, angl'e : IPA ). Kiel ĉiu'j hom'a'j invent'aĵ'o'j, ĝi est'as ne'perfekt'a, sed ĝi est'as la plej bon'a il'o, kiu'n ni posed'as por indik'i la prononc'o'n sur'paper'e kaj sur'ekran'e —do tiel instru'i kaj memor'ig'i —la prononc'o'n de ĉiu'j lingv'o'j. Kompren'ebl'e, nenio pov'as anstataŭ'i person'a'n kontakt'o'n kun de'nask'a'j parol'ant'o'j de la koncern'a lingv'o, sed ne ĉiu'j lern'ant'o'j hav'as okaz'o'n aŭ mon'a'j'n rimed'o'j'n por vojaĝ'i ekster'land'e'n aŭ ali'e aŭd'i la dezir'at'a'n lingv'o'n.

    Ĉar la stud'program'o en ni'a'j lern'ej'o'j est'as plen'ŝtop'it'a, apenaŭ ekzist'as ebl'ec'o don'i plen'a'n instru'ad'o'n pri fonetik'o. Pli'e, ordinar'a'j student'o'j nek pov'as, nek bezon'as sci'i la fonetik'a'j'n sign'o'j'n de ĉiu'j lingv'o'j. Kutim'e oni lern'as nur du aŭ tri lingv'o'j'n en la lern'ej'o'j kaj universitat'o'j.

    Garbhan MACAOIDH

    Antaŭ'parol'o

    Ni lanĉ'as ne'regul'a'n seri'o'n La manuskript'o'j ne brul'as . En ĝi est'os prezent'at'a'j artikol'o'j pri atent'ind'a'j, talent'a'j, sed iu'kial'e forges'it'a'j art'ist'o'j. Se vi sci'as pri tia'j person'o'j kaj ŝat'us rakont'i pri ili al la leg'ant'o'j de MONATO, ne hezit'u kontakt'i ni'n. Premier'e leg'u pri la kompon'ist'o Edwin Geist.

    Grigorij AROSEV

    “ Mi ja aŭd'as la muzik'o'n! ”

    En 2002 litov'a kultur'a soci'o celebr'is 100-jar'iĝ'o'n de la german'a kompon'ist'o Edwin labor'i en la konservatori'o. Li'a'n nom'o'n la nazi'o'j en'skrib'is en la libr'o'n “ Leksikon'o pri jud'o'j en muzik'o ”, kun la mark'o “ H ” —du'on'jud'o. El ĉi tiu nigr'a list'o oni pov'as ek'sci'i, kies verk'ar'o est'is mal'permes'it'a en la tiam'a Germani'o.

    En 1938 la ge'edz'o'j ven'is en Litovi'o'n. Geist est'as ankaŭ la oper'o La re'ven'o de Dio'niz'o k. a. En li'a'j tag'libr'o'j est'as menci'at'a oper'o pri konker'o de inka'o'j, kies protagonist'o est'is kruel'a hispan'a konker'int'o Pisarro —alegori'o de la hitler'a reg'potenc'o.

    Komenc'iĝ'is la du'a mond'milit'o. Post kiam oni okup'is Edwin respond'is : “ Kiel mi pov'us tio'n far'i? Mi ja aŭd'as la muzik'o'n! ”.

    Post kelk'a'j tag'o'j, kiam Edwin Geist est'is mort'paf'it'a la 10an de decembr'o 1942.

    Ĉirkaŭ 1957 oni send'is manuskript'o'j'n de Edwin Geist. )

    En Litovi'o foj'foj'e oni re'memor'as pri Edwin plu atend'as si'a'n plum'majstr'o'n...

    La muzik'o de Geist kre'is la oper'o'n, est'ant'e en la getto. Tie li hav'is neniu'n muzik'il'o'n.

    Do, la muzik'o de Miĥail Bulgakov, la rus'a verk'ist'o : “ manuskript'o'j ne brul'as ”.

    Antanas GRINCEVIčIUS

    Vojaĝ'impres'o'j, somer'o 2002 : Kosov'o antaŭ'e'n'ir'as

    En Kosov'o okaz'is jam mult'a'j pozitiv'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j. Por mi, ir'ant'a tie'n ĉiu'jar'e, la pli'bon'iĝ'o'j tuj okul'frap'as.

    Pas'is tri jar'o'j post la fin'o de la sang'a milit'o en Kosov'o, kie pere'is almenaŭ 10 000 alban'o'j, precip'e sen'kulp'a'j civil'ul'o'j. Ankoraŭ la vund'o'j de la milit'o ne bon'e san'iĝ'is. La memor'o kaj dolor'o pro la perd'o de la kar'a'j ge'fil'o'j, ge'frat'o'j, ge'nep'o'j, ge'patr'o'j, ge'av'o'j, ge'kuz'o'j aŭ ge'amik'o'j ne esting'iĝ'is kaj ne pov'as esting'iĝ'i. Menci'end'as ke ankoraŭ cent'o'j da alban'o'j rest'as sen'just'e en'prizon'ig'it'a'j en Serbi'o. Iu'j'n la okup'int'o'j foj'foj'e el'prizon'ig'as kontraŭ grand'a mon'sum'o don'it'a de ili'a'j proksim'ul'o'j. La inter'naci'a'j aŭtoritat'ul'o'j ne far'as mult'o'n por ili'a rapid'a kaj sen'kondiĉ'a liber'ig'o.

    Tamen Kosov'o nun ne plu est'as sub la serb'a jug'o, sed sub administr'ad'o de UNMIK, la administraci'o establ'it'a de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ). UNMIK hav'as kiel task'o'j'n kaj pli favor'a'n status'o'n por Kosov'o ( aŭtonomi'o'n ), kaj la re'star'ig'o'n, laŭ la rezoluci'o 1244 de la 10a de juni'o 1999 de la Konsili'o de Sekur'ec'o de UN, de la suveren'ec'o de Jugoslavi'o, kiu tamen hodiaŭ konsist'as nur el Serbi'o kaj Montenegr'o.

    Al la mar'plaĝ'o'j de Albani'o

    Pas'ant'e la land'lim'o'n inter Albani'o kaj Kosov'o oni surpriz'iĝ'as pro kor'trem'ig'a bild'o : dek'o'j da privat'a'j aŭt'o'j registr'it'a'j en Kosov'o vetur'ig'as ties alban'a'j'n famili'o'j'n, ĉef'e jun'a'j'n, ge'edz'o'j'n kaj mult'a'j'n ge'fil'o'j'n, al la mar'plaĝ'o'j de Sarandë kaj ali'a'j. Malgraŭ la inform'o'j de la gazet'ar'o pri incident'o'j kontraŭ kosov'a'j civit'an'o'j, ni'a'j ge'frat'o'j el Kosov'o prefer'as jam la mar'plaĝ'o'j'n kaj ripoz'ej'o'j'n de Albani'o al tiu'j de Montenegr'o kaj Bulgari'o aŭ, kiel iam, de Greki'o kaj Turki'o.

    Mi nur pov'as entuziasm'iĝ'i pri tia bild'o. Krom la fakt'o ke grand'a pac'a el'ir'o al Albani'o, ne pro sufer'o'j sed pro plezur'o, pli'fort'ig'as ni'a'n naci'a'n unu'ec'o'n, est'as ankaŭ kelk'cent'o'j da milion'o'j da valut'o en'ir'ant'a'j Albani'o'n, pli'mild'ig'ant'a'j ni'a'n grand'a'n komerc'a'n deficit'o'n.

    Bon'a'n labor'o'n far'as nun ankaŭ ni'a ministr'ej'o pri publik'a'j kaj turism'a'j afer'o'j. Ĝi star'ig'is centr'o'n de promoci'o de alban'a turism'o en hotel'o Grand en Himarë.

    Pli'bon'iĝ'o'j en komunik'ad'o

    Kiam mi ir'is unu'a'foj'e al Kosov'o, en oktobr'o 1999, krom la detru'aĵ'o'j'n okul'frap'a'j'n en dom'o'j, voj'o'j, poŝt'ofic'ej'o'j kaj tele'komunik'ej'o'j, mi rimark'is ankaŭ mult'a'j'n mank'o'j'n en divers'a'j serv'o'j. Ĉi-foj'e, ne nur la voj'o'j est'as en bon'a stat'o, sed ankaŭ la en'urb'a trafik'o, ekzempl'e en Priština, not'ind'e pli'bon'iĝ'is. Tie est'as, krom licenc'it'a'j bus'et'o'j, regul'a'j bus'lini'o'j cert'ig'ant'a'j la mov'iĝ'o'n al ĉiu'j punkt'o'j de la urb'o kaj ties ĉirkaŭ'o.

    Nun oni pov'as telefon'i ankaŭ en la telefon'bud'o'j sur'trotuar'e per telefon'kart'o'j de Kosov'o. Est'as nov'a'j modern'a'j vend'ej'o'j bon'e ekip'it'a'j. Oni re'nov'ig'is publik'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n kaj lern'ej'o'j bel'aspekt'as. Laŭ'long'e de la inter'urb'a'j voj'o'j oni vid'as mult'a'j'n restoraci'o'j'n kaj motel'o'j'n kun naĝ'ej'o'j, kie oni pov'as pas'ig'i agrabl'a'j'n hor'o'j'n dum la somer'a'j tag'o'j.

    Est'as mal'ferm'it'a'j en mult'a'j urb'o'j nov'a'j bank'o'j neces'a'j por la mal'grand'a'j kaj mez'a'j entrepren'o'j. Mi tie vid'is mult'a'j'n jun'a'j'n civit'an'o'j'n en'ir'i kaj el'ir'i, kio montr'as ke ili kred'as je est'ont'o por Kosov'o. Mult'a'j produkt'ad'a'j entrepren'o'j komenc'is aŭ re'komenc'is si'a'n ag'ad'o'n, apart'e sur'kamp'e de konstru'ad'o, trink'aĵ'o'j ( la bier'o de Pejë est'as ekster'ordinar'e bon'kvalit'a ), konserv'aĵ'o'j, nutr'aĵ'o'j, ktp.

    La mal'trankvil'aĵ'o'j de Adem Demači

    Mi hav'is la plezur'o'n de'nov'e renkont'iĝ'i kaj long'e babil'i kun Priština por si'n okup'i pri stud'ad'o, verk'ad'o kaj politik'a'j analiz'o'j.

    Dum la konversaci'o kun li mi ek'sci'is ke alban'o'j de Kosov'o aktual'e star'as antaŭ grav'a'j politik'a'j alternativ'o'j. Laŭ UN-rezoluci'o 1244 Jugoslavi'o plu'ten'as si'a'n suveren'ec'o'n sur Kosov'o. En ĝi establ'iĝ'as inter'naci'a civil'a administraci'o, UNMIK, ia form'o de ŝtat'potenc'o original'a, eksperiment'a, kie influ'as kaj inter'ven'as natur'e la interes'o'j de grand'a nombr'o da divers'a'j ŝtat'o'j eŭrop'a'j kaj ekster'eŭrop'a'j. La nov'a reg'ist'ar'o elekt'it'a de la parlament'o ne hav'as aŭtoritat'o'n sur kamp'o'j kiel defend'o, intern'a'j afer'o'j, financ'o'j, juĝ'ej'o'j kaj ali'a'j, kiu'j aparten'as al UNMIK mem. La aktual'a inter'naci'a administr'ant'o, Michael Steiner, deklar'as : “ Mi'a bibli'o est'as rezoluci'o 1244 ”, dum li'a antaŭ'ul'o, la dan'o Hans Hakerup, aprob'is la konstituci'a'n kadr'o'n kiu al'trud'as la nun'temp'a'j'n kondiĉ'o'j'n. UNMIK decid'is ankaŭ pri leĝ'o'j kiel la jen'a : “ ĉiu civit'an'o el Kosov'o rajt'as voĉ'don'i ankaŭ por la politik'a'j parti'o'j en Serbi'o ”. ( Kiu en Kosov'o voĉ'don'as por tiu'j parti'o'j, krom serb'o'j? ) Serb'o'j est'as prem'ant'a'j nun inter'ali'e por licenc'ig'o de la serb'a universitat'o en la nord'o de Mitr'o'vic'a.

    En la parlament'o de Kosov'o la serb'o'j akir'is dek lok'o'j'n pro la balot'o'j, kiu'j okaz'is ankaŭ en Serbi'o, plus dek ali'a'j'n donac'it'a'j'n de UNMIK. Daŭr'as la kampanj'o por amas'a re'ven'ig'o de serb'o'j en Kosov'o'n. Pov'as ven'i ankaŭ serb'o'j, kiu'j neniam antaŭ'e loĝ'is en Kosov'o.

    Ali'flank'e la alban'a'j politik'ist'o'j kaj public'ist'o'j en Kosov'o plur'est'as mal'vigl'a'j, ne unu'iĝ'int'a'j, sen larĝ'a kaj profund'a vizi'o pri la est'ont'ec'o de si'a land'o. Part'o de politik'ist'o'j al'kur'is kaj al'kur'as al riĉ'aĵ'o'j kaj posten'o'j, korupt'iĝ'as kaj skism'as.

    Tia'j fenomen'o'j mal'trankvil'ig'as Adem al'parol'as al si'a'j sam'patr'uj'an'o'j per la buŝ'o de poet'o, al'vok'as ke ili star'u unu'iĝ'int'a'j, ke ili pli'alt'ig'u si'a'j'n sci'o'n kaj konsci'o'n, ke ili kontraŭ'star'u ego'ism'o'n, avid'o'n, envi'o'n, korupt'o'n, ĵaluz'o'n, mal'kompetent'o'n, mit'em'o'n, mal'am'o'n kaj indiferent'o'n, por sav'i la long'temp'e sufer'int'a'n Kosov'o'n kiam ajn ĝi bezon'us ili'a'n help'o'n.

    La inter'naci'a'j administr'ant'o'j, opini'as Adem, pov'as facil'e trans'don'i si'a'j'n mult'a'j'n kaj vital'a'j'n por alban'o'j rajt'o'j'n rekt'e al la aŭtoritat'ul'o'j en Beograd'o, las'ant'e la alban'o'j'n si'n okup'i per kler'ig'ad'o, agrikultur'o, konstru'ad'o, ktp, kiel tio'n jam ebl'ig'is la tit'o'ist'a konstituci'o de la iam'a Jugoslavi'o en la jar'o 1974. Kio'n do tiam akir'is alban'o'j kiu'j verŝ'is si'a'n sang'o'n tiom long'e?

    Sen'dub'e ankaŭ la land'o patr'in'a dev'as far'i pli mult'e por Kosov'o. Ĝi'a'j intelekt'ul'o'j, politik'ist'o'j kaj histori'ist'o'j dev'as help'i kiel ajn. Sed oni ne pov'as atend'i io'n de fremd'a'j histori'ist'o'j se iu'j el ni'a'j histori'ist'o'j star'ig'as kaj protekt'as serb'a'j'n tez'o'j'n. Parol'ant'e kun Arben Puto, oni leg'as inter'ali'e, ke “ Kosov'o est'is ĉiam sub la serb'a jurisdikci'o ”, dum, laŭ insist'a argument'ad'o de Fehmi, la ver'o est'as tut'e kontraŭ'a : neniam Kosov'o est'is sub serb'a jurisdikci'o.

    Kosov'o antaŭ'e'n'ir'os

    En Kosov'o ekzist'as ĉiu'j kondiĉ'o'j por antaŭ'e'n'ir'i. Ĝi posed'as fekund'a'j'n agr'o'j'n, sub'ter'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n, el kiu'j nur de ŝton'karb'o oni hav'as ne'kalkul'ebl'a'j'n rezerv'o'j'n, bon'eg'a'n geografi'a'n pozici'o'n, jun'a'j'n labor'em'a'j'n hom'o'j'n. Fak'ul'o'j ne intenc'as for'las'i la land'o'n, kontraŭ'e mult'a'j el ili re'ven'is.

    Nun, kiam Kosov'o hav'as si'a'n reg'ist'ar'o'n, est'as pli taŭg'a'j kondiĉ'o'j por antaŭ'e'n'ir'i. Natur'e, tio pov'as est'iĝ'i, kiel dir'as Besjana kaj kontraŭ UNMIK pov'as nur pli'nigr'ig'i ni'a'n bild'o'n en la okul'o'j de la ceter'a mond'o. Ne plu est'as la temp'o de klan'a'j, flag'port'ist'a'j mov'ad'o'j sed de civiliz'it'a'j mov'ad'o'j kiu'j honor'ig'as si'a'n naci'o'n.

    Bardhyl SELIMI

    Eŭrop'a help'o al Kosov'o part'e ne'efik'a

    En 1999 Eŭrop'a Uni'o, per'e de si'a help-ofic'ej'o ECHO , dispon'ig'is 400 milion'o'j'n da eŭr'o'j por pov'i rapid'e sub'ten'i la for'fuĝ'int'a'j'n kosov'an'o'j'n. Ĉar est'is supoz'o'j, ke la help'mon'o ne est'is efik'e uz'at'a, oni mend'is revizi'o'n. La raport'o aper'is en la Oficial'a Gazet'o de la Eŭrop'a'j Komun'um'o'j ( C 168, 2001-06-12 ).

    Evident'iĝ'is ke ECHO kaj ĝi'a'j partner'o'j ne kapabl'is adapt'i si'a'n program'o'n al la subit'a, tut'e ne'atend'it'a re'ven'o al si'a'j loĝ'lok'o'j de preskaŭ ĉiu'j fuĝ'int'o'j en juni'o 1999, post la inter'konsent'o pri re'tir'iĝ'o de serb'a'j milit'ist'o'j. La help'o est'is destin'it'a komenc'e precip'e al Albani'o, la plej mal'riĉ'a land'o de Eŭrop'o, kiu akcept'is la plej grand'a'n part'o'n de la rifuĝ'int'o'j. Eĉ en normal'a'j cirkonstanc'o'j est'as mal'facil'e organiz'i transport'o'j'n en region'o kun mal'bon'a infra'struktur'o. En ĥaos'a situaci'o est'as preskaŭ ne'ebl'e organiz'i send'aĵ'o'j'n kaj cert'ig'i ke ili ĝust'a'temp'e al'ven'as al la ĝust'a lok'o. Kiam, krom'e, subit'e la tdokoj ŝanĝ'iĝ'as, ne evit'ebl'as, ke liver'o'j ie rest'as ne'uz'at'a'j aŭ perd'iĝ'as.

    Oni konklud'is ke la mank'o'j est'is precip'e administr'a'j. La ECHO-kun'labor'ant'o'j je al'ven'o bezon'is plej'part'o'n de si'a'j hom'fort'o'j por establ'i si'n sur'lok'e kaj ek'kon'i la situaci'o'n. Ne ebl'is tuj re'ag'i al ŝanĝ'iĝ'ant'a'j situaci'o'j, ĉar la decid'pov'o est'is ĉe ECHO-funkci'ul'o'j en Brusel'o. Menci'end'as ankaŭ ke ECHO nur administr'is la transport'o'j'n kaj liver'o'j'n de la help'material'o'j, kaj do tut'e depend'is de sub'kontrakt'ant'o'j.

    Sekv'e de la raport'o oni adapt'is la administr'a'j'n struktur'o'j'n de ECHO kaj pli'bon'ig'is la procedur'o'j'n por kun'labor'o kun ali'a'j grand'a'j help'ant'o'j, kiel UN kaj Ruĝ'a Kruc'o.

    Malgraŭ la streb'o'j al pli'bon'ig'o, ŝajn'e rest'as problem'o'j. En aŭgust'o 2002 en la eŭrop'a kaj uson'a gazet'ar'o'j aper'is artikol'o'j ( baz'it'a'j sur raport'o de organiz'aĵ'o, kiu okup'iĝ'as pri rajt'o'j de handikap'it'o'j,

    xml : lang= " zxx "> www. mdri. org
    ), pri terur'a situaci'o en frenez'ul'ej'o'j en Kosov'o. UNMIK ( la UN-administraci'o de Kosov'o ) ne ne'is la plend'o'j'n, sed asert'is, ke la situaci'o dum la pas'int'a'j jar'o'j konsider'ind'e pli'bon'iĝ'is. Ek'de 1999 est'as konstru'it'a'j almenaŭ tri modern'a'j ej'o'j. Ceter'e, la kontrol'o je frenez'ul'ej'o'j ne est'as task'o de UNMIK, sed de la lok'a provinc'a reg'ist'ar'o.

    Roland ROTSAERT

    Promen'e tra la Centr'a Ofic'ej'o

    Ĉu vi iam vizit'is la Centr'a'n Ofic'ej'o'n ( CO ) de UEA? Se ne, ĉi broŝur'o taŭg'as por vi. Se jes ja, ĝi taŭg'as por vi tut'e sam'e. Ĉar pri'skrib'o de CO, de ĝi'a'j ĉambr'o'j, ofic'ist'o'j, aparat'o'j, labor'o'j, ej'o'j, plan'o'j est'as sen'dub'e la kern'a part'o de la 46-paĝ'a broŝur'o, sed la verk'et'o ne est'as nur tio. Ĝi est'as spegul'o de tio, kiel togoland'an'o, ĉi-kaz'e la UEA-estr'ar'an'o Gbeglo Koffi, vid'as, flar'as, kompar'as ej'o'j'n, labor'kutim'o'j'n, person'a'j'n rilat'o'j'n. Tem'as ĉef'e pri li'a al'ir'o al tiu et'a part'o de la okcident'a civiliz'o, plej'part'e eŭrop'a, kiu okul'um'as el la labor'o de CO. Ni hav'as la okaz'o'n renkont'i la fum'ant'o'j'n en la ĝarden'o, kolizi'i kun ali'a'j ofic'ist'o'j ven'ant'a'j invers'direkt'e laŭ la sam'a mal'larĝ'a ŝtup'ar'o, frand'i la trink'aĵ'o'j'n kaj la kuk'o'j'n dum la kaf'o'paŭz'o'j, ĝu'i la ne'okup'it'ec'o'n de la neces'ej'o'j. Tut'a et'a mond'o renkont'iĝ'as en CO, kun ej'o'j plen'ŝtop'it'a'j de libr'o'j, invad'ant'a'j ankaŭ la dorm'o'ĉambr'o'j'n de la volont'ul'o'j ; et'a mond'o, kie ĉiu hav'as apart'a'j'n kapabl'o'j'n, sed ĉiu'j hav'as komun'a'n cel'o'n : la progres'ig'o'n de la Asoci'o kaj de Esperant'o en'tut'e.

    La aŭtor'o start'as per kelk'paĝ'a konsider'o pri nask'iĝ'dat'o'j kaj nask'iĝ'dokument'o'j, kiu'j tiom brid'as la oficial'a'j'n event'o'j'n de la viv'o, kiel en'skrib'iĝ'o al lern'ej'o aŭ ating'o de pasport'o, dum plur'lok'e en Afrik'o la ul'o'j tut'e ne sci'as preciz'e la tag'o'n de si'a nask'iĝ'o. Kaj tio est'as en'konduk'o al li'a vojaĝ'o kaj unu'a renkont'iĝ'o kun Roterdam'o kaj la afabl'a akcept'o far'e de la CO-ofic'ist'ar'o, kiu li'n hejm'ig'as ( kun plur'a'j mal'facil'aĵ'o'j ) en la konstru'aĵ'o. La tri'etaĝ'a dom'o ŝajn'as kvazaŭ labirint'o ; por ating'i la divers'a'j'n ej'o'j'n oni pov'as elekt'i unu aŭ ali'a'n ŝtup'ar'o'n, unu aŭ ali'a'n voj'o'n. Kaj precip'e oni dev'as sport'i supr'e'n-sub'e'n : la TEJO-volont'ul'o'j plej bon'e trov'iĝ'as en tia situaci'o. Firm'iĝ'as en ni'a mens'o la nom'o'j de la tra'pasat'a'j ĉambr'o'j, laŭ la grand'merit'a'j donac'int'o'j : Epstein, Saft, Lech Walter kaj ali'a'j. La decid'o don'i nom'o'n al la ĉambr'o'j est'is si'a'temp'e de Lapenna ; kaj ĝi est'is bril'a ide'o, kiu hav'ig'is mon'o'n al la asoci'o kaj pli'firm'ig'is la ide'o'n, ke CO est'as ja propr'aĵ'o, eĉ fizik'a, de la esperant'ist'o'j. Kaj firm'iĝ'as en ni'a mens'o ankaŭ la nom'o'j de la ofic'ist'o'j : Osmo.

    Gbeglo konduk'as ni'n tra la divers'a'j ej'o'j kaj koridor'o'j, sed li mem ne est'as tre spert'a : kelk'foj'e li konduk'as ni'n al cert'a ĉambr'o, kie ni renkont'iĝ'u kun iu specif'a ofic'ist'o kaj li'a labor'o, sed mez'e de la itiner'o li vizit'as io'n ali'a'n, kaj parol'as pri io ali'a. Tem'as ver'e pri vizit'o al la konstru'aĵ'o kvazaŭ far'us ĝi'n ne'sistem'a vizit'ant'o, al'tir'at'a jen kaj jen de unu fend'e mal'ferm'it'a pord'o, de ŝim'odor'o ven'ant'a el ali'a apertur'o, de rapid'a okul'um'o al sur'plank'a libr'o'stak'o. Interes'a est'as ankaŭ la kompar'o inter la kutim'a antaŭ-zagreb'a situaci'o kaj la tut'e nov'a, post la demisi'o'j de plur'a'j ofic'ist'o'j : kelk'a'j ne plu ofic'as, tamen ankoraŭ help'as, ali'a'j ven'as nur por salut'i la eks'a'j'n koleg'o'j'n. Et'a'j aventur'o'j est'as ĉiu'tag'aĵ'o'j en medi'o kie plur'a'j person'o'j altern'as ĉe la divers'a'j labor'o'j, rest'as dum ne'long'a period'o kaj ne tuj sukces'as lern'i la uz'o'n de, ekzempl'e, alarm'o'sistem'o, kiu start'as sen'bezon'e kaj kiu'n neniu plu kapabl'as silent'ig'i. Ankaŭ en la kon'o de la instal'aĵ'o'j est'as hierarki'o : la ĝeneral'a direktor'o sci'as kiel manipul'i, la ĵus al'ven'int'a volont'ul'o stumbl'as en kelk'a'j mis'o'j.

    Amuz'a leg'aĵ'o ; kaj la amuz'o'n pli'ig'as la stil'o de Steele, nov'a funkci'ant'a ĝeneral'a direktor'o : evident'iĝ'as, ke la labor'o est'as ja rutin'a, sed ke la rutin'ec'o konsist'as en tio, ke la labor'o daŭr'e ŝanĝ'iĝ'as kaj ĉiu'moment'e est'as inter'romp'it'a.

    For'sark'o de la kelk'a'j erar'o'j est'us merit'plen'a ag'o, cel'e al sen'makul'a du'a el'don'o.

    Carlo MINNAJA

  • Rotterdam, 2002. 46 paĝ'o'j.
  • Eĉ se vi ne est'as aviad'ist'o...

    La 20an de decembr'o 1995 uson'a aviad'il'o kolizi'is kun mont'o en Kolombi'o. Unu ĉen'er'o de la ĉen'o de cirkonstanc'o'j, kiu'j kaŭz'is la kraŝ'o'n, est'is la ne'kapabl'o de la sur'ter'a flug'reg'ist'o konversaci'i angl'e. Mort'is sam'klas'an'o de la fil'in'o de la uson'a inĝenier'o Kent Jones, kiu skrib'is la en'konduk'o'n de tiu ĉi libr'o, Aviad'a Termin'ar'o .

    La verk'o konsist'as el 1 ) 1000 esperant'a'j termin'o'j klar'ig'it'a'j en PIV-a stil'o, 2 ) 23 ilustr'a'j plat'o'j, 3 ) aeronaŭt'ik'a vort'ar'o angl'a-esperant'a kun 4000 esprim'o'j en 13 laŭ'tem'a'j ĉapitr'o'j, 4 ) baz'a aviad'a frazeologi'o kaj 5 ) list'o de mal'long'ig'o'j.

    Detal'e :

    1 ) Tiu part'o en'hav'as mult'e da vort'o'j el Plen'a Vort'ar'o kaj Mete'ologi'a Termin'ar'o kaj ali'a'j, sed ankaŭ tut'e por mi nov'a'j'n kiel “ blink'i ” = intermit'e lum'i. Aper'as ankaŭ la angl'a vort'o.

    2 ) La bild'o'j tie ĉi est'as tre klar'a'j, oni tuj kompren'as la signif'o'j'n de la termin'o'j. Kvar plat'o'j klar'ig'as mete'ologi'a'j'n esprim'o'j'n.

    3 ) La vort'ar'o angl'a-esperant'a konsist'as el 13 ĉapitr'o'j. Tio est'as mal'avantaĝ'o, ĉar en la plej mal'favor'a kaz'o oni serĉ'as iu'n vort'o'n en ĉiu el la 13 ĉapitr'o'j! Kiu tuj diven'as, ke ekzempl'e la vort'o spac'e = spac'o trov'iĝ'as en la ĉapitr'o “ The plane —La avi'o ”?

    4 ) En la baz'a aviad'a frazeologi'o uz'iĝ'as ne ĉiam la zamenhof'a lingv'o. Ekzempl'e, la afiks'o “ mal-” ne aper'as. “ Mal'dekstr'e ” far'iĝ'as “ liv'e ”, por evit'i konfuz'iĝ'o'n inter “ dekstr'e ” kaj “ mal'dekstr'e ”, kiu'j pov'us son'i simil'e. La silab'ad'o de “ ses ” est'as “ tri plus tri ” por hav'i aŭd'a'n distanc'o'n al “ sep ”.

    5 ) Kvin'paĝ'a list'o je la fin'o de la libr'o en'hav'as pli ol 200 sigl'o'j'n kaj mal'long'ig'o'j'n kaj la esperant'a'j'n traduk'o'j'n, ekzempl'e G = verd'a, de angl'a green .

    Mi eg'e rekomend'as tiu'n ĉi ekster'e bel'a'n kaj en'hav'e riĉ'a'n termin'ar'o'n ankaŭ al ne-pilot'o'j!

    Walter KLAG

  • G. R. Ledon ĉe Font'o, Brazil'o 2002. 287 paĝ'o'j glu'it'a'j. ISBN ne indik'it'a.
  • Pri'skrib'o tre bon'e far'it'a

    Ĝis nun en Esperant'o hav'ebl'is mal'mult'o pri budh'ism'o, kaj ebl'e nenio verk'it'a de budh'ist'o, sen'tendenc'a, kaj ne propagand'ant'a specif'a'n skol'o'n. Yamaguti entrepren'is for'ig'i tiu'n mank'o'n, kaj la rezult'o est'as tre hav'ind'a, por person'o'j, kiu'j dezir'as inform'o'j'n objektiv'a'j'n pri la kred'ar'o de tiu religi'o.

    Ĉerp'ant'e el ar'o da histori'a'j religi'a'j dokument'o'j ( sutr'o'j ), li prov'as prezent'i al ni la esenc'a'j'n instru'o'j'n de budh'ism'o, kaj ankaŭ kon'ig'i al ni la ĉef'a'j'n el'labor'aĵ'o'j'n, kiu'j'n ili spert'is en la man'o'j de la ĉef'a'j skol'o'j. Yamaguti ne est'as naiv'a kred'ant'o. Li, prezent'int'e al ni doktrin'o'n aŭ legend'o'n, plej'oft'e indik'as al ni la spirit'a'n ( metafor'a'n ) signif'o'n de “ fakt'o'j ”, kiu'j'n est'as tre mal'facil'e akcept'i kiel histori'aĵ'o'j'n. Tiel, li pli-mal'pli sen'mit'ig'as la budh'an'a'n tradici'o'n pri la fond'int'o, Ŝakja-munio, kaj plur'a'j'n kred'aĵ'o'j'n, kiu'j ŝajn'as kontraŭ'i la pra'instru'o'j'n de Ŝakja-munio.

    Yamaguti atent'ig'as, ke komenc'e, ĉar la nov'a'j adept'o'j de Ŝakja-munio est'is hindu'o'j, ili oft'e ne plen'e kompren'is tio'n, kio'n li ( mal'akcept'int'e la instru'o'j'n de hindu'ism'o ) streb'is esprim'i al ili. Tial ĉe la vulgar'a nivel'o, en'budh'ism'iĝ'is la hindu'a kred'o pri re'en'karn'iĝ'o, en'konduk'o de ia spec'o de atman'o ( individu'ec'o daŭr'a de person'o, tio, kio'n ni nom'as “ sen'mort'a anim'o, aŭ individu'a spirit'o ” ), em'o ident'ig'i person'a'n atman'o'n kun ia transcend'a budh'o, tro'facil'a trans'form'o de la koncept'o de nirvan'o en koncept'o'n pri ia post'mort'a ĉiel'o, preĝ'ad'o al la Budh'o, kc.

    Yamaguti emfaz'as, ke la fundament'a doktrin'o de Ŝakja-munio est'is la mal'permanent'ec'o de ĉio, la mal'stabil'ec'o de ĉio, la flu'ant'a, ŝanĝ'iĝ'ant'a karakter'o de ĉio. Pro tio, ne pov'as ia “ atman'o ”, ĉu person'a, ĉu transcend'a, hav'i spert'o'j'n, ĉar la koncept'o mem de la atman'o kontraŭ'as la fundament'a'n ver'o'n, ke nenio est'as sen'ŝanĝ'a, al'fid'end'a.

    La cel'o de la budh'a'j instru'o'j ne est'is liber'ig'i ni'n el mal'bon'a mond'o, sed liber'ig'i ni'n el ni'a'j iluzi'o'j. Kio okaz'as post'mort'e? Ŝakja-munio, saĝ'e, ne diskut'is tio'n, nek instru'is pri ĝi, ĉar tia diskut'o for'log'us ni'a'n atent'o'n, kaj forges'ig'us al ni ni'a'n ver'a'n bezon'o'n, t. e. liber'iĝ'i el ni'a'j katen'o'j lig'ant'a'j ni'n al material'ism'o, teori'um'ad'o, sen'baz'a kred'o al ia esoter'a ver'o.

    Plur'lok'e Yamaguti menci'as paralel'a'j'n koncept'o'j'n en la instru'ad'o de Jesu'o, en la Bibli'o. Li traf'e indik'as plur'a'j'n traf'a'j'n koncept'o'j'n komun'a'j'n al Jesu'o kaj al Ŝakja-munio ; sam'temp'e li atent'ig'as, ke dum krist'an'o'j ador'as Jes'u-Krist'o'n, la fundament'a instru'o de Ŝakja-munio est'is ador'i neniu'n, ankaŭ ne li'n mem.

    Est'us facil'e riproĉ'i ĉi tiu'n libr'o'n, pro tio, ke ĝi ne diskut'as io'n aŭ ali'o'n, aŭ tro rapid'e preter'ir'as divers'a'j'n dub'aĵ'o'j'n. Kiom oni pov'as far'i en 112 paĝ'o'j?

    Nepr'e adept'o'j de la mult'a'j budh'an'a'j skol'o'j insist'os, ke Yamaguti hav'as propr'a'j'n prefer'o'j'n pri la centr'ec'o de iu'j instru'o'j, aŭ pri la valid'o de ali'a'j instru'o'j, li sukces'as plej'part'e, kler'e, klar'e, kaj sen'parti'e pri'skrib'i tem'o'n, kiu'n mis'kon'as aŭ mal'kon'as la plej mult'a'j okcident'an'o'j.

    Donald BROADRIBB

  • Nagoya, 2002. 112 paĝ'o'j, glu'e bind'it'a'j.
  • Di'o, ben'u Uson'o'n!

    Ĉi-sub'e Aleksandro Gofen, pinĉ'i Uson'o'n iĝ'is kvazaŭ rit'o, kiu vari'as de simpl'a grumbl'ad'o ĝis ofend'o, ekz. ke la uson'a prezid'ant'o, “ kiu fervor'as en dekstr'eg'a politik'o intern'a ”, post la 11a de septembr'o “ kult'as naci'ism'o'n ” ( MONATO, 2002 / 6, p. 8 ).

    La 20a jar'cent'o instru'as, ke est'as social'ism'o, pri kiu ind'as parol'i kun hont'o. Ĉie, absolut'e ĉie, kie ŝtat'a social'ism'o pli-mal'pli long'e ekzist'is, redukt'iĝ'is demokrati'o kaj viv'nivel'o al mizer'o —mizer'o apenaŭ kurac'ebl'a ( ekz. la diferenc'o inter la iam'a Okcident'a kaj Orient'a Germani'o'j ĝis nun rest'as ). Est'as hont'ind'e, ke en demokrati'a'j soci'o'j ĉiam trov'ebl'is pervers'a'j “ intelekt'ul'o'j ”, kies mal'kontent'o pri ili'a'j reg'ist'ar'o'j esprim'iĝ'as kiel simpati'o kun komun'ism'o aŭ io tia.

    La franc'a verk'ist'o-esperant'ist'o Stalin.

    Eĉ nun, 10 jar'o'j'n post la kolaps'o de Soveti'o, okcident'a soci'o ( inkl. de Uson'o ) rest'as infekt'it'a de mal'dekstr'a “ mal'san'o ”. George Bush kaj de la respublik'an'a parti'o. Ho, mi rev'us, ke tiel est'u! Fakt'e la dekstr'em'o de respublik'an'o'j esenc'e degener'is, do larĝ'a kaj sobr'a kern'o de uson'a popol'o rest'as neniel reprezent'at'a. Al'don'e la nun'temp'a'j “ liberal'ul'o'j ” pen'as tord'i kaj streĉ'i ekzist'ant'a'j'n leĝ'o'j'n pri civit'an'a'j rajt'o'j kaj ili'n tiel aplik'i, kiel neniu intenc'is, ekz. por sam'seks'em'ul'o'j. Plej grav'e, la “ liberal'ul'o'j ” ne re'kon'as danĝer'o'j'n de nov'a mond'a kontraŭ'star'o, kiu minac'as ni'a'n civilizaci'o'n.

    Mal'varm'a milit'o

    Post kolaps'o de Soveti'o aper'is tro'a'j esper'o'j pri tut'e sen'konflikt'a est'ont'ec'o de la hom'a soci'o, pri la kvazaŭ'a “ fin'o ” de histori'o ( antaŭ'e abund'a de milit'o'j kaj kontraŭ'star'o'j ). Rezult'e sekv'is mal'streĉ'iĝ'o kaj iom'a sen'zorg'em'o post la fin'o de la “ mal'varm'a milit'o ” en la mond'a politik'o. Komun'ism'o, kiu komenc'e cel'is konker'i la tut'a'n mond'o'n kaj post'e vol'is venk'i ĝi'n almenaŭ en pac'a konkurenc'o, mem plen'fiask'is. Kaj est'is ĝust'e pac'a konkurenc'o kaj mal'ferm'it'ec'o al mond'a inform'o'flu'o, kiu'j fin'e detru'is komun'ism'o'n.

    Tamen montr'iĝ'is, ke est'as ne nur komun'ism'o, kiu ne pov'as princip'e kun'ekzist'i kun okcident'a civilizaci'o en kondiĉ'o'j de mal'ferm'it'ec'o kaj liber'a konkur'ad'o. La arab / islam'a'j land'o'j de Mez-Orient'o kaj Afrik'o, antaŭ'e mal'avar'e arm'at'a'j kaj doktrin'ig'at'a'j de Soveti'o por batal'i kontraŭ “ imperi'ism'o ” ( precip'e kontraŭ Israel'o ), rest'is sen si'a patron'o. Eĉ pli mal'bon'e, ili rest'is kun religi'a kred'o, politik'o kaj ideologi'o dum jar'cent'o'j ne'reform'it'a'j, kiu'j mal'ebl'ig'as al ili akcept'i ajn'a'j'n okcident'a'j'n valor'o'j'n ( tia'j'n, kia'j est'as pornografi'o kaj seks'a'j pervers'aĵ'o'j, ili ja prav'e kontraŭ'as ).

    Ekspansi'i kaj intenc'e marĝen'ig'i la islam'a'n mond'o'n ne est'as cel'o de la modern'a civilizaci'o. Tamen ĝi'a nur'a ekzist'o ĝen'as islam'a'j'n fundament'ist'o'j'n, ĉar ne plu ebl'as ten'i tradici'a'j'n islam'a'j'n soci'o'j'n izol'at'a'j de “ korupt'ig'a ” influ'o de “ satan'a'j ” land'o'j kun ĉiu'j ili'a'j tent'o'j kaj ating'o'j. Do la fundament'ism'a islam'o en la 21a jar'cent'o iĝ'is tio, kio est'is komun'ism'o en la 20a, kiel ĝust'e not'is la brit'a eks'ĉef'ministr'o Margaret Thatcher. Fakt'e, la “ islam'ism'a inter'naci'o ” est'as mult'e pli danĝer'a. Mal'kiel la komun'ism'a, ĝi baz'iĝ'as sur mult'jar'cent'a milit'em'a tradici'o kaj fanatik'ism'o : ĝi ne pes'as si'a'j'n ver'a'j'n ŝanc'o'j'n venk'i kaj sen'skrupul'e aplik'as nun'temp'a'j'n kamikaz'a'j'n batal'ant'o'j'n ( sin'murd'ant'a'j'n sabot'ul'o'j'n ) por kaŭz'i maksimum'a'n sufer'o'n al “ ne'konvert'it'a'j ” popol'o'j.

    Krud'a propagand'o

    En Ĉeĉeni'o / Rusi'o, Filipin'o'j, en Barat'o / Pakistan'o, en Afrik'o —ĉie, kie kun'est'is islam'a'j kaj ne'islam'a'j popol'o'j, la politik'ig'it'a islam'o incit'ad'is konflikt'o'j'n. Sub protekt'o kaj kaŝ'a / mal'kaŝ'a sub'ten'o de lok'a'j diktator'a'j reĝim'o'j ek'funkci'is ne nur krud'a propagand'o ( kontraŭ Israel'o, Uson'o kaj la tut'a okcident'a mond'o ) sed ankaŭ dek'o'j da teror'ist'a'j grup'o'j, el kiu'j Al-Kaid'a plej danĝer'as kaj tut'mond'as. Ĝi'a atak'o kontraŭ Uson'o la 11an de septembr'o iĝ'is kulmin'o en long'a ĉen'o de sabot'ad'o'j ( eksplod'ig'o'j ) direkt'it'a'j kontraŭ Israel'o, Uson'o kaj eŭrop'a'j land'o'j ( kies reg'ist'ar'o'j bon'ŝanc'is prevent'i kelk'a'j'n krom'a'j'n atak'o'j'n ). Ĉio ĉi manifest'is milit'o'n kontraŭ okcident'a civilizaci'o, nov'spec'a'n milit'o'n ne konsider'ant'a'n land'lim'o'j'n kaj civil'a'j'n / ne'civil'a'j'n cel'o'j'n. Ĉi-foj'e ne la inter'naci'o komun'ism'a vol'as konker'i la mond'o'n, sed la islam'ism'a.

    La islam'a milit'o “ formal'e ” komenc'iĝ'is la 11an de septembr'o en manier'o de prizon'a lud'o, kiam unu en'karcer'ig'it'o star'as dors'e al la ceter'a'j kaj ricev'as bat'o'n de unu el ili. Tiam li dev'as diven'i, kiu bat'is li'n aŭ, per larĝ'a sving'a re'bat'o, traf'i iu'n ajn el la rid'eg'ant'o'j. Ĝust'e tiu ĉi last'a versi'o ŝajn'is al mi plej taŭg'a komenc'a re'ag'o por Uson'o. La princip'o de Klausewitz —bomb'u, post'e negoc'u, kaj ankoraŭ bomb'u, se ne sufiĉ'is —est'us tut'e just'a en tiu ĉi kaz'o de tiom insid'a atak'o. Kvankam Al-Kaid'a mem ne est'as ŝtat'o, evident'as, kiu'j ŝtat'o'j hejm'ig'is, sub'ten'is kaj efektiv'e uz'is la organiz'aĵ'o'n kiel arm'il'o'n kontraŭ Uson'o.

    Tamen okaz'is mal'e : la super'potenc'o hezit'is aplik'i la arm'il'o'j'n dum long'a'j ses monat'o'j, montr'ant'e tut'e ne'konven'a'n skrupul'em'o'n kaj serĉ'ant'e koalici'o'n kun ĝust'e tiu'j, kiu'j “ rid'eg'is ”. Ne hegemoni'o'n el'montr'as Uson'o, kiel plend'as putr'a'j “ liberal'ul'o'j ”, sed hezit'em'o'n aplik'i arm'il'o'j'n por protekt'i si'n. La ŝtat'organ'o'j ĝis nun rest'as du'on-paraliz'it'a'j pro tim'o, ke oni akuz'os ili'n pri “ profil'ad'o ” ( suspekt'em'o rilat'e difin'it'a'j'n soci'grup'o'j'n ). Prefer'e ni ĉiu'j pere'u ol iom ĝen'u la islam'a'n komun'um'o'n en Uson'o, kies kondut'o ĉi tie oft'e neniel diferenc'as de tiu de ties ekster'land'a'j “ frat'o'j ”.

    Human'a jur'o

    La mal'amik'a'j reg'ist'ar'o'j de islam'ism'a inter'naci'o cert'e kon'is kaj kalkul'is je tiu nov'mod'a liberal'ism'a “ degel'o ” de la okcident'a'j potenc'o'j kaj ili'a ne'decid'em'o uz'i arm'il'o'j'n. Do ne nur la arm'il'o'j part'e sen'valor'iĝ'is : tiu ĉi ne'permes'ebl'a hezit'em'o kompromit'is la mond'a'n stabil'ec'o'n mem. Se mesaĝ'o “ eĉ ne pens'u tuŝ'i Uson'o'n ” ne plu bon'e aŭd'ebl'as, mal'amik'o'j kuraĝ'iĝ'as. Ili ne esper'as konker'i ni'a'n civilizaci'o'n en eksplic'it'a milit'a kontraŭ'star'o sed plen'e konsci'as, kiel ebl'as mal'util'i, sub'fos'i kaj fin'e eĉ detru'i per sabot'ad'o, profit'ant'e de ni'a human'a jur'o kaj ekstrem'a vund'ebl'o de alt'teknologi'a soci'o.

    Ĵus okaz'is tamen esper'ig'a'j ŝanĝ'o'j en la ekster'a politik'o de Uson'o : fin'fin'e Uson'o vek'iĝ'as. Prezid'ant'o Bush anonc'is nov'a'n milit'a'n doktrin'o'n, kiu ne eksklud'as prevent'a'n atak'o'n kontraŭ teror'ist'a'j nest'o'j kaj land'o'j, kiu'j ili'n patron'as. Tiel la reg'ist'ar'o avert'as ne ni'n, ke ni sen'ĉes'e atent'u kaj zorg'u, sed ili'n.

    Tio sen'dub'e ekscit'os mal'dekstr'ul'o'j'n kaj sam'spec'a'j'n “ pac'a'j'n batal'ant'o'j'n ”. Liberal'ism'a kri'o pri “ uson'a imperi'ism'o ” est'as de'long'e adapt'it'a de sur la tabl'o de soveti'a propagand'o. Efektiv'e, en la temp'o de soveti'a ekspansi'o, Uson'o kaj la tut'a okcident'a mond'o ja dev'is zorg'i por ne ced'i nov'a'n viktim'o'n al soveti'a reĝim'o. Tio nun ne plu neces'as. Uson'o kaj ali'a'j evolu'int'a'j land'o'j esenc'e est'as “ oportun'ism'a'j ”. Uson'o ne aspir'as dis'vast'ig'i si'a'n influ'o-zon'o'n per ŝtat'a'j rimed'o'j ( komerc'a'j rimed'o'j est'as ali'a afer'o ). Uson'o zorg'as esenc'e, ke oni ne tuŝ'u ĝi'n —nur tio. Tia'spec'a sin'ten'o kern'as en la demokrati'a'j soci'o'j de evolu'int'a'j land'o'j : ne ekzist'as kial'o'j ĝi'n pri'dub'i.

    Mond'a federaci'o

    Tamen mal'dekstr'em'ism'a medi'o en Uson'o kaj Eŭrop'o hav'as plej laŭt'a'n voĉ'o'n, kaj sam'e ankaŭ en ni'a mal'grand'a Esperant'o-univers'o. Jen akuz'o'j el recenz'o de Kep Enderby ( MONATO 9 / 2002, p. 21 ) pri nov'a libr'o Mond'a federaci'o? .

    Ekzempl'e Uson'o ( sam'kiel Japani'o, Rusi'o ) tut'e prav'e opon'as “ iniciat'o'n star'ig'i sen'depend'a'n mond'a'n kriminal'a'n tribunal'o'n ”. La ide'o, ke ekzist'u ebl'o juĝ'i ofic'ist'o'j'n kaj milit'ist'o'j'n pro apart'e grav'a'j krim'o'j kontraŭ human'ec'o est'as bon'a. Sed ekzist'as grav'a'j obstakl'o'j, kiu'j tio'n nun kaj en proksim'a est'ont'o mal'ebl'ig'as. Unu'e, est'us sen'senc'e unu'ig'i laŭ unu universal'a leĝ'ar'o land'o'j'n tiel divers'a'j'n kiel nun ekzist'as. En kelk'a'j religi'o est'as apart'ig'it'a de la ŝtat'o ; en ali'a'j unu'sol'a religi'o est'as dev'ig'a, dum ĉiu'j ali'a'j est'as mal'permes'at'a'j. En kelk'a'j land'o'j oni ŝton'um'ant'e ekzekut'as vir'in'o'j'n pro ne'fidel'ec'o, kaj publik'e sen'kap'ig'as sam'seks'em'ul'o'j'n ; en ali'a'j sam'seks'em'ul'o pov'as est'i urb'estr'o kaj aranĝ'i manifestaci'o'j'n de sam'ul'o'j.

    Du'e, elekt'o de juĝ'ist'o'j est'us tut'e arbitr'a, sam'kiel ili'a manier'o interpret'i la kod'o'n. La plej fundament'a'j noci'o'j est'us trakt'at'a'j tut'e divers'e aŭ eĉ laŭ mal'a manier'o, tiom ke oni miks'us krim'ul'o'j'n kaj viktim'o'j'n, prav'a'j'n kaj mal'prav'a'j'n. Laŭ fals'a liberal'ism'a koncept'o de egal'ec'o, oni serioz'e opini'as egal'a'j, tut'e egal'a'j, arme'o'n, kiu protekt'as si'a'n land'o'n, kaj ribel'ul'o'j'n, apart'ig'ist'o'j'n kaj sabot'ul'o'j'n. Laŭ liberal'ul'o'j, egal'a'j est'as polic'ist'o'j kaj ŝtel'ist'o'j.

    Tial Uson'o jam “ kulp'as ”, ĉar ĝi “ arog'is ” protekt'i si'n per tro'a respond'o al “ batal'ant'o'j por just'ec'o ”. Sed plej tendenc'a'j kaj sen'hont'a'j akuz'o'j en eŭrop'a kaj mez-orient'a medi'o'j direkt'iĝ'as al Israel'o : jen kie mensog'o, mis'inform'o kaj du'obl'a'j norm'o'j iĝ'is norm'o. Di'o gard'u kontraŭ tia juĝ'o. Ĵus mi ek'sci'is, ke prezid'ant'o Bush definitiv'e rifuz'is, ke Uson'o part'o'pren'u mond'a'n tribunal'o'n, kio mi'n tre kontent'ig'as. Mi ne ŝat'us vid'i Uson'o'n en tia kun'est'o.

    “ Uson'o oft'e ne pag'as si'a'j'n kotiz'o'j'n por pun'i UN. ” Ebl'e ind'us, ke Uson'o el'ir'u el Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j : ek'de si'a fond'iĝ'o UN est'as kolekt'o de ekstrem'e divers'a'j ŝtat'o'j kun mal'sam'a'j aŭ mal'a'j interes'o'j kaj koncept'o'j. Part'o'pren'ant'a'j land'o'j okup'iĝ'is ne pri serĉ'ad'o de just'ec'o sed pri puŝ'ad'o de propr'a'j aŭ grup'a'j interes'o'j. Soveti'o mult'e kontribu'is al tiu polar'ig'o, patron'ant'e evolu'ant'a'j'n land'o'j'n —la pli'mult'o'n en UN. Est'is Soveti'o, kiu prepar'is kaj akcept'ig'is ebl'e la plej hont'a'n kaj cinik'a'n rezoluci'o'n en la histori'o de UN, nom'e ke “ cion'ism'o egal'as faŝism'o'n ”. Kvankam post kolaps'o de Soveti'o oni nul'ig'is la rezoluci'o'n, la kontraŭ-israel'a sin'ten'o de UN rest'as sam'a. Sufiĉ'as menci'i la last'a'n konferenc'o'n en Durbano, kiu iĝ'is tiom obskur'e antisemit'a, ke Uson'o dev'is ĝi'n for'las'i.

    Disput'at'a'j aŭ okup'at'a'j

    Ĝis nun en UN ekzist'as arogant'a formal'a diskriminaci'o, ke Israel'o ne rajt'as est'i dum'temp'a membr'o de la Konsili'o pri Sekur'ec'o, dum ekzempl'e Siri'o, kun'e kun 192 ali'a'j land'o'j, rajt'as. Eĉ la ĝeneral'a sekretari'o de UN, Kofi Annan, permes'as al si konfuz'i jur'a'j'n noci'o'j'n “ disput'at'a'j ” kaj “ okup'at'a'j ”, parol'ant'e pri la teritori'o'j de Palestin'a Aŭtonomi'o. Do jes, Uson'o membr'as en UN, ĉar tiel ĝi pov'as pli pozitiv'e part'o'pren'i inter'naci'a'j'n afer'o'j'n : sed ni'a'j koncept'o'j pri just'ec'o rest'as divers'a'j.

    “ Uson'o ne sub'ten'as la Kiot'o-protokol'o'n pri tut'mond'a varm'iĝ'ad'o. ” La konklud'o, ke okaz'as kvazaŭ tut'mond'a pli'varm'iĝ'o kaj ke ĝi est'as rezult'o de hom'a aktiv'ad'o ( gas'o'j kiel CO₂ ), ne est'as akcept'it'a de ĉiu fak'ul'o. Ekzist'as kontraŭ'dir'a'j don'it'aĵ'o'j, kaj kelk'lok'e evident'iĝ'as eĉ mal'varm'iĝ'o. Tamen en mult'a'j land'o'j la problem'o iĝ'is ekstrem'e politik'ig'it'a dank'e al verd'ul'o'j, kiu'j, ne ver'e kompren'ant'e fizik'o'n, tro'ig'as la signif'o'n de krom'a'j energi'font'o'j ( vent'o, sun'o, tajd'o'j ). La sol'a ebl'o krom brul'ig'ad'o rest'as atom'a'j elektro'central'o'j ( kontraŭ kiu'j verd'ul'o'j ankaŭ batal'as ). Nun'temp'e oni uz'as nur reakci'o'j'n de atom-split'ad'o, tamen en est'ont'ec'o ankaŭ la reg'ebl'a sintez'o ( term'o-nukle'a'j reakci'o'j ) iĝ'os praktik'e uz'ebl'a : tiam oni ne plu dev'os brul'ig'ad'i el'fos'aĵ'o'j'n.

    Not'ind'as, ke en Uson'o oni aplik'as plej rigor'a'j'n postul'o'j'n pri pur'ec'o de el'las'it'a'j gas'o'j en aŭt'o'j : ĉiu'j aŭt'o'j dev'as est'i ekip'it'a'j de kataliz'il'o kaj ne uz'i plumb'o'hav'a'n benzin'o'n. Krom'e en Uson'o ag'as mov'ad'o por lim'ig'i uz'o'n de tiel nom'at'a'j SUV ( sport-akcesor'a'j aŭt'o'j ) kun tro'a benzin'konsum'o. Kaj last'a, grav'a punkt'o jen'as : se uson'a industri'o abrupt'e lim'ig'us energi'uz'o'n, tio kaŭz'us grand'a'n kriz'o'n ne nur en Uson'o sed ankaŭ en la tut'a inter'depend'a mond'o.

    Alt'kvalit'a kultur'o

    “ Uson'o ekspansi'e trud'as si'a'n sub'kultur'o'n. ” Ne Uson'o, sed kelk'a'j grand'eg'a'j firma'o'j far'as tio'n, pli-mal'pli laŭ merkat'a'j princip'o'j. Jes, komerc'a amas'kultur'o pov'as est'i sub'kultur'o. Grand'part'e film'o'j de Hollywood est'as ( laŭ mi'a gust'o ) abomen'a'j ; sam'e kelk'a'j muzik'a'j ĝenr'o'j. Ankaŭ part'o de komput'il'a program'ar'o kaj program'lingv'o'j kre'it'a'j en Uson'o est'as sub'nivel'a'j —tamen vast'e uz'at'a'j ( trud'at'a'j? ) en la mond'o. Tiel okaz'as, unu'e, ĉar konsum'ant'o'j de sub'kultur'o ekzist'as ( kaj abund'as ) ankaŭ ekster Uson'o ; kaj du'e, ĉar ekster'land'a'j produkt'ant'o'j supoz'ebl'e evit'as risk'o'n konkurenc'i kaj ofert'i io'n si'a'n. Kaj en Uson'o kaj en ali'a'j evolu'int'a'j land'o'j trov'ebl'as ĉiu'j specimen'o'j de alt'kvalit'a kultur'o, art'o, teknologi'o, kvankam sur surfac'o ebl'e okul'frap'as sub'kultur'o.

    Mi fin'verk'is ĉi tiu'j'n lini'o'j'n la 4an de juli'o, dum la fest'a Tag'o de Sen'depend'ec'o, la “ nask'iĝ'o ” de Uson'o. Mi ŝat'is kaj ŝat'as tiu'n ĉi land'o'n, kaj streb'is al ĝi ek'de mi'a jun'ec'o. Ven'int'e ĉi tie'n, mi ne el'rev'iĝ'is. Cert'e ĝi ne est'as paradiz'o sur ter'o, tamen nun, jam iom vid'int'e la mond'o'n, mi konstat'as, ke Uson'o est'as ver'e unik'a kaj mir'ind'a land'o kun grand'eg'a spirit'a, scienc'a kaj teknologi'a potencial'o. Di'o, ben'u Uson'o'n!

    Aleksandro GOFEN

    MONATO bon'ven'ig'as re'ag'o'j'n al la koment'o'j de Aleksandro Gofen —tamen nepr'e konciz'a'j'n!

    Tri'dek jar'o'j de la Veksil'ologi'a Klub'o en Prag'o

    Veksil'ologi'o est'as scienc'o pri flag'o'j kaj standard'o'j. Kaj ekzist'as hom'o'j, kiu'j interes'iĝ'as ne nur pri flag'o'j de ŝtat'o'j, teritori'o'j, urb'o'j kaj vilaĝ'o'j, sed ankaŭ pri flag'o'j de meti'ist'a'j korporaci'o'j aŭ sport'a'j klub'o'j.

    Fakt'e pri flag'o'j origin'e okup'iĝ'is la heraldik'o. Tamen, ĉar la kvant'o de la stud'at'a material'o eg'e kresk'is, la heraldik'o lim'ig'is si'a'n interes'o'n je blazon'o'j, dum pri flag'o'j ek'est'is nov'a scienc'o —veksil'ologi'o ( la nom'o de'ven'as de la latin'a vexillum , diminutiv'o de velum ( vel'o ), kiu est'as la plej mal'nov'a kon'at'a standard'o de romi'a'j legi'an'o'j ).

    La ĉeĥ'a'j veksil'olog'o'j kontakt'is unu la ali'a'n kaj kun'labor'i jam antaŭ 1972, sed en januar'o tiu'n jar'o'n ili fond'is la Veksil'ologi'a'n Klub'o'n en Prag'o kiel organiz'aĵ'o'n por la tut'a tiam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o. La klub'o komenc'is el'don'i la bulten'o'n Vexilologie , kaj ankaŭ ali'a'j'n publik'ig'aĵ'o'j'n, sed al'iĝ'i al la tut'mond'a organiz'aĵ'o de veksil'olog'o'j FIAV ( Fédératio'n Internatio'nale des Associatio'ns Vexillologues ) ĝi sukces'is nur post la politik'a'j ŝanĝ'o'j en 1991.

    Nun'temp'e en la Veksil'ologi'a Klub'o en Prag'o membr'as veksil'olog'o'j'n el Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o, kiu'j hav'as je dispon'o la bibliotek'o'n de la klub'o, pov'as part'o'pren'i klub'kun'ven'o'j'n, naci'a'j'n kongres'o'j'n kaj komunik'iĝ'i kun ekster'land'a'j koleg'o'j.

    La klub'o jam aranĝ'is du sukces'a'j'n ĉeĥ'a'j'n naci'a'j'n veksil'ologi'a'j'n kongres'o'j'n : en 1996 en Hradec Králové kaj en 2000 en ústi nad Labem, kie sam'temp'e okaz'is ankaŭ ĉeĥ'a-german'a veksil'ologi'a renkont'iĝ'o. Por la jar'o 2004 oni plan'as tri'a'n naci'a'n kongres'o'n en la okcident'bohemi'a urb'o Plzeň. La preleg'o'j, far'it'a'j en'kadr'e de la kongres'o'j, aper'is libr'o'form'e.

    Gvid'a'j person'o'j de la klub'o est'as membr'o'j de la Komision'o pri Heraldik'o kaj Veksil'ologi'o de la Deput'it'a Ĉambr'o de la Parlament'o de Ĉeĥ'a Respublik'o. Ili pri'juĝ'as kaj aprob'as nov'a'j'n blazon'o'j'n kaj standard'o'j'n de civit'o'j, t. e. urb'o'j kaj vilaĝ'o'j, kiu'j ili'n ĝis nun ne hav'is. Laŭ la leĝ'o pri civit'o'j n-ro 367 de 1990 ĉiu civit'o hav'as rajt'o'n posed'i propr'a'j'n simbol'o'j'n : blazon'o'n kaj standard'o'n. Kaj laŭ tiu ĉi leĝ'o en la jar'o'j 1991-2000 pli ol 1400 civit'o'j ek'hav'is simbol'o'j'n. Kia rikolt'o de standard'o'j por la veksil'olog'o'j!

    Apud la veksil'ologi'a klub'o aktiv'as ankoraŭ ali'a'j privat'a'j aranĝ'o'j de iu'j veksil'olog'o'j, el kiu'j la Centr'o de veksil'ologi'a'j inform'o'j en Hradec Králové est'as ebl'e la plej grav'a. Ĝi aper'ig'as du'monat'a'n kvar'paĝ'a'n bulten'o'n VexiINFO , kun kolor'a'j bild'o'j de flag'o'j, kaj ankaŭ kelk'volum'a'n veksil'ologi'a'n leksikon'o'n kun ĉiu'j nov'a'j flag'o'j de ĉeĥ'a'j urb'o'j. Tiu centr'o organiz'is ankaŭ la unu'a'n ĉeĥ'a'n naci'a'n kongres'o'n.

    Ĉeĥ'a'j veksil'olog'o'j part'o'pren'as ankaŭ en inter'naci'a'j veksil'ologi'a'j kongres'o'j, okaz'ig'at'a'j de FIAV. La unu'a tiu'spec'a kongres'o okaz'is en 1965 en la nederland'a urb'o Muiderberg [ mejderberĥ ], kaj la last'a, 19a kongres'o, en 2001 en London'o. La ven'ont'a inter'naci'a kongres'o okaz'os en 2003 en Stokholm'o.

    Ni ne forges'u, ke inter la fond'int'o'j de la Veksil'ologi'a Klub'o en Prag'o en 1972 est'is ankaŭ esperant'ist'o Jaroslav Klement aper'ig'is ver'ŝajn'e la unu'a'n veksil'ologi'a'n libr'o'n en Esperant'o Heraldik'o-Veksil'ologi'o-Termin'ar'o en Esperant'o ( 1979 ) kaj dum du jar'o'j ( 1981-1982 ) el'don'is naŭ numer'o'j'n de Blazon' kaj Flag' Bulten'o . En la Veksil'ologi'a Klub'o de Prag'o li'a nom'o est'as daŭr'e memor'at'a kaj ankaŭ li'a per'esperant'a labor'o est'as alt'e taks'at'a.

    Jiří PATERA

    Aude

    La departement'o Aude etend'iĝ'as inter Mediterane'o kaj Pirene'o'j en sud-okcident'a Franci'o. Oft'e oni nom'as ĝi'n ankaŭ “ la mal'grand'a Franci'o ”, ĉar ĝi propon'as grand'eg'a'n vari'o'n de pejzaĝ'o'j.

    Ali'a krom'nom'o de tiu departement'o est'as Katar'a Land'o. Tio memor'ig'as pri la person'o'j, kiu'j viv'is tie dum la mez'epok'o kaj kiu'j est'is for'pel'it'a'j kaj masakr'it'a'j, nur pro tio ke ili hav'is ali'a'n religi'o'n. Nun ili est'as simbol'o de toler'em'o kaj mal'ferm'it'ec'o.

    Aude posed'as tia'n riĉ'ec'o'n de natur'bel'aĵ'o'j kaj vid'ind'aĵ'o'j, ke ĝi pov'as kontent'ig'i la plej postul'em'a'j'n vizit'ant'o'j'n!

    En ĝi'a spektakl'a natur'medi'o oni mal'kovr'os ne nur kastel'o'j'n, sed ankaŭ la mez'epok'a'n urb'o'n [ kanál del mjeĉúr ] ( Sud'a kanal'o ) aŭ okup'iĝ'i pri sport'o en la montaro kaj ĉe la mar'bord'o.

    Oni ne rezign'u la frand'em'a'j'n plaĉ'o'j'n kaj nepr'e gust'um'u la fam'a'j'n vin'o'j'n kaj ĝu'u la gastronomi'o'n de Aude. Ver'e ĉi tie ebl'as tra'viv'i feri'o'j'n ekster'ordinar'a'j'n!

    Canal del Mièjorn

    La konstru'ad'o de tiu verk'o en la 17a jar'cent'o, kiu long'as pli ol 240 km, daŭr'is 14 jar'o'j'n. Canal del Mièjorn posed'as pli ol 350 kluz'o'j'n, pont'o'j'n, akvedukt'o'j'n, inter kiu'j kelk'a'j ne est'is ŝanĝ'it'a'j ek'de si'a ek'est'o. Tial oni al'don'is tiu'n ver'a'n ensembl'o'n en la Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o en 1996.

    La kanal'o nun est'as la plej bon'a rimed'o por mal'kovr'i Lauragués-region'o ĝis la mediterane'a mar'bord'o. Tiel oni fuĝ'os la streĉ'o'n kaj la trafik'ŝtop'iĝ'o'j'n! Vetur'ant'e per'ŝip'e oni vid'os vilaĝ'o'j'n, monument'o'j'n, vin'kel'o'j'n kaj restoraci'o'j'n.

    Sport'ad'o

    En Carcassona, boat'ad'o en rapid'e flu'ant'a'j akv'o'j, vizit'o al ban'ej'o'j, ekskurs'o'j pied'e, rajd'e, mont'bicikl'e en la departement'o... Ĉio ebl'as!

    La voj'o'j, special'e est'ig'it'a'j por la ekskurs'ant'o'j, kiel la fam'a “ katar'a pad'o ” aŭ la transéquestre ( long'a rajd'o'voj'o ) konduk'as al la pint'lok'o'j de la tumult'a histori'o de Aude. Oni pov'as sekv'i si'a'j'n dezir'o'j'n, super'i si'a'j'n atend'o'j'n, bon'fart'i, mal'kovr'ant'e ver'e grandioz'a'j'n pejzaĝ'o'j'n!

    Kastel'o'j kaj abat'ej'o'j

    Pays dOlmes impres'as mez'epok'a'j fortres'o'j, akompan'as la promen'ant'o'j'n sur la spur'o'j de mal'aper'int'a religi'o. Dank'e al aranĝ'o de ekspozici'o'j pri divers'a'j tem'o'j en la kastel'o'j, tiu vizit'o ver'e est'as invit'o por tra'viv'i la lok'a'n histori'o'n.

    En la mez'epok'o la land'et'o'j de Caunes-Minervois... La vizit'o al abat'ej'o'j est'as ne'forges'ebl'a vojaĝ'o en la spac'o kaj temp'o.

    La mediterane'a mar'bord'o

    La mar'bord'o de Aude ĝu'as 50 km da fajn'sabl'a'j plaĝ'o'j kun famili'a'j kaj tradici'a'j ban'ej'o'j, natur'ism'a'j vilaĝ'o'j, en kiu'j ĉia'j aktiv'aĵ'o'j est'as propon'at'a'j al turist'o'j. Ĉio kuŝ'as je mal'long'a distanc'o for de majest'a'j land'intern'a'j pejzaĝ'o'j, de lagun'o'j, de natur'rezerv'ej'o kaj rifuĝ'ej'o por mult'a'j animal'a'j speci'o'j.

    Sed oni pov'as si'n dediĉ'i ankaŭ al navig'ad'o sur la mult'nombr'a'j lag'et'o'j ombr'ec'a'j ĉe la pied'o'j de la Nigr'a Montaro aŭ en Pirene'o'j.

    Urb'o'j kaj vilaĝ'o'j

    Kvazaŭ mozaik'o de urb'o'j kaj vilaĝ'o'j, Aude : rond'form'a'j, florum'it'a'j, klas'ig'it'a'j histori'a'j vilaĝ'o'j, ktp.

    En Carcassona est'as plej grand'a mez'epok'a fortres'o de Eŭrop'o, kiu est'is proklam'it'a kiel er'o de la Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o. Ĝi hav'as rempar'o'j'n 3 km long'a'j'n, 52 tur'o'j'n, graf'kastel'o'n, intern'a'n fortik'aĵ'o'n, bazilik'o'n, arkitektur'a'n juvel'o'n en gotik'a kaj romanik'a stil'o'j.

    Narbona est'as iam'a ĉef'urb'o de romi'a provinc'o, pord'o al la Mediterane'o, kiu propon'as al la vizit'ant'o'j el'star'a'n arkitektur'o'n de la ĉef'episkop'a palac'o.

    Carcassona, kiu apart'e fam'as pro ĝi'a karnaval'o, kiu dat'iĝ'as de la mez'epok'o kaj kiu ĉiu'jar'e daŭr'as tri monat'o'j'n.

    Gastronomi'o kaj vin'o'j

    La pasi'o al bon'a'j vin'o'j iĝ'is kvazaŭ rit'o, kvazaŭ tradici'o. Blank'a'j, roz'a'j aŭ ruĝ'a'j vin'o'j... la fam'o de la vin'o'j de Malepère...

    De lok'a'j vin'o'j por inic'it'o'j ĝis la plej alt'kvalit'a'j vin'o'j, la tut'a vin'paletr'o prezent'iĝ'as en la vit'ej'o'j sub la atlantik'a'j kaj mediterane'a'j influ'o'j.

    Fam'a pro si'a'j kastel'o'j kaj pejzaĝ'o'j, la departement'o Carcassona.

    Marc GASSION

    Ne plu kri'os la kok'o

    Mir'ig'as mi'n, kiom oft'e en mi'a viv'o mi renkont'as hom'o'j'n, kiu'j mal'estim'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n. Plej oft'e tem'as pri tiu'j, kiu'j loĝ'is aŭ labor'is en Uson'o aŭ Angli'o, kaj decid'is, ke la angl'a ( precip'e la uson'angl'a ) pli util'as. Kelk'a'j eĉ tut'e ĉes'is uz'i la de'nask'a'n lingv'o'n kaj laŭ'ŝajn'e ne kapabl'as kompren'i tiu'j'n, kiu'j ŝat'as kaj prefer'as esprim'i si'n per ĝi.

    Kvankam mi ek'de long'e uz'as divers'a'j'n lingv'o'j'n, inkluziv'e de Esperant'o, la lingv'o, kiu el'vok'as la plej profund'a'j'n sent'o'j'n, est'as mi'a pra'patr'a idiom'o, nom'e la antikv'eg'a kaj mal'mult'e dis'vast'ig'it'a gael'a. Eĉ en for'a'j land'o'j, kiam mi aŭd'as, leg'as aŭ parol'as ĝi'n, mi sent'as, kvazaŭ mi trov'iĝ'us re'foj'e inter la insul'o'j, mont'o'j, arb'ar'o'j kaj lag'o'j de mi'a'j pra'patr'o'j. Mi tut'e respekt'as kaj ŝat'as ali'a'j'n lingv'o'j'n ĉar, kiel iam dir'is al mi ital'a ŝip'estr'o, tutte le lingue sono belle ( ĉiu'j lingv'o'j est'as bel'a'j ). Tamen, por mi la gael'a est'as pli ol nur'a idiom'o. Ĝi est'as part'o de mi'a anim'o. Sen'dub'e mult'a'j hom'o'j, parol'ant'e mal'sam'a'j'n lingv'o'j'n, simil'e sent'as : ebl'e pro tio ili pret'as batal'i por defend'i si'a'j'n lingv'a'j'n rajt'o'j'n.

    Malgraŭ long'a persekut'ad'o kaj oficial'a mal'permes'o, la gael'a tra'viv'as en du sam'de'ven'a'j sed iom mal'sam'a'j form'o'j : la irland'gael'a kaj la skot'gael'a. Ali'a variant'o, la manks'a, efektiv'e for'mort'is krom kiel ceremoni'a lingv'o.

    Hejm'a komunik'il'o

    Mi loĝ'as nun'temp'e en Irland'o, kie la gael'a est'as laŭ'konstituci'e la unu'a oficial'a lingv'o, kvankam la angl'a est'as la plej uz'at'a. Kiam mi loĝ'is en nord'a Skot'land'o, mi parol'is kaj uz'is en mi'a labor'o la skot'gael'a'n, mi'a'n hered'a'n lingv'o'n kaj ni'a'n ĉiu'tag'a'n hejm'a'n komunik'il'o'n. Nur ĝi'n ( kaj kelk'foj'e Esperant'o'n ) mi parol'as kun mi'a edz'in'o kaj fil'o'j. De preskaŭ 50 jar'o'j mi verk'as en la gael'a, publik'ig'ant'e ese'o'j'n, novel'o'j'n, poem'o'j'n, traduk'o'j'n kaj ali'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n : mi eĉ sukces'is gajn'i per ĝi iomete da mon'o. En pli influ'hav'a'j lingv'o'j mi mal'oft'e verk'is kaj neniam sent'is la neces'o'n hav'i pli vast'a'n leg'ant'ar'o'n.

    Dum tiu ĉi long'a period'o, mi oft'e kontribu'is al la plej grav'a gael'lingv'a literatur'a revu'o, nom'e Gairm ( kok'o'kri'o, al'vok'o ), el'don'it'a en Glasgov'o, Skot'land'o. Aper'is en 1952 la unu'a numer'o de tiu ĉi revu'o, sur kies kovr'il'o est'is pres'it'a kiel simbol'o kri'ant'a kok'o. Ĝi est'is fond'it'a de Ruaraidh kiel unu'nur'a redaktor'o.

    De'nask'a lingv'o

    Ek'de tiam, kaj de temp'o al temp'o, kontribu'is al Gairm ĉiu grav'a aŭtor'o kaj poet'o verk'ant'a en la skot'gael'a ( kaj mal'pli oft'e en la irland'gael'a ). Plur'foj'e aper'is sur ĝi'a'j paĝ'o'j verk'o'j original'a'j aŭ traduk'it'a'j de verk'ist'o'j, kies de'nask'a lingv'o ne est'as la gael'a. MacThòmais instig'is mult'a'j'n jun'a'j'n kaj nov'a'j'n skrib'ant'o'j'n verk'i en la gael'a pri tem'o'j, kiu'j ĝis tiam est'is komun'e pres'it'a'j nur en naci'lingv'o'j kun grand'a parol'ant'ar'o.

    En Skot'land'o kaj Irland'o ne abund'as literatur'a'j revu'o'j. En Irland'o est'as el'don'at'a la gael'lingv'a revu'o Comhar ( kun'labor'o ), kaj dum long'a temp'o la plej legat'a literatur'a period'aĵ'o pres'it'a en Skot'land'o est'is la angl'a'lingv'a Blackwoods Magazine , kies mal'nov'mod'a kovr'il'o, mal'al'log'a tip'ar'o kaj konservativ'a en'hav'o don'is la impres'o'n, ke ĝi'a leg'ant'ar'o konsist'is el emerit'a'j arme'oficir'o'j kaj eks'funkci'ul'o'j de la Brit'a Imperi'o. Ceter'e, kvankam el'don'it'a en Edinburg'o, ĝi'a etos'o ne est'is skot'a. Sen'dub'e, Gairm est'is la plej alt'kvalit'a el tiu'j revu'o'j, kvankam redakt'it'a en lingv'o de minoritat'o.

    Prestiĝ'a'j el'don'o'j

    Tem'o'j trakt'it'a'j en Gairm inkluziv'as novel'o'j'n, scienc'o'n ( biologi'o'n, fizik'o'n, astronomi'o'n ) kaj scienc'fikci'o'n, teknik'o'n ( komput'ad'o'n ), histori'o'n, etnografi'o'n, legend'o'j'n, antrop'ologi'o'n, tradici'o'n, religi'o'n, filozofi'o'n, politik'o'n, vojaĝ'ad'o'n, muzik'o'n, poezi'o'n, lingv'o'j'n ( inkluziv'e de artikol'o'j pri Esperant'o kaj traduk'o'j de esperant'a poezi'o ), geografi'o'n —fin'fin'e artikol'o'j'n, kia'j'n oni kutim'as trov'i en MONATO kaj en prestiĝ'a'j naci'lingv'a'j el'don'aĵ'o'j.

    La el'don'ej'o Gairm pli'e el'don'is seri'o'n da libr'o'j ( distr'aĵ'a'j kaj eduk'a'j ) kaj por plen'kresk'ul'o'j kaj por infan'o'j. Ĝi publik'ig'is vort'ar'o'j'n kaj lern'o'libr'o'j'n. Sam'temp'e ali'a'j komerc'a'j kaj universitat'a'j el'don'ej'o'j publik'ig'is libr'o'j'n ( proz'a'j'n kaj poezi'a'j'n ) verk'it'a'j'n de profesor'o Gairm , est'is la plej grand'a influ'o por pli ĝeneral'a uz'o de la skot'gael'a kaj trans'form'is ĝi'n en modern'a'n lingv'o'n kapabl'a'n esprim'i io'n ajn —eĉ la plej teknik'a'j'n kaj scienc'a'j'n tem'o'j'n.

    Last'a ĉapitr'o

    Antaŭ kelk'a'j monat'o'j mi trov'is en Dublin'o libr'o'n el'don'it'a'n en Briti'o en 1902. Tem'is pri histori'o de la skot'gael'a literatur'o. La aŭtor'o asert'is, ke la komenc'o de la 20a jar'cent'o sign'is la last'a'n ĉapitr'o'n de la gael'a literatur'a histori'o kaj ke est'ont'e ne plu aper'os libr'o'j en tiu lingv'o. Sed tiu ĉi “ profet'aĵ'o ” est'is tre erar'a. Fakt'e, la 20a jar'cent'o iĝ'is la “ or'a epok'o ” de el'don'ad'o en la gael'a. Publik'iĝ'is en tiu ĉi period'o ( 1902-2000 ) pli da libr'o'j ol ek'de la aper'o en la 16a jar'cent'o de la unu'a pres'it'a skot'gael'a libr'o. En la jar'o'j post la du'a mond'milit'o, neniu unu'op'ul'o pli aktiv'e rol'is en la vigl'ig'o de la gael'a literatur'a produkt'ad'o ol MacThòmais.

    La glor'o de la gael'a lingv'o ĉiam est'is, kaj rest'as, ĝi'a poezi'o. En 1999, la edinburg'a el'don'ej'o Polygon aper'ig'is 825-paĝ'a'n antologi'o'n de elekt'it'a'j gael'a'j poem'o'j verk'it'a'j en la tut'a 20a jar'cent'o. La en'hav'o ( 351 poem'o'j de 100 poet'o'j ) trakt'as ĉia'j'n tem'o'j'n kaj alud'as preskaŭ ĉiu'n grav'a'n event'o'n okaz'int'a'n dum la jar'cent'o. Krom la plej el'star'a'j gael'a'j poet'o'j, kiel William Auld, kiu aper'is en 1984.

    Redaktor'a seĝ'o

    Bedaŭr'ind'e nenio daŭr'as en ni'a mond'o kaj Gairm ne pov'as est'i escept'o. Kun la du'a ĉi-jar'a numer'o de Gairm ven'is slip'o kun anonc'o, ke la ven'ont'a numer'o est'os la last'a. Neniu leg'ant'o rajt'as riproĉ'i iu'n, kiu okup'is redaktor'a'n seĝ'o'n dum pli ol du'on'jar'cent'o, kaj la tut'a gael'parol'ant'a komun'um'o ŝuld'as mult'o'n al MacThòmais, la ĉef'a kre'ant'o, inspir'ant'o kaj patron'o de la modern'a skot'gael'a.

    Kompren'ebl'e est'is ali'a'j verk'ist'o'j, poet'o'j kaj eduk'ist'o'j, kiu'j help'is kultur'i, modern'ig'i kaj konserv'i la skrib'it'a'n gael'a'n lingv'o'n. Ekzempl'e, komenc'e de la 20a jar'cent'o est'iĝ'is kresk'ant'a nombr'o da nov'a'j gael'a'j el'don'ej'o'j. La unu'a “ modern'a ” skot'gael'a roman'o, Dùn áluinn ( Kastel'o Aluinn ), est'is el'don'it'a en Glasgov'o en 1912. Baldaŭ sekv'is ali'a'j fikci'a'j kaj ne'fikci'a'j el'don'o'j, ĝis fond'iĝ'o de la plej grav'a produkt'ant'o de gael'a'j libr'o'j nom'e el'don'ej'o Gairm , kiu aĉet'is la tut'a'n rest'ant'a'n stok'o'n de Alasdair MacLabhruinn kaj Fil'o'j, la tiam'a plej fekund'a gael'a pres'ej'o / el'don'ej'o en Glasgov'o.

    Hodiaŭ divers'a'j angl'a'lingv'a'j el'don'ej'o'j en Skot'land'o kaj Angli'o publik'ig'as libr'o'j'n en la skot'gael'a. Kelk'foj'e, la sam'a infan'libr'o aper'as sam'temp'e en divers'a'j kelt'a'j versi'o'j : irland'a'j-skot'gael'a'j, kimr'a'j-gael'a'j, ktp, vend'at'a'j en la land'o'j, kie la lingv'o'j est'as parol'at'a'j. Fin'fin'e la ekzempl'o de MacThòmais montr'as, kiom unu person'o pov'as influ'i si'a'j'n lingv'o'n, kultur'o'n kaj naci'o'n.

    Garbhan MACAOIDH

    Jubile'o hont'ind'a

    Al'proksim'iĝ'as la 22a de mart'o 2003. Tiam, antaŭ 70 jar'o'j, nazi'o'j en Germani'o mal'ferm'is la unu'a'n koncentr'ej'o'n en Dachau [ daĥaŭ ], model'o'n por mult'a'j ali'a'j koncentr'ej'o'j. Jen skiz'a histori'o pri koncentr'ej'o'j, ne nur en nazi'a Germani'o sed ankaŭ pli fru'e kaj post'e.

    Koncentr'ej'o'j ekzist'as por ten'i kaj izol'i politik'a'j'n aŭ ali'a'j'n supoz'at'a'j'n mal'amik'o'j'n de la ŝtat'o. Oni pov'us komenc'i ĉe egipt'a'j regn'o'j, kiu'j sub'prem'is kaj sklav'ig'is venk'it'a'j'n popol'o'j'n. Sed koncentr'ej'o'j'n en la nun'a senc'o unu'e instal'is hispan'a'j koloni'ist'o'j en 1895 sur la insul'o Kub'o : tie ili mal'liber'ig'is 40 000 kamp'ar'an'o'j'n. Post'e, dum la brit'a milit'o en Sud-Afrik'o inter 1899 kaj 1902, oni star'ig'is koncentr'ej'o'j'n por milit'kapt'it'o'j.

    Mal'amik'o'j de la revoluci'o

    Post 1918 Soveti'o instal'is koncentr'ej'o'j'n por intern'ig'i kontraŭ'ul'o'j'n de la tiam'a reĝim'o, inter'ali'e eklezi'ul'o'j'n kaj kulak'o'j'n ( mez-kaj grand-kamp'ar'an'o'j'n ). Feliks Dĵerĵinskij evolu'ig'is la koncentr'ej'o'j'n kiel instrument'o'j'n de la “ ruĝ'a'j ” kontraŭ la “ blank'a'j ”, la “ mal'amik'o'j de la revoluci'o ”. Tie, plen'rajt'ig'it'a'j de la ŝtat'o, respond'ec'ul'o'j diktator'e verdikt'is kaj ekzekut'is. Ankaŭ Stalin en 1953 plu'ekzist'is kelk'a'j koncentr'ej'o'j.

    Plej kon'at'a'j est'as la koncentr'ej'o'j en Nazi-Germani'o inter 1933 kaj 1945. Akir'int'e ŝtat'a'n potenc'o'n, Bergen-Belsen [ bergen-belzen ] 1943.

    Get'o'j

    Sekv'is get'o'j en ĉiu'j grand'a'j urb'o'j por “ kolekt'i ” eŭrop'a'j'n jud'o'j'n, komenc'e tuj post la invad'o de Pol'land'o kaj ali'a'j orient-eŭrop'a'j land'o'j, post'e ankaŭ en Germani'o mem. Kon'at'a'j est'as la get'o'j de Varsovi'o, Terezin.

    Post aŭtun'o 1941 kaj la konferenc'o ĉe Majdanek. Tiu'j last'a'j est'is kvazaŭ murd'o-fabrik'o'j : tie oni cel'is mort'ig'i aŭ rekt'e per cianid'a acid'o en t. n. gas-ĉambr'o'j aŭ ne'rekt'e per fizik'a ŝvit'labor'o en apud'a'j uzin'o'j, kie la hom'o'j est'is ekspluat'at'a'j kiel modern'a'j sklav'o'j sub apenaŭ imag'ebl'a'j kondiĉ'o'j.

    Rat'o'j

    Ne fin'iĝ'is la histori'o post la du'a mond'o'milit'o. Kon'at'a est'as la puĉ'o de general'o kaj diktator'o Pinochet [ pinoŝé ] en Ĉili'o en septembr'o 1973. Oni sci'as, ke hom'o'j est'is arest'it'a'j kaj mort'ig'it'a'j en stadion'o en Santiag'o ; krom'e oni raport'is eĉ pri koncentr'ej'a'j ŝip'o'j, en kies hold'o'j'n oni ĵet'is mal'liber'ig'it'o'j'n kaj post'e rat'o'j'n, kiu'j manĝ'is la hom'o'j'n viv'ant'a'j.

    Josef Maria IPFELKOFER

    Kancelier'o hazard'a

    La elekt'o'j al la federaci'a parlament'o en Germani'o la 22an de septembr'o 2002 laŭ plur'a'j aspekt'o'j simil'is al tiu'j en Uson'o. En ambaŭ land'o'j la protagonist'o'j de la grand'a'j parti'o'j simil'is unu la ali'a'n kiel du gut'o'j da akv'o, kaj do est'is pur'a hazard'o, kiu el la kandidat'o'j venk'is. Laŭ procent'o'j en Germani'o la du ĉef'a'j parti'o'j, social'demokrat'o'j ( SPD ) kaj krist'an'demokrat'o'j ( CDU / CSU ) hav'is ekzakt'e la sam'a'n rezult'o'n : 38, 5 %. Tamen, pro specif'aĵ'o de la german'a elekt'o'sistem'o, SPD akir'is kelk'a'j'n mandat'o'j'n pli ol krist'an'demokrat'o'j —pov'us est'i ankaŭ invers'e.

    La fin'a rezult'o de tiu'j elekt'o'j tamen est'is iomete surpriz'a, ĉar ĝis la komenc'o de aŭgust'o ĉiu'j prognoz'o'j aŭgur'is venk'o'n de la krist'an'demokrat'o'j. Tio ne pov'as mir'ig'i, ĉar la “ bilanc'o ” de SPD-kancelier'o Schröder perd'is pro plur'a'j skandal'o'j ne mal'pli ol ok ministr'o'j'n —ver'a rekord'o en la histori'o de Federaci'a Respublik'o Germani'o. Preskaŭ neniu'n el antaŭ'a'j promes'o'j la kancelier'o real'ig'is, el mult'a'j neces'a'j reform'o'j plen'um'is nur tiu'n pri la impost'o'j. Precip'e li neniel sukces'is, kio'n li promes'is dum la elekt'o'kampanj'o kvar jar'o'j'n antaŭ'e, mal'pli'ig'i la nombr'o'n de sen'labor'ul'o'j.

    Mult'a'j fiask'o'j

    Kvankam krist'an'demokrat'o'j sen'dub'e profit'is el tiu'j fiask'o'j, est'is tamen mir'ig'e, ke ili sukces'is de'nov'e akir'i tiom da fid'o ĉe la elekt'ont'o'j. La eks'a kancelier'o kaj ĉef'o de Stoiber.

    Laŭ la german'a sistem'o civit'an'o'j tamen ne elekt'as kancelier'o'n, sed deput'it'o'j'n de parti'o'j, kiu'j post'e en la parlament'o elekt'as kancelier'o'n. Do grav'as, kiom da hom'o'j elekt'as parti'o'n. Kaj ĝis komenc'o de aŭgust'o en la sam'a'j opini-sond'ad'o'j krist'an'demokrat'o'j ĝu'is tiom pli da simpati'o, ke SPD jam rezignaci'is. Sed tiam hazard'o, mal'ĝoj'ig'a, help'is : terur'a'j inund'o'j en orient'a kaj nord'a Germani'o. La reg'ant'a kancelier'o Stoiber ) pov'as far'i nenio'n krom esprim'i kompat'o'n. Do la social'demokrat'o'j re'gajn'is poent'o'j'n en opini-sond'ad'o'j.

    Emoci-kampanj'o

    Sed kelk'a'j'n semajn'o'j'n post'e, kiam la problem'o'j de inund'o'j est'is solv'it'a'j, la social'demokrat'o'j bezon'is pli'a'n impuls'o'n, por gajn'i simpati'o'n ĉe elekt'ont'o'j. De'nov'e hazard'o help'is : la uson'a prezid'ant'o Joschka Fischer [ joŝka fiŝer ], emfaz'is si'a'n mal'aprob'o'n. La kancelier'o dir'is, ke sub li'a gvid'ad'o neniu german'a soldat'o part'o'pren'os tia'n milit'o'n. Tio est'is bon'eg'a bluf'o kaj ruz'a mistifik'o de elekt'ont'o'j. Ĉar eĉ se Germani'o vol'us, ĝi ne pov'us help'i Uson'o'n en milit'o kontraŭ Irak'o'n : por tio sufiĉ'us nek hom'o'j nek material'o'j de la german'a'j trup'o'j. Krom'e neniu, ankaŭ ne Uson'o, postul'is part'o'pren'o'n de german'a'j soldat'o'j.

    Ankaŭ tiu'kamp'e Stoiber kaj li'a'j parti'an'o'j ne kapabl'is ekvilibr'ig'i la pes'il'o'n per raci'a'j argument'o'j. SPD kaj la verd'ul'o'j ( tradici'e ambaŭ parti'o'j est'as pacifist'a'j ) per tia kampanj'o kontraŭ Uson'o sukces'is vek'i emoci'o'j'n de pac'am'a'j german'o'j kaj mobiliz'i la propr'a'n adept'ar'o'n. Ne mult'e util'is, ke la konservativ'a'j parti'o'j kritik'is, ke la kancelier'o laŭ german'a parol'turn'o per tio “ kondut'is kiel elefant'o en porcelan-vend'ej'o ” kaj detru'is la antaŭ'e bon'a'j'n rilat'o'j'n al Vaŝington'o. Al'don'iĝ'is krom'e kelk'a'j et'a'j hazard'o'j, kiu'j fin'e kontribu'is al la venk'o de la koalici'o de SPD kaj la verd'ul'o'j, ne'last'e la en'konduk'e menci'it'a elekt'o'sistem'o, kiu regal'is social'demokrat'o'j'n per pli'a'j tri mandat'o'j en la parlament'o, spit'e al sam'a el'cent'aĵ'o de voĉ'don'o'j de la grand'a'j parti'o'j.

    Fin'fin'e tamen ne grav'as, kiu el ambaŭ kandidat'o'j hazard'e far'iĝ'is kancelier'o. Ne nur la problem'o'j solv'end'a'j por ambaŭ est'as sam'a'j, ankaŭ ili'a'j propon'o'j est'as sam'e banal'a'j : neniu el ili hav'as konvink'a'j'n kaj tuj real'ig'ebl'a'j'n recept'o'j'n. La demand'o est'as, kiom long'e el'ten'os la mal'nov'a-nov'a german'a reg'ist'ar'o, ĉar reg'ad'i per nur kelk'mandat'a pli'mult'o est'os sufiĉ'e mal'facil'e, des pli ke en la du'a federaci'a ĉambr'o la pli'mult'o est'as konservativ'a. Ebl'e, kiam vi leg'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, Germani'o hazard'e hav'as jam ali'a'n reg'ist'ar'o'n...

    MAUL Stefan

    Liber'ec'o minac'at'a

    La star'ig'o de demokrati'a reĝim'o en Benin'o en la jar'o'j 1990aj est'ig'is grav'a'j'n ŝanĝ'o'j'n rilat'e la gazet'ar'o'n. Ek'valid'is en 1997 nov'a leĝ'o pri gazet'ar'o, kiu anstataŭ'is pli fru'a'n leĝ'o'n el la jar'o 1969. Tamen la nov'a leĝ'o kaj liber'ig'is kaj sam'temp'e mal'liber'ig'is la gazet'ar'o'n.

    Unu'flank'e est'is salut'at'a leĝ'o n-ro 97-010 de 1997, ĉar ĝi permes'is kaj plu permes'as star'ig'o'n de nov'a'j gazet'o'j, radi'o-kaj televid-staci'o'j. Ali'flank'e, tamen, ĝi provok'is polemik'o'j'n pro si'a'j pun-flank'o'j, precip'e koncern'e artikol'o'j'n 81 kaj 82 rilat'e ofend'ad'o'n de la respublik'estr'o kaj ali'a'j ministr'o'j.

    La ĉef'a problem'o konsist'as en tio, ke nenie en la leĝ'ar'o est'as klar'e difin'it'a noci'o de ofend'ad'o. Tial ebl'as divers'manier'e interpret'i la leĝ'o'n, kiu almenaŭ teori'e permes'as al ŝtat'estr'o kapric'e persekut'i ĵurnal'ist'o'n. Ĝis nun akuz'o'j tia'j ne real'iĝ'is pro la toler'em'o de la reg'ant'a prezid'ant'o : la situaci'o pov'as facil'e ŝanĝ'iĝ'i.

    Skandal'o'j

    Artikol'o 83 de la nov'a leĝ'o tuŝ'as kalumni'o'n kontraŭ person'o aŭ korporaci'o. La artikol'o est'as tiel vort'um'it'a, ke ĝi drast'e lim'ig'as esplor'o'j'n far'e de ĵurnal'ist'o'j ekzempl'e pri la mult'a'j financ'a'j kaj politik'a'j skandal'o'j, kiu'j abund'as en Benin'o. Krom'e, supoz'at'a kalumni'it'o proces'ant'a kontraŭ ĵurnal'ist'o dev'as nenio'n pruv'i ; mal'e la ĵurnal'ist'o pruv'u, ke li nek ofend'is, nek insult'is, nek kalumni'is.

    Krom'e la leĝ'o antaŭ'vid'as apenaŭ toler'ebl'a'j'n mon'pun'o'j'n en land'o, kie profesi'ul'o'j mal'mult'o'n gajn'as. Ĵurnal'ist'o pag'u mon'pun'o'n ĝis ĉirkaŭ 15 000 eŭr'o'j aŭ est'u en'karcer'ig'it'a ĝis kvin jar'o'j'n. Politik'ist'o'j defend'as si'n, dir'ant'e, ke per la leĝ'o ili cel'as nur ĵurnal'ist'aĉ'o'j'n ; la naci'a ĵurnal'ist'a asoci'o avert'as pri pere'o de la gazet'ar'a liber'ec'o mal'facil'e star'ig'it'a kaj pet'as long'e sed van'e pri modif'o'j en la koncern'a'j paragraf'o'j de la leĝ'o de la jar'o 1997.

    Christian FABOSSOU

    Tranĉe'o al la pas'int'ec'o

    Trov'iĝ'is apud la urb'o'centr'o de la litov'a ĉef'urb'o Viln'i'us hom'a'j ost'o'j. Labor'ist'o'j fos'ant'a'j komunik'il'a'n tranĉe'o'n mal'kovr'is la ost'o'j'n kaj vok'is arkeolog'o'j'n. Esplor'int'e la tranĉe'o'n, ili anonc'is, ke tem'as pri ost'o'j de soldat'o'j el la arme'o de la franc'a imperi'estr'o Napoleon'o.

    En la tranĉe'o kuŝ'is la rest'aĵ'o'j de preskaŭ 2000 soldat'o'j. La ost'o'j est'is port'it'a'j al la medicin'a fak'o de la universitat'o de Viln'i'us, kie scienc'ist'o'j mult'o'n lern'is ne nur pri la sort'o de la arme'o sed ankaŭ pri hom'o'j kaj mal'san'o'j komenc'e de la 19a jar'cent'o.

    En 1812 soldat'o'j re'ven'ant'a'j el Rusi'o mort'o'n traf'is en Viln'i'us pro mal'sat'o, frost'o aŭ tiam reg'ant'a tif'o. Laŭ'dir'e la rus'a car'o ordon'is, ke oni brul'ig'u la kadavr'o'j'n, tamen pro odor'aĉ'o oni fin'fin'e ili'n en'ter'ig'is. La soldat'o'j aĝ'is ĝeneral'e inter 20 kaj 30 jar'o'j, tamen est'is ankaŭ 15-kaj eĉ kelk'a'j 50-jar'ul'o'j. Ne trov'iĝ'is person'a'j posed'aĵ'o'j : oni konklud'as, ke loĝ'ant'o'j de Viln'i'us pri'ŝtel'is la kadavr'o'j'n de la fremd'ul'o'j.

    Inter'naci'a hered'aĵ'o

    Post esplor'o la ost'o'j est'os re'en'tomb'ig'it'a'j en Litovi'o : la franc'a reg'ist'ar'o anonc'is, ke ĝi ne intenc'as ir'ig'i la rest'aĵ'o'j'n en Franci'o'n. Efektiv'e ĝis 80 % de la arme'an'o'j de Napoleon'o est'is ne'franc'o'j, kaj la trov'aĵ'o'j en Viln'i'us reprezent'as inter'naci'a'n, ne apart'e franc'a'n, hered'aĵ'o'n. Tamen la franc'a reg'ist'ar'o star'ig'os en Litovi'o monument'o'n por omaĝ'i ne nur al pere'int'a'j franc'o'j sed ankaŭ al tiu'j de ali'a'j naci'o'j de Eŭrop'o. Hodiaŭ tio hav'us simbol'a'n senc'o'n, ĉar popol'o'j iam inter'batal'ant'a'j nun kre'as unu'ec'a'n Eŭrop'o'n.

    Kaj uson'a'j kaj brit'a'j televid'a'j kompani'o'j far'is film'o'j'n pri la mal'kovr'o'j. Hazard'e, dum film'ad'o oni trov'is en amas'tomb'ej'o tri franc'a'j'n or'a'j'n mon'er'o'j'n el la 18a jar'cent'o. Daŭr'as la esplor'o'j.

    Laimius STRAžNICKAS

    For'kapt'it'o'j kapt'as publik'a'n atent'o'n

    Vizit'is en septembr'o la japan'a ĉef'ministr'o Koizumi la gvid'ant'o'n de Nord-Korei'o, Kim Jong-Il. Laŭ'ŝajn'e la vizit'o koncern'is la star'ig'o'n de diplomati'a'j rilat'o'j ( aktual'e Japani'o agnosk'as Sud-Korei'o'n kiel regn'o'n reprezent'ant'a'n la tut'a'n Korei'o'n ), sed efektiv'e la pint'a renkont'iĝ'o tuŝ'is ali'a'j'n afer'o'j'n.

    Ver'dir'e Koizumi vol'is, ke Kim Jong-Il re'kon'u la problem'o'n pri dek'kelk'o da japan'o'j for'kapt'it'a'j antaŭ 20 jar'o'j supoz'ebl'e de agent'o'j de Nord-Korei'o. Sam'temp'e la japan'a publik'o kred'is, ke Koizumi re'ven'ig'os la for'kapt'it'o'j'n al Japani'o. Tamen ĝis nun Nord-Korei'o ne'is ĉiu'j'n menci'o'j'n pri for'kapt'ad'o, dir'ant'e, ke Japani'o mem invent'is la histori'o'n.

    Hero'ec'o

    Tamen surpriz'e, dum la kun'sid'o en la ĉef'urb'o Pjongjang'o, Kim Jong-Il ne nur agnosk'is la mis'trakt'ad'o'n de la japan'o'j sed ankaŭ pardon'pet'is. Li atribu'is la krim'o'n al agent'o'j instig'it'a'j de “ dezir'o al hero'ec'o ” : tiu'j vol'is, ke la kapt'it'o'j instru'u la japan'a'n lingv'o'n al spion'o'j, kiu'j post'e en'ir'os kvazaŭ japan'o'j Sud-Korei'o'n.

    Krom'e, kaj eĉ pli ŝok'e, Kim Jong-Il publik'ig'is la nom'o'j'n de ok for'kapt'it'o'j : ĉiu'j mort'is hav'ant'e ĉirkaŭ 30 jar'o'j'n. Nun la japan'a publik'o koler'as kontraŭ Nord-Korei'o kaj ankaŭ kontraŭ si'a reg'ist'ar'o, kiu laŭ'dir'e ne'sufiĉ'e far'is koncern'e la mal'aper'int'o'j'n.

    IGARASI Takeo / pg

    Buked'o de popol'art'o

    “ Por prezent'i plaĉ'a'n flor'buked'o'n, oni kun'ig'as plej divers'a'j'n flor'o'j'n kun plej vari'a'j kolor'o'j en harmoni'a'n tut'o'n. ” Per tiu'j vort'o'j la ĉef'organiz'ant'o Europeade kiu'j okaz'is de la 24a ĝis la 28a de juli'o 2002 en Antverpen'o la 39an foj'o'n. 6000 person'o'j el 40 divers'a'j region'o'j de Eŭrop'o prezent'is al la spekt'ant'o'j tradici'a'j'n popol'art'aĵ'o'j'n de si'a'j land'o'j. Ili prezent'is precip'e danc'o'j'n kaj kant'o'j'n en bunt'a vari'o de popol'kostum'o'j sur strat'o'j kaj plac'o'j, en koncert'ej'o kaj en pied'pilk-stadion'o de la gast'ig'ant'a urb'o. Per tiu manifestaci'o oni cert'e al'tir'is kvar'on'milion'o'n da hom'o'j. Sam'temp'e est'is dis'kon'ig'at'a la baz'a ide'o de la mov'ad'o por unu'ig'it'a Eŭrop'o : “ Unu'ec'o en divers'ec'o ”.

    Kiam post la du'a mond'milit'o en Eŭrop'o politik'ist'o'j iom post iom ating'is la fond'o'n de Eŭrop'a Uni'o ( EU ), la prioritat'a atent'o est'is direkt'it'a al la ekonomi'a'j avantaĝ'o'j de la inter'naci'a kun'labor'o kaj unu'iĝ'o. Apud la ag'ad'o'j de politik'ist'o'j est'iĝ'is eŭrop'a mov'ad'o, kiu emfaz'is la hom'a'n faktor'o'n. Oni nun konsci'as, ke la kultur'a divers'ec'o de Eŭrop'o est'as riĉ'aĵ'o nepr'e konserv'end'a. Kaj popol'art'o est'as esprim'il'o de la ordinar'a civit'an'o.

    Tiel oni ven'is al la ide'o organiz'i eŭrop'a'j'n fest'o'j'n de popol'art'o Europeade . La unu'a okaz'is en Antverpen'o en 1964. En tiu urb'o tiam ek'funkci'is ties labor'grup'o kaj ofic'ej'o. Nun la labor'grup'o konsist'as el reprezent'ant'o'j de iu'j membr'o-ŝtat'o'j kaj kandidat-ŝtat'o'j de EU. Inter'temp'e Antverpen'o jam gast'ig'is ok tiu'spec'a'j'n fest'o'j'n. Nun Europeade princip'e okaz'as ĉiu'jar'e en ali'a urb'o. Ali'a'j ĝi'a'j gast'ig'ant'a'j urb'o'j ĝis nun est'is en Aŭstri'o, Belgi'o, Dani'o, Franci'o, Germani'o, Hispani'o, Itali'o, Portugali'o, Svis'land'o.

    Ĉi-jar'e part'o'pren'is 219 divers'a'j grup'o'j el la tut'a Eŭrop'o, kiu'j prezent'is si'n al la publik'o en 18 program'er'o'j. La part'o'pren'ant'o'j volont'e promen'is tra la strat'o'j por montr'i si'a'j'n bel'a'j'n popol'kostum'o'j'n. Popol'danc'a'j prezent'ad'o'j okaz'is sur iu'j hom'plen'a'j plac'o'j en la mal'nov'a centr'o de la gast'ig'ant'a urb'o. En bal'o eĉ la publik'o pov'is part'o'pren'i. En koncert'salon'o okaz'is koncert'o de eŭrop'a'j ĥor'o'j kaj muzik'grup'o'j.

    En la ferm'a manifestaci'o la publik'o pov'is spekt'i dum tri hor'o'j ne'forges'ebl'a'n spektakl'o'n de la 219 grup'o'j, kun surpriz'a vari'o de muzik'ensembl'o'j sur kvin podi'o'j. Fest'preleg'o okaz'is en la nederland'a, franc'a, angl'a, german'a, ital'a kaj hispan'a lingv'o'j. La anonc'o'j est'is far'it'a'j en la lingv'o de la koncern'a land'o. Eĉ pup'o'j de gigant'o'j el Antverpen'o kun'spekt'is. Kolekt'o da naci'a'j kaj region'a'j flag'o'j montr'is la divers'ec'o'n en la unu'iĝ'ant'a Eŭrop'o. Eg'e impres'is la jun'ec'o kaj entuziasm'o de la part'o'pren'ant'o'j, precip'e el orient'a kaj sud-orient'a Eŭrop'o. Ties verv'o signal'is, ke la pli'vast'ig'o de EU al tiu part'o de ni'a kontinent'o al'port'os nov'a'n dinamik'ec'o'n al la popol'art'o.

    La organiz'ant'o'j opini'as, ke okaz'ig'o de tiu'spec'a'j fest'o'j influ'as ne nur la publik'o'n. Ili pens'as, ke precip'e inter la part'o'pren'ant'o'j kresk'as reciprok'a admir'o kaj respekt'o sur'baz'e de egal'ec'o. Tiel, opini'as Bruno Peeters, ili iĝ'os ambasador'o'j de ver'a amik'ec'o en ni'a kontinent'o. Je mi'a surpriz'o Peeters ankaŭ rakont'is, ke iu'j part'o'pren'ant'o'j mem pag'as si'a'j'n vojaĝ-kaj rest'ad-kost'o'j'n —nur por montr'i si'a'j'n talent'o'j'n kaj renkont'i nov'a'j'n amik'o'j'n aŭ re'trov'i mal'nov'a'j'n. Ĉu ankaŭ vi'n tio pens'ig'as pri Universal'a Kongres'o de Esperant'o? Oni ja nur ne uz'as komun'a'n lingv'o'n.

    Aper'is bel'eg'a bild'libr'o kun la plej traf'a'j fot'o'j pri la okaz'int'a'j fest'o'j. En ĝi oni trov'as interes'a'j'n inform'o'j'n, sed pli ol du'on'o de ties 160 paĝ'o'j est'as kolor'fot'o'j. Ĝi est'as hav'ebl'a kontraŭ 25 eŭr'o'j en la sekretari'ej'o de Internatio'naal Europeadecomité , Baron Dhanislaan 20 b 4, B-2000 Antwerpen, Belgi'o (

    xml : lang= " zxx "> www. europeade. be
    , ret'poŝt'o :
    xml : lang= " zxx "> europeade@Antwerpen. be
    ).

    La ven'ont'a Europeade okaz'os en Nuoro ( Sardini'o ) de la 23a ĝis la 27a de juli'o 2003.

    Ivo DURWAEL

    Milit'krim'a buĝet'o

    Fin'e de septembr'o 2002 la Inter'naci'a Kort'um'o pri Milit'a'j Krim'o'j en Hag'o pet'is, ke la kroat'a reg'ist'ar'o arest'u kaj trans'don'u general'o'n Janko Bobetko al la kort'um'o rilat'e milit'krim'o'j'n kontraŭ civil'ul'o'j. Tem'as pri arme'a'j operaci'o'j en 1993 en la tiam'a mem'proklam'it'a respublik'o de Krajina, part'o de Kroati'o, en kiu majoritat'e loĝ'is serb'o'j.

    Tiam general'o Bobetko est'is ĉef'komand'ant'o de la kroat'a arme'o. Li respond'ec'is pri atak'o kontraŭ part'o de Krajina, el kiu dum tri jar'o'j serb'a'j soldat'o'j paf'ad'is al la urb'o Gospić. Oni sukces'is detru'i serb'a'j'n unu'o'j'n sed evident'e okaz'is ankaŭ mort'ig'o'j kaj ali'a'j krim'o'j kontraŭ la tie'a serb'a civil'a loĝ'ant'ar'o. La general'o konfes'is en si'a memor'libr'o, ke li sci'is pri la krim'o'j.

    Liber'ig'a milit'o

    La postul'o de la kort'um'o kaŭz'is grand'a'n problem'o'n al la nov'a reform'ism'a kroat'a reg'ist'ar'o, ĉar la mal'jun'a general'o ( 83-jar'a ) est'as simbol'o de la kroat'a liber'ig'a milit'o. Emoci'e re'ag'is kroat'o'j ĉar, kiam Kroati'o est'is atak'at'a, ĝi si'n defend'is, sed nun oni vol'as pun'i general'o'n laŭd'at'a'n pro venk'o'j en defend'a milit'o.

    La prezid'ant'o de la kroat'a parlament'o, Zlatko Tomčić, deklar'is, ke kroat'o'j rajt'as emoci'iĝ'i, ĉar en tiu milit'o mort'is 15 000 kaj invalid'iĝ'is 35 000 kroat'a'j ŝtat'an'o'j. Kvankam la reg'ist'ar'o, gvid'at'a de social'demokrat'o Ivica Račan, vol'as kun'labor'i kun la kort'um'o kaj kun Eŭrop'o, ankaŭ ĝi ne konsent'as aŭtomat'e obe'i kaj arest'i la general'o'n. La reg'ist'ar'o klopod'as trov'i jur'a'n ebl'ec'o'n kontraŭ'i la kort'um'a'n decid'o'n. Sed, se la reg'ist'ar'o insist'os mal'obe'i, tio kaŭz'os konflikt'o'n kun inter'naci'a'j instanc'o'j, ekzempl'e Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, Eŭrop'a Uni'o kaj ali'a'j.

    Buĝet'o

    Tio pov'us hav'i grav'a'j'n konsekvenc'o'j'n rilat'e la evolu'o'n de la land'o. Kroati'o supoz'as, ke ankaŭ ĝi baldaŭ far'iĝ'os serioz'a kandidat'o por la EU-en'ir'o, kaj ĝi pret'ig'is jam oficial'a'n pet'o'n pri al'iĝ'o. Tamen en 2000, kiam EU prepar'is si'a'n ses-jar'a'n buĝet'o'n, pro la tiam'a reg'ad'o de la parti'o de Hrvatska Demokratska Zajednica , Kroat'a Demokrat'a Unu'iĝ'o ), Kroati'o konflikt'is kun EU : pro tio ĝi ne ricev'os de EU subvenci'o'n por evolu'ig'o ĝis 2006.

    Se la nun'a situaci'o daŭr'os, pov'os okaz'i io simil'a rilat'e la ven'ont'a'n ses-jar'a'n buĝet'o'n. Tio far'iĝ'us katastrof'o por la land'a ekonomi'o kaj izol'us Kroati'o'n dis'de ali'a'j evolu'ant'a'j land'o'j kaj ĝi'a'j nord'a'j najbar'o'j.

    Zlatko TIšLJAR

    Eksport'o nur al Okcident'o

    Du tri'on'o'j de la pol'a eksport'o konsist'as el var'o'j kaj serv'o'j por la Eŭrop'a Uni'o ( EU ). El cifer'o'j de GUS, la ĉef'a pol'a statistik'a ofic'ej'o, vid'ebl'as ke Pol'land'o ne hav'as ali'a'n not'ind'a'n vend'o'merkat'o'n.

    De mult'a'j jar'o'j la komerc'a sald'o de Pol'land'o kun EU est'as deficit'a. Dum la unu'a du'on'o de la jar'o 2002 Pol'land'o import'is je tri miliard'o'j da eŭr'o'j pli ol ĝi eksport'is. Tamen la pol'a eksport'o kresk'as pli rapid'e ol la import'o. Eĉ pli grav'as ke la import'o'j el EU est'as, krom konsum'var'o'j, du'on'produkt'o'j kaj teĥnologi'o'j eg'e neces'a'j por la dis'volv'o de la pol'a ekonomi'o. La period'o de inund'o de la pol'a merkat'o per var'o'j de mal'alt'a kvalit'o est'as jam pas'int'a.

    Dum la last'a jar'dek'o EU-land'o'j trans'lok'is part'o'n de si'a produkt'ad'o al Pol'land'o kaj tio pli'bon'ig'is la pag'bilanc'o'n. Pli'a pli'bon'ig'o depend'as de la invest'ad'o'j flank'e de EU en Pol'land'o. En tiu kamp'o la situaci'o dum la last'a'j monat'o'j de 2002 tre mal'pli'bon'iĝ'is, ĉef'e pro politik'a'j decid'o'j de la reg'ist'ar'o de la ĉef'ministr'o Leszek Miller, kiu'j ŝajn'as brems'i la privat'ig'ad'o'n en la pol'a ekonomi'o.

    Ekspansi'o de EU al la pol'a merkat'o ne ĉiam lig'iĝ'as kun konkur'ad'o kontraŭ la pol'a entrepren'ist'ar'o. Iu'j var'o'j, ekzempl'e vin'o'j kaj frukt'o'j, ne est'as produkt'at'a'j en Pol'land'o kaj oni est'as dev'ig'at'a ili'n import'i. Kontraŭ'e, tim'ig'a est'as la fal'o de vend'o'j de aŭtomobil'o'j produkt'at'a'j en Pol'land'o, ĉar la fal'o de vend'o'j de aŭtomobil'o'j import'it'a'j est'as mal'pli alt'a.

    Ĝis la fin'o de 2002 la deficit'o en la komerc'o kun EU dev'os mal'grand'iĝ'i, ĉef'e dank'e al la kresk'o de eŭr'o kompar'e kun pol'a zlot'o. Ankaŭ pli'vigl'iĝ'o de la EU-ekonomi'o apog'os la pol'a'n eksport'o'n. Ali'flank'e, en la agr'o'kultur'a merkat'o la situaci'o mal'pli'bon'iĝ'os, ĉar Rusi'o, la tradici'a import'ant'o de gren'o, nun est'as mem'sufiĉ'a.

    La nun'a'j cirkonstanc'o'j est'as sen'precedenc'a'j, ĉar en Pol'land'o en la jar'o 2002 la inflaci'o est'as mal'pli alt'a ol en EU, kaj est'as ŝanc'o ke la prez'o'j de pol'a'j produkt'o'j kresk'os mal'pli rapid'e ol de tiu'j el okcident-eŭrop'a'j land'o'j. Kun sam'temp'a fal'o de zlot'o kontraŭ eŭr'o, tio signif'e pli'bon'ig'us la pol'a'n konkurenc'kapabl'o'n.

    Stanisław śMIGIELSKI

    Ne'sekt'ec'a eduk'ad'o

    Ĝis la last'a'j jar'dek'o'j de la du'dek'a jar'cent'o, preskaŭ ĉiu'j lern'ej'o'j en Irland'o est'is konfesi'a'j. Infan'o'j el katolik'a'j kaj protest'ant'a'j famili'o'j est'is eduk'at'a'j apart'e, kaj pli oft'e apenaŭ inter'kon'at'iĝ'is. Mult'a'j opini'as, ke tia apart'iĝ'o est'as unu el la kaŭz'o'j de la ekzist'o de la dis'divid'it'a soci'o en Nord-Irland'o. La pli'mult'o de la protest'ant'o'j en la Irland'a Respublik'o aparten'as al la anglikan'a eklezi'o kaj ( almenaŭ en la pas'int'ec'o ) est'is de angl'a aŭ irland-angl'a de'ven'o, do mal'oft'e vol'is parol'i aŭ sub'ten'i la irland'a'n ( gael'a'n ) lingv'o'n.

    Last'a'temp'e, tamen, la situaci'o mult'e ŝanĝ'iĝ'is. Krom la tradici'a'j eklezi'a'j lern'ej'o'j unu'seks'a'j, est'is fond'it'a'j en la du land'part'o'j de la irland'a insul'o plur'a'j ne'sekt'ec'a'j aŭ inter'konfesi'a'j ge'a'j lern'ej'o'j. Sam'temp'e, pli kaj pli da ge'patr'o'j postul'as, ke ili'a'j infan'o'j est'u bon'e eduk'it'a'j en la naci'a lingv'o. Sekv'e, konstant'e kresk'as la nombr'o de tut'gael'a'j lern'ej'o'j, t. e. tiu'j, en kiu'j la lingv'o de instru'ad'o ( krom en la fremd'lingv'a'j klas'o'j ) est'as la irland'a, ne la angl'a. Ebl'e part'o de la motiv'o'j est'as tio, ke kutim'e, gael'parol'ant'o'j pli bon'e lern'as ali'a'j'n lingv'o'j'n ( ekzempl'e tiu'j'n de la Eŭrop'a Uni'o ) ol tiu'j, kiu'j unu'e lern'is nur la angl'a'n.

    Grand'a'n konstern'o'n est'ig'is raport'o'j en la amas'komunik'il'o'j pri iu tut'gael'a lern'ej'o en la urb'et'o Tomás ó Dúlaing propr'a'iniciat'e decid'is, ke la ekzist'ant'a sistem'o de religi'a instru'ad'o, laŭ kiu la infan'o'j ricev'as konfesi'a'n instru'ad'o'n en apart'a'j klas'o'j, est'as kontraŭ la mal'diskriminaci'a etos'o de la lern'ej'o. Li rekomend'is, do, ke katekism'a instru'ad'o okaz'u ekster la lern'ej'a'j hor'o'j. Laŭ'ŝajn'e, tiu decid'o est'is tut'kor'e apog'it'a de la pli'mult'o de la ge'patr'o'j kaj de la lern'ej'a komitat'o. Pli'e, la lern'ej'estr'o est'as popular'a inter la infan'o'j mem. Tamen, la patron'ar'o de la lern'ej'o mal'aprob'is la sin'ten'o'n de la lern'ej'estr'o kaj mal'dung'is li'n, kontraŭ la ĝeneral'a vol'o de la ge'patr'o'j, la instru'ist'o'j kaj la komitat'o.

    Tiel, kompetent'a, toler'em'a kaj klar'vid'a lern'ej'estr'o nun rest'as sen labor'o, kaj la lern'ej'an'o'j en Dún Búinne perd'is bon'a'n majstr'o'n kaj amik'o'n.

    Garbhan MACAOIDH

    Sur propr'a teren'o propr'a preĝ'ej'o

    La 42-jar'a litov'o Pijus Stulginskis el la mal'grand'a urb'et'o Vaiguva en la region'o de Kelme mir'ig'is famili'an'o'j'n, najbar'o'j'n kaj ĉiu'j'n loĝ'ant'o'j'n, konstru'ant'e apud si'a propr'a dom'o ver'a'n preĝ'ej'o'n. Malgraŭ tio ke li ne konsider'as si'a'n konstru'aĵ'o'n preĝ'ej'o sed nur kapel'o, tamen ĝi aspekt'as kiel ver'ver'a preĝ'ej'o, tia, kia'n posed'as preskaŭ ĉiu urb'et'o de Litovi'o.

    La ide'o de propr'a sankt'ej'o nask'iĝ'is antaŭ ses jar'o'j. Pijus rakont'as, ke ek'de si'a infan'aĝ'o li est'as fervor'a kred'ant'o —ĉiu'dimanĉ'e li part'o'pren'ad'is sankt'a'n mes'o'n kaj long'a'n temp'o'n serv'ad'is por la pastr'o dum la mes'o. “ Mi ĉiam admir'is la bel'ec'o'n de kapel'o'j kaj hazard'e eĉ mem ek'pens'is konstru'i unu apud mi'a dom'o ”, memor'as la vir'o. Long'e li ne fin'decid'is, ĉar li ne pov'is kompren'i, ĉu la rev'o'j pri la propr'a kapel'o est'as serioz'a'j kaj real'ig'ebl'a'j. Nur post kiam li kelk'foj'e dum sonĝ'o aŭd'is la voĉ'o'n de Sankt'a Maria, demand'ant'a, kial li ne real'ig'as tio'n, pri kio li kvazaŭ promes'is, Pijus konklud'is, ke ĉio est'as pli serioz'a ol li antaŭ'e supoz'is. Li tuj ek'ag'is —li for'ig'is apud'dom'a'n ĝarden'o'n, frukt'arb'o'j'n kaj, eĉ nenio'n menci'int'e al si'a edz'in'o, komenc'is fos'i.

    Post unu jar'o ĉi tie jam est'is pret'a la kapel'o. Pijus instal'ig'is en ĝi mal'grand'a'n altar'o'n kun statu'o de Sankt'a Maria. Foj'foj'e venad'is pastr'o, kun'ven'is najbar'o'j kaj ĉiu'j preĝ'is. Dek person'o'j pov'is liber'e en'ir'i la kapel'o'n. Dum ĝi'a inaŭgur'o kun'ven'is eĉ cent interes'it'o'j.

    Kiam la ide'o est'is real'ig'it'a, Pijus decid'is, ke tio ne est'as sufiĉ'a. Li detru'is unu mur'o'n de la kapel'o kaj komenc'is al'konstru'labor'o'j'n. La nov'a konstru'aĵ'o jam est'is mult'e pli grand'a kaj impon'a. Laŭ ĝeneral'a aspekt'o ĝi simil'as preĝ'ej'o'n. Ĝi'a are'o est'as 100 kvadrat'a'j metr'o'j. Preskaŭ ĉiu'j'n labor'o'j'n Pijus far'as mem, kelk'foj'e help'as najbar'o'j. Dum preskaŭ tri jar'o'j li jam far'is ĉiu'j'n plej grav'a'j'n labor'o'j'n, rest'is nur pli'bel'ig'a'j kaj ornam'a'j task'o'j. Ek'sci'int'e pri la plan'o'j de la vir'o el for'a litov'a urb'et'o, plur'a'j person'o'j ek'dezir'is sub'ten'i la projekt'o'n : propon'is sen'kost'e konstru'i pord'eg'o'n, skulpt'i sonor'il'o'n, donac'is mon'o'n.

    Demand'int'e, kiel re'ag'is la edz'in'o kaj ali'a'j famili'an'o'j al tio, kio okaz'is apud'dom'e, Pijus ne klar'e respond'as : “ Ili sci'as, ke mi est'as mi ”. En la urb'et'o la vir'o est'is tuj titol'it'a kiel strang'ul'o. Neniu el la famili'an'o'j, nek la najbar'o'j laŭd'is li'n pro la ide'o. Por ili ne est'as kompren'ebl'e, kial vir'o ek'konstru'is ne profit'o'don'a'n restoraci'o'n aŭ disk'o'tek'o'n, sed preĝ'ej'o'n, kiu al'port'os neniu'n mon'o'n kaj eĉ el'ĉerp'os la tut'a'n famili'a'n buĝet'o'n. Pijus konfes'is, ke li eĉ tim'as kalkul'i, kiom da mon'o li jam invest'is al la konstru'labor'o'j. Li ne vol'as tio'n sci'i por ne mal'facil'ig'i la viv'o'n.

    La strang'ul'o el Litovi'o plan'as, ke li'a preĝ'ej'o est'os fin'konstru'it'a post ĉirkaŭ tri jar'o'j. Li ne plan'as, ke en la propr'a preĝ'ej'o est'os ankaŭ propr'a pastr'o. “ Ebl'e ĉi tie pov'os okaz'i por'okaz'a'j mes'o'j aŭ religi'a'j fest'o'j ”, rev'as la vir'o. Li eĉ ne tro'e dram'ig'us, se la reg'ist'ar'o postul'us mal'konstru'i la kontraŭ'leĝ'a'n kre'aĵ'o'n. “ Ankaŭ Krist'o sufer'is. Sufer'i por mi signif'us bon'fart'i antaŭ Di'o. Kred'o neniam est'is sen'sufer'a. Kred'ant'o'j ĉiam sufer'ad'is de ĉiu'j reg'ist'ar'o'j ”, asert'as la preĝ'ej'konstru'ant'o, ankoraŭ konfes'int'e, ke la konstru'o de la preĝ'ej'o nun por li est'as ver'a plezur'o kaj viv'senc'o.

    Laimius STRAžNICKAS

    Ĉu la dekalog'o ankoraŭ valid'as?

    La plej'part'o de la hom'o'j en la mond'o hav'as si'a'n kred'o'n, aŭ almenaŭ respekt'as la moral'a'j'n princip'o'j'n de si'a religi'o, kiu'j feliĉ'e simil'as en la tut'a mond'o, kaj don'as esper'o'n, ke ja est'as voj'o por inter'naci'a inter'kompren'iĝ'o. En ni'a krist'an'a mond'o tem'as pri la dekalog'o, ar'o da di'a'j ordon'o'j, kiu'j dev'us direkt'i ni'a'n viv'o'n. Sed ĉu ni respekt'as ili'n?

    1. Vi kred'os pri unu Di'o. Est'as interes'e, ke oni ne dir'as ĉu pri jud'a, krist'an'a aŭ islam'a aŭ ali'a di'o. Ho, se est'us nur unu'sol'a Di'o, cert'e ne est'us tiom da milit'o'j.

    2. Ne mis'uz'u mal'serioz'e la nom'o'n de Di'o. Tio lig'iĝ'as al la unu'a ordon'o kaj tem'as ankaŭ pri la problem'o de bon'kondut'o kaj toler'em'o.

    3. Gard'u respekt'e la fest'o'tag'o'j'n. Bedaŭr'ind'e en la mond'o est'as amas'o da labor'fanatik'ul'o'j kaj mon'ŝat'ant'o'j, kiu'j la sep'a'n tag'o'n ne respekt'as, domaĝ'e al ili mem kaj al ili'a'j proksim'ul'o'j.

    4. Estim'u vi'a'j'n patr'o'n kaj patr'in'o'n, por ke vi long'e viv'u kaj prosper'u en la mond'o. Tio est'as divers'lok'e plen'um'at'a, tamen plej respekt'at'a ĝi est'as en la post'komun'ism'a'j land'o'j, kie dum la komun'ism'o Di'o est'is en la nigr'a indeks'o kaj la estim'o al la ge'patr'o'j mal'aper'is, kaj ankoraŭ foj'e mal'kresk'as en —almenaŭ kelk'a'j —sen'religi'a'j famili'o'j, ekzempl'e, pro la simpl'a mank'o de loĝ'ej'o'j.

    5. Ne mort'ig'u! Ŝajn'as, ke oni ĉiam pli mort'ig'ad'as. Antaŭ ne'long'e ni tra'viv'is du mond'milit'o'j'n, en la aer'o flug'as divers'a'j mementoj ( raked'o'j, spio'n-aviad'il'o'j, art'e'far'it'a'j satelit'o'j ), tamen la hom'o'j ĉi-rilat'e est'as ne'eduk'ebl'a'j. Oni daŭr'e mort'ig'as! Pro mon'o, envi'o, mal'feliĉ'a am'o, oft'e nur pro plezur'o, nur tiel, por ke la hom'o'j pov'u por amuz'o spekt'i televid'o'n, kie ili ricev'ad'as preciz'a'j'n inform'o'j'n.

    6. Ne per'fort'e amor'u! Nun'temp'e la pur'a am'o est'as amuz'a por la jun'ul'ar'o kaj amor'ad'o hav'as amas'o'n da venen'a'j aspekt'o'j, ĝis inkluziv'e la pornografi'o kun infan'o'j. La demokrati'o'n mult'a'j kompren'as tiel, ke oni pov'u far'i ĉio'n ajn, tut'e sen'lim'e, kaj ju pli abomen'a'n, des pli bon'a'n...

    7. Ne ŝtel'u. Tio jam de long'e ne plu valid'as. Dum la social'ism'o oni dir'ad'is : kiu ne ŝtel'as, tiu pri'ŝtel'as la propr'a'n famili'o'n. La sistem'o nun ŝanĝ'iĝ'is, tamen oni ŝtel'ad'as eĉ pli oft'e, pli rafin'it'e, ruz'e. Vid'u la t. n. tunel'ad'o'n : la mal'aper'ig'o'n de publik'a mon'o en poŝ'o'j'n de financ-ruz'ul'o'j. La al'log'o'n de la mon'o nur unu'op'ul'o'j respekt'as.

    8. Ne el'parol'u fals'a'n atest'o'n kontraŭ vi'a proksim'ul'o. Oni mensog'as jam ek'de la plej fru'a aĝ'o, la amas-komunik'il'o'j montr'as bon'eg'a'n instru'ad'o'n tiu'rilat'e, oni ne sukces'as eduk'i si'a'j'n infan'o'j'n al baz'a honest'ec'o. Korupt'o flor'as.

    9. Vi ne postul'u la edz'in'o'n de vi'a proksim'ul'o. Tamen, se vi est'as potenc'ul'o kaj ŝi plaĉ'as al vi, trankvil'e vi ŝi'n postul'u, kaj vi ne est'os mal'akcept'at'a.

    10. Eĉ ne postul'u hav'aĵ'o'n li'a'n. Tio inter'rilat'as kun la antaŭ'e dir'it'a punkt'o. La pri'postul'it'a edz'in'o, konsent'e kun la amor'ant'o, ne nur postul'as la hav'aĵ'o'n, ŝi eĉ minac'as danĝer'e per mort'ig'o, per'e de lu'it'a murd'ist'o.

    Kio'n dir'i pri ni'a mond'o? Pri ni'a moral'o? Ĉu ver'e la dekalog'o ne est'as neces'a?

    HRADIL Jozefo


    + g1. La dekalog'o, aŭ la dek ordon'o'j, trov'iĝ'as en du iom mal'sam'a'j versi'o'j en El'ir'o 20 : 2-17 kaj en Re'admon'o 5 : 6-21. ( red. )

    + g2. Memento —la latin'a vort'o memento signif'as “ memor'u ”. ( red. )

    Nov'a haŭt'o por la aŭt'o-ĉef'o

    La industri'ist'o Le'e Iacocca, kiu antaŭ 20 jar'o'j sav'is la uson'a'n aŭtomobil-entrepren'o'n Chrysler , intenc'as nun atak'i mult'e pli grand'a'n problem'o'n : la mal'sat'o'n inter la infan'o'j de la mond'o.

    La iam'a prezid'ant'o kaj ĉef'direktor'o, kiu'n uson'an'o'j konsider'is “ super'stel'ul'o ”, sav'int'e Chrysler de bankrot'o dank'e al ŝtat'a sub'ten'o de 1, 5 miliard'o'j da dolar'o'j, deklar'is, ke nun fin'fin'e est'as temp'o real'e far'i io'n por help'i al la kvin milion'o'j da infan'o'j, kiu'j ĉiu'jar'e mort'as pro mal'sat'o.

    “ Mult'a'j hom'o'j pens'is, ke tut'e ne ebl'as sav'i la entrepren'o'n Chrysler , sed ni sukces'is. Plur'a'j nun opini'as, ke ne est'os ebl'e sav'i tiu'j'n milion'o'j'n da infan'o'j, sed ni sukces'os ”, dir'is Iacocca, kiu nun iĝ'is prezid'ant'o de la konsil'ant'ar'o de la ag'ad'grup'o Nourish the Children ( Nutr'u la infan'o'j'n ), sub protekt'o de la mond'skal'a firma'o Nu Ski'n ( Nov'a haŭt'o ).

    Iacocca ne nur parol'is : li jam ag'ad'is. La ag'ad'o “ Nutr'u la infan'o'j'n ” en juli'o, aŭgust'o kaj septembr'o liver'is unu milion'o'n da manĝ'o'j al infan'o'j en Gvatemal'o, Rumani'o, Malavi'o kaj Svaziland'o. La manĝ'aĵ'o liver'it'a ne konsist'is —kiel oft'e en la pas'int'ec'o —el tun'o'j da suker'o aŭ farun'o, sed el vegetar'a'j pak'aĵ'o'j kun al'don'o de 25 viv'neces'a'j element'o'j, kiel vitamin'o'j kaj mineral'o'j.

    Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j

    Unu pak'aĵ'o en'hav'as 30 manĝ'o'j'n. Oni pov'as aĉet'i pak'aĵ'o'j'n, kiu'j est'os transport'it'a'j al la region'o'j, kie la bezon'o est'as plej grand'a. La fond'aĵ'o partner'iĝ'is kun la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ), kiu liver'os la manĝ'o-pak'aĵ'o'j'n. Nu Ski'n apelaci'is al si'a'j 600 000 distribu'ant'o'j parol'i pri la projekt'o kun si'a'j klient'o'j. La firma'o Nu Ski'n krom'e promes'is al'don'i unu pak'aĵ'o'n de 30 manĝ'o'j por ĉiu'j 25 donac'it'a'j.

    Rick Leach, ag'ant'a direktor'o de la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de UN, dir'is, ke la program'o cel'as ne nur nutr'i la infan'o'j'n, sed ankaŭ eduk'i ili'n. “ Ni konstat'is du'obl'ig'o'n de la kvant'o de lern'ant'o'j en tiu'j lern'ej'o'j, kie ni dis'don'as nutr'aĵ'o'j'n ”, dir'is Leach. “ La plej grand'a'n em'o'n lern'i ni konstat'as ĉe mal'grand'a'j knab'in'o'j. Ekzempl'e en Pakistan'o, kie ni komenc'is la program'o'n, proksim'um'e sep el 100 ir'is al la lern'ej'o. Nun, kiam ni liver'as manĝ'o'j'n, ven'as 90. ”

    Kun'labor'ant'o'j de MONATO decid'is part'o'pren'i en la ag'ad'o “ Nutr'u la infan'o'j'n ” kaj jam donac'is nutr'aĵ-pak'aĵ'o'j'n al la fond'aĵ'o. Leg'ant'o'j de MONATO, kiu'j vol'as help'i for'ig'i mal'sat'o'n inter la infan'o'j de la mond'o, pov'as far'i sam'e kaj aĉet'i tia'j'n pak'aĵ'o'j'n kun 30 komplet'a'j manĝ'o'j per'e de Flandr'a Esperant'o-Lig'o kontraŭ po 31 eŭr'o'j. Volont'ul'o de FEL zorg'os pri tio, ke la eksped'o okaz'u al la bezon'ant'a'j infan'o'j.

    Paul PEERAERTS

    Konsekvenc'o'j de ekonomi'a'j trans'form'o'j

    Post 12 jar'o'j da reform'o'j la efik'ec'o de la ĉeĥ'a ekonomi'o ne signif'e trans'paŝ'as la nivel'o'n ating'it'a'n en la jar'o 1989. Dum'e mal'bon'iĝ'is la pozici'o de la land'o en inter'naci'a kompar'o kaj mal'kresk'is eĉ la nivel'o de t. n. soci'a konsum'o .

    La reg'ist'ar'a ekonomi'a politik'o antaŭ 12 jar'o'j mal'hav'is koncept'o'n, baz'it'a'n sur profund'e el'labor'it'a analiz'o de la evolu'o de la naci'a mastr'um'ad'o kaj prognoz'o rilat'e al aspekt'o'j material'a'j, energi'a'j, invest'a'j, esplor'a'j, kapital'a'j, labor'a'j, teritori'a'j, komerc'a'j kaj social'a'j. El'ir'punkt'o por orient'iĝ'o de la ĉeĥ'a ekonomi'o dev'is est'i ankaŭ klar'e struktur'it'a vid'o baz'it'a sur pli bon'a uz'o de la ekonomi'a'j il'o'j.

    Bon'e el'labor'it'a projekt'o...

    Tamen est'is tia koncept'o. Pri ĝi okup'iĝ'is Prognoz'a Institut'o en la 80aj jar'o'j. Oni propon'is la neces'a'j'n struktur'a'j'n ŝanĝ'o'j'n por ating'i pli alt'a'j'n labor'produkt'iv'ec'o'n, kvalit'o'n kaj efik'ec'o'n. Sam'temp'e kun ĉi tiu stud'o oni komenc'is diskut'o'n pri tut'a ar'o da reform'a'j paŝ'o'j, kiu'j'n la tiam'a stat'o de la ĉeĥ'a ekonomi'o postul'is. Krom inter'ven'o'j en mastr'um'a'n meĥanism'o'n tio rilat'is al struktur'a manovr'o, mal'pez'ig'ont'a la ekonomi'o'n kaj direkt'ont'a ĝi'n de mal'intens'a'j font'o'j de dis'volv'o al pli scienc'teknik'a dis'volv'o.

    Tem'is pri lim'ig'ad'o de mult'a'j branĉ'o'j kiel metalurgi'o, el'ter'ig'ad'o de erc'o'j kaj hejt'aĵ'o'j, amas'a kemi'o, produkt'ad'o de cement'o, ktp, sed ankaŭ de pez'a maŝin'konstru'ad'o. Mal'e est'is evolu'ig'ot'a produkt'ad'o de preciz'a maŝin'konstru'ad'o, elektron'ik'o, komput'ik'o, alt'kvalit'a'j material'o'j, pre'fabrik'aĵ'o'j kaj luks'a'j produkt'o'j. Struktur'a'j ŝanĝ'o'j dev'is traf'i ankaŭ la nutr'aĵ'industri'o'n. Tiu'j struktur'a'j ŝanĝ'o'j dev'is est'i tre akr'a'j en la prognoz'it'a period'o de la jar'o'j 1990-2010.

    ... sed oni ne uz'is ĝi'n

    La plen'e prav'ig'it'a modern'ig'o de la struktur'o post la jar'o 1990 est'is efektiv'ig'at'a sol'e help'e de sovaĝ'a aktiv'iĝ'o de la merkat'o kaj rigor'a konkurenc'a batal'o. Oni streb'is nur al la plej rapid'a trans'form'o. La ekonomi'a'j ŝanĝ'o'j ne hav'is sufiĉ'a'n instituci'a'n kaj leĝ'a'n kadr'o'n. La tut'a proced'o perd'is regul'ig'it'a'n karakter'o'n, al'port'is grand'a'n ekonomi'a'n mal'ekvilibr'o'n kaj soci'a'j'n sekv'o'j'n. El tio origin'as la histori'o de la ĉeĥ'a specif'aĵ'o “ tunel'ad'o ” ( grand'a dis'ŝtel'ad'o de et'a'j invest'ant'o'j kaj ŝpar'ant'o'j far'e de propriet'ul'o'j aŭ pint'a'j estr'o'j de propriet'part'o'j ).

    La rapid'a liberal'ig'o el'vok'is alt'a'n inflaci'o'n. Tio kaŭz'is, ke kredit'o'j est'is tro mult'e'kost'a'j kaj financ'a'j rimed'o'j por entrepren'o'j tre lim'ig'it'a'j. Mal'ferm'o de la intern'a merkat'o por import'o lim'ig'is la ampleks'o'n de la en'land'a postul'ad'o kaj la rendiment'o'n de la en'land'a produkt'ad'o de konsum'var'o'j kaj nutr'aĵ'o'j. Ankaŭ la dis'fal'o de Ĉeĥ'o'slovaki'o negativ'e influ'is la situaci'o'n.

    Privat'ig'ad'o kiel nur ŝanĝ'o de propriet'ec'o ne pov'is al'port'i kresk'o'n de efektiv'ec'o. Okaz'is nur hav'aĵ'renvers'o sen determin'o de la strategi'a funkci'o de la ŝtat'o, plur'ism'o de propriet'o'form'o'j, leĝ'a protekt'o kaj kontrol'o de la tut'a proced'o. Invest'a'j fondus'o'j aĉet'is propriet'part'o'j'n sen konkret'a imag'o pri la est'ont'o de la akir'it'a entrepren'o. Problem'a'j privat'ig'a'j kredit'o'j mal'struktur'is la bank'a'n sistem'o'n. Montr'iĝ'is, ke kriteri'o de la privat'ig'a proced'o dev'is est'i efektiv'a plen'um'o de propriet'o'rajt'o'j, kio al'port'us re'struktur'ad'o'n kaj san'ig'o'n de entrepren'o'j anstataŭ de ili'a sen'brid'a dis'vend'iĝ'ad'o je oft'e tre mal'alt'a'j prez'o'j.

    Lern'i el pas'int'ec'o

    Mult'a'j ekster'land'a'j ekonomik'ist'o'j pri'juĝ'as la tra'pas'o'n de la trans'form'o'j en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o negativ'e. Ili atent'ig'as, ke kresk'as en la land'o'j de la est'int'a soveti'a blok'o la kvant'o de hom'o'j sub la lim'o de mal'riĉ'ec'o. La evolu'o en Ĉeĥi'o ne konduk'is al la dezir'at'a pli'bon'iĝ'o de la ekonomi'a struktur'o. Pli'bon'iĝ'o de iu'j indic'o'j ( ekologi'a'j sekv'o'j, konsum'o de energi'o ) est'iĝ'is en koneks'o kun la ekonomi'a stagn'ad'o. Tut'a vic'o da perspektiv'a'j branĉ'o'j mal'aper'is. Mal'kresk'o de okup'at'ec'o est'as sekv'o de tiu'j spontane'a'j struktur'a'j ŝanĝ'o'j. Al tiu ekonomi'a struktur'o ankaŭ mank'as lig'o kun la ekonomi'a evolu'o en ekster'land'o.

    Nun star'as la demand'o kiel korekt'i la erar'o'j'n de antaŭ'a'j reg'ist'ar'o'j. La kadr'o'n por aplik'o de ekonomi'a'j il'o'j dev'us en struktur'a politik'o kre'i ŝtat'a'j cel'a'j program'o'j. Komenc'i labor'o'n en tiu'j strategi'a'j program'o'j dev'us centr'a'j organ'o'j, ekzempl'e ministr'ej'o'j. Ankaŭ ar'o da okcident'eŭrop'a'j land'o'j uz'as metod'o'j'n de strategi'a direkt'ad'o. Sen ili ne est'os ebl'e el'ten'i la sen'ĉes'e pli grand'a'n konkurenc'o'n. Tio est'as task'o de la nun'a ĉeĥ'a reg'ist'ar'o.

    Josef MENDL

    Medal'o du'flank'a

    La grand'a'j fi'ul'o'j kaj fripon'o'j de l ’ mond'o nun'temp'e preskaŭ ĉiu'j est'as ne'blank'ul'o'j. Aktual'e en la fokus'o de ( ne nur ) la uson'a interes'o est'as precip'e la irak'a Robert Gabriel Mugabe, prezid'ant'o de Zimbabv'o. Brutal'e kaj teror'e li for'pel'as blank'a'j'n bien'ul'o'j'n por ( laŭ la propagand'o ) re'don'i ties teren'o'j'n al propr'a'j popol'an'o'j. Tamen ne ordinar'a'j'n hom'o'j'n li regal'as per rab'it'a'j kamp'ar'o'j, sed donac'as ili'n al si'a'j parti'an'o'j kaj oficir'o'j. Daŭr'e li re'gurd'as, ke minimum'e 2900 blank'ul'o'j dev'os for'las'i si'a'j'n plant'ej'o'j'n.

    Tabak'o, ne gren'o

    Okcident'o est'is terur'ig'it'a pri la fi'ag'ad'o de Mugabe, precip'e kiam okaz'is murd'o'j, kaj akuz'is li'n : per for'pel'o de blank'ul'o'j li kresk'ig'as mal'sat'o'n de la loĝ'ant'ar'o! Tia asert'o, tamen, est'as stult'a kaj rid'ind'a. Jes, la 4500 blank'a'j bien'ul'o'j posed'as du tri'on'o'j'n de plej bon'a'j agr'o'j en Zimbabv'o, tamen la plej mult'a'j ne kultiv'as gren'o'n sed tabak'o'n. 70 procent'o'j'n de maiz'o, plej grav'a gren'o por nutr'i zimbabv'an'o'j'n, kultiv'as nigr'ul'o'j sur mal'fekund'a'j teren'o'j, kiu'j'n las'is al ili la blank'ul'o'j. En la jar'o 1999, ekzempl'e, el agr'ar'var'o'j eksport'it'a'j de Zimbabv'o 31, 8 % est'is tabak'o.

    La sen'posed'ig'o de blank'ul'o'j sen'dub'e est'as brutal'a kaj kontraŭ'leĝ'a. Sed ĝi est'as nur et'a scen'o en mond'vast'a tragedi'o de sen'propriet'ig'ad'o : ĉiu'n jar'o'n oni dev'ig'as milion'o'j'n da kamp'ar'an'o'j for'las'i si'a'j'n teren'o'j'n, kun katastrof'a'j sekv'o'j por nutr'ad'o de loĝ'ant'o'j. Sed pri tio neniu okcident'a amas'komunik'il'o raport'as tiom emoci'e kiom pri for'pelad'o de blank'ul'o'j en Zimbabv'o. Antaŭ dek jar'o'j, ekzempl'e, en Tanzani'o oni for'pel'is 40 000 indiĝen'o'j'n por ke Kanad'o tie kultiv'u tritik'o'n, kiu'n en Tanzani'o manĝ'as nur blank'ul'o'j. La bien'ul'o'j kun'labor'is kun kanad'a'j kompani'o'j kaj gajn'is mult'a'n mon'o'n —la nigr'ul'o'j, kiu'j bezon'is maiz'o'n kaj fazeol'o'n, por la unu'a foj'o mal'sat'is. Nun Briti'o plan'as eĉ pli gigant'a'n projekt'o'n tia'n en Hindi'o, kie oni vol'as sen'posed'ig'i 20 milion'o'j'n da hom'o'j.

    Liber'a merkat'o

    Koncern'a'j inter'naci'a'j instituci'o'j, ekzempl'e Inter'naci'a Mon'a Fondus'o ( IMF ) kaj Mond'a Bank'o, kaj okcident'a'j ŝtat'o'j kun Uson'o kaj Eŭrop'a Uni'o ( EU ) ĉe'pint'e krom'e detru'as tradici'a'j'n struktur'o'j'n en Afrik'o per si'a'j metod'o'j nom'e de liber'a merkat'o. Kaj EU kaj Uson'o protekt'as si'a'j'n bien'ul'o'j'n kaj kamp'ar'an'o'j'n, kiu'j je tro alt'a kost'o produkt'as tro mult'a'j'n nutr'aĵ'o'j'n ( gren'o'n kaj legom'o'j'n, lakt'o'n kaj viand'o'n ), kiu'j'n ne ebl'as vend'i je honest'a'j prez'o'j. La reg'ist'ar'o'j per gigant'a'j sum'o'j subvenci'as tio'n kaj en “ liber'a tut'mond'a merkat'o ” vend'as si'a'j'n agrar-produkt'o'j'n al evolu'land'o'j je sub'nivel'a'j prez'o'j kaj tiel ruin'ig'as ties hejm'a'j'n merkat'o'j'n. Sekv'e la hom'o'j far'iĝ'as pli kaj pli mal'riĉ'a'j kaj pli kaj pli depend'a'j de ekster'a help'o.

    Promes'o'j, nur promes'o'j

    NAO ( Nutr'aĵ'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aĵ'o de UN ) en si'a ĵus publik'ig'it'a aktual'a raport'o plend'as, ke okcident'a'j ŝtat'o'j neniel real'ig'is si'a'j'n grandioz'a'j'n promes'o'j'n, en'e de dek'o da jar'o'j du'on'ig'i la nombr'o'n de mal'sat'ul'o'j tut'mond'e. Mal'e, la reg'ist'ar'o'j eĉ halt'ig'is projekt'o'j'n per kiu'j oni intenc'is reform'i kaj antaŭ'e'n'ig'i agr'o'kultur'ad'o'n en evolu'land'o'j, ekzempl'e per dispon'ig'ad'o de fekund'a teren'o al kamp'ar'an'o'j. Sed ĝust'e tio est'us la sol'a help'o en Afrik'o, ĉar et'a'j bien'o'j mult'e pli profit'e pov'as util'ig'i agr'o'j'n ol gigant'a'j plant'ej'o'j laŭ stil'o de blank'ul'o'j, kiu'j industri-manier'e ekspluat'as teren'o'j'n per ĉiam sam'a'j plant'o'j ( ekzempl'e tabak'o, kiel en Zimbabv'o ). Bien'et'o'j pri'labor'at'a'j de indiĝen'o'j garanti'as nutr'ad'o'n de indiĝen'o'j. Sed tio ne interes'as la okcident'a'j'n eks'koloni'ist'o'j'n, kiu'j prefer'as donac'i impost-mon'o'n al hejm'a'j kamp'ar'an'o'j anstataŭ al mal'sat'ul'o'j en Afrik'o. Sekv'e ties nombr'o ne mal'kresk'is sed daŭr'e kresk'as, spit'e al la menci'it'a'j grandioz'a'j okcident'a'j promes'o'j, proklam'it'a'j dum pomp'a'j pint'a'j konferenc'o'j.

    Ĉiu medal'o hav'as du flank'o'j'n, ankaŭ la zimbabv'a. Precip'e ĉar eks'koloni'ist'a Briti'o ne permes'is kaj ne financ'is agr'ar-reform'o'n en Zimbabv'o, Mugabe sen'posed'ig'as blank'ul'o'j'n, tio est'as mal'bon'eg'a kaj fi'a. Ĉar, kiel menci'it'e, ĉiu medal'o hav'as du flank'o'j'n.

    Stefan MAUL

    Virus'o'j

    Kutim'e vi vid'as sur tiu ĉi paĝ'o la fot'o'n de Stefan Maul, ni'a ĉef'redaktor'o, kaj li'a'n en'konduk'o'n. Ĉi-monat'e tamen li est'as handikap'it'a, ĉar traf'is li'n... virus'o, aŭ pli ĝust'e dir'it'e : virus'o traf'is li'a'n komput'il'o'n. Pro tio Stefan skrib'is al la el'don'ej'o, ne ret'e sed faks'e : “ Mi ne risk'as uz'i la komput'il'o'n kaj sekv'e ne pov'as send'i la en'konduk'o'n. Mi esper'as, ke fak'ul'o'j semajn'fin'e pov'os esplor'i kaj eventual'e sen'virus'ig'i la komput'il'o'n. ”

    Komput'il'a'j virus'o'j neniam est'is agrabl'a'j, sed la komenc'o de oktobr'o montr'iĝ'is apart'e mal'facil'a. La nun jam fi'fam'a Inter'ret-verm'o Tanatos, popular'e nom'it'a cim-urs'o , dis'vast'iĝ'is en'e de kelk'a'j tag'o'j tra la tut'a Vindoz'o-mond'o, inkluziv'e de la esperant'ist'a vindoz'a mond'o, kaj est'is dis'vast'ig'it'a de ĝi, part'e pro ne'sci'o, part'e pro uz'ad'o de ne'sekur'a'j poŝt'o'program'o'j. Cim-urs'o ne nur kopi'is, kiel si'a'j mult'a'j antaŭ'ul'o'j, adres'o'j'n el la komput'il'o'j de la infekt'it'o'j, sed krom'e kopi'is ret'mesaĝ'o'j'n kaj plu'send'is ili'n tra la tut'a mond'o. Ret'em'ul'o'j do ricev'is mesaĝ'o'j'n, kiu'j ŝajn'e ven'is de kon'at'a'j person'o'j, en'hav'ant'a'j'n tekst'o'n, kiu ŝajn'e est'is destin'it'a por ili. Mult'a'j sekv'e tut'e ne suspekt'is, ke tem'as pri virus'o-al'send'o. Dis'vast'iĝ'is ekzempl'e virus'a leter'o, kiu ŝajn'e ven'is de

    xml : lang= " zxx "> retmonato-a@fel. esperant'o. be
    sed real'e ven'is de tut'e ali'a person'o, kiu hav'is tiu'n adres'o'n ie en si'a komput'il'o.

    Cim-urs'o ne ver'e est'as danĝer'a, sed iom mal'agrabl'a virus'o. Se vi send'as per'ret'e tre intim'a'n leter'o'n al vi'a am'at'o, ne kred'u, ke nur vi ambaŭ pov'as leg'i ĝi'n. Ni'a urs'o diligent'e pri'zorg'as, ke du tag'o'j'n post'e tiu leter'o trov'iĝ'as en cent'o'j da ali'a'j komput'il'o'j, pret'a por est'i legat'a kaj ĝu'at'a...

    Ĉu do kial'o por ek'tim'i? Ne, panik'o est'us tre mal'konven'a. Se vi hav'as vindoz'a'n komput'il'o'n kaj se vi ret'um'as, zorg'u hav'i bon'a'n kontraŭ'virus'il'o'n, kiu aktual'ig'as si'n minimum'e ĉiu'tag'e. MONATO vend'as tia'n program'o'n ( vid'u inter la anonc'o'j ). Ankaŭ al Stefan Maul ni rekomend'as aĉet'i ĝi'n. Tiam vi pov'os leg'i ven'ont'monat'e de'nov'e li'a'n en'konduk'o'n ĉi-lok'e!

    Sincer'e vi'a

    Paul PEERAERTS

    Ŝuld'ant'a lepor'o

    En la litov'a urb'o Kaunas iu'n vendred'a'n post'tag'mez'o'n sur'strat'e aper'is hom'grand'a lepor'o, kiu sur'hav'is ŝild'o'n “ Mi ŝuld'as ”. Tiu ne'atend'it'a gast'o intenc'is vizit'i kelk'a'j'n entrepren'o'j'n de la urb'o, kies total'a ŝuld'o ating'as ĉirkaŭ 145 000 eŭr'o'j'n.

    Lepor'o est'as tut'e nov'a manier'o por en'kas'ig'i ŝuld'o'j'n. Tio'n iniciat'is dek'jar'a kompani'o Gelvora , cert'a pri efik'o de tiu metod'o. Lepor'o simbol'as tim'o'n kaj mal'kapabl'o'n kaj inform'as la soci'o'n pri mal'taŭg'a kondut'o de la ŝuld'ant'o kaj li'a mal'dezir'o plen'um'i akcept'it'a'j'n dev'o'j'n.

    Komenc'e la lepor'o dev'os vizit'ad'i ŝuld'ant'a'j'n entrepren'o'j'n, ne nur en la du'a litov'a urb'o Kaunas, sed ankaŭ tra la tut'a land'o. Post'e ĝi aper'os ankaŭ ĉe ŝuld'ant'a'j loĝ'ant'o'j.

    Oni'dir'e nun en Litovi'o divers'a'j entrepren'o'j unu al ali'a ŝuld'as ĉirkaŭ ses miliard'o'j'n da eŭr'o'j. Por la nov'a serv'o Gelvora de si'a klient'ar'o pet'as inter 4 kaj 20 % de la en'kas'ig'it'a sum'o. Pri la serv'o vigl'e ek'interes'iĝ'is kompani'o'j, kiu'j liver'as divers'a'j'n komun'um'a'j'n serv'o'j'n por loĝ'ant'o'j kaj kiu'j plend'as pri kresk'ant'a'j ŝuld'o'j.

    LAST

    Fru'a frugileg'a tradici'o

    En la pas'int'a Litovi'o tradici'is la printemp'a frugileg'a bal'o : tiam oni mult'e ĉas'is kaj manĝ'is la bon'gust'a'n kamp'o'korv'o'n ( Corvus frugileg'us ) kaj per bal'o fest'is la rikolt'o'n. Nun'temp'e, tamen, la litov'o'j ne mult'o'n sci'as pri iam'a'j tiu'fest'a'j mor'o'j, sed la 44-jar'a jur'ist'o Andrius Gudzinskas vol'as re'viv'ig'i ĉi tiu'n tradici'o'n.

    Efektiv'e, laŭ Gudzinskas, la ĉas'ad'o de la frugileg'o ( ankaŭ nom'at'a kamp'o'korv'o ) ne nur aktual'ig'as la tradici'o'n sed ankaŭ help'as lim'ig'i la nombr'o'n de bird'o'j, kiu'j mal'pur'ig'as kaj bru'ig'as urb'o'j'n. Antaŭ 12 jar'o'j li kontakt'is du mal'jun'a'j'n ĉas'ist'o'j'n, kiu'j memor'is kiel mort'ig'i la frugileg'o'j'n kaj ili'n manĝ'o'cel'e prepar'i.

    Vent'eg'as

    Ĉio kutim'e okaz'as fin'e de maj'o aŭ komenc'e de juni'o, kiam la id'o'j jam kapabl'as el'ir'i el la nest'o'j kaj ek'sid'i sur la nest'o'rand'o'j'n. Neces'as cel'i tiel, ke per unu paf'o oni traf'u kelk'a'j'n bird'o'j'n. Foj'e, kiam vent'eg'as, super'flu'as paf'i : sufiĉ'as pren'i sitel'o'j'n kaj kolekt'i bird'et'o'j'n el'arb'e fal'int'a'j'n.

    La unu'a'n foj'o'n Andrius sukces'is kapt'i 34 bird'id'o'j'n. La rekord'o est'as 187. Inter'temp'e la frugileg'o-bal'o'j pli kaj pli popular'iĝ'as, tiel ke apenaŭ rest'as sufiĉ'e da viand'o por manĝ'i, nur por gust'um'i. La viand'o simil'as tiu'n de kok'id'o ; pas'int'e oni manĝ'is ĝi'n kontraŭ ikter'o. Spic'o'j help'as sub'prem'i la iom ne'kutim'a'n odor'o'n de la viand'o, kaj kutim'e oni kun'trink'as bier'o'n.

    Laimius STRAžNICKAS / pg

    “ Pom'o ” ankoraŭ ne manĝ'ebl'a

    Ĉiam'a problem'o de la rus'a'j demokrat'o'j est'is la mal'kapabl'o trov'i inter'konsent'o'n. La rezult'o de tiu ĉi mal'kompromis'em'o est'as ke, kvankam sufiĉ'e mult'a'j hom'o'j en Rusi'o sub'ten'as dekstr'a'j'n fort'o'j'n, en la parlament'a'j elekt'o'j la dekstr'ul'o'j tradici'e mal'gajn'as jen al komun'ist'o'j, jen al ĉe-prezid'ant'a centr'ism'a parti'o.

    Sam'e okaz'as pri la elekt'o'j de ŝtat'prezid'ant'o : ĝis nun ne ebl'is pens'i pri komun'a “ dekstr'a ” kandidat'o. La problem'o, cert'e, est'is ne en la politik'a'j kaj ekonomi'a'j sfer'o'j ( pri ili dekstr'ul'o'j, natur'e, hav'as pli-mal'pli sam'a'j'n opini'o'j'n ), sed en la ambici'o'j de la gvid'ant'o'j. Tio, cert'e, tre mal'help'as la ĝeneral'a'n dekstr'a'n mov'ad'o'n.

    Ŝajn'e la gvid'ant'o'j de dekstr'a'j parti'o'j kaj parti'et'o'j, inter kiu'j ĉef'rol'as Jabloko ( pom'o ) kaj SPS ( Uni'o de Dekstr'a'j Fort'o'j ), ek'kompren'is la minac'o'n. Do kadr'e de Tut'rusi'a Demokrati'a Konferenc'o en oktobr'o 2002 est'is decid'it'e unu'iĝ'i por la parlament'a'j elekt'o'j kaj propon'i komun'a'n kandidat'o'n por la ŝtat'prezid'ant'ec'o.

    Tamen ĉiu'j klar'e kompren'as, ke Vladimir Putin, se li decid'os kandidat'iĝ'i —kaj li ja nepr'e decid'os —est'os re'elekt'it'a en 2004. Do la promes'it'a kaj ver'e atend'at'a unu'iĝ'o de la rus'a'j dekstr'ul'o'j, kiu'j ne pov'os bon'e organiz'iĝ'i dum la rest'ant'a'j 18 monat'o'j ( tro mank'as temp'o ), serv'os kiel bon'eg'a trejn'iĝ'o por la sekv'ont'a kampanj'o, kiam Putin ( kred'ebl'e ) ne plu pretend'os pri la rus'a tron'o. En 2008 do Rusi'o la unu'a'n foj'o'n hav'os ebl'o'n spert'i efektiv'e demokrati'e alternativ'a'j'n elekt'o'j'n.

    Grigorij AROSEV

    La Ok'a Koridor'o

    Okaz'e de tut'eŭrop'a'j konferenc'o'j de ministr'o'j pri transport'o ( Kret'o, 1994 kaj Helsink'o, 1997 ), al jam ekzist'ant'a transport-ret'o por okcident'a Eŭrop'o al'don'iĝ'is projekt'o por simil'a ret'o en orient'a Eŭrop'o. Tiu last'a konsist'as el dek “ koridor'o'j ” ( laŭ la eŭrop'a transport'ĵargon'o ), numer'it'a'j per rom'a'j cifer'o'j I ĝis X. Por Albani'o grav'as koridor'o VIII ( voj'o, fervoj'o kaj mar'haven'o ; 1300 km ; Durrës-Varna ) kaj, iom, koridor'o X ( voj'o kaj fervoj'o ; 2360 km ; Salzburg-Tesalonik'o ).

    La ital'a ministr'o pri ekster'land'a komerc'o, Adolf'o Urs'o, deklar'is, ke por Itali'o Albani'o est'as la en'ir'ej'o en Balkani'o'n. Tial, la konstru'ad'o de la Ok'a Koridor'o est'as grav'eg'a por ambaŭ land'o'j. Per ĝi Albani'o iĝ'os transit'a punkt'o inter la okcident'a kaj orient'a merkat'o'j. Ankaŭ la dis'volv'iĝ'o de sud'a Itali'o mal'rekt'e est'as lig'it'a al ĝi.

    Ankaŭ akv'o kaj elektr'o

    Itali'o est'as pret'ig'ant'a elektr'o-energi'a'n lig'o'n kun Albani'o. Akv'o'dukt'o de la akv'o'font'o'j de Bistrice kaj Sarandë en sud'a Albani'o proviz'os per trink'akv'o la ital'a'n region'o'n de Puglia.

    Invest'o'j en Albani'o tre interes'as ital'o'j'n. Si'a'flank'e, Albani'o star'ig'is agent'ej'o'n por stimul'i el'ekster'land'a'j'n invest'o'j'n. Krom la transport'lig'o'j est'as bezon'at'a'j kredit'lini'o'j, garanti'a'j sistem'o'j kaj fisk'a'j facil'ig'o'j. Itali'o jam est'as unu el la ĉef'a'j komerc'a'j partner'o'j de Albani'o. Ĝi'a'j eksport'o'j al Itali'o ating'as 70 % de la tut'o, ĝi'a'j import'o'j el Itali'o 30 %. En Albani'o ag'ad'as ĉirkaŭ 500 ital'a'j produkt'a'j kaj komerc'a'j entrepren'o'j.

    La Dek'a Koridor'o plej grav'a

    Dum'e la grek'a reg'ist'ar'o, en'e de la Eŭrop'a Komision'o kaj kun'labor'ant'e kun Serbi'o, far'as si'a'n plej'ebl'o'n por kontraŭ'star'ig'i al la Ok'a Koridor'o ( okcident'a-orient'a ) la Dek'a'n Koridor'o'n ( nord'a'n-sud'a'n ) tra'pas'ant'a'n Serbi'o'n kaj ating'ant'a'n Tesalonik'o'n.

    Bardhyl SELIMI

    Ĉu la hom'ar'o lern'is pens'i per la lingv'o?

    La anatomi'e modern'a'j hom'o'j ekzist'as de antaŭ 120 000-150 000 jar'o'j. Ili ek'est'is en Afrik'o, sam'e kiel ĉiu'j antaŭ'a'j hom'o'speci'o'j. De tie ili dis'vast'iĝ'is sur Eŭrop'o'n, Azi'o'n kaj Aŭstrali'o'n. En la “ Proksim'a Orient'o ”, precip'e en Israel'o kaj Liban'o, la plej fru'a'j trov'ej'o'j aĝ'as preskaŭ 100 000 jar'o'j'n, en sud'a Eŭrop'o kaj centr'a Azi'o ĉ. 40 000 jar'o'j'n. Nord'a'j Eŭrop'o, Azi'o kaj Amerik'o tiam est'is kovr'it'a'j de glaci'o. En tiu'j region'o'j tiam jam de pli ol 100 000 jar'o'j viv'is neandertal'ul'o'j. Ili est'as klar'e disting'ebl'a'j anatomi'e de si'a'j pli modern'a'j parenc'o'j, sed dum la unu'a temp'o ne est'is grand'a diferenc'o en kultur'o kaj teĥnologi'o.

    Kromanjon'ul'o'j

    Sed antaŭ 40 000 jar'o'j, mez'e de la pas'int'a glaci'a epok'o, okaz'is kultur'a salt'o en'e de nur kelk'mil jar'o'j. Aper'is mult'e pli rafin'it'a'j teknik'o'j, il'o'j, sci'o'j pri trakt'ad'o de mult'a'j material'o'j. La port'ant'o'j de tiu kultur'o, nom'at'a'j Santander. La plej aĝ'a'j pentr'aĵ'o'j ek'est'is antaŭ preskaŭ 40 000 jar'o'j, kvankam oni trov'is en nord'a Israel'o tip'a'j'n kromanjon'a'j'n instrument'o'j'n far'it'a'j'n jam 5000 jar'o'j'n antaŭ'e. En'e de ĉ. 10 000 jar'o'j tiu kultur'a revoluci'o dis'vast'iĝ'is sur la tut'a ter'o. Tio eĉ inklud'as Amerik'o'n, en kiu'n en'migr'is hom'o'j antaŭ 30 000-35 000 jar'o'j tra Bering'a Mar'kol'o. Tiu mar'kol'o tiam est'is sek'a, ĉar la mar'nivel'o est'is cent metr'o'j'n pli mal'alt'a ol nun pro la mult'a akv'o lig'it'a en form'o de glaci'o. Ali'flank'e la mar'bord'o'j est'is sen'glaci'a'j pro la tiam'a period'o iom pli varm'a ol antaŭ'e kaj post'e. Aŭstrali'o tiam est'is de'nov'e izol'it'a. Pli'a'j'n 10 000 jar'o'j'n post'e est'is mal'aper'int'a'j la neandertal'ul'o'j, kvankam ili ekzist'is kun'e kun modern'a'j hom'o'j en la sam'a region'o ( Proksim'a Orient'o ) dum 60 000 jar'o'j kaj ebl'e eĉ kun'e viv'is.

    Est'as fascin'a demand'o, kiel tia revoluci'o okaz'is. Ian Tattersall, uson'a antrop'olog'o, propon'as nov'a'n teori'o'n por klar'ig'o. Unu'e li atent'ig'as, ke la kromanjon'ul'o'j anatomi'e ne est'as disting'ebl'a'j de si'a'j antaŭ'ul'a'j modern'a'j hom'o'j. Li propon'as, ke ili eĉ ne est'as nov'a ras'o aŭ trib'o, kiu dis'vast'iĝ'is kaj for'mort'ig'is si'a'j'n mal'pli kapabl'a'j'n parenc'o'j'n. Tio est'us est'int'a mond'vast'a buĉ'ad'o, kiu'n oni est'us arkeologi'e el'trov'int'a. Laŭ li, anstataŭ'e dis'vast'iĝ'is la kultur'o, la teknik'o'j kaj sci'o'j. Tiu'j pov'as dis'vast'iĝ'i facil'e kaj rapid'e, se la sci'o'j ating'as hom'o'j'n jam dis'vast'iĝ'int'a'j'n, kiu'j est'as kapabl'a'j lern'i. Sed en tiu procez'o evident'e dev'as est'i iu detal'o, en kiu la neandertal'ul'o'j ne pov'as sekv'i, tiel ke ili hav'is grav'a'n mal'avantaĝ'o'n en konkur'ad'o pri nutr'aĵ'o. Kial ili ne pov'is lern'i tia'j'n kapabl'o'j'n, kvankam ili hav'is cerb'o'n sam'e grand'a'n kaj dum dek'o'j da jar'mil'o'j inter'ŝanĝ'is teknik'a'j'n ating'aĵ'o'j'n kun la sam'temp'a'j modern'a'j hom'o'j?

    La lingv'o decid'is

    Laŭ Tattersall la decid'a diferenc'o est'as, ke la parol'ad'a aparat'o de la modern'a hom'o est'as pli evolu'int'a ol tiu de neandertal'ul'o ( vid'u la bild'o'n ). Special'e la pli grand'a faring'a spac'o ebl'ig'as el'ig'i son'o'j'n kun ver'e fajn'a'j diferenc'o'j. Kontraŭ'e, neandertal'ul'o'j ver'ŝajn'e hav'is nur mal'grand'a'n gam'o'n da son'o'j. Est'as evident'a la avantaĝ'o don'at'a de la lingv'o por komunik'ad'o kaj lern'ad'o de komplik'a'j sci'o'j kaj eĉ abstrakt'a'j ide'o'j. ( Pri tio atent'ig'is ankaŭ ali'a'j, ekzempl'e Ivo Lapenna, sed sen sub'ten'o el arkeologi'o aŭ kultur'histori'o. ) Help'e de inter'parol'ad'o eĉ ebl'as, kun'labor'ant'e, evolu'ig'i ide'o'j'n kaj invent'aĵ'o'j'n. Cert'e post si'a ek'est'o, la lingv'o rapid'e dis'vast'iĝ'is inter ekzist'ant'a loĝ'ant'ar'o jam kapabl'a diferenc'ig'e prononc'i kaj aŭskult'i kaj abstrakt'e pens'i. ( Kontraŭ'e al Tattersall, mi ne parol'as pri “ invent'o ” de la lingv'o. Tem'as pri evolu'ad'a procez'o, kiu cert'e bezon'is mult'a'j'n generaci'o'j'n. Ankaŭ ver'ŝajn'e ne est'is nur unu pra'lingv'o. Oni ebl'e pov'as kompar'i la invent'ad'o'n de la skrib'o en histori'a temp'o : Post la unu'a aper'o est'is el'pens'at'a'j mult'a'j skrib'manier'o'j, kelk'a'j laŭ unu'a model'o, ali'a'j sen'depend'e, kaj daŭr'is 3000 jar'o'j'n ĝis evolu'ig'o de bon'e funkci'ant'a liter'skrib'o. )

    Koncern'e la cerb'o'n, ne sufiĉ'as ĝi'a grand'ec'o por facil'e lern'i lingv'o'n kaj abstrakt'e pens'i. Laŭ biolog'o'j, la nun'a'j hom'o'j hav'as antaŭ'form'it'a'n ( hered'it'a'n ) inter'ŝalt-ret'o'n de neŭron'o'j, kiu tre facil'ig'as lern'ad'o'n de lingv'o'j. Tattersall supoz'as, ke tia neŭron'ret'o jam evolu'is sufiĉ'e long'e —ebl'e 10 000-20 000 jar'o'j'n —antaŭ ol ĝi est'is uz'at'a por parol'i, kaj tiel kompren'ig'as, kial la kultur'a salt'o pov'is dis'vast'iĝ'i tiom rapid'e. Sed kial tiu kapabl'o dorm'is tiom long'e? Tattersall emfaz'as, ke tio est'as tut'e normal'a. Laŭ la evolu'ad'a teori'o neniu nov'a ec'o evolu'as por iu cel'o, sed nur hazard'e ek'est'as kaj pov'as post'rest'i, se ĝi ne ĝen'as. Nur post'e el'turn'iĝ'as kelk'temp'e iu taŭg'o. Oft'e iu ec'o ankaŭ est'as util'a por iu unu'a aplik'o, kaj nur mult'e pli post'e est'as el'trov'at'a nov'a aplik'o. Fam'a ekzempl'o, cit'it'a de Tattersall, est'as la plum'vest'o de best'o'j, kiu unu'e nur est'is vari'aĵ'o de varm'izol'aĵ'o kaj nur post long'a temp'o ek'serv'is por flug'ad'o. Tiel, laŭ Tattersall, la voĉ'aparat'o kaj la kapabl'o por abstrakt'a pens'ad'o jam long'e est'is uz'at'a por individu'a'j cel'o'j, kaj nur post iu temp'o est'is kombinat'a'j por evolu'ig'i lingv'o'n.

    Fascin'a aspekt'o de tiu teori'o est'as, ke ĝi don'as por la unu'a foj'o temp'o'n, kiam aper'is alt'evolu'int'a lingv'o, nom'e la epok'o'n de la kromanjon'a kultur'a revoluci'o antaŭ ĉ. 40 000 jar'o'j. En tiu rilat'o est'as interes'e, ke Joseph Greenberg [ ĝozef grinberg ], kon'at'a uson'a lingv'ist'o, el'trov'is parenc'ec'o'j'n inter la plej'mult'o de la lingv'o'j mal'nov'amerik'a'j kaj eŭrop-azi'a'j lingv'o'famili'o'j ( vid'u en MONATO 1 / 1994, paĝ'o 21 ). Ĉar la indi'an'a'j popol'o'j unu'e en'migr'is antaŭ 30 000-35 000 jar'o'j, tiu parenc'ec'o ating'as re'e'n ĝis la plej fru'a epok'o de la lingv'o'j.


    + g1. Westwood Press, 1999.

    + g2. Rotterdam 1958.

    Werner FUß

    lingv'o'politik'o

    En la antaŭ'a numer'o ĉi-lok'e Paul Peeraerts klar'ig'is, ke pro virus'o en mi'a komput'il'o mi ne pov'is verk'i, kiel kutim'e, en'konduk'o'n. Kaj li konsil'is al mi aĉet'i bon'a'n kontraŭ'virus'a'n program'o'n. Tia'n program'o'n kun'port'is la fak'ul'o, kiu ven'is por sav'i mi'n kaj mi'a'n komput'il'o'n. Li el'ŝut'is la program'o'n plej freŝ'a'n el la ret'o, kaj efektiv'e rapid'e la problem'o est'is solv'it'a : virus'o venk'it'a, preskaŭ nenio difekt'it'a. Fin'e la fak'ul'o dir'is, ke li nun montr'os al mi, kiel uz'i tiu'n ĉi kontraŭ'virus'a'n program'o'n. Sed, ho ve! Ĝi est'as komplet'e angl'a'lingv'a —kaj mi sci'as tiu'n ĉi lingv'o'n nur rudiment'e. Je mi'a demand'o, ĉu la program'o ne ekzist'as en la german'a, li klar'ig'is : “ Jes, ekzist'as versi'o'j en ali'a'j lingv'o'j, sed ili kost'as ĉirkaŭ 80 eŭr'o'j'n ; sen'pag'a est'as nur la uson'angl'a versi'o. ”

    Jen do la klar'a mesaĝ'o, kiu'n mi kompren'u : lern'u la uson'angl'a'n, por vi'a person'a profit'o. Kiu ne plen'um'as tiu'n ĉi mond'vast'a'n postul'o'n, mem kulp'as kaj dev'as pag'i. Ĉu do nun, mal'jun'a, mi fin'fin'e dev'as el'lern'i la angl'a'n lingv'o'n por ne el'spez'i mon'o'n? Hm, por tio mi dev'us pag'i sum'o'n mil'obl'a'n kompar'e al tiu'j 80 eŭr'o'j. Mi ja lern'is jam, ke german'a friz'ist'o est'as nun hair designer , ke german'a'j infan'o'j est'as kids , kaj ke vend'ej'o'j est'as ek'kon'ebl'a'j per la vort'o shop . Mi lern'is ĉe ĉiu'spec'a'j ( ankaŭ german'de'ven'a'j ) aparat'o'j kaj en mi'a japan'a aŭtomobil'o uson'angl'a'j'n vort'o'j'n kaj mal'long'ig'o'j'n, por kompren'i, kiu'j'n buton'o'j'n aŭ ŝalt'il'o'j'n mi dev'as uz'i, por ke ek'son'u radi'o aŭ ek'lum'u lamp'o. Jam de plur'a'j jar'o'j mi leg'as ( german'a'j'n ) gazet'o'j'n kun angl'a vort'ar'o ĉe-man'e.

    Ankoraŭ mi rifuz'as ofer'i mi'a'n pensi'ul'a'n temp'o'n ( kaj modest'a'n pensi'o'n ) por sekv'i kost'a'j'n kurs'o'j'n de la uson'angl'a lingv'o. Iel tiel mi sukces'as el'turn'iĝ'i. Ekzempl'e, ĉar german'a'j radi'o'staci'o'j prezent'as nun preskaŭ nur angl'a'lingv'a'j'n kant'o'j'n, mi fuĝ'as al klasik'muzik'a'j kanal'o'j. Mi esper'as, ke almenaŭ ĝis mi'a mort'o simfoni'o'j kaj koncert'o'j de Mozart, Schubert kaj Bach rest'os german'a'j, kaj ke ankaŭ muzik'o de Verdi kaj Ĉajkovskij ne far'iĝ'os uson'lingv'a.

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Du mil du

    Sadam Husajn hav'as grav'a'n problem'o'n. Ne, ni ne parol'as pri eventual'a buŝ'a Irak-atak'o sed pri stult'a rezult'o de referendum'o en Irak'o, kiu garanti'as al la grandioz'a prezid'ant'o pli'a'n fi'a'n ofic'period'o'n. La voĉ'don'ad'o'n part'o'pren'is 100 procent'o'j. Do ankaŭ ĉiu'j mal'san'a'j kaj mort'ant'a'j elekt'o'rajt'a'j irak'an'o'j hero'e sturm'is al urn'o'j por elekt'i si'a'n hero'o'n. Ne mir'ig'e est'as, ke ĉiu'j sen'escept'e voĉ'don'is por am'at'a Sadamo! Tiel, kompar'e al la antaŭ'a ( p ) referendum'o kun nur 99, 96 procent'o'j, li nun ating'is kulmin'a'n 100-procent'a'n jes'o'n. Sed, je ĉiu'j mirakl'a'j irak'a'j diabl'o'j, kiel Sadamo vol'as pli'bon'ig'i si'a'n reputaci'o'n dum post'a referendum'o? Eĉ sat'e glat'e fals'at'a statistik'o ne permes'as progres'o'n trans 100 procent'o'j.

    Nu, li pov'us ekzempl'e dis'don'i du voĉ'don'il'o'j'n anstataŭ nur unu kaj tiel ĉiu irak'an'o pov'us elekt'i li'n du'obl'e —rezult'o : 200 procent'o'j. Aŭ li pov'us organiz'i referendum'o'n tiel, ke oni rajt'as elekt'i krom li ankaŭ unu el li'a'j dubl'ant'o'j ( rezult'o sam'e 200 % ). Ho, islam'a Sadamo cert'e trov'os solv'o'n de tiu ĉi ekstrem-problem'o en koran'o, kult'a konsult'il'o ĉiutem ( p ) a, se ne antaŭ'e Buŝ'o mort'paf'os li'a'n demon'a'n demokrati'o'n.

    Long'naz'ul'o'j

    En okcident'a'j tv-demokrati'o'j, komprenble, ne ebl'as tia'j manipul'ad'o'j, ĉar ĉiam voĉ'don'ant'o'j pov'as elekt'i el minimum'e du alt'kvalit'a'j tv-alternativ'o'j, ekz. en Germani'o. Tie social'demokrat'o'j dum la aŭtun'a'j elekt'o'j rikolt'is 6000 voĉ'don'o'j'n pli ol la ali'a grand'a parti'o, krist'an'demokrat'a. Do en 80-milion'a land'o kvazaŭ mez'grand'a vilaĝ'o decid'is pri nov'a reg'ist'ar'o. Sed ŝajn'as, ke mal'venk'int'a'j krist'an'demokrat'o'j ne tro mult'e plor'as pri tio, ĉar nun ne ili sed la ali'a'j dev'as forges ( ig ) i si'a'j'n mens'log'a'j'n mensog'o'j'n far'it'a'j'n dum elekt'o'kampanj'o ; la opozici'o pov'as denunc'i “ ili tromp'as, romp'as promes'o'j'n! ” Se Pinokj'o, kies naz'o ŝvel'as post ĉiu mensog'o, est'us german'a pup'o, en Berlin'o nun reg'us nur long'naz'ul'o'j.

    Sed Pinokj'o est'as ideal'e ital'a. En Furz'a Itali'o de imperi'estr'o Berluskono mensog'as neniam neniel neniu reg'ist'o. Li saĝ'e ŝanĝ'is ĉiu'j'n leĝ'o'j'n tiel, ke neniu just'a juĝ'ist'o plu pov'as persekut'i la krim'ul'o'n —se tamen li prov'us, oni sen'indulg'e mal'dung'us li'n. Nun la propriet'ul'o de ben'at'a Itali'o plan'as, ben'e proklam'i si'n nov'a Ben'it'o ( por ne-ital'o'j : re'en'karn'iĝ'o de Ben'it'o Musolino, mal'kaŝ'a faŝist'o ).

    Nob ( e ) la kritik'o

    Brav'a Berluskono est'as konsekvenc'e inter plej laŭt'a'j laŭd'ant'o'j de l639 ; uson'a prezid'ant'o. Inter la mal'mult'a'j kritik'ant'o'j, kiu'j ne aprob'as la milit'em'o'n de Buŝ'o, est'as la mit'a Nobel-komitat'o. Do por la pac-premi'o ĝi streĉ'e serĉ'is uson'a'n prezid'int'o'n, kiu kontraŭ'as Irak-milit'o'n. Ili trov'is krist'an'a'n predik'ant'o'n, kiu preskaŭ ruin'ig'is uson'a'n ekonomi'o'n, est'is obstin'a kaj kapric'a ; dum li'a reg'ad'o fiask'is liber'ig'o de uson'a'j ostaĝ'o'j en Iran'o, sed li kis'is soveti'a'n ĉef'reg'ist'o'n Leonid Breĵnev kaj en 1978 enkarcergis en Kamp'o Davido egipt'a'n prezid'at'o'n Anvar el Sadat kaj israel'a'n ĉef'ministr'o'n Menaĥim Begin tiom long'e, ĝis sub'ig'it'e subit'e ili sub'skrib'is pac'kontrakt'o'n. Tamen, mal'just'e, ne Ĝimmi Kartero tiam ricev'is la pac-premi'o'n de Nobel sed tiu'j du eks'mal'amik'o'j. Sekv'e li vojaĝ'is tra la mond'o kaj predik'is sen'lac'e pac'o'n por bon'e impon'i al la Nobel-komitat'o, kiu fin'fin'e, just'e, pro kompat'o al la 78-jar'ul'o kaj por pun'i jun'a'n patriot'a'n Buŝ'o'n donac'is al li pac'premi'o'n, antaŭ'mort'e.

    Naft'o-hazard'o

    Mal'jun'a patr'o Buŝ'o, tiam'a uson'a prezid'ant'o, en 1989 —mal'long'e antaŭ la golf-milit'o —don'is al Sadamo grand'a'n kredit'o'n, sed ankaŭ ali'a'j okcident'a'j land'o'j ( Germani'o, Franci'o, Briti'o ) ne dolor'ig'is sed dorlot'is la irak'a'n despot'o'n, kiu nun subit'e est'as satan'o por nun'a Buŝ'o. Uson'a'j sekret-serv'o'j kre'is taliban'o'j'n por neni'ig'i soveti'a'j'n trup'o'j'n en Afgani'o, sed nun Uson'o dev'is milit'i kontraŭ taliban'o'j'n, ĉar ili simpati'is kun saŭdi-arab'a Osma bi'n Lad'e'n. Ankaŭ ekstrem-fundament'ist'a'n saŭdi-arab'a'n reĝim'o'n Uson'o ( ĝis nun ) sub'ten'as, kvankam 15 el la 19 teror'ist'o'j, kiu'j per aviad'il-bomb'o'j detru'is la kapital-tur'o'j'n de Novjork'o, est'is saŭdi-arab'a'j.

    Malic'ul'o'j asert'as, ke ĉi ĉio okaz'as nur, ĉar Saŭdi-Arabi'o kaj Irak'o dispon'as abund'e pri naft'o, kiu'n Uson'o nepr'e bezon'as por si'a'j aŭt'et'o'j kaj tank'et'o'j. Sed ni ĝu'e ĵur'as, ke tio est'as nur'a pur'a hazard'o. Ĉar karakteriz'a por Buŝ'o est'as hazard'o : li far'iĝ'is uson'a prezid'ant'o, kiel kon'at'e, nur pro iu elekt'o'hazard'o. Ŝajn'as, ke ni ĉiu'j pli kaj pli est'as reg'at'a'j nur de bizar'a'j hazard'ist'o'j. Mi do dezir'as al vi bon'fart'a'n hazard'o'n en 2003!

    Stefan MAUL

    Ne plu mal'sam'e pri sam'seks'em'o

    En septembr'o la hungar'a Konstituci'a Kort'um'o deklar'is kontraŭ'konstituci'a'j la paragraf'o'j'n 199 kaj 200 de la kriminal'a kod'o, laŭ kiu'j la “ aĝ'o de konsent'o ” est'is 14 jar'o'j en mal'sam'seks'a'j rilat'o'j, sed 18 jar'o'j en rilat'o'j sam'seks'a'j.

    Abol'o'n de ĉi tiu'j diskriminaci'a'j dispozici'o'j iniciat'is gej'a'j organiz'aĵ'o'j jam en 1993 per propon'o sub'met'it'a al la Konstituci'a Kort'um'o. Kelk'a'j organiz'aĵ'o'j, kiel la labor'grup'o Habeas Corpus , opini'as, ke la mal'fru'ad'o de la kort'um'o en si mem kontraŭ'as la konstituci'o'n, se konsider'i, ke artikol'o 70 / A, mal'permes'ant'a diskriminaci'o'n, jur'e valid'as jam ek'de 1989.

    Pervers'ad'o

    Dum la jar'o'j de ĉi tiu prokrast'ad'o almenaŭ 16 vir'o'j en Hungari'o est'is kondamn'it'a'j al prizon'pun'o pro “ per'fort'a kontraŭ'natur'a pervers'ad'o ” ( tiel! ), kvankam tem'is pri seks'a'j ag'o'j kun reciprok'a konsent'o, kaj plur'a'j sufer'is du jar'o'j'n da antaŭ'arest'o pro mal'respekt'o al artikol'o 199. Laŭ Habeas Corpus , ili dev'us rajt'i al reparaci'o.

    La sekretari'o de la Katolik'a Konferenc'o de Hungar'a'j Episkop'o'j nom'is bedaŭr'ind'a la kort'um'a'n decid'o'n, kiu'n Inter'naci'a Asoci'o de Lesb'an'in'o'j kaj Gej'o'j ( ILGA ) salut'is en komunik'o. ILGA tamen atent'ig'is, ke en Hungari'o, malgraŭ ĉi tiu pozitiv'a paŝ'o, plu valid'as mal'permes'o al lesb'an'in'o'j, gej'o'j kaj ambaŭ'seks'em'ul'o'j sub la aĝ'o de 18 jar'o'j al'iĝ'i al grup'o'j defend'ant'a'j ili'a'j'n interes'o'j'n.

    István ERTL

    Land'nom'o'j : hom'a'j frenez'ig'il'o'j

    En okcident'o land'nom'o est'as deriv'at'a el gent'nom'o ; en orient'o invers'e. En la ĉin'a, kore'a, vjetnam'a kaj japan'a, oni nom'as loĝ'ant'o'n de Japani'o “ japani-person'o ”, kaj la land'o'n “ Japani'o ”, kie “ Japani'o ” est'as unu'sol'a radik'o, ne'analiz'ebl'a en la vort'element'o'j'n “ japan'o ” kaj “-io ” aŭ “-uj'o ”. Ke ekzist'as du sistem'o'j, est'as fakt'o de la natur'o, kaj ĝi est'as valor'liber'a, t. e. ĝi inkluziv'as nenia'n valor'juĝ'o'n, sam'e kiel ekzist'as en Esperant'o la oni-ne-sci'as-kial “ fi'fam'a ” par'o “ bros'o-komb'il'o ”.

    Oni tamen memor'as, ke tiu ĉi tem'o kaŭz'is furioz'a'n ekscit'iĝ'o'n antaŭ pli ol jar'dek'o. La tiam'a prezid'ant'o de la Akademi'o de Esperant'o, André Albault, publik'ig'is en la Akt'o'j de la Akademi'o II, 1968-1974, sed en la part'o ne'oficial'a, si'a'n teori'o'n pri land'nom'o'j, kiu en'ten'is propon'o'n pri ali'a'j form'o'j, diferenc'a'j de la kutim'a'j, al kiu'j est'is aplik'at'a la sistem'o “ loĝ'ant'o el land'nom'o ”. Post'e li publik'ig'is la verk'o'n Stud'ad'o pri land'nom'o'j en la Akt'o'j III, 1975-1991, kiu'j est'as dis'don'it'a'j al la esperant'a gazet'ar'o kiel Oficial'a'j inform'o'j 9, kiu'j aper'is en la Leter'o de la Akademi'o 7, april'o / maj'o / juni'o 1989. Est'as not'ind'e, ke li parol'is pri toler'em'o ( malgraŭ tio, ke kelk'a'j kred'is li'n ne'toler'em'a ), dir'ant'e : “ Oni norm'e dir'os ‘ Kore'o ’ ( se tiel oni decid'os ), sed plu pov'os dir'i ( se kaj kie oni tio'n far'is ) ‘ Kore'uj'o / Korei'o. ’ ”

    Konsent'o

    Preskaŭ ĉiu kontraŭ'is la propon'o'n, apart'e kore'o'j : tiu'j ĉi kampanj'is persist'e kontraŭ “ Kore'o-kore'an'o ”, kaj por “ Korei'o-kore'o ”. Unu'anim'a konsent'o en la mond'o favor'is al la kore'o'j, kaj iu'j akademi'an'o'j mal'kaŝ'e dir'is, ke la propon'o est'os nul'ig'it'a, tuj kiam Albault eks'iĝ'os kiel prezid'ant'o. Ĉiu'okaz'e neniu aŭskult'is li'a'n rekomend'o'n. Stefan Maul, redaktor'o de MONATO, prov'is adopt'i la Albault-an rekomend'o'n por la magazin'o, ne pro konsent'o sed pro disciplin'o, sed tuj dev'is re'pren'i la propon'o'n pro universal'a mal'aprob'o.

    Nun la iam'a rabi'o for'pas'is, kaj oni pov'as kun mal'varm'et'a kap'o medit'i pri la afer'o. Mi aparten'is al la mal'grand'eg'a minoritat'o, kiu alt'e taks'is la Albault-an teori'o'n. Por konsci'i kiel mal'mult'a'j est'is tiu'j, kiu'j sub'ten'is li'n, oni re'memor'u la nombr'o'n en li'a tend'ar'o : laŭ mi'a memor'o apog'is li'n en la revu'o de UEA sol'e Emilija Lapenna. La baz'o de ankaŭ ŝi'a argument'o est'is disciplin'o. Kaj ali'a'j? Mal'e —ekzempl'e ŝtorm'is en la japan'a esperant'a gazet'ar'o kontraŭ'akademi'a'j voĉ'o'j. Ĉies atak'o'j est'as sam'e banal'a'j : “ land'nom'o el gent'nom'o ” est'as zamenhof'a, silent'ant'e pri tio, ke la zamenhof'a regul'o hav'as du'a'n part'o'n, kiu trakt'as nov'a'j'n land'o'j'n. La sol'a escept'o en la mar'o de emoci'o est'is scienc'ist'a artikol'o de profesor'o Gotoo Hitosi el Japani'o, nun akademi'an'o, aper'int'a en la UEA-revu'o, kies konklud'o tamen est'is mal'favor'a al Albault.

    Recenz'o

    Mi ĉiam dir'is kaj skrib'is “ kore'o-Korei'o ”, sed tio est'is pro la sol'a kial'o, ke oni respekt'u la sent'o'n de hom'o'j, kiu'j est'as parti'o'j de la polemik'o. Teori'e mi apud'is al la flank'o de Albault. Kiam s-ro Haupenthal mend'is ĉe mi recenz'o'n pri la libr'o de Albault, Vojaĝ'o tra la land'o'j, histori'a-lingv'a stud'o pri la land-nom'o'j kun Mult-lingv'a glos'ar'o pri land-nom'o'j , Iltis-el'don'ej'o, 1991, por la period'aĵ'o de Iltis, mi esprim'is mi'a'n admir'o'n pri la detal'a esplor'o de Albault, sed ĝi ne est'is publik'ig'it'a pro mi'a rezerv'o, ke mi dev'as respekt'i la psikologi'o'n de la kore'o'j. Tia'manier'e, mi est'is ekskomunik'it'a tiel de la por-kiel de la kontraŭ-Albault-a skol'o. Mult'e pli post'e, kun permes'o de s-ro Haupenthal, mi send'is mi'a'n manuskript'o'n al Ĵak Le Puil, kiu akcept'is ĝi'n por La KancerKlinik'o , en kies numer'o april'o / maj'o / juni'o 1996 ĝi aper'is.

    La uz'o “ kore'o-Korei'o ” est'as aktual'e firm'e establ'it'a, kaj nun ekzist'as neniu ebl'ec'o, ke “ Kore'o-kore'an'o ” est'os re'viv'ig'it'a : ĝust'e tial mi trakt'as la tem'o'n ĉi tie. Mi favor'as “ Kore'o-kore'an'o ” ĉar 1 ) “ Korei'o ” hav'as du'obl'a'n hiat'o'n “ e-i-o ”, mal'facil'e aŭd'ebl'a'n kaj prononc'ebl'a'n ; 2 ) “ Kore'o-kore'an'o ” est'as inter'naci'a, laŭ la 15a regul'o.

    Rikan'o

    Tiel dir'ant'e, mi jam aŭd'as la rikan'o'n de japan'a'j soci'lingv'ist'o'j : “ Aŭskult'u al tiu Eŭrop'o-am'ant'o! ” Ne, mi ne est'as tia, invers'e, la sistem'o “ loĝ'ant'o el land'nom'o ” est'as definitiv'e orient-azi'a, kiel komenc'e de tiu ĉi ese'et'o mi dir'is ; ĝi hav'as nenio'n komun'a'n kun arj'o'fili'o. Ĝust'e tiu'j kontraŭ'imperi'ist'o'j lingv'a'j est'as eŭrop'ec'a'j, pens'ant'e, ke “ loĝ'ant'o el land'nom'o ” est'as bizar'a, ke “ land'nom'o el gent'nom'o ” est'as norm'a laŭ la leĝ'o de natur'o. Ili krom'e pens'as, ke ne aplik'i la kutim'a'n manier'o'n per'e de la sufiks'o “-uj'o /-io ” al azi'a land'o est'as trakt'i ĝi'n kiel io'n ekzot'a'n, nom'e barbar'a'n, sub'norm'a'n.

    Jen re'ag'o el sent'o de mal'super'ec'o ; mi sci'as bon'e, sen ili'a fingr'o'montr'o, pri la ras'ism'o ĉe eŭrop'an'o'j. La sin'ten'o de kultur'a person'o est'as ag'i kvazaŭ ĝi ne ekzist'us. Pli'e, trov'iĝ'as ekzempl'o'j de “ loĝ'ant'o el land'nom'o ” en Eŭrop'o, kiel por Nederland'o, Luksemburg'o, Irland'o. Mi ne kompren'as kial la ukrain'an'o'j obstin'as pri Ukraini'o el ukrain'o, kio est'as fremd'a al ili'a lingv'o : Ukrain'o est'as substantiv'o signif'ant'a la land'lim'o'n. Mi dir'as kaj skrib'as al ukrain'an'o'j laŭ ili'a plaĉ'o, respekt'ant'e ili'a'n sent'em'o'n, sed kiam mi skrib'as pri ili kiel la tri'a'j person'o'j, mi ag'as kiel mi kred'as tio'n bon'a : ili est'as diferenc'a'j de la kore'o'j, kontraŭ kiu'j la japan'o'j far'is grand'eg'a'j'n krim'o'j'n.

    Konvink'o

    Mi'a'j antagonist'o'j grimac'os : “ Kial ci ne nom'as ci'a'n land'o'n ‘ Japan'o ’, fidel'e al ci'a konvink'o? ” Jes ja, mi mult'e pli am'as tio'n ol “ Japani'o ” ; ankaŭ ĝi est'as inter'naci'a, laŭ la 15a regul'o : “ Japan, Japon —> ; Japanese, Japonais, Japaner ”. Tio tamen ne pov'as est'i real'ig'ebl'a, je mi'a grand'a bedaŭr'o, “ japan'o-Japani'o ” jam tro fortik'e en'radik'iĝ'is. Se pens'i tiel, la kore'o'j fiask'is kapt'i la rar'a'n, en la histori'o unu'foj'a'n ŝanc'o'n, kiam ili'a land'nom'o ankoraŭ est'is en stat'o de flu'ec'o.

    La japan'o'j kontraŭ'e hav'as feliĉ'o'n pri ali'a nom'o de si'a land'o, “ Nipon'o ” : PIV kaj la nov'a PIV don'is al ĝi signif'o'n de la land'o. Kurioz'e, en la franc'a Nippon est'as la land'nom'o, dum ĝi hav'as ankaŭ senc'o'n adjektiv'a'n, “ de Japani'o ”. Mi do sent'as ĝi'n iom strang'a, kiam ĝi est'as uz'at'a kiel le gouvernement nippon .


    + g1. Wertfrei , prefer'at'a termin'o de Max Weber.

    + g2. Tiel skrib'is iu esperant'olog'o.

    + g3. Mi sci'as, ke tiu epitet'o est'as eŭrop'o-centr'aĉ'a, sed mi objektiv'e cit'as el Zamenhof. Ankaŭ est'as ne'just'e riproĉ'i li'n pro la ne'sci'o pri tio, ke en Azi'o la regul'o est'as “ gent'nom'o el land'nom'o ”. Tio simpl'e spegul'as la mal'larĝ'a'n sfer'o'n de sci'o de dek'naŭ'a'jar'cent'a'j eŭrop'an'o'j.

    + g4. Simo Milojević, la tiam'a redaktor'o ĉe UEA, dir'is al mi, ke, pet'it'e de s-ro Haupenthal aper'ig'i recenz'o'n pri la libr'o de Albault, li serĉ'is tra la list'o de aĉet'int'o'j de la libr'o'serv'o de UEA, trov'is la kon'at'a'n nom'o'n de s-ro Gotoo, kaj mend'is la artikol'o'n.

    + g5. Izumi Yukio est'is la sol'a person'o, pri kiu mi sci'as, ke li emfaz'is fort'e tiu'n ĉi kial'o'n por sub'ten'i la kore'o'j'n. Mi sub'ten'as ankaŭ la argument'o'n de Probal Daŝgupto por “ Barat'o ” kontraŭ “ Hindi'o ” pro tiu ĉi motiv'o, tut'e agnosk'ant'e la prav'ec'o'n “ abstrakt'a'n ” ( ĉiu'j ver'o'j est'as konkret'a'j, dir'is Hegel'o, aŭ Lenin'o, se al vi plaĉ'as ) de André Cherpillod favor'a al “ Hindi'o ” : tiu ĉi est'as inter'naci'a, tradici'a, en'radik'iĝ'int'a en la kutim'o “ eŭrop'a ”, sed ĝi'a politik'a ne'ĝust'ec'o al la ne'parol'ant'o'j de la hind'a en Barat'o far'as ĝi'n mal'rekomend'ind'a. Ĉi tie decid'o est'as mult'e pli facil'a ol ĉe la afer'o “ Kore'o / Korei'o ”.

    + g6. Vort'element'o “-fili'o ” kiel en “ bibli'o'fili'o ”.

    YAMASAKI Seikô

    Kie unu'e aper'is la Sankt'a Virg'ul'in'o?

    Preskaŭ ĉiu en Eŭrop'o kon'as sankt'a'j'n lok'o'j'n kiel Raseiniai.

    La urb'et'o šiluva direkt'iĝ'as religi'a'j procesi'o'j.

    Maria.

    Dum Litovi'o est'is sub la jug'o de la car'a Rusi'o, la lok'a reg'ist'ar'o intenc'is vid'al'vid'e al la katolik'a preĝ'ej'o konstru'i protest'ant'a'n preĝ'ej'o'n, tamen katolik'a pastr'o aĉet'is la tut'a'n plac'o'n kaj tie konstru'is statu'o'n de la sankt'a Virg'ul'in'o, kiu'n li al'port'is el Sankt'a Peterburg'o. Dum la soveti'a period'o la reg'ist'ar'o divers'manier'e ĝen'is la kred'ant'o'j'n, por ke ili ne part'o'pren'u la religi'a'n fest'o'n en šiluva. Soveti'a'j milic'ist'o'j ferm'ad'is voj'o'j'n, kvazaŭ pro dom'best'a epidemi'o, kaj ne tra'las'is la preĝ'ant'o'j'n, ir'ant'a'j'n al la religi'a fest'o. Anstataŭ la statu'o de la sankt'a Virg'ul'in'o tiam est'is konstru'it'a monument'o por soveti'a'j batal'ant'o'j. La inter'naci'a fam'o de la lok'o est'is preskaŭ nul'a.

    En la jar'o 1993 pap'o Johan'o Paŭl'o la 2a vizit'is tiu'n sankt'a'n lok'o'n de Litovi'o kaj preĝ'is en la kapel'o de la Aper'o.

    Mister'o

    Ne ekzakt'e oni sci'as la ĝust'a'n dat'o'n de la aper'o de la sankt'a virg'ul'in'o Maria. Oni'dir'e, tio okaz'is inter la jar'o'j 1608 kaj 1612.

    Paŝt'ist'o'j de najbar'a vilaĝ'o, paŝt'ant'e greg'o'n sur kamp'o'j de eklezi'o, sur unu grand'a ŝton'o ek'vid'is plor'ant'a'n vir'in'o'n, kiu port'is sur'brak'e infan'et'o'n. Unu el la paŝt'ist'o'j tuj kur'is al kalvin'ist'a katekist'o. Tiu ĉi invit'is instru'ist'o'n kaj, ven'int'e al la ŝton'o, demand'is la plor'ant'a'n virg'ul'in'o'n : “ Virg'ul'in'o, kial vi plor'as? ” Ŝi respond'is : “ Mi plor'as, ĉar antaŭ'e sur tiu'j ĉi kamp'o'j oni ador'ad'is mi'a'n fil'o'n kaj nun ĉi tie oni plug'as kaj sem'as ”. Tio'n dir'int'e ŝi tuj mal'aper'is.

    Ambaŭ kalvin'ist'o'j tiu'n ĉi aper'o'n konsider'is ŝerc'o de malic'a spirit'o. Tamen la okaz'int'aĵ'o baldaŭ fam'iĝ'is. Mal'jun'a agrikultur'ist'o, jam preskaŭ blind'a pro la solid'a aĝ'o, memor'is, ke tiu'lok'e, kie aper'is la virg'ul'in'o kun infan'et'o, iam star'is katolik'a preĝ'ej'o. Li pet'is gvid'i li'n al la kamp'o, kiu tiu'jar'e est'is sem'it'a per sekal'o. La mal'jun'ul'o esper'is malgraŭ si'a blind'ec'o re'trov'i tiu'n lok'o'n. Tuj ven'int'e li subit'e ek'vid'is kaj montr'is, kie est'is en'fos'it'a la trezor'o de la mal'nov'a preĝ'ej'o. Oni el'fos'is kofr'o'n kun dokument'o'j de la mal'nov'a preĝ'ej'o kaj bild'o de Maria.

    Bild'o

    La mister'a bild'o de la Di'patr'in'o de šiluva en fer'a kofr'o, tiel dezir'ant'e protekt'i ĝi'n kontraŭ la reg'ant'a'j kalvin'ist'o'j.

    Nov'a ador'ad'o de la bild'o far'iĝ'is ebl'a nur en la jar'o 1622, post re'konstru'o de katolik'a preĝ'ej'o. En la jar'o 1674 juvel'ist'o L. Hoffman el Königsberg ( Prus'land'o ) far'is por Cęstochowa [ ĉenstoĥova ] ( Pol'land'o ).

    Preĝ'ej'o kaj kapel'o

    La hodiaŭ'a preĝ'ej'o de šiluva la honor'titol'o'n de mal'grand'a bazilik'o.

    En flank'a preĝ'ej'a kapel'o est'as konserv'at'a la fer'a kofr'o, en kiu post la aper'o de Maria oni trov'is la dokument'o'j'n kaj la mister'a'n bild'o'n, nun pend'ant'a'n super la grand'a altar'o.

    La plej impon'a konstru'aĵ'o de Maria.

    Dum la last'a patron'fest'o oni komenc'is la konstru'o'n de la est'ont'a Spirit'a Centr'o, kie por eklezi'a'j stud'o'j prepar'iĝ'os jun'ul'o'j, okaz'os religi'a'j konferenc'o'j kaj pov'os tra'nokt'i pilgrim'ant'o'j.

    Laimius STRAžNICKAS

    Al la intelekt'ul'o'j de MONATO

    End'as dir'i, ke mi tut'e ne kompren'as iu'j'n voĉ'o'j'n, kiu'j “ saĝ'e ” blag'as kaj kvak'as en MONATO pri teror'ism'o. Bel'e son'as la opini'o, ke intelekt'ul'o “ sid'iĝ'as kaj diskut'as ekvilibr'e ĝis la ating'o de la solv'o ” ( MONATO, 11 / 2001, p. 4 ). Bedaŭr'ind'e mi kon'as neniu'n “ intelekt'ul'o'n ”, kiu tia'manier'e ating'is sukces'o'n. Kial neniu el tia'j sofist'o'j “ diskut'is ekvilibr'e ” kun Hitler, ke li ĉes'u milit'i?

    Neniu vizit'is Stalin-on por sukces'a “ diskut'ad'o ” pri cent'mil'o'j da sklav'o'j en siberi'a'j koncentr'ej'o'j. Uson'o ne dev'is ĵet'i atom'bomb'o'j'n sur Japani'o'n, se iu pac'defend'ant'o sukces'plen'e antaŭ'e “ diskut'us ” kun japan'a'j milit'ist'o'j. Tut'e marĝen'e : japan'o'j mem nun dir'as, ke se la milit'o daŭr'us “ ĝis la last'a vir'o ”, ĝi al'port'us pli grand'a'n tragedi'o'n por la land'o, ol la atom'bomb'o. Teror'ism'a atak'o de kapital'ism'a petrol-mult'miliard'ul'o bi'n Lad'e'n en Uson'o ne est'is li'a unu'a ag'o.

    Kial vek'iĝ'is neniu el nun'a'j saĝ'a'j rezon'em'ul'o'j, kiu'j pov'is konvink'i teror'ist'o'j'n, ke ili jam ne murd'u mil'o'j'n da plu'a'j sen'kulp'a'j uson'an'o'j. Ĉi cerb'um'ul'o'j evident'e sub'ten'as ĉiu'j'n teror'ist'o'j'n. Tio'n ebl'as vid'i ankaŭ en ili'a favor'o al milit'krim'ul'o Milošević. Ili protest'is, kiam inter'naci'a'j soldat-trup'o'j evit'ig'is plu'a'j'n amas'murd'o'j'n en teritori'o'j de eks'a Jugoslavi'o kaj ebl'ig'is re'ven'o'n de preskaŭ milion'o da rifuĝ'int'o'j, kiu'j el la tut'a Eŭrop'o re'ven'is al amas'tomb'o'j de si'a'j famili'an'o'j.

    Krom teror'ist'o'j kun paf'il'o'j kaj ili'a'j favor'ant'o'j en MONATO ni hav'as ankaŭ mil'o'j'n da ali'a'j teror'ist'o'j, kiu'j est'as arm'it'a'j ĉie sur'lok'e per baston'o'j kaj pavim'er'o'j... Kie ajn en la mond'o okaz'as iu politik'a aŭ ekonomi'a forum'o, insekt'ar'o al'flug'as tie'n, ne “ diskut'i ekvilibr'e ”, sed mal'pur'ig'i strat'o'j'n kaj park'o'j'n, for'brul'ig'i aŭtomobil'o'j'n, dis'romp'i cent'o'j'n da montr'o-fenestr'o'j kaj dis'rab'i var'o'j'n, vund'i dek'o'j'n da polic'ist'o'j, kiu'j ŝirm'as la hav'aĵ'o'n de simpl'a'j civit'an'o'j.

    Post'e la honor'ind'a'j manifest'int'o'j ek'sid'as en aviad'il'o'j'n kaj komfort'e flug'as manifestaci'i al ali'a land'o. Neniu kapabl'as klar'ig'i, eĉ kompren'i, kiu pag'as ili'a'n luks'a'n kaj sen'pen'a'n viv'o'n. Ĉu ili est'as kapital'ist'o'j el pas'int'a'j jar'cent'o'j, kiu'j pov'as viv'i riĉ'e sen labor'o kiel parazit'o'j, aŭ sub'ten'as ili'n iu narkot'aĵ-mafi'o? En nun'a ĥaos'a mond'o ekzist'as mult'a'j komplik'aĵ'o'j, kiu'j minac'as la viv'o'n kaj trankvil'o'n de la simpl'a hom'o. Fanatik'ul'o'j, kiu'j renvers'as kaj mis'uz'as religi'o'n, ruz'ul'o'j aŭ idiot'o'j, kiu'j cel'as al mem'vid'ebl'ig'o, al'port'os al la hom'ar'o ankoraŭ mult'a'n mal'feliĉ'o'n.

    Tial oni prav'as, ke sen'kompromis'a batal'o kontraŭ teror'ism'o est'os long'temp'a, sed la venk'o'n ne kapabl'as akcel'i eĉ procent'o da stult'ul'o'j, kiu'j aplaŭd'as al ĉiu murd'ist'o kaj sam'temp'e instru'as ni'n pri unu'sol'a solv'o per “ ekvilibr'a diskut'o ” kun teror'ist'o'j, kvankam ili tiu'n manier'o'n ne praktik'as. Se iu'j konfes'as bel'son'a'j'n ide'o'j'n de la ali'a'j, do bon'e : ir'u inter'kares'i kun per'fort'ul'o'j kaj se ili post vi'a'j kis'o'j ĉes'os murd'i, mi'a'j opini'o'j est'is total'e mal'traf'a'j. Sed pruv'u tio'n, ne nur medit'u!

    Jaroslav

    Ĉeĥi'o

    Dis'rab'ad'o de natur'a'j riĉ'aĵ'o'j

    La intern'a milit'o kiu okaz'as en Kong'o ( Demokrat'a Respublik'o ) al'port'as mult'a'j'n mal'feliĉ'o'j'n. La arme'o'j de Ruand'o, Ugand'o kaj Burund'o send'is si'a'j'n milit'ist'o'j'n por milit'i apud la kong'a'j ribel'a'j arme'o'j kontraŭ la kong'a arme'o. Tiu'j land'o'j asert'as ke ili vol'as sekur'ig'i si'a'j'n land'lim'o'j'n. La kong'a arme'o est'as help'at'a de la arme'o'j de Zimbabv'o, Namibi'o kaj Angol'o.

    Jar'o'n post jar'o Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ) konstat'as, ke la natur'a'j riĉ'aĵ'o'j de Kong'o est'as dis'rabat'a'j de la milit'ant'o'j. Laŭ raport'o, far'it'a post enket'o de UN-komision'o, mult'a'j ruand'a'j kaj ugand'a'j politik'ist'o'j kaj milit'ist'o'j est'as engaĝ'it'a'j en tiu dis'rab'ad'o. En la raport'o est'as ankaŭ menci'it'a'j la milit'ist'o'j el Kong'o kaj Zimbabv'o kaj la kong'a'j ribel'ul'o'j.

    La kong'a, ruand'a kaj ugand'a reg'ist'ar'o'j protest'is kontraŭ tiu raport'o. Kelk'a'j kong'an'o'j si'n demand'as ĉu ankaŭ la kong'a'j politik'ist'o'j dev'us est'i konsider'at'a'j kiel la ruand'a'j kaj ugand'a'j. Ĉu la okcident'a'j land'o'j kiu'j ekspluat'is la riĉ'aĵ'o'j'n kun la kun'kulp'ec'o de la politik'ist'o'j dum la reg'ad'o de la prezid'ant'o Mobutu ne pov'us est'i konsider'at'a'j sam'a'j? Kial dum tiu temp'o UN ne kre'is komision'o'n?

    La raport'o montr'as, ke la ver'a'j organiz'ant'o'j de la ekspluat'ad'o est'as person'o'j kaj kompani'o'j kiu'j hav'as si'a'n baz'o'n en la nord'a hemisfer'o ( Amerik'o, Eŭrop'o kaj Azi'o ). Ĝi rekomend'as lim'ig'i ili'a'n ag'ad'o'n per vojaĝ'mal'permes'o'j kaj financ'a'j restrikt'o'j.

    Ruand'o iĝ'is grand'a eksport'ist'o de koltan'o, or'o kaj diamant'o'j, Ugand'o de or'o, diamant'o kaj lign'o. Est'as klar'a'j indik'o'j, ke tiu'j riĉ'aĵ'o'j real'e origin'as el Kong'o. Rest'as mult'a'j demand'o'j, al kiu'j la kong'an'o'j sugest'as respond'o'j'n. Kiu fin'fin'e aĉet'as la min'aĵ'o'j'n kaj kiu vend'as arm'il'o'j'n al la ribel'ul'o'j? La okcident'a'j land'o'j. Kiu reg'as Unu'iĝ'int'a'j'n Naci'o'j'n? La okcident'a'j land'o'j. Kie est'as la mon'o de tiu'j kiu'j komerc'as la min'aĵ'o'j'n? En okcident'a'j bank'o'j. Se UN decid'us frost'ig'i tiu'n mon'o'n, kiu profit'us? Okcident'an'o'j.

    Serge ZANDANDU NTOMONO ZOLA


    La raport'o de la Konsili'o de Sekur'ec'o de UN ( numer'o S / 2002 / 1146 de la 16a de oktobr'o 2002, 215 kB ) leg'ebl'as en
    xml : lang= " zxx "> www. un. org
    .

    “ Koltan'o ” est'as kun'met'o de la nom'o'j de du mal'oft'a'j metal'o'j : “ kolumbi'o ” ( mal'nov'a nom'o de niob'o ) kaj “ tantal'o ”. Koltan'o est'as bezon'at'a i. a. por produkt'i poŝ'telefon'o'j'n.

    lingv'o kiel politik'il'o

    Tem'is last'a'temp'e en televid-program'o en la irland'a ( gael'a ) lingv'o pri “ Ultais ”. Tiu nom'o est'is por mi —ver'ŝajn'e por preskaŭ ĉiu parol'ant'o de la gael'a —nov'a kaj ne'kon'at'a vort'o. Tamen mi kompren'is ĝi'a'n signif'o'n. Ult- de'ven'as de la nom'o Ulster , dum la afiks'o -ais -is signif'as “ lingv'o'n ”. Do la laŭ'liter'a signif'o de Ultais est'as “ ulster'a lingv'o ” —ali'vort'e la lingv'o de Nord-Irland'o. La nov'e invent'it'a nom'o de la lingv'o en la angl'a est'as Ullans .

    Ĝis antaŭ ne'long'e, kaj eĉ hodiaŭ, oni pov'us kred'ebl'e asert'i, ke tia lingv'o ne ekzist'as. Efektiv'e, oni pov'as asert'i, kvankam ne tut'e ĝust'e, ke ĝi est'as nenies de'nask'a lingv'o. La etn'a histori'a idiom'o de indiĝen'a'j ulster'an'o'j est'is la nord'a dialekt'o de la kelt'a irland'gael'a, de kiu de'ven'as la gael'a parol'at'a en nord'a kaj okcident'a Skot'land'o. La gael'a est'is tie'n en'konduk'it'a de la irland'a'j migr'ant'o'j, kiu'j fond'is la antikv'a'n regn'o'n Dal Riad'a en la region'o de Skot'land'o, kiu nom'iĝ'as Earra-Ghàidheal ( angl'e Argyll ).

    En pas'int'a'j jar'cent'o'j, brit'a'j reĝ'o'j prov'is fort'ig'i si'a'n reg'ad'o'n de Ulster'o, instig'ant'e sud-skot'a'j'n presbiterian'o'j'n hejm'iĝ'i en la provinc'o, el kiu la indiĝen'a'j gael'lingv'a'j katolik'o'j est'is per'fort'e el'pel'it'a'j. Tiu'j koloni'an'o'j parol'is ne la gael'a'n sed la ĝerman'a'n ( ne kelt'a'n ) idiom'o'n de sud'okcident'a Skot'land'o, kiu de'ven'as plej'part'e de la dialekt'o'j de la angl'o'j , ne de la saks'o'j , kiu'j est'is la ĉef'a original'a baz'o de la hodiaŭ'a norm'ig'it'a angl'a. La menci'it'a skot'a idiom'o est'as vari'e nom'at'a ( Braid ) Scots , Lallans kaj, sur la orient'a mar'bord'o, Doric . Ne plu akcept'ebl'a est'as la nom'o “ skot'angl'a ”. Hodiaŭ ĝi apenaŭ est'as parol'at'a en pur'a form'o, sed est'as miks'it'a kun la pli-mal'pli norm'ig'it'a angl'a, sed skot'e prononc'at'a.

    Fragment'e

    Ŝajn'as, ke neniu en Ulster'o parol'as ne'miks'it'a'n form'o'n de la skot'de'ven'a dialekt'o. Divers'a'j skot'a'j vort'o'j est'as ankoraŭ uz'at'a'j, sed ŝajn'as, ke nur et'a nombr'o da mal'jun'a'j protest'ant'a'j ulster'an'o'j en la nord'orient'a kamp'ar'o ankoraŭ fragment'e parol'as rest'aĵ'o'n de la mal'nov'a ulster'skot'a dialekt'o. Tamen ulster'an'o'j de skot'a de'ven'o insist'as, ke ĝi ankoraŭ est'as viv'ant'a lingv'o en la provinc'o.

    Menci'o'n pri Ultais / Ullans mi trov'is en la ret'paĝ'o'j en la katalun'a kaj angl'a lingv'o'j de inform'centr'o Sistemes Informàtics i d ’ Organització ( TTT-adres'o :

    xml : lang= " zxx "> www. siemen. org
    . ) Tie oni raport'as, ke “ ulster'skot'o'j postul'as, ke oni respekt'u ili'a'n lingv'o'n. ”.

    Pli'a inform'o pri tiu mister'a ulster'a lingv'o trov'iĝ'as en angl'a'lingv'a publik'ig'aĵ'o de Identities : Global Studies in Culture and Power , Vol. 9, n-ro 2 ( “ Politik'a trans'form'ad'o kaj la re'invent'o de la ulster'skot'a ident'ec'o kaj kultur'o ” en Ident'ec'o'j : Ĝeneral'a'j stud'o'j pri kultur'o kaj potenc'o ).

    Simbol'o

    McCall skrib'as, ke, en la naŭ'dek'a'j jar'o'j, ulster'a'j uni'ist'o'j ( t. e. tiu'j, kiu'j vol'as konserv'i la uni'o'n de Nord-Irland'o kun Briti'o ) “ mobiliz'is ” la ulster'skot'a'j'n lingv'o'n kaj kultur'o'n kiel simbol'o'j'n de si'a kultur'a ident'ec'o. Li al'don'as, ke la ulster'skot'a'j lingv'o kaj kultur'o ating'is si'a'n pint'o'n en la 18a jar'cent'o en la nord'okcident'a'j graf'land'o'j de Nord-Irland'o, kiam ĝi disting'is la tie'a'j'n loĝ'ant'o'j'n dis'de la praktik'ant'o'j de la angl'a lingv'o kaj de la angl'a viv'manier'o. Tamen, sam'kiel mult'a'j ali'a'j region'a'j dialekt'o'j eŭrop'a'j, modern'ig'o aŭgur'is la mort'o'n de la ulster'skot'a.

    Tio, kio instig'is la aktual'a'n “ re'invent'o'n ” de la lingv'o, est'is la politik'a trans'form'ad'o en la naŭ'dek'a'j jar'o'j de la politik'a sistem'o en Nord-Irland'o. Laŭ McCall dub'as, ĉu ili sukces'os.

    Malgraŭ uz'ad'o de lingv'o'j kiel politik'il'o'j, oni konstat'as, ke ne mal'mult'a'j gael'parol'ant'o'j interes'iĝ'as pri la ulster'skot'a. Oni pov'us imag'i, ke, se la sin'ten'o de ambaŭ komun'um'o'j en Nord-Irland'o est'us pli klar'vid'a'j kaj pli toler'em'a'j, la komun'a'j kultur'er'o'j, inkluziv'e de la lingv'o'j gael'a kaj skot'a ( kvankam en iom apart'a'j variant'o'j ), kontribu'us pli al amik'ec'o kaj harmoni'o ol al apart'ig'o kaj mal'fid'o. Bedaŭr'ind'e, tamen, Nord-Irland'o est'as special'a kaz'o, kie nenio pov'as est'i sen'plu'e akcept'at'a.

    Garbhan MACAOIDH

    Pli'a'j detal'o'j pri ĉi tiu tem'o en soci'politik'a kun'tekst'o trov'ebl'as ( en angl'a lingv'o ) ĉe la ret'paĝ'ar'o de la Nord-Irland'a Institut'o pri Reg'ad'o, Publik'a Politik'o kaj Soci'a Esplor'ad'o (

    xml : lang= " zxx "> www. governance. qub. ac. uk / pub-cmcc. html
    ). Tiu'j, kiu'j sci'pov'as la angl'a'n, pov'as inform'iĝ'i pri la ulster'skot'a lingv'o, leg'ant'e la libr'o'n Ulster-Scots : A grammar of the traditio'nal written and spoken language ( La ulster'skot'a : gramatik'o de la tradici'a skrib'at'a kaj parol'at'a lingv'o ) de Philip Robinson, el'don'it'a de Ulster-Scots Heritage Council, Belfast'o, 1997 ( ret'paĝ'ar'o :
    xml : lang= " zxx "> www. lowlands-l. net / offline scots. htm
    ).

    Manipul'ad'o du'obl'a

    Stefan Maul skrib'as en la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o ( MONATO 2002 / 11, p. 8 ), ke “ ĉiu medal'o hav'as du flank'o'j'n ”, sed li'a klopod'ad'o aper'ig'i la situaci'o'n en Zimbabv'o kaj ali'a'j afrik'a'j land'o'j en favor'a lum'o est'as tamen iom tro'a. Est'as temp'o, ke eŭrop'an'o'j forges'u la mit'o'n, ke la problem'o'j de Afrik'o font'as el koloni'a ekspluat'ad'o —fakt'e la nun'a mizer'a stat'o en mult'a'j afrik'a'j land'o'j grand'part'e ŝuld'iĝ'as al mis'mastr'um'ad'o far'e de la afrik'an'o'j mem. Se ekzempl'e en Tanzani'o oni for'pel'is hom'o'j'n el teren'o'j por tie kultiv'i tritik'o'n, pri tio kulp'as unu'a'vic'e la tanzani'a reg'ist'ar'o. Kaj est'as ceter'e absurd'e skrib'i, ke tio okaz'is por ke Kanad'o kultiv'u tritik'o'n, kvazaŭ tio est'us rekt'a afer'o de la kanad'a ŝtat'o. Sed est'as tro bel'a slogan'ec'a lingv'aĵ'o, se oni pov'as tiel diabl'ig'i jam tut'a'n riĉ'a'n land'o'n.

    Kaj se tem'as pri Zimbabv'o, la ĉef'a fakt'o est'as, ke pro Mugabe la tut'a ekonomi'o de la land'o ruin'iĝ'as, tiel ke post for'pel'o de la eŭrop'an'o'j la popol'o ĝeneral'e pli mizer'e viv'as. Konsent'it'e, ke eŭrop'a'j amas'komunik'il'o'j tro koncentr'iĝ'is je la terur'aĵ'o'j far'it'a'j kontraŭ la grand'bien'ul'o'j —ili dev'int'us pli raport'i pri la problem'o'j, kiu'j'n la tut'a frenez'aĵ'o kaŭz'as al ordinar'a'j zimbabv'an'o'j. La eŭrop'a'j bien'ul'o'j ne nur kultiv'is tabak'o'n, ili ankaŭ grav'e kontribu'is al nutr'aĵ'produkt'ad'o. Kaj se la land'o ne plu eksport'os tiom da tabak'o, kiom en 1999, ĝi ne pli bon'e fart'os pro tio.

    Brian MOON

    Luksemburg'o

    Kancelier'o hazard'a

    Koment'o'j pri la artikol'o de Stefan Maul en MONATO 2002 / 10, p. 12-13 :

    1. “ Stoiber [ ŝtojber ] en si'a'n ombr'a'n kabinet'o'n ne vok'is kompetent'ul'o'n pri medi'a'j problem'o'j ( nur iom post'e dir'is, ke li mem... ).

    2. Pri Irak'o : “ ĉar eĉ se Germani'o vol'us, ĝi ne pov'us help'i Uson'o'n ”. Vi sci'as pli bon'e, kiom help'is Germani'o en la golf'a milit'o : Uson'o uz'is ni'a'n land'o'n por si'a loĝistik'o kaj uz'is mal'san'ul'ej'o'j'n ; Germani'o sub'ten'is tiu'n ĉi milit'o'n financ'e per ĉirkaŭ 5 miliard'o'j da german'a'j mark'o'j —mi ne cert'as pri la sum'o. Kaj en tiu region'o jam trov'iĝ'as german'a'j ŝip'o'j kaj Fuchs -tank'o'j por analiz'i kemi'aĵ'o'j'n. Krom'e ni jam sub'ten'is la milit'o'n en Afgani'o —tio'n la ruĝ-verd'a reg'ist'ar'o akcept'is kaj ni sub'ten'as la star'ig'o'n de civil'a soci'o en Afgani'o per'e de soldat'o'j, civil'a'j help'ant'o'j kaj mon'o.

    3. Jes, reg'i est'as mal'facil'e, kaj ne est'as grand'a diferenc'o inter la krist'an'a aŭ ruĝ-verd'a politik'o. La metod'o de Schröder est'as ali'a —far'i “ cerb'a'n vent'um'ad'o'n ” kaj fin'fin'e el'trov'i taŭg'a'j'n rimed'o'j'n ( kaj tamen far'i erar'o'j'n, ekzempl'e pri la impost'ad'o de grand'a'j firma'o'j —aŭ la san'o-politik'o ). Mi esper'as, ke la opozici'o kun'labor'os konstru'e. La demokrati'o viv'as de ŝanĝ'iĝ'o —kaj post 16 jar'o'j da “ nigr'a ” politik'o end'as kelk'a'j jar'o'j de ali'a kolor'o.

    Manfred WESTERMAYER

    Germani'o

    Profet'o sen honor'o

    Neniu muze'o, neniu statu'o, neniu ŝild'o —pro tio nur mal'mult'a'j loĝ'ant'o'j de la kanad'a urb'o Halifakso ( Nov'a Skotio ) sci'as, ke tie en'ir'is la mond'o'n hom'o, kiu grav'e kontribu'is al la scienc'a progres'o de la 20a jar'cent'o.

    Columbia en Uson'o kaj far'iĝ'is esplor'ist'o pri bakteri'ologi'o. Ebl'e influ'is li'n la mort'o pro tuberkul'oz'o de li'a pli aĝ'a frat'o ; ebl'e la kvazaŭ'mort'o de li'a patr'in'o —jam plan'it'a est'is ŝi'a en'tomb'ig'o, kiam la “ mort'int'o ” subit'e ek'kri'is ( kaj plu'viv'is 24 jar'o'j'n ).

    Stud'int'e medicin'o'n, Avery, kiu montr'is, ke la gen'o'j est'as el deoksi'rib'o'nukle'at'a acid'o, ali'vort'e el DNA. Jen sism'a ek'sci'o en la mond'o de biologi'o.

    Ŝlos'il'o al la viv'o

    Ĉiu'j viv'ant'o'j, ĉu animal'o'j, plant'o'j, fung'o'j, bakteri'o'j, eĉ proto'bakteri'o'j, port'as la instrukci'o'j'n de si'a viv'o en la gen'o'j. Kaj la gen'o'j est'as el DNA ( krom en kelk'a'j primitiv'a'j organism'o'j, kies gen'o'j est'as el RNA, aŭ rib'o'nukle'at'a acid'o ). Jen la fundament'o de modern'a genetik'o kaj, antaŭ Avery kaj koleg'o'j en 1944, mult'a'j eminent'a'j scienc'ist'o'j daŭr'e kred'is, ke la molekul'o'j de DNA est'as tro simpl'a'j por en'hav'i la ŝlos'il'o'n al la viv'o kaj la instrukci'o'j'n, kiel kre'i kaj funkci'ig'i viv'ant'a'n organism'o'n.

    Kiel montr'is Avery stud'is la efik'o'n de pneŭmokok'o'j al mus'o'j.

    Est'is jam kon'at'e, ke du parenc'a'j grup'o'j de pneŭmokok'o'j hav'as mal'sam'a'j'n efik'o'j'n kiam injekt'it'a'j en mus'o'j'n. Pneŭmokok'o'j de tip'o 1 est'as sen'danĝer'a'j ; oni pov'as injekt'i la viv'ant'a'j'n mikro-organism'o'j'n kaj la injekt'it'a'j mus'o'j plu viv'as kaj plu ĝu'as kutim'a'j'n mus'far'o'j'n. Kontrast'e, pneŭmokok'o'j de tip'o 2 est'as ĉiam mort'ig'a'j. Tiu eksperiment'o est'as simpl'a kaj firm'a. Oni pov'us ripet'i ĝi'n mult'foj'e, kaj la rezult'o rest'as ĉiam sam'a.

    Vost'hav'a'j et'ul'o'j

    Ankaŭ est'is kon'at'e, ke oni pov'as mort'ig'i la pneŭmokok'o'j'n ( ĉu de tip'o 1 ĉu de tip'o 2 ) per alt'a temperatur'o kaj injekt'i ili'n en mus'o'j'n kaj nenio okaz'os. La vost'hav'a'j et'ul'o'j post'injekt'e daŭr'e viv'as kaj est'as normal'a'j. Do, la du'a fakt'o est'as, ke la mus'o'j mort'is nur post injekt'o de viv'ant'a'j pneŭmokok'o'j de tip'o 2.

    Ali'a scienc'ist'o, d-ro Frederick Griffith, montr'is jam en 1928, ke, se oni miks'as viv'ant'a'j'n pneŭmokok'o'j'n de tip'o 1 kaj mort'ig'it'a'j'n pneŭmokok'o'j'n de tip'o 2, ĉiu ne'danĝer'a per si mem, kaj injekt'as la kombinaĵ'o'n en mus'o'j'n, la mus'o'j mort'as. Post miks'ad'o, la ne'danĝer'a'j viv'ant'a'j pneŭmokok'o'j de tip'o 1 akir'as io'n de la mort'ig'it'a'j organism'o'j, kaj tio ŝanĝ'as ili'n. Eĉ pli grav'e, la ŝanĝ'o daŭr'as generaci'o'n post generaci'o ; ĝi est'as hered'at'a. Dum 16 jar'o'j est'is mister'o, kio est'as la “ trans'form'a faktor'o ”, kiu kre'as mort'ig'ant'o'j'n el la antaŭ'e ne'danĝer'a'j pneŭmokok'o'j.

    Modest'a scienc'ist'o

    Avery kaj li'a'j koleg'o'j : ekzempl'e Watson kaj Crick detal'e klar'ig'is la struktur'o'n de DNA.

    Plur'a'j scienc'ist'o'j gajn'is Nobel-premi'o'j'n pro mal'kovr'o'j, kiu'j font'is el la ŝlos'il'a el'trov'o de Avery “ la unu'sol'a plej grav'a biologi'a el'trov'o de la du'dek'a jar'cent'o ”.

    Sed ŝajn'as, ke en Halifakso oni tut'e forges'is aŭ ignor'as, ke en tiu ĉi urb'o nask'iĝ'is gigant'o inter biologi'a'j esplor'ist'o'j.

    Steĉjo NORVELL

    Sen solv'o neniu pac'o

    Fin'fin'e est'as akcept'at'e en Brusel'o kaj en Vaŝington'o, ke sen solv'iĝ'o de la alban'a afer'o ne ebl'os parol'i pri pac'o kaj stabil'ec'o en Balkani'o.

    La alban'a afer'o est'iĝ'is pro la Kongres'o de Berlin'o en 1878 kaj apart'e pro la Konferenc'o de London'o en 1912-1913. Tiam oni decid'is, ke pli ol 60 % de la alban'a'j teritori'o'j kaj 55 % de la loĝ'ant'ar'o rest'u ekster la land'lim'o de la sen'depend'a alban'a ŝtat'o. Dum la komun'ism'a reĝim'o la afer'o neniam lev'iĝ'is, ĉar la reg'ist'ar'o en Tiran'a konsider'is si'n ideologi'a alianc'an'o de Beograd'o.

    Tamen evident'iĝ'is problem'o, pac'o'n kaj sekur'ec'o'n minac'ant'a, post la politik'a'j ŝanĝ'o'j, kiu'j en mart'o 1992 konduk'is al venk'o de demokrat'o'j en Tiran'a. Tiam alban'o'j mem ek'vid'is si'n dis'divid'it'a'j en kvin ŝtat'o'j. Sam'temp'e pli'iĝ'is kontakt'o'j inter alban'o'j en Tiran'a, Priština, Tet'ov'o, Podgoric'a kaj Aten'o, kio'n mal'amik'a'j najbar'o'j, kiu'j dum 90 jar'o'j pli ol du'on'o'n de la alban'a'j teritori'o'j ten'is, ĵaluz'e kaj tim'em'e rigard'is. Reg'ist'ar'o'j en Beograd'o, Skopj'e kaj Aten'o klopod'is mal'help'i ĉiu'j'n kontakt'o'j'n kaj lanĉ'is kontraŭ'alban'a'n ofensiv'o'n en diplomati'a'j rond'o'j en Eŭrop'o kaj Uson'o.

    Teror'ism'o

    La balkan'a'j reg'ist'ar'o'j prov'is kaj prov'as trakt'i la alban'o'j'n kiel faktor'o'n de mal'stabil'ec'o, krim'ec'o kaj mal'sekur'ec'o en la region'o, kiel hom'o'j'n ne'dezir'ant'a'j'n kutim'iĝ'i al regul'o'j, ord'o kaj ŝtat'o. Ili prezent'as alban'o'j'n kiel mal'amik'o'j'n de la okcident'o, kiu'j sub'ten'as teror'ism'o'n ( pro tio, ke alban'o'j aparten'as pli'mult'e al la islam'a religi'o ). Fakt'e post la milit'o en Kosov'o est'as ekster'dub'e, ke alban'o'j plej fidel'e sub'ten'as Nord-Atlantik'a'n Traktat-Organiz'aĵ'o'n ( NATO ) kaj Uson'o'n ; krom'e la alban'o'j cel'as konstru'i demokrati'o'n kaj merkat'a'n ekonomi'o'n, kontraŭ'ant'e teror'ism'o'n.

    La ide'o pri alban'o'j kiel mal'amik'o'j kaj iniciat'int'o'j de ia grand'a Albani'o de'ven'as de la reg'ist'ar'o'j de Makedoni'o, Montenegr'o, Greki'o kaj Serbi'o, kie loĝ'as not'ind'a'j minoritat'o'j de alban'o'j. Sed Greki'o ne'as la hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj fundament'a'j'n liber'o'j'n de ĝis tri milion'o'j da grek'a'j civit'an'o'j de alban'a de'ven'o, dum Serbi'o sub'prem'as ĉirkaŭ 300 000 etn'a'j'n alban'o'j'n en Bujanovac, Preševo kaj Medveđa. Makedoni'o, uz'int'e per'fort'o'n kaj ŝtat'a'n teror'o'n por mort'ig'i kaj pere'ig'i etn'a'j'n alban'o'j'n, ankoraŭ ne plen'um'as la inter'konsent'o'n de Ohrid, en kiu oni prov'is pli'bon'ig'i la rilat'o'j'n inter alban'o'j kaj makedon'o'j. Ankaŭ en Montenegr'o oni atend'as tumult'o'j'n, kiu'j pov'as direkt'iĝ'i kiel ĉiam kontraŭ la etn'a'n minoritat'o'n en tiu land'o.

    Etn'o'pur'ig'ad'o

    Ĉiu'j tiu'j evolu'o'j kre'as mal'facil'aĵ'o'j'n al la alban'a respublik'o, kiu vid'as si'n ĉiam pli izol'at'a. Okaz'e de etn'o'pur'ig'ad'o de alban'o'j en la region'o, Albani'o dev'us respond'i milit'ist'e : pelad'o de du milion'o'j da alban'o'j al Albani'o ( dum milit'o en la printemp'o de 1999 ) en'danĝer'ig'is la ekzist'o'n de la alban'a ŝtat'o kaj ties intern'a'n sekur'ec'o'n kaj ord'o'n. La situaci'o est'as sav'it'a nur pro inter'ven'o de Uson'o kaj NATO.

    Mis'kompren'o'j kaj mal'amik'ec'a'j kondut'o'j de la najbar'o'j de Albani'o pli'mult'iĝ'as proporci'e al la apog'o de Uson'o por la alban'a afer'o. Daŭr'e en Balkani'o oni rigard'as Albani'o'n kiel minac'o'n, spit'e al tio, ke alban'o'j neniam invad'is si'a'j'n najbar'o'j'n aŭ okaz'ig'is etn'a'n pur'ig'ad'o'n. Kontrast'e, en la printemp'o de 1999 en Kosov'o mal'aper'is sen'spur'e 20 000 alban'o'j ; krom'e, en la somer'o de 2001 okaz'is en Makedoni'o genocid'o kontraŭ alban'o'j.

    Konferenc'o

    Por trakt'i tia'j'n problem'o'j'n est'is aranĝ'it'a last'a'temp'e du-tag'a konferenc'o en Svis'land'o. La konferenc'o'n Alban'o'j kaj ili'a'j najbar'o'j organiz'is la uson'a institut'o Projekt'o pri Etn'a'j Inter'rilat'o'j kun'labor'e kun la svis'a Departement'o pri Rilat'o'j kun Ekster'land'o. Part'o'pren'is reprezent'ant'o'j de balkan'a politik'ist'ar'o, kaj, laŭ la prezid'ant'o de la konferenc'o, Allen Kassof, la event'o ebl'ig'is “ ekster lum'o'j kaj bru'o'j de la publik'o ” debat'o'n pri ŝanĝ'iĝ'ant'a Balkani'o kaj pri rilat'o'j inter Albani'o kaj ĝi'a'j najbar'o'j.

    La konferenc'o permes'is al alban'o'j i. a. klar'ig'i, ke la koncept'o pri “ etn'a Albani'o ” kontraŭ'as la koncept'o'n pri “ ver'a Albani'o ” : sub tio ĉi oni ne kompren'u ia'n etn'o'pur'ig'ad'o'n. Krom'e la alban'o'j indik'is, ke la unu'a paŝ'o al definitiv'a solv'o de la alban'a afer'o en Balkani'o est'os sen'depend'ec'o de Kosov'o : tio sen'dub'e trankvil'ig'us ĉirkaŭ ok milion'o'j'n da alban'o'j en Balkani'o. Kiel por ali'a'j popol'o'j de Eŭrop'o, ankaŭ por alban'o'j grav'as est'i part'o de eŭrop-atlantik'a komun'um'o ĝu'ant'a pac'a'j'n rilat'o'j'n, kaj intern'a'j'n kaj ekster'a'j'n.

    Pro la sukces'o de la svis'a konferenc'o est'as antaŭ'vid'at'a eventual'e en Berlin'o pli'a renkont'iĝ'o de reprezent'ant'o'j de la grand'a'j potenc'o'j kaj politik'ist'o'j el Balkani'o. Tiam est'os diskut'at'a'j tabu'a'j tem'o'j, kiel ekzempl'e referendum'o'j por difin'i, kie fin'fin'e viv'u hom'o'j en Balkani'o.

    Bardhyl SELIMI

    Sklav'ec'o en fung'ej'o

    Dum la last'a'j dek jar'o'j litov'o'j serĉ'ant'a'j pli bon'a'n viv'o'n mal'kovr'is Irland'o'n. Oni'dir'e tie jam viv'as kelk'dek'o'j da mil'o'j da litov'o'j, kiu'j far'as labor'o'n neniel akcept'ebl'a'n al irland'an'o'j. Last'a'temp'e litov'a'j ĵurnal'ist'o'j, kun'labor'e kun la brit'a televid'a kompani'o BBC, far'iĝ'is “ ne'leĝ'a'j dung'it'o'j ” por spert'i tio'n, kio'n spert'as mult'a'j litov'o'j en Irland'o.

    Unu'e nepr'is trov'i litov'o'n, kiu pov'is propon'i ne'leĝ'a'n labor'o'n en Irland'o. La afer'o ne simpl'is, sed fin'fin'e per'ant'o en urb'o Kaunas inform'is pri labor'o ĉe fung'ej'o en Irland'o : oni pag'os minimum'e 8 eŭr'o'j'n hor'e. La loĝ'ad'o en grand'a, komfort'a dom'o kost'os ĝis 33 eŭr'o'j semajn'e, kaj neces'os krom'a'j 33 eŭr'o'j por manĝ'aĵ'o'j. La litov'o'j'n —kiu'j ŝajn'ig'u, ke ili est'as turist'o'j —renkont'os ĉe la flug'haven'o en Dublin'o iu kun la nom'o Patrick. Tiu'j ĉi aranĝ'o'j kost'is por unu dung'ot'o 580 eŭr'o'j'n.

    Sekret'o

    Ĉe la flug'haven'o aper'is ne Patrick sed Charlie ; post'e, ĉe la frat'in'o de Patrick, est'is decid'it'e, ke la du ĵurnal'ist'o'j —kies ident'ec'o rest'is kaŝ'it'a —ir'u al la bien'o de famili'an'o de Patrick, kie jam labor'as litov'o'j kaj latv'o'j. La dom'o est'is pur'a kaj bon'e ekip'it'a, nur tre mal'oft'e est'is varm'a akv'o. La propriet'ul'o mal'permes'is al la dung'it'o'j promen'i en la ĉirkaŭ'aĵ'o kaj kontakt'i ne'kon'at'o'j'n. Neniu rajt'is en'ir'i la iom for'e situ'ant'a'n dom'o'n ; ebl'is tamen urĝ'okaz'e telefon'i.

    La dung'it'o'j labor'is en 14 grand'eg'a'j fung'ej'o'j, kie neces'is rikolt'i agarik'o'j'n. Foj'e ili labor'is tri hor'o'j'n, foj'e 10, depend'e kiom da fung'o'j el'kresk'is. Nur ĉiu'n tri'a'n aŭ kvar'a'n labor'hor'o'n ebl'is dum kvar'on'hor'o ripoz'i, kaj la labor'o fizik'e pez'is. La salajr'o sen'iluzi'ig'is : ebl'is gajn'i semajn'e ĉirkaŭ 200 eŭr'o'j'n kaj monat'e ŝpar'i ĉirkaŭ 330.

    Post tri semajn'o'j la per'ant'o en Kaunas propon'is, ke la ĵurnal'ist'o'j far'iĝ'u mem sub'per'ant'o'j kaj trov'u krom'a'j'n labor'lok'o'j'n en Irland'o. Por ĉiu trov'it'a posten'o la per'ant'o pret'is pag'i 100 eŭr'o'j'n. Ne mank'is krom'a labor'o ĉe la fung'ej'o. Inter'temp'e evident'iĝ'is, ke Patrick ricev'as el'cent'aĵ'o'n de la salajr'o'j de la ne'leĝ'a'j dung'it'o'j. Do ne nur litov'o'j per tiu ĉi sklav'o-labor'o riĉ'iĝ'as —ankaŭ irland'an'o'j.

    LAST

    Esper'o

    de Albert'o García Fum'er'o

    La rot'estr'o turn'is lac'a'n vizaĝ'o'n al Wells : “ Ni ne kapabl'os plu el'ten'i, doktor'o. La abatis'o'n ili jam tra'pas'is. Est'as tro da atak'ant'o'j, kaj help'o el la Ter'o ating'os ni'n nur post du semajn'o'j. Krom'e, la akv'o'font'o'j est'as polu'it'a'j per *yygtikh* kaj baldaŭ el'ĉerp'iĝ'os la kugl'o'j. La elektr'o... mi'a'opini'e, est'us pli bon'e kapitulac'i. Sed Vi estr'as ĉi tie. ” La kurac'ist'o flustr'is : “ Kaj Addha? Kio pri ŝi? ” La milit'ist'o kap'ne'is : “ Ŝi ja est'as krim'ul'o laŭ ili'a'j leĝ'o'j. Ne est'is bon'a ide'o en'miks'iĝ'i en tia'n afer'o'n. Ĉi lacert'o'j est'as kruel'eg'a'j. Pli bon'e est'os las'i ili'n mort'ig'i unu la ali'a'n. ”

    “ Mi ne.. ” komenc'is dir'i Wells, dum kvazaŭ'a, giganta pugn'o'bat'o frap'is la mur'o'n. Kelk'a'j fenestr'o'vitr'o'j dis'salt'is. Ambaŭ hom'o'j kaŭr'is inter la fal'ant'a'j vitr'er'o'j kaj atend'is.

    Nov'a bat'o.

    La kurac'ist'o silent'e demand'is al la rot'estr'o. Tiu ĉi rezignaci'e kruc'is la brak'o'j'n :

    “ Ili uz'as katapult'o'j'n. Post'e oni ĵet'os brul'aĵ'o'j'n. Baldaŭ oni sci'os, ĉu ili ankaŭ hav'as pulv'o'n. Prefer'e mi ir'u kuraĝ'ig'i la soldat'o'j'n. Plur'a'j el ili est'as rekrut'o'j. Damn'e, neniam antaŭ'e ni al'front'is problem'o'j'n en ĉi koloni'o. ” Li star'iĝ'is. “ Kio'n Vi far'os? ”

    Wells si'a'vic'e star'iĝ'is : “ Mi ir'os ŝanĝ'i la bandaĝ'o'j'n al Addha. Ebl'e ŝi jam re'kapt'is la konsci'o'n. ” Li de'met'is al si la okul'vitr'o'j'n kaj masaĝ'is al si la du ruĝ'et'a'j'n falt'o'j'n ambaŭ'flank'e de la naz'o. “ Nu, mi lac'eg'as... ”

    La milit'ist'o grimac'is : “ Baldaŭ ni ĉiu'j ripoz'os... por'etern'e. Fleg'u bon'e la profet'in'o'n. Ebl'e ŝi rezerv'os por ni lok'o'j'n en si'a paradiz'o. ”

    La kurac'ist'o sku'is la kap'o'n, kaj el'ir'is.

    ***************************

    Wells ĵet'is rigard'o'n sur Addha, kiu dorm'et'is. Ĉio en ord'o ĝis nun, li pens'is. La sun'sub'ir'o en la dezert'o est'is ĉiam bel'a, kaj Wells spert'is pac'o'n kaj trankvil'o'n. En la ĉiel'o komenc'is aper'i la unu'a'j stel'o'j kaj la tri satelit'o'j de Mirza vid'ebl'iĝ'is. Nu, bon'e, eĉ dum milit'o'j est'as bel'eg'a'j nokt'o'j. Kial ne? , kiom mi dezir'as est'i en la Ter'o, ĉe mi'a'j old'a'j amik'o'j... rev'is Wells.

    “ Kial Vi ne trans'don'as mi'n al la soldat'o'j? ”

    Wells preskaŭ ne kompren'is la demand'o'n, ĉar la prononc'manier'o de Addha est'is tiu de sud'ul'o'j, kiu'j kutim'as mild'e kartav'i. Je la du'on'lum'o de la ĉambr'o, ŝi aspekt'is preskaŭ hom'a, est'ant'e la nur'a diferenc'o tio, ke la vost'o'n ŝi mov'et'is kvazaŭ metronom'e dum ŝi parol'is, laŭ la manier'o de ĉiu'j *iĥjanoj*.

    Wells flank'e'n'met'is per man'sving'o la demand'o'n.

    “ Ili Vi'n brul'ig'os. ”

    “ Tiu, kiu rezist'as al la mal'bon'o, turn'iĝ'as en mal'bon'ul'o'n ”, ŝi flustr'is, kaj en'dorm'iĝ'is. Ŝvit'o kovr'is la lacert'a'n haŭt'o'n, kaj de temp'o al temp'o ŝi trem'et'ad'is pro la febr'o. Kvankam Wells est'is dres'int'a la vund'o'j'n, li ne opini'is prudent'e doz'i antibiotik'o'j'n ; neniu sci'as, kiu'j est'as la krom'efik'o'j de ter'a'j medikament'o'j ĉe mirzanoj. Ili'a ekster'aĵ'o ne tro diferenc'as de la hom'a, krom la lacert'a haŭt'o kaj la mank'o de har'o'j. Intern'e... tio ja est'as ali'a afer'o. Prefer'e ne risk'i.

    La kurac'ist'o pret'ig'is ĉio'n por la transfuz'o, dum li observ'ad'is la profet'in'o'n. La disĉipl'o'j for'las'is ŝi'n mez'e de tumult'o, re'memor'is Wells. Tiu'n ĉi vir'in'o'n oni sen'kial'e ŝton'um'is. Kaj tamen, oni parol'as pri mirakl'o'j kaj re'san'iĝ'o'j... kio do? Sufiĉ'as nur ke oni komenc'u parol'i pri hom'am'o kaj ne'per'fort'o, kaj subit'e ĉiu'j ek'sent'as la plej el'kor'a'n mal'am'o'n al tiu naiv'ul'o, kiu...

    Ne est'ant'e religi'am'a hom'o, Wells ne kapt'is en la unu'a'j moment'o'j de la predik'a karier'o de Addha ( kiu kon'is ŝi'n? ) aspekt'o'j'n, kiu'j al plej bon'e trejn'it'a orel'o re'eĥ'us jam kon'at'a'n melodi'o'n. Sed de tiam, kiam help'e de kelk'a'j soldat'o'j li el'tir'is ŝi'n el la man'o'j de la hom'amas'o, li komenc'is vid'i simil'ec'o'n. Ĉu ver'e la sam'o pov'us okaz'i de'nov'e, ali'planed'e? La afer'o ne simil'is je la detal'o'j, sed... bon'e.

    Kaj ni est'as sam'e kiel romi'an'o'j imperi'a'j. Kiu est'as mi'a rol'o? Ĉu ebl'e mi est'os Pilat'o? —konklud'is la kurac'ist'o, kaj en'puŝ'is nadl'o'n en la brak'o'n de la pacient'o. Tiu ĉi mal'ferm'is la okul'o'j'n kaj post flug'a al'rigard'o al li ŝi ŝerc'is : “ Eĉ por far'i bon'o'n, oni ja dev'as kaŭz'i dolor'o'n, ĉu ne? ”

    Wells ruĝ'et'is, kaj respond'is :

    “ Ne ebl'as far'i ali'manier'e. La transfuz'o... ”

    “ Ne tro zorg'u ” —trankvil'ig'is li'n Addha. “ Tia est'as la viv'o, kiu'n ni ricev'is de la Unu'a Ovo'de'met'int'o. Dolor'prem'it'a, patr'in'o de'met'as la ov'o'j'n, kaj, kiu kon'as plej rav'a'n ĝoj'o'n? ”

    “ Prefer'e uz'i anestez'o'n. ”

    “ Ho, jes, ” respond'is Addha per la plej flug'a rid'et'o, “ mi jam aŭskult'is parol'i pri tiu mir'ind'a kurac'il'o. Sed kiom da ĝi Vi bezon'os por ĉiu'j dolor'o'j en la mond'o? Ĉu sufiĉ'os la kvant'o? ”

    “ Ni streb'as mild'ig'i sufer'o'j'n. Oni ne rajt'as rest'i sen'far'a antaŭ sufer'o, ĉu ne? ”

    “ Sufer'o lern'ig'as ni'n rigard'i la mort'o'n sen'tim'e, rekt'e en la okul'o'j'n, ” ŝi respond'is, “ Kaj mi asert'as al Vi, ke ĝi la unu'a mal'lev'os la rigard'o'n. ”

    “ Sed est'as mult'a'j hom'o'j, kiu'j neniam lern'os sufer'i. Kaj kio'n far'i, kiam sufer'as infan'o? ”

    Addha rigard'is li'n kvazaŭ li est'us tra'vid'ebl'a. Wells sent'is la har'o'j'n hirt'iĝ'i sur li'a nuk'o.

    “ Kial Vi demand'as tio'n, kio'n Vi sci'as fund'e de Vi'a hepat'o? ”

    Wells mal'lev'is la okul'o'j'n, embaras'it'a. Li prov'is ŝanĝ'i la tem'o'n de la konversaci'o :

    “ Kiel Vi fart'as nun? La febr'o? ”

    “ Vi neniam pens'is tro pri la Plej'alt'a, ĉu ne? ” est'is la surpriz'a respond'o.

    “ Nu, bon'e, mi... ebl'e ne, ” li konfes'is. “ Est'as tro da Di'o'j. Ĉiu'j religi'o'j hav'as mirakl'o'j'n, ĉiu'j asert'as tio'n aŭ ali'o'n. Tro da divers'a'j opini'o'j. ”

    Addha rid'et'is :

    “ Kred'as la *drendo*, ke la arb'o'branĉ'o ekzist'as nur, por ke ĝi tie ripoz'u. ”

    “ Neniu religi'o respond'as ni'a'j'n demand'o'j'n. ”

    “ Kiu'j est'as Vi'a'j demand'o'j? ”

    Wells prov'is komb'i si'n per la fingr'o'j : “ Nu, bon'e, la senc'o de ĉio tio. Kio ni est'as en la univers'o, kial ni ekzist'as... Vi sci'as, tia'j afer'o'j. ”

    “ Respond'o ne'a oft'e ŝuld'iĝ'as al tio, ke la demand'o est'as ne'a. Kio'n dir'as al Vi Vi'a hepat'o? ”

    “ Ĉe ni oni parol'u pri la kor'o, ” rid'et'is si'a'vic'e la kurac'ist'o. “ Kaj ĝi ver'e nenio'n dir'as al mi. ”

    “ Kaj do Vi streb'as konstru'i maŝin'o'j'n, por ke ili help'u Vi'n kompren'i. Kie est'as tiu maŝin'o, per kiu oni pov'as kompren'i la Plej'alt'a'n? ”

    “ Ĉu Vi hav'as la respond'o'j'n? ” demand'is rekt'e Wells.

    “ Respond'o'j'n? Vi est'is rigard'ant'a tiom da mir'ind'aĵ'o'j dum Vi'a'j stel'vojaĝ'o'j... ĉu oni bezon'as pli'a'j'n respond'o'j'n, kiam oni rigard'as la stel'o'j'n? ”

    “ Est'as tro da mal'bon'o en la mond'o... mi tut'e ne pov'as naiv'e akcept'i la ekzist'o'n de sen'lim'e bon'a Di'o, kiu dis'don'as donac'o'j'n inter si'a'j sekv'ant'o'j sam'kiel komplez'a av'ĉj'o. Kio pri la milit'o'j? Kio pri la mal'riĉ'ec'o, la mal'sat'o? ”

    “ Hom'o est'as la nom'o de ĉiu'j milit'o'j. Kaj mal'riĉ'ec'o est'iĝ'as pro tio, ke ni mem ne divid'as riĉ'ec'o'n kun ni'a'j frat'o'j. Serĉ'u la ver'o'n tie. Kial kulp'ig'i la Plej'alt'a'n? ”

    “ Kio est'as ver'o? ” li demand'is, ne'sci'ant'e, ke tiu demand'o est'as jam old'a de jar'mil'o'j “ Kio pri la mal'san'o'j? Ne, mi neniam kompren'os. ”

    Addha flustr'is :

    “ Dolor'o blind'ig'as Vi'n, kaj tio montr'as, ke Vi est'as hom'a. Preĝ'u kaj esper'u, kaj Vi'a hepat'o iam parol'os al Vi. ”

    “ Kiu vi est'as, Addha? ” demand'is Wells.

    “ Demand'u Vi'a'n hepat'o'n ” est'is la ad'a respond'o.

    Wells gap'is mal'kontent'e, kaj pret'is diskut'i plu. Subit'e fort'a bru'o aŭd'iĝ'is ekster'e. De'nov'e la giganta pugn'o bat'is la mur'o'j'n.

    “ Jen ili de'nov'e kun la katapult'o'j. Mi dev'as ir'i help'i. ”

    “ Ne plu verŝ'u sang'o'n. Trans'don'u mi'n al ili kaj re'ven'u hejm'e'n. Vi jam far'is tio'n, kio dev'is est'i far'at'a laŭ la Antikv'ul'a'j Libr'o'j. Ĉio fin'iĝ'os baldaŭ kaj mi re'ven'os al la Ĝarden'o. ”

    “ Ho, jes, ” mok'et'is la doktor'o. “ La ĝarden'o. Ĝarden'o en ĉi dezert'a mond'o, kia ide'o. ” Li kontrol'is, ĉu ĉio est'as en ord'o ĉe li'a pacient'o kaj rekomend'is :

    “ Ne star'iĝ'u. Rest'u kuŝ'e. Baldaŭ mi re'ven'os. ”

    Addha kap'ne'is.

    “ Ne, san'ig'ist'o. Jen la fin'o... sed ni re'vid'os ni'n ali'e. Vi trov'os la voj'o'n, ĉar kompat'o nest'as en Vi'a hepat'o, kvankam Vi tio'n ne kompren'as. ”

    “ Kio'n Vi cel'as? Mi ne for'las'os Vi'n. ”

    La profet'in'o mister'e rid'et'is :

    “ Ankaŭ mi ne for'las'os Vi'n. ”

    Subit'a eksplod'o inter'romp'is ili'n.

    “ Fajr'o! Fajr'o! ”

    La kri'eg'o'j hirt'ig'is ĉiu'j'n har'o'j'n ĉe Wells. Li aŭskult'is la rot'estr'o'n ĝis'raŭk'e kri'i ordon'o'j'n :

    “ Atent'u! Ili sukces'is tra'pas'i! Ferm'u ĉiu'j'n pord'o'j'n! ”

    Bru'o da mitral'o'j ( ĉu ili jam est'as en'e? ). La kurac'ist'o kur'is al la koridor'o, sed eksplod'o ĵet'is li'n kontraŭ la mur'o'n. Kvazaŭ giganta ond'o, hom'amas'o en'penetr'is. Addhan oni el'tir'is el la lit'o, kaj ĉiu'j komenc'is bat'i ŝi'n per man'o'j, pied'o'j, per baston'o'j. Neniu son'o el'ir'is el ŝi'a'j lip'o'j.

    Nov'a eksplod'o.

    Sovaĝ'e kri'ant'e, la hom'amas'o tren'is si'a'n viktim'o'n tra la koridor'o'j.

    “ Ĵet'u ŝi'n en la fajr'o'n! Al la fajr'o! ”

    “... pardon'u ili'n, ĉar ili'a'j kor'o'j ankoraŭ est'as tiu'j de *kranej*. Ili ankoraŭ ne klar'e vid'as... ”

    Wells prov'is lev'i si'n, sen'sukces'e. Vid'ant'e li'a'n streb'o'n, unu el la sturm'ant'o'j frap'is li'n per madz'o.

    Ruĝ'o...

    ************************

    “... geografi'o mi'a'korp'a est'us do dis'a arkipelag'o je vund'o'j en sang'a ocean'o : jen vund'o mi'a'brust'a, ver'a gigant'o... ”

    Wells sku'is la kap'o'n, prov'ant'e el'tir'i si'n el pens'vag'ad'o. Jen grav'a ating'o : li sukces'is mal'ferm'i la okul'o'j'n malgraŭ tio, ke ĉio ĉirkaŭ li, ĉio en'e de li, est'as tut'simpl'e dolor'o. Unu'sol'a dolor'o? Ebl'e pli'a'j dolor'o'j aper'os post'e. Dolor'o kaj ruĝ'o. Kurac'ist'o, kurac'u Vi'n mem...

    Subit'e pens'o kapt'is li'n per frid'a man'o : kaj ŝi? kie ŝi? Addha est'as, kio grav'as nun. Kiom da temp'o est'as jam pas'int'a? Kiom da tag'o'j? Mi dev'as kalkul'i la tag'o'j'n... nur tri mi bezon'os. Nur tri, por sci'i... Nu, mi ankoraŭ viv'as, sed kiu'cel'e? Cel'o... jes, ankoraŭ est'as cel'o —li konklud'is post preskaŭ'a sven'o —mi dev'as super'viv'i por vid'i. Ĉu atest'i? Ne, simpl'e vid'i. Tio sufiĉ'os al mi. Ankaŭ ali'a'j vid'os, sed pri tio mi ne zorg'os. Tem'os pri alies task'o... mi bezon'os nenio'n pli, nenio'n plu.

    Li streb'is rigard'i ĉirkaŭ si. Nokt'o. Kadavr'o'j kaj ruin'o'j. Kiu kutim'is uz'ad'i sport'a'j'n ŝu'o'j'n? , jes, la radi'o'teknik'ist'o. Vid'u : est'as nur unu ŝu'o. Kie la ali'a? Las'u la mort'int'o'j'n zorg'i pri la mort'int'o'j. Sed mi ankoraŭ viv'as, kaj kiu kulp'as pri tiom da mort'o'j? Mi mem. Mi mem kulp'as.

    Li sent'is la larm'o'j'n far'i roj'o'j'n sur li'a'j vang'o'j. Ĉu mi rezist'os? Ho, Di'o, se Vi ver'e ekzist'us! Far'u, ke mi super'viv'u nur tri tag'o'j'n, por ke mi vid'u, por ke mi sci'u! Est'u la mirakl'o de'nov'e!

    Persist'em'o don'is plezur'o'n!

    Paskal'o kaj Herbignac [ erbinják ], nord-okcident'a Franci'o, komenc'is jaĥt-konstru'ad'o'n en 1986. Fakt'e Paskal'o kaj Helen'o, kiu'j est'as esperant'ist'o'j, sukces'is ne nur ĝis'fin'e konduk'i la konstru'ad'o'n, sed pli'e : ili mem el'labor'is la tut'a'n konstru'ad'o'n de la jaĥt'o, kvazaŭ ili est'us fak'ul'o'j pri tio.

    Ĉi tie ver'e tem'as pri fin'konstru'ad'o de grand'a jaĥt'o. Est'as atent'ind'e, ke tem'as pri jaĥt'o de Ĵonk'o-model'o. Efektiv'e! Ĝi est'as konstru'it'a laŭ plan'o'j tiel aranĝ'it'a'j, por ke oni plej facil'e navig'u en ocean'o'j kaj relativ'e komfort'e rest'ad'u en ties kajut'o'j dum mar'vojaĝ'o'j. La jaĥt'nom'o est'as “ Tourne Lune ” [ turn lin ], “ lun'flor'o ”.

    Ĝi'a'j teknik'a'j don'it'aĵ'o'j jen'as :

    La jaĥt'o est'as konstru'it'a el lign'o. Ĝi'a ŝel'o, 30 mili'metr'o'j'n dik'a, konsist'as el kvar tavol'o'j de tabul'o'j. La unu'a tavol'o est'as najl'it'a kaj glu'it'a al la ĉef'trab'ar'o. La pli'a'j tri tavol'o'j est'as nur glu'it'a'j unu al la ali'a. Dum la glu'ad'o, kiu cel'is regul'e glu'i ĉiu'j'n tavol'o'j'n, oni uz'is ĉirkaŭ 700 000 agraf'o'j'n. Ĉiu'j'n oni for'ig'is post la sek'iĝ'o de glu'aĵ'o. Minimum'e 600 kg da glu'aĵ'o kaj 50 kg da farb'o'j neces'is en'tut'e por la jaĥt'o.

    Fin'e post 16 jar'o'j da persist'em'o kaj klopod'o'j, la jaĥt'o en'akv'iĝ'is. Ĉiu'j'n ĝi'a'j'n manovr'o'j'n lert'e plan'is kaj gvid'is Paskal'o kaj Helen'o. Kun kelk'a'j ge'amik'o'j ili tuj ĝu'is kelk'minut'a'n navig'ad'o'n ĉirkaŭ la atlantik'a jaĥt'haven'o Arzal, situ'ant'a proksim'e al Herbignac.

    Kiel kutim'e por “ bapt'i ” jaĥt'o'n, oni romp'is ĉampan-botel'o'n al ĝi'a pru'o kaj bon'dezir'is “ Bon'a'n vent'o'n! ”

    Ankaŭ la leg'ant'o'j de MONATO bon'dezir'as al la konstru'int'o'j de la jaĥt'o “ Tourne Lune ” agrabl'a'j'n spert'o'j'n kaj plezur'o'n en la est'ont'a navig'ad'o.

    Jean-Yves SANTERRE

    Komenc'o de la teatr'a maraton'o

    Kia'manier'e ebl'as hodiaŭ al'tir'i hom'o'j'n al la teatr'o? Gerard Mortier, la 57-jar'a intendant'o de la nov'a teatr'a festival'o Ruhrtriennale en Nord'rejn-Vestfali'o, cel'is kre'i festival'o'n por simpl'a'j loĝ'ant'o'j, por tiu'j, kiu'j neniam antaŭ'e est'is en teatr'o kaj oper'o. La festival'o daŭr'as tri jar'o'j'n, ek'de 2002. Tiu'jar'e, inter septembr'o kaj oktobr'o, est'is montr'it'a'j ses nov'a'j sur'scen'ig'o'j kaj kvin gast'lud'o'j. La spektakl'o'j okaz'is en eks'a'j min'ej'o'j kaj uzin'o'j ( la ŝtat'o don'is 50 milion'o'j'n da eŭr'o'j por re'konstru'i tiu'j'n, kaj pli'a'j'n 40 milion'o'j'n por la festival'a program'o ). Mortier esper'is, ke tiu'j ne'kutim'a'j lok'o'j pli'facil'ig'os kompren'i teatr'o'n, ĉar ili est'as tip'a'j por la region'o. Krom'e, la bilet'o'j est'is mal'mult'e'kost'a'j preskaŭ por ĉiu'j teatr'aĵ'o'j. La aranĝ'o'j'n de la unu'a festival'a jar'o ĉe'est'is sufiĉ'e da vizit'ant'o'j el divers'a'j soci'a'j tavol'o'j.

    Sed Mortier ne nur vol'is ŝanĝ'i la teatr'a'n ej'o'n. Ankaŭ la teatr'aĵ'o'j ne plu rajt'as est'i nur antikv'a'j lud'o'j. Neces'as vid'i la inter'rilat'o'j'n de teatr'o kaj la nun'temp'o. La spektakl'o'j ne est'is pomp'a'j. Mortier prov'is miks'i la teatr'a'j'n ĝenr'o'j'n. “ Se oni vid'as teatr'aĵ'o'n, oni ne plu pov'u dir'i : tio est'as dram'o kaj tio est'as oper'o ”, opini'as Mortier. Li vid'as la est'ont'ec'o'n de teatr'o en muzik'teatr'o. Li eĉ plan'as en 2004 sur'scen'ig'i ĵaz'a'n oper'o'n. Sed intendant'o de la festival'o ŝanĝ'iĝ'as dum ĉiu el la tri jar'o'j, do Mortier risk'as ne sukces'i ating'i la alt'a'n cel'o'n —kre'i “ post'burĝ'a'n festival'o'n ”.

    La festival'o inter'ali'e vol'as emfaz'i, ke la german'o'j pens'ad'as pri Germani'o. La muzik'teatr'aĵ'o Germani'o, vi'a'j kant'o'j! inaŭgur'is la festival'o'n. Dum spektakl'o mem, sub la scen'ej'o kant'ensembl'o prezent'as divers'spec'a'j'n german'a'j'n kant'o'j'n. Ĉi tiu spektakl'o est'as al'vok'o al la german'o'j, kiu'j ne kon'as —kontraŭ'e al ali'a'j naci'o'j —si'a'j'n kant'o'j'n parker'e. La Elegi'o'j de Holivud'o de Hanns Eisler montr'is la mal'facil'a'n viv'o'n de la ekzil'it'o'j inter 1933 kaj 1945. La kontrast'o inter la bel'a fasad'o de Holivud'o kaj la real'a'j kondiĉ'o'j de la german'a'j fuĝ'int'o'j est'is reflekt'it'a inter la scen'ej'o kaj la industri'a hal'o, kie okaz'is la spektakl'o. Ceter'e, la fin'o ne est'as feliĉ'a : Hanns Eisler for'las'is Uson'o'n en 1948, ĉar li est'is akuz'it'a est'i komun'ist'o. La uson'a reĝisor'o Peter Sellars sur'scen'ig'is la dram'o'n La infan'o'j de Herakl'o de Eŭripid'o, kiu aktual'ec'e montr'is la situaci'o'n de fuĝ'int'o'j : la infan'o'j'n de Herakl'o, kiu'j dev'as fuĝ'i for de la tiran'o, lud'is kurd'a'j infan'o'j.

    Lig'it'ec'o al la region'o kaj nun'temp'a'j tem'o'j est'as tip'a por la festival'o. En 2004, post la festival'o, Mortier far'iĝ'os intendant'o de la pariz'a oper'o, kie li vol'as tradici-stil'e sur'scen'ig'i klasik'a'j'n oper'o'j'n. Tio ne est'as facil'e imag'ebl'a.

    Thomas SüLZLE

    Dat're'ven'o por rid'i

    Por fest'i en 2002 si'a'n 20-jar'iĝ'o'n Mim'os , la inter'naci'a festival'o de modern'a mim-art'o en Périgueux ( urb'o en la sud-okcident'a part'o de Franci'o ), apart'e atent'is al amuz'o'j. Mim'os vagabond'is tra la strat'o'j kaj plac'o'j, el'vok'ant'e rid'o'j'n kaj rid'et'o'j'n en la centr'o kaj urb'o'rand'o'j, sed ankaŭ sur'scen'ej'e, en la kutim'a'j lok'o'j.

    Lig'e al la ĉeĥ'a kultur'a sezon'o, okaz'int'a en Franci'o, est'is invit'it'a'j student'o'j de la teatr'a'j universitat'o'j de Bratislav'a kaj Brno, kiu'j reprezent'is la fam'a'j'n ĉeĥ'a'j'n kaj slovak'a'j'n humur'a'j'n tradici'o'j'n, ĉar mim-art'o est'as la esprim'form'o, kiu fort'e en'radik'iĝ'is en Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o. Krom'e, ĉe'est'is angl'a'j, hispan'a'j, dan'a'j, uson'a'j, pol'a'j, svis'a'j, nederland'a'j gaj'a'j art'ist'o'j ( en'tut'e el 13 land'o'j ), kiu'j amas'e prezent'is si'a'j'n spektakl'o'j'n. Nokt'e Mim'os viv'is ebl'e eĉ pli vigl'e, ol tag'e. Ekzempl'e, furor'is la franc'a spektakl'o, kie tem'is pri bicikl'ist'a mond'o. Ĉeĥ'a'j aktor'o'j re'verk'is kaj prezent'is Odise'ad'o'n .

    Gaj'a'j kaj ĝoj'a'j hom'o'j petol'is kaj kirl'ad'is la atmosfer'o'n de Périgueux —dank'e al Mim'os . Long'a'n jun'ec'o'n al ĝi!

    Brigitte FAVERIAL / gla

    La Bibli'o en la gael'a lingv'o

    La gael'a, lingv'o parol'at'a en du sam'de'ven'a'j sed nun iom mal'sam'a'j form'o'j, en Irland'o kaj Skot'land'o, est'as unu el la plur'a'j en'danĝer'ig'it'a'j etn'a'j idiom'o'j de Eŭrop'o. Ĝi'a status'o en Irland'o est'as almenaŭ teori'e garanti'it'a, pro la fakt'o, ke laŭ la konstituci'o de la ŝtat'o, ĝi est'as la unu'a oficial'a lingv'o. Ceter'e, ĝi est'as instru'at'a en ĉiu'j lern'ej'o'j. En Skot'land'o, tamen, ĝis la re'establ'o ( kvankam kun lim'ig'it'a potenc'o ) de la naci'a asemble'o ( parlament'o ) en 1997, la gael'a lingv'o ne est'is oficial'e agnosk'it'a, kaj est'is stud'fak'o en mal'mult'a'j lern'ej'o'j.

    Tamen, precip'e pro la influ'o de la eklezi'o'j kaj la preskaŭ universal'a kon'o de la Bibli'o en la gael'a en protest'ant'a'j region'o'j de la insul'o'j kaj Alt'ej'o ( nord'a kaj okcident'a Skot'land'o ), la lingv'o est'is konserv'at'a en alt'nivel'a grad'o. Eĉ simpl'a'j fiŝ'ist'o'j kaj kamp'ar'an'o'j kun et'a'j bien'o'j kapabl'is —kaj ankoraŭ kapabl'as —diskut'i teologi'o'n kaj ali'a'j'n serioz'a'j'n tem'o'j'n pro la lingv'a edif'o, kiu'n ili ricev'is, ne en lern'ej'o sed en la preĝ'ej'o'j kaj per leg'ad'o de la Bibli'o.

    En Irland'o, kie dum long'a temp'o la Bibli'o ne est'is ĝeneral'e legat'a de la katolik'a laik'ar'o, nur protest'ant'o'j hav'is rekt'a'n al'ir'o'n al la gael'a versi'o, sed la pli'mult'o de ili est'is de angl'a de'ven'o kaj parol'is nur la angl'a'n. Nur en la last'a du'on'o de la 20a jar'cent'o aper'is aprob'it'a katolik'a versi'o de la tut'a Bibli'o en la gael'a.

    Antaŭ ne'long'e oni anonc'is, ke est'as pret'a nov'a versi'o de la Bibli'o en hodiaŭ'a gael'a. Oni konstat'as, ke la jun'a'j generaci'o'j mal'facil'e kompren'as la pli klasik'a'n lingv'aĵ'o'n de la plej uz'at'a mal'nov'a el'don'o, part'e pro tio, ke ĝi'a tekst'o est'is fort'e influ'it'a de la irland'gael'a, kaj pro la fakt'o, ke la parol'at'a lingv'o de jun'a'j gael'o'j ŝanĝ'iĝ'as kaj iom simpl'iĝ'as laŭ gramatik'o.

    La unu'a pres'it'a religi'a libr'o en la gael'a aper'is en Skot'land'o en 1567, sed neniu part'o de la Bibli'o est'is traduk'it'a gael'e'n ĝis du jar'cent'o'j post tiu dat'o. Dum iom da temp'o oni prov'is en'konduk'i en Skot'land'o'n la irland'a'n Bibli'o'n de la protest'ant'a episkop'o Bedell, sed ĝi'a lingv'aĵ'o kaj mal'nov'a irland'a tip'ar'o baz'it'a sur la manuskript'a alfabet'o ne est'is facil'e kompren'ebl'a'j. La tekst'o de la plej uz'at'a kaj plej am'at'a versi'o konserv'as mult'a'j'n vort'ar'a'j'n, idiotism'a'j'n kaj sintagm'a'j'n influ'o'j'n de la Bibli'o de Bedell. Plur'a'j revizi'it'a'j versi'o'j aper'is en la jar'dek'o'j post 1861, kiam la Naci'a Bibli'a Societ'o de Skot'land'o trans'pren'is respond'ec'o'n pri traduk'ad'o kaj el'don'ad'o de la Bibli'o, sed en la plej last'a'j, la ŝanĝ'o'j est'is minimum'a'j kaj rilat'is precip'e al iom simpl'ig'it'a ortografi'o.

    Oni esper'as, ke eĉ nun, kiam la influ'o de la religi'o est'as mal'pli evident'a, la nov'a el'don'o en modern'a gael'a daŭr'e help'os konserv'i la lingv'o'n kaj la kultur'o'n de la gael'o'j en Skot'land'o.

    Garbhan MACAOIDH

    Vi'a mal'amik'o est'as ni'a mal'amik'o

    Du'obl'a'n eŭfori'o'n est'ig'is en Litovi'o kaj la invit'o membr'iĝ'i en Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO ) kaj la vizit'o de la uson'a prezid'ant'o George Bush [ ĝorĝ buŝ ].

    Apart'e ĝoj'is konservativ'ul'o'j pro la anonc'o, ke Litovi'o kun ses ali'a'j ŝtat'o'j rajt'os al'iĝ'i al NATO. Est'is konservativ'ul'o'j, kiu'j en 1990 tuj post la sen'depend'iĝ'o de Litovi'o ek'streb'is al NATO-membr'iĝ'o. Hodiaŭ la koncern'a'j politik'ist'o'j konfes'as, ke tiam NATO-membr'iĝ'o aspekt'is utopi'a : nun, tamen, 60 % da litov'o'j apog'as membr'iĝ'o'n.

    Kaj dank'e al la fakt'o, ke Litovi'o kiel eks'soveti'a ŝtat'o unu'e liber'iĝ'is de soveti'a arme'o kaj nun plej'e proksim'iĝ'as al NATO-nivel'o'j, vizit'is la land'o'n Arnold Rüütel [ arnold rjutel ].

    Okupaci'o

    Por litov'o'j plej grav'is la vort'o'j de Bush, kiu'j eĥ'iĝ'is tra la land'o : “ Se iu far'iĝ'os mal'amik'o de Litovi'o, tiu far'iĝ'os ankaŭ mal'amik'o de Uson'o. ” Tiel konfirm'iĝ'is la sekur'ec'o de Litovi'o, kiu spert'is soveti'a'n okupaci'o'n en 1940, perfid'o'n de okcident'a'j demokrati'o'j en 1945 kaj partizan'a'n milit'o'n, minac'o'j'n kaj tim'o'j'n ĝis 1991.

    NATO-membr'iĝ'o al'port'os ne nur milit'a'n sekur'ec'o'n sed ankaŭ plej ver'ŝajn'e ekonomi'a'n progres'o'n. En najbar'a Pol'land'o, ekzempl'e, du'obl'iĝ'is invest'ad'o post invit'o al'iĝ'i al NATO. Kompani'o'j hezit'as invest'i en land'o minac'at'a de potenc'o en orient'o : NATO-membr'iĝ'o est'as kvazaŭ signal'o por sekur'a invest'ad'o en Balti'o.

    Jam de kelk'a'j jar'o'j litov'a'j soldat'o'j aktiv'as en NATO-operaci'o'j, ekzempl'e en Bosni'o kaj Afgani'o.

    Laimius STRAžNICKAS

    Jur-renvers'o

    German'a'j sekret'a'j serv'o'j hav'as pruv'o'j'n, ke teror'ist'o Osama bin Laden sukces'as fuĝ'i. La ĉef'polic'an'o deklar'as, ke spit'e al tio la bombard'o est'is grand'a sukces'o, ĉar oni mort'ig'is ankaŭ kelk'a'j'n kun'ul'o'j'n de la ĉef'teror'ist'o, for'pel'is la ali'a'j'n, tiel ke la kvartal'o nun est'as liber'ig'it'a de teror'ism'o.

    Fikci'o kaj real'o

    Kio okaz'us, se tiu ĉi raport'o ne est'us fikci'a sed real'a? Kompren'ebl'e sekv'us mond'vast'a abomen'o, la ĉef'polic'an'o'n oni akuz'us pro murd'o. En ni'a real'a mond'o ne est'is kvartal'o de Berlin'o sed Afgani'o, kiu'n oni ( t. e. okcident'a'j land'o'j sub gvid'o de Uson'o ) bombard'is ; mort'is 5000 civil'ul'o'j, inter ili mult'a'j infan'o'j ; Osama bin Laden pov'is fuĝ'i kaj ĝis hodiaŭ ne est'as trov'it'a. Tamen Uson'o deklar'is, ke est'is grand'a sukces'o, ĉar oni liber'ig'is Afgani'o'n de taliban'o. Neniu akuz'as Uson'o'n ( kaj la kun'milit'int'a'j'n ŝtat'o'j'n ).

    Se ver'e tem'us pri liber'ig'o de Afgani'o, jam jar'o'j'n antaŭ'e Uson'o dev'us milit'i kontraŭ taliban'o'j, ĉar la kruel'aĵ'o'j de tiu'j ekstrem-fundament'ist'a'j islam'an'o'j ( mal'avar'e subvenci'it'a'j de Uson'o ) de'long'e est'is kon'at'a'j. Sed, kiel deklar'is la uson'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j komenc'e de la milit'o, fal'ig'i la taliban'a'n reĝim'o'n ne est'is la cel'o sed nur rimed'o, por tiel kapt'i Osama bin Laden.

    Lern'i de Israel'o

    En mart'o de 2002 la uson'a reg'ist'ar'o aper'ig'is la jar'a'n raport'o'n pri hom'a'j rajt'o'j. En ĝi ampleks'a ĉapitr'o ĉiam tem'as pri “ arbitr'a'j kaj kontraŭ'leĝ'a'j mort'ig'o'j ”. Tiu'n jar'o'n Uson'o denunc'is la israel'a'n arme'o'n, ĉar ĝi mort'ig'is 33 supoz'at'a'j'n palestin'a'j'n teror'ist'o'j'n en la okup'it'a teritori'o kadr'e de “ likvid'a politik'o ”, kiel eŭfemism'e oni nom'as tia'n murd'ad'o'n. Komenc'e de novembr'o de l ’ sam'a jar'o per raket'o el aviad'il'o Uson'o eksplod'ig'is aŭtomobil'o'n en Jemen'o, en kiu mort'is ses teror'ist'o'j de Anna Lindh kritik'is : “ Ankaŭ teror'ist'o'j'n oni dev'as trakt'i kongru'e kun inter'naci'a jur'o. Ali'kaz'e ĉiu land'o pov'as komenc'i ekzekut'i tiu'j'n, kiu'j'n ĝi taks'as teror'ist'o'j. ”

    Mal'amik'o'j

    Uson'o instal'is krom'e nov'a'n jur'sistem'o'n por ( pli ĝust'e : kontraŭ ) teror'ist'o'j. Kapt'it'a'j'n 600 taliban'o'j'n kaj membr'o'j'n de illegal enemy combatants , t. e. kontraŭ'leĝ'a'j mal'amik'a'j batal'ant'o'j ; ili do hav'as jur'a'n status'o'n nek de milit'kapt'it'o'j nek de krim'ul'o'j, do ankaŭ ne ĝu'as koncern'a'j'n rajt'o'j'n laŭ naci'a kaj inter'naci'a jur'o. Ili rest'as kapt'it'a'j sen advokat'o, sen proces'o, sen juĝ'ist'o, sen kontakt'o kun parenc'o'j tiom long'e, kiom plaĉ'as al Uson'o, pli preciz'e al uson'a prezid'ant'o, ĉar ( laŭ klar'ig'o reg'ist'ar'a ) la prezid'ant'o mem decid'as, kiu est'as tia “ mal'amik'o ” kaj kiom long'e.

    De defend'o al prevent'o

    Konform'e Bush ŝanĝ'is ankaŭ la strategi'o'n : nun Uson'o rajt'as je prevent'a milit'o. Tio signif'as, ke oni pov'as atak'i iu'n ajn land'o'n, se la prezid'ant'o nom'as ĝi'n mal'amik'a al Uson'o, ankaŭ se tiu land'o ne atak'is Uson'o'n aŭ uson'an'o'j'n ( aktual'e : Irak'o ). Li konvink'is pri tiu ĉi nov'a strategi'o ankaŭ la membr'o'j'n de NATO, kiu nun ne plu est'as nur'a defend'a alianc'o sed atak'a ; nov'a inter'ven'a trup'o pov'os ek'milit'i ie ajn en la mond'o. Konsekvenc'e ĉiu'j ministr'o'j, kiu'j ĝis nun nom'is si'n “ defend'a'j ”, est'ont'e dev'us titol'i si'n “ milit-ministr'o'j ”.

    Kiel ajn, nun do est'as klar'e, kial Uson'o tiom tim'as kaj verv'e kontraŭ'batal'as la mond'a'n tribunal'o'n. Ĝi est'as en tio en bel'a kompani'o de ali'a'j protagonist'o'j de inter'naci'a jur'o kaj hom'a'j rajt'o'j, ekzempl'e Rusi'o, kiu deklar'as ĉiu'n ĉeĉen'o'n teror'ist'o, ekzempl'e Ĉini'o, kiu dum jar'dek'o'j sub'prem'as tibet'an'o'j'n.

    Kio'n ni lern'as per tio? Ke en la histori'o oft'e unu sol'a hom'o pov'as renvers'i kaj pervers'ig'i ĉio'n. Aktual'e tia hom'o est'as fanatik'a murd'ist'o Osama bin Laden.

    Stefan MAUL

    Paŝ'o'j al pac'o

    Dek du norveg'in'o'j iniciat'is Inter'naci'a'n Vir'in'a'n Marŝ'o'n por Hom'a'j Rajt'o'j en Israel'o kaj Palestin'o, invit'ant'e vir'in'o'j'n el la tut'a mond'o part'o'pren'i. Al'ven'int'e en Tel-Avivo la 2an de april'o, ili marŝ'os tra rifuĝ'ej'o'j, vilaĝ'o'j kaj urb'o'j en ambaŭ land'o'j, kaj fin'os per grand'a frat'in'iĝ'a kun'ven'o en Jerusalem'o la pask'a'n dimanĉ'o'n, la 20an de april'o.

    La marŝ'o est'as fond'it'a sur la Hom'a'j Rajt'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ) kaj sur la princip'o'j de ne'per'fort'o. Ĝi efektiv'iĝ'os laŭ la spirit'o de Gandhi ne sub'taks'i la ebl'o'n de unu'op'ul'o ŝanĝ'i la mond'o'n.

    La vir'in'o'j klar'ig'as : “ Ĉar en tiu region'o tradici'e est'as arm'it'a'j la vir'o'j, ni pro sekur'ec'o decid'is, ke en ĉi tiu marŝ'o part'o'pren'u nur vir'in'o'j. Ni vol'as kontribu'i al re'star'ig'o de pac'o, hom'am'o kaj hom'a dign'o. ”

    Ili al'don'as : “ Hom'o'j spekt'as la sufer'ad'o'n de la popol'o'j en Mez'a Orient'o. Politik'ist'o'j ne pov'as trov'i solv'o'j'n, kiu'j util'os al la popol'o'j de Palestin'o kaj de Israel'o. Politik'a'j'n ag'o'j'n reg'as potenc'avid'o, domin'em'o, intrig'o'j kaj ego'ism'o. Hom'o'j serĉ'as, kio'n far'i por kontribu'i al pac'a solv'o. ”

    Pac'alianc'o

    Cel'o'j de la marŝ'o est'as inter'ali'e star'ig'i respekt'o'n por hom'a'j rajt'o'j en la region'o kaj sub'ten'i tiu'j'n en ambaŭ land'o'j, dezir'ant'a'j'n respekt'o'n por inter'naci'a jur'o per ĉes'ig'o de la okup'ad'o kaj per star'ig'o de just'a pac'o kun sekur'ec'o por ĉiu'j loĝ'ant'o'j. La vir'in'o'j kun'labor'as kun israel'a'j kaj palestin'a'j pac'a'j kaj vir'in'a'j organiz'aĵ'o'j kun sub'ten'o de la norveg'a pac'alianc'o kaj la norveg'a fili'o de la Vir'in'a Inter'naci'a Lig'o por Pac'o.

    En Israel'o kaj en Palestin'o la marŝ'ant'in'o'j gast'os ĉe israel'a'j kaj palestin'a'j vir'in'o'j kaj part'o'pren'os ili'a'j'n “ mil'o'j'n da inter'parol'o'j ” pri ali'spec'a kaj pli bon'a est'ont'ec'o. Krom'e ili plant'os nov'a'j'n oliv'arb'o'j'n, kie la antaŭ'a'j est'as for'hak'it'a'j.

    Inter'temp'e la ĉef'komitat'o en Norvegi'o prov'as star'ig'i komitat'o'j'n en ali'a'j land'o'j por varb'i vir'in'o'j'n por part'o'pren'i en la marŝ'o kaj vir'o'j'n por ali'manier'e help'i. Pozitiv'e re'ag'is hom'o'j en du'dek'o da land'o'j en Eŭrop'o, Afrik'o, Azi'o kaj Amerik'o.

    Detal'o'j pri la marŝ'o kaj la pac'iniciat'o trov'ebl'as ĉe

    xml : lang= " zxx "> www. humanrightsmarch. org
    .

    Douglas DRAPER

    Brav'e, prezid'ant'o Putin!

    Mi fier'as pri la rus'a prezid'ant'o Putin : al ĵurnal'ist'o'j franc'a'j kaj dan'a'j li kuraĝ'e kaj rekt'e esprim'is tio'n, kio'n evit'as menci'i ( aŭ ne kompren'as ) ali'a'j eŭrop'a'j ŝtat'estr'o'j : nom'e la total'a'n tut-islam'ism'a'n milit'o'n kontraŭ ni'a civilizaci'o.

    Dum Dani'o miop'e hejm'ig'is konferenc'o'n de ĉeĉen'a'j t. n. batal'ant'o'j por liber'ec'o, ili'a'j islam'a'j ge'frat'o'j en Moskv'o ten'is 800 teatr'a'j'n spekt'ant'o'j'n kaj aktor'o'j'n dum tri tag'o'j tim'ig'at'a'j kaj humil'ig'at'a'j : ĉu ebl'as imag'i la sufer'o'j'n de tiu'j sen'kulp'a'j hom'o'j, fest'e vest'it'a'j por teatr'o, kiu'j subit'e trov'is si'n en spec'o de koncentr'ej'o? Dum'e teror'ist'a'j ge'frat'o'j sam'e ten'is ali'a'j'n “ kaŭci'ul'o'j'n ” —ekster'land'a'j'n ofic'ist'o'j'n de la Ruĝ'a Kruc'o —en Ĉeĉeni'o mem. Jar'o'j'n pli fru'e teror'ist'o'j de'tranĉ'is la kap'o'j'n de ali'a'j okcident'an'o'j ven'int'a'j ili'n help'i.

    Menci'ant'e ĉi-tiu'j'n abomen'aĵ'o'j'n, mi ne turn'as “ blind'a'n okul'o'n ” al la sufer'ad'o de la ĉeĉen'a loĝ'ant'ar'o. La milit'o en Ĉeĉeni'o terur'as. La tie'a rus'a arme'o konsist'as el mal'sat'a'j, ne'pag'at'a'j, koler'a'j soldat'o'j, sed tia est'as la arme'o, kia'n Rusi'o nun hav'as : ali'a ne ekzist'as. Rusi'o ne pov'as invit'i ekzempl'e franc'a'n arme'o'n ĉas'i la bandit'o'j'n en la montaro. Kaj, mal'e al la tragedi'a period'o de amas'a ekzil'ad'o de ĉeĉen'o'j far'e de Stalin, la popol'o rajt'as nun liber'e for'vetur'i al si'a'j fundament'ist'a'j frat'o'j en Saudi-Arabi'o kaj ali'lok'e. Tem'as ne pri tio, ke minoritat'o sufer'as mal'liber'ec'o'n flank'e de Rusi'o kaj tial vol'as si'n apart'ig'i. Mal'e : la liber'ec'o'j de Rusi'o nun ŝajn'as al ili “ okcident'e tro'a'j ” : sekv'e ili dezir'as viv'o'n laŭ la leĝ'o'j de “ ŝari'o ” —mez'epok'a islam'a kod'o.

    Ĉantaĝ'at'a de teror'ist'o'j

    Ĉeĉeni'o ( sam'kiel dek'o'j da ali'a'j region'o'j ) est'as part'o de Rusi'o dum jar'cent'o'j. Neniu respond'ec'a land'o permes'us si'n split'i ĉantaĝ'at'a de teror'ist'o'j kaj ĝi ne permes'us fond'iĝ'o'n de nov'a mal'amik'a ŝtat'et'o —satelit'o de inter'naci'a milit'em'a islam'o —tuj ĉe si'a land'lim'o.

    Do kial simpati'o'j de eŭrop'a'j amas'komunik'il'o'j rest'as je ĉeĉen'a flank'o? Kial ili “ promoci'as ” islam'a'j'n teror'ist'o'j'n je nivel'o de “ batal'ant'o'j por liber'ec'o ”? Kial ili “ glor'ig'as ” sabot'ul'o'j'n-murd'ist'o'j'n, kiu'j fi'e provok'as kaj ekspluat'as la civiliz'ec'o'n de ekzempl'e Rusi'o, Uson'o aŭ Israel'o?

    Respond'o jen'as : dum la last'a'j jar'dek'o'j Eŭrop'o “ mem'vol'e ” islam'iĝ'is, en'las'ant'e preskaŭ 30 milion'o'j'n da en'migr'int'o'j el islam'a'j land'o'j. Tem'as ne pri fuĝ'int'o'j de fi-reĝim'o'j kaj de ŝari'a'j leĝ'o'j, ne pri fuĝ'int'o'j, kiu'j aspir'is al liber'ec'o. Mal'e : ili pen'as adapt'ig'i Eŭrop'o'n al islam'ism'o, plen'profit'ant'e de liberal'ism'a soci'o ( kaj mal'avar'a soci-help'o ). Sub sekur'a tegment'o ili eĉ sukces'as minac'i kaj surd'ig'i voĉ'o'j'n de liber'pens'ant'o'j.

    Pere'o de civilizaci'o

    Okaz'is do spec'o de du'a “ re'konker'o ” de Eŭrop'o ( ankaŭ de Kanad'o kaj part'e Uson'o ) ĉi-foj'e sen arm'il'o'j sed dank'e al “ mal'dekstr'ul'a liberal'ist'a inter'naci'o ” aspir'ant'a al “ solidar'ec'o ” kun ĉiu'j sufer'ant'o'j de la mond'o. Ne'kred'ebl'e, tamen jam en 1913 rus'a verk'ist'o Vasilij Rozanov skrib'is : “ La eŭrop'a civilizaci'o pere'os pro kompat'em'o. La pere'o de la eŭrop'a civilizaci'o montr'iĝ'os kiel paraliz'o kontraŭ ajn'a malic'o, ajn'a fi'ec'o, ajn'a malic'o : fin'fin'e malic'ul'o'j dis'ŝir'os la mond'o'n. ”

    Tamen kiel ebl'as, ke la plej obskur'a el nun'temp'a'j religi-soci'a'j instru'o'j montr'iĝ'as tiel bon'ven'a en tradici'e krist'an'a Eŭrop'o —Eŭrop'o, kies sud'a'j land'o'j ankoraŭ memor'as si'a'n batal'ad'o'n kontraŭ islam'a jug'o, kaj kie eĉ region'o-nom'o'j port'as arab'a'n signif'o'n ( ekzempl'e Andaluzi'o —“ konker'it'a Hispan'uj'o ” en mez'epok'a arab'a )? Kiel klar'ig'i, ke islam'a'j teror'ist'o'j, okup'int'a'j krist'an'a'n sankt'ej'o'n en la Sankt'a Land'o, post'e trov'is varm'a'n akcept'o'n en eŭrop'a'j land'o'j, dum la viktim'o, Israel'o, rest'is akuz'at'a pro ĉiu'j pek'o'j? Kaz'e de Israel'o, klar'ig'o kuŝ'as en antisemit'ism'o / anti'cion'ism'o / ant'i-israel'ism'o tradici'a'j. Tamen rilat'e Rusi'o'n tia “ motiv'ad'o ” ne valid'as : dev'as est'i io ali'a.

    Kontraŭ-revoluci'ul'o'j

    Tio'n klar'ig'i help'as noci'o pri “ soci'a proksim'ec'o ” iam vast'e uz'at'a en Soveti'o, kie politik'a'j arest'it'o'j ( laŭ fi'fam'a kod'punkt'o 58 ) kaj simpl'a'j krim'ul'o'j est'is kun'e ten'at'a'j. Laŭ prolet'a'j soci-klas'a'j koncept'o'j, la krim'ul'o'j est'is soci'e pli proksim'a'j kaj prefer'at'a'j ol la inteligent'a'j “ kontraŭ-revoluci'ul'o'j ”. Do la inter'naci'a liberal'ul'ar'o sen'hezit'e alianc'iĝ'as kun soci'e proksim'a'j “ islam'a'j batal'ant'o'j ” kaj diktator'a'j islam'ism'a'j land'o'j viv'ant'a'j laŭ ŝari'a leĝ'ar'o. Ili do el'paŝ'as kontraŭ la “ soci'e fremd'a ” 58a, kiu'n reprezent'as Rusi'o, Uson'o kaj Israel'o. Ili mal'simpati'as kun la land'o'j, kiu'j unu'a'j dev'is ek'milit'i por protekt'i si'n kontraŭ atak'ant'a tut-islam'ism'o.

    Simil'e al Eŭrop'o en la 30aj jar'o'j, kiam oni rifuz'is re'kon'i la danĝer'o'n de hitler'ism'o ( ĉu koincid'e, ke jam tiam islam'ism'o alianc'iĝ'is kun Hitler ), nun'temp'e oni pen'as “ pac'ig'i ” islam'ism'o'n. Histori'o montr'as, kiom kost'is tiam'a'j hezit'o'j kaj prokrast'o'j : ĝi klar'e disting'as la rol'o'j'n de Chamberlain kaj Dalladier unu'flank'e dis'de tiu de Churchill de la ali'a flank'o.

    Nun, dum Rusi'o plu ten'as amik'a'j'n rilat'o'j'n kun Irak'o kaj Iran'o pro miop'a'j komerc'a'j bezon'o'j, ĝi'a prezid'ant'o ŝajn'e ek'vid'as tre klar'e la grand'a'n bild'o'n. Malgraŭ ĉiu'j evident'a'j mal'simil'aĵ'o'j, ĉu Putin rol'os kvazaŭ rus'a Churchill?

    Alexander GOFEN

    Amnezi'o-amnesti'o

    Last'a'temp'e influ'a irland'an'o atent'ig'is, ke por Irland'o la du mond'o'milit'o'j neniam okaz'is. Tiu rimark'o ne cel'is Nord-Irland'o'n, kie la loĝ'ant'ar'o —plej'part'e protest'ant'a kaj uni'ist'a —ĉiu'jar'e memor'as kaj honor'ig'as tiu'j'n, kiu'j soldat-serv'is en ambaŭ milit'o'j. Ne, tamen, en la Liber'a Ŝtat'o Irland'a ( nun la Irland'a Respublik'o ).

    Dum preskaŭ la tut'a ekzist'o de la modern'a sen'depend'a Irland'o, la plej fort'a politik'a influ'o est'is ( kaj rest'as ) Fianna Fáil [ fjana fojl ], la respublik'ism'a parti'o. Kvankam batal'is kaj mort'is mil'o'j da sud'a'j kaj nord'a'j irland'an'o'j de ambaŭ religi'a'j tradici'o'j kaj de la du konkur'ant'a'j politik'a'j sin'ten'o'j, kontraŭ-kaj por-brit'a, oficial'a'j instanc'o'j en la sud'o ignor'is ĉi tiu'n fakt'o'n. Ili ŝajn'ig'is, ke Irland'o tut'e ne est'is implik'at'a en la milit'o'j.

    Apenaŭ est'is fond'it'a la Liber'a Ŝtat'o, kiam eksplod'is en'land'a milit'o en Irland'o —event'o, kiu eĉ pli forges'ig'is hom'o'j'n pri la unu'a mond'o'milit'o. Est'is kre'it'a kaj konserv'at'a la mit'o, ke la sol'a grav'a konflikt'o en la unu'a kvar'on'o de la jar'cent'o est'as mal'pac'o en Irland'o. Sekv'e famili'o'j, kies fil'o'j serv'is en la brit'a arme'o dum la unu'a mond'o'milit'o, sent'is, ke ili silent'u kaj eĉ hont'u pri ties part'o'pren'o en “ brit'a ” milit'o.

    Mem'kre'it'a amnezi'o

    Simil'is la sin'ten'o dum kaj post la du'a mond'o'milit'o. Oficial'e, Irland'o est'is neŭtral'a, sed mult'a'j irland'an'o'j volont'ul'is kaj milit'serv'is en arme'o'j kaj san'serv'o'j brit'a'j kaj alianc'a'j. De'nov'e, ili est'as ignor'at'a'j kaj forges'it'a'j krom de si'a'j proksim'a'j famili'an'o'j. Laŭ tiu ĉi sam'a mem'kre'it'a amnezi'o, Irland'o est'as supoz'ebl'e la sol'a land'o ( almenaŭ la sol'a okcident'a, ĉar sovet'uni'an'o'j nom'is ĝi'n ali'manier'e ), kiu neniam uz'is la esprim'o'n “ du'a mond'o'milit'o ” kaj persist'e nom'as ĝi'n en la angl'a lingv'o “ the emergency ” [ eméĝansi ], do “ la kriz'okaz'o ”.

    Nur en la last'a'j jar'o'j de la du'dek'a jar'cent'o aper'is en irland'a'j tomb'ej'o'j tomb'o'ŝton'o'j sur la last'a'j kuŝ'ej'o'j de irland'a'j soldat'o'j mort'int'a'j en la unu'a kaj du'a mond'o'milit'o'j. En la sam'a pli toler'em'a period'o est'is restaŭr'it'a'j memor'ĝarden'o kaj monument'o konstru'it'a en Dublin'o post la unu'a mond'o'milit'o. La histori'o de tiu ĉi ĝarden'o est'as trist'eg'a. Ĝi konsist'as el grand'a park'o apud super'a part'o de la urb'a river'o kaj en'hav'as trankvil'a'n roz'ĝarden'o'n ĉirkaŭ'it'a'n de ŝton'a mur'o. En ĝi est'as font'o'j, lag'et'o, pavilon'o'j kun kvar loĝi'o'j, en kiu'j est'is konserv'it'a'j grand'a'j pergamen'a'j memor'libr'o'j kun nom'o'j de fal'int'o'j. La tut'o est'as plan'it'a de angl'a arkitekt'o, Edwin Landseer Lutyens, kiu respond'ec'is inter'ali'e ankaŭ pri la barat'a ĉef'urb'o Nov-Dilio.

    Pomp'a'j konstru'aĵ'o'j

    La inter'milit'a irland'a reg'ist'ar'o de Valera nur mal'volont'e agnosk'is la ekzist'o'n de la memor'ĝarden'o kaj decid'is ne inaŭgur'i ĝi'n. En la jar'o'j, kiu'j sekv'is, ĝi est'is tut'e neglekt'at'a : la pomp'a'j konstru'aĵ'o'j est'is viktim'o'j de vandal'o'j, kaj la memor'libr'o'j est'is detru'it'a'j. Tamen last'a'temp'e pli bon'vol'a'j aŭtoritat'o'j ripar'is la damaĝ'o'n kaj re'e pri'plant'is la ĝarden'o'n per arom'plen'a'j sang'ruĝ'a'j roz'o'j.

    Vizit'ant'e ĝi'n, mi pens'is pri la jun'a'j ideal'ist'o'j kaj naiv'a'j viktim'o'j de arogant'a'j general'o'j, kiu'j est'is mort'ig'it'a'j sam'temp'e en Flandri'o kaj sur la strat'o'j kaj en la kamp'o'j de Irland'o. Precip'e mi memor'is la ironi'o'n, ke kaj soldat'o'j en Belgi'o kaj batal'ant'o'j en Dublin'o est'is konvink'it'a'j, ke ili milit'as por Irland'o kaj por ĝi'a liber'o. Frap'ant'a ekzempl'o est'is du amik'o'j, ambaŭ poet'o'j, ambaŭ fervor'a'j naci'ist'o'j, Francis Ledwidge [ franses ledŭiĝ ]. La unu'a est'is mort'paf'it'a kiel ribel'int'o en milit'a mal'liber'ej'o proksim'e de la memor'park'o. Li'a plej kon'at'a vers'aĵ'o hav'as la titol'o'n “ La flav'a botaŭr'o ”. Kiam Ledwidge, volont'ul'o en irland'a regiment'o de la brit'a arme'o, ek'sci'is pri la ekzekut'o de si'a amik'o, li verk'is kor'tuŝ'a'n lament'o'n : “ Ne aŭd'os li tra l ’ nub'a ŝtorm' / Dum last'a dorm ’, botaŭr'o'n ”. En 1916, unu jar'o'n post verk'ad'o de la poem'o, Ledwidge mort'is en Flandri'o.

    Laŭ reg'ist'ar'a decid'o nun fin'fin'e okaz'as dum somer'o en Irland'o memor'tag'o por honor'ig'i ge'irland'an'o'j'n, kiu'j serv'is, vund'iĝ'is kaj mort'is en ĉiu'j milit'o'j kaj kampanj'o'j, sam'e en la pac'taĉment'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j. Ĉar tiu ĉi event'o est'as relativ'e nov'a en Irland'o, ĝi ankoraŭ ne interes'as ge'jun'ul'o'j'n, kiu'j neniam spert'is horor'o'n kaj tragedi'o'n de milit'o kaj masakr'o. Esper'ebl'e ĉi tiu'j'n ili neniam spert'os.

    Garbhan MACAOIDH

    La ge'patr'a de Zamenhof

    Mi ne re'ag'us, se mi vid'us la asert'o'n, ke la pol'a est'is la ge'patr'a lingv'o de Ludovik'o Zamenhof. Sed vid'i tio'n en grand'a'j liter'o'j, en emfaz'a titol'o est'as ŝok'e. Antaŭ kvin jar'o'j en MONATO ( 1997 / 12, p. 18-19 ) aper'is mi'a artikol'o “ Enigm'o'j de Ludovik'o Zamenhof ”, ĵus re'pres'it'a en “ Vojaĝ'o en Esperant'o-land'o ”. Jen la koncern'a fragment'o :

    “ Kiu'j'n lingv'o'j'n sci'is Ludovik'o Zamenhof? Li'a'j ge'patr'a'j lingv'o'j est'is la rus'a kaj la jid'a [ 4 ]. Ek'de la 4a jar'o li lern'is la hebre'a'n [ 4 ], kaj li ek'posed'is ĝi'n en tia grad'o, ke li traduk'is ( sol'a! ) en Esperant'o'n la tut'a'n Mal'nov'a'n Testament'o'n rekt'e el la hebre'a original'o. Kiam li est'is 14-jar'a, li'a famili'o trans'loĝ'iĝ'is el Bel'o'stok'o en Varsovi'o'n, kie Ludovik'o uz'is ankaŭ la pol'a'n. En infan'aĝ'o li ek'lern'is la german'a'n kaj franc'a'n kaj sci'is ili'n tre bon'e, precip'e la german'a'n. Post'e li ek'lern'is la angl'a'n, kies ne'mult'a'j morfologi'a'j form'o'j don'is al li la ide'o'n, ke la art'e'far'it'a lingv'o dev'as hav'i nur minimum'a'n gramatik'o'n. Li stud'is profund'e la latin'a'n kaj antikv'a'n grek'a'n. Krom'e, li lern'is iom'grad'e la ital'a'n kaj litov'a'n. La supr'e'menci'it'a'j lingv'o'j divers'grad'e kontribu'is al la kre'o de Esperant'o. Post la publik'ig'o de Esperant'o li kon'at'iĝ'is kun la hispan'a kaj ebl'e kun kelk'a'j ali'a'j lingv'o'j : almenaŭ kun tiu'j, en kiu'j aper'is lern'o'libr'o'j de Esperant'o. ”

    Boris KOLKER Uson'o

    “ Di'o, ben'u Uson'o'n! ”

    Unu'e mi vol'as dank'i vi'n pro aper'ig'o —eĉ sur'kovr'il'e —de mi'a artikol'o Di'o, ben'u Uson'o'n! , kaj pro riĉ'a'j ilustr'aĵ'o'j al ĝi en la numer'o 11 / 2002, p. 9. Ili'a abund'o kaj grand'ec'o est'is tut'e ne'atend'it'a'j, konsider'e al la ĉiam'a spac'o'mank'o. Do, des pli dank'o'n. Tio est'is agrabl'a surpriz'o.

    Tamen est'is ankaŭ io mal'agrabl'a : tem'as pri ne'pet'it'a “ kontraŭ ”-ilustr'aĵ'o al mi'a leter'o “ Kies akv'o... ” en la sam'a numer'o. La fot'o montr'ant'a plor'ant'a'j'n palestin'an'in'o'j'n —ebl'e patr'in'o'j'n de ŝaĥidoj ( “ martir'o'j ” en la arab'a, t. e. sin'murd'ant'a'j sabot'ul'o'j ), evident'e cel'as obĵet'i la pozici'o'n de mi'a leter'o, ke ne Israel'o est'as buĉ'ant'o en la trud'it'a milit'o. Esenc'e ĉi-fot'o aparten'as al ies ali'a artikol'o, kaj tio ne ŝajn'as est'i bon'a ĵurnal'ism'a praktik'o.

    Ĉu mank'as fot'o'j de plor'ant'a'j israel'a'j vir'in'o'j, fot'o'j ( pardon'u —tro “ grafik'a'j ” ) de eksplod'int'a'j kor'popart'o'j de civil'a loĝ'ant'ar'o, de viv'a hom'a karn'o “ farĉ'it'a ” per najl'o'j, de paf'it'a'j israel'a'j beb'o'j, lern'ej'an'o'j, preĝ'ant'a'j pilgrim'o'j, ktp? 15 mil (! ) teror'ag'o'j kontraŭ Israel'o dum la last'a du-jar'a milit'o est'is far'it'a'j : tamen ne pens'u pri iu ajn bilanc'o en'tut'e se tem'as pri Israel'o! Eĉ simpl'a prezent'o de mal'a'j opini'o'j pri la problem'o ŝajn'e ne est'as akcept'ebl'a por “ modern'a ĵurnal'ism'o ” —sen parol'i pri la objektiv'a analiz'o, ĉar la real'aĵ'o kaj la ver'o ( eĉ se komplik'a ) est'as nur unu.

    Kun tre miks'it'a'j sent'o'j

    -Alex GOFEN

    Uson'o

    “ Di'o, ben'u Uson'o'n! ( 2 ) ”

    Ĝeneral'e uson'a'j afer'o'j kritik'it'a'j de Gofen hav'as valid'a'n vid'punkt'o'n pri “ inter'naci'a inspir'it'a konspir'o ” kontraŭ Uson'o.

    Mi konsent'as, ke la uson'a reg'ist'ar'o flank'e'n'star'as en lok'o ne'akcept'ebl'a pri la kiot'a protokol'o, tribunal'a just'ec'o, putr'ant'a'j hom'rajt'o'j, ŝovinism'a mal'respond'ec'o, milit'em'a'j parol'ad'o'j kontraŭ Irak'o, ktp. Sed la inund'o de et'a'j vort'atak'o'j sen inteligent'a argument'ad'o ne merit'as spac'o'n en mond'vast'a gazet'o kiel MONATO. Ne neces'as ating'i universal'a'n inter'konsent'o'n. Tamen, kiel s-ro Gofen sugest'et'is, la uson'a civit'an'ar'o merit'as inteligent'a'n diskut'o'n inter la inter'naci'a amas'komunik'il'ar'o. La novembr'a kovr'il'o de MONATO est'as hont'ind'a : ne ĉiu'j uson'an'o'j est'as naci'em'a'j flag'sving'ul'o'j. Malgraŭ diferenc'o'j ni pied'ir'u kun'e.

    Uson'a'j kontribu'ant'o'j, bedaŭr'ind'e, mank'as en la paĝ'o'j de MONATO, sed mal'facil'as part'o'pren'i en projekt'o, kiam la kritik'ist'o'j en la MONATO-rond'o est'as tiel sever'a'j.

    Elson B. SNOW

    Uson'o

    Film'o ukrain'a

    En MONATO 2002 / 10, p. 24, aper'is artikol'o Odor'aĉ'as la fiŝ'o —almenaŭ en Rusi'o . Krom iom da inform'o pri la film'o, tie trov'iĝ'as tri mis'interpret'it'a'j fakt'o'j.

    La unu'a : la rus'a ministr'o Miĥail Ŝvidkoj ne est'as etn'a ukrain'o, sed nur hav'as ukrain'ec'a'n famili'nom'o'n. Li nask'iĝ'is en Kirgizi'o, kaj ek'de infan'aĝ'o loĝ'as en Moskv'o.

    La du'a : en Rusi'o ( sam'e kiel en ĉiu'j normal'a'j land'o'j ) oni pov'as mal'permes'i nur pornografi'a'n aŭ per'fort-provok'a'n kin'o'film'o'n. Se do Preĝ'o por hetman'o Mazep'a ne est'is montr'it'a en Rusi'o, tio signif'as, ke la posed'ant'o'j de kin'o'ret'o'j ne taks'is la film'o'n sufiĉ'e kvalit'a. Ankaŭ mal'ver'as tio, ke rus'a gazet'ar'o atak'is la film'o'n. Mi regul'e leg'as kin'o'recenz'o'j'n, kaj tre mal'oft'e vid'is nur iu'j'n menci'o'j'n pri la film'o. Kaj la ĉef'a rus'a kin'o'magazin'o La kin'o'art'o eĉ ne aper'ig'is grand'a'n recenz'o'n pri la film'o ( mi special'e kontrol'is per ties TTT-ej'o ).

    La tri'a, kaj la plej grav'a. Neniam A. Puŝkin efektiv'e verk'is io'n simil'a'n. Ĝust'e tio'n cel'is la artikol-skrib'int'o.

    Last'e. La artikol'o, sen'dub'e, laŭ la tem'o aparten'as al la rubrik'o, redakt'at'a de mi ( Art'o ). Sed la aŭtor'o ( atent'u : pseŭdonim'a! ), kompren'ant'e, ke rus'a redaktor'o ne el'las'us tiom da mal'prav'a'j fakt'o'j pri Rusi'o, prefer'is publik'ig'i ĝi'n tra Modern'a viv'o .

    Grigorij AROSEV

    Rusi'o

    Ek al ekspedici'o!

    Ĉu vi ne nur vid'is sed ankaŭ jam part'o'pren'as la ekspedici'o'n kun la bel'a kaj kamufl'a nom'o OTANOM 2003? Ek'de septembr'o pas'int'jar'a vi pov'as serĉ'i la ŝlos'il'a'j'n vort'o'j'n por tiel trov'i la kaŝ'lok'o'n de tiu enigm'a talisman'o. Se vi el'ten'as naŭ monat'o'j'n ( do MONATOJN ) ĝis maj'o ĉi-jar'a, vi pov'os gajn'i premi'o'n de ne mal'pli ol 350 eŭr'o'j'n ( por ne-eŭrop'an'o'j : tio egal'as al 350 uson'a'j dolar'o'j —sed ne supoz'u pro tiu ĉi atent'ig'o, ke la kaŝ'lok'o trov'iĝ'as en Uson'o! ) en la unu'a rang'o, 170 eŭr'o'j'n en la du'a kaj 80 eŭr'o'j'n en la tri'a rang'o. Ĉiu el tiu'j bel'a'j sum'o'j super'as jar'a'n abon'kotiz'o'n de ni'a revu'o —do eĉ se vi ne hav'us ali'a'n motiv'o'n por plu abon'i, jen ver'a kial'o : tut'cert'e valor'as el'spez'i mon'o'n por kotiz'o en 2003 por gajn'i pli mult'a'n mon'o'n, ĉu ne?

    Kial ni propon'as al vi tiu'n ĉi konkurs'o'n? Nu, ĉar ni est'as ruz'a'j. La ĝust'a'j'n solv'o'j'n por not'i la koncern'a'j'n ŝlos'il'vort'o'j'n vi pov'as trov'i nur, se vi atent'e leg'as la artikol'o'j'n kaj tekst'o'j'n en ĉiu kajer'o. Tiel do ni instig'as vi'n, leg'i ĉiu'n numer'o'n komplet'e, ĉar ni ja vol'as est'i cert'a'j, ke neniu el ni'a'j aŭtor'o'j van'e verk'is por vi. Sed el ni'a'j enket'o'j ni sci'as, ke ne mal'mult'a'j abon'ant'o'j ver'e leg'as preskaŭ ĉio'n en MONATO. Do ne est'os grand'a pen'o por tiu'j ĉion'vor'ant'o'j, trov'i la respond'o'j'n al la demand'o'j en la “ indik'il'o'j ”. Ne'last'e est'as ankaŭ amuz'e, part'o'pren'i tia'n defi'a'n por la cerb'o lud'o'n.

    Tio hav'as tradici'o'n. En ni'a magazin'o de'komenc'e, long'e antaŭ la invent'o de la tiel nom'at'a “ amuz'o'soci'o ”, ĉiam ankaŭ distr'a'j element'o'j trov'is lok'o'n, ĉar ni vol'is kaj vol'as prezent'i al ni'a'j leg'ant'o'j ne nur pez'a'j'n kaj sek'a'j'n tem'o'j'n de politik'o, ekonomi'o kaj kultur'o, sed ankaŭ ig'i ili'n rid'et'i aŭ rid'i en mond'o oft'e ne tre gaj'ig'a. Tamen, kompren'ebl'e, ni'a unu'a kaj precip'a cel'o est'as kaj rest'as inform'ad'i vi'n pri grav'a'j tem'o'j, instig'i kaj help'i vi'n orient'iĝ'i en komplik'a mond'o. Ke en tio ni sukces'as, por tio jen kaj jen ni ricev'as konfirm'o'n. Ekzempl'e ĵus ital'a leg'ant'o, kiu skrib'is, ke de “ mult'eg'a'j jar'o'j ” li abon'as, flat'is ni'n per laŭd'o, ke ni'a revu'o “ ĉiam don'is /-as al mi tre vast'a'j'n instru'o'j'n, stimul'a'j'n instig'o'j'n kaj ĝu'o'n kaj ĝoj'o'n ”. Tio'n far'i ni klopod'as, kompren'ebl'e, ankaŭ en 2003.

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Mort'ig'i mem'mort'ig'o'n

    Fin'e de 2002 Ĉini'o unu'a'foj'e publik'ig'is rezult'o'j'n de esplor'ad'o rilat'e mem'mort'ig'o'n. Raport'it'e est'as, ke ĉiu'jar'e mort'ig'as si'n en Ĉini'o 287 000 hom'o'j : mem'mort'ig'o iĝ'is unu el la kvin grand'a'j mort'o'kaŭz'o'j ( kun'e kun apopleksi'o, bronk'it'o, hepat'a kancer'o kaj pulm'it'o ).

    La esplor'ad'o montr'as, ke ĉiu'jar'e mort'ig'as si'n en Ĉini'o po 23 hom'o'j el 100 000 loĝ'ant'o'j. La relativ'e alt'a cifer'o —kompar'e kun mult'a'j ali'a'j land'o'j —prezent'as apart'a'j'n karakteriz'aĵ'o'j'n : mort'o en la kamp'ar'o est'as la tri'obl'o de tiu en la urb'o'j, kaj 90 % de la mort'int'o'j est'as mal'riĉ'a'j kamp'ar'an'o'j —efektiv'e oft'e kamp'ar'an'in'o'j. Ĉini'o est'as la unu'sol'a land'o en la mond'o, kie vir'in'a'j mem'mort'ig'o'j super'as vir'a'j'n ( je 25 % ).

    Psikologi'a influ'o

    Special'ist'o ĉe la Esplor'a Centr'o pri Mens'a Kriz'o en Pekin'o, Li Xianjun, atent'ig'is, ke krom la mem'mort'ig'int'o'j ekzist'as ankaŭ du milion'o'j da hom'o'j, kiu'j ĉiu'jar'e sen'sukces'e prov'as si'n mort'ig'i. La special'ist'o memor'ig'is al la reg'ist'ar'o, ke unu mem'mort'ig'o est'ig'as psikologi'a'n influ'o'n al krom'a'j kvin hom'o'j.

    Nur 7 % de la mem'mort'ig'int'o'j vizit'is kurac'ist'o'n aŭ special'ist'o'n antaŭ la mort'o por diskut'i si'a'n mens'a'n stat'o'n. Kaŭz'as part'e tio'n la fakt'o, ke en Ĉini'o mank'as psikolog'o'j : tiu'j, kiu'j ja ekzist'as, koncentr'iĝ'as en grand'a'j urb'o'j.

    Rezult'e la reg'ist'ar'o fond'is apart'a'n instanc'o'n por esplor'i kaj eventual'e solv'i la mem'mort'ig'a'n problem'o'n. Tio signif'as, ke en la plej loĝ'at'a land'o de la mond'o unu'a'foj'e ek'est'os tut'land'a organiz'aĵ'o por ident'ig'i kaj laŭ'ebl'e help'i mem'mort'ig'ont'o'j'n.

    MU Binghua

    Ukrain'a'j kant'o'j kaj peterburg'a'j grotesk'o'j

    Mez'e de la 20a jar'cent'o en ukrain'a'j lern'ej'o'j al oni est'is instru'at'a'j, ke Nikol'a'j Vasiljeviĉ Gogol, aŭtor'o de la mond'fam'a'j Mal'viv'a'j anim'o'j , Revizor'o kaj mult'a'j ali'a'j, est'as klasik'ul'o de la ukrain'a literatur'o. Sed jen evident'iĝ'is, ke nun en Ukraini'o la verk'o'j'n de Gogol oni lern'as kiel verk'o'j'n de rus'a verk'ist'o, rus'a klasik'ul'o. Do, al kiu popol'o aparten'as la verk'ist'o?

    Gogol nask'iĝ'is en Ukraini'o la 1an de april'o 1809. Li origin'is el bunt'a famili'o : inter li'a'j pra'ul'o'j est'is kaj pastr'o'j, kaj milit'ist'o'j, kaj car'a'j ofic'ist'o'j. Ne est'as mir'ind'e, ke en li'a'j vejn'o'j flu'is ankaŭ pol'a sang'o ( ne'mult'a'j sci'as, ke oficial'e li hav'is du'obl'a'n famili'nom'o'n, kaj en privat'a'j leter'o'j al la patr'in'o li ĉiam sub'skrib'is jen'e : Nikol'a'j Gogol-Janovskij ). Pro tio do neniel ebl'as nom'i la karakter'o'n de Gogol, ekz., pur'e rus'a aŭ ukrain'a, ĉar li pren'is po iom el ĉiu'j “ si'a'j ” naci'o'j. Li'a patr'o, et'bien'ul'o, amator'e okup'iĝ'is pri dram'verk'ad'o kaj reĝisor'ad'o, sed tio ne mult'e influ'is la verk'ad'o'n de Gogol, ĉar li'a patr'o mort'is, kiam la ont'a verk'ist'o hav'is nur 16 jar'o'j'n.

    En 1828, fin'int'e gimnazi'a'n lern'ad'o'n, Gogol for'vetur'is en Peterburg'o'n, kaj de tiam li'a viv'o est'is rekt'e lig'it'a kun Rusi'o. Kvankam li mult'a'j'n jar'o'j'n pas'ig'is en Eŭrop'o ( Svis'land'o, Franci'o, Itali'o kaj eĉ Jerusalem'o ), en si'a'j verk'o'j li prezent'is la ukrain'a'n viv'o'n. Est'as el'star'a'j verk'o'cikl'o'j La vesper'o'j en la vilaĝ'o apud Dikanjka , Mirgorod . Tie li pri'skrib'is la bel'a'n natur'o'n de Ukraini'o, ties etos'o'n, popol'o'n, kant'o'j'n kaj kutim'o'j'n. Sed de la ali'a flank'o, li tre mult'e verk'is pri Rusi'o, kaj apart'e pri ĝi'a nord'a ĉef'urb'o. Ĝust'e Gogol est'is la unu'a, kiu prezent'is Peterburg'o'n la fantast'a, mal'real'a, frenez'ig'a, grotesk'a urb'o, urb'o, kie pov'as okaz'i la plej ne'kred'ebl'a'j kaj foj'e tragik'a'j event'o'j ( La palt'o , La naz'o , La portret'o ).

    Dum preskaŭ 15 jar'o'j li labor'is pri Mal'viv'a'j anim'o'j , li'a plej grav'a verk'o, en kiu est'is majstr'e unu'ig'it'a'j li'a imag'o pri la ( tiam'a ) nun'o de Rusi'o, kaj li'a'j konsider'o'j pri la ukrain'a kultur'o. La du'a'n volum'o'n de Mal'viv'a'j anim'o'j Gogol brul'ig'is la 11an de februar'o 1852, 21 tag'o'j'n antaŭ la mort'o.

    Do, sen'dub'e, Gogol reprezent'as kaj la rus'a'n, kaj la ukrain'a'n literatur'o'j'n. Li'a geni'o sufiĉ'is por en ambaŭ okaz'o'j far'iĝ'i ver'e el'star'a kaj ne'imit'ebl'a. Tio pli'a'n foj'o'n pruv'as, ke la du naci'o'j hav'as tre mult'a'j'n komun'a'j'n trajt'o'j'n, inter kiu'j literatur'o est'as tre ( kaj ebl'e la plej ) grav'a.

    Dmitrij CIBULEVSKIJ

    / G. AROSEV


    1. Dikanjka, Mirgorod —vilaĝ'o'j en Poltava guberni'o, kie Gogol mem nask'iĝ'is. Ĝust'e al ĉi tiu lok'o est'as dediĉ'it'a'j la cikl'o'j.

    Mis'a mond'o

    Amuz'e, ke tiu ĉi esprim'o pri mis'a mond'o en la pli'mult'o de la lingv'o'j don'as ide'o'n de bel'ec-reĝ'in'o, angl'e miss . Ver'dir'e la bel'ec-reĝ'in'o'j, sen'depend'e de ili'a'j vol'o'j, en'ir'as la ag'o'j'n de ni'a mis'a mond'o. Kiu pov'us diven'i, ke post preskaŭ 1500 jar'o'j, la profet'o Mahomet'o mem, la fond'int'o de islam'o, ne rajt'us elekt'i si'a'j'n mult'a'j'n edz'in'o'j'n el bel'ec-reĝ'in'o'j el la tut'a mond'o, kompren'ebl'e vest'it'a'j per kvazaŭ uniform'o en stil'o de Ev'o, aŭ —kiu sci'as —de Kleopatr'o aŭ ventr'o'danc'ist'in'o?

    Mort'pun'o al ĵurnal'ist'o

    La povr'a ĵurnal'ist'in'o Isioma Daniel naiv'e publik'ig'is la tre traf'a'n ide'o'n, ke Mahomet'o est'us pov'int'a organiz'i tia'n renkont'o'n, jes, por facil'e elekt'i si'a'j'n edz'in'o'j'n. Ĉu io kondamn'ind'a en ĉi tiu simpl'a logik'a sugest'o? En la mis'a mond'o de islam'o jes ; laŭ ties ŝari'o, tem'as pri profan'ad'o al profet'o, do ag'o pun'ind'a kaj pun'at'a per mort'o. Simpl'e, ĉu ne, kaj oni dir'as, ke Niĝeri'o est'as civiliz'it'a land'o, eĉ se cent'o'j, mil'o'j da mort'o'j pro religi'a'j motiv'o'j, konflikt'o'j inter krist'an'o'j kaj islam'an'o'j est'as normal'a okaz'aĵ'o tut'e kongru'a al la ideologi'o de bi'n Lad'e'n. La krist'an'o'j kaj ties bel'ul'in'o'j est'as port'ant'o'j de la for'ig'end'a demon'o.

    Est'as bedaŭr'ind'e konstat'ebl'e, ke la islam'a'j demon'o'j ne nur kun si'a specif'a teror'ism'o sed per si'a'j viv'sistem'o'j, tradici'o'j, mal'toler'em'o invad'as la tut'a'n mond'o'n. En l ’ Express n-ro 2681, enket'o montr'as la islam'a'n mal'trankvil'ig'a'n influ'o'n en Franci'o ne nur en la kutim'o'j, religi'o, sed en la tut'a ekonomi'o. Jam viv'as tie kvin milion'o'j da islam'an'o'j, kiu'j posed'as oficial'e 1600 luks'a'j'n moske'o'j'n, kaj islam'o far'iĝ'is la du'a influ'a religi'o en la land'o. La laik'ec'o est'as en'tut'e minac'at'a, forges'it'a kaj kondamn'it'a de obskur'ant'ism'o.

    Pint-model'o Gisele

    La plej fam'a viv'ant'a maneken'o de ni'a mis'a mond'o dum'e est'as Gisele Bündchen ( prononc'u laŭ vi'a kapabl'o, ebl'e “ bindĥen ” ). Ŝi est'as feliĉ'a produkt'o de ĝerman'a ĝerm'o el Germani'o, kiu el'volv'iĝ'is en sub'tropik'a grund'o de Brazil'o. Tiu fakt'o sen'depend'e de di'a vol'o trans'don'is al ŝi la sur'real'ism'a'j'n dimensi'o'j'n, pri kiu'j ni'a'j in'o'j rev'as sed kiu'j'n bon'ŝanc'e ili ne ating'as, ĉar tio fuĝ'as el normal'a estetik'o. La preskaŭ sen'karn'a skelet'o de Gisele kun apart'e bon'e lok'it'a'j tuber'o'j hav'as la sekv'a'j'n karakteriz'o'j'n : alt'ec'o 1, 79 m, pez'o 51 kg, brust'o 89 cm, tali'o 57 cm, koks'o'j 89 cm. Kiel fabrik'ant'o de por'vitrin'a'j maneken'o'j mi sci'as, ke tiu'j ĉi mezur'o'j jam est'is don'it'a'j de la fam'a mod'firma'o Christian Dior en 1947, kiam ĝi kiel spec'o'n de revoluci'o prezent'is la New Look ( nov'a'n aspekt'o'n ) por la mod'o.

    Bedaŭr'ind'e la plej fajn'a'j bel'ec-reĝ'in'o'j, la stel'ul'in'o'j, neniel en'ir'as ĉi tiu'n norm'o'n pri proporci'o'j, tiel ke ni ne pov'as rekt'e modl'i art'ist'a'n stel'ul'in'o'n por maneken'o. La plej bel'a vir'in'o est'as nur real'a, ŝi ne transpon'iĝ'as al la dezir'o de la hom'a mens'o. Maneken'o ĉu viv'ant'a, ĉu pup'o el plast'o, dev'as indukt'i ĉe la ge'aĉet'ant'o'j sur'real'a'n sent'o'n de ideal'a super'ec'o, bel'ec'o, la vir'in'o apart'e rigard'as la maneken'o'n kaj si'n vid'as kvazaŭ en spegul'o, tial la maneken'o funkci'as kiel instrument'o de konsum'ism'o kiu vend'as. Kaj ver'e amuz'e, G. Bündchen far'iĝ'is viktim'o de konsum'ism'o... pro ekologi'a fals'a problem'o de ni'a mis'a mond'o.

    La krim'o de Gisele

    Ŝi est'as tiom fam'a, ke ŝi ne lev'iĝ'as el la lit'o por mal'pli ol 10 000 uson'a'j dolar'o'j... oni ne inform'as kiom ŝi postul'as por kuŝ'iĝ'i en tiu sam'a lit'o. Sed kiel profesi'ul'in'o pri defil'ad'o por mod'a'j produkt'o'j ŝi tut'e ne hav'as prefer'o'j'n, tiel, kiam firma'o pri pelt'o'j kun la mark'o Black-glama invit'is ŝi'n por prezent'i fel'a'j'n vest'aĵ'o'j'n, ŝi tut'e ne pens'is pri ne'konven'ec'o de ĉi tiu labor'o.

    La NRO Pet'a ( Ne-Reg'ist'ar'a Organiz'aĵ'o Person'o'j por Etik'a Trakt'ad'o de la Animal'o'j ) trud'e, sen etik'o, sen takt'o invad'is la defil'ej'o'n dum prezent'ad'o de Gisele en Victoria ’ s Secret kun protest'a'j panel'o'j kiu'j dir'is “ Gisele : fur scum ” ( Gisele : fel'a feĉ'o ), kio mal'facil'e pov'as est'i aplik'it'a al ŝi. Ŝi rapid'e respond'is al ĵurnal'ist'o'j, ke ŝi am'as la animal'o'j'n, ne est'is ŝi kiu mort'ig'is la vulp'o'j'n, la ĉinĉil'o'j'n, la mustel'o'j'n aŭ vizon'o'j'n ceter'e bred'it'a'j'n de la hom'o'j. Kaj ĉu oni ne mort'ig'as kok'in'o'j'n kaj bov'in'o'j'n kaj neniu io'n dir'as? Jen do, klar'a manifest'iĝ'o de pseŭdo-ekologi'o, kie tiu Pet'a hipokrit'e el'montr'as si'a'n pet'a-stult'ec'o'n ( pet'a = du'iliard'o = 10¹⁵ ) en'e de ni'a mis'a mond'o.

    Ho! Lula-la!

    Luiz Inácio da Silva, nom'at'a Lula, ankaŭ est'as spec'o de produkt'o el la brazil'a ekvator'a ĝangal'o, sen fel'o sed barb'o'plen'a kun orel'o'j de putor'o. Ŝaman'a pulĉinel'o, puf'a, manipul'it'a mario'net'o, ne posed'ant'a la ideal'a'j'n mezur'o'j'n de maneken'o, li, sen ia estetik'o, est'as en la mond'o la du'a sindikat'a agit'ist'o, kiu “ demokrat'e ” elekt'iĝ'is kiel prezident'o de respublik'o...

    Nu, bon'e, se profesor'o'j, doktor'o'j, soci'olog'o'j kaj ali'a'j eminent'ul'o'j ĝis nun ne kapabl'is honest'e administr'i la ŝtat'o'n de Brazil'o, kiu sci'as, ĉu simpl'a torn'ist'o kun primar'a kler'ec'o tio'n ne far'os pli kompetent'e. Fakt'e kiel labor'ist'o li ne est'is tre lert'a, ĉar li iam tranĉ'is al si fingr'o'n sub prem'o-maŝin'o. Oni ne aŭd'is dir'i, ke li aŭtodidakt'e akir'is mult'a'j'n kon'o'j'n krom tiu'j de profesi'a agit'ist'o en politik'o, li tamen lern'is retor'ik'o'n, sed nur en portugal'a lingv'o, kaj operaci'o ĉe li'a lang'o ne sukces'is plen'e for'ig'i la mal'agrabl'a'n lisp'ad'o'n de li'a el'parol'ad'o. Kiel referenc'o'n, ni tamen pov'as al'don'i, ke li hav'as ŝtat'estr'a'j'n amik'o'j'n, t. e. la du kon'at'a'j'n latin-amerik'a'j'n diktator'o'j'n, nom'e Hugo Chávez [ ĉaves ] el Venezuel'o.

    Li'a intenc'o prem'i la popol'o'n sub la jug'o de fort'a ŝtat'o jam est'is klar'e anonc'it'a per pli da impost'o'j kaj strikt'a kontrol'o super la civit'an'o'j. Dum'e li ankoraŭ kis'as kaj flat'as si'a'j'n voĉ'don'int'o'j'n. Li'a unu'a far'ot'aĵ'o ek'de januar'o 2003, laŭ li'a propr'a program'o, est'os elimin'i mal'sat'o'n en Brazil'o... laŭ metod'o de ŝtat'a almoz'o, ĉar la ver'a'n solidar'o'n de soci'a administr'ad'o li evident'e ne kon'as, des pli ke li jam deklar'is si'a'n pret'ec'o'n obe'i la ordon'o'j'n de Inter'naci'a Mon'a Fondus'o kaj ali'a'j.

    Unu foj'o'n pli'a'n oni konstat'as, ke en ni'a mis'a mond'o la popol'o hav'as la reg'ant'o'n kiu'n ĝi merit'as.

    Gilbert LEDON

    La mond'o'lingv'o

    Rakont'o pri aktual'a problem'o laŭ iom ali'a vid'punkt'o de Thierry Sal'om'o'n

    “ Sen'senc'aĵ'o'j! Est'u serioz'a! Kial vi sub'ten'as tiu'n ide'o'n de neŭtral'a inter'etn'a lingv'o? La lingv'o'bar'o'j jam de'long'e fal'is. Ĉiu'j jam parol'as la nov'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n de komerc'o kaj kultur'o! ”

    Kiam Teodor'o el'ir'is el la konstru'aĵ'o en la centr'o de Budapeŝt'o, kie li ĵus hav'is pri'dung'a'n inter'parol'o'n, tiu'j vort'o'j de la intervju'ant'o ankoraŭ son'is en li'a kap'o. Ebl'e li ne dev'int'us menci'i si'a'n interes'o'n pri tiu konvenci'a neŭtral'a inter'etn'a lingv'o. “ Fi'art'e'far'i'taĉ'aĵ'o, kiu sen'kultur'ig'us la hom'ar'o'n! ” laŭ la vort'o'j de la vic'direktor'o de la firma'o. Teodor'o sci'is, ke pro tio li perd'is ĉiu'j'n ŝanc'o'j'n akir'i la posten'o'n.

    Li aĉet'is la gazet'o'n Di'e Finanzielle Zeit kaj ir'is tag'manĝ'i en iu'n Bratwurst -ej'o'n. Ĉiu'j grand'a'j urb'o'j nun simil'as. Dum si'a'j vojaĝ'o'j Teodor'o rimark'is, ke ĉie lum'as la sam'a'j emblem'o'j de la sam'a'j tut'mond'a'j kompani'o'j. En Angl'o'land'o, Franc'land'o aŭ Hungar'land'o ne plu est'as pubs, bistrots kocsma nur tut'mond'e Kneipe . Li prov'is imag'i kiel pov'is aspekt'i London, LyonBudapest antaŭ la milit'o. Mal'facil'e.

    Plan'o kaj propagand'o

    Jes, fakt'e ŝajn'as, ke ĉio ĉi komenc'iĝ'is post la du'a mond'milit'o. La Himmler-plan'o financ'is la re'konstru'o'n de la detru'it'a'j land'o'j. En ĝi est'is mult'e da propagand'o. Por unu kil'o'gram'o da farun'o, tri kil'o'gram'o'j da propagand'o. Por unu skatol'o da sap'o, iom da cerb'o'lav'il'o. Jam la pac'o'kontrakt'o est'is verk'it'a en tiu nov'a mond'o'lingv'o. La german'a far'iĝ'is lingv'o de diplomati'o kaj komerc'o.

    Teodor'o ne plu pov'is leg'i, la muzik'o iom laŭt'is en la ej'o. Ver'dir'e la tekst'o de la kant'et'o ne for'ŝtel'is tro da cerb'a labor'o. Est'is io kiel “ Ich liebe dich, mein Schatz ”. Teodoro ek'sopir'is pri kant'o'j kun ver'a tekst'o kaj kun mesaĝ'o. En radi'o'el'send'o'j aŭd'ebl'as mal'mult'a'j ne-german'lingv'a'j kant'o'j. Eĉ pli kaj pli da ne'german'a'j grup'o'j kant'as en la mod'a lingv'o. Unu'e dum kant'o'konkurs'o “ Eurovisio'n ” skandinav'o'j far'is tio'n. Ĉar ili'a lingv'o aparten'as al la sam'a lingv'o'famili'o, por ili est'is facil'e. Nun'temp'e en tiu konkurs'o, land'o'j kies reprezent'ant'o'j ne kant'as german'lingv'e hav'as grand'eg'a'n mal'avantaĝ'o'n. La angl'o'j, kiu'j hav'is mal'bon'a'j'n rezult'o'j'n dum la last'a'j part'o'pren'o'j, kaj kiu'j nun konsider'as si'a'n lingv'o'n mal'taŭg'a por modern'a kant'ad'o, decid'is ke est'ont'e ili'a grup'o kant'os german'e.

    Engleusch

    En disk'o'vend'ad'o, dum ali'land'a'j pov'as vend'i nur en lok'a merkat'o, german'a'j muzik'grup'o'j pov'as vend'i al la tut'a mond'o. Ceter'e, ĉar ne ĉiu'j kompren'as la tekst'o'j'n, ili ne bezon'as mult'e atent'i pri la vort'o'j. Sed si'a'n pli grand'a'n en'spez'o'n ili pov'as invest'i en pli bon'kvalit'a'n son'o'n.

    Tiu etn'a lingv'o uz'at'a kiel inter'etn'a lingv'o jam tiom invad'is la ali'a'j'n lingv'o'j'n, ke kelk'a'j ( mal'mult'a'j ) parol'as pri “ engleusch ”. Miks'o'lingv'o, kiu'n oni parol'as en Angl'uj'o, angl'a lingv'o miks'it'a kun mult'a'j german'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j. Sam'e en Franc'uj'o ek'est'is “ frallemand ”. Tie, du'dek jar'o'j'n post la milit'o, iu sinjor'o Etiemble skrib'is libr'o'n “ Ĉu vi parol'as frermane? ”. Kiu dum iom da temp'o hav'is efik'et'o'n kaj for'puŝ'is kelk'a'j'n german'ism'o'j'n, sed post'e por unu for'puŝ'it'a dek nov'a'j ven'is. Ne est'as mod'e rezist'i al tiu fenomen'o. Prov'u dir'i franc'lingv'e “ bonn'e fi'n de semaine! ”, oni tuj korekt'os vi'n : “ bonne Wochenende! ”. Kvazaŭ ambaŭ ne signif'us “ semajn'fin'o ”!

    Dum li promen'is, Teodor'o preter'ir'is kin'ej'o'n. Laŭ la afiŝ'o'j klar'e vid'ebl'is, ke sep film'o'j el dek est'as german'a'j. En kelk'a'j land'o'j oni eĉ ne plu dubl'as ili'n, sed simpl'e uz'as sub'titol'o'j'n. Ĉu por ŝpar'i mon'o'n aŭ por ke la orel'o'j de la indiĝen'o'j kutim'iĝ'u al la lingv'o de la koloni'ig'ant'o?

    Goebbels-kanal'o

    Ven'int'e hejm'e'n, Teodor'o en'ŝalt'is la televid'il'o'n. La plej grand'a'j kanal'o'j kun tut'mond'a vid'ebl'ec'o est'as la german'a'j. Grand'a'n influ'o'n hav'as la universal'a german'a nov'aĵ'kanal'o, kies fond'int'o'j est'as la sekv'ul'o'j de Goebbels. La ali'land'a'j kanal'o'j montr'as mult'a'j'n german'a'j'n produkt'aĵ'o'j'n kaj uz'as mult'a'j'n german'a'j'n esprim'o'j'n. Ĉef'e la angl'a'j televid'kanal'o'j. Ekzempl'e la nov'aĵ'o'j ne plu nom'iĝ'as news sed BBC Nachrichten . Angl'o'land'o eĉ kre'is german'lingv'a'n kanal'o'n La angl'a ond'o . Teodor'o kanal'um'is. Sed ĉie nur propagand'o por stult'ig'i la koloni'ig'it'o'j'n.

    Li el'ŝalt'is la televid'il'o'n kaj sid'iĝ'is antaŭ la komput'il'o. Ankaŭ tiu'kamp'e la german'a reg'as. Ĝi est'as la lingv'o de komput'ik'o, kiel si'a'temp'e la latin'a est'is la lingv'o de la katolik'a eklezi'o. En German'land'o nask'iĝ'is kaj ek'flor'is komput'ad'o kaj la unu'a'j kalkul'il'eg'o'j. Pro tio ili en'hav'as la kod'o'n por skrib'i ĉiu'j'n liter'o'j'n de la german'a alfabet'o, sed ne liter'o'j'n kun super'sign'o'j de ali'a'j lingv'o'j. En la fak'o de Teodor'o svarm'as german'a'j vort'o'j. En ĉiu'j land'o'j oni uz'as la qwertz-klav'ar'o'n. Furor'as program'o'j kiel Fenster kaj Kraftpunkt .

    Tut'german'iĝ'o

    Sed ĉef'e en komerc'o vid'ebl'as super'reg'o de la mond'o'lingv'o. Pro mod'a kaj prestiĝ'a fenomen'o reklam'o'j, nom'o'j de vend'ej'o'j aŭ de firma'o'j, kiu'j en'hav'as german'a'j'n vort'o'j'n, ebl'ig'as pli bon'a'j'n vend'o'j'n. En tiu epok'o de tut'mond'iĝ'o ( aŭ tut'german'iĝ'o ), la german'a lingv'o far'iĝ'as pli kaj pli la labor'lingv'o de kompani'o'j sen'depend'e de geografi'a situ'o. Firma'o'j en Uson'o, Angl'o'land'o aŭ Franc'land'o uz'as la german'a'n lingv'o'n dum kun'sid'o'j, eĉ kiam ĉiu'j part'o'pren'ant'o'j est'as uson'an'o'j, angl'o'j aŭ franc'o'j. Intern'a'j dokument'o'j kaj regul'ar'o'j ekzist'as nur en tiu lingv'o.

    Tio kaŭz'as intern'a'n dilem'o'n al Teodor'o, ĉar kvankam li tre ŝat'as la german'a'n lingv'o'n, li ne sub'ten'as, ke naci'a lingv'o far'iĝ'u mond'o'lingv'o, detru'ant'a la ali'a'j'n lingv'o'j'n kaj kultur'o'j'n.

    La komerc'a reg'o de german'a'j ŝtat'o kaj lingv'o daŭr'e fort'iĝ'as pro “ diabl'a cirkl'o ”. German'land'o est'as fort'a, ĉar ĝi venk'is en la milit'o. Tiu ekonomi'a fort'ec'o alt'ig'is la uz'o'n de la german'a kiel inter'naci'a lingv'o. Kaj tiu grand'skal'a uz'o de la lingv'o don'as ekonomi'a'n avantaĝ'o'n al la german'a ŝtat'o. Ne'german'lingv'a'j student'o'j dev'as dediĉ'i ĉiu'semajn'e mult'e da temp'o por lern'i tiu'n “ universal'a'n ” lingv'o'n ( dum minimum'e kvin jar'o'j ). Temp'o, dum kiu german'o'j pov'as pli bon'e stud'i si'a'n fak'o'n. Tiel ĉef'e en scienc'o'j ĉiu'semajn'e tiu'j last'a'j kresk'ig'as si'a'n antaŭ'ec'o'n kompar'e al la unu'a'j.

    Krom'e la german'o'j ĝu'as la avantaĝ'eg'o'n pov'i publik'ig'i kaj dum konferenc'o'j preleg'i en la propr'a lingv'o. Ili'a'j publik'aĵ'o'j pro tio est'as pli bon'a'j kaj bezon'as mal'pli da fort'o'streĉ'o. Ili'a'j preleg'o'j est'as pli konvink'a'j. Ne'german'o'j, eĉ tiu'j kiu'j tre bon'e reg'as la lingv'o'n, ne pov'os publik'ig'i io'n ajn sen re'leg'ig'i ĝi'n al ge'patr'a'lingv'a german'o. Stud'o'j montr'is, ke dum inter'naci'a'j kun'sid'o'j la de'nask'a'j german'parol'ant'o'j okup'as 80 % el la parol'temp'o. Eĉ post long'a lingv'o'lern'ad'o ne'german'o'j mal'pli bon'e parol'as ol simpl'a german'a sen'hejm'ul'o. Dum debat'o'j la german'o'j pov'as dir'i ĉio'n kio'n ili vol'as, sed la ali'a'j pov'as dir'i nur tio'n, kio'n ili kapabl'as dir'i german'e.

    lingv'a impost'o

    Nun, pens'is Teodor'o, mez'bon'a fak'ul'o, kiu bon'e reg'as la german'a'n lingv'o'n, pli valor'as ol bon'eg'a fak'ul'o, kiu nur mez'bon'e kapabl'as esprim'i si'n en tiu lingv'o. German'o pov'as ir'i ekster'land'e'n kaj gajn'i mon'o'n per lingv'o'instru'ad'o. Eĉ sen majstr'i iu'n ajn fak'o'n li pov'as facil'e dung'iĝ'i. Li tre util'os por korekt'i tekst'o'j'n. Teodor'o'n tim'ig'is tiu pens'o, ke la hom'ar'o divid'iĝ'as en du tavol'o'j'n. La ge'patr'a'lingv'e parol'ant'o'j de la nov'a “ lingua franca ” aparten'as al la supr'a tavol'o. En tiu nov'a modern'a feŭd'ism'o ili est'as la nobel'o'j. La uz'o kaj instru'ad'o de ili'a lingv'o est'as grand'eg'a mon'font'o por German'land'o kaj mon'a kaj temp'a el'spez'o por la ali'a'j. Fakt'e ia'spec'a lingv'a impost'o.

    La alt'a tavol'o de la divers'a'j land'o'j serv'as German'land'o'n kaj ties firma'o'j'n. Ili hav'as la rimed'o'j'n por bon'e lern'i la lingv'o'n. Kaj send'as si'a'j'n infan'o'j'n en du'lingv'a'j'n lern'ej'o'j'n aŭ eĉ al German'land'o. Kelk'a'j eĉ hejm'e parol'as german'e kun la id'o'j, por ke tiu'j hav'u pli bon'a'j'n ebl'o'j'n post'e en la viv'o. El ili'a kapabl'o pri'trakt'i kun la an'o'j de german'a imperi'o, ili rikolt'as grand'eg'a'n avantaĝ'o'n. Por ili tiu situaci'o est'as bon'eg'a kaj pro tio ili silent'ig'as ĉiu'j'n klopod'o'j'n por pli egal'rajt'a inter'naci'a lingv'a politik'o. Ili fakt'e kun'labor'as kun la koloni'ig'ant'o kaj perfid'as la propr'a'n popol'o'n pro mon'o. Teodor'o pens'is, ke la plej taŭg'a esprim'o por nom'i ili'n est'as perfid'ul'o'j de la patr'o'land'o kaj de la “ patr'in'a ” lingv'o.

    Snob'o'j

    En la mal'pli alt'a'j tavol'o'j svarm'as la snob'o'j, kiu'j klopod'as imit'i la supr'a'n tavol'o'n. Oft'e tiu'j, kiu'j mal'pli bon'e parol'as la german'a'n lingv'o'n, uz'as plej mult'e da german'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j. Tiel ili aspekt'as kultur'it'a'j kaj laŭ'mod'a'j. Tiu'j snob'o'j ĉiam nervoz'ig'as Teodor'o'n. Kiam li demand'as ili'n, kial ili ne uz'as ge'patr'a'lingv'a'n vort'o'n anstataŭ mod'a german'a esprim'o, ili klar'ig'as, ke ne ili signif'as la sam'o'n, ke est'as nuanc'o, ke ne ekzist'as bon'a ge'patr'a'lingv'a vort'o por tio kaj simil'e...

    Se en la pas'int'a'j jar'cent'o'j ili'a'j antaŭ'ul'o'j rezon'int'us sam'e, en plej mult'a'j lingv'o'j ne ekzist'us vort'o'j por la plej baz'a'j objekt'o'j kaj afer'o'j. Teodor'o uz'as ŝerc'a'n strategi'o'n kun la snob'o'j, kies el'cent'aĵ'o da german'a'j vort'o'j en unu fraz'o tro alt'as. Li simpl'e daŭr'ig'as la konversaci'o'n german'lingv'e. Est'as ĉiam tre amuz'e, kiam la snob'o'j dev'as pardon'pet'i kaj konfes'i, ke ili ne bon'e reg'as la german'a'n lingv'o'n.

    Ĉio kio rilat'as al la german'a kultur'o est'as konsider'at'a mod'a kaj prestiĝ'a, kio rilat'as al ali'a'j kultur'o'j est'as konsider'at'a post'rest'int'a, mal'nobl'a. En la venk'int'a land'o reg'as propagand'o kaj mit'o'j. Mult'a'j vol'as en'migr'i al la centr'o de la mond'o. Unu post la ali'a'j, la plej bon'a'j scienc'ist'o'j for'las'as la propr'a'n land'o'n por labor'i en ( kaj por ) German'land'o.

    En fond'a dokument'o de Eŭrop'a Imperi'o lingv'o'egal'ec'o est'is sub'strek'it'a kiel grav'a punkt'o. Tamen mal'pli kaj mal'pli uz'at'as la ali'a'j lingv'o'j. Por ŝpar'i kost'o'n kaj temp'o'n. Eŭrop'a'j instanc'o'j pli kaj pli oft'e dung'as ekskluziv'e ge'patr'a'lingv'a'j'n german'o'j'n. Tiel aŭstr'o'j kaj german'land'an'o'j hav'as grand'a'n avantaĝ'o'n. Neniu rimark'as, ke tio kaŭz'os du'a'rang'iĝ'o'n de la ali'a'j lingv'o'j, mal'fort'ig'os ili'n kun'e kun ties kultur'o'j. Jam de kelk'a'j jar'o'j, ankaŭ en la gimnazi'o de Teodor'o pli kaj pli mult'a'j elekt'as la german'a'n kiel unu'a'n fremd'a'n lingv'o'n. Eg'e mal'mult'a'j lern'as ali'a'j'n lingv'o'j'n.

    Ŝaf'o'j blind'a'j

    Ju pli li pens'is pri tiu tem'o, des pli Teodor'o ven'is al konklud'o, ke Eŭrop'a Imperi'o star'as antaŭ histori'a voj'kruc'iĝ'o. Unu'a'vid'e est'as du voj'o'j. La unu'a —uz'i plur'a'j'n labor'lingv'o'j'n —konduk'as al respekt'o de lingv'a divers'ec'o kaj egal'ec'o inter la lingv'o'j. Sed ĝi est'as kost'a kaj ne praktik'a voj'o. Traduk'i kaj interpret'i inter la divers'a'j lingv'o'j bezon'as mon'o'n, temp'o'n kaj energi'o'n. La ali'a voj'o ir'as al direkt'o de uz'o de la german'a lingv'o por inter'naci'a komunik'ad'o. La plej'mult'o de la ŝaf'o'j blind'e sekv'as tiu'n “ mod'a'n ” direkt'o'n ne konsci'ant'e, ke ĝi konduk'as al mal'fort'ig'o de la ceter'a'j lingv'o'j kaj kultur'o'j. Al tut'german'iĝ'o. Al mem'vol'a koloni'iĝ'o. Ili ne vid'as, ke sekv'ant'e tiu'n voj'o'n ili ver'ŝajn'e dev'os parol'i german'e kun si'a'j propr'a'j nep'o'j. Se oni rigard'us ( aŭ vol'us rigard'i, aŭ pov'us rigard'i ) pli bon'e, vid'ebl'us, ke kaŝ'it'a mal'antaŭ arbust'o'j de antaŭ'juĝ'o'j kaj mis'opini'o'j kaj nebul'o de fals'a'j argument'o'j ekzist'as tri'a voj'o.

    “ Ĉiu'j parol'as ĝi'n ”

    Mal'mult'a'j kon'as tiu'n tri'a'n voj'o'n. Por konserv'i si'a'j'n privilegi'o'j'n, kelk'a'j eĉ kaŝ'as ĝi'n, ne'as ĝi'a'n ekzist'o'n aŭ dir'as, ke tem'as pri ĥimer'a voj'o kiu'n ne ebl'as uz'i. Oni pri'rid'as ĝi'n. Kiel la vic'direktor'o de la hodiaŭ vizit'it'a firma'o. Mal'mult'a'j ribel'as kontraŭ la kultur'a kaj lingv'a imperi'ism'o de la “ Pax German'ic'a ”. Ebl'e ĉar mal'mult'a'j konsci'as pri ĝi? Teodor'o'n impres'as la efik'o de la daŭr'a propagand'o. Eĉ hom'o'j, kiu'j tut'e ne parol'as la german'a'n, tut'e serioz'e asert'as, ke “ ĉiu'j parol'as la german'a'n lingv'o'n ”. Neniu inform'as pri tio, ke pli ol 90 % de la hom'ar'o ne parol'as ĝi'n. Kaj tiel mem'kompren'ebl'e la german'a lingv'o est'as LA lingv'o de komerc'o, komput'ad'o, aer'trafik'o, ŝip'um'ad'o ktp.

    Jes, fakt'e la INTERna'ci'a lingv'o Esperant'o ver'e ŝajn'as est'i ne bezon'at'a.

    Kiu interes'iĝ'as pri ne'etn'a pli facil'a lingv'o por inter'etn'a'j uz'o'j?

    Pri lingv'o kiu ebl'ig'as sam'rang'a'n kaj pli efik'a'n inter'popol'a'n komunik'ad'o'n?

    Pri lingv'o dek'obl'e pli rapid'e lern'ebl'a ne nur de la elit'o?

    Pri lingv'o kies uz'o pov'us sav'i la divers'ec'o'n de la etn'a'j lingv'o'j kaj kultur'o'j?

    Teodor'o ir'is dorm'i kaj decid'is, ke en inter'parol'o kun la sekv'a firma'o li ebl'e ne menci'os tiu'n strang'a'n “ ŝat'okup'o'n ”. Ĉar “ ĉiu'j jam parol'as la german'a'n ” kaj “ ĝi est'as facil'a lingv'o ” kaj “ la plej bon'a por inter'naci'a komunik'ad'o ”.

    Thierry SALOMON

    Fervoj'o fi'voj'a

    Vien'o hav'as nov'a'n du'trak'a'n fervoj'o'n al si'a flug'haven'o Schwechat [ ŝveĥat ]. La tut'e nov'a lini'o kost'is 342 milion'o'j'n da eŭr'o'j kaj la tunel'o'j long'as tri kil'o'metr'o'j'n. La vetur'o daŭr'as 27 minut'o'j'n, naŭ minut'o'j'n mal'pli ol per iam'a unu'trak'a lini'o. La vetur'prez'o est'as tri eŭr'o'j.

    Tamen ne'kred'ebl'e est'as, ke la trajn'o'j vetur'as nur laŭ 30-minut'a'j interval'o'j. Plan'at'a'j est'as pli rapid'a'j trajn'o'j, kiu'j vetur'os sen'halt'e kaj bezon'os nur 16 minut'o'j'n, sed la vetur'kost'o est'os ok eŭr'o'j.

    La fin'halt'ej'o de la lini'o est'as ne en Wolfsthal [ volfstal ], apenaŭ kon'at'a vilaĝ'o ses kil'o'metr'o'j'n for de Bratislav'o, la ĉef'urb'o de Slovaki'o. Ĝis la du'a mond'o'milit'o ekzist'is fervoj'o inter Vien'o kaj Bratislav'o, nun'temp'e la plej proksim'a'j ĉef'urb'o'j de sen'depend'a'j ŝtat'o'j en la mond'o je distanc'o de 50 km.

    Ek'de maj'o 2004 Slovaki'o —kiel nun Aŭstri'o —est'os membr'o de Eŭrop'a Uni'o, sed sen bon'a fervoj'o al Vien'o.

    Walter KLAG

    Sun'o kaj ombr'o'j

    Se recenz'o hav'u al'log'a'n titol'o'n, ĉi-foj'e ne ebl'as trov'i pli taŭg'a'n ol tiu de la libr'et'o mem. Jam la plaĉ'a kovr'il'o de Hug'o Fontyn prezent'as sun'o'plen'a'j'n nub'o'j'n kaj ombr'o'plen'a'j'n rok'o'j'n. Kaj en la en'hav'o altern'as feliĉ'a'j kaj mal'feliĉ'a'j moment'o'j. Rejna de Jong, nederland'a eks-instru'ist'in'o nun pli ol ok'dek'jar'a, akompan'as ni'n en la esperant'a poezi'o jam pli ol kvar'on'jar'cent'o'n. Al Esperant'o ŝi al'ven'is mal'fru'e, jam pli ol kvin'dek'jar'a, sed ŝi'a lirik'o tuj fam'iĝ'is tra premi'o'j en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j, kies laŭreat'o ŝi est'is plur'foj'e ek'de 1975. Ŝi'a nom'o vid'ebl'is oft'e en revu'o'j divers'a'j, ekzempl'e en Font'o , per original'o'j kaj traduk'o'j. Volum'a'j kolekt'o'j : ne'mult'a'j, kaj ĉiu'j mal'dik'a'j : En sen'voj'a sovaĝ'ej'o est'as traduk'o, Divers'humor'e en'ten'as original'a'j'n poem'o'j'n, sam'e Fac'et'o'j .

    Antaŭ ol parol'i pri la tem'ar'o, ni ekzamen'u la vers'teknik'o'n. En pli'mult'o de la poem'o'j ĝi est'as simpl'a, preskaŭ naiv'a. Ritm'o'j facil'e skand'ebl'a'j, rim'o'j, kiu'j trov'as si'n perfekt'e, sen dev'o io'n trud'i aŭ tord'i : facil'e parker'ig'ebl'a'j, kvazaŭ melope'o'j aŭ infan'a'j rim'aĵ'o'j :

    <lg> xml : id= " c2517 "> Subit'e vi aper'is sur viv'o'pad'o mi'a. xml : id= " c2518 "> Komplet'e mi'n konker'is mild'a rid'et'o vi'a. lg>

    Kvankam ne ĉiu'j poezi'aĵ'o'j tren'iĝ'as tiel, tiu'j'n sam'a'j'n son-ond'o'j'n la leg'ant'o jam renkont'is en la ses poem'o'j aper'int'a'j en Esperant'a Antologi'o , kaj, sen'kaŝ'e dir'it'e, la stil'o kaj la vers'teknik'o evolu'is neniom. La vers'o'j est'as kelk'foj'e strikt'e ritm'a'j, kelk'foj'e, mal'e, tut'e sen antaŭ'fiks'it'a ritm'o ; ankaŭ la vers'o'skem'o'j est'as jen tre regul'a'j kaj klasik'a'j, jen sur'moment'e konstru'it'a'j. Rejn'a de Jong majstr'as kaj la mal'long'a'j'n kaj la long'a'j'n vers'o'j'n, kaj divers'a'j'n poezi'form'o'j'n : de la sin'sekv'a'j kvar'vers'o'j ĝis la pli dens'e impet'a'j vers'o'par'o'j, ĝis la rondel'o.

    Strof'o'j kaj vers'o'j natur'e ŝanĝ'iĝ'as laŭ la tem'o'j. Kovr'il'dors'a kelk'lini'a koment'o de Ch. Declerck klas'as ŝi'n “ voĉ'et'o modest'a, minor'a ”, kun simpati'o. Tamen de Jong est'as pli ol nur tio. Kompren'ebl'e, mank'as long'spir'a'j epos'o'j aŭ plur'paĝ'a'j poem'o'j, sed, ekzempl'e, la lirik'o'j pri la mort'o de la edz'o post long'a kun'a viv'o, pri tiu sent'o de sol'ec'o, de romp'iĝ'o, de dis'iĝ'o, kaj tamen ankoraŭ de ne'for'viŝ'ebl'a kun'est'o kun la am'at'o lev'iĝ'as al ne oft'e ating'it'a'j alt'o'j. Al person'o'j, kiu'j spert'is mem vidv'ec'o'n ( kiel la nun'a recenz'ant'o ) ŝi'a'j vers'o'j ankoraŭ mal'sek'ig'as la okul'o'j'n :

    <lg> xml : id= " c2521 "> Fin'iĝ'is la libr'o kiu'n ni verk'is kun'e, xml : id= " c2522 "> el vi'a sen'fort'a man'o fal'is la plum'o. xml : id= " c2523 "> Al mi rest'as nur post'parol'o. lg>

    Aŭ :

    <lg> xml : id= " c2525 "> Sed ni ne pov'is kun'e rest'i xml : id= " c2526 "> por ĉiam, kvankam ni obĵet'is. xml : id= " c2527 "> Neniel help'is ni'n protest'i, xml : id= " c2528 "> la mort'o fin'a'n punkt'o'n met'is. *** xml : id= " c2529 "> Tamen part'o'n de mi vi kun'pren'is xml : id= " c2530 "> part'o'n de vi mi re'ten'is. lg>

    Kiu'j est'as la poezi'a'j antaŭ'ul'o'j de Rejna de Jong? Ŝi mem mal'kaŝ'as ili'n, menci'ant'e aŭ alud'ant'e ili'a'j'n verk'o'j'n. Ŝi viv'as plen'e en la Esperant'o-kultur'o, ŝi influ'iĝ'as de Auld, Goodheir, Conterno, Maŭra, Szerdahely. Ŝi naiv'e rest'as kapt'it'a de la natur'o, de la mar'o, de iu'j pentr'aĵ'o'j de F. Hals ; iel mem'kontent'e ŝi re'leg'as iu'j'n si'a'j'n antaŭ'a'j'n poem'o'j'n, kaj nostalgi'e rev'as pri la pase'o. Kiel jam en ŝi'a'j unu'a'j vers'o'j, abund'as nom'o'j de ne'oft'a'j veget'aĵ'o'j. Kaj tia'n am'ant'o'n de la natur'o mal'trankvil'ig'as la nun'a poluci'o, la nun'a “ infan'a ras'o ”, kiu ne kapabl'as lern'i el si'a'j pas'int'a'j erar'o'j. La last'a'j dek poem'o'j est'as kolekt'it'a'j kvazaŭ en apart'a ĉapitr'o “ La Hom'o kaj la Natur'o ” kun tut'e pesimism'a konklud'o : mal'pac'o ne mal'aper'os, mis'uz'ad'o de atom'energi'o plu'daŭr'os, la konsum'ad'o rest'os kiel cel'o per si mem. La last'a'j paĝ'o'j de la libr'o percept'ebl'e kontrast'as kun la romantik'ec'o de la unu'a'j.

    Do ne ampleks'a kiel Boulton, sed man-en-man'a kun Clelia Conterno ( kiu sam'e spert'is vidv'ec'o'n ) kaj Daphne Lister, sam'e premi'it'a'j en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j ; ne impet'a kiel Urbanová, sed trankvil'a kiel Seemannova-Suchardova. Ĉiu'j ĉi poet'in'o'j nask'iĝ'is inter 1914 kaj 1924, sed ili'a'j voj'o'j al Esperant'o ne hav'is sam'temp'a'n komenc'o'n : Conterno, la plej aĝ'a, aktiv'is sur la ferdek'o de “ La Pirat'o ” de Schwartz jam en la tri'dek'a'j jar'o'j ; la ali'a'j ek'poet'is nur post la du'a mond'milit'o. Tamen, laŭ unu'jar'cent'a parametr'o, ili pov'as est'i konsider'at'a'j literatur'e sam'epok'a'j. Se rigard'i atent'e, la vir'in'a rikolt'o en ni'a literatur'o ne est'as tut'e magr'a, kaj ĉi poem'ar'o de Rejn'a de Jong al'don'as plu'a'n valor'a'n er'o'n.

    Carlo MINNAJA

  • Rejn'a de Jong : Sun'o kaj Ombr'o'j. Flandr'a Esperant'o-Lig'o, Antverpen'o, 2002. 76 paĝ'o'j vinkt'it'a'j. ISBN 90 77066 02 0.
  • Tri'dek jar'o'j da saĝ'o

    Jen du'dek'kvin'o da ese'o'j kaj preleg'o'j, verk'it'a'j inter 1969 kaj 1999 de la mult'jar'a katalun'a mov'ad'an'o Giordano Moya Escayola. Ili trakt'as la problem'o'j'n de esperant'ism'o : la problem'o'j est'as ĉiam la sam'a'j, kaj tra la jar'dek'o'j ili ripet'iĝ'as kun mal'grand'a progres'o. Tra la divers'a'j er'o'j, de inaŭgur'a parol'ad'o en hispan'a kongres'o al inter'ven'o en turism'a semajn'o ĝis artikol'o'j publik'ig'it'a'j kaj ne'publik'ig'it'a'j, la aŭtor'o registr'as sukces'et'o'j'n, sed precip'e long'daŭr'a'n stagn'ad'o'n. “ Kial ni ne konvink'is la reg'ist'ar'o'j'n pri la bezon'o de lingv'o inter'naci'a neŭtral'a? Ebl'e en tiu neŭtral'ec'o konsist'as la mal'sukces'o de Esperant'o. La inter'naci'a politik'o ne est'as neŭtral'a. Ĝi est'as lukt'o de pov'o'j, lukt'o de interes'o'j, lukt'o por la tut'mond'a hegemoni'o. ” Vort'o'j amar'a'j, kiu'j en la Lapenna-epok'o est'us stamp'it'a'j “ defet'ism'a'j ” ; vort'o'j el'dir'it'a'j de la aŭtor'o en 1990, kiam la situaci'o pri la mond'a reg'ad'o est'is mal'pli difin'it'a ol nun, kiam la rol'o de la angl'a kiel preskaŭ sol'a inter'naci'a komunik'lingv'o est'is ankoraŭ ne tiom cert'a, kiam ankoraŭ reg'is prognoz'o pri la re'a dis'vast'iĝ'o en Eŭrop'o de la german'a kaj en Azi'o de la japan'a ; kiam do est'is supoz'o pri plur'lingv'ism'o inter etn'a'j lingv'o'j, kio pov'is kre'i spac'o'n kaj ŝanc'o'j'n al la en'penetr'o de Esperant'o. Hodiaŭ la situaci'o est'as mult'e pli favor'a al la ĝeneral'ig'o de la angl'a ol tiam.

    Ali'a amar'a konstat'o est'as trud'at'a de kelk'a'j histori'a'j element'o'j. En preleg'o far'it'a en 1995 Moya raport'as, ke en 1914 UEA hav'is 7233 an'o'j'n, en 1918 nur 2650, kaj ke, post re'fort'iĝ'o kaj unu'iĝ'o kun IEL, en 1995 UEA hav'as sam'a'n membr'o'nombr'o'n kiel en 1914 ( kaj hodiaŭ kvar'on'o'n mal'pli... ). Se ekzamen'i ne nur la nombr'o'n, sed la ideologi'a'n konsist'o'n de la membr'ar'o, Moya rimark'as, ke oft'e la gvid'ant'o'j tim'is la zamenhof'a'n intern'a'n ide'o'n. En Boulogne la organiz'ant'o'j pet'is, ke Zamenhof rezign'u pri la last'a strof'o de La preĝ'o sub la verd'a standard'o , ĉar ĝi en'hav'is la koncept'o'n pri egal'ec'o de “ krist'an'o'j, hebre'o'j aŭ mahomet'an'o'j ” ; en la UK de 1906 oni cenzur'is ali'a'n part'o'n de li'a inaŭgur'a parol'ad'o ; en ali'a'j okaz'o'j ideologi'a'j vort'o'j ne est'is el'dir'it'a'j pro la tim'o mal'plaĉ'i al iu. Tiu'n neŭtral'ec'o'n, tiu'n “ forges'o'n de la intern'a ide'o ” Moya akuz'as pri la stagn'o de la mov'ad'o.

    Ne est'us korekt'e, se ni klas'us la ide'o'j'n kaj tez'o'j'n de Moya kiel tiu'j'n de mal'jun'ul'o, kiu vid'as si'a'j'n aspir'o'j'n ne'sukces'int'a'j, kaj pri tio kulp'ig'as la sam'temp'ul'o'j'n, sam'mov'ad'an'o'j'n, la ekster'a'j'n event'o'j'n. Cert'e oni sent'as sen'iluzi'iĝ'o'n ; sed est'as sincer'a klopod'o kompren'i, ĉu la kaŭz'o'j est'is ne'kontrast'ebl'a'j, aŭ mank'is io en la mov'ad'o. Al ĉi last'a la aŭtor'o iel riproĉ'as, ke ĝi ne far'is sufiĉ'e, ĝi ne traf'is la ĝust'a'j'n moment'o'j'n, ĝi ne kapabl'is ekspluat'i iu'j'n aŭ ali'a'j'n situaci'o'j'n ; li iel riproĉ'as, ke mov'ad'o destin'it'a al avan'gard'ec'o ne est'is ĉiam sufiĉ'e avan'gard'a, tim'ant'e en'danĝer'ig'i, per tro'a impet'o antaŭ'e'n, la et'a'j'n sukces'o'j'n ating'it'a'j'n.

    Sed la last'a ese'o, Prognoz'o pri la esperant'ism'o , klar'e divid'it'a laŭ paragraf'o'j kaj verk'it'a sojl'e de la nov'a jar'mil'o, difin'as por la esperant'ism'o kaj por la lingv'o de ĝi sub'ten'at'a tre preciz'a'n voj'o'n ankoraŭ ir'ot'a'n, do la mov'ad'an'o'j hav'as ankoraŭ cel'o'n por kiu lukt'i. La hom'ar'unu'iĝ'o est'as ankoraŭ bezon'at'a, kaj neniu mov'ad'o ĝis nun entrepren'is ĝi'n, ja nur la esperant'ism'o ĝi'n en'hav'as. Tiu'n tez'o'n la aŭtor'o prezent'as kiel sekv'o'n de la tez'o'j de Zamenhof pas'ant'e tra la orator'aĵ'o'j de Lapenna kaj li'a koncept'o de Human'ism'a Inter'naci'ism'o. Est'as apud'met'it'a'j pec'o'j sam'ide'a'j de Zamenhof kaj de Lapenna kun preskaŭ du'on'jar'cent'a inter'temp'o : ili dir'as la sam'o'n kaj incit'as al la sam'a sin'ten'o de la esperant'ist'ar'o, sed ĉi last'a, laŭ Moya, bedaŭr'ind'e ne far'as sufiĉ'e por aktiv'e progres'ig'i tiu'j'n nobl'a'j'n sent'o'j'n.

    Preskaŭ en'niĉ'e nest'as pec'o'j de histori'o de la hispan'a mov'ad'o, kelk'foj'e dis'ig'it'a, kelk'foj'e kun'ig'it'a, kelk'foj'e kontrast'a al la katalun'a. La mal'facil'aĵ'o'j komenc'iĝ'is jam dum la civil'a milit'o, kiu daŭr'is de 1936 ĝis 1939 ; la unu'a'j'n fajr'er'o'j'n de re'nask'iĝ'o oni vid'is en 1946 per la ag'ad'o de la grup'o “ Frat'ec'o ” ; avan'gard'is la katolik'a'j esperant'ist'o'j en Valenci'o, kaj tie est'is oficial'ig'it'a la Hispan'a Esperant'o-Federaci'o en 1947. La revu'o Boletín ek'aper'is en 1949, sed la unu'a post'milit'a kongres'o dev'is atend'i ĝis 1951. Ĝi okaz'is en Terrassa ( Barcelono ), kaj preskaŭ kor'tuŝ'e oni rimark'as, ke al'iĝ'is al ĝi ankaŭ Pujolá i Vallés, pio'nir'o, kiu jam verk'ad'is en la unu'a numer'o de La Revu'o en 1906, kaj kun'organiz'int'o de la UK en Barcelono pli ol 40 jar'o'j'n antaŭ'e.

    En tiom da preleg'o'j kaj ese'o'j, prezent'it'a'j al oft'e, sed ne ĉiam, sam'tip'a publik'o, kompren'ebl'e ne mank'as ripet'o'j, kvankam redukt'it'a'j al minimum'o, kaj cert'e plur'a'j koncept'o'j pri la evolu'o de la hom'ar'o kaj de la politik'a'j situaci'o'j de la last'a jar'cent'o nenio'n special'e nov'a'n dir'as al atent'a observ'ant'o de la hodiaŭ'o. Ke ĝis nun “ la hom'a viv'o est'is pli konkur'a ol solidar'a ” kaj ke “ la vast'a'j regn'o'j far'iĝ'is per per'fort'o kaj milit'o ” est'as koncept'o'j tiel universal'e akcept'it'a'j, ke ili'n ripet'i ne don'as krom'a'n informaci'o'n. Ebl'e ili rest'us en la mens'o nur se oni imag'as preleg'o'n kun al'don'a orator'a etos'o, kiu'n la skrib'it'a paĝ'o ne re'don'as. Tial ne dir'ebl'as, ke leg'ant'o lern'as io'n sen'escept'e ĉe ĉiu paĝ'o ; sed la histori'o est'as oft'e ne'kon'at'a de la nov'a'j generaci'o'j. Precip'e la konsider'o de la lingv'o kiel praktik'a il'o, util'ig'at'a de diaspor'a komun'um'o, iel vual'is dum la last'a'j du jar'dek'o'j la ideologi'a'n flank'o'n, kiu tamen rest'as la al'log'a fort'o al'tir'ant'a ĉiam nov'a'j'n mov'ad'an'o'j'n, kiu'j ŝtop'as la breĉ'o'j'n de la mort'int'o'j aŭ sen'iluzi'iĝ'int'o'j. Tial la verk'o est'as interes'a kaj kiel kompendi'o de histori'a'j dokument'o'j kaj kiel instig'il'o leg'i ili'n kun la ĝust'a anim'a al'ir'o. Ĝi est'as ankaŭ interes'a pro si'a diakron'ec'o : se la leg'ant'o atent'as la dat'o'j'n de la divers'a'j preleg'o'j, li pov'as re'konstru'i en la memor'o la mond'a'n histori'o'n de la last'a'j tri'dek jar'o'j. Kio est'is tut'e aktual'a en 1980 jam est'is long'e super'it'a nur dek jar'o'j'n post'e ; kaj ankaŭ la cel'o'j, kiu'j'n la esperant'ist'ar'o difin'is al si, evolu'is, kvankam, ebl'e, per tro'a mal'rapid'o.

    Carlo MINNAJA

  • Giordano Moya : Esperant'ism'o —Preleg'o'j kaj ese'o'j. Barcelon'a Esperant'o-Centr'o, Barcelono, 2002. 238 paĝ'o'j kudr'e bind'it'a'j. ISBN 84 607 4509 0.
  • La Bibli'o nun est'as ( preskaŭ ) komplet'a

    “ Vort'o don'it'a est'as kiel leĝ'o ”, sentenc'as la Proverb'ar'o ; el'don'ej'o Font'o est'is promes'int'a antaŭ unu jar'o la aper'ig'o'n de la du'a volum'o de la Du'a'kanon'a'j libr'o'j post la aper'ig'o en 2001 de la unu'a volum'o. Kaj jen akurat'e ĝi aper'as, en la plu'a traduk'o de akademi'an'o pastor'o G. Berveling. Recenz'o pri la unu'a part'o aper'is en MONATO ( dec. 2001 ), tiel ke ĝeneral'a'n kritik'o'n kaj komentari'o'n al la traduk'o kaj al ĝi'a prezent'o la leg'ant'o pov'as trov'i tie. La du'a volum'o sekv'as strikt'e la model'o'n de la unu'a : preciz'e sam'a nombr'o da paĝ'o'j, preskaŭ sam'a nombr'o da ilustr'aĵ'o'j de G. Doré, sam'a format'o ( tiu de Font'o ), sam'e bel'a, lazur'a kaj ilustr'it'a, plast'a kovr'il'o, sam'e bon'e organiz'it'a la prezent'o de ĉiu unu'op'a verk'et'o trov'iĝ'ant'a en ĉi tiu antologi'o, sam'e sen'makul'a la traduk'o. Tiu ĉi du'a volum'o est'us ne'kompren'ebl'a sen la unu'a, kie est'as klar'ig'it'e, kiu'j est'as la libr'o'j kiu'j'n iu aŭ ali'a tradici'o, jen la kalvin'ist'a, jen la Kontraŭ'reformaci'a katolik'a, re'kon'as kiel Sankt'a'n Skrib'o'n , kaj do kial oportun'is ke krom'a'j traduk'o'j suplement'u al la Mal'nov'a Testament'o traduk'it'a de Zamenhof. La Du'a'kanon'a'j libr'o'j est'as verk'o'j, kiu'j'n la hebre'a Bibli'o ne agnosk'as, sed kiu'j'n la rom'katolik'o'j atribu'as tamen al la Sankt'a Skrib'o .

    La traduk'o est'as el la helen'a, el la versi'o de la Septuagint'o ; kelk'a'j versikl'o'j inter rekt'a'j kramp'o'j indik'as al'don'o'j'n ne trov'iĝ'ant'a'j'n en ĉiu'j versi'o'j. La unu'a libr'o de la du'a volum'o est'as la Saĝ'ec'o de Salomon'o , traduk'it'a de D. B. Gregor kaj preskaŭ sen'ŝanĝ'e trans'pren'it'a ĉi tie'n. La aŭtor'o est'as ne'kon'at'a, kaj la atribu'o al Salomon'o est'as nur konvenci'a, kvazaŭ por gajn'i aŭtoritat'ec'o'n : la verk'int'o, cert'e viv'int'a en la unu'a jar'cent'o a. Kr., est'is tremp'it'a kaj en la hebre'a'n kultur'o'n kaj en la grek'a'n, sed plej ver'ŝajn'e verk'is rekt'e en la grek'a : tio'n atest'as, krom asert'o de Sankt'a Hieronim'o, li'a literatur'a stil'o. Se la unu'a volum'o prezent'is histori'a'j'n kaj cert'a'grad'e kruel'a'j'n scen'o'j'n, ĉi tiu du'a volum'o aspekt'as pli trankvil'a, pli medit'ig'a. La Saĝ'ec'o de Salomon'o est'as libr'o pri la saĝ'o en si mem, “ kvazaŭ komentari'o pri la saĝ'ec'a'j verk'o'j en la Bibli'o ”.

    La centr'a'n kaj plej grand'a'n korp'o'n de la libr'o okup'as la Saĝ'ec'o de Jesu'o Siraĥ , kies grek'a versi'o est'as traduk'o el la hebre'a far'e de la nep'o de Jesu'o Siraĥ mem. La aŭtor'o ŝajn'e est'is instru'ist'o de la Tora'o en la templ'o, kaj plen'e instru'a'n tendenc'o'n oni rimark'as en la tekst'o, preskaŭ komplet'e konsist'ant'a el regul'o'j de viv'ad'o en la famili'o kaj en la soci'o, iom kiel la pli kon'at'a'j Sentenc'o'j , regul'o'j ar'ig'at'a'j ĉirkaŭ difin'it'a'j tem'o'j. Preskaŭ neniu situaci'o est'as neglekt'it'a : est'as konsil'o'j pri parol'ad'o kaj silent'ad'o, pri la eduk'ad'o de la infan'o'j, pri la rilat'o'j kun mal'saĝ'ul'o, pri la rilat'o'j inter edz'o kaj edz'in'o, pri la kondut'o ĉe la manĝ'o'tabl'o. Est'as laŭd'at'a la pardon'em'o, mal'laŭd'at'a la koler'o ; kaj la uz'ad'o de la lang'o dev'as est'i tre sin'gard'a ( “ bat'o de la vip'o far'as stri'o'j'n, sed bat'o de la lang'o romp'as ost'o'j'n. / Mult'a'j fal'is pro la tranĉ'a rand'o de la glav'o, sed ne tiom, kiom fal'is pro la lang'o ” ). Fakt'e, long'a list'o de konsil'o'j, ŝveb'ant'a'j inter alt'a moral'o kaj simpl'a ordinar'a bon'ton'o : plej'mult'o'n oni pov'us konsil'i ankoraŭ nun.

    Kruel'ec'o kaj sever'ec'o de la Sinjor'o evident'iĝ'as en la Pent'o'preĝ'o de Baruĥ , kaj apologi'a satir'o kontraŭ la idol'o'j est'as la Leter'o de Jeremi'a kiu fakt'e ne est'as ver'a leter'o. La tut'a'n volum'o'n konklud'as kelk'a'j al'don'aĵ'o'j al la libr'o de Daniel , rakont'ant'a'j pri epizod'o'j, kiu'j est'os post'e inspir'font'o'j por pentr'ist'o'j dum la jar'cent'o'j : la vizi'o'j de Daniel, la atenc'o al la pur'ec'o de Suz'an'a far'e de du mal'jun'ul'o'j, kaj la en'karcer'ig'o de Daniel en kaĝ'o kun leon'o'j. La vizit'ant'o'j de la kurs'o'j de AIS San Marin'o lern'is, ke la legend'o pri Suz'an'a trov'iĝ'as ankaŭ en la arab'a tradici'o, kiel atest'as original'a'j stud'o'j de semid'olog'o F. Penacchietti, iam'a membr'o de la Akademi'o de Esperant'o, profesor'o ĉe AIS kaj ĉe la universitat'o de Torin'o ( Itali'o ).

    Grav'a'n serv'o'n far'is Gerrit Berveling per la traduk'o de tia kaj tiom'a verk'o ; sed ankoraŭ est'as kelk'a'j libr'o'j, kiu'j ja aparten'as al la Bibli'o laŭ kelk'a'j eklezi'o'j kaj kies traduk'o ankoraŭ ne ekzist'as. Berveling ne plan'as ripoz'i, kaj li esper'as regal'i ni'n per komplet'ig'o de la traduk'ad'o de ĉiu'j libr'o'j, kiu'j'n iu'manier'e la eklezi'o'j font'int'a'j el la Mal'nov'a Testament'o konsider'as Sankt'a'j Skrib'o'j .

    Carlo MINNAJA

  • La Du'a'kanon'a'j Libr'o'j —Volum'o 2 Eld. Font'o, Chapecó ( SC ), Brazil'o, 2001. 262 paĝ'o'j kudr'e bind'it'a'j.
  • Vir'in'a protest-tend'ar'o

    Vir'in'a kontraŭ'milit'a organiz'aĵ'o intenc'as kre'i konstant'a'n protest-tend'ar'o'n apud la inter'naci'a flug'haven'o Greenham Common [ grinam koman ] en Angli'o por protest'i kontraŭ tie'a uson'a milit'a baz'o.

    Lanĉ'is la protest'o'n la fakt'o, ke, ek'de la invad'o en Kuvajt'o'n kaj la golf-milit'o, la irland'a reg'ist'ar'o permes'as, ke uson'a'j milit'a'j aviad'il'o'j sur'ter'iĝ'u kaj re'proviz'u si'n en Shannon per karbur'aĵ'o. Tamen last'a'temp'e la sur'ter'iĝ'o'j ĉiu'tag'e okaz'as, supoz'ebl'e pro prepar'o'j rilat'e eventual'a'n milit'o'n kontraŭ Irak'o.

    Neŭtral'a

    Divers'a'j grup'o'j jam organiz'is unu'tag'a'j'n manifestaci'o'j'n ĉe la flug'haven'o, sed la vir'in'a iniciat'o est'as ĝis nun la unu'a konstant'a. La manifestaci'ant'o'j atent'ig'as, ke la Irland'a Respublik'o est'as laŭ'konstituci'e neŭtral'a land'o.

    Krom'e Eŭrop'a Uni'o, por kontent'ig'i la irland'a'n publik'o'n, kiu unu'e voĉ'don'is kontraŭ la Nic'a Traktat'o pro tim'o, ke ĝi al'port'os perd'o'n de neŭtral'a status'o, al'don'is al la trakt'at'o laŭ insist'o de la irland'a reg'ist'ar'o deklar'o'n pri irland'a neŭtral'ec'o. Nun mult'a'j irland'an'o'j akuz'as la reg'ist'ar'o'n pri hipokrit'ec'o kaj sklav'ec'a ced'em'o al la Bush-a administraci'o.

    Garbhan MACAOIDH

    Al'ter'iĝ'as nov'a prezid'ant'o

    La nov'a prezid'ant'o de Litovi'o est'as la 46-jar'aĝ'a aviad'ist'o, entrepren'ist'o kaj politik'ist'o Roland'as Paksas. Paksas, la estr'o de la nov'a Liberal'a Demokrat'a Parti'o, venk'is per deviz'o “ Voĉ'don'u por ŝanĝ'o'j ”.

    Komenc'iĝ'is la prezid'ant'a elekt'o per municip'a'j elekt'o'j en decembr'o, kiam prezent'is si'n rekord'a nombr'o da kandidat'o'j. Dum tiu ĉi unu'a etap'o neniu prezid'ant'a kandidat'o gajn'is pli ol du'on'o'n de la voĉ'o'j, kaj do en du'a etap'o dev'is batal'i la 76-jar'aĝ'a ŝtat'prezid'ant'o Vald'as Adamkus, por kiu en la unu'a'j elekt'o'j voĉ'don'is 35, 06 % de la elekt'ant'ar'o, kaj Paksas, kiu ricev'is 19, 4 % de la voĉ'o'j.

    Rekord'o'j

    Preskaŭ unu'voĉ'e prognoz'is politik'ist'o'j venk'o'n por Adamkus, kiu'n sub'ten'is mult'a'j parlament'an'o'j. Tamen Adamkus, pas'ig'int'e si'a'n viv'o'n plej'part'e en Uson'o, re'ven'is al Litovi'o nur unu jar'o'n antaŭ si'a elekt'iĝ'o ( kaj tiel en'ir'is la Guiness-rekord'o'libr'o'n kiel la ŝtat'estr'o, kiu en si'a land'o pas'ig'is plej mal'long'a'n temp'o'n ). Koincid'e, ankaŭ la aviad'ist'o Paksas en'ir'is la sam'a'n libr'o'n pro kuraĝ'a sub'pont'a flug'o en 2002 : pro tiu li fam'iĝ'is en Litovi'o.

    Okaz'is la du'a balot'ad'o komenc'e de januar'o. Ĉi-foj'e litov'o'j favor'is per 54, 91 % de la voĉ'o'j la pli jun'a'n aviad'ist'o'n Paksas. Rimark'ebl'is, tamen, interes'o'mank'o inter la popol'o, ĉar —kontrast'e al la antaŭ'a'j elekt'o'j, kiam part'o'pren'is pli ol 70 % da litov'o'j —balot'is nur 52, 56 % da rajt'ig'it'o'j.

    Promes'int'e ŝanĝ'o'j'n, Paksas —kiu jam du'foj'e spert'is urb'estr'a'j'n kaj ĉef'ministr'a'j'n posten'o'j'n —dev'os rezign'i pri si'a'j virtuoz'a'j flug'o'j por koncentr'iĝ'i pri real'ig'o de si'a'j plan'o'j.

    Laimius STRAžNICKAS p>

    Ordinar'a faŝism'o

    “ Ordinar'a faŝism'o ” est'as la nom'o de dokument'a film'o de la rus'a reĝisor'o Miĥail Romm ( 1901-1971 ). Romm montr'as la terur'aĵ'o'j'n de la faŝism'a-nazi'a ideologi'o, uz'ant'e precip'e fragment'o'j'n de dokument'a'j film'o'j de nazi'o'j mem. Pli elokvent'a film'o pri la kontraŭ'hom'a esenc'o de faŝism'o apenaŭ pov'as ekzist'i.

    Simil'a'n impres'o'n las'as la artikol'o de Aleksandro Gofen “ Di'o, ben'u Uson'o'n! ”. Ĝi ripet'as en konciz'a form'o propagand'a'j'n mit'o'j'n de uson'a'j reg'ant'o'j, kiu'j dev'as prav'ig'i si'a'n super'ec'o'n super la tut'a mond'o kaj si'a'n rajt'o'n “ en'konduk'i demokrati'o'n ”, sam'temp'e mort'ig'ant'e pac'a'j'n civit'an'o'j'n “ nom'e de hom'a'j rajt'o'j ”.

    Est'as bedaŭr'ind'e, kaj des pli danĝer'e, ke la nun'a'n uson'a'n ideologi'o'n sub'ten'as plur'a'j eŭrop'a'j reg'ist'ar'o'j. Kiom oft'e mi aŭd'as de mi'a'j sam'land'an'o'j, ke neces'as pli radikal'e trakt'i “ teror'ist'o'j'n ” ( inkluziv'e ĉiu'j'n ĉeĉen'o'j'n, palestin'an'o'j'n, irak'an'o'j'n, k. s. ) kaj sub'ten'i la politik'o'n de Bush. Ili tamen ne vid'as, ke “ sukces'a'j ” uson'a'j en'miks'iĝ'o'j nenio'n solv'as.

    Ekzempl'e, rajt'o'j de ordinar'a'j hom'o'j en Afgani'o est'as nun sam'e neglekt'at'a'j kiel sub la taliboj : la vir'in'o'j plu port'as paranĝojn kaj, eĉ pli, la papav'a'j agr'o'j en tiu land'o kresk'as kaj do sam'e la kvant'o de heroin'o en'ven'ant'a Eŭrop'o'n. Aŭ ĉu ĝust'e tia est'as la real'a cel'o de la “ nov'a milit'a doktrin'o ” de Bush?

    Ni dank'u la fervor'a'n uson'an'o'n Gofen ( li'a fervor'o de'ven'as ebl'e de la fakt'o, ke li est'as eks'a rus'o, kiu streb'as kiel ebl'e plej bon'e adapt'iĝ'i al si'a nov'a “ patr'uj'o ” ), ke li tiom elokvent'e skiz'is la danĝer'o'j'n, kiu'j'n prezent'as al mond'a pac'o kaj human'ism'a est'ont'o la nun'a imperi'ism'a ideologi'o kaj politik'o de Uson'o. Preskaŭ sam'e elokvent'e ( nur preskaŭ, ĉar ne egal'talent'e kaj dezir'ant'e ĝust'e mal'o'n ), kiel si'a'temp'e prezent'is la danĝer'o'j'n de faŝism'o Miĥail Romm.

    Nikolai GUDSKOV

    Mal'grand'a'j grand'a'j majstr'o'j

    En ne'grand'a, sed fam'a ban'lok'o Jalt'a ( Krime'o, Ukraini'o ), tabl'o'tenis'o est'as tre popular'a. Jam 40 jar'o'j'n en la urb'o ekzist'as jun'ul'ar'a sport'a centr'o, kaj ties tabl'o'tenis'a sekci'o funkci'as ek'de la unu'a'j tag'o'j de ties ekzist'o. Inter'temp'e oni kresk'ig'is ĉampion'o'j'n kaj premi'it'o'j'n de la krime'a'j, ukrain'a'j kaj ( tiu'temp'e ) tut'soveti'a'j tabl'o'tenis'a'j konkurs'o'j. En 1993 la tabl'o'tenis'a team'o de la centr'o est'is la unu'a inter ĉiu'j ukrain'a'j jun'ul'ar'a'j sport'a'j lern'ej'o'j.

    Oni atent'as ĉef'e al 7-17-jar'a'j ge'knab'o'j. Ĉar antaŭ'e en Jalt'a ne ekzist'is alt'lern'ej'o'j, la jun'a'j sport'ist'o'j dev'is daŭr'ig'i la stud'ad'o'n en ali'a'j urb'o'j, kaj, sekv'e, for'vetur'i el Jalt'a. Nun Jalt'a iĝ'is ver'a student'a urb'o, kaj tial aper'is la ebl'o trejn'i ankaŭ student'o'j'n. En 1999 aper'is student'a tabl'o'tenis'a klub'o “ Delfen'o ”, kaj ĉiu'j fin'int'o'j de la sport'a centr'o iĝ'is delfen'o'j . Mult'foj'e la klub'a team'o ĉampion'iĝ'is en divers'a'j konkurs'o'j. La centr'o'n ( ankaŭ la “ Delfen'o'n ” ) gvid'as Tatjana Ŝarunenko. Ĉi-jar'e ŝi'a lern'ant'in'o, la 12-jar'a Maŝ'a Negulajeva est'is ver'a sensaci'o de la tut'land'a jun'ul'ar'a konkurs'o. Ŝi gajn'is tri or'a'j'n medal'o'j'n : en la unu'op'a, en la par'a kaj en la miks'it'a konkurs'o'j, kaj krom'e ŝi jam est'as 4-foj'a ĉampion'o de Krime'o. Ŝi gajn'is ankaŭ en la konkurs'o por 15-16-jar'ul'o'j.

    En la tabl'o'tenis'a sekci'o nun trejn'as si'n hom'o'j de ĉiu'j aĝ'o'j. Ankaŭ mi. Kaj tie mi aŭd'is jen'a'n kurioz'aĵ'o'n. Antaŭ mult'a'j jar'o'j, kiam oni ankoraŭ ne uz'is en la konkurs'o'j por juĝ'ad'o la numer'o'j'n sur kart'o'j, iu'n inter'naci'a'n konkurs'o'n, kiu okaz'is en Ukraini'o, part'o'pren'is tenis'ist'o'j el Pol'land'o kaj Hungari'o, kaj kun la ĉi-last'a'j est'is tre mal'facil'e inter'komunik'iĝ'i. Do, kiam neces'is anonc'i la poent'o'j'n, la kun'lud'ant'o'j desegn'is la cifer'o'j'n sur'tabl'e per saliv'it'a fingr'o. Kon'at'a problem'o... Laŭ la pet'o de la ĉef'trejn'ist'in'o, en la Centr'o komenc'iĝ'is Esperant'o-kurs'o. Inter la kurs'an'o'j est'as lern'ej'an'o'j, student'o'j, plen'aĝ'ul'o'j, novic'o'j kaj spert'ul'o'j, kaj... la ĉampion'in'o Maŝ'a Negulajeva. Ili vol'as korespond'i kun ali'land'a'j tenis'ist'o'j. Por kontakt'i ili'n, uz'u la ret'adres'o'n

    xml : lang= " zxx "> espero@yalta. crimea. ua
    .

    Jefim ZAJDMAN

    Super'riz'o viv'ten'os pli da ĉin'o'j

    Riz'o-special'ist'o Yuan Longping, honorat'a de la ĉin'o'j per la epitet'o “ la patr'o de riz'o ”, est'as an'o de la Akademi'o de Agrikultur'a'j Scienc'o'j. Antaŭ ne'long'e li dis'kon'ig'is en la Centr'a Televid'a Staci'o de Ĉini'o grav'a'n nov'aĵ'o'n rilat'a'n al la plan'o pri super'a hibrid'a riz'o. Tio mult'e kuraĝ'ig'is la ĉin'a'j'n reg'ist'ar'o'n kaj popol'o'n, kiu'j long'temp'e est'is embaras'it'a'j pro mank'o de gren'o. Sub'e est'as la ĉef'a en'hav'o de la parol'ad'o de s-ro Yuan.

    Per'e de molekul'a teknologi'o ĉin'a'j agronom'o'j sukces'e kultur'is nov'a'n spec'o'n de hibrid'a riz'o. Pro ĝi'a alt'a produkt'iv'ec'o oni ĝi'n nom'as “ super'riz'o ”. En 2001 la agronom'o'j prov'e plant'is ĝi'n sur ne'grand'a ter'are'o, kaj post la rikolt'o oni konfirm'is, ke ĝi'a produkt'o'kvant'o pli'iĝ'is je 35 %, kompar'e kun tiu de ordinar'a hibrid'a riz'o. En 2002 ili plu'e plant'is la super'riz'o'n en parcel'o'j de kelk'dek ĝis kelk'cent muoj ( unu muo egal'as 1 / 15 hektar'o'j'n ), respektiv'e en kamp'ar'o de nord'a Ĉini'o, en la eksperiment'a kamp'o de plur'a'j kultiv'ej'o'j kaj ankaŭ en la eksperiment'ej'o de la Akademi'o. En la mal'sam'a'j plant'ej'o'j ili sem'is la sam'a'n spec'o'n de la super'riz'o, dezir'ant'e sci'i, kiom grand'a'n latent'a'n fort'o'n ĝi efektiv'e hav'os por pli'ig'o de la produkt'ad'o.

    Aŭtun'e de 2002 ven'is rikolt'a sezon'o. La riĉ'a rikolt'o de la super'riz'o proksim'iĝ'is al po 800 kil'o'gram'o'j por muo, dum en la sam'a jar'o en Ĉini'o la produkt'o'kvant'o de ordinar'a hibrid'a riz'o est'is nur ĉ. 500 kil'o'gram'o'j. El tio vid'ebl'as, ke por la super'riz'o la ampleks'ig'o de la produkt'ad'o sen'dub'e est'os tre grand'a. Ceter'e, ĉin'a'j riz'o-special'ist'o'j last'a'temp'e trov'is du gen'o'j'n de sovaĝ'a'j riz'o'j, kiu'j ankoraŭ kapabl'as pli'grand'ig'i la produkt'ad'o'n. Oni opini'as ke, ĉar ĉiu el la du gen'o'j kaŭz'os pli'mult'ig'a'n efik'o'n je 18 % al'don'e al tiu de la nun'a alt'produkt'iv'a hibrid'a riz'o, la du gen'o'j al'port'os sum'e 36 %. Profit'ant'e la du pli'produkt'ig'a'j'n gen'o'j'n, la agronom'o'j pov'os perfekt'ig'i la super'riz'o'n.

    Ĉin'a'j riz'ist'o'j unu'voĉ'e konsent'as pri tio, ke la mua produkt'o'kvant'o de 800 kil'o'gram'o'j hav'as grand'a'n signif'o'n, se oni konsider'as, ke en la mond'o nun la mez'nombr'a mua produkt'o'kvant'o est'as nur 250 kil'o'gram'o'j kaj ke eĉ en Ĉini'o, la ĉef'a riz'produkt'ant'o en la mond'o, la produkt'o'kvant'o est'as sub 420 kil'o'gram'o'j. Laŭ la mua kvant'o de riz'o, Aŭstrali'o okup'as la unu'a'n lok'o'n en la mond'o, kun 600 kil'o'gram'o'j, sed ĝi posed'as nur iom pli ol milion'o'n da muoj da riz'kamp'o'j. Post Japani'o kaj Uson'o, Ĉini'o okup'as la kvar'a'n lok'o'n.

    Post serioz'a'j analiz'o kaj kalkul'ad'o, laŭ la plej konserv'em'a taks'o, nun en la tut'a land'o est'as plant'at'a'j 230 milion'o'j da muoj da ordinar'a hibrid'a riz'o. Se el ili 200 milion'o'j da muoj est'os uz'at'a'j por plant'i la super'riz'o'n, kun mua kresk'o de po 150 kil'o'gram'o'j kiel kalkul'a norm'o, do ĉiu'jar'e ĉin'a'j kamp'ar'an'o'j pov'os por si'a land'o pli'produkt'i 30 miliard'o'j'n da kil'o'gram'o'j da gren'o. Tio est'as pli ol la total'a kvant'o de Hun'a'n-provinc'o en sud'a Ĉini'o, la plej grav'a riz'ej'o en Ĉini'o, kaj pov'os viv'ten'i 75 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j.

    Kun la temp'o, sur'baz'e de la mua kresk'o de 150 kil'o'gram'o'j pov'as est'i plu'a pli'ig'o de 150 kil'o'gram'o'j, do ne est'os problem'o por nutr'i 150 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j. Special'ist'o asert'is, ke ĝis 2030 la ĉin'a loĝ'ant'ar'o nombr'os 1, 6 miliard'o'j'n kaj de tiam ne plu kresk'os. Laŭ tio la ĉin'a loĝ'ant'ar'o maksimum'e pli'mult'iĝ'os je 300 milion'o'j. Sed, feliĉ'e, grand'skal'e plant'i la super'riz'o'n ebl'ig'os por liver'i manĝ'aĵ'o'n al 150 milion'o'j da person'o'j.

    Pli ol 700 kil'o'gram'o'j'n por unu muo la agronom'o'j jam real'ig'is. Nun al 800 ili streb'as. Post kiam ili sukces'os akir'i 800 kil'o'gram'o'j'n, ili hav'ig'os al si la nov'a'n cel'o'n ating'i 900 kil'o'gram'o'j'n. Ankaŭ la ĉin'a reg'ist'ar'o fid'as, ke en 2008 sur pli vast'a ter'are'o, kie oni plant'os la super'riz'o'n, nepr'e real'iĝ'os produkt'o'kvant'o de po 900 kil'o'gram'o'j por unu muo.

    MU Binghua

    Est'i hom'a kaj literatur'em'a

    Grav'a art'a okaz'aĵ'o en Angli'o est'as la ĉiu'jar'a festival'o de literatur'o en Cheltenham ( sud-okcident'a Angli'o ). Pas'int'jar'e dum la festival'o ( 26a de oktobr'o —3a de novembr'o 2002 ) kelk'a'j el la plej el'star'a'j literatur'ist'o'j ( verk'ist'o'j, kritik'ist'o'j kaj mult'a'j ali'a'j ) pri'debat'is la tem'o'n : “ Est'i hom'a —kio'n oni vol'as dir'i per tio? ” Ĉe'est'ant'o'j de grand'a'j kongres'o'j oft'e vol'as sam'temp'e part'o'pren'i en du aŭ pli da mal'sam'a'j kun'ven'o'j. Ankaŭ mi spert'is la problem'o'n, kaj dev'is elekt'i inter du'cent prezent'o'j. Jen est'as ekstrakt'o'j el mi'a tag'libr'o.

    La 1a tag'o. Booker pro la roman'o Posed'o .

    La 2a tag'o. Max Gallo, en la biografi'o de Napoleon'o, pri'skrib'is li'n kiel hero'o'n kaj profet'o'n.

    La 3a tag'o. La 87-jar'a jud'a histori'ist'o, Hobsbawm opini'as, ke jud'o'j hodiaŭ ne nepr'e ident'iĝ'u kun Israel'o, ĉar la ag'o'j de la tie'a reg'ist'ar'o ne konform'as al la original'a'j ide'o'j de Cion'ism'o.

    Krom'e, hodiaŭ tem'is pri la eminent'a verk'ist'o de la 20a jar'cent'o, Eyre en la film'o, dung'i du ar'o'j'n da ge'aktor'o'j por kre'i pas'int'ec'o'n kaj nun'temp'o'n?

    Sam'tag'e Ruth Padel, kiu elekt'is por diskut'ad'o tri kon'at'a'j'n poem'o'j'n el la 19a, la 20a, kaj la 21a jar'cent'o'j.

    La 4a tag'o. Edward Wilson [ edŭad ŭilson ] —unu el la kvin brit'a'j esplor'ist'o'j, kiu'j ating'is en 1912 la sud'a'n polus'o'n, sed re'ven'e, kun'e kun si'a'j kun'ul'o'j, pere'is.

    Okaz'is debat'o pri klasik'a literatur'o, kie oni taks'is la hodiaŭ'a'n influ'o'n de antaŭ'a'j verk'ist'o'j. John Steinbeck [ stejnbek ] ( 100-jar'iĝ'int'a en 2002 ), uson'a roman'ist'o, aŭtor'o de la majstr'o'verk'o La vin'ber'o'j de Koler'o .

    La 5a tag'o. Magnus Magnusson, traduk'int'o de la island'a'j saga'o'j, preleg'is pri la literatur'o de Island'o. De mult'a'j jar'o'j li loĝ'as en Briti'o kaj est'as ekzempl'o de la mult'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j riĉ'ig'as la kultur'a'n viv'o'n de Briti'o.

    La 6a tag'o. La du'a objekt'o de la pri'klasik'ul'a seri'o est'is Huxley.

    La 7a tag'o. La roman'ist'o Becky Sharp, la protagonist'in'o de la roman'o, est'as inter la plej super'a'j kre'aĵ'o'j de la angl'a literatur'o.

    La 8a tag'o. La kon'at'a histori'ist'o Hunt montr'is, ke la konflikt'o est'is religi'a.

    La objekt'o de la hodiaŭ'a fin'a kun'ven'o est'is Conrad est'as ne nur bril'a rakont'ist'o kaj stil'ist'o, sed ankaŭ grand'a profet'o.

    La 9a tag'o. Fin'e de la Festival'o, Alan Aykbourn [ ejkbon ], la plej grav'a viv'ant'a brit'a dram'verk'ist'o, diskut'is kun si'a biograf'o kvar'dek jar'o'j'n en la teatr'a mond'o.

    Ĉu la Festival'o ĝust'e respond'is al la demand'o, kiu star'is en la komenc'o de ĝi'a broŝur'o : “ Est'i hom'a —kio'n oni vol'as dir'i pri tio? ” La divers'a'j el'star'a'j verk'ist'o'j ja esplor'is la hom'a'n stat'o'n. Sed oni mult'e parol'is ankaŭ pri la cel'o'j de roman'o'j. La aŭtor'o'j de Kuraĝ'a nov'a mond'o kaj 1984 asert'is, ke roman'o dev'us hav'i opini'o'j'n kaj instig'a'j'n ide'o'j'n, kaj ke la en'hav'o de roman'o dev'us est'i pli grav'a ol stil'o kaj teknik'o. Ali'a'j verk'ist'o'j tut'e mal'konsent'is. Ĉu literatur'o est'u didaktik'a aŭ distr'a? Aŭtor'o'j iam deklar'as, ke ili'a'j verk'o'j est'as art'aĵ'o'j, kaj ne grav'as, se esoter'a'j. Ali'flank'e, iu'j grand'a'j roman'ist'o'j prov'as don'i plezur'o'n estetik'a'n. Do evident'e, la ver'o, kiel oft'e okaz'as, trov'iĝ'as ie mez'e.

    De temp'o al temp'o iu deklar'as “ la mort'o'n de roman'o ” aŭ eĉ, en la epok'o de inform-teknologi'o'j, “ la mort'o'n de libr'o ”! Sed dum naŭ tag'o'j en Cheltenham mil'o'j da leg'ant'o'j amas'ig'is la Festival'o'n, kaj per tio pruv'is : libr'o'j ja viv'as!

    W. H. SIMCOCK


    1. Per tio Conrad-on.

    Damn'it'a komput'il'o! Diabl'a Inter'ret'o!

    Leg'int'e la en'konduk'o'n lingv'o'politik'o de Stefan Maul en MONATO 2002 / 12, p. 5, mi profund'e simpati'as kun li pro li'a'j komput'il'a'j problem'o'j. Ankaŭ mi est'is plur'foj'e viktim'o de inter'ret'a'j virus'o'j sed fid'is, ke kontraŭ'virus'a program'ar'o solv'os la afer'o'n. La program'o, kiu'n mi instal'is por protekt'i mi'n, est'as verk'it'a en la angl'a lingv'o, kiu'n mi bon'e kompren'as —la uson'angl'a'n komput'il'a'n ĵargon'o'n tamen nur part'e.

    Brokant'a'n komput'il'o'n mi aĉet'is unu'e nur post mult'e da cerb'um'ad'o. Ĝi aparten'is al lern'ej'estr'o, kiu instal'is valor'a'j'n program'o'j'n, inkluziv'e de plur'lingv'a tekst'o'pri'labor'il'o. Kvankam pas'is mult'e da temp'o, ĝis mi lern'is efik'e uz'i la komput'il'o'n, mi est'is tamen rav'it'a kaj tut'e ĉes'is uz'i skrib'o'maŝin'o'n. Mi komenc'is korespond'i per Inter'ret'o, kio dum la unu'a'j jar'o'j kaŭz'is al mi nenia'j'n problem'o'j'n.

    Streĉ'o

    Post'e mi akir'is pli rapid'a'n komput'il'o'n kun Vindoz'o 95. Pri la program'ar'o mi est'is kontent'a, sed mi komenc'is spert'i grav'a'j'n problem'o'j'n pri Inter'ret'o. Dum la last'a jar'o mi'a'j zorg'o'j kresk'is kaj mi tim'is, ke la streĉ'o ( kiu'n mi ne pov'as toler'i ) mal'san'ig'os mi'n. La unu'a ĝen'o de'ven'is de t. n. “ spamo ” —t. e. ne'dezir'at'a'j ret'poŝt'aĵ'o'j. Ĉiu'semajn'e mi ricev'is cent'o'j'n da “ spamaĵoj ” ĉia'j : pri uson'a'j produkt'o'j, kurac'ist'o'j kaj dent'ist'o'j en Kaliforni'o, feri'o'j en Disneyland , adolt'a kaj infan'a pornografi'o, asekur'o, ktp. Mi instal'is kontraŭspaman program'ar'o'n Spamkiller , kiu kost'is 40 dolar'o'j'n, tamen ĝi protekt'is nur kontraŭ mal'grand'a nombr'o da relativ'e sen'ofend'a'j mesaĝ'o'j.

    Spamo ne est'is mi'a sol'a ĝen'aĵ'o. Tiam komenc'iĝ'is virus'a'j atak'o'j. La kontraŭ'virus'il'o de Norton detru'is kelk'a'j'n mal'pli grav'a'j'n virus'o'j'n kaj ripar'is du-tri difekt'it'a'j'n dosier'o'j'n : sur la plej grav'a'j'n ĝi ne efik'is. Kon'at'o komput'il'ist'a dir'is, ke la virus'o'j de'ven'as de mi'a'j amik'o'j , kiu'j cert'e sen'sci'e ricev'is virus'o'j'n, kiu'j uz'is ili'a'j'n komput'il'a'j'n adres'ar'o'j'n. Mi est'as konvink'it'a, ke li prav'as : unu el la plej venen'a'j virus'o'j, kiu'j'n mi ricev'is, ven'is en'e de list'o de membr'o'j de UEA. Ali'a konsist'is el ne'dezir'at'a pornografi'a material'o el Pol'land'o.

    Katastrof'a

    Mi dev'is du'foj'e port'i la komput'il'o'n al ripar'ej'o : la kost'o de la ripar'ad'o est'is grand'a por hom'o, kiel mi, kiu ne plu ricev'as monat'a'n salajr'o'n. La unu'a'n foj'o'n mi sukces'is re'hav'ig'i al mi la pli'mult'o'n de mi'a'j program'o'j kaj dosier'o'j, sed kelk'a'j'n mi ne plu re'trov'is. La du'a foj'o est'is preskaŭ katastrof'a : mult'o'n mi perd'is por ĉiam. Pri Inter'ret'o mi est'as komplet'e sen'iluzi'iĝ'int'a.

    Por protekt'i mi'a'n komput'il'o'n mi prov'is el'filtr'i ĉio'n, kio est'is en la angl'a lingv'o aŭ uson'de'ven'a. Ne ebl'as tio'n far'i. Mi plur'foj'e ŝanĝ'is inter'ret'a'j'n servil'o'n kaj ret'adres'o'n, sed van'e. Fin'e mi decid'is ne plu ricev'i ret'mesaĝ'o'j'n. Nun'temp'e mi uz'as Inter'ret'o'n nur por send'i mesaĝ'o'j'n, serĉ'i inform'o'j'n kaj rezerv'i aviad'il'a'j'n flug'lok'o'j'n. Kompren'ebl'e tio ne est'as ver'a solv'o. Se ĉiu'j, kies ret'adres'o'j trov'iĝ'as en mi'a komput'il'a adres'ar'o, sam'o'n far'us, oni send'us mesaĝ'o'j'n, kiu'j'n neniu leg'as. Tiel la tut'a sistem'o ne plu funkci'us —kio apenaŭ est'as mi'a problem'o.

    Pornografi'o

    Kie mi loĝ'as, est'as kontraŭ'leĝ'e rigard'i per tut'ter'a teks'aĵ'o infan'pornografi'o'n kaj material'o'n, kiu pov'us est'i uz'at'a por teror'ism'o. Kelk'foj'e material'o tia aper'as kontraŭ'vol'e kaj en'ir'as la komput'il'a'n memor'o'n. Last'a'temp'e angl'o est'as arest'it'a pro tio, ke la disk'o de li'a komput'il'o en'hav'is pornografi'aĵ'o'n pri infan'o'j ; sam'e okaz'is al instru'ist'o en mi'a urb'o. Ĉu tiu'j hom'o'j kulp'as, intenc'e el'ŝut'int'e pornografi'aĵ'o'j'n, mi ne sci'as. Tamen tiel la propr'a komput'il'o kapabl'as atest'i kontraŭ la posed'ant'o pro krim'o, pri kiu iu ali'a respond'ec'as.

    Por mi, la risk'o uz'i komput'il'o'n nun tro grand'as. Inter'ret'o kaj tut'ter'a teks'aĵ'o far'iĝ'is drog'aĉ'o'j : en la mal'nov'a grek'a la vort'o farmakon signif'is kaj kurac'il'o'n kaj venen'o'n —sam'temp'e util'a'n kaj danĝer'a'n. Do se oni io'n pri'dub'as, prefer'e evit'u. Tiu ĉi mir'ind'a il'o, kiu pov'us est'i uz'at'a por kultur'e riĉ'ig'i la hom'ar'o'n, est'as akapar'it'a de fi'ul'o'j. Sed hom'o'j ĉiam em'as uz'i si'a'j'n invent'aĵ'o'j'n ne por sed kontraŭ si'a'j kun'hom'o'j. Damn'u! Damn'u! Damn'u!

    Garbhan MACAOIDH

    Israel'an'o'j instru'is teror'ism'o'n

    En MONATO 2003 / 11, p. 11, lini'o 3, leg'ebl'as “ en long'a ĉen'o de sabot'ad'o'j ( eksplod'ig'o'j ) kontraŭ Israel'o ”. La teror'ism'o'n la arab'a'j palestin'an'o'j ek'lern'is de la jud'a'j palestin'an'o'j, kiu'j de 1945 ĝis 1948 efektiv'ig'is “ long'a'n ĉen'o'n de sabot'ad'o'j ” kontraŭ la brit'o'j, kiu'j de'post 1918 ricev'is de la tiam'a Lig'o de Naci'o'j mandat'o'n por administr'i tiu'n eks'a'n turk'a'n posed'aĵ'o'n. La atak'o'j kulmin'is la 22an de juli'o 1946 per la eksplod'ig'o de hotel'o King David ( Reĝ'o Davido ) en Jerusalem'o, kiu est'is la ĉef'stab'ej'o de la brit'o'j.

    La estr'o de la sekret'a jud'a arme'o xml : lang= " "> Irgun , Altneuland ( Mal'nov'a novland'o )?

    Hélène FALK

    Belgi'o

    La ge'patr'a de Zamenhof ( 2 )

    En MONATO de novembr'o 2002 mi leg'is, je mi'a ŝok'iĝ'o, artikol'o'n kie oni nom'as la pol'a'n lingv'o'n “ lingv'o de Zamenhof ”. Ke pro mank'o de inform'it'ec'o tia'j'n stult'a'j'n erar'o'j'n naci'lingv'e foj'e oni aper'ig'as, jam est'as bedaŭr'ind'e, sed en Esperant'o-magazin'o tio ver'e ne est'as akcept'ebl'a. Aper'is ja ni'a'kultur'ej'e la last'a'j'n jar'dek'o'j'n sufiĉ'e bon'a'j stud'o'j kaj inform'o'j pri Zamenhof. Se nur menci'i kelk'a'j'n aŭtor'o'j'n, oni pens'u minimum'e pri N. Z. Maimon, G. Waringhien, A. Holzhaus kaj Ludovikito, la el'don'int'o de la mult'volum'a Plen'a Verk'ar'o de LLZ .

    Kiel sci'at'e, la ge'patr'a lingv'o de Lejzer Ludwig Zamenhof est'is la jid'a, kvankam ebl'e oni pov'us iel parol'i pri du sam'temp'a'j ge'patr'a'j lingv'o'j : “ Flank'e de la jid'a, kiu est'is la komun'a lingv'o de tie'a'j jud'o'j, li'a patr'o uz'ad'is ankaŭ la rus'a'n en si'a hejm'o. La kvin'jar'a Ludovik'o jam sci'pov'is leg'i kaj skrib'i rus'e. Li am'is tiu'n ĉi lingv'o'n el'kor'e, kaj rev'ad'is far'iĝ'i iam rus'a poet'o. ” ( Ludovikito : Sen'legend'a biografi'o de L. L. Zamenhof, p. 11 ). La pol'a'n lingv'o'n li nur ek'lern'is 13-jar'a, post trans'loĝ'iĝ'o de la famili'o al Varsovi'o ( Sam'libr'e p. 12 ). Mi esper'as, ke tia'j'n mis'prezent'o'j'n oni ne plu aper'ig'os.

    Gerrit BERVELING

    Nederland'o

    Kvin'a pov'o

    En la last'jar'a 2a Forum'o Social'a Tut'mond'a de Media Watch Global ( angl'e por “ tut'mond'a observ'ad'o de amas'komunik'il'o'j ” ) est'as antaŭ'vid'it'a.

    Pli'a pov'o

    Tradici'e en ni'a'j demokrati'a'j “ ord'ig'a'j ” sistem'o'j oni disting'as la leĝ'don'a'n pov'o'n, la plen'um'a'n ( ekzekutiv'a'n ) pov'o'n ( la reg'ist'ar'o'n ) kaj la justic'a'n ( jur'a'n ) pov'o'n. La kvar'a pov'o est'as de plur'a'j jar'dek'o'j la potenc'a inform'ad'o de gazet'ar'o kaj televid'o, ĝis antaŭ ne'long'e sub reg'o ( kun cenzur'o aŭ ne ) de la ŝtat'o'j, kiu'j propagand'is si'a'j'n interes'o'j'n kaj ideologi'o'j'n. Nun sub la ŝild'o de liber'a iniciat'ad'o ( la liberal'ism'o ) per la tiel nom'at'a inform'ad'ik'o kun inter'ret'a'j amas'komunik'il'o'j kaj politik'a'j artifik'o'j, gigant'a'j entrepren'o'j akapar'as la “ inform'ad'o'n ”, la amas'inform'ad'o'n ( la “ medi'o'j'n ” kiel dir'as erar'e eĉ kler'a'j esperant'ist'o'j ). Ja, jen polu'ad'o de la intelekt'ul'a medi'o, kie ĉia'j sekt'o'j kaj ĉarlatan'o'j prov'as “ vend'i ” si'a'n var'o'n.

    La franc'a ĵurnal'o xml : lang= " fr "> Le Mond'e ( La mond'o ) ne hezit'as dir'i, ke “ la tro'o da inform'o'j prezent'iĝ'as kiel eksponencial'a pli'grand'iĝ'o de manipul'ad'o'j, de mens'manipul'ad'o'j, de tromp'o'j, de mensog'o'j kaj de venen'ad'a'j kampanj'o'j ”. Kio prav'ig'as tut'mond'a'n observ'ad'o'n kaj evident'e la re'ag'o'n, apart'e de ĵurnal'ist'o'j, kies cel'o ĝust'e est'as sen'mask'ig'i tromp'o'j'n, mensog'o'j'n, manipul'ad'o'j'n kaj ven'ig'i fakt'o'j'n, real'aĵ'o'j'n por analiz'ad'o, raci'a kler'ig'ad'o de la hom'o'j anstataŭ la obskur'ant'ism'o de ideologi'o'j kaj sekt'o'j el ĉiu'j kolor'o'j kaj diabl'aĵ'o'j. Ĝis nun, sen kontraŭ're'ag'o tiu ĉi kvin'a pov'o reg'as la ekonomi'a'n pov'o'n kaj la ideologi'a'n hegemoni'o'n per bombard'ad'o de sen'util'a'j inform'o'j, kio nur pov'as brut'ig'i la popol'o'n kaj manipul'i ties mens'o'n por apart'a'j interes'o'j de la potenc'ul'o'j.

    Politik'a'j manipul'ad'o'j

    Tiu ĉi kvin'a pov'o est'is apart'e efik'a sed tromp'a, mensog'a en Brazil'o okaz'e de la politik'a'j kampanj'o'j por elekt'o de nov'a prezident'o. La ĝis'tiam'a reg'ant'o Emir Sader, ne sub'met'it'a al ĉi tiu kvin'a pov'o.

    Religi'a'j tromp'o'j

    Por popol'amas'o'j la kvin'a pov'o est'as apart'e taŭg'a en'e de religi'a'j sekt'o'j, kiu'j re'e invad'as ni'a'n kompat'ind'a'n mond'o'n kun si'a'j kutim'a'j ĉarlatan'aĵ'o'j, mistik'a'j interpret'ad'o'j aŭ pli'a'j fantazi'aĵ'o'j. Kiom for'a'j iĝ'is la laik'ec'o de inform'ad'o, la scienc'a rigard'o kaj analiz'ad'o de ni'a mond'o. Nun'temp'e ĉiu'j religi'o'j oficial'e akir'as televid'a'j'n kanal'o'j'n, unu'e dank'e al la dism'o de si'a'j ŝaf'o'j kaj du'e dank'e al politik'a'j manipul'ad'o'j ( almenaŭ en Brazil'o ). Tip'a ekzempl'o est'as la “ universal'a eklezi'o de l ’ regn'o de di'o ”, kiu ek'de 1975 konker'is Brazil'o'n kaj invad'as mult'a'j'n pli'a'j'n land'o'j'n en la tut'a mond'o.

    Sen'dub'e, katastrof'e amuz'a komenc'e de la jar'o 2003 est'is la subit'a anonc'o, en ĉiu'j amas'inform'il'o'j, de hom'a klon'ad'o far'e de iu sekt'o nom'it'a “ raelana ”. La nov'a mesi'o, apostol'o, aŭ oni ne sci'as kio, Rael, de temp'o al temp'o vizit'as Mahomet'o'n, kaj kun'ven'as kun Jesu'o, Budh'o kaj ali'a'j en ali'a mond'o... Feliĉ'e oni dir'as ke dum'e la raelanoj ne nombr'as pli ol 50 000 frenez'ul'o'j'n ( hom'o'j'n, se vi vol'as! ). Tamen pro la kvin'a pov'o, pro la interes'eg'a'j tem'o'j prezent'it'a'j, t. e. klon'ad'o kaj vizit'ad'o al Jesu'o ( antaŭ ol li re'ven'os sur'ter'e'n! ) per nif'o ( ne'ident'ig'it'a flug'ant'a objekt'o ), ne est'as dub'o, ke por debil'a'j mens'o'j la afer'o est'as al'log'a kaj rapid'e la raela sekt'o kresk'os.

    Sadam Husajn por facil'ig'i kaj la milit'o'n kaj la lukt'o'n de ni'a'j kar'a'j pac'am'ant'o'j, kiu'j neniel sukces'os ating'i la kvin'a'n pov'o'n.

    Gilbert LEDON

    Seks'a sklav'ec'o : ĉu defi'o al la 21a jar'cent'o?

    Ĉiu'jar'e, laŭ la Inter'naci'a Organiz'aĵ'o pri Migr'ad'o ( IOM ) en Ĝenev'o, inter 500 000 kaj 700 000 vir'in'o'j kaj infan'o'j far'iĝ'as seks'sklav'o'j. Tem'as grand'part'e pri jun'ul'in'o'j, tromp'it'a'j de mensog'o'j pri labor'o kaj promes'o'j pri pli bon'a viv'o, kiu'j fal'as en la man'o'j'n de hom'komerc'ist'o'j. Foj'e, laŭ viktim'o'j, kiu'j sukces'is fuĝ'i, tromp'is ili'n eĉ famili'an'o'j kaj proksim'ul'o'j.

    Influ'as la kresk'o'n de seks'a sklav'ec'o en Eŭrop'o ekzempl'e la kolaps'o de komun'ism'o en Orient-Eŭrop'o, milit'konflikt'o'j en Balkani'o, sen'labor'ec'o, tut'mond'iĝ'o de la ekonomi'o, hom'a mov'iĝ'em'o, pli'mult'iĝ'o de “ serv'o'j de privat'a karakter'o ” en evolu'int'a'j industri'land'o'j kaj ankaŭ Inter'ret'o.

    Kial oni viktim'iĝ'as? En vilaĝ'et'o en Moldavi'o mank'as akv'o kaj elektr'o kaj hom'o'j mal'riĉ'eg'e viv'as. Vilaĝ'an'in'o est'is Katja, jun'ul'in'o, kiu en'maŝ'iĝ'is en la hom'komerc'ist'a ret'o. Ven'ig'it'e al Sankt-Peterburg'o, Rusi'o, ŝi kompren'is, ke ŝi'a labor'o est'os tiu de prostitu'it'in'o. “ Jen kio'n mi vol'as dir'i al jun'ul'in'o'j ”, dir'as 19-jar'aĝ'a Katja. “ Ne ir'u ekster'land'e'n —neniu tie help'os vi'n. Pli bon'e est'us, se vi viv'us simpl'e, labor'us ie ajn kaj ĝu'us tio'n, kio'n vi posed'as. Mi'a sol'a dezir'o est'as trov'i labor'o'n kaj fond'i famili'o'n en etos'o de am'o. ”

    Kelner'in'o

    An'a el Moldavi'o opini'is, ke ŝi labor'os kiel kelner'in'o en Brusel'o. Evident'iĝ'is, tamen, ke ŝi praktik'os ali'a'n profesi'o'n. “ Mi ne vol'is okup'iĝ'i pri tio. Tial mi fart'is mal'bon'e. En Moldavi'o, kie ni viv'as mal'riĉ'e, tamen ne end'as far'i tia'n labor'o'n ”, An'a dir'as. Kaj Nataŝa el Ukraini'o est'as 28-jar'a kaj jam vidv'in'o. Oni promes'is, ke ŝi labor'os en kaf'ej'o, sed fakt'e tem'is pri prostitu'ad'o.

    Tia est'as la sort'o ĉiu'jar'e de pli ol 200 000 jun'ul'in'o'j, iu'j eĉ 14-jar'a'j, el la eks'a'j respublik'o'j de Soveti'o kaj el sud-orient'a Eŭrop'o. Ili prov'as for'kur'i el mizer'o kaj mal'sat'o kaj facil'anim'e ek'kred'as la mensog'o'j'n de fripon'o'j. Post'e ili front'as al krud'a'j real'aĵ'o'j. La jun'ul'in'o'j est'as varb'at'a'j per gazet-aŭ Inter'ret-anonc'et'o'j aŭ per buŝ'a'j inform'o'j far'e de hom'komerc'ist'o'j.

    Kelk'a'j vir'in'o'j est'as vend'it'a'j jam en Balkani'o, antaŭ ol ating'i Okcident-Eŭrop'o'n. Tio'n, kio okaz'as en klub'ej'o Mozart [ mocart ] en sud'a Serbi'o, oni ne pov'as nom'i muzik'o. Polic'ist'o'j trov'is tie jun'ul'in'o'j'n el Rumani'o kaj Ukraini'o, kiu'j prostitu'ant'e si'n dev'as tag'nokt'e pri'serv'i klient'o'j'n. Tag'e ili ricev'is nur du eŭr'o'j'n kaj skatol'o'n da cigared'o'j.

    Bordel'ist'o'j

    Plej'part'e prostitu'it'in'o'j en Balkani'o est'as vend'at'a'j kiel “ var'o ” al prostitu'ist'o'j kaj bordel'ist'o'j. La aĉet'prez'o kuŝ'as ekzempl'e en Rumani'o inter 50 kaj 200 eŭr'o'j. En Kosov'o oni pag'as de 700 ĝis 2500 eŭr'o'j por vir'in'o. La gajn'o'j de hom'komerc'ist'o'j kaj bordel'ist'o'j eg'e alt'as. Pli kaj pli oft'e traf'as adolesk'ant'o'j kaj eĉ infan'o'j en la man'o'j'n de prostitu'ist'o'j. Tial proksim'um'e 80 % de la jun'ul'in'o'j el'ig'it'a'j el Albani'o ne ating'as si'a'n 18an jar'o'n.

    Nur tre mal'mult'e da viktim'o'j ricev'as help'o'n kaj sub'ten'o'n. Se polic'o ekster'land'e kapt'as ili'n, ili risk'as est'i arest'it'a'j kaj for'pel'it'a'j. Polic'o kaj ali'a'j aŭtoritat'o'j trakt'as la problem'o'n sen'help'e kaj indiferent'e : foj'e ankaŭ ili est'as implik'at'a'j en la komerc'o.

    Laŭ ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j tra Balkani'o oni kontraband'e liver'as ĉiu'jar'e la plej grand'a'n part'o'n de 120 000 vir'in'o'j kaj infan'o'j el Orient-kaj Sud'orient-Eŭrop'o al EU-ŝtat'o'j, kie ili est'as vend'at'a'j cel'e al seks'a ekspluat'ad'o kaj prostitu'ad'o.

    Infan'o'j

    En la last'a'j jar'o'j ankaŭ komerc'o pri pli jun'a'j infan'o'j kresk'is. La infan'o'j est'as dev'ig'at'a'j almoz'i kaj labor'i en okcident'a'j land'o'j. Oft'e najbar'o'j aŭ hom'komerc'ist'o'j el la propr'a loĝ'lok'o konvink'as per mon'o kaj fals'a'j labor'propon'o'j ge'patr'o'j'n en land'o'j kiel Moldavi'o, Ukraini'o kaj ali'a'j respublik'o'j de la eks'a Sovet-Uni'o, ke ekster'land'e ili'a'j id'o'j ĝu'os pli bon'a'n viv'o'n. Ankaŭ ge'patr'o'j viktim'iĝ'as sam'e kiel la infan'o'j.

    Tiel hom'komerc'ist'o'j en Orient-Eŭrop'o kaj en Balkani'o ricev'as rezult'e de si'a'j krim'o'j miliard'o'j'n da eŭr'o'j, sam'temp'e ekspluat'ant'e leĝ'don'a'n sistem'o'n, kiu apenaŭ pun'as fi'ag'o'j'n tia'j'n.

    La Inter'naci'a Organiz'aĵ'o pri Migr'ad'o help'as al viktim'o'j eskap'i la krim'ul'o'j'n kaj re'trov'i senc'o'n en si'a viv'o. Katja el Moldavi'o nun labor'as tag'e, re'konstru'ant'e jun'ul'ar'a'n dom'o'n en si'a vilaĝ'o ; ŝi ankaŭ frekvent'as kurs'o'n por ter'kultur'ist'o'j. Katja kred'as, ke ŝi pov'os trov'i labor'o'n por si kaj si'a'j infan'o'j —kaj neniam plu re'ven'os al la terur'o, kiu'n ŝi tra'viv'is kiel prostitu'it'in'o. Per si'a ag'ad'o en Bulgari'o dum la last'a'j du jar'o'j la IOM help'is al 40 vir'in'o'j re'ven'i al si'a'j de'ven'land'o'j.

    Evgeni GEORGIEV

    Inter'naci'a'j bank'o'j stabil'ig'as si'a'j'n pozici'o'j'n

    Inter'naci'e ag'ant'a'j bank'o'j plu vast'ig'as si'a'j'n pozici'o'j'n en land'o'j de mez'a kaj orient'a Eŭrop'o. La privat'ig'a procez'o en tiu'j land'o'j grand'part'e fin'iĝ'is. Nun'temp'e la bank'a sektor'o tie spert'as la du'a'n faz'o'n de solid'iĝ'o : dum iu'j inter'naci'a'j bank'o'j plu ekspansi'as, ali'a'j komenc'is re'tir'iĝ'i el la region'o.

    En la jar'o 2000 fremd'land'a'j bank'o'j konsist'ig'is 53 % de la aktiv'o'j de ĉiu'j bank'o'j en la region'o. Fin'e de 2001 tiu indic'o ating'is 57 % ( 1999 —43 %, 1998 —32 % ). Dum la aktiv'o'j de la lok'a'j bank'o'j kresk'is de 290 miliard'o'j al 349 miliard'o'j da eŭr'o'j ( pli ol 20 % ), la aktiv'o'j de la inter'naci'a'j bank'o'j pli'alt'iĝ'is de 155 miliard'o'j al 207 miliard'o'j da eŭr'o'j ( pli ol 34 % ). La bank'a merkat'o en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o est'as jam grand'part'e dis'divid'it'a. Tial est'as mal'facil'e trov'i lok'o'n por nov'a'j merkat-part'o'pren'ant'o'j en la tie'a sektor'o.

    En Kroati'o inter'naci'a'j bank'o'j konsist'ig'as 82 % de la bank'aktiv'o'j en la land'o —plej alt'a indic'o en la region'o. En la Ĉeĥ'a Respublik'o la “ fremd'land'a part'o ” est'as 78 % de la total'o, en Slovaki'o 75 % kaj en Pol'land'o 51 %.

    La fak'ul'o'j atend'as nun la du'a'n faz'o'n de bank'a solid'iĝ'o. En la sekv'a'j du aŭ tri jar'o'j plur'a'j bank'a'j konkurenc'ul'o'j for'las'os la merkat'o'n. Al bank'o'j sen klar'a strategi'o en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o est'os ĉiam pli mal'facil'e defend'i si'a'j'n pozici'o'j'n. Post kiam la land'o'j el tiu region'o en'ir'os Eŭrop'a'n Uni'o'n, la nov'a situaci'o intens'ig'os la konkurenc'o'n.

    La du'a ond'o de solid'iĝ'o jam komenc'iĝ'is en iu'j land'o'j de la region'o. Ekzempl'e en la printemp'o de 2002 Bayerische Landesbank re'tir'iĝ'is el Kroati'o kaj Berliner Bankgesellschaft en'ir'is procez'o'n de vend'o de si'a part'o en bank'o de Ĉeĥi'o. En Hungari'o, kie la unu'a faz'o de solid'iĝ'o start'is tre fru'e, tri grand'a'j inter'naci'a'j bank'o'j ( ING, ABN Amro, Société Générale ) pas'int'jar'e for'las'is la merkat'o'n.

    Ŝanĝ'o'j en la proporci'o

    Kun la merkat-en'ir'o de nov'a'j bank'o'j fin'e de la 90aj jar'o'j, la pozici'o'j de inter'naci'a'j bank'o'j unu'j rilat'e al la ali'a'j konsider'ind'e ŝanĝ'iĝ'is. El la pio'nir'a'j bank'o'j, kiu'j ven'is tiu'n merkat'o'n, nur la aŭstr'a Bank Austria Creditanstalt ( BA-CA ) est'as ĉiam ankoraŭ inter la unu'a'j kvin. Kvankam la plu ag'ant'a'j pio'nir'a'j bank'o'j en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o jam spert'is la mal'pli'iĝ'o'n de si'a'j merkat'part'o'j, tamen ili sukces'is re'ten'i grav'a'n avantaĝ'o'n, la vast'a'n ret'o'n de fili'o'j, dum la nov'en'ven'int'o'j ricev'is nur unu'op'a'n ĉe'est'o'n. Do, ekzempl'e, BA-CA jam ag'as per si'a'j fili'o'j en ĉiu'j ĉef'a'j merkat'o'j de la region'o ek'de la fru'a'j 90aj jar'o'j.

    Inter la unu'a'j dek

    Inter la bank'o'j kun vast'a ret'o de fili'o'j en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o la unu'a'n lok'o'n okup'as la aŭstr'a BA-CA. Kun aktiv'o'j de 21, 6 miliard'o'j da eŭr'o'j en la region'o ĝi aktiv'as en 15 land'o'j de la region'o. La du'a grand'a bank'o est'as UniCredito el Itali'o kun aktiv'o'j de 18, 1 miliard'o'j da eŭr'o'j kaj ag'ad'o en 8 land'o'j. En la unu'a dek'o de inter'naci'a'j bank'o'j la sekv'a'j'n lok'o'j'n okup'as franc'a Société Générale ( 14, 7 miliard'o'j en 9 land'o'j ), nederland'a ING ( 12, 4 miliard'o'j en 8 land'o'j ), aŭstr'a Raiffeisen ( 11, 1 miliard'o'j en 13 land'o'j ), franc'a Crédit Lyonnais ( 2, 1 miliard'o'j en 7 land'o'j ) kaj aŭstr'a Volksbank ( 1, 3 miliard'o'j en 8 land'o'j.

    Grand'a'j ebl'o'j pri kresk'o

    En la region'o est'as grand'a'j ebl'o'j pri kresk'o, part'e kiel rezult'o de la mal'alt'a nivel'o de financ'a per'ad'o : en la jar'o 2001 la proporci'o de la total'a'j aktiv'o'j de ĉiu'j bank'o'j en proporci'o kun la maln'et'a en'land'a produkt'o en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o est'is proksim'um'e 76 % kaj do kresk'is konsider'ind'e ( en 2000 ĝi est'is 68 % ). Por kompar'o : tiu proporci'o en la eŭr'o-zon'o est'as 200 %.

    La special'ist'o'j en la branĉ'o prognoz'as pli'iĝ'o'n de la total'a'j aktiv'o'j de la bank'o'j en tiu region'o je 37 %, de nun'temp'e 363 miliard'o'j al 500 miliard'o'j da eŭr'o'j en la jar'o 2005. Grand'a'n pli'alt'iĝ'o'n oni atend'as en la kredit'don'a sektor'o.

    Evgeni GEORGIEV

    Balkani'o likvid'as ekonomi'a'n mal'fru'iĝ'o'n

    La eks'komun'ism'a'j land'o'j en sud-orient'a Eŭrop'o last'a'temp'e stabil'e evolu'as kaj montr'as la plej alt'a'n ekonomi'a'n dinamik'o'n en Eŭrop'o. Malgraŭ la mal'fort'a inter'naci'a konjunktur'o ĉi-moment'e tiu'j land'o'j ating'as por 2002 kaj 2003 ekonomi'a'n kresk'o'n de averaĝ'e 4 %. Tiel ili ek'de nun komenc'as rikolt'i la unu'a'j'n frukt'o'j'n de la mal'facil'a'j reform'o'j struktur'a'j sur'voj'e al merkat'a ekonomi'o, kia'j est'is akcel'o de la privat'ig'o'j kaj radikal'a'j makro'ekonomi'a'j paŝ'o'j stabil'ig'a'j.

    Tiu'j ŝtat'o'j post jar'o'j de mal'rapid'a evolu'o fin'e ek'ir'is la voj'o'n de dinamik'a kresk'o. Pro politik'a'j konflikt'o'j en la 90aj jar'o'j est'is ĉes'ig'it'a por long'a temp'o la normal'a ekonomi'a antaŭ'e'n'ir'o de Albani'o, Bosni'o-Hercegovin'o, Makedoni'o, Serbi'o-Montenegr'o kaj Kroati'o. Por la jar'o 2002 ekspert'o'j atend'as pli'alt'iĝ'o'n de la ekonomi'a rezult'o per 3, 5 %, kaj en la jar'o 2003 ĝi ating'os 4 %. Ankaŭ Bulgari'o kaj Rumani'o, kiu'j ĝu'as la status'o'n de land'o'j kandidat'o'j de la Eŭrop'a Uni'o ( EU ), hav'os por 2003 ekonomi'a'n kresk'o'n de pli ol 4 %.

    Sekv'e de tio la “ problem'land'o'j ” en Balkani'o montr'os en mez'long'a period'o pli alt'a'n ekonomi'a'n kresk'o'n ol la 15 ŝtat'o'j membr'o'j de EU kaj eĉ pli alt'a'n ol la pli progres'int'a'j reform'land'o'j de mez'a kaj orient'a Eŭrop'o ( kiel Ĉeĥ'a Respublik'o, Pol'land'o kaj Sloveni'o ).

    “ Sud'orient'a Eŭrop'o avanc'as kaj komenc'as likvid'i la mal'fru'iĝ'o'n dum la 90aj jar'o'j ”, dir'is Marianne Kager, ĉef'ekonomik'ist'in'o de la aŭstr'a bank'o Bank Austria Creditanstalt ( BA-CA ). “ Nur konsekvenc'a daŭr'ig'o de la ekonomi'a'j reform'o'j pov'as prevent'i recidiv'o'j'n en la region'o. ”

    La okcident'a'j land'o'j, kiu'j fru'e rimark'is la evolu-ebl'ec'o'n de Sud'orient-Eŭrop'o kaj intens'e klopod'is profund'ig'i la ekonomi'a'j'n rilat'o'j'n, nun profit'as la alt'a'n dinamik'o'n ekonomi'a'n de la region'o.

    Evgeni GEORGIEV

    Ripet'o'j

    Kiam vi leg'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, ebl'e oni jam milit'as en Irak'o, ebl'e Uson'o jam venk'is, ebl'e oni jam kalkul'as viktim'o'j'n. Ebl'e —ĉar mi skrib'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n kelk'a'j'n tag'o'j'n post deklar'o de prezid'ant'o Georg W. Bush gajn'is 17, 5 miliard'o'j'n. Ret'o Rossetti skrib'is en 1991 : “ Sed la plej bel'a konsekvenc'o de tiu tut'a strategi'o est'as tio, ke de nun ĉiu naci'o est'as liber'a vend'i kiom ajn da milit'a ekip'o al diktator'o'j eventual'e agres'em'a'j. Post'e, kiam ĉi tiran'o'j kresk'os al minac'a rol'o, la sam'a'j naci'o'j pov'os dis'bomb'i ili'n kaj detru'i ĉio'n, kio'n ili mem proviz'is antaŭ'e, kaj la tut'a cikl'o pov'as re'nov'iĝ'i... ”. Georg'o Kamaĉo akuz'is : “ La diktator'o ebl'e rest'os, sed la popol'o'n oni ne kompat'is, oni simpl'e ĝi'n masakr'is. ”

    Efektiv'e, ĉu ni ne nun tra'viv'as ĝust'e tiu'n ĉi ripet'o'n, kiu'n prognoz'is Rossetti? Ĉu ebl'e ni simpl'e re'pres'u tiam'a'j'n artikol'o'j'n, se ja ĉio ripet'iĝ'as, iel tiel? Nu, ebl'e ripet'o en ali'a dimensi'o. Mi karakteriz'is la tiam'a'n milit'o'n “ super'flu'a ” ; pap'o Paŭl'o 2a hodiaŭ dir'as : “ Milit'o ĉiam est'as mal'venk'o de la hom'ar'o. ” Sed kial tio ĝen'u la uson'a'n prezid'ant'o'n? Bush ne est'as katolik'o.

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Pac'o al'vok'at'a

    Rilat'e Irak'o'n la hom'ar'o star'as angor'e antaŭ dilem'o, ĉu elekt'i pac'o'n aŭ milit'o'n. Se la dilem'o est'us ver'e tia, nek hezit'o nek angor'o prav'iĝ'us, ĉar pac'o'n ĉiu dezir'as.

    Tiu ĉi dilem'o est'as tamen nur ŝajn'a : antaŭ ĝi la hom'o'j mal'esper'as, ĉar ĉiu sent'as, ke elekt'i inter milit'o unu'flank'e ( kun tragik'a'j sekv'o'j ) kaj daŭr'a sub'prem'ad'o de irak'an'o'j ali'flank'e prezent'as ne voj'fork'o'n sed sak'strat'o'n.

    Tamen el'ir'ej'o ebl'as : pac'a, liber'ig'a, demokrati'a ; el'ir'ej'o ir'ebl'a kaj ir'end'a. Solv'o baz'iĝ'as sur jen'a'j konsider'o'j :

    1. Antaŭ kelk'a temp'o Uson'o deklar'is, ke, se Sadam ekzil'iĝ'us, ĝi konsider'us ne plu neces'a milit'o'n.

    2. Tut'mond'e politik'ist'o'j ne sufiĉ'e atent'is tiu'n asert'o'n.

    3. Laŭ Sadam-biograf'o ( ĝis nun la sol'a, franc'a ), li est'as hom'o potencial'e tre sent'em'a pri tia viv'o'sav'a perspektiv'o.

    4. Por pli demokrati'a mond'o tre grav'as, ke, post Sadam, Irak'o est'u reg'at'a ne de ali'a diktator'o.

    Tial aper'as al'vok'o postul'ant'a, ke Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ) hav'u decid'a'n rol'o'n en Irak'o post Sadam, garanti'ant'e du'jar'a'n demokrati'a'n reg'ad'o'n. Tiel oni klopod'as evit'i milit'o'n, liber'ig'i irak'an'o'j'n, sub'ten'i la rol'o'n de UN, serioz'e trakt'i grav'a'n, sin'dev'ig'a'n asert'o'n de Uson'o kaj, fin'fin'e, liber'ig'i Uson'o'n de la suspekt'o, ke ĝi naft'o'cel'e ek'milit'as.

    Ĉu fantazi'o? Neniel. Kred'ind'a'j mez-orient'a'j ŝtat'o'j kaj fid'ind'a'j organiz'aĵ'o'j diskret'e klopod'ad'as rezign'ig'i www. radikal'a'parti'o. org . Ni esper'u pri pac'o.

    Ranieri CLERICI

    Brusel'o-Babel'o : lingv'o-kultur'o en Eŭrop'a Uni'o

    Por la tag'ord'o de la pas'int'decembr'a pint'o'renkont'iĝ'o de ŝtat'estr'o'j kaj ĉef'ministr'o'j de Eŭrop'a Uni'o ( EU ) en Kopenhag'o est'is prezent'at'a raport'o pri la uz'o de lingv'o'j en la pli'larĝ'iĝ'ont'a uni'o post 2004. La raport'o propon'is, ke ĝis juni'o 2003 EU-ŝtat'o'j trov'u akord'o'n pri la manier'o kaj buĝet'ad'o de interpret'ad'o dum kun'sid'o'j de la Eŭrop'a Konsili'o. Do la diskut'o'j daŭr'as. Sed ne nur la Konsili'o est'as koncern'at'a. Ankaŭ en la Eŭrop'a Parlament'o kaj en la Eŭrop'a Komision'o la tem'o “ lingv'o ” far'iĝ'as pli kaj pli akr'a batal'kamp'o.

    Kelk'a'j eŭrop'a'j politik'ist'o'j kaj ŝtat'o'j vol'as daŭr'ig'i la nun'a'n sistem'o'n, laŭ kiu teori'e ĉiu oficial'a EU-lingv'o est'u uz'ebl'a kaj la kost'o'j de interpret'ad'o est'u kovr'at'a'j el la EU-buĝet'o. Reform'klopod'o'j koncern'as ne la “ politik'a'j'n ” kun'sid'o'j'n de ministr'o'j kaj alt'rang'a'j diplomat'o'j sed interpret'ad'o'n de la pli fak'a'j kaj teknik'a'j kun'sid'o'j, dum kiu'j oni praktik'e uz'as oft'e nur la angl'a'n.

    Pag'u-laŭ-postul'o

    Reform'klopod'o tia est'as la model'o nom'at'a “ pag'u-laŭ-postul'o ”, kiu antaŭ'vid'as la ebl'o'n parol'i kaj aŭd'i interpret'ad'o'n en ĉiu'j “ oficial'a'j ” lingv'o'j. La diferenc'o manifest'iĝ'as en la financ'ad'o, ĉar tiu ĉi model'o dir'as, ke ĉiu ŝtat'o pag'u si'a'n propr'a'n lingv'o'n ( pag'u-laŭ-postul'o ). Laŭ la ambasador'o de la german'a reprezent'ej'o ĉe Eŭrop'a Uni'o Wilhelm Schönfelder [ vilhelm ŝénfelder ], “ Germani'o fakt'e sub'ten'as tiu'n ‘ sved'a'n ’ model'o'n, sed plur'a'j ŝtat'o'j ne konsent'as kun tiu model'o ”.

    Ŝtat'o'j kiel Franci'o aŭ Germani'o hav'as sufiĉ'e da financ'a fort'o por pag'i la kost'o'j'n de interpret'ad'o dum konsili'a'j kun'sid'o'j. Sekv'e Michael Cwik de la Eŭrop'a Komision'o argument'as, ke “ kompren'ebl'e la financ'a ŝpar'o ĉe la ‘ sved'a model'o ’ kuŝ'as ĉe german'o'j kaj sved'o'j, ĉar ekzempl'e tiu'j du ŝtat'o'j pag'as mult'o'n en la komun'a'n EU-buĝet'o'n ”.

    Prestiĝ'a'j kial'o'j

    José Pinto de Sousa, portugal'a traduk'ist'o ĉe la Konsili'o, menci'as la plej fort'a'j'n opon'ant'o'j'n de la kompromis'model'o : “ Est'as fakt'e grek'o'j kaj belg'o'j, kiu'j pled'as por la ĝis'nun'a sistem'o —ĉu pro prestiĝ'a'j kial'o'j, ĉu pro lingv'a egal'ec'o. ” Li supoz'as, ke la “ sved'a ” model'o est'is balon'o por test'i la re'ag'o'j'n de la ali'a'j. La traduk'ist'o cerb'um'as pri ebl'a'j solv'o'j : “ Oni dev'as akcept'i, ke est'as kost'o'j pro plur'lingv'ec'o en EU, tamen supoz'ebl'e oni dev'as est'ont'e redukt'i serv'o'j'n kaj traduk'i mal'pli da dokument'o'j. ”

    Preciz'ig'as Pinto de Sousa : “ Jam nun oni ne plu interpret'as kaj traduk'as pur'e ‘ teknik'a'j'n ’ inform'o'j'n ĉe la Konsili'o en ĉiu'j'n lingv'o'j'n. ” Laŭ li, oni simpl'e daŭr'ig'os la ĝis'nun'a'n sistem'o'n ĝis kolaps'o : nur tiam oni al'ir'os la problem'o'n ( manier'o efektiv'e oft'e uz'at'a en la Eŭrop'a Uni'o ).

    Abrupt'a ŝanĝ'o

    Tsirimokos.

    La german'a ofic'ist'o RELAIS propon'as Esperant'o'n anstataŭ ekzempl'e la angl'a'n aŭ franc'a'n.

    Franc'lingv'em'a instituci'o

    La relativ'a fort'ec'o de la franc'a lingv'o en EU est'is long'e cert'ig'it'a. La tri ĉef'a'j EU-urb'o'j —Brusel'o, Luksemburg'o kaj Strasburg'o —situ'as ĉiu'j rand'e de la franc'a kultur-are'o. Walter Hallstein, la unu'a prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o en la 50aj jar'o'j, propon'is eĉ la franc'a'n kiel unu'nur'a'n oficial'a'n EU-lingv'o'n. Li'a propon'o est'is mal'akcept'it'a. Tamen la Komision'o rest'is dum la sekv'int'a'j jar'dek'o'j tre franc'lingv'em'a instituci'o.

    Hodiaŭ oni pov'as konstat'i, ke la afer'o'j ne est'as statik'a'j. Laŭ Dafydd ap Fergus, ĵurnal'ist'o en Brusel'o, “ dum jar'dek'o'j oni pov'is dum gazet'ar'a'j konferenc'o'j de la komision'o star'ig'i demand'o'j'n nur en la franc'a kaj ricev'i respond'o'j'n en la franc'a. Sed iam oni en'konduk'is la angl'a'n kiel du'a'n uz'ebl'a'n lingv'o'n. Inter'temp'e la angl'a far'iĝ'is mult'e pli uz'at'a ol la franc'a. ” Rand'e, german'a ĵurnal'ist'in'o mal'kaŝ'is, ke ŝi bon'ven'ig'is la en'konduk'o'n de du'a lingv'o en gazet'ar'a'j konferenc'o'j, sed ŝi rimark'ig'is, ke du'on'o de ĉiu'j akredit'it'a'j ĵurnal'ist'o'j ĉe EU est'as german'lingv'an'o'j.

    Funkci'i tri'lingv'e

    Sed kiel aspekt'as la lingv'a demand'o en la amas'o da ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j, kiu'j setl'is ĉirkaŭ EU en Brusel'o? István Ertl, inform'a ofic'ist'o de Eŭrop'a Ret'o kontraŭ Ras'ism'o ( ENAR ), don'as ekzempl'o'n kaj raport'as pri si'a propr'a organiz'aĵ'o : “ ENAR klopod'as funkci'i tri'lingv'e : angl'e, franc'e, german'e. Tamen, la efektiv'a uz'ad'o de ĉi tiu'j lingv'o'j est'as mal'kresk'a laŭ tiu ord'o. Intern'a'j dokument'o'j est'as preskaŭ ĉiam traduk'at'a'j angl'e'n-franc'e'n reciprok'e, sed mal'pli oft'e en la german'a'n. Sam'o valid'as pri kun'sid'o'j de la ENAR-gvid'organ'o'j. Pozitiv'a, sed preskaŭ nur ornam'funkci'a, est'as la ekzist'o de ret'a'j prezent'o'paĝ'o'j de ENAR en ĉiu'j 11 oficial'a'j EU-lingv'o'j. ”

    ENAR mem marĝen'e atent'as lingv'a'n diskriminaci'o'n, sam'e kiel ekzempl'e diskriminaci'o'n laŭ aĝ'o, seks'o aŭ seks'a prefer'o, sed ne ag'as en ĉi tiu'j kamp'o'j pro la neces'o prioritat'ig'i kaj pro la konsider'o, ke ali'a'j ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j jam aktiv'as specif'e en tiu'j kamp'o'j. Ertl agnosk'as, ke en rilat'o'j kun eŭrop'a'j instanc'o'j, la super'reg'ad'o de la angl'a est'as tut'e klar'a, kun la franc'a fort'e en du'a lok'o. Ali'a'j etn'a'j lingv'o'j lud'as eg'e marĝen'a'n rol'o'n.

    Tun'o'j da paper'o

    Rilat'e la Eŭrop'a'n Parlament'o'n, tie'a asist'ant'o el Germani'o atent'ig'as : “ Mi ne plu memor'as la kvant'o'n de tun'o'j de paper'o ĉiu'monat'e transport'at'a'j de Luksemburg'o far'e de la Eŭrop'a Parlament'o per ŝarĝ'vetur'il'o'j por kun'sid'o'j en Strasburg'o kaj Brusel'o. Sed mi memor'as, ke la cifer'o ŝajn'is al mi ne'kred'ebl'a. ”

    La prov'o, ebl'e foj'e eĉ je kost'o de efik'ec'o, je konserv'o de la plur'lingv'a reĝim'o reg'ant'a en la Eŭrop'a Parlament'o est'as ebl'e eĉ admir'ind'a ag'ad'o por lingv'a egal'ec'o. Sed ŝajn'e tiu lingv'a egal'ec'o nun est'as minac'at'a. Se oni vizit'as la ret'ej'o'n de la parlament'o (

    xml : lang= " zxx "> www. europarl. eu. int
    ), ĝi ŝajn'e est'as bel'e plur'lingv'a —eĉ la lingv'o'j de la baldaŭ'a'j nov'a'j membr'o'ŝtat'o'j aper'as, sed nur tre supr'aĵ'e. Ju pli profund'e oni en'ir'as la ret'ej'o'n en si'a naci'a lingv'o, des pli da ŝanc'o, ke oni est'os aŭtomat'e direkt'at'a al angl'a'lingv'a versi'o. Eĉ tiam, kiam teori'e la dokument'o hav'ebl'as en plur'a'j lingv'a'j versi'o'j.

    Diskut'kultur'o sufer'as

    Ankaŭ ĉe interpret'ad'o en la Eŭrop'a Parlament'o la situaci'o ŝanĝ'iĝ'as. Eliza Kehlet, dan'a iam'a interpret'ist'o klar'ig'as : “ Ĝis nun kun 11 oficial'a'j lingv'o'j ebl'is ankoraŭ interpret'ad'o por ĉiu'j lingv'a'j kombin'o'j. Tamen jam foj'foj'e oni dev'is relajs'i inter la finn'a kaj la grek'a kaj sekv'e la kvalit'o kaj de la en'hav'o kaj de la parlament'a diskut'kultur'o sufer'is. ” Ŝi fort'e pled'as por rekt'a interpret'ad'o kaj traduk'ad'o, atent'ig'ant'e, tamen, ke “ kun baldaŭ 21 lingv'o'j tio far'iĝ'os fizik'e mal'ebl'a pro la mal'grand'ec'o de la ĉel'o'j kaj pro la grand'ec'o de la tut'a asemble'o ”.

    Ŝi daŭr'ig'as : “ Interpret'ist'o dev'as pov'i vid'i la parol'ant'a'n parlament'an'o'n. Cert'e ekzist'as teknik'a'j solv'o'j, sed oni ankoraŭ ne zorg'is pri tio. ” Interpret'a sistem'o kun 21 lingv'o'j jam pro efik'ec'a'j kial'o'j postul'os pli da relajs'ad'o : en Brusel'o, tamen, Esperant'o ankoraŭ ne est'as serioz'e konsider'at'a kiel taŭg'a pont'o'lingv'o.

    Ekzist'as tendenc'o'j al pont'o'lingv'o, sed tiu est'as la angl'a. La ĵurnal'ist'o Fergus atent'ig'as pri decid'o, ke sur'bend'ig'o'j de parlament'a'j sesi'o'j est'u traduk'it'a'j unu'e nur en la angl'a'n. Tiu angl'a versi'o serv'u post'e kiel font'o por traduk'o'j en la ali'a'j'n lingv'o'j'n. La sekv'o est'as sufiĉ'e klar'a : ekzempl'e kontribu'o de portugal'a deput'it'o est'as unu'e traduk'it'a en la angl'a'n kaj el ĝi en la hispan'a'n.

    Tut'e absurd'a

    Fergus alud'as ankaŭ jur'a'n aspekt'o'n : “ Kiel ĉio ĉi pov'as kongru'i kun la unu'a aline'o de artikol'o 21 de la ĉart'o pri fundament'a'j rajt'o'j, kiu klar'e mal'permes'as ajn'a'n diskriminaci'o'n pro kial'o'j koncern'ant'a'j lingv'o'n? ”

    Evident'e est'as tendenc'o'j observ'ebl'a'j. Ankoraŭ tro fru'as por dir'i, ĉu la direkt'o al unu aŭ du privilegi'a'j lingv'o'j plu'daŭr'as aŭ ĉu la kontraŭ'fort'o'j nun kolekt'iĝ'as. Ambasador'o Schönfelder not'as : “ Ni efektiv'e je la fin'o tut'e ne diskut'is tiu'n raport'o'n prezent'it'a'n de la dan'a prezid'ant'ec'o dum la pint'o'konferenc'o. La lingv'a demand'o est'as daŭr'e tiom tikl'a afer'o, ke oni apenaŭ pov'as tuŝ'i ĝi'n. Ni supoz'ebl'e daŭr'ig'os la plur'lingv'a'n sistem'o'n en EU. ”

    Marko Naoki LINS

    La aŭtor'o labor'as en la brusel'a komunik'ad'centr'o de EEU.

    Tag'libr'o de l ’ ( antaŭ ) milit'o... el la land'o de Ŝekspir'o

    En 1991, okaz'e de la unu'a golf-milit'o, mi kontribu'is al MONATO per t. n. “ tag'libr'o de l ’ milit'o ”. Pez'kor'e mi mal'ferm'as nov'a'n... parentez'e kun deprim'o rimark'ant'e, ke mult'o, kio'n mi tiam not'is, ankaŭ hodiaŭ valid'as.

    Januar'o

    Jan. la 28a Grand'a kontraŭ'milit'a manifestaci'o plan'at'a en park'o en London'o. Ministr'in'o mal'permes'is la manifestaci'o'n, pretekst'ant'e, ke mil'o'j da bot'o'j detru'os la herb'o'n en t. n. “ reĝ'a ” park'o. Tiel reg'ist'ar'o'j sufok'as demokrati'o'n —ĉu ne almenaŭ part'e pro sufok'ad'o de demokrati'o, sub'prem'ad'o de hom'a'j rajt'o'j en Irak'o, ktp ni est'as ek'milit'ont'a'j kontraŭ Sadam? Unu'e ek'milit'u kontraŭ la propr'a reg'ist'ar'o...

    Jan. la 30a Neĝ'o —prognoz'it'a —en sud-orient'a Angli'o. Transport'o ( aŭt'o-kaj fer-voj'o'j ) paraliz'it'a : cent'o'j da hom'o'j tra'nokt'as en si'a'j vetur'il'o'j. Ĥaos'o. Ĉio ĉi en land'o kred'ant'a si'n kapabl'a mobiliz'i dek'mil'o'j'n da soldat'o'j kaj ili'n organiz'i en for'a, fremd'a land'o. Krom'e : ĉu ni'a parlament'o iam debat'is la milit'o'n? Ne. Blair [ blea ] tim'as la verdikt'o'n de si'a'j parlament'a'j “ trup'o'j ” : tiu'j diskut'u ĉas'ad'o'n de brit'a'j vulp'o'j, jes ; ĉas'ad'o'n de irak'a'j hom'o'j, ne.

    Februar'o

    Feb. la 3a Oni ja manifestaci'os en London'o. Ced'is la ministr'in'o : ŝi'a prov'o tiel krud'e cenzur'i debat'o'n tiom agac'is, ke dank'e al vast'a kondamn'o en almenaŭ liberal'a'j amas'komunik'il'o'j ĉiu fin'fin'e aŭd'is pri la manifestaci'o. Bel'a sen'pag'a reklam'ad'o. London'o'n mi ne ir'os ( invest'ad'o en tank'o'j kaj ne en trajn'o'j signif'as, ke plej ver'ŝajn'e mi ne ating'us ĝust'a'temp'e la ĉef'urb'o'n ). Okaz'os tamen sam'tag'e en mi'a urb'et'o ( sam'kiel en mult'a'j ali'a'j ) simil'a event ( et ) o.

    Feb. la 7a Ha! Nepr'as rid'i. Reg'ist'ar'a dokument'o list'ig'ant'a la “ krim'o'j'n ” de Blair kaj koleg'o'j. Bon'e!

    Feb. la 8a Bush, krist'an'o —kiel ebl'as? Al kia di'o ili preĝ'as? Se ne ekzist'us religi'o'j, se ni ador'us ne di'o'j'n, ne profet'o'j'n sed nur la hom'ar'o'n, ebl'e okaz'us mal'pli da milit'o'j.

    Feb. la 11a Briti'o izol'it'a : franc'o'j, german'o'j, rus'o'j postul'as pli da t. n. arm'il'o-inspektor'o'j, pli da temp'o. Iam Briti'o decid'u, ĉu lud'i plen'a'n rol'o'n en Eŭrop'o aŭ far'iĝ'i la 51a uson'a ŝtat'o. Ŝajn'e Bush-a pudel'o ” ) jam decid'is.

    Feb. la 12a Laŭ reg'ist'ar'a ordon'o la ĉef'a london'a flug'haven'o est'as okup'at'a de pli ol mil soldat'o'j kaj polic'an'o'j por protekt'i ĝi'n ( laŭ'dir'e ) kontraŭ suspekt'at'a atak'o far'e de al-Kajda. Ĉu kred'i reg'ist'ar'o'n, kiu ajn'kost'e vol'as konvink'i skeptik'a'n, kontraŭ'milit'a'n popol'o'n pri neces'o ek'milit'i en Irak'o? Ĉu ver'e ekzist'as teror'ism'a danĝer'o tia? Mi ne sci'as. Mi ver'e ne sci'as.

    Feb. la 15a Kontraŭ'milit'a manifestaci'o en la urb'et'o : sur'strat'iĝ'is 65 hom'o'j —sufiĉ'e kontent'ig'e. Por la unu'a foj'o ek'de 20 jar'o'j mi pren'is mikrofon'o'n kaj al'parol'is preter'pas'ant'o'j'n : unu'e strang'a sent'o sed mi rapid'e re'kutim'iĝ'is. Kolekt'iĝ'is cent'o'j da sub'skrib'o'j ; ven'is televid'a skip'o —kaj jen mi en la vesper'a region'a nov'aĵ'el'send'o. En London'o part'o'pren'is laŭ'raport'e pli ol milion'o da hom'o'j la plej grand'a'n manifestaci'o'n iam ajn okaz'int'a'n en la ĉef'urb'o. La popol'o parol'eg'is : ĉu Blair aŭskult'is?

    Feb. la 19a Rilat'e la milit'o'n, la mond'o divid'iĝ'as —pli mal'pli —en aŭd'il'kap'ul'o'j kaj sen'aŭd'il'kap'ul'o'j. Ĝeneral'e la aŭd'il'kap'ul'o'j ( franc'a'j, german'a'j kaj ali'a'j saĝ'ul'o'j ĉe la Sekur'ec'a Konsili'o —reprezent'ant'o'j ekzempl'e de la Blair membr'o de “ mal'nov'a Eŭrop'a ”?

    Feb. la 22a Moral'ec'o. Nepr'as milit'i kontraŭ Bush —prezid'ant'o pro suspekt'eg'a elekt'o-procedur'o —okup'i ĉiam pli nigr'a'n Blank'a'n Dom'o'n.

    Daŭr'ig'ot'a.

    Paul GUBBINS

    Poŝt'o kaj kost'o

    Antaŭ kelk'a'j jar'o'j —kiel en mult'a'j land'o'j —ankaŭ en Germani'o la poŝt'o far'iĝ'is privat'a, pro tiel nom'at'a komerc'a liber'iĝ'o, por tiel ebl'ig'i ankaŭ al ali'a'j poŝt'em'ul'o'j ofert'i tia'n serv'o'n. Antaŭ'e en Germani'o la poŝt'o est'is monopol'a, ŝtat'a. Kiel kutim'e en tia'j okaz'o'j, la ŝanĝ'o al'port'is avantaĝ'o'j'n kaj mal'avantaĝ'o'j'n. Unu el la plej unu'a'j ŝanĝ'o'j koncern'is pres'aĵ'o'j'n : la monopol'a poŝt'o, pro ŝtat'a interes'o sub'ten'i gazet'ar'o'n, propon'is tre favor'a'j'n prez'o'j'n por eksped'i period'aĵ'o'j'n al abon'ant'o'j. La nun privat'a poŝt'o tuj nul'ig'is tiu'n kaŝ'it'a'n subvenci'o'n kaj postul'as nun “ real'a'j'n ” prez'o'j'n, kiu'j kovr'as la kost'o'n. Simil'e okaz'is en mult'a'j land'o'j, ankaŭ en Belgi'o, kie sid'as la el'don'ej'o de ni'a revu'o. Kio'n far'as el'don'ist'o'j en tia okaz'o? Aŭ dev'as drast'e alt'ig'i abon'kotiz'o'j'n aŭ serĉ'i alternativ'o'n ĉe mal'pli kost'a konkur'ant'o. Tia pli favor'a serv'o foj'e sid'as en ali'a land'o. Tial nun vi'a revu'o ven'as al vi ne el Belgi'o sed ekzempl'e el Dani'o. Pri tio mir'is franc'a abon'ant'o, supoz'ant'e ke tial li ricev'is la januar'a'n numer'o'n nur la 10an de februar'o. Nu, cert'e la krom'voj'o tra Dani'o kaŭz'as iom da prokrast'o, sed se oni send'us la magazin'o'n tra Belgi'o, la abon'kotiz'o dev'us est'i 6 eŭr'o'j'n jar'e pli alt'a!

    Tamen, en la aktual'a kaz'o ne kulp'is poŝt'o sed mank'o de hom'fort'o'j en la el'don'ej'o ; tio kaŭz'is, ke ĝi pov'is eksped'i la revu'o'n nur la 31an kaj ne ( kiel vi pov'as leg'i en la apud'a kolofon'o ) la 1an de januar'o. Sed kiel, en tia situaci'o ( mank'o de hom'fort'o'j ) re'kapt'i la aper-ritm'o'n? Por tio ni'a franc'a abon'ant'o propon'as el'don'i juli-aŭgust'a'n numer'o'n. Efektiv'e tio ebl'as, ĉar “ aper'as princip'e la 1an de ĉiu monat'o ”, indik'as la kolofon'o. Princip'o'j permes'as escept'o'j'n, do ne nur mal'fru'o'n sed ankaŭ du'obl'a'n numer'o'n en ( eŭrop'a ) somer'o ; ĝust'e tio'n ni far'os ĉi-jar'e, kiel ni jam anonc'is. Sed ebl'us el'turn'iĝ'i ankaŭ ali'manier'e. Ni'a franc'a leg'ant'o skrib'is, ke li pag'as du'a'n abon'o'n por turk'a amik'o ; Esperant'o-klub'o de Munken'o ĉiu'jar'e donac'as konsider'ind'a'n sum'o'n ( ĉi-jar'e 400 eŭr'o'j'n ) al ni'a Abon'help'a Fondus'o. Se ĉiu abon'ant'o ag'us sam'e kiel tiu ĉi franc'a, se ĉiu grand'a Esperant'o-klub'o ag'us sam'e kiel tiu de Munken'o, ni hav'us la du'obl'a'n abon'ant'ar'o'n kaj ni ebl'e pov'us dung'i pli'a'n ofic'ist'o'n, kiu pov'us help'i al ni aper'ig'i la revu'o'n ĉiam akurat'e. Se...

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Ben'u moder'e Uson'o'n!

    Leg'int'e la artikol'o'n de s-ro Noam Chomsky [ noem ĉomski ], kiu opini'as, ke Uson'o nun'temp'e rikolt'as tiu'n mal'am'o'n, kiu'n ĝi sem'is ĝis nun precip'e en la tiel nom'at'a tri'a mond'o.

    Ĉiam kiam Uson'o decid'is en'konduk'i embarg'o'n kontraŭ iu “ mal'obe'em'a ” land'o, ĝi dev'ig'is plur'a'j'n ali'a'j'n land'o'j'n far'i la sam'o'n pro solidar'ec'o. En la kaz'o Kub'o fiask'is ne nur la embarg'o sed ankaŭ mult'a'j prov'o'j murd'i Salvador Allende [ salbadór ajende ], kiu ne est'is naci'a revoluci'ul'o nek instrument'o por soveti'a'j potenc'ul'o'j.

    Du ekzempl'o'j, kiu'j ilustr'as la ĥameleon'a'n ekster'a'n politik'o'n de Uson'o. Dum la soveti'a okup'ad'o de Afgani'o Uson'o sub'ten'is ekstrem'fanatik'a'j'n talibojn, sed post'e ĝi sub'ig'is la mal'hom'ec'a'n reĝim'o'n de la talib-mov'ad'o. Dum la milit'o de Irak'o kontraŭ Iran'o, 1980-88, Uson'o liver'is arm'il'o'j'n al Sadam Husajn [ sadám husájn ]. Teror'ism'o'n oni bedaŭr'ind'e ne pov'as for'ig'i per bombard'ad'o. Uson'o rifuz'as egal'ec'o'n antaŭ inter'naci'a tribunal'o pro eventual'a'j milit'krim'o'j, ĝi rifuz'as ankaŭ sub'skrib'i kontrakt'o'n kontraŭ medi'poluci'o, la inter'konsent'o'n de Kiot'o.

    Last'a'temp'e plej'mult'a'j televid-el'send'o'j kaj grav'a'j gazet'o'j silent'ig'as akr'a'j'n kritik'ul'o'j'n, kiu'j vol'us manifest'i si'a'j'n opini'o'j'n precip'e pri la ekster'a politik'o de Uson'o. Post last'temp'a vizit'o en Eŭrop'o la tre fam'a aktor'o Robert [ roŭbert ] Redford akr'e kritik'is la uson'ig'o'n de Eŭrop'o per la jen'a el'dir'o : “ Est'as mal'san'e, ke divers'ec'o de kultur'o'j kaj viv'stil'o'j en Eŭrop'o est'as konform'ig'at'a per amerik'a unu'ec'gust'o ”. Sen'dub'e Uson'o ag'is post la du'a mond'milit'o kiel neces'a bastion'o kontraŭ la soveti'a hegemoni'o. En la tiel nom'at'a tri'a mond'o ĝi, mal'e, sub'ten'is kaj help'is plur'a'j'n despot'o'j'n. Uson'o dev'as fin'fin'e montr'i pli da respekt'o por mult'fac'et'a'j tradici'o'j de divers'a'j land'o'j.

    Bertil ENGLUND

    Germani'o

    Uson'o inter Iran'o kaj Irak'o

    Mez'e de februar'o 2003, dum ĉie oni parol'is pri la kresk'ant'a prem'o sur Irak'o'n, la kresk'ant'a risk'o de nov'a milit'ad'o en Mez-Orient'o, la kresk'ant'a rezist'o kontraŭ la uson'a'j milit'prepar'o'j ( “ pli ol ses milion'o'j da protest'ant'o'j tra la tut'a mond'o en unu sam'a sabat'o —est'as ironi'e, ke Hitler neni'ig'is ĝust'e tiom da jud'o'j ”, televid'e koment'is uson'a ministr'o, kiu verdikt'is, ke “ kompren'ebl'e tiel grav'a'j'n afer'o'j'n kiel milit'ad'o aŭ ne oni ne pov'as depend'ig'i de kelk'a'j sur'strat'a'j manifestaci'o'j ” ), komenc'iĝ'is en Hag'o ĉe la Inter'naci'a Kort'um'o proces'o de Iran'o kontraŭ Uson'o.

    Iran'o postul'as, ke Uson'o pag'u la neni'ig'o'n de tri petrol'produkt'a'j platform'o'j en la Pers'a Golf'o en 1987 kaj 1988. Uson'o si'n defend'as, asert'ant'e, ke tiu'j atak'o'j okaz'is nur sin'defend'e kontraŭ iran'a'j atak'o'j al uson'a'j ŝip'o'j.

    Ironi'o

    La ironi'o de la histori'o est'as, ke ĝust'e mez'e de la nun'a ampleks'a uson'a milit'ad'o tiu'region'e —nun kontraŭ Irak'o de Sadam Husajn —ĉi tiu proces'o en Hag'o re'ir'ig'as ni'a'n atent'o'n al milit'ad'o sam'region'a antaŭ nur kelk'a'j jar'o'j, kiam Uson'o fort'e sub'ten'is la sam'a'n Sadamon de la sam'a Irak'o ĉe li'a atak'o kontraŭ Iran'o. Laŭ Iran'o, Uson'o eĉ liver'is la ĥemi'a'j'n kaj biologi'a'j'n arm'il'o'j'n, per kiu'j Irak'o tiu'temp'e pov'is batal'i.

    La tiam'a'n situaci'o'n inter'ali'e kaŭz'is la fakt'o, ke en 1979 Uson'o perd'is si'a'n ĉef'a'n alianc'an'o'n, la ŝah'o'n de Iran'o. Ajatol'o Komejni trans'pren'is la estr'ec'o'n kaj jam en 1982 iran'a'j trup'o'j sur'voj'is al Bagdad'o en Irak'o. La tiam'a uson'a prezid'ant'o Re'ag'a'n per'e de si'a send'it'o Rumsfeld ( jes ja, la sam'a! ) re'establ'is diplomati'a'j'n lig'o'j'n kun Irak'o por kontraŭ'pez'i la kresk'ant'a'n fort'o'n de Iran'o. La histori'o'n ni kon'as. Sed kiu lern'as el la histori'o?

    Gerrit BERVELING

    Fikci'a lingv'o por la burokrat'ar'o

    Al la tre interes'a artikol'o de Garbhan MacAoidh lingv'o, mit'o kaj legend'o en MONATO 2002 / 9, p. 17, pri fikci'a'j lingv'o'j, mi vol'as al'don'i, ke la ĉeĥ'a dram'verk'ist'o [ ptídepe ]. La teatr'aĵ'o est'as akr'a satir'o pri la komun'ist'a burokrat'ar'o.

    Por pli bon'e super'reg'i la soci'o'n, la burokrat'ar'o kre'is art'e'far'it'a'n lingv'o'n ptydepe kiel si'a'n taŭg'a'n instrument'o'n. En la teatr'aĵ'o la instru'ist'o de tiu lingv'o klar'ig'as : “ Ptydepe, kiel vi sci'as, est'as lingv'o sintez'a, konstru'at'a sur sever'e scienc'a fundament'o, kun maksimum'e raci'a gramatik'o kaj ne'ordinar'e ampleks'a vort'proviz'o. Ĝi est'as lingv'o absolut'e ekzakt'a, kapabl'a mult'e pli preciz'e ol kiu ajn ordinar'a lingv'o esprim'i ĉiu'j'n subtil'a'j'n formul'nuanc'o'j'n de grav'a'j oficial'a'j tekst'o'j. Rezult'o de tiu ĉi preciz'ec'o est'as kompren'ebl'e ekster'ordinar'a komplik'ec'o kaj mal'facil'ec'o de ptydepe ”.

    La lingv'o dum'e ŝvel'is tiom, ke fin'e ĝi est'is tut'e ne'uz'ebl'a kaj far'iĝ'is evident'e, ke ĝi dev'as mal'aper'i. Sed la burokrat'ar'o est'as ne'venk'ebl'a. Post la mal'sukces'o de ptydepe aper'is nov'a fikci'a lingv'o chorukor [ ĥórukor ], kre'it'a sur tut'e ali'a'j princip'o'j ol ptydepe , kaj la burokrat'ar'o hav'is nov'a'n instrument'o'n por si'a reg'ad'o.

    chorukor .

    Jiří PATERA

    Ĉeĥi'o

    Neŭtral'ec'o minac'at'a

    Protest'is pli ol mil hom'o'j ĉe la irland'a inter'naci'a flug'haven'o [ tjonajn ] ) kontraŭ ties uz'ad'o por proviz'i per brul'aĵ'o uson'a'j'n aviad'il'o'j'n sur'voj'e al ebl'a milit'o en Irak'o. Laŭ mult'a'j irland'an'o'j, la reg'ist'ar'a permes'o tiel mal'ferm'i la flug'haven'o'n al uson'a'j milit-aviad'il'o'j nul'ig'as la pretend'at'a'n neŭtral'ec'o'n de la Irland'a Respublik'o.

    Pro avert'o'j pri anarki'ist'a atenc'o ĉe la flug'haven'o mult'a'j “ ordinar'a'j ” hom'o'j for'rest'is. Polic'an'o'j pri'serĉ'is aŭt'o'j'n kaj aŭtobus'o'j'n, kaj sur'ĉeval'a'j koleg'o'j, kun'e kun hund'o'j, observ'is la manifestaci'ant'o'j'n. Vid'ebl'is ankaŭ akv'o'kanon'a'j vetur'il'o'j.

    Malgraŭ ĉio la protest'o pac'e dis'volv'iĝ'is kaj la ĉe'est'o de tiom da “ protekt'ant'o'j ” montr'is si'n pli kaj pli rid'ind'a. La tag'o far'iĝ'is spec'o de fest'o-piknik'o : infan'o'j danc'is antaŭ la polic'an'o'j, aŭd'iĝ'is muzik'o, kaj en'tut'e venk'is la bon'a senc'o de la publik'o.

    Garbhan MACAOIDH

    Kiam arest'o'j “ pruv'as ” teror'ism'a'j'n lig'o'j'n...

    Antaŭ la tag'iĝ'o de la 20a de februar'o la polic'o sam'temp'e en'ir'is la kvar hispan'a'j'n sid'ej'o'j'n de la ĵurnal'o xml : lang= " eu "> Euskaldunon Egunkaria [ eŭskáldunón egúnkarijá ] ( “ La Ĵurnal'o de ni la Eŭsk'a'lingv'an'o'j ” ), ferm'is ili'n kaj arest'is dek membr'o'j'n de ĝi'a estr'ar'o. La ordon'o font'is el hispan'a kontraŭ'teror'ism'a juĝ'ist'o.

    La juĝ'ist'o akuz'as la ĵurnal'o'n financ'i la arm'it'a'n sen'depend'ism'a'n grup'o'n ETA ( “ Euskadi ta Askatasuna ” [ eŭskadi táskatásuná ], Eŭski'o kaj Liber'ec'o ) kaj hav'i estr'ar'o'n dikt'it'a'n de ĝi. En la sam'a tag'o, oni distribu'is gazet'ar'a'n not'o'n komun'e redakt'it'a'n de la tribunal'o, la prokuror'o kaj la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j. La ministr'o, laŭ si'a kon'at'a logik'o, eĉ deklar'as, ke “ per la arest'o'j est'as pruv'it'a la rilat'o inter la ĵurnal'o kaj ETA ”.

    La sekv'a'n tag'o'n, preskaŭ ĉiu'j ĵurnal'o'j en Hispani'o pli-mal'pli firm'e star'ig'is demand'o'j'n pri la neces'o ferm'i la gazet'o'n kaj esprim'is si'a'n mir'o'n pri la komun'a not'o redakt'it'a de du laŭ'dir'e sen'depend'a'j pov'o'j. El la parlament'a'j parti'o'j, nur Unu'iĝ'int'a Mal'dekstr'o kaj eŭsk'a'j, katalun'a'j kaj galeg'a parti'o'j kondamn'is la el'paŝ'o'n, sam'e kiel divers'a'j asoci'o'j kaj plur'a'j signif'a'j membr'o'j de la Social'ism'a Parti'o.

    Akuz'o'j

    Oni ek'sci'is la baz'o'n de la akuz'o'j : tem'as pri dokument'o'j kapt'it'a'j de la polic'o inter 1991 kaj 1993 uz'it'a'j jam antaŭ long'e por ali'a'j proces'o'j ; ŝajn'e la juĝ'ist'o subit'e re'mal'kovr'is ili'n en depon'ej'o kaj decid'is ferm'i la preskaŭ sam'e mal'nov'a'n gazet'o'n.

    Pli grav'e : tiu'j'n dokument'o'j'n oni uz'is por ferm'i ali'a'n eŭsk'a'n ĵurnal'o'n, xml : lang= " eu "> Egin Egin . La dokument'o'j asert'as, ke ETA dev'as klopod'i por hav'i favor'a'n estr'ar'o'n en la gazet'o.

    Sed ankoraŭ pli'e kaj fon'e : la juĝ'ist'o asert'is, ke xml : lang= " eu "> Egunkaria dis'kon'ig'is la “ ide'ar'o'n ” kaj la “ valor'o'j'n ” de ETA. Problem'o star'as, ĉu oni konsider'as “ ide'ar'o ” kaj “ valor'o'j ” de la grup'o nur noci'o'j'n kiel mem'dispon'o'n aŭ la konsider'o'n de la eŭsk'a konflikt'o kiel politik'a'n anstataŭ simpl'a bandit'ism'o, kiel obstin'as la hispan'a reg'ist'ar'o.

    Disput'o'j

    Sam'tag'e aper'is la anstataŭ'a ĵurnal'o xml : lang= " eu "> Egunero [ egúneró ] ( “ Ĉiu'tag'e ” ), redakt'it'a de la sam'a skip'o. Ĝi est'as nur 16-paĝ'a kaj nigr'a'blank'a, sed el'don'iĝ'is en tri'obl'e pli grand'a kvant'o kaj fulm'rapid'e for'vend'iĝ'is. Ĝi en'hav'is instituci'a'j'n reklam'o'j'n de la eŭsk'a reg'ist'ar'o, kiu laŭt'e proklam'is, ke ĝi subvenci'os la nov'a'n gazet'o'n. La hispan'a reg'ist'ar'o eĉ pli laŭt'e akuz'as ĝi'n pri financ'ad'o de teror'ism'o kaj kontraŭ'star'ad'o de juĝ'a'j decid'o'j. Tia'j insult'o'j kaj akr'eg'a'j disput'o'j far'iĝ'is ĉiu'tag'a'j de antaŭ plur'a'j jar'o'j inter ambaŭ instituci'o'j.

    xml : lang= " eu "> Egunkaria est'is la sol'a ĵurnal'o verk'it'a nur en la eŭsk'a lingv'o. En Sud-Eŭski'o, la ali'a'j ĵurnal'o'j est'as ĉef'e aŭ nur hispan'lingv'a'j, eĉ la sen'depend'ism'a. Por promoci'i la lingv'o'n, la reg'ist'ar'o'j de la eŭsk'a kaj nafara aŭtonom'a'j komun'um'o'j subvenci'is la ĵurnal'o'n. Ĝi'n estr'is el'star'a'j kultur'a'j aktiv'ul'o'j. Por sukces'i el'don'i ĝi'n, la fond'a'n kapital'o'n al'port'is 75 asoci'o'j kaj 3000 unu'op'ul'o'j. La ĵurnal'ist'o'j ricev'is mal'pli alt'a'n salajr'o'n ol kutim'e, sed kompens'e membr'is en la administr'a konsili'o.

    Dank'e al xml : lang= " eu "> Egunkaria , la eŭsk'a est'is uz'at'a en kamp'o'j, kie ĝi ankoraŭ ne hav'is firm'a'n baz'o'n. La ĵurnal'o ĉef'e pri'atent'is kultur'o'n kaj politik'e el'star'is kiel dialog'em'a : ekzempl'e, la dimanĉ'o'n antaŭ si'a ferm'o, ĝi publik'ig'is intervju'o'n kun ¡Basta ya! ( “ Ĉes'u tuj! ” ), kiu papag'as la fiks'ide'o'j'n de la hispan'a reg'ist'ar'o kaj konsider'as la eŭsk'a'j'n reg'ant'o'j'n kiel rekt'a'j'n respond'ec'ul'o'j'n de la per'fort'a ag'ad'o de ETA.

    Tortur'o'j

    La 24an al'ven'is sku'a nov'aĵ'o : la grav'e mal'san'a unu'a direktor'o de Egunkaria , arest'it'a kiel li'a'j kun'labor'ant'o'j laŭ la kontraŭ'teror'ism'a leĝ'o, kaj tial sen ebl'o'j komunik'i kun si'a famili'o aŭ elekt'i advokat'o'n, prov'is mort'ig'i si'n, laŭ asert'o'j de la polic'o. La 25an kvar arest'it'o'j est'as liber'ig'it'a'j kontraŭ kaŭci'o, i. a. la nun'a direktor'o. Ili denunc'is tortur'o'j'n far'e de la polic'o. Tia'j'n atest'o'j'n oni regul'e aŭd'as sed mal'oft'e kred'as. Tamen, kiam ili ven'as de el'star'a'j kultur'a'j aktiv'ul'o'j, la afer'o ŝok'as. Amnesti'o Inter'naci'a tuj pet'is enket'o'n kaj memor'ig'is pri la precedenc'o de xml : lang= " eu "> Egin , pri kiu oni ankoraŭ ne verdikt'is.

    Inter'temp'e la sub'ten'o'j al xml : lang= " eu "> Egunkaria pli kaj pli kresk'as : mult'a'j asoci'o'j, jam tre mobiliz'it'a'j pro la kontraŭ'milit'a'j ag'ad'o'j, ek'aktiv'as. Oni prepar'as manifest'o'j'n kaj manifestaci'o'j'n, kaj la juĝ'ist'a'n-reg'ist'ar'a'n ag'ad'o'n oni paralel'ig'as al la brutal'a kirurgi'o, kiu'n la uson'a reg'ist'ar'o kaj ĝi'a'j komplic'o'j pretend'as uz'i por batal'i kontraŭ teror'ism'o.

    Hektor ALOS I FONT

    Tank'o'j'n venk'i ebl'as ; gazet'ar'o'n venk'i ne

    Kon'at'e est'as, ke Germani'o ne aprob'as la uson'a'n reg'ist'ar'o'n rilat'e Irak'o'n. Tamen ne inform'is uson'a'j kaj eŭrop'a'j amas'komunik'il'o'j, ke en novembr'o 2002 la german'a sekret'a serv'o raport'is pri ekzist'o de arm'il'o'j por amas'detru'ad'o en Irak'o. Sam'e kon'at'e est'as, ke Germani'o kaj Franci'o kontraŭ'as milit'o'n : tamen laŭ strang'a koincid'o Germani'o kaj Franci'o est'as ĉef'a'j komerc'o-partner'o'j de la Sadam-reĝim'o.

    En ĉiu nov'aĵ-raport'o oni vid'as defend'ant'o'j'n de Sadam. Menci'at'a'j en t. n. objektiv'a'j period'aĵ'o'j est'as uson'an'o'j, kiu'j aprob'as si'a'n reg'ist'ar'o'n : kiom oft'e tamen ili rajt'as parol'i? Plu'e, ĉu leg'ebl'as intervju'o'j kun reprezent'ant'o'j de irak'a opozici'o, kun parenc'o'j de murd'it'o'j, tortur'it'o'j aŭ la sen'spur'e perd'it'a'j? Tiel la unu'flank'ec'o de t. n. liber'ec'o de inform'ad'o.

    Kadavr'o'j

    Sur'ekran'e oni vid'as ĉarm'a'j'n irak'a'j'n infan'o'j'n ( “ kontraŭ kiu'j ek'batal'os uson'a'j milit'ist'aĉ'o'j ” ), sed ĉu oni montr'is kadavr'o'j'n de irak'a'j infan'o'j, murd'it'a'j per irak'a'j ĥemi'a'j bomb'o'j, aŭ irak'a'n infan'a'n prizon'o'n? Krom'e, Sadam ne plu posed'as arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o : tio'n li, “ fid'ind'ul'o ”, mem dir'as. Ver'dir'e oni dev'as li'n kred'i, ĉar ne est'as ali'a'j pruv'o'j.

    Nu, bon'e, la inspekt'ist'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j trov'is mustard'a'n gas'o'n kaj kugl'eg'o'j'n kapabl'a'j'n ĝi'n liver'i. Ĉu vi memor'as? Oni pri'e raport'is en la nov'aĵ'o'j. Tamen strang'e : oni inform'is dum apenaŭ kvin sekund'o'j, al'don'ant'e, ke irak'a'j milit'ist'o'j simpl'e forges'is detru'i ili'n. Tiu'j irak'a'j milit'ist'o'j est'as ja tiom forges'em'a'j —forges'em'a'j kaj ne'obe'em'a'j. Sadam ordon'is, kaj ili forges'is. Sed foj'foj'e okaz'as tio precip'e sub total'ism'a'j reĝim'o'j.

    Petrol'o

    Laŭ la televid'o la tut'a afer'o est'as en petrol'o. Sed —jen surpriz'o —Uson'o est'as unu el la plej grand'a'j produkt'ant'o'j de petrol'o en la mond'o. Part'o de ĝi'a'j font'o'j rest'as konserv'it'a'j ; ali'a'j en Alask'o est'as esplor'it'a'j sed ankoraŭ ne tuŝ'it'a'j. La part'o de Irak'o en la uson'a petrol-import'o est'as unu du'dek'on'o ; tiu en efektiv'a konsum'ad'o mal'pli. Tio'n oni ne pov'as klar'ig'i al televid'o, kiu gurd'as kaj gurd'ad'as la sam'o'n —petrol'o. Kaj pri mal'permes'it'a'j arm'il'o'j —jen kvazaŭ ogr'in'o, tim'ig'il'o por infan'o'j. Kaj gas'o'j —kiu gas'o'j'n flar'as?

    Efektiv'e, loĝ'ant'o'j de irak'a urb'o Ĥalabja gas'o'j'n flar'is. Kelk'a'j tra'viv'is sed rest'as invalid'o'j. Tamen tiu'j'n intervju'i —est'u real'ism'a! Inform'ad'a'n liber'ec'o'n ni ĝu'as, sed ne ĝis tia grad'o. Krom'e : ĉu Irak'o ne est'as suveren'a ŝtat'o? Kial do ĝi ne rajt'as hav'i arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o?

    Teror'ist'o'j

    Se vi ankoraŭ ne kred'as, ke la irak'a reĝim'o ne help'as al Alkaid'o, mal'ŝalt'u la televid'il'o'n, for'ĵet'u la ĵurnal'o'n kaj ek'pens'u. Ĝeneral'e, kial reg'ist'ar'o de iu ajn land'o ne help'as teror'ist'o'j'n? Ekzist'as almenaŭ tri kial'o'j : al la reg'ist'ar'o ne plaĉ'as la cel'o'j de la bandit'o'j ; help'i mult'e'kost'as ; tio kontraŭ'leĝ'as. Re'memor'u, ke ĝis plej last'a temp'o oficial'ul'o'j de Irak'o al'vok'is ĉiu'j'n murd'i uson'an'o'j'n, ĉiu'j'n kaj ĉie ( kio ĉes'is, kiam uson'a arme'o koncentr'iĝ'is ĉe la land'lim'o ).

    Do evident'e la teror'ist'a'j cel'o'j plaĉ'as. Irak'o sen'problem'e trov'as mil'o'j'n da dolar'o'j por palestin'a'j famili'o'j de ( mem-) murd'ist'o'j : ne mank'as mon'o. Kaj ne forges'end'as, ke la al'vok'o “ ĉiu'j'n uson'an'o'j'n ĉie murd'u ” cel'as —se vi est'as uson'an'o —vi'n kaj vi'n kaj vi'n : en vi'a hejm'o, en vi'a aŭt'o, en vi'a strat'o.

    Manifestaci'o

    Oni jam kutim'iĝ'is, ke t. n. liber'a'j amas'komunik'il'o'j liber'e pri'silent'as manifestaci'o'j'n por Israel'o sed sam'e liber'e inform'as pri manifestaci'o apog'e al palestin'a'j teror'ist'o'j. Ke amas'komunik'il'o'j anticip'e inform'as pri manifestaci'o kaj klar'ig'as, kiel ĝi'n ating'i, mi nur unu foj'o'n trov'is : tem'is pri manifestaci'o apog'e al Sadam la 15an de februar'o.

    Plej mal'bon'a mensog'o est'as unu'flank'a ver'o. Kial do oni mensog'as al ni? Sen'dub'e iu'j artikol'o'j kaj raport'o'j est'as pri'pag'it'a'j, sed ne ĉiu'j. Ni dir'u ali'ig'ant'e vort'o'j'n de la rus'a verk'ist'o Nikol'a'j Vasiljeviĉ Gogol : “ Mond'o, kie'n impet'as vi? ” Respond'u. Ne respond'as ĝi. Pro tio mi est'as pesimist'o : mal'simil'e al irak'a'j tank'o'j, venk'i gazet'ar'o'n oni ne pov'as.

    Michael GERENROT

    Tag'libr'o de l ’ ( antaŭ ) milit'o... el la land'o de Ŝekspir'o ( 2 )

    Februar'o

    Feb. la 24a Dezir'eg'as Blair [ blea ] du'a'n UN-rezoluci'o'n por prav'ig'i si'a'n politik'a'n star'punkt'o'n. Li nom'as ĝi'n “ puŝ'o pac'e'n ”. Ĉu pac'e'n...? Efektiv'e milit'e'n. Tiel politik'ist'o sur'sojl'e de milit'o tord'as la lingv'o'n.

    Feb. la 26a Fin'fin'e parlament'a debat'o ( ses'hor'a ) pri la milit'o —kaj sekv'e la plej grand'a deput'it'a ribel'o en la histori'o de la brit'a parlament'o. Voĉ'don'is kontraŭ Bush. Kiam Briti'o far'iĝ'os la 51a uson'a ŝtat'o? Ebl'e ĝi nom'iĝ'u Nov-Nov-Angli'o.

    Mart'o

    Mart'o la 3a Hodiaŭ kun'sid'as Blair, kie vi'a'j princip'o'j? Tamen politik'ist'o kaj princip'o sam'e mis'kongru'as kiel pluv'mantel'o kaj dezert'o.

    Mart'o la 6a Rivel'iĝ'is, ke irak'a instal'aĵ'o ( laŭ'nom'e Falluja 2 ) kapabl'a produkt'i t. n. kemi'a'j'n arm'il'o'j'n est'as konstru'it'a en la 80aj jar'o'j almenaŭ part'e de brit'a kompani'o. La tiam'a reg'ist'ar'o ne nur pri'silent'is la projekt'o'n sed ĝi'n ankaŭ financ'e sub'ten'is per mon'o de la brit'a'j impost'o'pag'int'o'j. Mi mi'n konsol'as per ŝerc'o hodiaŭ aŭd'it'a : okaz'as incendi'o ĉe la Blank'a Dom'o, kiu detru'as la tie'a'n bibliotek'o'n. Bush mal'gaj'as : li perd'as si'a'j'n du libr'o'j'n. Krom'e li apart'e ĉagren'iĝ'as, ĉar en unu el la libr'o'j li ankoraŭ ne fin'kolor'ig'is la bild'o'j'n.

    Mart'o la 10a Unu el la plej respekt'at'a'j kaj honest'a'j an'o'j de la Bush ek'milit'os sen UN-rezoluci'o. De'nov'e klar'a indik'o, ke la Labor'ist'a Parti'o ( ĉu la plej dekstr'a t. n. labor'ist'a parti'o en la mond'o? ) est'as fend'iĝ'ant'a —ĉu fatal'e, ankoraŭ ne dir'ebl'as. Krom'e : pens'ig'a raport'o, ke brit'a'j soldat'o'j jam atend'ant'a'j milit'o'n land'lim'e de Irak'o tro dorlot'iĝ'as —pro luks'aĵ'o'j ( duŝ'o'j, komput'il'a'j lud'o'j, poŝ'telefon'o'j ) ili mal'em'as for'las'i si'a'j'n tend'ar'o'j'n por en'ir'i la dezert'o'n kaj ek'milit'i. Ironi'e daŭr'e mank'as al ili soldat'a'j nepr'aĵ'o'j, kiu'j'n ili est'as dev'ig'at'a'j prunt'e'pren'i de pli profesi'e ekip'it'a'j uson'a'j trup'o'j. Parentez'e mi'a skelet'a teori'o ( vid'u feb. 19an ) pri angl'a'lingv'a komplot'o ricev'is karn'o'n : ŝajn'e ekzist'as inter'naci'a inform-rikolt'a organiz'aĵ'o nom'at'a “ Echelon ” uz'at'a ekskluziv'e de t. n. angl'o'saks'a'j land'o'j —Uson'o, Briti'o, Kanad'o, Aŭstrali'o kaj Nov-Zeland'o. Ĉu Esperant'o, la “ danĝer'a lingv'o ”? Dub'ind'e.

    Mart'o la 12a En la aer'o flar'ebl'as en Briti'o ne printemp'o sed panik'o. Laŭ Guardian —el'spez'is milit'o'cel'e sufiĉ'e da mon'o por est'ig'i naci'a'n energi'o-industri'o'n baz'it'a'n sur re'nov'ig'ebl'a'j font'o'j ( sun'o, vent'o ). Kaj daŭr'e mis'funkci'as brit'a'j haŭbiz'o'j, kiu'j vor'is jam en la pas'int'a jar'o tri'on'milion'o'n da eŭr'o'j simpl'e —kaj van'e —ripar'o'cel'e.

    Mart'o 13a Blair deklar'is, ke li milit'os eĉ sen rezoluci'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ( UN ). Tamen, se rezoluci'o tiel super'flu'as, kial dediĉ'i tiom da temp'o, tiom da diplomati'o akcept'ig'i ĝust'e rezoluci'o'n tia'n ĉe la sekur'ec'a konsili'o de bedaŭr'ind'e ( Mal ) Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j?

    Mart'o 15a Mi'a'n teori'o'n pri uson'angl'a'lingv'a komplot'o sub'ten'as iu profesor'o Bush-a. Tiel, se prav'as la profesor'o, la Irak-kriz'o tut'e ne tem'as pri Irak'o.

    Mart'o 17a Baldaŭ'as milit'o : Uson'o, Briti'o kaj Hispani'o rezign'is pri la Sekur'ec'a Konsili'o kaj si'a ĝis antaŭ ne'long'e sopir'at'a rezoluci'o. Do jam, en la t. n. kontraŭ'teror'ism'a milit'o, Blair-a reg'ist'ar'o. Kie'n politik'ist'a'j princip'o'j?

    Mart'o 19a Pli'a parlament'a debat'o pri la milit'o : ĉi-foj'e ribel'as ( rekord'e ) 139 labor'ist'a'j deput'it'o'j. Tamen malgraŭ tio Blair ge'jun'ul'o'j'n politik'e provok'as, jen eventual'e la unu'sol'a plus'o en tiu ĉi krom'e sen'plus'a kaĉ'o.

    Mart'o 20a Mi spekt'as televid'e la unu'a'j'n bomb'o'j'n fal'ant'a'j'n sur Bagdad'o'n. Mi memor'as, kiel dum la unu'a Irak-milit'o mi'a tiam jun'et'a fil'in'o, sam'o'n spekt'ant'a, ek'tim'is kaj plor'et'is. Ankaŭ mi nun ek'tim'as. Sed ne plor'et'as. Ankoraŭ ne.

    Daŭr'ig'ot'a

    Paul GUBBINS


    1. Latin'o por respektiv'e “ uson'a pac'o ” kaj “ uson'a milit'o ”.

    Di'o en la konstituci'o, diabl'o en la detal'o'j

    La maln'et'a konstituci'a trakt'at'o el'labor'at'a de la Konvenci'o pri la Est'ont'ec'o de Eŭrop'o gener'is fervor'a'n aktiv'ad'o'n. La amend'o'propon'o'j, kiu'j'n konvenci'an'o'j sub'met'is en februar'o nur pri ĝi'a'j 16 unu'a'j artikol'o'j, ating'is la impres'a'n nombr'o'n 1038. Oni pov'us far'i mult'a'j'n diven'o'j'n kaj vet'o'j'n pri tio, kiom el tiu'j amend'o'j fin'e trov'os si'a'n voj'o'n en la net'a'n tekst'o'n, kiu laŭ'atend'e iĝ'os ia Grand'a Ĉart'o de la 21a jar'cent'o por ŝtat'o'j ĉiam pli intim'e inter'lig'it'a'j sin'e de Eŭrop'a Uni'o.

    Ne'mal'mult'a'j el tiu'j amend'propon'o'j trakt'is tem'o'n, kiu'n ni sam'e pov'us nom'i ĉie-ĉe'est'a kiel ankaŭ juĝ'i mal'koncern'a rilat'e konstituci'o'n : nom'e, Di'o'n mem. Ekzempl'e, 16 divers'naci'a'j konvenci'an'o'j el la plej grand'a politik'a fort'o de la Eŭrop'a Parlament'o, la konserv'em'a Eŭrop'a Popol'a Parti'o, propon'is adapt'i formul'o'n el la pol'a konstituci'o. Laŭ ili, “ la valor'o'j de la Uni'o inklud'as la valor'o'j'n de tiu'j, kiu'j kred'as je Di'o kiel font'o de la ver'o, just'o, bon'o kaj bel'o, sam'e kiel la valor'o'j'n de hom'o'j, kiu'j ne kun'hav'as tiu'n kred'o'n sed respekt'as ĉi tiu'j'n universal'a'j'n valor'o'j'n kiel ali-font'a'j'n. ”

    Stumbl'ig'a voj'o

    Nu, la rilat'o inter Di'o kaj ŝtat'o, inter trans'mond'aĵ'o'j kaj la sur'ter'a mond'o, flu'ig'is mult'e da ink'o tra la jar'cent'o'j. Long'a kaj stumbl'ig'a voj'o konduk'is de la faraon'o'j-di'o'j de antikv'a Egipti'o ĝis la sekular'a'j respublik'o'j, eĉ monarki'o'j, de la nun'temp'a Eŭrop'o. Artikol'o en MONATO cert'e ne don'os fin'o'far'a'n bat'o'n al tiu diskut'o.

    La debat'o pri eksplic'it'a referenc'o al religi'o en est'ont'a EU-konstituci'o fervor'e bol'as almenaŭ ek'de juni'o 2002, kiam pap'o Johan'o la 2a dir'is en mesaĝ'o al eŭrop'a stud-kongres'o pri la tem'o “ Ĉu al Eŭrop'a Konstituci'o? ” : “ Eŭrop'o ne pov'as ne'i si'a'n krist'an'a'n hered'aĵ'o'n, ĉar grand'a'n part'o'n de ĝi'a'j ating'o'j en la jur'a, art'a, literatur'a kaj filozofi'a kamp'o'j influ'is la evangeli'a mesaĝ'o.... Eŭrop'o bezon'os inspir'iĝ'i, kun kre'em'a fidel'ec'o, el la krist'an'a'j radik'o'j, kiu'j difin'is la eŭrop'a'n histori'o'n ”.

    Est'us efektiv'e ne'ebl'e, kaj ne ind'e, ne'i ke krist'an'ism'o decid'e kontribu'is al la form'iĝ'o de eŭrop'a ident'ec'o. Tamen si'a'n part'o'n hav'as ankaŭ jud'ism'o, kiu'n la pap'o mem nom'is “ pli aĝ'a frat'o ” de krist'an'ism'o ; la toler'em'a islam'o de Al-Andalus, kiu per'is la helen'a'n ide'ar'o'n al Eŭrop'o ; kaj, mal'pli fort'e, ankaŭ ali'a'j religi'o'j. Jud'ism'o kaj islam'o ĉe'est'as jam long'a'j'n jar'cent'o'j'n en Eŭrop'o. Konsider'ind'as ankaŭ, ke Eŭrop'o far'iĝ'as ĉiam pli mult'kultur'a kaj mult'religi'a, kaj EU-konstituci'o dev'us konsider'i ankaŭ tio'n.

    Eĉ pli bon'e

    Konstituci'a tekst'o de ĉi tia grav'ec'o dev'us aŭ trov'i traf'a'n vort'um'o'n, kiu omaĝ'u al la komplet'a gam'o de spirit'a riĉ'o en Eŭrop'o aŭ, eĉ pli bon'e, neniel menci'i spirit'a'j'n valor'o'j'n. Ĉiu'okaz'e, menci'i specif'a'n religi'o'n en EU-konstituci'o est'us diskriminaci'e por tiu'j, kiu'j hav'as mal'sam'a'n kred'o'n aŭ est'as ne'kred'ant'o'j.

    Sed, fakt'e, ĉi tiu tem'o, kvankam simbol'e tre grav'a kaj tial rapid'e al'pren'it'a de politik'ist'o'j, grav'as nur marĝen'e. Pli zorg'ig'e est'as, ke last'a'temp'e tut'a'j religi'a'j komun'um'o'j sufer'as perd'o'n de kred'ind'ec'o pro mis'a ident'ig'o kun ekstrem'ist'o'j politik'a'j, eĉ teror'ist'a'j. Kaj tiu religi'a diskriminaci'o ne lim'iĝ'as al ia “ sindrom'o post la 11a de septembr'o ”.

    En la Eŭrop'a Uni'o, kiu en si'a princip'ar'o fort'e engaĝ'as si'n por hom'a'j kaj fundament'a'j rajt'o'j, en la praktik'o tamen ne est'as ating'it'a egal'ec'o por la divers'a'j komun'um'o'j religi'a'j. Hom'o'j, kiu'j aparten'as al komun'um'o'j ali'a'j ol la tradici'a'j krist'an'a'j eklezi'o'j, oft'e spert'as eksklud'o'j'n kaj rifuz'o'j'n en la labor'merkat'o, eduk'o kaj ali'a'j viv'o'kamp'o'j, sol'e pro foj'e eĉ nur supoz'at'a aparten'o al cert'a'j religi'a'j grup'o'j. Jen tem'o kiu merit'as, anstataŭ diskut'o'j plen'a'j de pasi'o, stud'o'j'n de profund'a pri'pens'o.

    Istvan ERTL


    Vid'u la libr'o'n de Antoni'o Marco Botella : Lirik'a'j perl'o'j de Al-Andalus ( Zaragoz'a : Fundación Esperant'o, 1995 ).

    Aŭtor'o'j

    En la antaŭ'a numer'o aper'is komentari'o en la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o de Gilbert Led'o'n sub la titol'o “ Kvin'a pov'o ”. Ĝi est'is li'a last'a artikol'o por ni'a revu'o, ĉar jam antaŭ ĝi'a aper'o abrupt'e li dev'is for'las'i tiu'n ĉi mis'a'n mond'o'n, pro akcident'o, kiu mort'ig'is ankaŭ li'a'n edz'in'o'n Symilde. De'nov'e ni perd'is aŭtor'o'n, kiu est'is inter ni'a'j plej sagac'a'j, spert'a'n en mult'a'j kamp'o'j ; ne ĉiam ĉiu'j pov'is konsent'i al li'a'j opini'o'j, sed neniam li'a'j artikol'o'j, oft'e provok'a'j, ted'is leg'ant'o'j'n, ĉar li kapabl'is per original'a'j pens'o'j pens'ig'i.

    Paradoks'e, neniam dum si'a baldaŭ 25-jar'a viv'o ni'a magazin'o hav'is tiom da abon'ant'o'j, kiom ĝi bezon'us por ver'e prosper'i, sed de'komenc'e neniam mank'is aŭtor'o'j, kvankam ni'a'j kriteri'o'j kaj preskrib'o'j por verk'i est'as tre rigor'a'j. Apenaŭ est'as iu renom'a aŭtor'o grav'a en la Esperant'o-kultur'o, kies nom'o neniam aper'is en tiu ĉi revu'o super aŭ sub artikol'o. Krom'e est'as mult'a'j fervor'a'j kaj fidel'a'j kontribu'ant'o'j ne tiom eminent'a'j sed sam'e grav'a'j, kiu'j verk'as por vi. Bedaŭr'ind'e la modest'a ampleks'o de ni'a gazet'o ne permes'as tuj aper'ig'i ĉiu'n artikol'o'n, kaj ne mal'prav'e aŭtor'o'j foj'foj'e plend'as, ke artikol'o dum long'a temp'o dev'as atend'i ĝis aper'o. Ĉiu'monat'e est'as pen'a labor'o, selekt'i inter tiu'j artikol'o'j, kio kompren'ebl'e depend'as de mult'a'j faktor'o'j —ne'evit'ebl'e kun grand'a porci'o da hazard'o kaj, ebl'e, iom da arbitr'o. Tial okaz'e de unu sam'a aŭtor'o aper'as plur'a'j artikol'o'j en sam'a numer'o, dum ali'a aŭtor'o van'e atend'as, ke fin'e aper'u almenaŭ unu el tri artikol'o'j, kiu'j'n li skrib'is...

    Plur'a'j ni'a'j, part'e mult'jar'a'j, aŭtor'o'j est'as ankaŭ redaktor'o'j. Ili prezent'is si'n dum la pas'int'a kaj tiu ĉi jar'o. Baldaŭ ni daŭr'ig'os tiu'n seri'o'n per sin'prezent'o'j de ali'a'j aŭtor'o'j. Tiel en la koncern'a rubrik'o vi ek'sci'os, kiu'j kaj kia'j hom'o'j kaŝ'iĝ'as mal'antaŭ nom'o'j oft'e legat'a'j. Ceter'e, se vi kon'as iu'n bon'a'n aŭtor'o'n, kiu ebl'e ne kon'as ni'a'n magazin'o'n, ne hezit'u kuraĝ'ig'i li'n verk'i por ni ( kaj vi ). Ĉar, kiel menci'it'e, jen kaj jen mort'as bon'a'j aŭtor'o'j, bedaŭr'ind'e.

    Sincer'e vi'a

    Stefan MAUL

    Tag'libr'o de l ’ milit'o... el la land'o de Ŝekspir'o ( 3 )

    Mart'o

    Mart'o la 21a. Hejm'e'n'ven'int'e, mi ŝalt'as la televid'il'o'n. Vesper'manĝ'ant'e, mi aŭd'as kaj spekt'as la eksplod'o'j'n en la irak'a ĉef'urb'o. Laŭ'raport'e 3000 bomb'o'j kaj misil'o'j dum unu nokt'o. Kaj ne'kred'ebl'a preciz'o —tie palac'o, tie parti'a sid'ej'o. Ek'lum'iĝ'as ĉe mi : ne tem'as pri Irak'o, ne tem'as pri teror'ism'o, ne tem'as pri petrol'o. Tem'as pri mesaĝ'o el la Blank'a Dom'o : “ Mond'... ne pri'fik'u Uson'o'n. ”

    Mart'o la 22a. Kiom kost'as la milit'o? Sen'dub'e miliard'o'j'n —egal'e, ĉu dolar'o'j aŭ eŭr'o'j. Enorm'a'j'n, apenaŭ imag'ebl'a'j'n sum'o'j'n, kiu'j est'us pov'int'a'j mild'ig'i sufer'ad'o'n, mal'sat'o'n en Afrik'o, Azi'o, re'star'ig'i ekonomi'o'j'n, don'i esper'o'n. Ĉu est'ont'e la mond'o dank'os al Blair pro tiu ĉi grotesk'a mal'ŝpar'o, pro tiu ĉi okaz'o mis'traf'it'a? Mi kred'as, ke ne.

    Mart'o la 23a. La unu'a'j uson'a'j kaj brit'a'j viktim'o'j —pro helikopter'a kolizi'o kaj pro brit'a aviad'il'o detru'it'a de uson'a misil'o. Plus brit'a ĵurnal'ist'o ŝajn'e mort'paf'it'a de brit'a'j trup'o'j ( ĉi-last'a inform'o, raport'it'a en sen'depend'a nov'aĵ'kanal'o, ne aper'is ĝis post kelk'a'j hor'o'j en la ŝtat'a, BBC-a ). Ankoraŭ neniu'j batal'vund'it'o'j ( se kred'i ni'a'n propagand'o'n ). Post'tag'mez'a ĝis'dat'ig'o : la unu'a'j raport'o'j pri koalici'a'j mort'int'o'j ( dek'o'j, kontrast'e jam al cent'o'j da irak'an'o'j ).

    Mart'o la 24a. La uson'an'o'j protest'as kontraŭ bild'o'j aper'int'a'j en irak'a televid'o pri milit'kapt'it'o'j. Ĉu tamen hieraŭ mi ne spekt'is bild'o'j'n montr'ant'a'j'n irak'a'j'n kapt'it'o'j'n, humil'ig'it'a'j'n, man'o'j-sur-kap'a'j'n? Kaj film'er'o'n pri brit'a soldat'o brusk'e ordon'ant'a en la angl'a lingv'o, ke civil'ul'o sur'genu'iĝ'u? Mem'evident'e la kompat'ind'ul'o ne kompren'is...

    Mart'o la 25a. Kiel flirt'em'as publik'a opini'o! Mez'e de februar'o, okaz'e de la grand'a'j kontraŭ'milit'a'j protest'o'j ( kiu'j parentez'e daŭr'as ), opon'is la milit'o'n 52 % de la brit'a popol'o ; hodiaŭ nur 30 %. Du kial'o'j : 1. post la komenc'o de la milit'o oni vol'as iel montr'i solidar'ec'o'n kun “ ni'a'j bub'o'j ” batal'ant'a'j en for'a dezert'o ( efektiv'e stult'aĵ'o : en Briti'o arme'an'o'j volont'ul'as ; neniu dev'ig'as oni'n milit'serv'i ; krom'e la milit'o mem laŭ inter'naci'a jur'o kontraŭ'leĝ'as ) ; 2. mi ne pov'as mi'n de'ten'i de la herez'o ( mi putr'ad'u en infer'o ), ke al mult'a'j, mult'a'j hom'o'j plaĉ'as la milit'o : ĝi mir'ind'e bunt'ig'as griz'a'n ekzist'o'n ; ekzempl'e la “ real'a'j ” bild'o'j pri detru'ad'o de Bagdad'o konsider'ind'e super'as eĉ la plej horor'a'n holivud'aĵ'o'n en la lok'a kin'ej'o. Ebl'e mi erar'as, sed...

    Mart'o la 26a. Pere'is ĝis nun 20 brit'a'j milit'ist'o'j —18 pro akcident'o'j, inkluziv'e de t. n. “ paf'ad'o amik'a ” ( kamarad'o'j kamarad'o'j'n erar'e mort'paf'as ). Mi kalkul'as, ke, se Sadam pov'os el'ten'i ĉirkaŭ 22 jar'o'j'n, la tut'a brit'a arme'o en Irak'o est'os si'n “ akcident'e ” elimin'int'a. Inter'temp'e furioz'as batal'o ĉirkaŭ la urb'o Basra. Brit'a oficir'o aper'as en la televid'o kaj, tut'e sen'ironi'e, anonc'as, ke la cel'o est'as al'port'i al urb'an'o'j medicin'aĵ'o'j'n kaj nutr'aĵ'o'j'n. Moment'o'n : se koalici'an'o'j ne est'us invad'int'a'j Irak'o'n ( laŭ la reg'ist'ar'o : liber'ig'ant'a'j ), “ help'o ” tia super'flu'us. Sku'it'a, alic'o-en-mir'land'a logik'o, kiu difin'as ĉi tiu'n —ebl'e ĉiu'n —milit'o'n.

    Mart'o la 27a. Oni atak'as ( pardon'u : liber'ig'as ) Irak'o'n part'e pro tio, ke Bush.

    Mart'o la 28a. Pli'a'j 52 irak'a'j civil'ul'o'j pere'as, kiam bomb'o'j neni'ig'as bazar'o'n. Laŭ'taks'e mort'is ĝis nun pli ol 1449 irak'an'o'j kaj vund'iĝ'is 4230. Mort'is 29 uson'a'j soldat'o'j ( 25 “ mal'aper'is ” ) ; mort'is 21 brit'a'j soldat'o'j ( 2 “ mal'aper'is ” ).

    Mart'o la 29a. Komenc'e de la milit'o general'o'j opini'is, ke Basra ne grav'os, ke la trup'o'j post kelk'a'j hor'o'j okup'os la urb'o'n, ke bon'ven'ig'os ili'n urb'an'o'j spontane'e ribel'int'a'j kontraŭ Rumsfeld-asist'ant'o ) tiom sukces'as, ke Uson'o send'os pli'a'j'n 100 000 milit'ist'o'j'n al Irak'o ; krom'e la brit'a financ-ministr'o alt'ig'os si'a'n milit'o-buĝet'o'n je 70 %. Pro ĝoj'o salt'is mi'a kor'o, kiam mi leg'is, ke ĉiu kroz'misil'o kost'as 800 000 eŭr'o'j'n : ĉu hazard'e, ke okul-operaci'o, kiu'n bezon'as mi'a 80-jar'aĝ'a patr'in'o, est'as du'foj'e prokrast'it'a?

    Mart'o la 31a. Mi not'is supr'e, ke ankoraŭ ne vid'ebl'as amas'detru'ad'a'j arm'il'o'j de Sadam. Raport'o el la uson'a ĉef'urb'o tio'n konfirm'as : trov'ebl'is nur konvenci'a'j arm'il'o'j en dek pri'serĉ'it'a'j lok'o'j. Cert'e iam koalici'an'o'j “ trov'os ” ne'konvenci'a'j'n arm'il'o'j'n : nepr'as por prav'ig'i la milit'o'n.

    Daŭr'ig'ot'a

    Paul GUBBINS

    Pap'o kontraŭ krist'an'o

    Kiel oni liber'ig'as popol'o'j'n el jug'o de despot'o'j? Ĉu vi memor'as la metod'o'n de iu antaŭ'e preskaŭ ne'kon'at'a pol'o, kiu dum la pas'int'a jar'cent'o sukces'is en tia liber'ig'o? Est'as ( rom'katolik'a ) pap'o Johan'o Paŭl'o la 2a, kiu sol'e per la potenc'o de l ’ vort'o kapabl'is fal'ig'i sen sang'el'verŝ'o unu total'ism'a'n reĝim'o'n post ali'a. Li postul'is hom'a'n dign'o'n, hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj liber'ec'o'n por pol'o'j kaj ali'a'j orient'eŭrop'a'j popol'o'j. Unu'e dev'is ced'i diktator'o'j en Pol'land'o, sekv'is ĉiu'j ali'a'j tiel nom'at'a'j social'ism'a'j land'o'j, ĝis fin'e fal'is fi'fam'a Berlin'a Mur'o kaj eĉ grand'a Soveti'o mem. Ĉiu'j tiu'j revoluci'o'j, per kiu'j liber'ig'is si'n la popol'o'j, est'is pac'a'j, escept'e de Jugoslavi'o kaj Rumani'o ( sed tio hav'is apart'a'j'n kaŭz'o'j'n ).

    Liber'ig'o per murd'o

    Tut'e ali'a'n metod'o'n elekt'is ali'a krist'an'o, Bush-milit'o'n sam'e kiel pli ol 80 el'cent'o'j de ĉiu'j krist'an'o'j de l ’ mond'o. Li memor'ig'is la uson'a'n prezid'ant'o'n tuj post milit-komenc'o pri “ grav'a respond'ec'o antaŭ di'o kaj konscienc'o ”.

    Milit-krim'o

    Sed la uson'a'n prezid'ant'o'n impres'as nek la vort'o'j de l ’ pap'o parol'ant'a en la nom'o de di'o kaj unu miliard'o da katolik'o'j, nek la amas'a'j protest'o'j tut'mond'e, nek la unu'anim'a verdikt'o de fak'ul'o'j pri inter'naci'a jur'o, ke tiu ĉi milit'o est'as krim'o ; milit'krim'ul'o Bush asert'as, ke la milit'o est'as just'a kaj neces'a por protekt'i la uson'a'n popol'o'n, fal'ig'i despot'o'n kaj liber'ig'i Irak'o'n, por tiel al'port'i demokrati'o'n al ties popol'o. Por prav'ig'i si'n, li list'ig'as ar'o'n da absurd'a'j argument'o'j. Por dis'pluk'i kaj refut'i ili'n ne neces'as sci'o'j de fak'ul'o'j pri inter'naci'a jur'o ; sufiĉ'as normal'a hom'a prudent'o. Jen nur kelk'a'j el'star'e absurd'a'j argument'o'j :

    Origin'e Bush asert'us, ke mi hav'as danĝer'a'n poŝ'tranĉ'il'o'n kaj kaŝ'is ĝi'n ie en mi'a vast'a ĝarden'o, kiel mi pov'us pruv'i, ke mi ne posed'as poŝ'tranĉ'il'o'n? Kaj se mi posed'us, kiom da temp'o neces'us por trov'i la kaŝ'it'a'n danĝer'a'n trezor'o'n? Trankvil'e do mi pov'as mensog'e asert'i, ke mi ne posed'as. Tio memor'ig'as mi'n pri grotesk'a helen'a ekzempl'o de logik-paradoks'o pri grek'a insul'o Kret'o. Kret'an'o asert'as : “ Ĉiu'j kret'an'o'j mensog'as! ” Logik'e do, ankaŭ tiu kret'an'o mensog'e asert'as tio'n ; sed se li mensog'as, ne ĉiu'j kret'an'o'j mensog'as, do ebl'e ankaŭ li ne mensog'as. Sekv'e li dir'as la ver'o'n kaj tamen ĉiu'j kret'an'o'j mensog'as, do ankaŭ li... ktp sen'fin'e.

    Amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n tut'cert'e posed'as plur'a'j ali'a'j land'o'j de l ’ “ aks'o de mal'bon'o ”, ekzempl'e Nord-Korei'o, sam'e Pakistan'o kaj Hindi'o, Rusi'o kaj Israel'o, Franci'o kaj Briti'o. Cert'e Uson'o ne dev'as sent'i si'n minac'at'a de amik'a'j atom-ŝtat'o'j, sed kio est'as pri la ali'a'j? Kial Sadam ne posed'as amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n?

    Kiu minac'o?

    Ali'a argument'o el Vaŝington'o, ĉef'urb'o de Absurdistano, est'as ke Hitler ) detru'os ĝi'n.

    Pli'a rid'ind'a argument'o de Bush est'as, ke Irak'o ignor'as UN-rezoluci'o'j'n kaj ke nun el'ĉerp'iĝ'is uson'a pacienc'o. Kial daŭr'as uson'a pacienc'o pri Israel'o, kiu dum jar'dek'o'j ignor'as ar'o'n da UN-rezoluci'o'j pri okup'ad'o de palestin'a teritori'o?

    Krom'e, se tem'as pri liber'ig'o de popol'o'j, kial Bush komenc'u en Kaŭkazi'o, kie rus'a prezid'ant'o Putin genocid'e masakr'as ĉeĉen'o'j'n.

    Efik'a propagand'o

    Osama bin Laden kulp'as pri la 11a de septembr'o.

    Neniu el ni pov'as prognoz'i, kio okaz'os post la milit'o. Bush promes'is al la irak'a popol'o demokrati'o'n. Ho sankt'a simpl'ec'o! Kun kiu'j reg'ist'o'j li establ'os tie demokrati'o'n por popol'o'j kaj klan'o'j, kiu'j neniam kaj neniel spert'is demokrati'o'n kaj eĉ ne kompren'as, kio ĝi est'as? Pap'o Johan'o Paŭl'o la 2a predik'is demokrati'o'n por orient'a Eŭrop'o, kaj ties popol'o'j kompren'is la predik'o'n kaj el'batal'is ĝi'n ; tamen eĉ tie, ĝis hodiaŭ, demokrati'o grand'part'e est'as ne jam firm'e instal'it'a. Kiel tio do pov'os sukces'i en Irak'o, bombard'it'a de la plej grav'a demokrati'o de l ’ mond'o, Uson'o, gvid'at'a de milit-krim'ul'o?

    Barbar'ec'o

    Bush anonc'is post la atenc'o'j de la 11a de septembr'o 2001 “ kruc'milit'o'n ” ; la kruc'milit'o'j est'is barbar'eg'a'j. Per la Irak-milit'o li re'konduk'is ni'n al tiu barbar'ec'o, en la nom'o de demokrati'o, liber'ec'o kaj di'o —ĉu io pov'as est'i pli pervers'a?

    Stefan MAUL

    Milit-lit'o'j

    Kiam dum la prepar'a faz'o de la Irak-milit'o mi la unu'a'n foj'o'n leg'is pri “ en'lit'ig'it'a'j ” ĵurnal'ist'o'j, mi gap'is konstern'it'e. Ĝis tiam mi opini'is, ke en'lit'iĝ'o okaz'as ekzempl'e por amor'ad'o aŭ por dorm'ad'o —sed por milit'o? Nur long'e post'e mi kompren'is, kio'n signif'as tiu ĉi nov'a ĵurnal'ism'a noci'o : eŭfemism'o por “ propagand'o ”. La afer'o iĝ'is tut'e klar'a, kiam ni televid'is la “ lit'o'j'n ” de tiu'j ĵurnal'ist'o'j en uson'a'j kaj brit'a'j tank'o'j kaj ili'a'j'n raport'o'j'n, en kiu'j komplet'e mank'is terur'aĵ'o'j, kia'j est'as vund'it'o'j, mort'ig'it'o'j, viktim'o'j de milit'o. Anstataŭ'e ni vid'is uson'a'j'n kaj brit'a'j'n hero'o'j'n, kiu'j detru'is tut'a'j'n vic'o'j'n da irak'a'j tank'o'j, demonstr'is or'a'j'n neces'ej'o'j'n en palac'o'j, kaj irak'an'o'j'n, kiu'j gaj'e salut'is la liber'ig'ant'o'j'n.

    La propagand'o irak'a, kompren'ebl'e, ne est'is mal'pli idiot'a. Ĵurnal'ist'o'j en Bagdad'o ne est'is en'lit'ig'it'a'j sed katen'it'a'j per reg'ist'ar'a'j ofic'ist'o'j kaj rajt'is raport'i nur, kio'n permes'is la reĝim'o. Tiel okaz'is, ke la irak'a inform-ministr'o asert'is antaŭ televid-kamera'o'j en grand'part'e jam konker'it'a Bagdad'o, ke la irak'a arme'o sukces'e defend'as la ĉef'urb'o'n. Sed la situaci'o por ne-uson'a'j kaj ne-brit'a'j ĵurnal'ist'o'j ne fund'e ŝanĝ'iĝ'is post la komplet'a venk'o : nun ili rajt'is el'send'i nur, kio'n permes'is la uson'a arme'o. Oni pov'as demand'i, kies cenzur'o est'is pli bon'a ( demokrat'a aŭ diktator'a )?

    Plur'a'j ĵurnal'ist'o'j est'is mort'ig'it'a'j, sed tio ne est'as io ekster'ordinar'a dum milit'o. Tamen ankaŭ tiu'rilat'e ni akir'is nov'a'j'n spert'o'j'n : uson'a'j soldat'o'j intenc'e paf'mort'ig'is hispan'a'n kaj ukrain'a'n ĵurnal'ist'o'j'n sur balkon'o de hotel'o, pri kiu la soldat'o'j tut'cert'e sci'is, ke en ĝi loĝ'as preskaŭ ĉiu'j ekster'land'a'j ĵurnal'ist'o'j. Eĉ pli ne'kutim'e est'is, ke uson'a televid-team'o mem paf'is, kiam ĝi tim'is pri atak'o irak'a. Ĝis tiam est'is tut'mond'a kaj sever'a princip'o, ke ĵurnal'ist'o'j ĉiam est'as ne-arm'it'a'j, kio garanti'as cert'a'n ( kvankam ne cent'procent'a'n ) protekt'o'n kontraŭ atak'o'j. Sed nun, kiam uson'a'j ĵurnal'ist'o'j ag'ad'is soldat'e, tiu ĉi konvenci'o, ne atak'i ĵurnal'ist'o'j'n, ne plu valid'os en iu'j ajn milit'o'j. Ni do pov'as atend'i, ke est'ont'e mort'os mult'e pli da ĵurnal'ist'o'j.

    Mi ne sci'as, pri kio mi, german'a ĵurnal'ist'o, hont'u plej mult'e. Ebl'e tamen pri liber'vol'a en'lit'iĝ'o de koleg'o'j por amor'ad'i kun cenzur'ist'o'j. Ni'n german'o'j'n, kiu'j spert'is propagand'o'n de nazi'o'j, tio naŭz'as apart'e.

    Sincere via Stefan MAUL

    Griz'iĝ'ant'a mond'o

    Dum la pas'int'a'j monat'o'j amas-komunik'il'o'j abund'e inform'is pri Irak'o. Tiel ekzempl'e ni ek'sci'is, ke du'on'o de la loĝ'ant'ar'o de Irak'o est'as jun'ul'o'j mal'pli ol 15-jar'a'j. Cert'e ankaŭ la mult'a'j milit-mort'ig'o'j ne ŝanĝ'is tiu'n proporci'o'n inter la generaci'o'j, ĉar uson'a'j kaj brit'a'j bomb'o'j egal'e traf'is infan'o'j'n kaj griz'ul'o'j'n. Simil'a est'as la situaci'o en tre mult'a'j sub'evolu'int'a'j kaj mal'riĉ'a'j land'o'j, precip'e en soci'o'j kie oni gener'as laŭ'ebl'e mult'a'j'n id'o'j'n, kiu'j post'e viv'ten'u mal'jun'iĝ'int'a'j'n ge'av'o'j'n kaj ge'patr'o'j'n.

    Ankaŭ tiu'rilat'e est'as giganta abism'o inter mal'riĉ'a'j kaj industri'a'j land'o'j. Por kompar'o jen cifer'o'j el industri-land'o Germani'o : tie nur 21 el'cent'o'j est'as mal'pli jun'a'j ol 20-jar'a'j, kontrast'e al 24 el'cent'o'j de pli ol 59-jar'a'j loĝ'ant'o'j. Se ne en'migr'os hom'o'j el ali'a'j land'o'j, Germani'o post 40 jar'o'j hav'os nur 64 anstataŭ nun 82 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j, el kiu'j 40 el'cent'o'j est'os pli aĝ'a'j ol 59-jar'a'j kaj nur 15 el'cent'o'j de german'o'j est'os jun'ul'o'j. La sam'a tendenc'o drast'e est'as vid'ebl'a en ĉiu'j industri'a'j ŝtat'o'j, ekzempl'e Japani'o kaj Hispani'o, kiu'j jam de mult'a'j jar'o'j al'front'as sam'a'j'n problem'o'j'n pro tia ekster'ordinar'a kresk'o de griz'iĝ'ant'a ( se ni alud'as la harar'o'n ) loĝ'ant'ar'o.

    Fort'alez'a surpriz'o

    Ni esperant'ist'o'j, ceter'e, kon'as tiu'n ĉi fenomen'o'n jam de'long'e : la Esperant'o-mov'ad'o'n karakteriz'as tre alt'a proporci'o de mal'jun'ul'o'j. Kiom fascin'it'a'j est'is eŭrop'a'j kaj nord'amerik'a'j kongres'an'o'j, kiam en Fort'alez'o ili ĉie en la kongres'ej'o vid'is mult'a'j'n, mult'a'j'n jun'ul'o'j'n. Kaj Brazil'o eĉ ne est'as sub'evolu'int'a sed tiel nom'at'a “ sojl'a ” land'o ( ŝtat'o kun soci'o trans'ir'ant'a la pord'o'n de sub'evolu'o al prosper'o ). Ni pov'as est'i cert'a'j, ke en Gotenburgo la Universal'a Kongres'o prezent'os de'nov'e la kutim'a'n bild'o'n de super'pez'o de l ’ generaci'o de griz'ul'o'j, ĉar Svedi'o est'as tip'a industri'a land'o.

    Ebl'e tamen, se UK okaz'os de'nov'e en Brazil'o en la jar'o 2050, ankaŭ tie en la kongres'ej'o ne plu abund'os jun'ul'o'j. Ĉar la tendenc'o de griz'iĝ'ant'a mond'o est'as intim'e lig'it'a al ekonomi'a prosper'o. Do pov'us est'i, ke tim'o'j kaj terur'ad'a'j scen'ar'o'j pri eksplod'ont'a mond'a loĝ'ant'ar'o, pri'skrib'it'a'j antaŭ 50 jar'o'j, ne real'iĝ'os, mal'e : ĉie mank'os jun'a'j generaci'o'j por nutr'i griz'ul'o'j'n. Tio signif'as, ke la kutim'a kaj ordinar'a social'a sistem'o invent'it'a de industri'a'j land'o'j ne plu funkci'os —pli ĝust'e, ĝi vast'e jam nun ne plu funkci'as.

    Plur'a'j revoluci'o'j

    Kio est'as la baz'o de tiu ĉi sistem'o? Ni re'ven'u al la ekzempl'o de Germani'o. Pro la industri'a revoluci'o, la jar'o 1892 est'is la last'a, en kiu nask'iĝ'is iom pli mult'a'j hom'o'j ol mort'is ; labor'ist'o'j en fabrik'o'j ne per'labor'is sufiĉ'e por viv'ten'i grand'a'n famili'o'n. En 1889 kancelier'o Bismarck met'is la baz'o'n de tiu ĉi social'a sistem'o, kies precip'a kriteri'o est'as, ke labor'ist'o'j kun 65 jar'o'j pensi'iĝ'as, ĉar pro pez'eg'a labor'o en industri'o ili est'as el'ĉerp'it'a'j en tiu aĝ'o. Inter'temp'e tamen okaz'is plur'a'j pli'a'j industri'a'j revoluci'o'j, kaj ŝajn'as ke neniu rimark'is ili'a'j'n sekv'o'j'n : hodiaŭ preskaŭ neniu 65-jar'ul'o fizik'e est'as tiom el'ĉerp'it'a, ke tiu ne plu kapabl'us labor'i. Tamen, por egal'ig'i mank'o'n de labor'lok'o'j por jun'ul'o'j, oni eĉ redukt'is la aĝ'o'n de pensi'iĝ'o kaj log'is al nenio'farad'o hom'o'j'n jam en aĝ'o de nur 58 jar'o'j.

    Kaj nun oni mir'as, ke tio al'port'is nenia'n solv'o'n. La fund'a erar'o est'is, ke oni simpl'e neglekt'is ali'a'n grav'a'n faktor'o'n : inter'temp'e, dank'e al gigant'a'j progres'o'j de medicin'o, hom'o'j far'iĝ'as pli kaj pli mal'jun'a'j kaj simpl'e ne vol'as mort'i, por liber'ig'i social-kas'o'j'n de gigant'a'j pensi'o'pag'o'j. Sed eĉ tiu'j hom'o'j, kiu'j vol'as mort'i, ne rajt'as, pro medicin'o. La patr'in'o de amik'in'o ni'a de dek jar'o'j est'as cerb'e komplet'e perturb'it'a ; ŝi simpl'e ne plu manĝ'as. Pas'int'jar'cent'e tia hom'o mal'sat'mort'us, trankvil'e kaj pac'e. Sed ŝi'n, 95-jar'a'n, oni nun viv'ten'as per “ astronaŭt'a nutr'aĵ'o ”, kaj ĉio'n kompren'ebl'e pag'as pensi'o'kas'o. Kia “ viv'o ” de kompat'ind'a vir'in'o, kiu de dek jar'o'j ne ek'kon'as si'a'j'n ge'fil'o'j'n dum vizit'o'j! German'a'j fleg'ej'o'j est'as plen'a'j je tia'j hom'a'j vrak'o'j.

    Pli long'e labor'kapabl'a

    Dum'e san'a'j mal'jun'ul'o'j ne rajt'as labor'i, eĉ se ili vol'as kaj pov'as, ĉar rigid'a social'a sistem'o ne permes'as al bon'fart'a'j 66-jar'ul'o'j rest'i en si'a'j posten'o'j. Ŝajn'as, ke oni ne vol'as agnosk'i la divers'a'j'n industri'a'j'n revoluci'o'j'n, kiu'j redukt'is pez'a'j'n, mal'pur'a'j'n kaj mal'san'ig'a'j'n labor'o'j'n al nur kelk'a'j sfer'o'j ( en mult'a'j kamp'o'j labor'as robot'o'j pli perfekt'e ol hom'o'j ) kaj kaŭz'is, ke hom'o'j dev'as aktiv'i precip'e ne per muskol'o'j sed per cerb'o, kaj konsekvenc'e rest'as san'a'j ĝis aĝ'o de 70 kaj 80 jar'o'j, do labor'kapabl'a'j. Nun ne grav'as korp'a fort'o, sed sci'o, dum'viv'a lern'em'o, spert'o.

    En industri'a'j land'o'j ard'e oni diskut'as kaj disput'as pri urĝ'e neces'a'j reform'o'j, ĉar part'e la social'a'j sistem'o'j jam kolaps'as. Tro mal'fru'e por ŝanĝ'i io'n tiel moder'e, ke hom'o'j ne protest'os —dum jar'o'j, jar'dek'o'j politik'ist'o'j ignor'is la problem'o'j'n. Nun neces'os abrupt'a'j, drast'a'j kaj dolor'ig'a'j ŝanĝ'o'j, kiu'j part'e est'os arbitr'a'j. Hom'o'j en industri'a'j land'o'j trov'iĝ'as en kaj antaŭ konflikt-abund'a'j jar'o'j.

    Stefan MAUL

    Nov'a! Signal-fort'ig'il'o de Big Planet®

    Ĉu ankaŭ vi jam spert'is, ke vi'a poŝ'telefon'o aŭ radi'o apenaŭ est'as uz'ebl'a en tunel'o'j, butik'o'j, garaĝ'o'j aŭ en la montaro? La revoluci'a plat'a Signal-fort'ig'il'o de Big Planet® fort'ig'as la kapt'ad'o'n de diĝit'a'j signal'o'j de poŝ'telefon'o'j kaj radi'o-aparat'o'j. Simpl'e fiks'u ĝi'n al vi'a ekzist'ant'a bateri'o, kaj ĝi est'as pret'a por uz'ad'o. Vi hav'os pli fort'a'n kaj pli klar'a'n konekt'o'n en vi'a aŭt'o, en konstru'aĵ'o'j aŭ en la montaro*.

    Efik'as de 825 MHz ĝis 1918 MHz

    *Not'o : En lok'o'j de la land'o kie en'tut'e ne ekzist'as signal'o'j, kapt'ad'o est'as ne'ebl'a, sen'depend'e de la aparat'o aŭ fort'ig'il'o.

    Uz'ad'o

    Por uz'i, for'pren'u la paper'a'n dors'o'n, bon'e zorg'ant'e ne kurb'ig'i la metal'o'n, kaj fiks'u ĝi'n al la bateri'o de vi'a diĝit'a telefon'aparat'o aŭ radi'o.

    Vi'a garanti'o

    Dum period'o de 30 tag'o'j ek'de la aĉet'o de la Signal-fort'ig'il'o, Big Planet® re'pag'os al la klient'o la vend'o'sum'o'n de la produkt'o, kondiĉ'e ke ĝi est'as re'don'it'a en si'a original'a pak'aĵ'o.

    Mend'u la Signal-fort'ig'il'o'n de Big Planet® de Flandr'a Esperant'o-Lig'o, Frankrijklei 140, B-2000 Antwerpen, Belgi'o ( tele'kopi'il'o : + 32 3 233 54 33 –

    xml : lang= " zxx "> http : / / ret'butik'o. esperant'o. be
    ). Prez'o : 51, 04 eŭr'o'j + afrank'o.

    Ebl'as mend'i ankaŭ de vi'a lok'a Big Planet®, NuSki'n aŭ Pharmanex-distribu'ant'o. En tiu okaz'o nepr'e menci'u BE5002850, la distribu'ant'o-numer'o'n de Flandr'a Esperant'o-Lig'o, por ke la gajn'o ir'u al la Esperant'o-mov'ad'o.

    Nov'a! Sun'energi'a vibr'ant'a bateri'o de Big Planet®

    por Nokia-poŝ'telefon'o'j el la seri'o 5100 / 6100 / 7100

    Ek'de nun vi'a poŝ'telefon'a bateri'o ĉiam rest'os plen'a, kiam la sun'o bril'as! Post nur 8 minut'o'j en la sun'lum'o, vi jam pov'as far'i unu'minut'a'n vok'o'n. Sun'energi'o signif'as sen'depend'ec'o'n!

    La nov'a sun'energi'a vibr'ant'a bateri'o de Big Planet® est'as plen'ig'ebl'a kiel kutim'e tra la konekt'o'skatol'o de vi'a dom'o aŭ ofic'ej'o, sed ebl'ig'as vi'n krom'e sen'per'e kapt'i sun'energi'o'n en lok'o'j kie kutim'e elektr'o mank'as, kiel sur la strand'o, sur boat'o, pet'vetur'ant'e, bicikl'ant'e, ktp. La bateri'o krom'e en'hav'as vibr'il'o'n kiu avert'as vi'n en moment'o'j kiam la sonor'ad'o de vi'a telefon'o est'us ĝen'a.

    Vi'a garanti'o

    Dum period'o de 30 tag'o'j ek'de la aĉet'o de la sun'energi'a vibr'ant'a bateri'o, Big Planet® re'pag'os al la klient'o la vend'o'sum'o'n de la produkt'o, kondiĉ'e ke ĝi est'as re'don'it'a en si'a original'a pak'aĵ'o.

    Mend'u la sun'energi'a'n vibr'ant'a'n bateri'o'n de Big Planet® de Flandr'a Esperant'o-Lig'o, Frankrijklei 140, B-2000 Antwerpen, Belgi'o ( tele'kopi'il'o : + 32 3 233 54 33 –

    xml : lang= " zxx "> http : / / ret'butik'o. esperant'o. be
    ). Prez'o : 118, 56 eŭr'o'j + afrank'o.

    Ebl'as mend'i ankaŭ de vi'a lok'a Big Planet®, NuSki'n aŭ Pharmanex-distribu'ant'o. En tiu okaz'o nepr'e menci'u BE5002850, la distribu'ant'o-numer'o'n de Flandr'a Esperant'o-Lig'o, por ke la gajn'o ir'u al la Esperant'o-mov'ad'o.

    La Nov'a Paradigm'o en Psikologi'o

    Mi send'as la libr'o'n „ La Nov'a Paradigm'o en Psikologi'o ” sen'pag'e ĉi-medi'e. Pet'u la libr'o'n al :

    xml : lang= " zxx "> rufegon@mxl. cablemas. com
    . Libr'o'form'e aĉet'ebl'a en ELNA kaj UEA al kiu'j la aŭtor'o donac'is la libr'o'j'n. Pet'u sen'pag'e ankaŭ : „ Fakt'o'j pri Fashismo en la 21-a Jar'cent'o ”.

    Student'o'j kaj politik'o

    Aktiv'is student'o'j en Serbi'o dum la last'a'temp'a'j naci'a'j kaj prezident'a'j balot'o'j. Apart'e engaĝ'iĝ'is student'o'j de la universitat'o en Beograd'o, kiu'j vizit'is ali'a'j'n universitat'o'j'n por aktiv'ig'i ankaŭ tie'a'j'n student'o'j'n. Oni trov'is, tamen, ke kelk'a'j student'o'j tia'manier'e perd'is tut'a'n semestr'o'n da stud'ad'o. Lev'iĝ'is demand'o pri la rol'o de student'o'j : kvankam neniu vol'as —kaj rajt'as —bar'i al student'o'j al'ir'o'n al la politik'a viv'o de land'o, ĉu ne la ĉef'a task'o de student'o est'as ja... stud'i?

    Jovan NEšIć / PG

    BULGARIO

    Vid'ind'a monaĥ'ej'o

    La Rila-monaĥ'ej'o est'as la plej grand'a kaj vid'ind'a en Bulgari'o. Ĝi situ'as en la nord'okcident'a part'o de Rila-montaro, en alt'ec'o de 1100 m super la mar'nivel'o, je 120 km sud'okcident'e for de la bulgar'a ĉef'urb'o Sofi'o. Laŭ iu'j aŭtor'o'j ĝi est'as fond'it'a de monaĥ'o Iv'a'n Rilski, laŭ ali'a'j de li'a'j lern'ant'o'j en la 10a jar'cent'o post Krist'o.

    Komenc'e la monaĥ'ej'o situ'is en proksim'a lok'o en la montaro. Dum la 30aj jar'o'j de 14a jar'cent'o feŭd'ul'o Hreljo Dragovola konstru'ig'is la monaĥ'ej'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n sur natur'e fortik'ig'it'a teras'o inter la river'o'j Rilska kaj Druŝljavica, kaj mez'e de ili li lok'ig'is alt'a'n ŝton'tur'o'n kon'at'a'n kiel Hreljo-tur'o ( 1335 ) kaj mal'grand'a'n preĝ'ej'o'n ( 1343 ). Post'e la monaĥ'ej'o est'is kelk'foj'e pri'rab'it'a, detru'it'a kaj brul'ig'it'a. Sur la nun'a lok'o ĝi'a ekster'aĵ'o de'ven'as de la 19a jar'cent'o, kiam la monaĥ'o'j decid'is re'konstru'i ĝi'n. La re'konstru'ad'o komenc'iĝ'is en 1816 kaj daŭr'is ĉ. 30 jar'o'j'n.

    La monaĥ'ej'a arkitektur-kompleks'o est'as ferm'it'a tut'o kun are'o de 8800 m2. Ĝi trov'iĝ'as en'e de monaĥ'ej'a kort'o, kiu hav'as form'o'n de mal'rekt'a kvar'angul'o. En tiu kort'o, funkci'as mem'star'e apud la monaĥ'ej'o la ĉef'preĝ'ej'o Nask'iĝ'o de la Di-patr'in'o —grand'a, plastik'e vari'a kvin'kupol'a konstru'aĵ'o ( 1834-1837 ). En 1844 oni al'konstru'is sonor'il'ej'o'n apud la Hreljo-tur'o. En la kvar'etaĝ'a'j loĝ'dom-al'o'j est'as pli ol 300 monaĥ'a'j ĉel'o'j kaj 4 kapel'o'j.

    La art'a efik'o est'as baz'it'a sur la kontrast'o inter la krud'a fortik'aĵ'a karakter'o de la ekster'a'j masiv'a'j ŝton'mur'o'j, kun en'tranĉ'it'a'j mal'grand'a'j fenestr'o-apertur'o'j kaj du grand'a'j pord'o'j, kaj la mult'kolor'a trakt'ad'o de la loĝ'ej-al'o'j. La etaĝ'o'j'n kaj la loĝ'ej-al'o'j'n ĉiu'flank'e ĉirkaŭ'as vast'a'j verand'o'j. La masiv'a'j arkad'o'j en la ter'etaĝ'o kaj arkad'o'j en la sekv'a'j du etaĝ'o'j est'as blank'kolor'e stuk'it'a'j aŭ pentr'it'a'j. Super ili vid'iĝ'as la aĵur'form'a siluet'o de la last'a etaĝ'o, konstru'it'a el lign'o, kun bel'eg'a'j divers'form'a'j el'star'aĵ'o'j.

    Unu'ig'a centr'o de la monaĥ'ej'a tut'o est'as original'e form'it'a el la Hreljo-tur'o kaj la ĉef'preĝ'ej'o, kun fajn'a'j arkitektur'a'j detal'o'j kaj mult'kolor'a'j mur'pentr'aĵ'o'j. En la intern'o est'as ankaŭ alt'kvalit'a'j lign'o'gravur'aĵ'o'j.

    La Rila-monaĥ'ej'o est'as riĉ'e ornam'it'a per mur'pentr'aĵ'o'j. En la pentr'ad'o de la ĉef'preĝ'ej'o, kapel'o'j kaj al'don'a'j konstru'aĵ'o'j part'o'pren'is ikon'pentr'ist'o'j el la plej kon'at'a'j art'lern'ej'o'j. La impon'a dekoraci'a pentr'o'art'o de'ven'as de la 14a jar'cent'o. Nun la pentr'o'art'aĵ'o'j est'as restaŭr'it'a'j kaj est'as valor'aĵ'o'j de la bulgar'a mez'epok'a art'o. La bel'eg'a ornam'aĵ'o de la ĉef'preĝ'ej'o est'as verk'o de kon'at'a'j pentr'ist'o'j el la Bulgar'a Renesanc'o kun ĉe'kap'e la ikon'pentr'ist'o Zaharij Zograf.

    La lign'o'gravur'aĵ'o'j okup'as grav'a'n part'o'n en la ornam'o de la Rila-monaĥ'ej'o —bel'eg'e el'labor'it'a'j ikonostaz'o'j, aĵur'form'a'j parapet'o'j, plafon'o'j, verand'o'j, el'star'aĵ'o'j de la konstru'aĵ'o'j. Karakteriz'a'j pri la renesanc'a lign'o'gravur'ad'o est'as la pomp'a'j veget'aĵ'form'a'j relief-ornam'aĵ'o'j, simbol'a'j best'o'figur'o'j, or'um'o k. a. La ikonostaz'o'j est'as el'labor'it'a'j en la spirit'o de lign'o'gravur'ad-art'o de Atoso ( Grek'land'o ).

    En 1961 la Rila-monaĥ'ej'o est'is proklam'it'a naci'a muze'o, kaj en 1976 —naci'a histori'a rezerv'ej'o. Ek'de 1983 ĝi funkci'as sub la protekt'ad'o de UNESCO.

    La monaĥ'ej'o est'is ankaŭ unu el la plej grav'a'j bulgar'a'j kultur-kler'ig'a'j kaj literatur'a'j centr'o'j dum la osmana reg'ad'o ( 1396-1878 ) en Bulgari'o. En ĝi est'as konserv'at'a'j valor'eg'a'j bulgar'a'j literatur'a'j manuskript'o'j. La Rila-monaĥ'ej'o est'as grav'a objekt'o de inter'naci'a turism'o —ĉiu'jar'e pli ol 600 000 person'o'j vizit'as ĝi'n.

    Evgeni GEORGIEV

    Ni'a pad'o

    Ni ten'as en la man'o'j bunt'a'n volum'o'n. Gerrit Berveling, la aŭtor'o, est'as kon'at'a redakt'ist'o kaj verk'ist'o ni'a'lingv'a. Li eduk'iĝ'is pastor'e kaj abund'e trink'is el la klasik'a font'o de la lingv'o'j hebre'a, helen'a kaj latin'a. Ne mir'ind'e do ke ĝust'e pri krist'an'aĵ'o'j kaj bibli'a'j tem'o'j li sen'lac'e artikol'as kaj ese'as en plur'a'j gazet'o'j kaj ankaŭ libr'o'form'e. Ankaŭ ne surpriz'e ke ĉef'e el tiu'j tri lingv'o'j blank'barb'a'j li filigran'as plaĉ'a'j'n traduk'o'j'n en ni'a jun'a idiom'o. La nun'a libr'o iom kon'ig'as al ni li'a'n itiner'o'n sur tiu'j teren'o'j dum la last'a'j 25 jar'o'j. Ĉiu'j tekst'o'j ĉi-tie'a'j jam ie aper'is. Tem'as do pri li'a'j pajl'er'o'j kaj stopl'o'j, kiu'j tamen ankoraŭ plej'part'e odor'as kiel freŝ'a furaĝ'o.

    Kio do en'est'as? Iom pelmel'e en'vic'iĝ'as artikol'o'j, ese'o'j kaj preleg'o'j pri tem'o'j bibli'a'j, etik'a'j, teologi'a'j, ekologi'a'j, ekumen'ism'a'j, lingv'a'j, politik'a'j, soci'a'j, mov'ad'a'j, kaj ankaŭ predik'o'j, intervju'o'j, recenz'o'j, novel'o'j, poem'o'j kaj person'a'j memor'aĵ'o'j. Sur unu paĝ'o Berveling el'dir'as si'a'n kred'konfes'o'n kaj edif'as la leg'ant'o'j'n per apologetik'o anim'lev'a, sur ali'a li poem'as pri “ em ’ kojon'a ” aŭ pri “ vir'o'j matur'a'j / sci'a'j ĝu'ig'i et'ul'in'o'j'n / suĉ'e aŭ ŝmac'e, suk'e aŭ aŭdac'e / piĉ'e aŭ kac'e ”. Jen do hom'o ver'e dis'brak'um'a kaj larĝ'tendenc'a! Li kontinu'e kurent'as de anod'o al katod'o. La deviz'o de Terenci'o est'as por li tut'e laŭ'mezur'a : “ Mi hom'as, kaj nenio hom'a al mi fremd'as ”.

    Ĉi-pad'e Berveling mal'ferm'as la ĵaluzi'o'j'n de si'a intern'a mond'o. La leg'ant'o kon'at'iĝ'as ne nur kun li'a'j dis'a'j kaj vast'a'j interes'o'j kaj pri'zorg'o'j, sed ankaŭ kun li'a manier'o solv'ad'i la kontraŭ'dir'o'j'n kaj konflikt'o'j'n de tiu dis'o kaj vast'o. Li'a'j okul'vitr'o'j dioptri'as ĉef'e krist'an'e. Tamen li'a krist'an'ec'o montr'iĝ'as vast'horizont'a kaj toler'em'a. Berveling est'as ver'a id'o de la ekumen'ism'a epok'o. Li ne tim'as dis'streĉ'i la brak'o'j'n al sam'streb'an'o'j islam'a'j kaj jud'a'j. Li vol'as star'ig'i pont'o'j'n kaj lig'o'j'n. Ankaŭ Esperant'o aparten'as al li'a mond'koncept'o part'o'pren'ig'a kaj komun'ig'a. Li'a verk'ar'o do ia'senc'e leg'iĝ'as kiel monument'o pri esperant'ism'o, aŭ ali'vort'e, pri la streb'ad'o de aŭtonom'a'j anim'o'j kaj intelekt'o'j kiu'j komun'lingv'e serĉ'as la universal'a'n kompren'o'n. Ĉiu si'a'metod'e, ĉiu si'a'voj'e, sed kun cel'ar'o agnosk'ind'e komun'a, aŭ almenaŭ kongru'ig'ebl'a. Li'a pad'o do est'as ni'a pad'o, kun et'a diferenc'o : ne ĉiu'j kuraĝ'as aŭ kapabl'as ĝi'n vort'um'i en Esperant'o klar'a kaj ĝu'ind'a. Berveling kuraĝ'is kaj kapabl'is dum kvar'on'o de jar'cent'o. Esper'ebl'e ankaŭ plu'e.

    Gonçalo NEVES

  • Gerrit Berveling : Mi'a pad'o. Eld. Font'o, Chapecó, 1997. 311 p. Prez'o ĉe FEL : 24, 55 eŭr'o'j + afrank'o.
  • <head xml : id= " c2980 " type= " autoro "> de Berta Lenard head>

    Ne ebl'as

    -Ne ebl'as.

    La voĉ'o rest'is en la aer'o sobr'e, deklar'e. Aŭd'ebl'is la for'a somer'a bru'o de la feri'ul'o'j, rid'o'j, kri'et'o'j, la kriĉ'o'j de la mev'o'j, sed la mal'long'a fraz'o rest'is ankoraŭ obstin'e. Li'a'j verd-griz'a'j okul'o'j est'is sen rid'et'o kiam li turn'is si'a'n kap'o'n al mi. Li lev'is ŝton'et'o'n, for'ĵet'is ĝi'n al la direkt'o de la mar'o, post'e re'met'is la man'o'j'n en la poŝ'o'j'n. Mi dezir'is ke li almenaŭ tuŝ'u mi'n, ĉirkaŭ'brak'u kaj al'don'u ankoraŭ io'n... Mi ne em'is plu promen'i, rigard'is la ŝton'et'griz'o'n de la sabl'o, la ŝtal'kolor'o'n de la mar'o, kaj sid'is. La sabl'o tepid'e ĉirkaŭ'is mi'a'j'n gamb'o'j'n. Ne est'is surpriz'o sent'i kiel glit'as sen'dec'e du larm'o'j, unu post la ali'a, el mi'a'j okul'o'j. Post kelk'a'j paŝ'o'j li sid'is apud mi.

    -Kio'n mi far'u ĉi tie? Eĉ la lingv'o'n mi ankoraŭ ne parol'as. Mi'a profesi'o neniom valor'us...

    -Vi pov'us instru'i...-per ŝton'et'o mi ek'desegn'is sur la sabl'o-lingv'o'n...

    La liter'o'j de “ instru'i ” est'is en'kav'it'a'j.

    -Sed vi ne divorc'os...

    “ Volont'e ”-mi pens'is. Sekv'is la liter'o “ V ”, sed nur sol'e. Mi tener'e kares'is li'a'n long'a'n, sun'brun'a'n krur'o'n. La vil'o'j hel'e-or'e kovr'is ĝi'n, sub la pal'a blu'a ĵinzo mi sent'is li'a'j'n mal'mol'a'j'n muskol'o'j'n, la varm'o'n de li'a haŭt'o. Mi klin'is sur ĝi mi'a'n kap'o'n kaj rest'is du mal'hel'a'j makul'et'o'j sur li'a pantalon'o. “ Ne plor'u! ”-ordon'is mi al mi mem, kaj ĉirkaŭ'brak'is li'n por kaŝ'i mi'a'n vizaĝ'o'n kaj flar'i li'a'n sal'a'n odor'o'n.

    -Rigard'u la mev'o'j'n, kiel impertinent'e...-de'nov'e aper'is rid'et'o en li'a voĉ'o.

    -Impertinent'e?... kio'n ili far'as impertinent'e?

    -Do, mi ne sci'as...

    -Sed kio'n vi vol'is dir'i?-mi insist'is, ĝoj'ant'e pro la nov'a tem'o.

    -Nun ni las'u la lecion'o'n pri Esperant'o.

    La mar'bord'o mal'plen'iĝ'is. Zorg'em'a'j patr'in'a'j voĉ'o'j vok'is la infan'o'j'n jam la kvin'dek'a'n foj'o'n por vest'i si'n, kolekt'i la lud'il'o'j'n, por hejm'en'ir'i. La ĉiel'o far'iĝ'is ruĝ-brun'a kun pal'a'j stri'o'j, la akv'o pli mal'hel'iĝ'is, est'is glat'a kaj sen'mov'a la mar'o kiel ŝtal'a plat'o. Mal'varm'et'a aer'o en'ŝov'iĝ'is sub mi'a'n ĉemiz'o'n.

    En la ĉambr'o rest'is la varm'o de la septembr'o-fin'a somer'o kaj la mol'a odor'o de la sun'o kaj de la mar'o. Li'a voĉ'o est'is velur'a kaj iom raŭk'a, li'a'j lip'o'j kiel papili'o tuŝ'is mi'a'j'n mam'o'j'n kaj mi'a'n ventr'o'n, li'a'j silk'a'j sabl'o'kolor'a'j har'tuf'o'j tener'e sekv'is la humid'a'n spur'o'n de li'a lang'o. Lev'iĝ'is kaj mal'lev'iĝ'is li'a plat'a ventr'o pro spir'ad'o, la vil'o'j ĉe li'a sin'o ĝentil'e tikl'is mi'a'n vizaĝ'o'n. Zum'is mi'a'j orel'o'j, mal'aper'is la tapiŝ'o sub mi las'ant'e mi'n ie en la univers'o, rest'is nur la varm'eg'o dolĉ'e-dolor'e ĉe mi'a mjel'o, elektrod'e ating'is mi'a'n sin'o'n. Li'a'j fingr'o'j ĉe mi'a nuk'o ne'rimark'ebl'e puŝ'is mi'a'n kap'o'n sub'e'n, li'a voĉ'o aŭd'ebl'is tre for'e, sen'senc'e... Alun'a gust'o dis'plen'um'is mi'a'n buŝ'o'n, li'a'j fingr'o'j kun'prem'iĝ'is ĉe mi'a nuk'o. Post'e re'aper'is li'a voĉ'o en mi'a'j orel'o'j, kaj lul'is mi'n li'a'j kis'o'j. Li'a'j dent'o'j perl'e kuret'is sur mi'a kol'o, li'a'j brak'o'j prem'is mi'n kontraŭ li'a brust'o.

    -Ne mov'iĝ'u-li flustr'is. La dezir'o ek'brul'is en mi. De'nov'e kaj de'nov'e sent'i li'n en'e de mi, hav'i li'n, ĉirkaŭ'brak'i li'a'n dors'o'n per mi'a'j gamb'o'j, sent'i la cert'ec'o'n, la real'aĵ'o'n de li'a korp'o... Hav'i li'n tra li'a haŭt'o, tra li'a'j muskol'o'j, li'a vir'ec'o, tra li'a spir'ad'o, ating'i li'a'n anim'o'n, tener'e kares'i ĝi'n per mi'a'j lip'o'j en la tepid'a-humid'a ekstaz'o.

    Svarm'is en mi'a'j ĉel'o'j, sub la ŝvit'a haŭt'o, en mi'a'j vejn'o'j, kiel ŝaŭm'a akv'o, la viv'o.

    La flug'haven'o est'is griz'a en la pluv'o. “ Tra'pas'i iel ĉi tiu'j'n minut'o'j'n! ” mi kuraĝ'ig'is mi'n mem. Li est'is sen'vort'a, kun indiferent'a mien'o sur la vizaĝ'o, atent'e rigard'is si'a'n bilet'o'n antaŭ ol don'i ĝi'n al la sinjor'in'o, kiu kun oficial'a mal'varm'a rid'et'o etend'is si'a'n bel'e fleg'it'a'n man'o'n por pren'i ĝi'n.

    -Ĉu al lok'o por fum'ant'o'j?

    -Jes, bon'vol'u...

    -Vi'a'n valiz'o'n, mi pet'as...

    Li met'is si'a'n nigr'a'n valiz'o'n kaj la oliv'kolor'a'n dors'o'sak'o'n sur la rul'tapiŝ'o'n. La lak'it'a'j fingr'o'j al'glu'is sur ili'n etiked'o'j'n kun la nom'o de la for'a urb'o. La pak'aĵ'o'j sku'iĝ'ant'e ek'rul'is. Mi sekv'is ili'n per mi'a rigard'o, ĝis ili'a mal'aper'o, la etiked'o'j sving'iĝ'is adiaŭ'e. “ Li for'vetur'as! ”-frap'is mi'n la fakt'o, pri kiu mi ĝis nun ne okup'iĝ'is. “ Tra'pas'i ĉi tiu'j'n minut'o'j'n! ”-puls'is en mi. En la inter'puŝ'ad'o mi prem'is li'a'n man'o'n.

    -Ĉu ni trink'u kaf'o'n?-mi'a voĉ'o son'is tut'e normal'e.

    -Bon'e...

    “ Kial mi ne tuj for'ir'as?! Kial ankoraŭ mi'n dolor'ig'i per ĉi tiu'j last'a'j minut'o'j? ” Por romp'i la streĉ'o'n inter ni, mi demand'is :

    -Ĉu vi hav'as io'n por leg'i?

    -Jes, dank'o'n.-li'a ĉarm'a, ironi'a rid'et'o de'nov'e re'aper'is.-Eĉ esperant'lingv'e.

    De'nov'e ek'frost'is silent'o. La verd-griz'a'j okul'o'j serĉ'is iu'n for'a'n punkt'o'n en la tumult'o. La kelner'o al'port'is la kaf'o'n, mi mal'rapid'eg'e mal'ferm'is la sak'et'o'n de la suker'o, trov'is cigared'o'n, kaj propon'is ankaŭ al li. Ankoraŭ mi pov'is iomete plezur'iĝ'i je la graci'a gest'o, kiel li al'proksim'ig'is la cigared'o'n al si'a buŝ'o, je li'a'j long'a'j fingr'o'j, je li'a'j lip'o'j el'ig'ant'e la fum'o'n. Dum kelk'a'j minut'o'j li'a rigard'o ripoz'is ĉe la fum'o ŝveb'ant'a super la tabl'o kaj post'e trov'is la mi'a'n :

    -Ni ir'u...

    -Ĝis re'vid'o...-mi dir'is mal'laŭt'e.

    -Ĝis re'vid'o.-li long'e prem'is mi'a'n man'o'n, kaj gard'ant'e ĝi'n en la si'a'j, esting'is si'a'n cigared'o'n. La hor'ar-tabel'o anonc'is li'a'n flug'o'n. Ni tra'puŝ'is la tumult'o'n sen'vort'e. Plor'em'o sufok'is mi'a'n gorĝ'o'n, mi klopod'is rid'et'i kaj prem'is fort'e la bret'o'n de la giĉet'o.

    -Ĝis la re'vid'o...-flustr'is mi de'nov'e jam al li'a dors'o. Tra la giĉet'o'j li sving'is per la man'o gaj'e, sen'zorg'e, kiel idiot'a turist'o.

    Karl'o ĝoj'eg'is aŭd'i mi'n de'nov'e. Ni fiks'is rendevu'o'n en elegant'a kaf'ej'o. Kiam mi al'ven'is, li jam est'is tie, kun kaf'o kaj ĵurnal'o. Ĉiam'a man'kis'o.

    -La rus'o'j el'ig'is terur'a'n kvant'o'n da ole'o en la ter'o'n. Kaj bagatel'ig'as la tut'a'n afer'o'n... Neniam ili ŝanĝ'iĝ'os... Re'aper'is la komun'ist'o'j en Hungari'o, unu paŝ'o antaŭ'e'n, unu re'e'n... kaj la mizer'a'j serb'o'j... Ceter'e, vi hav'as iu'n lern'ant'o'n el Orient'eŭrop'o, ĉu?

    -Jam re'vetur'is.

    -Kompat'ind'ul'o. Kio'n li vol'is far'i ĉi tie? Ankaŭ por vi kaf'o'n? Ĉu kuk'o'n?

    Li re'fald'is la ĵurnal'o'n kaj long'e rigard'is mi'n. La fam'a'j al'log'a'j, brun'a'j okul'o'j... Ebl'e, iam, ankaŭ mi est'is en'am'iĝ'int'a al li. Kiam li est'is pli entuziasm'a kaj mal'pli prostitu'it'a.

    -Vi ja aspekt'as ne tre bon'e.

    -Dank'o'n pro la kompliment'o,-mi kirl'is la kaf'o'n kaj de'met'is cigared'o'n el la pak'aĵ'o.

    -Vi tro mult'e fum'as, ĉu? Kio'n vi far'as nun'temp'e? Ĉu vi ankoraŭ instru'as Esperant'o'n?

    -Jam ne...-Mi re'ir'is al mi'a grup'o en la kultur'dom'o, sed mank'is, tre'eg'e mank'is unu person'o kun verd-griz'a'j okul'o'j... kaj post la tri'a foj'o mi dir'is al la klub'estr'in'o, ke mi ne hav'as temp'o'n. Sed pri tio mi ne vol'is parol'i... li'n eĉ ne interes'us.

    -Aŭskult'u, ruf'a kat'in'et'o, mi ir'os al la montaro sekv'ont'semajn'e, por iom ripoz'i. Ĉu vi ne em'us akompan'i mi'n?

    -Ĉu vi ir'os sol'a aŭ kun vi'a amik'in'o?

    -Ne far'u stult'a'j'n demand'o'j'n. Ankaŭ mi ne demand'is, kun kiu vi mal'aper'is dum la last'a jar'o. Suz'an'a ven'os post'e... Ceter'e, vi kon'as ŝi'n.-Help'ant'e mi'n por sur'met'i la mantel'o'n, li spir'is kis'o'n sur mi'a'n nuk'o'n.

    -Mi ankoraŭ re'ir'os al la redakt'ej'o ; mi akompan'as vi'n aŭt'e.

    El'ir'ant'e li brak'um'is mi'n :

    -Vi ankoraŭ ne respond'is : ĉu vi ven'os?

    -Jes, volont'e,-kaj ver'ŝajn'e mi ne mensog'is.

    Mi star'is sen'mov'e las'ant'e ke Karl'o for'tir'u mi'a'n pulover'o'n kaj mal'lev'u la ŝelk'et'o'j'n de la kalson-ĉemiz'o. La stri'o'j de la bril'a mont'ar'a sun'o penetr'is la hotel'ĉambr'o'n, la krem-kolor'a'j, velur'a'j mebl'o'j, la mol'a tapiŝ'o kaj la ekster'a neĝ'a pejzaĝ'o kre'is etos'o'n perfekt'a'n por amor'ad'o. Mi'a'j fingr'o'j en'ŝov'iĝ'is sub li'a'n ĉemiz'o'n kaj ating'is li'a'n brust'o'n.

    -Vi est'as mi'a plej mir'ind'a am'ant'in'o...-li anhel'is kaj ard'e klin'is si'a'n kap'o'n al mi'a'j mam'o'j. Mi klopod'is imag'i ali'a'n hotel'ĉambr'o'n, mar'odor'a'n, en la somer'fin'a varm'o. Kun ferm'it'a'j okul'o'j kares'ant'e li'a'n cic'o'n mi trov'is la zip'o'n de li'a pantalon'o kaj mal'ferm'is ĝi'n.

    Parfum'o en la ban'ĉambr'o. La long'a spegul'o montr'is ne tre mal'bel'a'n vir'in'a'n korp'o'n. “ Mi pov'us est'i kontent'a... ” Sed mi'a mien'o est'is amar'a. La sulk'et'o'j pli'mult'iĝ'is, pli akr'iĝ'is unu long'a ĉe mi'a buŝ'o, sub mi'a'j okul'o'j mal'hel'iĝ'is du'on'lun'o'j. Mi mal'ferm'is la duŝ'o'n kaj direkt'is la akv'o'n sur mi'a'n kap'o'n, sur mi'a'n harar'o'n, sur mi'a'n brust'o'n, por for'lav'i, for'viŝ'i la spur'o'j'n de li'a ĝu'o. Karl'o en'ir'is kaj nud'e halt'is ĉe la pord'o.

    -Vi las'is mi'n pens'i, ke vi dron'is. Rapid'u, ni ir'u vesper'manĝ'i, mi mal'sat'eg'as. La blank'haŭt'a korp'o al'proksim'iĝ'is kaj etend'is la man'o'n :

    -Ha, kia bel'a pug'et'o... Turn'u vi'n, mi help'as vi'n lav'i.

    -Se vi vol'as, ke mi est'u pret'a, las'u...-kaj mi met'is mi'a'n vizaĝ'o'n sub la fal'ant'a'n akv'o'n, por ke li ne rimark'u la larm'o'j'n.

    Mi elekt'is la plej bel'a'n krist'nask'a'n bild'kart'o'n, kaj zorg'e skrib'is : “ Agrabl'a'j'n ”... Ĉu “ Krist'nask'o'n ”? Ĉu “ jul'a'j'n fest'o'tag'o'j'n ”? Ĉu est'as tie Krist'nask'o? Ĉu li kon'as la vort'o'n “ jul'a ”? Mi daŭr'ig'is per “ vintr'a'j'n fest'o'tag'o'j'n ”. Kri'sign'o. “ Kaj feliĉ'a'n nov'a'n jar'o'n ”. Kaj kio'n en la nov'a jar'o? Sukces'o'j'n? Re'vid'o'n? “ Esper'ebl'e ni renkont'iĝ'os... ” Ne. “... kaj baldaŭ'a'n renkont'iĝ'o'n... ”. Mi gap'is la neĝ'kovr'it'a'n pejzaĝ'o'n sur la bild'o en kadr'o de fenestr'o de iu varm'a ĉambr'o. Sur la fenestr'a sojl'o sid'is nigr'a kat'o apud du kruĉ'et'o'j da vintr'a'j verd'aĵ'o'j. Plaĉ'is al mi la kat'o ripoz'ant'a tie... en la ĉambr'o ver'ŝajn'e est'as kamen'o, mol'a fum'odor'o, seren'a silent'o de solen'a ĝoj'o... La dolor'o insid'e atak'is mi'n : mi ne vol'as viv'i sen li. Kaj urĝ'e, hont'em'e kur'is la plum'o sur la paper'o. “ Mi ne vol'as viv'i sen vi! Mi pret'as viv'i en vi'a land'o! Ie ajn, iel ajn, sed kun vi! ”

    -Do, vi de'nov'e instru'as Esperant'o'n, ĉu?-demand'is Leonard'o. Li sid'is freŝ'e, pri'zorg'it'e, ĉe la tabl'o kaj verŝ'is kaf'o'n en mi'a'n tas'o'n, propon'is la teler'et'o'n kun buter'o.

    -Ho, jes... Ebl'e oni invit'os mi'n instru'i ekster'land'e, kaj por ke mi hav'u antaŭ'e de'nov'e iom da praktik'o... Kiel, ke vi maten'manĝ'as kun mi? Ĉu vi ne mal'fru'os?

    -Hodiaŭ mi for'vetur'os por du tag'o'j, mi re'ven'os morgaŭ vesper'e. Ebl'e mi forges'is dir'i. Pardon'u mi'n. Bon'a'n apetit'o'n, mi'a dolĉ'a bird'et'o.

    “ Bird'et'o ”, “ kat'in'et'o ”... Neniu kapabl'as mi'n nom'i je mi'a ver'a nom'o. Nur li... kun li'a ĉarm'a akĉent'o.

    -Vi menci'is, ke vi ver'ŝajn'e vetur'os ekster'land'e'n.-La rost'it'a pan'o krak'is sub li'a'j dent'o'j.-Kie'n?

    Kiam li aŭd'is la nom'o'n de la land'o, mir'e supr'e'n'tir'is la brov'o'j'n kaj far'is mien'o'n, kvazaŭ mi dir'int'us iu'n mal'dec'aĵ'o'n. Sed li ne koment'is. Kar'a Leonard'o! Ĉiam tiel diskret'a, neniam li rimark'ig'as, ke io est'as spit'e al li'a plaĉ'o. Kiam la unu'a'n foj'o'n mi nokt'e for'est'is, maten'e, kvazaŭ nenio est'us okaz'int'a, li salut'is mi'n afabl'e. “ Vi ne demand'is, kie mi est'is... ”-mi vol'is komenc'i la konfes'o'n. “ Ne, mi'a bird'et'o. Mi est'as vi'a edz'o kaj ne vi'a patr'o. Vi est'as plen'kresk'ul'in'o kaj vi ag'as laŭ vi'a konscienc'o. Sed sci'u, ke mi estim'as vi'n, kaj mi ne vol'as for'las'i mi'a'n estim'o'n je vi. ”

    Kaj nun, kio'n mi dir'u al li? Ĉu tio'n, ke mi ebl'e for'vetur'os por ĉiam? Ĉu, ke li'a bird'et'o ne em'as plu pep'i? Ĉu, ke mi vol'as viv'i plen'kresk'ul'e? Kar'a Leonard'o, se li sci'us, je kio mi entrepren'as... instru'i lingv'o'n en iu mal'riĉ'a mez'lern'ej'o kontraŭ almoz'o, en “ eks'komun'ism'a ” land'o!

    Mi akompan'is li'n ĝis la pord'o.

    -Util'ig'u tiu'n freŝ'a'n printemp'a'n veter'o'n, promen'u iomete! Vi est'as tre pal'a, last'a'temp'e... Man'kis'o'n, mi'a kar'a...-li'a kis'o ating'is mi'a'n frunt'o'n, la blu'a'j okul'o'j trankvil'e rigard'is mi'n, la sun'o bril'is ĉe li'a'j perfekt'e komb'it'a'j, arĝent'a'j har'o'j.

    -Leonard'o...

    Respond'e li klin'is iomete la kap'o'n, kaj mi kis'is li'a'n ferm'it'a'n buŝ'o'n :

    -Mi am'as vi'n.

    -Ankaŭ mi, dolĉ'a bird'et'o. Do, ĝis morgaŭ vesper'e.

    La urĝ'ec'o, ke mi aĉet'ad'u, el'ig'is mi'n el ni'a dom'o, kie, malgraŭ la sun'bril'a'j somer'a'j tag'o'j mi ŝlos'is mi'n jam de semajn'o'j. Sen'konsil'a mi star'is antaŭ la montr'o'fenestr'o de mebl'o'vend'ej'o kaj gap'is al la en'hav'o.

    -Kvar'dek du'a'n. Ŝtal'kolor'a'n, jes, kaj tiu'n blu'a'n,-mi indik'is al la vend'ist'in'o. “ Kaj ebl'e pulover'o'n, por la vintr'o... ”

    -Jes, bon'vol'u, ĉi tiu'j'n.

    Kun profund'a am'o mi tuŝ'is la mol'e tepid'a'n mohajr'a'n pulover'o'n : por la vintr'o... por mult'a'j vintr'o'j.

    Somer'fin'a, freŝ'a maten'o en Vien'o! Ŝaŭm'is en mi la feliĉ'o, sed mi ne tuj vol'is ir'i al la flug'haven'o, kie'n li'a flug'o al'ven'os nur post'tag'mez'e. Por ĝu'i la moment'o'j'n mi ek'sid'is en kaf'ej'o. Post nur kelk'a'j hor'o'j mi re'vid'os li'n! Jam de tag'o'j mi ŝat'is imag'i li'a'n al'ven'o'n, kiam li el'ir'os tra la pord'o de la al'vetur'ant'o'j. En pal'a blu'a ĵinzo, li'a dekstr'a man'o ten'as la oliv-verd'a'n dors'o'sak'o'n, la ali'a for'puŝ'as la sabl'o'kolor'a'n har'tuf'o'n el la frunt'o, verd-griz'a'j okul'o'j serĉ'as mi'n... kaj ni star'as, unu kontraŭ la ali'a, kun rid'et'ant'a'j okul'o'j, li mal'laŭt'e dir'as : “ Salut'o'n ”.

    Li skrib'is kun infan'ec'a ĝoj'o, ke li vetur'os de'nov'e aviad'il'e, nun el Moskv'o, ĉar li akompan'os iu'j'n oficial'e, li'a bilet'o est'as re'pag'it'a, kaj li pov'os ven'i al Vien'o por ke ni kun'e tra'pas'u la lim'o'n de li'a land'o. Mi ĉiam sent'is tim'o'n pri flug'ad'o, kaj pro tio li eĉ mok'is mi'n : “ Ĉu vi pens'as, ke oni rest'as en la aer'o? ”

    Ebl'e ni pov'os rest'i ankoraŭ unu nokt'o'n ĉi tie... en iu agrabl'a hotel'o, por ke li almenaŭ vid'u Vien'o'n.

    Mi trink'is la du'a'n kaf'o'n, kaj komenc'is nov'a'n pak'aĵ'o'n da cigared'o'j ; apetit'o'n mi ne hav'is... Est'is ja tag'mez'o... rest'is nur du hor'o'j por vid'i li'n.

    Mal'fru'o anonc'it'a.

    Mi ne em'is rest'i en la atend'ej'o, el'ir'is. Gaj'a blu'o de la ĉiel'o, en la aer'o ŝveb'is la parfum'o de la freŝ'e tranĉ'it'a herb'o. Jam kelk'a'j or-flav'a'j foli'o'j sen'zorg'e flug'et'is pro la vent'o, pomp'a'j roz'o'j fier'is apud seren'e turkis'a'j juniper'o'j. La sun'o flirt'is kun la oranĝ'kolor'a'j helikriz'o'j, kiu'j frivol'e akcept'is la am'ind'um'ad'o'n per bril'ig'o de si'a'j akv'o-diamant'o'j. La sun'radi'o'j lasciv'e kares'is mi'a'j'n nud'a'j'n brak'o'j'n, kaj la naiv'e sen'hont'a nupt'o de la natur'o pli'ard'ig'is en mi la dezir'o'n sent'i li'n... post preskaŭ unu jar'o.

    Pli'a mal'fru'o de la rus'a aviad'il'o. Tamen mi obstin'e halt'is por vid'i la el'ir'ant'o'j'n de iu ali'a flug'o. La bild'o de'nov'e kaj de'nov'e aper'is : Li ven'as kun elast'a ir'manier'o, rid'et'e serĉ'as mi'n la verd-griz'a'j okul'o'j, li'a'j fingr'o'j energi'e for'puŝ'as la ribel'em'a'j'n har'tuf'o'j'n... li star'as antaŭ mi, kaj kun rid'et'o, mal'laŭt'e dir'as : “ Salut'o'n ”...

    Post'e... ni'a'j fingr'o'j kun'plekt'iĝ'as... mi eĉ ne kis'as li'n... post'e...

    Ebl'e mi demand'u, kiam la flug'o al'ven'os...

    -Bedaŭr'ind'e, oni ne anonc'is ĝi'n ankoraŭ. Ni pet'as vi'a'n pacienc'o'n, sinjor'in'o...

    ... ni pet'as la kompren'em'o'n de la atend'ant'o'j...-aŭd'ebl'is post du'on'hor'o, -... pri la nom'o'j de la vojaĝ'ant'o'j oni pov'as interes'iĝ'i ĉe la giĉet'o dek unu...

    Ne!... kio okaz'is? Amar'a gust'o plen'ig'is mi'a'n buŝ'o'n. Tumult'o ek'mov'iĝ'is al la indik'it'a giĉet'o. Ŝok'it'a'j mien'o'j. Sinjor'in'o en fremd'a lingv'o kri'eg'as. Vir'o kun strang'a prononc'o ripet'as la vort'o'n “ respond'ec'o ”. Jun'a vir'in'o plor'eg'e ĵet'as si'n sur la ŝultr'o'n de dik'a, ŝvit'eg'a vir'o. Oni puŝ'as mi'n for... tord'it'a buŝ'o kraĉ'as en mi'a'n vizaĝ'o'n ne'kon'at'a'n vort'o'n... Frap'eg'as la sang'o ĉe mi'a'j tempi'o'j. Strang'a'j nom'o'j aŭd'ebl'as... NE!!! Mi ating'as la giĉet'o'n. Kun sek'a'j lip'o'j mi raŭk'e dir'as li'a'n nom'o'n. La ofic'ist'in'o nervoz'e re'demand'as.

    -Sinjor'o Féhérvari...-mi ripet'as. NE! Ŝi ne trov'u!... Di'o, ŝi ne trov'u! La ofic'ist'in'o ankoraŭ ekzamen'as la list'o'n en la bru'o de horor'it'a'j voĉ'o'j. Di'o, mi pet'eg'as, ŝi ne trov'u!...

    -Sinjor'in'o, vi demand'is... jes, sinjor'o Féhérvari, jes, li est'is... inter la viktim'o'j de la akcident'o... Sinjor'o, la vic'o est'as je vi, bon'vol'u re'dir'i la nom'o'n, pli mal'rapid'e, mi pet'as...

    La sun'o ankoraŭ lum'ig'is la sen'nebul'e blu'a'n fru'aŭtun'a'n ĉiel'o'n. Or-flav'a'j foli'o'j kirl'iĝ'is sen'esper'e sur la freŝ'e falĉ'it'a herb'o. Roz'o'j sin'prezent'is kun sen'senc'a fier'ec'o apud mal'hel'iĝ'int'a'j juniper'o'j. Helikriz'o'j adiaŭ'is de la somer'o per diamant'e bril'ant'a'j larm'o'j.

    For'e, en la bril'o de la sub'ir'ant'a sun'o, sur la asfalt'o, kun oliv'kolor'a dors'o'sak'o en la man'o li proksim'iĝ'as al mi. La verd-griz'a'j okul'o'j rigard'as mi'n, li halt'as proksim'e, kun trist'a rid'et'o li dir'as mut'e : “ Salut'o'n... ”

    <head xml : id= " c3069 " type= " autoro "> de KURISU Kei head>

    Debut'i Mi ĵus debut'is kiel japan'lingv'a verk'ist'o, 87-jar'a! Mi'a debut'a verk'o, titol'it'a “ Eĉ se sur mi'a'j mont'o'j jam neniam neĝ'us ”, est'is publik'ig'it'a en la februar'a n-ro de “ Sintyô ” ( Nov'tajd'o ), la plej mal'nov'a kaj ebl'e ankaŭ la plej prestiĝ'a beletr'a monat'revu'o en Japani'o, kiu aper'is sur la merkat'o'n la 7an de januar'o 1998, do unu monat'o'n pli fru'e ol indik'at'e nominal'e. Kvankam est'as dir'it'e en la fin'o de la unu'a ĉapitr'o de la roman'o “ Kamel'o Ŝjangzi ” de la ĉin'a verk'ist'o Laŭ Ŝe, pere'int'a tragik'e dum la Kultur'a Revoluci'o en Ĉini'o : “ Sed plej'oft'e esper'o'j van'iĝ'as en la fin'o ”, mi ne perd'os esper'o'n, eĉ se tiel okaz'os, ĉar “ tia est'as la viv'o ”, kiel si'a'temp'e dir'ad'is al mi en Toki'o, kvazaŭ por si'n konsol'i ĉiu'foj'e, kiam io ne ir'is kiel li dezir'is, la jud-de'ven'a ĉeĥ'a verk'ist'o Arnoŝt Lustig, kiu post la abort'o de “ Prag'a Printemp'o ” en 1968 profesor'as en Vaŝington'o...

    Esper'ebl'e mult'a'j el vi sci'as, ke mi debut'is kiel esperant'a verk'ist'o en 1995, akir'int'e Premi'o'n Lu'ig'i Minnaja okaz'e de Bel'art'a'j Konkurs'o'j de UEA. Tiam mi est'is jam 85-jar'a. Sed pli fru'e mi est'is traduk'ist'o, traduk'ist'o beletr'a, ĉef'e japan'lingv'a sed ankaŭ esperant'a.

    Nun mi vol'as rakont'i al vi laŭ la stil'o de japan'a “ mi-novel'o ”, kiel mi pli fru'e debut'is invers'e unu'e kiel japan'lingv'a traduk'ist'o, kaj post'e kiel esp-a.

    Mi aspir'is far'iĝ'i profesi'a verk'ist'o ankoraŭ tre jun'a, apenaŭ fin'int'e la mez'lern'ej'o'n. Kvankam mi jam pens'ad'is kiel komun'ist'o, mi verk'ad'is super'real'ism'a'j'n poem'o'j'n, kompren'ebl'e nur japan'lingv'e, ĉar mi ankoraŭ ne est'is esperant'ist'o. Mi komenc'is lern'i la franc'a'n en la 3-jar'a Fremd'lingv'a Kolegi'o de Osako laŭ dezir'o de mi'a patr'o'flank'a onkl'o, kiu far'iĝ'is ankaŭ mi'a du'on'patr'o post kiam mi'a patr'in'o, vidv'in'iĝ'int'a tre jun'a pro la sin'mort'ig'o de mi'a patr'o ( kio ja okaz'is dum mi ankoraŭ trov'iĝ'is en ŝi'a uter'o ), re'edz'in'iĝ'is al li, kiu ankaŭ vidv'iĝ'is, kiam li'a edz'in'o antaŭ'temp'e mort'is las'ant'e post si tri infan'et'o'j'n.

    Mi'a onkl'o-du'on'patr'o est'is stud'ant'o de la eŭrop'a'j bel'art'o'j kaj jam verk'is libr'o'n titol'it'a'n “ Eŭrop'a'j Bel'art'o'j en 12 Lecion'o'j ” ( tiu'temp'e libr'o'seri'o “... en 12 Lecion'o'j ” furor'is en Japani'o ). Ĝi'n el'don'is la jam tiam sufiĉ'e grand'a kaj prestiĝ'a el'don'ej'o en Toki'o Sintyô-sya, kiu el'don'ad'as ankaŭ la beletr'a'n monat'revu'o'n “ Sintyô ”.

    Li tamen sci'pov'is nur la lingv'o'j'n angl'a'n kaj german'a'n. Ĉar li ne sci'pov'is la franc'a'n, li intenc'is far'i el mi asist'ant'o'n en si'a plu'a stud'ad'o pri la eŭrop'a'j bel'art'o'j. Sen sci'pov'o de la franc'a est'us por li mal'facil'e pli'bon'e stud'i ili'n, ĉar Franci'o, precip'e Pariz'o, est'is ili'a centr'o. Mi mem, est'ant'e jam komun'ist'o almenaŭ laŭ'ide'e, dezir'is lern'i la rus'a'n lingv'o'n, kiu por mi est'is la lingv'o de la revoluci'o, ĉar mi blind'e kred'is, ke en Sovet-Uni'o konstru'iĝ'as social'ism'o. Sed kio'n far'u mi, sen'patr'a du'on'orf'o? Kies pan'o'n oni manĝ'as, ties kant'o'n oni kant'as, dir'as ĉeĥ'a proverb'o, kiel mi inform'iĝ'is post'milit'e mem'lern'ant'e la ĉeĥ'a'n.

    Mi do natur'e ne em'is lern'i la franc'a'n kaj jam post la unu'a jar'du'on'o for'las'is Fremd'lingv'a'n Kolegi'o'n kaj for'vetur'is al Toki'o por far'iĝ'i poet'o! Pri tio, ke mi tiel fru'e for'las'is la franc'lingv'a'n lern'ad'o'n ekzist'is ankaŭ ali'a kaŭz'o : mi balbut'is, kio mal'help'is al mi la daŭr'ig'o'n de la franc'lingv'a lern'ad'o, ĉar en Fremd'lingv'a Kolegi'o de Osako oni emfaz'is la praktik'a'n flank'o'n de fremd'lingv'o'j, tiel ke konversaci'o grav'is pli ol literatur'o. Sed pri mi'a balbut'ad'o mi rakont'os ali'okaz'e.

    Satô Haruo ( 1892-1964 ), fam'a japan'a poet'o kaj proz'ist'o, est'is ne nur mi'a sam'provinc'an'o sed eĉ mi'a mal'proksim'a parenc'o. Mi do natur'e unu'e pet'is li'a'n help'o'n tiu'rilat'e. Sed li akcept'is mi'n flegm'e kaj tra'leg'int'e mi'a'j'n poem'o'j'n li dir'is nur : nek bon'a'j nek mal'bon'a'j! Tio est'is mal'varm'a duŝ'o sur mi'n. Mi tuj sen'kuraĝ'iĝ'is. Kia mal'kuraĝ'ul'o, vi dir'us. Sed, por dir'i la ver'o'n, tia mi est'is efektiv'e tiam! Li dir'is ĉe tio ankaŭ : “ Viv'ten'i vi'n per beletr'a verk'ad'o vi pov'us, sed tio est'os eg'e mal'facil'a. Do kial ne el'lern'i unu'e la franc'a'n, kio ne mal'util'os al beletr'a verk'ad'o sed mal'e eĉ tre util'os al ĝi? ”. Kaj li post'e konsil'is al mi, ke mi pli bon'e lern'u la franc'a'n en Fremd'lingv'a Kolegi'o de Toki'o, kaj eĉ promes'is help'i mi'n financ'e tiu'okaz'e. Mi ne pov'is ne konsent'i, des pli, ĉar laŭ'dir'e en ĝi grav'as literatur'o pli ol praktik'o. Krom tio en ĝi si'a'temp'e lern'ad'is la rus'a'n fam'a verk'ist'o Hutabetei Simei ( 1864-1909 ), pli post'e la franc'a'n Sugi Sakae ( 1885-1923 ), fam'a anarki'ist'a revoluci'ul'o kaj verk'ist'o murd'it'a de ĝendarm'o okaz'e de la grand'a ter'trem'o en kaj ĉirkaŭ Toki'o en 1923. Ĉi last'a ja est'is eĉ balbut'ul'o!

    Mi ekzamen'iĝ'is en mart'o la sekv'a'n jar'o'n ( en Japani'o lern'o'jar'o fin'iĝ'as en mart'o kaj nov'a lern'o'jar'o komenc'iĝ'as en april'o ) kaj sukces'is, sed kiam mi vizit'is Satô Haruo-n por raport'i pri tio, li konstern'is mi'n per dir'o, ke al li far'iĝ'is ne'ebl'e plen'um'i si'a'n promes'o'n financ'e help'i mi'a'n lern'ad'o'n de la franc'a, ĉar li dev'as help'i financ'e si'a'n pli jun'a'n frat'o'n, kiu fin'stud'is medicin'o'n sed ek'sufer'is tuberkul'oz'o'n. De'nov'e kio'n far'u mi, sen'patr'a kaj sen'help'a du'on'orf'o? Mi dev'is vol'e-ne'vol'e sekv'i li'a'n konsil'o'n kaj, anstataŭ lern'ad'i la franc'a'n, labor'ad'i en mal'grand'a fabrik'o de art'a'j lud'il'o'j kiel lud'pup'o'j kaj mario'net'o'j nom'at'a L. L. L. ( mal'long'ig'o de la angl'a'j Love, Laugh and Life : Am'o, Rid'o kaj Viv'o ), kies fond'o'n iniciat'is Satô Haruo kun help'o de si'a'j beletr'a'j koleg'o'j kia'j Kikuti Hirosi ( 1888-1948 ) kaj Akutagawa Ryŭnosuke ( 1892-1927 ), fam'a'j kiel li mem, por viv'ten'i mal'riĉ'a'j'n poet'o'j'n kaj bel'art'ist'o'j'n ĉirkaŭ si.

    Tut'e ne'spert'a pri ti'aĵ'o'j mi nur help'ad'is pli aĝ'a'j'n kaj jam spert'a'j'n kamarad'o'j'n en la fabrik'et'o antaŭ ĉio per pist'ad'o de dis'ŝir'it'a'j pec'o'j de gazet'paper'o miks'it'a'j kun blank'a farb'o, el kiu'j oni far'is kap'o'j'n de lud'pup'o'j kaj mario'net'o'j. Mi'a'j pli aĝ'a'j kamarad'o'j est'is ĉiu'j pli-mal'pli mal'riĉ'a'j kaj ne'kon'at'a'j poet'o'j kaj bel'art'a'j aspir'ant'o'j. Ni est'is en'tut'e ses. Gvid'is la tut'a'n labor'o'n la jam iom kon'at'a skulpt'ist'o Asano Môhu. Jam ĉirkaŭ 30-jar'a, li est'is ne nur la plej aĝ'a sed ankaŭ la plej spert'a el ĉiu'j. Ni dev'is prepar'i ni'n por ekspozici'o de ni'a'j labor'aĵ'o'j, en kiu ni ili'n demonstr'os kaj vend'os. Pro tio el'ekster'e help'ad'is ni'n kvar, el kiu'j unu est'is art'pentr'ist'o, unu lign'o'gravur'ist'o, unu student'o de bel'art'a kolegi'o kaj unu jun'a ofic'ist'in'o de la ŝtat'a fervoj'o. La du last'a'j help'ad'is al ni nur kiam ili est'is liber'a'j, ekzempl'e dimanĉ'e.

    La bel'art'a student'o post'e far'iĝ'is bon'e kon'at'a dekoraci'ist'o de la prestiĝ'a film'studi'o Syôtiku kaj kiel tia kun'labor'is i. a. kun la reĝisor'o Oz'u Yasuzirô, kiu post'milit'e far'iĝ'is mond'fam'a apud Kuroswawa Akira kaj Mizoguti Kenzi. La jun'ul'in'o el la ŝtat'a fervoj'o, proksim'um'e sam'aĝ'a kiel mi, post'e far'iĝ'is esperant'ist'o. Kia interes'a koincid'o, ĉar ankaŭ mi far'iĝ'is post'e esperant'ist'o! Ŝi'a nom'o est'as Manzawa Maki, kaj nun ŝi est'as kon'at'a kiel profesi'a traduk'ist'o el la sved'a literatur'o. Unu'e ŝi interes'iĝ'is pri la sved'a literatur'o laŭ ties esperant'a traduk'o, post'e mem'lern'is la sved'a'n, por ke ŝi pov'u traduk'i sved'a'j'n beletr'aĵ'o'j'n rekt'e el la sved'a. Kaj mi mem unu'e traduk'is japan'e'n ĉeĥ'a'j'n beletr'aĵ'o'j'n laŭ esperant'a'j traduk'o'j, sed post ne'long'e mi mem'lern'is la ĉeĥ'a'n por pov'i traduk'i rekt'e el la ĉeĥ'a, kaj fin'e far'iĝ'is ankaŭ profesi'a traduk'ist'o el la ĉeĥ'a. De'nov'e interes'a koincid'o, ĉu ne?

    Tamen la fabrik'et'o L. L. L. ne long'e daŭr'is, ĉar la labor'ant'o'j divid'iĝ'is je du grup'et'o'j ideologi'e. Unu est'is komun'ist'a, gvid'at'a de Asano Môhu, supr'e menci'it'a, kaj la ali'a, ne'komun'ist'a, gvid'at'a de la poet'o Murai Busei. Kompren'ebl'e mi aparten'is al la unu'a. Ambaŭ ne agord'iĝ'is, tiel ke post ne'long'e la fabrik'et'o dis'fal'is. Mi trans'loĝ'iĝ'is en proksim'a'n vilaĝ'et'o'n, kie jam loĝ'is Asano Môhu kun si'a'j edz'in'o kaj infan'et'o. Mi loĝ'is en lign'a dom'et'o kun amik'o el la sam'a mez'lern'ej'o en Osako, kiu lern'ad'is pentr'o'art'o'n en Toki'o. Li'a patr'o posed'is mez'grand'a'n fer'fabrik'o'n, li do est'is bon'stat'a kaj pag'is la lu'prez'o'n. Sed tia bohemi'a viv'o sub'fos'is mi'a'n san'o'n ; mi baldaŭ ek'sufer'is tuberkul'oz'o'n, dev'is for'las'i Toki'o'n kaj zorg'i pri re'san'iĝ'o kiel sen'pag'a pacient'o en la tuberkul'oz'a kurac'ej'o de Kôbe.

    Est'is ĝust'e en tiu kurac'ej'o, ke mi ek'sci'is, ke esperant'o util'as ankaŭ por la komun'ist'a mov'ad'o, kaj komenc'is mem'lern'i ĝi'n kun entuziasm'o. Mi do dank'as al la sort'o, kiu far'is el mi ftiz'ul'o'n, kaj ftiz'ul'o'n benign'a'n, ĉar nur tiel mi pov'is el'lern'i esperant'o'n, kiu lud'is post'e tre grav'a'n rol'o'n en mi'a viv'o!

    Post ne'long'e mi pov'is el'kurac'ej'iĝ'i, tuj part'o'pren'is la prolet'a'n esperant'o-mov'ad'o'n kaj, trans'loĝ'iĝ'int'e de'nov'e en Toki'o'n, far'iĝ'is eĉ la estr'o de la japan'a PEK-Centr'o, kiu est'is sekci'o de JPEU ( Japan'a Prolet-Esperant'ist'a Uni'o ), la japan'a sekci'o de IPE ( Inter'naci'o de Prolet'a Esperant'ist'ar'o ), ĉar mi lingv'e el'star'is inter la jun'a'j an'o'j de JPEU dank'e al tio, ke mi pov'is ĝis'fund'e el'lern'i la lingv'o'n en la kurac'ej'o, kie mi dispon'is abund'a'n temp'o'n. Ĉar JPEU est'is laŭ'leĝ'a komun'ist'a organiz'o, ĝi'a'j aktiv'ul'o'j ag'ad'is publik'e, tiel ke ili est'is sub'met'at'a'j al konstant'a arest'ad'o far'e de Tokkô, la japan'a Gestap'o. Tiel ekzempl'e ĝi hav'is eĉ 5 Ĝeneral'a'j'n Sekretari'o'j'n sin'sekv'e, ĝis fin'e Tokkô sukces'is detru'i ĝi'n, ĉar ili est'is arest'it'a'j unu post la ali'a. Ankaŭ mi ne est'is escept'o. Dum mi'a proksim'um'e du'jar'a viv'o en Toki'o mi pas'ig'is en divers'a'j polic'arest'ej'o'j en'tut'e eĉ preskaŭ unu jar'o'n!

    Tiel do en juni'o 1933, kiam mi liber'iĝ'is post ĉ. 4-monat'a viv'o en 3 polic'arest'ej'o'j unu post ali'a, mi sufer'is ne nur ftiz'o'n re'foj'e sed ankaŭ nov'e beriber'o'n pro la mal'bon'a nutr'ad'o kaj skabi'o'n pro mal'pur'ec'o, ĉar dum tiu'j 4 monat'o'j mi eĉ unu'foj'e ne pov'is mi'n ban'i aŭ duŝ'i kaj port'ad'is la unu-sam'a'n tol'aĵ'o'n, kiu'n mi sur'hav'is, kiam mi est'is arest'it'a en februar'o! Mi do dev'is de'nov'e for'las'i Toki'o'n kaj re'ven'i en Osakon por antaŭ ĉio zorg'i pri re'san'iĝ'o. Util'ig'ant'e tiu'n temp'o'n mi mem'lern'is la rus'a'n, kiu'n mi jam de'long'e dezir'is el'lern'i, kaj dum relativ'e mal'long'a temp'o sukces'is ĝi'n el'lern'i.

    Est'is ĝust'e en tiu temp'o, ke mi ek'dezir'is de'nov'e okup'iĝ'i pri literatur'o. Mi komenc'is tio'n per traduk'ad'o. Tiel mi unu'e japan'ig'is el la rus'a mem'lern'il'o'n de verk'ad'o por kamp'ar'an'a'j korespond'ant'o'j, kiu'j plu'e aspir'as far'iĝ'i verk'ist'o'j, el'don'it'a'n en Moskv'o. Ĝi'n mi donac'e ricev'is de mi'a rus'a korespond'ant'o Stepanov ( li'a'n antaŭ'nom'o'n mi ne memor'as ), kiu labor'is kiel inĝenier'o en maŝin-traktor'a staci'o de sovĥoz'o. Kaj mi'a'n traduk'aĵ'o'n mi prov'e send'is al Tokunaga Suna'o, labor'ist-de'ven'a komun'ist'a verk'ist'o, mond'fam'iĝ'int'a per si'a debut'a roman'o “ Strat'o Sen'sun'a ”, kiu kun si'a kamarad'o Nakano Sigeharu, intelekt'ul-de'ven'a verk'ist'o ankaŭ komun'ist'a, redakt'ist'is en Toki'o la beletr'a'n monat'revu'o'n komun'ist-tendenc'a'n “ Bungaku Hyôron ” ( Literatur'o Revu'o ).

    Post'milit'e mi intim'iĝ'is kun Tokunaga, sed tiam mi ankoraŭ ne kon'is li'n person'e. Tamen iom pli fru'e mi esperant'ig'is li'a'n ese'o'n titol'it'a'n “ Pri lukt'o inter Gorkij kaj Dostojevskij ” publik'ig'it'a'n en kultur'gazet'o komun'ist'tendenc'a en Kôbe, “ Dabyô ” ( Vinkt'ad'o ), kaj publik'ig'is en “ Inter'naci'a Literatur'o ”, la organ'o de IAREV ( Inter'naci'a Asoci'o de Revoluci'a'j Esperant'o-Verk'ist'o'j ) el'don'at'a en Franci'o. Mi ne sci'as, ĉu tio efik'is aŭ ne, sed ĉiu'okaz'e mi'a traduk'aĵ'o komenc'is seri'e aper'ad'i en “ Bungaku Hyôron ” sub la titol'o “ Fundament'o de Literatur'a Sci'pov'o ” ( ĝi'a origin'a titol'o est'is rus'e “ Osnovy literatur'o'j gramoty ” kaj ĝi'a aŭtor'o est'is N. Izotov ). Jen kiel mi debut'is kiel beletr'a traduk'ist'o japan'lingv'a!

    En “ Bungaku Hyôron ” mi publik'ig'is ankaŭ leter'o'j'n de mi'a'j ekster'land'a'j korespond'ant'o'j, kiu'j'n mi japan'ig'is el esperant'o. Ili est'is de A. L. Klimovskij, elektr'a inĝenier'o en Ĥarkov'o, Ukraini'o, V. Kuzmiĉ, verk'ist'o ankaŭ en Ĥarkov'o, H. Duvergé, franc'a labor'ist'o, Boris Sokolov, fervoj'ist'o en Kaluga, Rusi'o, kaj Stepanov, supr'e menci'it'a. Krom'e en ali'a beletr'a monat'revu'o komun'ist-tendenc'a en Toki'o, “ Bungaku Annai ”, kiu port'is sur si'a kovr'il'o la klar'ig'a'n esperant'a'n titol'o'n “ La Gvid'ant'o Literatur'a ”, mi publik'ig'is special'a'n korespond'aĵ'o'n de Ye Laishi ( Ĵelezo ) el Ŝanhaj'o titol'it'a'n “ Ni kolektiv'e pret'ig'as ‘ Unu tag'o'n de Ĉini'o ’ ”, kiu'n mi japan'ig'is el esperant'o. Tem'is pri la libr'o kun tiu titol'o, kiu'n ĉin'o'j, ĉu profesi'a'j verk'ist'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j ĉu ne, kolektiv'e verk'ad'is pri unu difin'it'a tag'o en Ĉini'o, simil'e al “ Unu Tag'o de la Mond'o ”, la libr'o, kiu'n laŭ al'vok'o de Maksim Gorkij verk'ad'is hom'o'j el divers'a'j land'o'j de la mond'o, ĉu profesi'ul'o'j ĉu ne, pri unu difin'it'a tag'o.

    En la sam'a monat'revu'o mi publik'ig'is ankaŭ mi'a'n el'esperant'a'n traduk'o'n de artikol'o, kiu'n la supr'e menci'it'a ukrain'a komun'ist'a verk'ist'o V. Kuzmiĉ send'is al mi por publik'ig'o en Dabyô, ankaŭ jam menci'it'a. Ver'ŝajn'e la romantism'o en Kuzmiĉ, la aŭtor'o de la romantik'a novel'o “ Solidar'ec'o ” ( EKRELO, 1932 ), instig'is li'n tio'n far'i des pli, ke en ĝi jam publik'ig'is si'a'n ese'o'n pri la lukt'o inter Gorkij kaj Dostojevskij la mond'fam'a Tokunaga Suna'o. Sed mi ĝi'n publik'ig'is en “ Bungaku Annai ”, ĉar mi est'is cert'a, ke tiel sen'kompar'e mult'a'j japan'a'j leg'ant'o'j ĝi'n leg'os. Mi titol'is ĝi'n “ Mi'a Literatur'a Batal'o ”. Ĝi est'is fakt'e li'a literatur'a mem'biografi'o en miniatur'o.

    Mi'n eg'e mal'ĝoj'ig'as la fakt'o, ke mal'kovr'iĝ'is antaŭ kelk'a temp'o, ke Eŭgen'o Miĥalski, poet'o kaj la ĝeneral'a sekretari'o de IAREV, arest'iĝ'is kaj ekzekut'iĝ'is laŭ denunc'o ĝust'e de Kuzmiĉ ( ĉi tiu est'is vic'prezid'ant'o de IAREV kun E. Izgur, poet'o ; la prezid'ant'o est'is Ludwig Renn, german'a verk'ist'o ). Kuzmiĉ mem dev'is post'e pere'i en prizon'o. Li est'is por mi kar'memor'a, ĉar en unu el si'a'j leter'o'j, kiu'j'n mi publik'ig'is en “ Bungaku Hyôron ” en mi'a japan'lingv'a traduk'o, li ja instru'is al mi, kiel far'iĝ'i verk'ist'o. Li nom'e konsil'is al mi, ke mi for'uz'u pli ol 2000 paper'foli'o'j'n, se mi dezir'as far'iĝ'i verk'ist'o. Kaj efektiv'e mi far'iĝ'is verk'ist'o, kvankam tiel mal'fru'e, for'uz'int'e ne nur pli ol 2000 foli'o'j'n sed eĉ pli ol 20000 foli'o'j'n. Tiu Kuzmiĉ! Ho ve, sed ebl'e tia est'as la viv'o.

    Iam en 1934 mi ricev'is leter'o'n de N. Incertov, estr'ar'an'o de SEU ( Sovet'respublik'ar'a Esperant'ist'a Uni'o ) —la sovet-uni'a sekci'o de IPE, kiu pri'zorg'is EKRELO-n ( El'don-Kooperativ'o'n por Revoluci'a Esperant'o-Literatur'o ). Ĉi tiu fakt'e est'is la el'don'ej'o de SEU, kvankam ĝi'a formal'a sid'ej'o trov'iĝ'is en Leipzig, Germani'o, kaj post ĝi'a detru'o far'e de la nazi'o'j en 1933, en Amsterdam'o, Nederland'o. Li do en la nom'o de EKRELO pet'is mi'n per tiu leter'o, ke mi esperant'ig'u aŭ “ Strat'o'n Sen'sun'a'n ”, la roman'o'n de Tokunaga Suna'o, aŭ “ Krab'ŝip'o'n ”, roman'et'o'n de Kobayasi Takizi, ĉar ĝis tiam ne aper'is en EKRELO eĉ unu beletr'aĵ'o el Orient'o, apart'e el Japani'o, kaj ambaŭ verk'o'j japan'a'j est'is jam mond'fam'a'j, traduk'it'a'j en la franc'a'n, german'a'n, rus'a'n, angl'a'n, ktp.

    Mi ne sci'as, kial li turn'is si'n kun pet'o pri tio ĝust'e al mi, sed supoz'ebl'e li re'kon'is mi'a'n literatur'a'n talent'o'n en mi'a mal'long'a raport'o pri batal'o de kelk'a'j jun'a'j aktiv'ul'o'j de JPEU inkluziv'e mi'n en la arest'ej'o de la polic'ej'o Sinagawa en Toki'o, kiu est'is publik'ig'it'a en rus'lingv'a traduk'o en la organ'o de SEU “ Meĵdunarodny jazyk ” ( Inter'naci'a lingv'o ) sub la titol'o “ Tiu'n tag'o'n bru'eg'is la prizon'o ”. Sed mi mem ne sent'is mi'n kapabl'a plen'um'i tiel grav'a'n task'o'n, ĉar mi est'is esperant'ist'o ankoraŭ apenaŭ 4-jar'a!

    Mi do mi'a'flank'e leter'e pet'is Nakagaki Koziro-n, mi'a'n pli aĝ'a'n kamarad'o'n el JPEU, spert'a'n en esperant'ig'o de japan'a'j beletr'aĵ'o'j, kies esperant'a traduk'o “ Mal'sat'o en Riĉ'a Rikolt'o ”, long'a novel'o de Tokunaga Suna'o, aper'is libr'o'form'e antaŭ ne'long'e. Sed li respond'is al mi cinik'e, kio ceter'e karakteriz'as li'n, ke ankaŭ li ne kapabl'as esperant'ig'i tia'n mal'facil'e traduk'ebl'a'n verk'o'n kia “ Strat'o Sen'sun'a ” aŭ “ Krab'ŝip'o ”. Kio'n li, mult'jar'a spert'a esperant'ist'o, ne kapabl'as, kiel mi kapabl'us? Mi leter'e raport'is ĉio'n ĉi al Incertov. Kaj jen li respond'is al mi : “ Oni ne nask'iĝ'as spert'ul'o, sed spert'o'n akir'as nur per praktik'o. Plu'e vi jam posed'as la inter'naci'a'n stil'o'n de esperant'o. Do ek al la labor'o! ”

    Tiel kuraĝ'ig'it'e de Incertov, mi fin'e decid'is esperant'ig'i “ Krab'ŝip'o'n ”. Kaj feliĉ'e al mi prosper'is plen'um'i tiu'n grav'a'n kaj mal'facil'a'n task'o'n. Ĉe tio help'is mi'n Kis'i Yamazi, verk'ist'o, kiu ĉef'is la supr'e menci'it'a'n beletr'a'n monat'revu'o'n “ Bungaku Annai ”, send'int'e al mi ekzempler'o'n de “ Krab'ŝip'o ”, en kiu li plen'ig'is ĉiu'j'n lok'o'j'n for'strek'it'a'j'n de tiam'a cenzur'o. Sed ho ve, mi'a esperant'a traduk'o de “ Krab'ŝip'o ” ne aper'is en EKRELO, ĉar antaŭ ol tio pov'is okaz'i ĝi mal'aper'is por ĉiam en 1937, kiam Stalin likvid'is la tut'a'n esperant'o-mov'ad'o'n en Sovet-Uni'o, arest'int'e preskaŭ ĉiu'j'n ĝi'a'j'n funkci'ul'o'j'n kaj aktiv'ul'o'j'n, el kiu'j preskaŭ neniu re'ven'is viv'a el la mal'liber'ej'o aŭ koncentr'ej'o, inkluziv'e Incertov-on! Kaj per mal'feliĉ'a koincid'o mi mem arest'iĝ'is de'nov'e en Osako en la sam'a jar'o kaj re'ven'is nur post ĉ. 2 jar'o'j viv'a, tamen ankoraŭ'foj'e mal'san'a je ftiz'o.

    Se mi'a traduk'o de “ Krab'ŝip'o ” aper'us en EKRELO, mi est'us debut'int'a kiel esperant'a traduk'ist'o beletr'a jam antaŭ la milit'o. Sed la sort'o tio'n ne vol'is. Kiel tia mi debut'is nur post'milit'e, en 1948, kiam est'is publik'ig'it'a en n-ro 9-10 de “ Literatur'a Mond'o ” mi'a traduk'o de la novel'o “ Vir'o, kiu ne aplaŭd'as ” de Huzimori Seikiti. Sekv'is ĝi'n mi'a'j plu'a'j traduk'o'j de novel'o'j de Nakano Sigeharu, supr'e menci'it'a, de Hayama Yosiki kaj de Tokunaga Suano, ĝis por'ĉiam'a mal'aper'o de “ Literatur'a Mond'o ” mem.

    Ĉu mi est'us daŭr'ig'int'a la labor'o'n kiel esp-traduk'ist'o, se “ Literatur'a Mond'o ” plu'e aper'ad'us? Ebl'e ne, ĉar la viv'o dev'ig'is mi'n por'temp'e inter'romp'i mi'a'n esperant'a'n labor'o'n por dediĉ'i mi'n plen'e al el'lern'ad'o de la ĉeĥ'a, por ke mi pov'u viv'ten'i mi'n kaj mi'a'n famili'o'n kiel profesi'a traduk'ist'o en la ĉeĥ'a literatur'o, kio mi efektiv'e far'iĝ'is en 1960, re'ven'int'e hejm'e'n post preskaŭ du'jar'a rest'ad'o en Prag'o. Sed pri tio mi jam detal'e rakont'is en mi'a ese'o “ Kio'n don'is al mi la ĉeĥ'a literatur'o ”, kiu nun seri'e aper'as en la japan'a du'monat'a revu'o “ La Verd'a Kolomb'o ” kaj kies ĉeĥ'a'n traduk'o'n far'e de Jaroslav žak el'don'is en 1996 KAVA-PECH, okaz'e de la 81a UK en Prag'o.


    Prolet'a Esperant'o-Korespond'ad'o, spec'o de per'esperant'a komun'ist'a gazet'ar-serv'o inter'naci'a, kies Inter'naci'a Centr'o trov'iĝ'is en Berlin'o sam'e kiel IPE, kies sekci'o ĝi est'is.

    Tiu'j'n Jar'o'j'n 1966-76 de Mao Zifu karier'o raz'int'e la barb'o'n mi ok'dek'jar'a beb'as.

    lud'ad'o, en marĉ'o rul'iĝ'i kun pork'ar'o.

    la marĉ'ej'o mi'n delekt'as je fekund'o sur arid'o. legend'o'j redukt'as la lakt'a'n voj'o'n en pupil'o'n.

    port'ant'e peruk'o'n tri'jar'a mi bub'eg'as.

    antaŭ bonz'o'j mi pav'as per la nigr'a'j krud'lini'o'j.

    kaj alopeci'a, mi as de'nask'a bodisatv'o.

    miraĝ'o, mir-ag'o. ĉe ek'tus'o mi'a la patr'o far'as funebr'o'n antaŭ mi'a tomb'o.

    ekart'o el argil'a grund'o aŭ el simi'o mi an'iĝ'as en la animal'o'n.

    se us plant'o! per hatar ’ ilumin'at'a la ĝangal'o. imortel'o en la ĉerk'o granit'a.

    kuŝ'ant'e sur la stal'a'j ost'o'j de pra'patr'o'j mi suĉ'ad'as lakt'o'n del lumbrik'o.

    best'a'j ge'frat'o'j viv'as viv'o'n plant'a'n.

    balon'o, kosm'o'ŝip'o. somnambul'ism'o pov'as port'i hom'o'j'n ekster atmosfer'o'n.

    banjanumi? ĉiz'o'j ’ sen'ig'as al mi branĉ'o'j'n.

    en mask'o el ha labor'it'a la vizaĝ'o!

    mi est'as princ'o ĉiam du'dek'jar'a. la man'o hotas la ter'glob'o'n.

    hom'o'j, palavr'u boks'o'n sur lit'o'j kaj laŭr'o.

    la ikon'o el'kran'as ter'pom'o'j'n kaj bov'aĵ'o'n.

    dam'o'j, knab'in'et'o'j, vi'a'j jup'o'j pajl'a'j iĝ'as or' je du'dek kvar karat'o'j.

    en ni'a regn'o rok'o'j nask'as ŝaf'o'j'n kaj ĉeval'o'j'n.

    ne sur flam'ant'a'j karb'o'j sid'u fremd'a'j prod'o'j kaj paŝt'ist'o'j ; ni'a kaldron'o la ĉiel'o.

    sen'ŝel'ig'ant'e mi'a'j'n ge'fil'o'j'n mi send'as al vi jak'o'j'n pelt'a'j'n.

    advers'ec'o feŭd'o'j'n por talp'a'j labor'ad'o'j.

    sur sabl'o viv'u tomb'o'j. alt'iĝ'o pro post mort'o.

    peon'o'j, kal'o'j sur vilaĝ'a'j man'o'j. fab'o'j danc'as kant'as en la pot'o.

    dis'karn'o, karnaval'o. kred'ig'a plag'o la art'e'far'it'a.

    incident'o'j, mismanavroj. voĉ'o pli rapid'a ol laser'o.

    flag'o mana'o'n ŝut'as. fe'o'j ni kun aer'ventr'o megalit'as sub la tajd'o.

    tomb'o, regal'ej'o. maneken'o'j en ĉifon'o'j.

    peon'o'j reĝ'id'iĝ'as onan'ism'e. for la freŭd'ism'o'n!

    al hero'o'j sur her'o-strat'o'j parad'as brust'ŝvel'e nur herostrat'o'j.

    kolomb'o'j griz'a'j flug'as sur la ŝultr'o'j'n gigant'a'j'n, nur sent'ant'e temperatur'o'n de marmor'o fek'as kaj kver'as pro ufo ne pro am'o.

    petard'o split'as psik'o'j'n, kanon'fajr'o korp'o'j'n.

    rat'o'j blank'a'j nest'as sub la baz'o rub'uj'a. tie por rekrut'i kult'ant'o'j'n aŭ akcel'i nask'ad'o'n ili okaz'ig'as salon'o'n satur'it'a'n de epos'o'j.

    sur her'o-strat'o'j parad'as brust'ŝvel'e nur herostrat'o'j.

    vi'a'j sang'o'j fekund'ig'as ĉi grund'o'n. tie produkt'iĝ'as kaj papav'o kaj papag'o'j.

    sur vi'a'j kap'o'j ter'a'j star'ad'as laŭr'o'j ali'a'j, fer'a'j.

    hortikultur'ik'o import'i unu sem'o'n el'sark'i dek'mil pistil'o'j'n.

    cement'o anstataŭ sabl'o, fajr'o falĉ'o.

    fleg'i ŝos'o'j'n per la kraĉ'o de sang'a'j klaĉ'o'j.

    plant'i amanit'in'o'n sur trunk'o'j kaduk'ig'it'a'j.

    pren'i unu pec'o'n de foli'o por kvin aŭtun'o'j. dek milion'o'j'n da venen'a'j lol'o'j nul'o.

    rid'ad'o. leŭkoplast'iz'i la buŝ'angul'a'j'n muskol'ar'o'j'n.

    la kal'o sur la man'o liv'a est'as la ter'glob'o.

    la river'o la leon'in'o sukub'as virt'ul'o'j'n.

    aliment'o'n la sovaĝ'o gajn'as. kantik'as en la vejn'o flu'aĵ'o'j ruĝ'a kaj sal'a.

    ost'o'j ofer'it'a'j flos'as al tule'o. totem'o, la meandr'o —el'artik'iĝ'o pro la super'ŝarĝ'o, tro da kap'o'j kaj genu'o'j pend'ant'a'j sur la jup'o.

    ŝlim'o de permes'o'j ; arteri'o'skler'oz'o.

    ekhujas la buŝ'o kutim'a orator'i.

    dilu'as hidrore'o incendi'o'n la incens'a'n. brras. le'as.

    elf'o'j ek el la fe'a kalabas'o gap'as : la panace'a kontener'o —skatol'o pand'or'a!

    Afrik'a est'ont'ec'o mal'pli nigr'a

    Re'elekt'iĝ'o de Daniel arap Moi kiel prezid'ant'o de Kenj'o turn'is atent'o'n iomete al kontinent'o, kiu kutim'e trov'as interes'o'n de l ’ ceter'a ( precip'e okcident'a ) mond'o nur pro milit'o'j, skandal'o'j aŭ katastrof'o'j. La normal'a evolu'o de Afrik'o ne spegul'iĝ'as en frap'lini'o'j de l ’ mond'a gazet'ar'o. Tial ebl'e en ali'a'j kontinent'o'j oni preskaŭ ne rimark'is, ke la nigr'a kontinent'o iĝ'is pli kaj pli normal'a laŭ kutim'a'j kriteri'o'j.

    Moi est'as unu el tiu'j ne plu mult'a'j mal'jun'a'j ŝtat'estr'o'j, kiu'j konduk'is si'a'j'n land'o'j'n al tia normal'ec'o. Nun 73-jar'a, sed ankoraŭ kun impon'a statur'o, li reg'is Kenj'o'n dum 19 jar'o'j kaj spit'e al mult'a'j problem'o'j en ne perfekt'e demokrat'a'j elekt'o'j venk'is de'nov'e. Kvankam li'a potenc'o ŝajn'as est'i sen'lim'a, li ne est'as tia despot'o, pri kia'j sufer'is ne mal'mult'a'j ali'a'j afrik'a'j ŝtat'o'j post'koloni'a'j. Jes, ankaŭ en Kenj'o est'as korupt'ec'o, mizer'o, mank'o'j en sub'struktur'o'j, abund'as sen'labor'ec'o kaj krim'o'j. Ali'flank'e la land'o hav'as plur'ism'o'n de parti'o'j, relativ'a'n liber'ec'o'n de ĵurnal'ism'o, kaj leĝ'o preskrib'as reform'i la konstituci'o'n en'e de du jar'o'j.

    Deprim'a'j cifer'o'j

    Kenj'o est'as ekzempl'a por la nun'a afrik'a situaci'o : unu'a'rigard'e oni trov'as konflikt'o'j'n kaj problem'o'j'n, sed du'a'rigard'e oni vid'as normal'ec'o'n, ja evolu'o'n al progres'o kaj prosper'o. Terur'e sang'a'j milit'o'j kaj masakr'o'j okaz'is kaj part'e ankoraŭ okaz'as en Afrik'o ; puĉ'o'j'n, inund'o'j'n, sek'eg'o'j'n, epidemi'o'j'n kaj sen'nombr'a'j'n rifuĝ'int'o'j'n la kontinent'o sufer'eg'as. 600 milion'o'j da afrik'an'o'j konsist'ig'as dek'on'o'n de l ’ mond'a loĝ'ant'ar'o, sed ili kre'as nur mal'pli ol unu el'cent'o'n de l ’ tut'glob'a brutt'a produkt'o. 262 milion'o'j da hom'o'j dev'as viv'ten'i si'n per nur iom pli ol unu uson'a dolar'o tag'e, sed ekster'a'j ŝuld'o'j de ĉiu'j afrik'a'j ŝtat'o'j kun'e akumul'iĝ'is al nun 680 miliard'o'j da german'a'j mark'o'j.

    Deprim'a'j cifer'o'j, kaj tamen la est'ont'o de l ’ kontinent'o ne aper'as nigr'a. Sukces'is pac'a trans'pren'o de potenc'o far'e de nigr'ul'o'j en Sud'afrik'o ; Liberi'o hav'as elekt'it'a'n prezid'ant'o'n, en'land'a milit'o fin'iĝ'is ; sam'e okaz'is en Mozambik'o. Re'pac'iĝ'o en Angol'o, kvankam lam'e, progres'as. Mem'difin'a imperi'estr'o Bokaso en Centrafrik'o kaj buĉ'ist'o Id'i Ami'n en Ugand'o aparten'as al histori'o ; diktator'o'j Siad Barre en Somali'o, Mengistu en Etiopi'o kaj Mobutu en Zairi'o ( nun Kong'o ) est'is de'tron'ig'it'a'j kaj for'pel'it'a'j.

    Ĉie oni elekt'as

    La demokrat'a ŝanĝ'iĝ'o plej'part'e funkci'as. Ĉie oni elekt'as, en mult'a'j land'o'j sen skandal'o'j kaj pro tio ne atent'at'e. Kiu ja interes'iĝ'as pri Benin'o, se ne tem'as ebl'e pri vuduokulto? Sed tiu ŝtat'o hav'is du divers'a'j'n reg'ist'ar'o'j'n dum la pas'int'a'j kvin jar'o'j, sen mal'pac'o. Cert'e, ne ĉie la demokrati'o'j est'as model'a'j, kaj oft'e elekt'o'j nur konfirm'as mal'nov'a'j'n struktur'o'j'n de potenc'o. Tamen baz'a'j element'o'j de politik'o kaj soci'o iĝ'as pli kaj pli demokrat'a'j. Post fin'o de l ’ orient'okcident'a skism'o sekv'e de mal'varm'a milit'o, nun fidel'ec'o al unu aŭ ali'a ideologi'a blok'o ne plu protekt'as mis'far'ul'o'j'n. Uson'o kaj eks'a'j koloni'mastr'o'j ne plu ignor'as mis'uz'o'n de potenc'o, kaj krom'e evolu'help'o ne plu al'ven'as sam'e al bon'ul'o'j kaj mal'bon'ul'o'j kiel antaŭ'e.

    Tio signif'as inter'ali'e, ke afrik'a'j potenc'ul'o'j nun grand'part'e mem dev'as zorg'ad'i pri bon'fart'o de si'a'j civit'an'o'j ; se ne, ili risk'as for'pel'o'n ( vid'u la ekzempl'o'n de Mobutu ). Afrik'o est'as nun dev'ig'at'a, mem respond'ec'i pri si kaj sekv'e liber'ig'as si'n el la propr'a koloni'ism'o intern'a, trans'pren'it'a de la mastr'o'j eŭrop'a'j. Tuj kiam Franci'o anonc'is re'tir'i si'a'j'n soldat'o'j'n el Ebur'bord'o en 1999, prezid'ant'o Bedie tie ek'real'ig'is long'e postul'it'a'n konstituci'a'n reform'o'n. Se ŝtat'estr'o'j vol'as ten'i si'a'n potenc'o'n, ili nun dev'as atent'i la bezon'o'j'n de ĉiu'j civit'an'o'j.

    Fin'o de almoz'o'flu'o

    La dolĉ'a venen'o de evolu'help'a'j almoz'o'j ĉes'is flu'i kaj jen Afrik'o re'memor'as propr'a'j'n fort'o'j'n kaj virt'o'j'n, tiom'e ke UN prognoz'as jam ekonomi'a'n kresk'o'n de kvar ĝis ses el'cent'o'j por la kontinent'o. La okcident'o tamen rest'as skeptik'a, ekzempl'e ĉar en Kong'o fi'reg'as nun ali'a diktator'o, Laŭrent Kabil'a. Sed ĉu oni forges'is, ke Mobutu est'is flat'it'o de Uson'o por help'e de li kontraŭ'star'i komun'ism'o'n? Kabil'a frakas'is kun sub'ten'o de ali'a'j afrik'a'j gvid'ant'o'j la korupt'a'n potenc'o'n de Mobutu ; ne'kontest'ebl'e li est'as ne ver'a demokrat'o kaj sen sufiĉ'a potenc'o. Sed en ali'a'j ŝtat'o'j, Ugand'o kaj Gana'o, la situaci'o ne est'is ali'a, kiam ribel'ul'o Museveni kaj soldat'o Rawlings puĉ'is. Hodiaŭ tiu'j du est'as model'a'j hero'o'j de prosper'o. Daŭr'is dek jar'o'j'n, sed fin'e ili akir'is laŭ'leĝ'ec'o'n per elekt'o'j.

    Cert'e, mult'a'j nov'a'j gvid'ant'o'j pov'as antaŭ'e'n'ir'i nur mal'rapid'e, iu'j fiask'as, ven'os nov'a'j kriz'o'j kaj kolaps'o'j. Aspir'o'j kaj pretend'o'j ne ĉiam rapid'e aŭ tuj plen'um'iĝ'as, kaj mult'a'j ŝtat'o'j afrik'a'j front'as grand'a'j'n defi'o'j'n. Sed kresk'as esper'o, ke ili majstr'os ili'n simil'e kiel en ali'a ( sub ) kontinent'o, Sud'amerik'o, antaŭ'e ankaŭ kriz'o'plen'a, sed nun plej'part'e trankvil'a kaj stabil'a kaj pli'mal'pli prosper'a.

    Stefan MAUL

    <head xml : id= " c3159 " type= " autoro "> de Garbhan MacAoidh head>

    Etiked'ad'o kaj Ver'o Mod'a

    Ĉiu'j indic'o'j konfirm'as, ke ni viv'as nun'temp'e en ĉiam pli rapid'e ŝanĝ'iĝ'ant'a soci'o. Kelk'a'j ŝanĝ'o'j apenaŭ percept'ebl'e en'ŝtel'iĝ'as.

    Irland'o, kie mi loĝ'as, est'is dum long'a temp'o kvazaŭ'koloni'o de Briti'o, kiu trud'is al ĝi si'a'n lingv'o'n kaj kultur'o'n. Kvankam ĝis nun la antikv'a indiĝen'a idiom'o persist'is en mal'riĉ'a'j kaj mal'facil'e ating'ebl'a'j region'o'j, kaj inter naci'ist'o'j kaj entuziasm'ul'o'j pri etn'ism'o, la komerc'a kaj urb'a lingv'o est'is la angl'a. La pli'mult'o da var'o'j est'is import'it'a'j el Angli'o kaj etiked'it'a'j nur'e en la angl'a. Sur'skrib'o'j en ali'a'j fremd'a'j lingv'o'j preskaŭ neniam vid'iĝ'is : efektiv'e la ĉiu'tag'a procez'o de vend'ad'o kaj aĉet'ad'o est'is unu'lingv'a, kio influ'is ĉiu'n aspekt'o'n de la land'a kultur'o. Tamen last'a'temp'e subit'e konstat'ebl'as, ke ni ne plu viv'as en mal'riĉ'a, post'rest'ant'a, tut'e agrikultur'a land'o, izol'it'a de la eŭrop'a kontinent'o, kaj ekonomi'e super'reg'at'a de ni'a'j plej proksim'a'j najbar'o'j aŭ de Uson'o.

    Ni ĵus far'is mal'long'a'n vizit'o'n al la ĉef'urb'o. Sub la griz'a ĉiel'o kaj la vintr'a pluv'o, ĝi aspekt'is kiel la sam'e mal'ord'ig'it'a, mal'pur'a, sed hejm'ec'e simpati'a urb'o de ni'a jun'ec'o. Iom ekzot'ig'is la etos'o'n kelk'a'j japan'a'j turist'o'j, kiu'j, iom strang'e, laŭ'ŝajn'e decid'is pas'ig'i part'o'n de si'a'j feri'o'j en la land'o dum ĝi'a plej mal'agrabl'a sezon'o. Apud grup'o de japan'o'j, ni manĝ'is en mem'serv'a restoraci'o, kie la sur'mur'a'j inform'ŝild'o'j est'is en tri lingv'o'j, nom'e : angl'a, franc'a kaj german'a ; mank'is la japan'a.

    En libr'o'vend'ej'o'j kaj en la ĉef'staci'dom'a ĵurnal'vend'ej'o la en'hav'o de ĉiu sekci'o est'is indik'it'a en la angl'a kaj ( nov'a kutim'o ) en la irland'gael'a, sed ne vid'iĝ'is inform'o'j en lingv'o'j de la eŭrop'a ĉef'land'o. Tamen la plej popular'a kaj tradici'a kaf'ej'o en la urb'o, kiu ankaŭ est'as vend'ej'o de te'o, kaf'o kaj frand'aĵ'o'j, sur'merkat'ig'as si'a'n propr'a'n mark'o'n de luks'a'j pralin'o'j en skatol'o'j etiked'it'a'j en plur'a'j kontinent'a'j lingv'o'j, krom la angl'a kaj la irland'a. La ĉe'est'o de la irland'a sur etiked'o'j de luks'a'j var'o'j spegul'as la fakt'o'n, ke la antikv'a lingv'o nun ĝu'as nov'a'n prestiĝ'o'n inter snob'ism'a'j parvenu'o'j kaj alt'mez'klas'ul'o'j en Irland'o, kiu'j elekt'as send'i si'a'j'n infan'o'j'n al privat'a'j, tut'gael'a'j lern'ej'o'j.

    Tia plur'lingv'ec'a reklam'ad'o, tamen, ne est'as motiv'o por sent'i surpriz'o'n, ĉar la land'o est'as membr'o de la Eŭrop'a Uni'o. Pli mir'ig'is ni'n iu produkt'o, kiu'n ni trov'is pas'int'somer'e, ne en la ĉef'urb'o, sed en ni'a mal'grand'a kamp'ar'a urb'o. Ni intenc'is ekskurs'i aviad'il'e al najbar'a land'o, do aĉet'is, en lok'a vend'ej'o, du tiel nom'at'a'j'n “ vojaĝ'pak'aĵ'o'j'n ” por pov'i dum'vojaĝ'e pur'ig'i la dent'o'j'n. Tem'as pri mal'grand'a plast'a il'uj'o en'hav'ant'a et'a'n mal'munt'ebl'a'n bros'o'n kaj dent'o'past'o'n. Ĝi est'as hejm'land'a produkt'o de la kon'at'a irland'a mark'o FIACLA ( sen'imag'e elekt'it'a vort'o, kies signif'o est'as “ dent'o'j ” ). Krom la nom'o FIACLA, la unu'nur'a'j indik'o'j pres'it'a'j sur la pak'aĵ'o est'is en la ĉeĥ'a kaj slovak'a lingv'o'j, kvankam la produkt'o vend'iĝ'as en irland'a'j butik'o'j al irland'a'j aĉet'ant'o'j. Evident'e, en la okcident'a ekstrem'aĵ'o de la eŭrop'a kontinent'o sent'iĝ'as la efik'o de grav'a'j politik'a'j, ekonomi'a'j kaj demografi'a'j ŝanĝ'o'j, eĉ en for'a orient'o.

    Koncern'e Esperant'o'n, la sol'a ekzempl'o de ( ver'ŝajn'e ne'intenc'a ) reklam'ad'o en la inter'naci'a lingv'o, kiu'n ni rimark'is ĉe ni, est'as elegant'a mod'aĵ'a butik'ar'o nom'at'a Ver'o Mod'a. La babel'tur'o ankoraŭ star'as kaj pli kaj pli vid'iĝ'as.

    JAPANIO

    Plej grand'a deficit'o

    Post bankrot'o de la financ-kompani'o'j Sanyo kaj Bank'o Hokkaidou-Takushoku, kolaps'is ali'a grand'a firma'o : bil-kompani'o Yamaichi. La deficit'o de pli ol tri mil miliard'o'j da en'o'j est'is la plej grand'a en la histori'o de post'milit'a Japani'o.

    Yamaichi jam en 1965 bankrot'is sed per reg'ist'ar'a'j subvenci'o'j re'konstru'iĝ'is. Tamen, por protekt'i si'a'n merkat'o'n, ĝi garanti'is profit'o'j'n al la kompani'o'j, al kiu'j ĝi vend'is akci'o'j'n, eĉ kovr'ant'e deficit'o'n, kiam fal'is akci'o-valor'o'j. Yamaichi do far'is kontraŭ'leĝ'a'n cirkul'ig'o'n de akci'o'j —nom'at'a'n tobaŝi ( salt'o ) —inter si'a'j klient'a'j kompani'o'j.

    Ekzempl'e, Yamaichi vend'is akci'o'j'n al kompani'o A. Kiam la akci'o'j mal'alt'iĝ'is, Yamaichi pet'is al kompani'o B aĉet'i la akci'o'j'n por evit'i deficit'o'n en la kont'libr'o'j de kompani'o A. Post kun'sid'o de akci'ul'o'j de kompani'o A, Yamaichi de'nov'e re'don'is la akci'o'j'n al tiu ĉi kompani'o, sed tiam ĝi dev'is pag'i dank'mon'o'n al kompani'o B. Kiam tiu ĉi sistem'o mis'funkci'is, Yamaichi dev'is mem pag'i la deficit'o'n. La deficit'o, tamen, ne aper'is en la kont'libr'o'j de Yamaichi ; ĝi est'is kaŝ'it'a. Kiam pruv'iĝ'is, ke Yamaichi tiel “ salt'is ” kaj ke la prezid'ant'o mensog'is, la valor'o de ĝi'a'j propr'a'j akci'o'j mal'alt'iĝ'is, kaj la kompani'o bankrot'is.

    Ĉiu'j 7500 dung'it'o'j perd'os si'a'j'n posten'o'j'n. Jun'a'j dung'it'o'j trov'os eventual'e ali'a'j'n posten'o'j'n ; tiu'j hav'ant'a'j pli ol 40 jar'o'j'n plej ver'ŝajn'e ne. La bankrot'o de Yamaichi sekv'as ali'a'j'n, por japan'o'j preskaŭ ne'imag'ebl'a'j'n katastrof'o'j'n : grand'a ter'trem'o en Hanŝin, krim'o'j far'e de la religi'a grup'o Aum, teror'ism'a atak'o kontraŭ japan'a konsul'ej'o en Peru'o, kaj kolaps'o'j de ali'a'j kompani'o'j kaj bank'o'j. Aktual'e sent'as si'n japan'o'j tre mal'sekur'a'j.

    HORI Jasuo

    Serb'a'j elekt'o'j

    Fin'fin'e elekt'iĝ'is nov'a prezid'ant'o de la respublik'o Serbi'o. Mil'a'n Milutinović, reprezent'ant'o de mal'dekstr'a koalici'o kaj antaŭ'a ministr'o de ekster'a'j afer'o'j de Jugoslavi'o, gajn'is preskaŭ 60 % de la voĉ'o'j ; la kandidat'o de dekstr'ul'a parti'o, Vojislav šeŝelj [ ŝeŝelj ] gajn'is 38 %. Voĉ'don'is 51 % de la popol'o, kaj tiel laŭ serb'a leĝ'ar'o, kiu postul'as pli ol 50 % an part'o'pren'ad'o'n en tia'j balot'o'j, valid'is la rezult'o. Antaŭ'a'j prov'o'j elekt'i prezid'ant'o'n fiask'is, ĉar ne est'is ating'it'a sufiĉ'a part'o'pren'o-kvot'o. La elekt'o okaz'is fin'e de decembr'o.

    Jovan NESIć

    <head xml : id= " c3177 " type= " autoro "> de Paul Gubbins head>

    Dom'best'o'j kaj sak'strat'o'j

    Last'a'temp'e ek'lum'is al mi, ke aŭt'o simil'as al dom'best'o. Eĉ pli : ĝi ja est'as dom'best'o. Bon'e, ne ĉiu'j aŭt'o'j : ne tia'j aŭt'o'j, ekzempl'e, aparten'ant'a'j al stink'riĉ'ul'o'j ; aŭt'o'j, kiu'j kiel pantalon'o aŭ ĉemiz'o konstant'e inter'ŝanĝ'iĝ'as kontraŭ mark'o'j pli ŝik'a'j, pli mod'a'j. Aŭt'o'j tia'j ne est'as aŭt'o'j sed nur'a'j rang'o-indik'il'o'j, sam'kiel juvel'o'j, jaĥt'o'j aŭ jet'o'j.

    Pri tia'j vetur'il'o'j mi ne parol'as, sed pri ordinar'a'j aŭt'o'j —vi'a, mi'a —kiu'j'n ni dev'e dorlot'as per plej rafin'it'a'j riĉ'aĵ'o'j de la ter'o kaj kies delikat'a'j'n konstituci'o'j'n ni regul'e kontrol'ig'as ĉe special'ist'o'j. Aŭt'o'j, kiu'j'n ni laŭ'neces'e —kaj kontraŭ neniel bagatel'a'j sum'o'j —kurac'ig'as okaz'e de la sen'nombr'a'j mal'san'o'j, kiu'j'n ili sufer'as. Ĉio'n ĉi ni —foj'e iom grumbl'e —akcept'as, ĉar aŭt'o aparten'as al modern'a viv'o sam'kiel al Esperant'o korelativ'o'j : aŭt'o'j nepr'as por ir'i labor'ej'e'n, ven'ig'i infan'o'j'n lern'ej'e'n, klub'e'n aŭ amik'e'n, butik'um'i aŭ feri'i. Ĝust'e tia'j aŭt'o'j far'iĝ'as famili'an'o'j, esenc'a'j famili'an'o'j, de kiu'j ni depend'as kaj kun kiu'j, vetur'ant'e, ni oft'e pas'ig'as tag'e pli da hor'o'j ol kun pli proksim'a'j parenc'o'j el karn'o kaj ost'o'j.

    Moment'o'n! Ĉu mi jam aŭd'as koler'a'n klav'o-klak'ad'o'n de tiu'j, kiu'j indign'e leter'as al la redakci'o? Kio...? Aŭt'o ne est'as dom'best'o ; oni ne pov'as mezur'i aŭt'o'n kontraŭ kat'o, hund'o, melopsitak'o aŭ gerbil'o ; taks'i aŭt'o'n famili'an'o... skandal'e! Oĉjo Miko kaj praonjo Hortensa —por nenio'n dir'i pri la tut'a bo'ar'o —pli kar'as al mi ol nur'a aŭt'o ( kondiĉ'e, ke ili mal'plen'ig'as mi'a'n manĝ'o'ŝrank'o'n maksimum'e unu foj'o'n jar'e ). Sed fin'fin'e... aŭt'o ne viv'as! Kiu est'as tiu pajac'o, kiu konsider'as aŭt'o'n viv'ant'a?

    Nu, jes. Vi prav'as. Aŭt'o ne viv'as sed —pardon'u mi'n —ĝi hav'as viv'o'n. Almenaŭ mi'a hav'is, ĝis ŝi ( rimark'u la pronom'o'n! ) pere'is, sam'kiel mult'a'j dom'best'o'j, pro trafik-akcident'o, okaz'int'a kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ Krist'nask'o. Kia donac'o : dank'o'n, Nikola'o! Mi neniam plu —mi ĵur'as! —afekt'os cinik'ism'o'n dum la tiel nom'at'a fest'sezon'o. Aŭ ver'dir'e dank'o'n al mi'a fil'o, kiu ŝofor'is kaj vund'is feliĉ'e nenio'n —kaj neniu'n —krom si'a'n mem'estim'o'n. Krunĉ, kraŝ : du sen'atent'a'j sekund'o'j, kaj mi'a fidel'a aŭt'et'o vrak'iĝ'is. Aŭt'et'o, jes... specimen'o de la brit'a mark'o Min'i ; kun'ul'in'et'o, kiu sen'plend'e akompan'is mi'n laŭ divers'a'j voj'o'j de la viv'o dum plen'e 14 jar'o'j, kies mal'jun'a karoseri'o kaŝ'is ankoraŭ jun'a'n kor'o'n, kaj kiu sen'dub'e est'us akompan'ont'a mi'n dum pli'a'j 14 jar'o'j. Tiom da jar'o'j... kaj mi'a fil'o posed'is stir-permes'il'o'n —kia ironi'o! —dum nur tiom da tag'o'j.

    Plor'ind'a afer'o, kiu —je mi'a surpriz'o —sam'e efik'is sur mi'n kiel la for'pas'o antaŭ plur'a'j jar'o'j de tre am'at'a, tre am'ant'a kat'o ; for'pas'o, kiu malgraŭ la bon'ven'a invad'o de kvar post'e'ul'o'j, ne'kred'ebl'e tru'ig'is la viv'o'n. Ĉiam, kiam mi preter'pas'as la veterinar'ej'o'n, kie la kat'o en mi'a'j brak'o'j mort'is, mi emoci'iĝ'as... kaj sam'e —ja stult'e, ebl'e vi prav'as —mi emoci'iĝ'is pro la ĵus'a for'pas'o de mi'a aŭt'o. Kvar'pied'ul'o, kvar'rad'ul'o... famili'an'o'j ambaŭ. Jes... mi rajt'as plor'et'i.

    Mi ĝu'is kun mi'a aŭt'et'o apart'a'n rilat'o'n. Apart'a'n rilat'o'n, ĉar ŝi —aŭ ni, mi ver'e ne sci'as —amuz'is kaj plezur'ig'is hom'o'j'n. Oni ne vol'as akcept'i, ke sufiĉ'e prosper'a mez'aĝ'ul'o kia mi prefer'u idiosinkrazi'a'n, impertinent'a'n aŭt'et'o'n ol rul'iĝ'ant'a'n superlativ'o'n : plej'rapid'a'n, plej'komfort'a'n, plej'potenc'a'n ( kaj plej'vor'em'a'n ). Abund'as tia'j aŭt'eg'o'j : anonim'a'j mark'o'j por anonim'a'j person'o'j ; aŭ, kia aŭt'o, tia hom'o. Sed mi'a aŭt'et'o, pro si'a mal'grand'ec'o, el'star'is ; ŝi rid'et'ig'is, sam'temp'e pens'ig'is ( sen'dub'e help'is tuj vid'ebl'a Esperant'o-banderol'o ) ; per mi'a mal'nov'a, mal'grand'a aŭt'et'o mi defi'is la mond'o'n : Jes, mi posed'as aŭt'o'n... sed tia sufiĉ'as! Pri vi'a konsum'ism'o mi fajf'eg'as!

    Mi'a aŭt'et'o kaj mi... ni kompren'is unu la ali'a'n. Ni ambaŭ sci'is, kiam unu el ni mis'humor'is. Kiel dom'best'o, kiel kat'o, ŝi foj'e graŭl'et'is sed ĝeneral'e ronron'is ; plaĉ'is al ŝi, kiam mi dres'is, kares'is ŝi'n. Kiel dom'best'o, ŝi divid'is kun mi sekret'o'j'n, fidel'e respekt'is konfidenc'o'j'n. Kaj pas'int'jar'e, rekompenc'e, mi vetur'is kun ŝi ekster'land'e'n... trans'mar'e'n, el Briti'o Franci'o'n ; fakt'e, al kastel'o Greziljono. Tie de'nov'e ŝi el'star'is el inter la pli grand'a'j, anonim'a'j kuz'o'j ; mark'o Min'i sufiĉ'e mal'oft'as en Franci'o ; kap'o'j turn'iĝ'is, kiam ni preter'pas'is —ni eĉ halt'ig'is tradici'a'n franc'a'n bul'o-lud'o'n ; la lud'ant'o'j admir'e, ne'kred'em'e, man'sving'is, sen'dub'e dir'ant'e al si, kio'n ili jam fund'e sci'as : “ Ho! Angl'o'j! Klap'o mank'as... jes! ” Eĉ se mi est'us tra'vetur'int'a Franci'o'n per grandioz'a Rolzrojc, mi ne al'tir'us al mi —ni —tiom da atent'o, interes'o kaj koment'o'j.

    Sed ĉio ĉi aparten'as al la pas'int'ec'o. Mi dub'as, ĉu mi'a 14-jar'a konfidenc'ul'in'o operaci'iĝ'os. La asekur'o-kompani'o plej ver'ŝajn'e rifuz'os en'hospital'ig'i ŝi'n, argument'ant'e, ke tia mal'nov'a aŭt'o valor'as nur ( tiel! ) 400 brit'a'j'n pund'o'j'n, dum la ripar'o'j kost'os pli ol du'obl'a'n sum'o'n, ĉirkaŭ mil. Ŝajn'as, ke mi'a aŭt'et'o en'ir'is sak'strat'o'n. Mi dir'is al mi, ke mi ne akir'os nov'a'n. Mi pov'as sen'aŭt'e viv'i. Mi far'iĝ'os pli san'a, iomete mal'dik'iĝ'os. Mi hav'as pli da mon'o por... nu... kio?

    Ali'flank'e... ĉu ne plu ek'febr'i pro la unik'a, muzik'a ek'ror'o de ĵus start'int'a Min'i-motor'o? Ĉu ne plu ĉe dezert'a'j, kamp'ar'a'j voj'o'j foj'e “ brul'ig'i kaŭĉuk'o'n ” kaj iomete —jes, ja, eĉ per Min'i —ŝumaĥerumi? Ĉu ne plu, supr'e'n'ir'ant'e, lukt'eg'i kun rapid'um'ar'o kaj gas'pedal'o por melk'i ĝis plej'last'a pov'er'o et'a'n, muĝ'ant'a'n motor'o'n? Ho, vi kompat'ind'ul'o'j, kiu'j neniam en'am'iĝ'is en mark'o'n Min'i! Vi ne kompren'as, kio est'as ŝofor'i. Kaj diabl'e! Kontraŭ kvar, kvin mil pund'o'j... iel mi pov'us kun'skrap'i... mi pov'us aĉet'i brokant'a'n “ Mini Cooper ”... motor'o pli potenc'a, mark'o pur'ras'a. Jes... se tiu'n “ Cooper ” mi re'ten'us dum pli'a'j 14 jar'o'j, tiam ĝi far'iĝ'us rar'a valor'aĵ'o : baldaŭ —idiot'e —oni ĉes'os konstru'i “ Min'i ”-ojn. Rest'us inter'temp'e, tamen, unu'sol'a problem'o : kiel for'ig'i de la stir'il'o la gras'a'j'n palp'il'o'j'n de aŭt'o-detru'em'a fil'o?

    LITOVIO

    Sin'mort'ig'o de sub'skrib'int'o

    Mort'paf'is si'n la plej jun'a sub'skrib'int'o de la Akt'o pri Re'star'ig'o de Sen'depend'a Litovi'o kaj organiz'int'o de la re'konstru'a mov'ad'o Sajudis. Gintaras Ramonas, 35-jar'aĝ'a, deput'it'o de la tiam'a Super'a Konsili'o, sub'skrib'is la akt'o'n en 1990 kaj tiel kun'e lanĉ'is sen'depend'a'n Litovi'o'n.

    Tamen post ĉes'o de si'a deput'it'ec'o, malgraŭ kler'ec'o kaj organiz'ist'a'j kapabl'o'j, Ramonas ne trov'is dec'a'n labor'o'n. La tag'o'n de si'a mort'o li prov'is prezent'i dokument'o'j'n por hav'ig'i al si posten'o'n de distrikt'a administr'ant'o. La dokument'o'j'n oni rifuz'is pro mank'o de san'o-atest'il'o kaj aŭtobiografi'o. Tamen tio ne obstakl'is jam la sekv'ant'a'n tag'o'n publik'ig'i nekrolog'o'n, en kiu sen'erar'e est'is nom'it'a'j ĉiu'j etap'o'j de li'a viv'o.

    Ramonas, laŭ raport'o'j, est'is mal'kaŝ'a, rekt'a kaj honest'a hom'o —ebl'e tro honest'a por la nun'a Litovi'o. Kelk'a'j sub'skrib'int'o'j jam implik'iĝ'is en skandal'o'j : eks'a vic-ĉef'ministr'o gvid'as kompani'o'n, kiu prov'as kaŝ'i impost'o'j'n ; eks'a ministr'o pri defend'o sid'as en arest'ej'o kaj atend'as proces'o'n pro grand'skal'a fraŭd'ad'o. Tamen tiu, kiu labor'ant'e en la parlament'o met'is valut'o'n ne en la poŝ'o'n sed en la kor'o'n, ne trov'as lok'o'n en la nun'a Litovi'o.

    Ĉe la tomb'o de Ramonas pent'o'far'is eks'a'j koleg'o'j, nun'temp'e alt'rang'ul'o'j en divers'a'j ministr'ej'o'j... tamen tro mal'fru'e ven'is la konsol'a'j vort'o'j. La amik'a man'o ne est'is ĝust'a'temp'e etend'it'a.

    Antanas GRINCEVIćUS

    LITOVIO

    Man'et'o de just'ec'o

    Post eksplod'o en la litov'a ĉef'urb'o Viln'i'us la polic'o est'is anonim'e inform'it'a, ke respond'ec'as krim'ul'o kon'at'a sub la kaŝ'nom'o Man'et'o, jam al'vok'it'a antaŭ tribunal'o'n pro kontraŭ'leĝ'a posed'o de eksplod'aĵ'o'j kaj arm'il'o'j. La polic'o ir'is al la loĝ'ej'o de Man'et'o, kiu ne est'is hejm'e. Li'a edz'in'o, tamen, dir'is, ke ŝi'a edz'o est'as membr'o de Sejmo, la litov'a parlament'o, kaj ke la polic'o ne rajt'as tra'serĉ'i la loĝ'ej'o'n. Ĉar ne est'is pruv'o, ke la for'est'ant'a edz'o est'as parlament'an'o, la polic'o kun permes'o de la edz'in'o tra'serĉ'is la loĝ'ej'o'n.

    Evident'iĝ'is post'e, ke Man'et'o ja est'as parlament'an'o : eĉ alt'rang'a'j polic'ist'o'j tio'n ne sci'is. Li'a ver'a nom'o est'as Algirdas Petrusevićius, an'o de la reg'ant'a konservativ'a parti'o. Pri la afer'o dev'is raport'i en Sejmo divers'a'j ministr'o'j. La konklud'o est'is, ke, ĉar la unu'a'j inform'o'j est'is anonim'a'j, la polic'o ne rajt'is tra'serĉ'i la loĝ'ej'o'n. Du polic'an'o'j dev'is demisi'i, ali'a'j ricev'is publik'a'n riproĉ'o'n kun'e kun la prokuror'o sankci'int'a la tra'serĉ'ad'o'n.

    Bon'e est'as, ke Sejmo tiel re'ag'is al leĝ'o-delikt'o'j. Tamen post'e oni raport'is el la urb'o Ukmerge, ke sur'baz'e de anonim'a inform'o tri frat'o'j est'is arest'it'a'j pro murd'o de entrepren'ist'o. La frat'o'j'n oni tortur'is kaj, por mal'fort'ig'i ili'a'n vol'o'n, trud'is al ili fi'drog'o'j'n. Post'e oni trov'is la ver'a'j'n murd'int'o'j'n. Tiam silent'is membr'o'j de Sejmo. Ŝajn'as, ke en Litovi'o, por protekt'i si'a'j'n rajt'o'j'n, oni dev'as elekt'iĝ'i parlament'an'o.

    Antanas GRINCEVIćIUS / PG

    NORD-IRLANDO

    Mis'aŭgur'a nov'a jar'o

    En Nord-Irland'o mis'aŭgur'e komenc'iĝ'is 1998. Post plur'monat'a batal'halt'o, pli-mal'pli observ'at'a de ambaŭ flank'o'j, la teror'ism'a'j organiz'aĵ'o'j re'komenc'is si'a'n aktiv'ec'o'n. Fin'e de decembr'o du hom'o'j est'is murd'it'a'j : respublik'an'a katolik'a eks'mal'liber'ul'o, el'las'it'a post long'a prizon'a pun'o, kaj la “ lojal'ist'a ” 1 mal'liber'ul'o Billy Wright [ bili rajt ], en'karcer'ig'it'a pro teror'ism'o kaj mort'ig'it'a en la prizon'o Maze [ mejz ], supoz'ebl'e de respublik'an'a'j kun'mal'liber'ul'o'j. Sam'temp'e ar'o da respublik'an'o'j eskap'is el la prizon'o.

    La ĉef'o de la Ulster'a Uni'ist'a Parti'o, David Trimble [ dejvid trimbl ], esprim'is fort'a'n indign'o'n pri la murd'o de Wright, kaj postul'is, ke eks'iĝ'u pro ne'kompetent'ec'o la brit'a ministr'o respond'ec'a pri nord'irland'a'j afer'o'j.

    Grand'eg'a hom'amas'o ĉe'est'is la en'tomb'ig'o'n de Wright en li'a hejm'urb'o, kie laŭ'raport'e lojal'ism'a'j organiz'aĵ'o'j dev'ig'is la vend'ej'o'j'n kaj komerc'a'j'n entrepren'o'j'n rest'i ferm'it'a'j dum la funebr'aĵ'o'j, por indik'i respekt'o'n al la murd'it'a teror'ist'o kaj li'a famili'o. Rimark'ind'a est'as la observ'ebl'a fakt'o, ke la pli'mult'o de la ĉe'est'ant'o'j est'is normal'a'j protest'ant'a'j loĝ'ant'o'j ( pri'skrib'it'a'j de katolik'a ĵurnal'ist'in'o kiel “ ordinar'a'j dec'a'j hom'o'j ” ), kiu'j supoz'ebl'e ne apog'as teror'ism'o'n.

    Venĝ'o

    Ne prokrast'iĝ'is la venĝ'o de la lojal'ist'o'j. Unu el ili'a'j arm'it'a'j organiz'aĵ'o'j atak'is klient'o'j'n, kiu'j fest'is la nov'jar'o'n en drink'ej'o aparten'ant'a al katolik'a propriet'ul'o, mort'ig'ant'e unu kaj vund'ant'e kvin ali'a'j'n. Iu'j ( laŭ'ŝajn'e respublik'an'o'j ) reprezali'e las'is en publik'a lok'o aŭt'o'n plen'a'n de eksplod'aĵ'o'j, kiu'n post'e sekur'e eksplod'ig'is kontraŭ'bomb'a taĉment'o.

    Sekv'e, pro'parol'ant'o'j de lojal'ist'a'j mal'liber'ul'o'j deklar'is, ke ili ne plu sub'ten'os la aktual'a'n por'pac'a'n iniciat'o'n. Tio grav'as, ĉar la kvazaŭ'milit'ist'a'j organiz'aĵ'o'j en Nord-Irland'o, kun si'a'j politik'a'j al'o'j, kaj eĉ kun si'a'j membr'o'j en mal'liber'ej'o, est'as ekster'ordinar'e influ'hav'a'j kaj konsist'ig'as potenc'a'n fort'o'n en la nord'irland'a soci'o. La lojal'ism'a'j mal'liber'ul'o'j kaj ili'a'j simpati'ant'o'j precip'e koler'as, ĉar la reg'ist'ar'o en la Respublik'o antaŭ la krist'nask'a'j feri'o'j liber'ig'is plur'a'j'n naci'ism'a'j'n mal'liber'ul'o'j'n el sud'irland'a'j prizon'o'j, dum la brit'a reg'ist'ar'o el'las'is neniu'n el ili'a'j kamarad'o'j.

    1. La tiel nom'at'a'j lojal'ist'o'j pretend'as defend'i protest'ant'ism'o'n kaj la uni'o'n de Briti'o kaj Nord-Irland'o kontraŭ la irland'a'j naci'ist'a'j respublik'an'o'j ( precip'e aŭ tut'e lig'at'a'j al la katolik'a komun'um'o ), kiu'j cel'as unu'iĝ'o'n de la 32 graf'land'o'j de la irland'a insul'o.

    IRL.

    Rakont'o'j pri la antikv'a Esperant'uj'o

    Parol'ant'o'j de etn'a'j lingv'o'j, kies histori'o est'as long'a, pov'as liber'e kaj abund'e ĉerp'i el la profund'a put'o de legend'o'j, tradici'o'j, epope'o'j kaj epos'o'j. Kompren'ebl'e, al la modern'a lingv'o Esperant'o, kiu pas'int'jar'e ating'is nur si'a'n dek'unu'a'n jar'dek'o'n de ekzist'o, mank'as tia riĉ'a kultur'a hered'aĵ'o. Gratul'ind'a'j est'as original'a'j verk'ist'o'j kiel Abel Montagut, kiu'j prov'as plen'ig'i tiu'n vaku'o'n. Eĉ la bizar'a invent'o de “ mez'epok'a ” Esperant'o est'as pli'a atest'aĵ'o pri dezir'o pli'larĝ'ig'i ni'a'n kultur'a'n gam'o'n. Ĉar ĝi ne hav'as ver'a'j'n propr'a'j'n radik'o'j'n, tia “ fals'a folklor'o ” em'as imit'i kutim'o'j'n de ver'a folklor'o. Ekzempl'e, karakteriz'a'j trajt'o'j de la last'a est'as konstant'a ripet'ad'o de tem'o'j kaj fraz'o'j, anakronism'o, super'hom'a'j est'aĵ'o'j ( gigant'o'j, fe'in'o'j, sorĉ'ist'o'j ), magi'o, ktp.

    La rakont'o'j en la modest'a libr'et'o ĉi tie recenz'at'a ja montr'as tiu'j'n trajt'o'j'n, sed la trakt'ad'o kaj la intenc'o de la aŭtor'o Doko ( David K. Jordan [ déjvid kej ĝórden ] el Kaliforni'o ) est'as mult'e mal'pli serioz'a'j ol tiu'j de, ni dir'u, Brendan Clark kaj Montagut, kiu'j aŭdac'is verk'i esperant'a'j'n epope'o'j'n baz'it'a'j'n sur antikv'a ali'lingv'a mit'ologi'o.

    Evident'e la cel'o de Dok'o est'as mal'pli ambici'a, nom'e : amuz'i la leg'ant'o'j'n aŭ aŭskult'ant'o'j'n per absurd'a'j rakont'o'j, iom simil'a'j al la “ Fabel'o'j de la Verd'a Pig'o ” ( L. Beaucaire [ bokér ] ) sed tut'e mal'simil'a'j al la grav'a verk'o ( laŭ Auld ) “ Poem'o de Utnao ”. Kiel Beaucaire, Doko mal'pi'e ŝerc'as pri la verk'ar'o de Zamenhof, la Fundament'o, la afiks'o'j, ĉapel'o'j, la esperant'ist'ar'o kaj pri ĉio, kio rilat'as al “ ni'a kar'a lingv'o ”. Li'a lingv'aĵ'o est'as simpl'a. Abund'as vort'lud'o'j ( ekzempl'e, iu fest'lud'o kon'at'a en angl'e'parol'ant'a'j land'o'j kiel “ ĉin'a'j flustr'o'j ” ), kvankam kelk'a'j ŝerc'o'j est'as iom febl'a'j.

    En la En'konduk'o la aŭtor'o rimark'ig'as, ke “ kelk'a'j argument'as, ke folklor'a'j rakont'o'j ja mal'taŭg'as por infan'o'j ”. Sen'dub'e, rakont'o'j por et'ul'o'j mal'oft'e alud'as ( kiel ĉi tiu'j ) al mal'ĉast'ej'o'j kaj klister'o'j. Krom tia'j mild'a'j krud'aĵ'o'j, la leg'ant'o'j konstern'iĝ'e konstat'os, ke la soci'o en la antikv'a Esperant'uj'o, mal'sam'e al la hodiaŭ'a, est'is kruel'a kaj ( mal'pac'e ) batal'em'a. Do, kvankam ne tut'e taŭg'a'j por infan'o'j, la legend'o'j de Dok'o supoz'ebl'e cel'as ne tro mal'naiv'a'j'n kaj ne tro adolt'ec'a'j'n hom'o'j'n kun sufiĉ'e da sci'o por aprez'i oblikv'a'j'n mal'serioz'a'j'n referenc'o'j'n al Esperant'a literatur'o ( ekzempl'e, verk'o'j de Zamenhof kaj Szathmári ) kaj al la histori'o de la plan'lingv'o'j ( Volapuk'o, Id'o, Loglan ). Parentez'e, pri la last'a : kiu rajt'us protest'i, ke lingv'o invent'it'a en 1975 ne pov'us est'i parol'at'a “ antaŭ mult'a'j jar'cent'o'j kiam okazemis afer'o'j mir'ind'a'j ”?

    Resum'e : ne tut'e bagatel'a stang'o'bombon'o por mal'pez'ig'i stud'rond'o'j'n, vek'i dorm'ant'o'j'n kaj gaj'ig'i amuz'vesper'o'j'n. Pli'e, ĝi ebl'e help'os parker'ig'i kelk'a'j'n esperant'a'j'n regul'o'j'n ( aŭ ebl'e ne ). Ceter'e, se la verk'o est'as mal'long'a, kompens'as la long'ec'o de la titol'o.

    Garbhan MACAOIDH

  • Doko ( David K. Jordan ) : Rakont'o'j pra'patr'a'j pri ni'a land'o antaŭ mult'a'j jar'cent'o'j kiam okazemis afer'o'j mir'ind'a'j. Eld. Bero, Berkeley, 1996. 72 paĝ'o'j vinkt'it'a'j. ISBN 1-882251-13-X. Prez'o ĉe FEL : 210 BEF.
  • Albani'o post la tumult'o'j

    La tragik'a'j event'o'j de la printemp'o de 1997 ne nur kaŭz'is la mort'o'n de kelk'mil'o'j da hom'o'j, ankaŭ la ekonomi'o sufer'is mult'e. Dum kelk'a'j jar'o'j post 1990 oni konstat'is konstant'a'n kresk'o'n kaj pli'bon'iĝ'o'n de la viv'nivel'o de la loĝ'ant'ar'o. Unu'a'foj'e ebl'is ŝanĝ'i la alban'a'n mon'o'n al fort'a'j valut'o'j, la merkat'a ekonomi'o dis'vast'iĝ'is en ĉiu'j ĉel'o'j de la produkt'ad'o kaj la soci'a viv'o, la proviz'ad'o per nutr'aĵ'o'j, vest'aĵ'o'j kaj ĉiu'tag'aĵ'o'j not'ind'e pli'bon'iĝ'is, kaj alban'o'j post long'jar'a izol'iĝ'o eĉ pov'is ĝu'i feri'ad'o'n ekster'land'e. La sekv'a'j statistik'o'j montr'as la evolu'o'n.

    Bardhyl MEZINI

    En kadr'o aŭ blank'o sur nigr'o

    Per LETS aŭ SIL ĉiu el ni est'as riĉ'a!

    LETS est'as mal'long'ig'o de la angl'a'lingv'a “ local exchange and trading system ”, lok'a inter'ŝanĝ'a kaj komerc'a sistem'o. Esperant'e oni uz'as SIL ( sistem'o pri inter'ŝanĝ'o'j lok'a'j ).

    La princip'o est'as ke grup'o'j inter si liver'as serv'o'j'n. La liver'o'n oni ne kompens'as per mon'o, sed per liver'o de ali'a serv'o. Ekzempl'e, A est'as ofic'ist'o kaj help'as al B pri administr'a afer'o. B pri'zorg'as la ĝarden'o'n de C, kiu si'a'vic'e help'as la fil'o'n de A en prepar'o de ekzamen'o. Ne cirkul'as ver'a mon'o, sed la valor'o de la serv'o'j est'as en'kont'ig'it'a per iu fikci'a valut'o.

    Tia'j grup'o'j est'as lok'a'j, do izol'it'a'j. Por hav'ig'i al ili pli da ( inter'naci'a'j ) kontakt'o'j kaj por stimul'i rilat'o'j'n kun la Esperant'o-mov'ad'o, inter 16-25a de juli'o ( antaŭ la UK ) okaz'os kelk'a'j stud'o'tag'o'j en la region'o de Montpellier.

    Inform'o'j hav'ebl'as de René Ballaguy, 12 ru'e du Cdt Cousteau, F-95000 Boisemont, telefon'o kaj faks'o + 33 134 42 30 27, ret'e

    xml : lang= " zxx "> ren'e. ballaguy@hol. fr
    .

    RR

    IRLANDO

    Origin'o de la hom'ar'o

    Per mult'disciplin'a'j stud'o'j oni pen'as solv'i la enigm'o'n : de kie la hom'ar'o?

    Grup'o da fak'ul'o'j ĉe la universitat'o Trinity College, Dublin'o, Irland'o, estr'at'a de profesor'o'j Michael Herity [ majkl heriti ], Patrick Wallace [ patrik ŭalas ] kaj David McConnell [ dejvid makonl ], lanĉ'is ambici'eg'a'n projekt'o'n. Tem'as pri ne mal'pli ol prov'o spur'i unu'e la pra'ge'patr'o'j'n de la irland'an'o'j, kaj sekv'e, de la hom'ar'o. Kun'labor'os akademi'an'o'j el la Irland'a Respublik'o kaj el Nord-Irland'o, kaj uz'iĝ'os ĉiu'j scienc'a'j rimed'o'j :

    arkeologi'a'j, histori'a'j, lingv'ist'ik'a'j, etn'ologi'a'j, fizik'a'j kaj genetik'a'j —precip'e esplor'ad'o de DNA ( deoksi'rib'o'nukle'a acid'o )-ĉen'o'j kaj de hazard'a'j mutaci'a'j fenomen'o'j ĉe individu'o'j kaj komun'um'o'j.

    La kavan'an'a'j post'e'ul'o'j

    Jam kelk'a'j el la fru'a'j konstat'o'j kaj hipotez'o'j de la team'o est'as pri'pens'ind'a'j. Ekzempl'e, la loĝ'ant'o'j de graf'land'o Offaly [ ofali ] ( gael'e : Uíbh Fháilí ) en mez'a Irland'o hav'as karakteriz'a'n form'o'n de makzel'o, kiu'n la esplor'ist'o'j sukces'is ĝis-spur'i al angl'a kanal'konstru'ist'o, kiu labor'is antaŭ du jar'cent'o'j en tiu region'o.

    Ali'a ekzempl'o rilat'as al la popol'o de Cavan [ kavan ], unu el la apud'land'lim'a'j graf'land'o'j en la nord'o de la Respublik'o. Laŭ'ŝajn'e, la kavan'an'o'j est'as la plej homogen'a'j post'e'ul'o'j de la origin'a'j irland'an'o'j ( gael'o'j ). Kvankam ili antaŭ'long'e ĉes'is uz'i la irland'a'n kiel ĉiu'tag'a'n lingv'o'n, la folklor'o kaj tradici'o'j de tiu region'o konserv'as antikv'a'j'n antaŭ'krist'an'a'j'n rest'aĵ'o'j'n.

    Ĉu bohemi'a de'ven'o?

    Pli'e, oni konstat'is, ke inter la loĝ'ant'o'j de Connaught [ konot ] ( irland'e : Connacht ), en nord'okcident'a Irland'o, montr'iĝ'as ekster'ordinar'e oft'a ĉe'est'o ( 20 % ) de la gen'o, kiu kondiĉ'as la trans'don'o'n de mal'pli oft'a form'o de la mal'san'o cist'a fibr'oz'o. ( La tut'irland'a oft'ec'o est'as la jam sufiĉ'e grav'a 8 %. ) Nur unu lok'o en Eŭrop'o montr'as iom simil'e alt'a'n el'cent'o'n kiel tiu de Connaught, nom'e, region'o ĉirkaŭ Prag'o, Ĉeĥi'o.

    Oni supoz'as, ke la radik'a ras'o de la hodiaŭ'a'j indiĝen'a'j irland'an'o'j de'ven'as de hom'o'j, kiu'j migr'is de Bohemi'o laŭ la river'o Vltava / Elb'e, tra la teritori'o'j de la nun'a'j

    Germani'o, Dan'land'o kaj Skot'land'o, ĝis Irland'o. Kompren'ebl'e, “ pur'a'j ” ras'o'j ne ekzist'as en Eŭrop'o, kaj plur'foj'e Irland'o est'is invad'it'a kaj koloni'it'a de divers'a'j popol'a'j “ ond'o'j ”, sed mult'e mal'pli ol okaz'is en la kontinent'a Eŭrop'o, kiu sufer'is de konstant'a'j demografi'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j. Tio apenaŭ pov'us est'i la spert'o de tiu izol'it'a insul'o ĉe la okcident'a ekstrem'aĵ'o de Eŭrop'o. La grup'o'j da norman'a'j kaj normand'a'j invad'int'o'j, kiu'j ating'is Irland'o'n, est'is mal'grand'a'j, kaj la pli mult'nombr'a'j angl'o'j ne kutim'is inter'edz'iĝ'i kun la irland'an'o'j.

    Pli spekulativ'a hipotez'o sugest'as, ke la for'a'j pra'patr'o'j de la irland'an'o'j ebl'e est'is parenc'o'j de la pra'berber'o'j ( ne la hodiaŭ'a'j berber'o'j ). Ĉiu'okaz'e, ŝajn'as evident'e, ke la relativ'e marĝen'a situ'o kaj la histori'o de Irland'o ig'as ĝi'n apart'e taŭg'a mikrokosm'o por esplor'i la origin'o'n de la hom'ar'o.

    Garban MACAOIDH

    ARKEOLOGIO

    Enigm'o de trans la glaci'a epok'o

    Sekret'o'j de antaŭ 74 000 jar'o'j trov'iĝ'as en la Lup'a Grot'o

    Ĉu pov'as rest'i sign'o'j pri hom'a loĝ'ad'o de antaŭ 100 000 jar'o'j, se la loĝ'ej'o'n post'e, dum dek'mil'o'j da jar'o'j, kovr'is glaci'o dik'a je kelk'a'j kil'o'metr'o'j? Ĝis antaŭ ne'long'e, ĉiu kon'ant'o de pra'histori'a'j epok'o'j en Finn'land'o respond'is per firm'a ne'o : Ne ebl'as, la glaci'a epok'o ĉio'n dis'plug'is, renvers'is aŭ for'port'is. En oktobr'o 1997, la unu'a'n foj'o'n, oni aŭd'is serioz'a'n arkeolog'o'n asert'i, ke pruv'o'j tamen pov'is rest'i.

    Dum la last'a glaci'a epok'o la tut'a'n nord'o'n de Eŭrop'o, sur are'o de 6 000 000 da kvadrat'a'j kil'o'metr'o'j, teg'is glaci'a tavol'eg'o. La glaci'o puŝ'iĝ'is antaŭ'e'n fos'ant'e la mol'a'n grund'o'n, dis'muel'ant'e kaj ŝlif'ant'e la baz'a'n rok'o'n, ŝov'ant'e kaj amas'ig'ant'e antaŭ si mont'o'j'n da gruz'o kaj land'vast'o'j'n da sabl'o kaj argil'o. Kiam la glaci'o iom post iom re'tir'iĝ'is, la kataklism'a'j'n teren'ŝanĝ'o'j'n fin'polur'is rapid'flu'a'j river'eg'o'j de degel'a akv'o. La glaci'a epok'o fin'iĝ'is en la nord'o antaŭ 10 000 jar'o'j, sed ankoraŭ hodiaŭ oni sent'as efik'o'j'n de la pez'a glaci'eg'o : La ter'nivel'o ĉirkaŭ la nord'a ekstrem'o de la Balt'a Mar'o plu alt'iĝ'as preskaŭ unu metr'o'n en jar'cent'o, dum la elast'a ter'krust'o mal'rapid'e si'n lev'as post la ŝarĝ'eg'o.

    Arkeolog'o'j de la Ŝtat'a Muze'o de Finn'land'o pas'int'jar'e esplor'is grot'o'n en Karijoki, proksim'e al la Botni'a Golf'o. La grot'o'n Susiluola ( “ Lup'a Grot'o ” ) jam long'e kon'is la lok'an'o'j, sed nur pas'int'jar'e ili sukces'is al'tir'i scienc'ist'o'j'n serioz'e okup'iĝ'i pri la formaci'o. Pri'fos'ad'o en la grot'o mal'kovr'is cent'o'n da tajl'it'a'j ŝton'a'j objekt'o'j. Est'is frap'il'o'j, split'o'j kaj ŝton'kern'o'j, ĝust'e tia'j, kia'j'n est'ig'is ŝton'epok'a hom'o pri'labor'ant'a si'a'j'n il'o'j'n. Ĉiu'j trov'iĝ'is en ter'tavol'o, kiu cert'e form'iĝ'is antaŭ la last'a glaci'a epok'o kaj est'as do almenaŭ 74 000 jar'o'j'n aĝ'a.

    Tem'as ne pri Homo sapiens

    Kiu'j est'is la pra'loĝ'ant'o'j de la nord'a grot'o? Evident'e ne la modern'a hom'o, sed ali'a speci'o post'e tut'e mal'aper'int'a. La labor'aĵ'o'j simil'as al la bord'o'ŝton'a kultur'o, kiu'n karakteriz'as il'o'j frap'e tajl'it'a'j el rond'a'j ŝton'o'j. La plej proksim'a'j trov'ej'o'j de sam'tip'a'j objekt'o'j est'as Oberhessen en Germani'o kaj Clacton-on-Sea en Briti'o. Tiu'j'n oni lig'is al iu speci'o pra'hom'a, ebl'e Homo heidelbergensis.

    La pri'fos'ad'o est'as nun por'temp'e fin'it'a, kaj la grot'o'n ferm'as ŝtal'a krad'o. La arkeolog'o'j vol'as bar'i la en'ir'o'n al ne'invit'it'o'j, ĉar la grot'a fund'o est'as detal'e esplor'ot'a kaj analiz'ot'a dum la ven'ont'a'j jar'o'j. En'rok'a'j kav'aĵ'o'j est'as tre mal'oft'a'j en la mal'mol'a granit'a rokok'rust'o de Finn'land'o, kaj eĉ sen la paleolitik'a'j hom'far'aĵ'o'j la grot'o al'log'us sci'vol'ul'o'j'n.

    Oni pov'as akcept'i la ebl'ec'o'n de konserv'iĝ'o, en ŝirm'it'a grot'o, tra la 60 000-jar'a glaci'a period'o, sed rest'as mult'a'j enigm'o'j. La nord'a klimat'o, en la Eem-period'o antaŭ la last'a glaci'a epok'o, est'is je tri grad'o'j pli varm'a ol nun. Sed ĉu tio sufiĉ'is por tut'jar'a loĝ'ad'o de hom'simil'a'j ul'o'j, kiu'j laŭ la ĝis'nun'a'j konjekt'o'j ne sci'is far'i vest'aĵ'o'j'n? Krom'e, en tiu period'o la Lup'a Grot'o trov'iĝ'is sur insul'o en vast'a mar'o, kiu dis'ig'is Skandinavi'o'n de la Eŭrop'a kontinent'o. Kiel la fru'a'j grot'ul'o'j al'ven'is la insul'o'n? Ĝis nun ne trov'iĝ'is indik'o'j pri tio, ke la tiu'temp'a'j pra'kuz'o'j de Homo sapiens jam konstru'is boat'o'j'n aŭ flos'o'j'n.

    Scienc'ist'o'j de la Ŝtat'a Muze'o esprim'as si'a'j'n opini'o'j'n tre sin'gard'e. Arkeolog'o Hans-Peter Schulz [ ŝulc ] akcent'as, ke oni ne trov'is rest'aĵ'o'j'n de hom'a'j korp'o'j, nur rest'aĵ'o'j'n de pri'labor'it'a'j ŝton'o'j. “ Ni dev'as ne tro rapid'e interpret'i la fakt'o'j'n. La trov'o est'as tiom ne'kutim'a, ke ni ripet'ad'e demand'os ni'n, pri kio tem'as. ” Est'as cert'e, ke esplor'ist'o'j ankoraŭ mult'a'j'n foj'o'j'n vizit'os la enigm'a'n Lup'a'n Grot'o'n.

    Harri LAINE

    MEDICINO

    Hom'o, kiu sav'is milion'o'j'n

    Antaŭ 200 jar'o'j, en 1798, Edward Jenner unu'e publik'ig'is si'a'j'n stud'o'j'n pri la nov'a metod'o de vakcin'ad'o. Tiu grandioz'a el'trov'o daŭr'e pli'bon'ig'as la san'o'n de hom'o'j tra la tut'a mond'o.

    Inter la danĝer'a'j infekt'o'j, la plej grand'a'n damaĝ'o'n al la hom'ar'o kaŭz'is variol'o. Ali'a'j mal'san'o'j, kvankam fi'fam'a'j, ne est'is tiom dis'vast'iĝ'int'a'j. Ekzempl'e, ĥoler'o ĝis 1817 lim'iĝ'is precip'e en la t. n. endemi'a'j region'o'j de Hindi'o, Pakistan'o, Indonezi'o, k. a. Post'e, kiam okaz'is grand'a'j tut'mond'a'j epidemi'o'j ( pandemi'o'j ), ili est'is period'a'j kaj plej'part'e lig'it'a'j kun mal'bon'a higien'o. Pest'o, kvankam ĝi est'is terur'a, preskaŭ ĉiam mort'ig'a, mal'san'o, tamen depend'is por si'a dis'vast'iĝ'o de ronĝ'ul'o'j ; tial vast'a'j epidemi'o'j est'is mal'oft'a'j kaj ne ating'is ĉiu'j'n region'o'j'n. Kontrast'e, variol'o est'is ĉiam'a plag'o de la tut'a hom'ar'o, mort'ig'ant'e ĉiu'n tri'a'n aŭ kvar'a'n sufer'ant'o'n, blind'ig'ant'e mult'a'j'n ali'a'j'n kaj las'ant'e ĉiu'j'n post'viv'ant'o'j'n kun cikatr'o'j sur la vizaĝ'o.

    Nur tiu ne mal'san'is...

    Pri'skrib'o'j de variol'o trov'iĝ'as en antikv'a'j ĉin'a'j kaj hind'a'j tekst'o'j. La mal'san'o est'is kon'at'a en Egipti'o jam antaŭ almenaŭ 3000 jar'o'j. La mumi'o de la faraon'o Ramzeso 5a ( 1160 a. K. ) port'as post'sign'o'j'n de variol'o sur la kap'o. Komenc'e de la 6a jar'cent'o p. K., oni komenc'is registr'i vast'a'j'n epidemi'o'j'n de la mal'san'o en Eŭrop'o. En la Eklezi'a histori'o de la angl'a gent'o ( verk'o de Bed'e la Sankt'a, fin'it'a en 732-not'o de la red. ) trov'iĝ'as kompar'o inter pest'o kaj variol'o : “ Pest'o gener'is la terur'a'j'n dezert'ig'o'j'n, sed variol'o minac'is konstant'e, plen'ig'ant'e per la mort'int'o'j ni'a'j'n tomb'ej'o'j'n. ” Ek'est'is eĉ proverb'o'j kiel ekzempl'e : “ La am'o kaj variol'o neniu'n preter'las'as ” kaj “ Nur tiu ne mal'san'is pro variol'o, kiu ne viv'is ”. La en'konduk'o de variol'o en la Nov'a'n Mond'o'n hav'is terur'a'j'n sekv'o'j'n por la tie'a'j aborigen'o'j, kiu'j antaŭ'e ne spert'is tiu'n mal'san'o'n. La penetr'o de variol'o en Meksiki'o'n en 1520 mort'ig'is 3, 5 milion'o'j'n da hom'o'j. Sam'e okaz'is en Siberi'o en la 16a kaj 17a jar'cent'o'j. La mal'san'o ne ignor'is monarĥ'o'j'n. De ĝi pere'is la franc'a reĝ'o Ludovik'o 15a, la rus'a car'o Petr'o 2a, la german'a imperi'estr'o Jozef'o 2a kaj ali'a'j. La angl'a reĝ'in'o Elizabet'a 1-a grav'e mal'san'is pro variol'o, sekv'e perd'is la har'o'j'n kaj dev'is port'i ruf'a'n peruk'o'n, dum la vizaĝ'o por ĉiam port'is la cikatr'o'j'n de tiu mal'san'o.

    Jam antaŭ 3000 jar'o'j en Ĉini'o kaj Hindi'o oni uz'is la t. n. metod'o'n de variolacio ( variol'ad'o ) por prevent'i la mal'san'o'n. El variol'a'j pustul'o'j ( vezik'o'j ) de mal'san'ul'o, oni pren'is la en'hav'o'n kaj en'frot'is ĝi'n en la haŭt'o'n aŭ en'met'is en la naz'tru'o'j'n de san'a hom'o. Tiu, rezult'e de la inokul'ad'o, mal'san'iĝ'is, sed ĝeneral'e de mal'pli grav'a form'o de variol'o, kaj tiel akir'is la sam'a'n imun'stat'o'n, kiu'n oni trov'as ĉe post'viv'ant'o de la natur'a infekt'o. Iom post iom, tiu rimed'o dis'vast'iĝ'is en Azi'o kaj Afrik'o, kaj ĝi ating'is Eŭrop'o'n en la 17a jar'cent'o.

    Tamen, la praktik'o de variolacio esenc'e ne pov'is mal'grand'ig'i la dis'vast'iĝ'o'n de variol'o, ĉar mort'o sekv'is en 1—2 % de la okaz'o'j, kaj hom'o mal'san'iĝ'int'a pro variolacio sam'temp'e far'iĝ'is font'o de infekt'o al ali'a'j.

    La enigm'o de la melk'ist'in'o'j

    La unu'a, kiu mal'kovr'is efik'a'n kaj sen'danĝer'a'n metod'o'n por prevent'i variol'o'n, est'is la angl'a kurac'ist'o Edward Jenner [ ĝenr ], kiu nask'iĝ'is la 17an de maj'o 1749 en famili'o de pastr'o en urb'et'o Berkeley [ barkli ] en okcident'a Angli'o. Li far'iĝ'is orf'o en si'a kvin'a jar'o kaj est'is pri'zorg'at'a de la frat'o. En la ok'a jar'o de si'a viv'o li mal'san'is pro variol'o. Li stud'is la medicin'o'n kaj est'is fort'e influ'at'a de fam'a kirurg'o, anatom'ist'o kaj biolog'o John Hunter [ ĝon hantr ], kiu interes'iĝ'is pri mult'a'j tem'o'j en la scienc'o'j. Inter la fru'a'j scienc'a'j verk'o'j de Jenner trov'iĝ'as stud'o pri la kondut'o de kukol'id'o'j en fremd'a'j nest'o'j. En 1778 Jenner esplor'is pri kor'mal'san'o'j kaj el'trov'is la mis'form'ad'o'n de la kor'a'j arteri'o'j ĉe sten'o'kardi'o. Jam de si'a jun'aĝ'o, Jenner montr'iĝ'is sci'em'a kaj ne'ordinar'a scienc'a esplor'ist'o.

    Ek'de 1790 Jenner komenc'is stud'i mal'san'o'n de melk'ist'in'o'j, kiu'j infekt'iĝ'is de bov'in'a variol'o, kiam dum melk'ad'o ili dis'prem'is variol'a'j'n pustul'o'j'n ĉe la mam'o'j de infekt'it'a'j bov'in'o'j. Tiu mal'san'o konsist'is el la dis'volv'iĝ'o kaj rapid'a re'san'iĝ'o de vezik'o'j sur la fingr'o'j. Tiu'j, kiu'j tiel infekt'iĝ'is, post'e ne mal'san'iĝ'is pro la ver'a hom'a variol'o. Post zorg'a'j enket'o'j pri tiu fakt'o, Jenner, la 14an de maj'o 1796, antaŭ grup'o de amik'o'j kaj medicin'a komision'o infekt'is ok-jar'a'n knab'o'n per bov'in'a variol'o, uz'ant'e la en'hav'o'n de pustul'o sur la man'o de melk'ist'in'o kaj en'ig'ant'e tiu'n material'o'n en supr'aĵ'a'n tranĉ'o'n ĉe la haŭt'o de la knab'a man'o. La 1-an de juli'o, Jenner inokul'is la knab'o'n per la en'hav'o de variol'a pustul'o, sed la knab'o ne mal'san'iĝ'is, nek tiam nek post ripet'a prov'o infekt'i li'n kvin monat'o'j'n post'e. Post pli'a'j simil'rezult'a'j eksperiment'o'j, Jenner vol'is publik'ig'i si'a'j'n konklud'o'j'n. En 1796 la Reĝ'a Societ'o ( prestiĝ'a scienc'a organiz'aĵ'o ) tamen mal'akcept'is artikol'o'n de Jenner pri tiu tem'o, kaj tial li mem el'don'is mal'grand'a'n libr'o'n pri la afer'o en 1798, nom'ant'e si'a'n metod'o'n vakcin'ad'o.

    Malgraŭ komenc'a'j obstakl'o'j, la metod'o rapid'e akcept'iĝ'is. En 1805 Napoleon'o ordon'is la vakcin'ad'o'n de la tut'a franc'a arme'o, kaj en 1807 aper'is en Germani'o la unu'a leĝ'o pri dev'ig'a vakcin'ad'o. La unu'a infan'o vakcin'it'a en Rusi'o, Ant'o'n Petrov, est'is bapt'it'a en Peterburg'o du'a'n foj'o'n kaj ricev'is la nom'o'n Vakcin'ov. La fam'a Pasteur, 85 jar'o'j'n post la unu'a eksperiment'o de Jenner, propon'is la nom'o'n “ vakcin'o ” por ĉiu'j analog'a'j prepar'aĵ'o'j kontraŭ ali'a'j infekt'a'j mal'san'o'j. “ Ni esper'as ”, li skrib'is, “ ke la scienc'o konserv'os tiu'n nom'o'n honor'e al la merit'o'j kaj la grand'eg'a'j bon'far'o'j, kiu'j'n efektiv'ig'is al la hom'ar'o unu el la plej rimark'ind'a'j hom'o'j de Angli'o —Jenner. Kia plezur'o por mi honor'i tiu'n sen'mort'a'n nom'o'n! ”

    Tut'mond'a kampanj'o

    Jam en 1801 Jenner antaŭ'vid'is la ebl'ec'o'n likvid'i variol'o'n sur la tut'a ter'o. En 1958 delegaci'o de eks-Soveti'o propon'is program'o'n por tia likvid'o al la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o. La ofensiv'o komenc'iĝ'is en 1967, kiam endemi'a'j fokus'o'j de variol'o ekzist'is en 30 land'o'j kaj tut'mond'e ek'est'is jar'e 10-15 milion'o'j da okaz'o'j de la mal'san'o. La strategi'o neces'ig'is la vakcin'ad'o'n de minimum'e 80—90 % de la loĝ'ant'ar'o, ĝust'a'temp'a'n diagnoz'o'n kaj izol'ad'o'n de ĉiu mal'san'ul'o kaj nepr'a'n vakcin'ad'o'n de ĉiu famili'an'o de la mal'san'ul'o'j. Pro tio neces'is al'don'e ĉiu'jar'e 150 milion'o'j da doz'o'j de la vakcin'o, kiu'j'n sen'pag'e donac'is 20 land'o'j, kaj la sin'don'a labor'o de special'ist'o'j kaj volont'ul'o'j. La last'a okaz'o de endemi'a variol'o en la mond'o est'is registr'it'a en oktobr'o 1977, en Somali'o, kaj en aŭgust'o 1978, en Angli'o, okaz'is du pli'a'j okaz'o'j pro infekt'o en laboratori'o. Post zorg'a observ'ad'o tra la tut'a mond'o, en maj'o 1980 la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o deklar'is, ke variol'o est'as plen'e likvid'it'a.

    La sukces'o de la kontraŭ-variol'a kampanj'o rezult'ig'is pli'a'n program'o'n de vakcin'ad'o kontraŭ ses mal'san'o'j : tuberkul'oz'o, difteri'o, kokluŝ'o, morbil'o, polio'mjel'it'o kaj tetan'o. Oni atend'as tut'mond'e elimin'i polio'mjel'it'o'n antaŭ la jar'o 2000.

    Vladimir LEMELEV

    MEDICINO

    EBV kaj naz'o'faring'a kancer'o

    La Epstein-Barr-virus'o est'as unu el la unu'a'j ekzempl'o'j, ke virus'o pov'as kaŭz'i kancer'o'n ĉe hom'o'j.

    EBV ( Epstein-Barr-virus'o ) est'as grav'a kaŭz'o de naz'o'faring'a kancer'o. Tio'n pruv'is grup'o de scienc'ist'o'j gvid'at'a de profesor'o Zeng Yi, membr'o de la Ĉin'a Akademi'o de Scienc'o'j kaj direktor'o de la Ĉin'a Akademi'o de Prevent'a Medicin'o.

    Antaŭ'e scienc'ist'o'j opini'is, ke EBV trov'iĝ'as nur en mal'bon'e-diferenc'ig'it'a'j kaj ne'diferenc'ig'it'a'j naz'o'faring'a'j kancer'o'j, sed hav'as nenia'n rilat'o'n kun bon'e-diferenc'ig'it'a'j kancer'o'j. Por pruv'i la rilat'o'n inter EBV kaj naz'o'faring'a kancer'o, prof. Zeng kaj koleg'o'j komenc'is sistem'a'n esplor'ad'o'n en 1993. Ili sukces'is far'i la unu'a'n ĉel-lini'o'n [ t. e. “ etern'ig'it'a'j ” ĉel'o'j, kiu'j'n ebl'as konstant'e kultiv'i en'vitr'e ; not'o de la red. ] de'ven'ant'a'n de bon'e-diferenc'ig'it'a naz'o'faring'a kancer'o kaj nom'is ĝi'n CNE-1. Ceter'e, ili far'is ĉel-lini'o'j'n CNE-2 kaj CNE-3 de mal'bon'e-diferenc'ig'it'a'j kancer'o'j. Post'e ili trans'plant'is tiu'j'n ĉel'o'j'n en “ nud'a'j'n ” rat'o'j'n [ senharajn rat'o'j'n kun difekt'it'a imun'a sistem'o, en kiu'j fremd'a'j ĉel'o'j pov'as sen'ĝen'e funkci'i ; not'o de la red. ] Tiel ebl'is el'montr'i, uz'ant'e nov'a'j'n teknik'o'j'n de molekul'a biologi'o, ke ĉiu'j tri tip'o'j de ĉel'o'j pov'as produkt'i protein'o'j'n kaj DNA-on ( genetik'a'n material'o'n ) de EBV, nom'e ke EBV trov'iĝ'as en'e de la ĉel'a'j nukle'o'j kaj ĉe bon'e-diferenc'ig'it'a kaj ĉe mal'bon'e-diferenc'ig'it'a naz'o'faring'a kancer'o.

    En pli'a'j stud'o'j la scienc'ist'o'j trov'is, ke, se oni infekt'as fet'a'n naz'o'faring'a'n hist'o'n per la virus'o kaj injekt'as en la hist'o'n kancer'ig'a'j'n kemi'aĵ'o'j'n, tio pov'as rezult'ig'i ne'diferenc'ig'it'a'n naz'o'faring'a'n kancer'o'n en la hist'o. Tiu'j rezult'o'j montr'is, unu'a'foj'e, la rekt'a'n influ'o'n de EBV ĉe la kancer'iĝ'o de hom'a naz'o'faring'a hist'o.

    La fin'a'j konklud'o'j de la grup'o de prof. Zeng est'as, ke la hered'ec'o est'as la baz'a faktor'o, kiu determin'as, ĉu hom'o hav'as tendenc'o'n al evolu'o de naz'o'faring'a kancer'o. Grav'a'n rol'o'n ĉe tiu evolu'o lud'as EBV, dum el'met'ad'o al kancer'ig'a'j substanc'o'j en la medi'o pov'as pli stimul'i la kancer'iĝ'o'n.

    PENG Jianjun

    Not'o de la redaktor'o :

    EBV, unu el la famili'o de herpes'virus'o'j, est'is izol'it'a en 1964 de brit'a'j scienc'ist'o'j, M. A. Epstein, B. G. Achong kaj Y. M. Barr, el ĉel'o'j de'ven'ant'a'j de pacient'o'j, kiu'j sufer'is pro limf'om'o de Burkitt ( limfocit'a kancer'o, unu'e pri'skrib'it'a en la 1950aj jar'o'j de epidemi'olog'o D. Burkitt kaj okaz'ant'a nur en apart'a'j region'o'j de Afrik'o ). La virus'o pov'as infekt'i nur limfocit'o'j'n kaj epiteli'a'j'n ĉel'o'j'n. Antikorp'o'j kontraŭ la virus'o, kiu'j indik'as antaŭ'a'n infekt'o'n, trov'iĝ'as en ĉirkaŭ 90 % de ĉiu'j hom'o'j. Ŝajn'as, ke hom'o'j plej'part'e infekt'iĝ'as dum la infan'aĝ'o kaj ne sufer'as pro iu'j apart'a'j sekv'o'j. Se la infekt'o ne okaz'as ĝis la adolesk'o, post'e ĝi pov'as rezult'ig'i infekt'a'n mono'nukle'oz'o'n, kiu est'as mal'san'o akut'a ( mal'long'daŭr'a ). Tamen, EBV, kiel ali'a'j herpes'virus'o'j, pov'as en'ir'i la nukle'o'n de ĉel'o'j kaj tie rest'i en latent'a form'o dum plur'a'j jar'o'j. Tiam, en ia'j cirkonstanc'o'j, ĝi pov'as est'i faktor'o en la evolu'o de iu'j kancer'o'j. Ceter'e, grav'as la rol'o de hered'a'j kaj ali'a'j influ'o'j ; en la kaz'o de la limf'om'o de Burkitt est'as rilat'o kun malari'o ; ali'a spec'o de limf'om'o lig'it'a kun EBV pov'as okaz'i en aidos'o-pacient'o'j.

    MEDICINO

    En'buŝ'ig'it'a fingr'o —ĉu sign'o de infan'aĝ'o aŭ mal'san'ig'a kutim'o?

    Jam la antikv'a'j egipt'o'j, ver'ŝajn'e pro la infan'a inklin'o en'buŝ'ig'i la fingr'o'n, bild'ig'is unu el si'a'j ĉef'a'j di'o'j, la di'o'n Hor'us, en la form'o de infan'o kun fingr'o en la buŝ'o. De tiam, pas'is 35 jar'cent'o'j. La hom'ar'o tiom progres'is scienc'e kaj teknik'e, ke sep'jar'a'j infan'o'j rev'as ek'flug'i en la kosm'o'n. Tamen, sam'e kiel antaŭ'e, ili'a'j fingr'o'j en'iĝ'as la buŝ'o'n. Ĉu tio est'as kor'tuŝ'a sign'o de infan'aĝ'o kaj tut'e sen'danĝer'a kutim'o? Iam oni tiel opini'is, kiam mank'is sci'o'j pri la grand'eg'a mond'o de et'a'j mal'san'ig'a'j viv'est'aĵ'o'j —la mikrob'o'j.

    Ne'dezir'at'a'j gast'o'j

    Nun'temp'e, ni bon'e sci'as, ke kun'e kun la fingr'o en'buŝ'iĝ'as infekt'il'o'j de disenteri'o, abdomen'a tif'o, ĥoler'o, helmint'oz'o'j kaj mult'a'j ali'a'j infekt'a'j mal'san'o'j. Precip'e oft'e mal'pur'iĝ'as la fingr'o'j ĉe pli jun'a'j infan'o'j, pro ne'ĝust'a uz'ad'o de neces'ej'paper'o kaj forges'o pri la neces'o lav'i la man'o'j'n post'e. Tra unu tavol'o de neces'ej'paper'o pov'as tra'pas'i al la fingr'o'j milion'o'j da intest'a'j mikrob'o'j, helmint'a'j ov'o'j, k. a. Mult'a'j parazit'o'j tia'grad'e adapt'iĝ'is al la mal'util'a'j kutim'o'j de infan'o'j, ke ili ne pov'as ali'e ekzist'i kaj evolu'i.

    Est'as interes'e, ke la kutim'o en'buŝ'ig'i kaj suĉ'i la fingr'o'j'n far'iĝ'as pli rar'a ĉe pli aĝ'a'j infan'o'j kaj preskaŭ mal'aper'as ĉe plen'kresk'ul'o'j.

    La aŭtor'o observ'is 167 infan'o'j'n de la unu'a ĝis la naŭ'a lern'ej'a jar'o. En la unu'a'j kvar klas'o'j, en kiu'j trov'iĝ'is infan'o'j 7—10-jar'a'j, dum unu 45-minut'a lecion'o, 91 % de lern'ant'o'j en'buŝ'ig'is fingr'o'n, sed en klas'o'j de la kvin'a ĝis naŭ'a jar'o'j ( infan'o'j 11—16-jar'a'j ), la proporci'o fal'is ĝis 43 %. Ĉe la pli aĝ'a'j infan'o'j mal'grand'iĝ'is ne nur la oft'ec'o, sed ankaŭ la temp'o'daŭr'o de tiu'j incident'o'j. Paralel'e mal'alt'iĝ'as la dis'vast'iĝ'o de mult'a'j intest'a'j parazit'o'j. Kompar'o inter 83 infan'o'j 2—7-jar'a'j, kiu'j suĉ'as la fingr'o'j'n aŭ mord'as la ung'o'j'n, kaj 134 simil'aĝ'a'j infan'o'j, kiu'j neniam aŭ mal'oft'e far'as tio'n, montr'is ke la dis'vast'iĝ'o de Hymenolepis nan'a ( unu'centi'metr'a plat'helmint'o, kiu kaŭz'as la mal'san'o'n himen'o'lepid'oz'o ) est'is 50 % en la unu'a grup'o kaj 15 % en la du'a.

    Laŭ opini'o de scienc'ist'o'j, la infan'a'j kutim'o'j en'buŝ'ig'i kaj suĉ'i fingr'o'j'n, kaj mord'i ung'o'j'n, ver'ŝajn'e est'as prokrast'a anomali'o de unu el la post'nask'a'j refleks'o'j : la suĉ'refleks'o. Tial, mal'kutim'ig'i infan'o'j'n for de tiu'j kutim'o'j est'as sufiĉ'e mal'facil'e. Iam oni prov'is ŝmir'i la fingr'o'j'n per mustard'o, kinin'o, ktp. Oni pov'as vid'i la favor'a'j'n sekv'o'j'n de la for'ig'o de tiu'j kutim'o'j en la rezult'o'j de eksperiment'o far'it'a de la aŭtor'o kun'e kun P. Lermer en'e de infan'vart'ej'o en Samarkand'o. Unu grup'o de infan'o'j infekt'it'a'j de Hymenolepis nan'a sub'met'iĝ'is al ŝmir'ad'o de la fingr'o'j per ital'a medikament'o ( Unjial ), kiu kaŭz'as dolor'o'n ĉe la lang'o kaj mal'agrabl'a'n gust'o'n en la buŝ'o. Tiu medikament'o est'as uz'at'a ĝust'e por mal'help'i la mord'ad'o'n de ung'o'j. Post ĉiu'tag'a aplik'ad'o de la medikament'o dum 1—2 monat'o'j, ĉiu'j infan'o'j est'is liber'iĝ'int'a'j de la parazit'o'j sen uz'o de specif'e kontraŭ'helmint'a'j medikament'o'j.

    Danĝer'a vid'punkt'o

    Tamen, pli ol uz'ad'o de apart'a'j mal'help'il'o'j grav'as la korekt'a eduk'ad'o kaj streb'o'j distr'i la infan'o'j'n per interes'a'j lud'o'j, util'a'j okup'o'j, ktp. Ceter'e, kvankam mult'a'j fot'ist'o'j, verk'ist'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j ŝat'as ilustr'i leg'material'o'n por infan'o'j per fot'o'j kaj desegn'aĵ'o'j de infan'o'j kun en'buŝ'ig'it'a'j fingr'o'j, taks'ant'e tio'n kor'tuŝ'a atribut'o de infan'ec'o, neces'as tamen memor'i, ke tio est'as danĝer'a vid'punkt'o.

    Vladimir LEMELEV

    Not'o : La artikol'o baz'iĝ'as sur original'a'j esplor'o'j de la aŭtor'o, kiu est'as docent'o de la Katedr'o pri Epidemi'ologi'o de la Samarkand'a Ŝtat'a Medicin'a Institut'o.

    KEMIO

    Molekul'a glob'lagr'o

    Nun ebl'as produkt'i pilk'o'j'n ne nur el karbon'o, sed ankaŭ el ali'a'j substanc'o'j

    <p> Ek'de ili'a ek'trov'o ( Nobel'premi'o por Richard E. Smalley, Harold W. Kroto kaj Robert F. Curl en 1996 ) kaj la el'trov'o de simpl'a sintez'ebl'o far'e de Kretschmer [ kreĉmer ] la tiel nom'at'a'j fuleren'o'j furor'is ne nur en kemi'o, sed eĉ inter la publik'o ( MONATO 7 / 1991, p. 18 ). Ili est'as vari'aĵ'o'j de karbon'o. Normal'a karbon'o kristal'iĝ'as en la form'o de grafit'o, kiu konsist'as el tavol'o'j de kun'ig'it'a'j ses'angul'o'j el karbon'atom'o'j. ( Ali'a kristal'form'o de karbon'o est'as diamant'o. ) En fuleren'o'j, dek du karbon'a'j kvin'angul'o'j kaj vari'a nombr'o de ses'angul'o'j est'as kun'ig'it'a'j, form'ant'e pli aŭ mal'pli glob'form'a'n korp'et'o'n. La plej popular'a fuleren'o est'as C60, kiu simil'as al molekul'a pied'pilk'o. Ankaŭ plur'ŝel'a'j bulb'o'molekul'o'j ekzist'as, sam'e kiel la unu-kaj plur'ŝel'a'j tub'o'form'a'j t. n. nan'o'tub'o'j. Antaŭ'vid'it'a'j aplik'o'j de tiu'j molekul'o'j precip'e baz'iĝ'as sur ili'a kemi'a vari'ebl'o kaj la elektron'ik'a'j ec'o'j. Oni ankaŭ propon'is pur'e mekanik'a'n aplik'o'n de C60 : kiel glob'o'j por mal'grand'eg'a'j glob'lagr'o'j en mikro'sistem'a teknik'o. Mal'facil'ec'o est'as, ke en tiu kaz'o neces'as protekt'i la molekul'o'j'n kontraŭ aer'o, ĉar ili pov'as re'ag'i kun oksigen'o. Est'as kon'at'e, ke la struktur'o de la sulfid'o'j de molibden'o kaj volfram'o, MoS2 kaj WS2, simil'as al tiu de grafit'o. En la sulfid'o'j, la metal'atom'o'j trov'iĝ'as inter du sulf'o'tavol'o'j, kaj la tavol'tri'op'o'j est'as facil'e ŝov'ebl'a'j unu kontraŭ la ali'a'j, sam'e kiel la tavol'o'j de grafit'o. Pro tio la glitfrotado est'as mal'alt'a kaj ĉiu'j tri substanc'o'j est'as uz'at'a'j kiel lubrik'aĵ'o'j. La sulfid'o'j est'as kemi'e mal'pli re'ag'em'a'j ol grafit'o. Jam antaŭ kvin jar'o'j, esplor'grup'o de R. Tenne en Rehovot ( Israel'o ) demonstr'is, ke la sulfid'o'j ankaŭ pov'as form'i fuleren-analog'a'j'n struktur'o'j'n kaj bulb'o'molekul'o'j'n. Nun ili mezur'is la frot'ad'a'j'n ec'o'j'n de tia'j WS2-molekul'o'j. La diametr'o de la plur'ŝel'a'j bulb'o'j est'is 120 nan'o'metr'o'j ( miliard'on'o'j de metr'o'j ). Tiel mal'grand'a'j part'et'o'j pov'as est'i esplor'at'a'j per skan'a fort'o'mikroskop'o. La frot'ad-koeficient'o fakt'e est'as nur kvin'on'o de tiu de la tavol'form'a WS2 ( ĉirkaŭ cent'on'o de tiu de lubrik'ole'o ). Tiu redukt'o rezult'as el tio, ke ĉe la bulb'o'molekul'o nur tem'as pri rul'frot'ad'o kontrast'e al glitfrodado ĉe la tavol'form'a sulfid'o. Ankaŭ la ŝarĝ'ebl'o de la molekul'a'j pilk'o'j est'as pli grand'a, ĉar la romp'iĝ'o aŭ kemi'a re'ag'ad'o ĉe grand'a ŝarĝ'o prefer'e komenc'iĝ'as ĉe struktur'difekt'o'j, kiu'j est'as tre mal'oft'a'j en la molekul'a'j glob'et'o'j. Antaŭ aplik'ad'o kiel normal'a lubrik'aĵ'o ankoraŭ dev'as est'i el'labor'at'a sintez'o produkt'ant'a la glob'et'o'j'n en unu'ec'a grand'ec'o.

    Werner FUß

    BIOLOGIO

    Pli'bon'ig'o de plant'o'j per gen'teknik'o

    Scienc'ist'o'j de plant'a gen'teknik'o evolu'ig'is tabak'plant'o'n, kiu si'n lum'ig'as per lum'o de lampir'o. La metod'o, kiu uz'as teknologi'o'n nom'at'a'n re'kombin'it'a DNA ( deoksi'rib'o'nukle'at'a acid'o ), est'as princip'e simpl'a. Oni en'konduk'is gen'o'n respond'ec'a'n pri la lum'ad'o el lampir'o en la gen'ar'o'n de tabak'plant'o. La fremd'a gen'o preskaŭ perfekt'e funkci'is kun'e kun la origin'a'j plant'a'j gen'o'j. La lum'o el la trans'gen'a ( ricev'int'a fremd'a'n gen'o'n ) plant'o ne est'is tiel fort'a ; tial oni bezon'is special'a'n aparat'o'n por vid'ebl'ig'i ĝi'n. Se oni sukces'os ia'manier'e pli'fort'ig'i la lum'o'n, la tabak'plant'o bril'os sam'e kiel lampir'o'j en nokt'o. Est'as plaĉ'e imag'i, ke en proksim'a est'ont'ec'o la lamp'o'j sur strat'o'j est'os anstataŭ'ig'it'a'j per arb'o'j si'n lum'ig'ant'a'j!

    La pli'bon'ig'o de plant'o'j per gen'teknik'o, tamen, est'as praktik'at'a ĉef'e por agronomi'a'j cel'o'j, inter'ali'e por alt'ig'i la kvalit'o'n de kultiv'at'a'j plant'o'j. La unu'a komerc'aĵ'o trans'gen'e produkt'it'a est'as Flavr Savr, frukt'o de tomat'o, kiu pli long'e konserv'iĝ'as sur la butik'o'bret'o'j, ĉar ĝi ne mol'iĝ'as tiel rapid'e kiel ordinar'a'j tomat'o'j. La princip'o ĉi tie est'as mal'a ol tiu ĉe la lum'ant'a tabak'plant'o. Por far'i la trans'gen'a'n tomat'o'n, scienc'ist'o'j ĉe Kompani'o Calgene</