Ĉu Esperanto plibonigis/plibonigos la mondon? - Verkis Dr. Márkus Márkus


ĈU ESPERANT'O PLI'BON'IG'IS/PLI'BON'IG'OS LA MOND'O'N?

Preleg'seri'o de D-ro Márkus Gábor

en la Somer'a Universitat'o

dum la 55-aj Balti'a'j Esperant'o-Tag'o'j

Lok'o: Fakultat'o en Panevėžys pri Teknologi'o'j kaj Negoc'ad'o de Kaŭna Teknologi'a Universitat'o

Temp'o: 6-14 de Juli'o, 2019.

Dr. Márkus Gábor:

ĈU ESPERANT'O PLI'BON'IG'IS/PLI'BON'IG'OS LA MOND'O'N?

ISBN  978-963-571-498-8

Ĉiu'j rajt'o'j rezerv'it'a'j!

© Dr. Márkus Gábor, 2019

Fot'o'j sur la titol'paĝ'o:

Supr'e: la Aŭtor'o preleg'as en la 문일여자 고등학교 super'mez'lern'ej'o

Mal'supr'e: la Aŭtor'o kun Dr. Poór Veronik'a, ĝeneral'a direktor'o de UEA dum la 8-a Azi'a Esperant'o-Kongres'o en Ĉini'o

El'don'is:

1146 Budapest, Thököly út 58-60. Telefon: +36-70-932-7464

http://esperantohea.hu

dr.mark'us.gabor@gmail.com

Font: Times New Rom'a'n for Esperant'o, Malgun Gothic for Kore'a'n

Pres'is: Vareg Hungary Kft., Budapest

Mot'o: „Tra dens'a mal'lum'o bril'et'as la cel'o,

Al kiu ni kuraĝ'e ir'as.

Simil'e al stel'o en nokt'a ĉiel'o,

Al ni la direkt'o'n ĝi dir'as.

(Our goal thru dens'e darkness is lightly aglimmer,

T'ward which we with courage ar'e going.

And lik'e the small star that in night-sky doth shimmer,

To us the direction 'tis showing.)

L. L. Zamenhof

En'hav'o



Preleg'seri'o

  1. De animal'a ekzist'o ĝis di'iĝ'o (La sep'dek mil jar'a histori'o de hom'a kultur'o)
  2. La plej grav'a'j histori'a'j event'o'j kaj ili'a'j lingv'a'j sekv'o'j
  3. En'migr'ad'o en Eŭrop'o'n kaj la Eŭrop'a dilem'o
  4. La spert'o'j de mi'a indramang-metod'a lingv'o'instru'ad'o
  5. La esper'o (Ŝanc'o'j, ke Esperant'o far'iĝ'os inter'naci'e akcept'it'a komun'a pont'o'lingv'o en la mond'o)
  6. Stel'o super la Han-river'o
  7. 한강에 빛나는 (Stel'o super la Han-river'o – kore'e)
Aneks'aĵ'o
  1. Cent mil kilo'metr'o'j por Esperant'o
    (intervju'o kun D-ro Márkus Gábor en la 2016/decembr'a numer'o de revu'o „Esperant'o”, oficial'a organ'o de UEA)


DE ANIMAL'A EKZIST'O ĜIS DI'IĜ'O1

(La sep'dek mil jar'a histori'o de hom'a kultur'o)

En ĉi tiu preleg'o ni konciz'e tra'rigard'os la sep'dek mil jar'a'n histori'o'n de hom'a kultur'o kaj prov'os kompren'i kial nur hom'o'j pov'is evolu'i tiel rapid'e, ke ili dum mal'long'a temp'o pov'is konker'i la tut'a'n Ter'glob'o'n. Ni'a tra'rigard'o baz'iĝ'as sur la ven'ont'a'j libr'o'j:

  1. La Origin'o de Speci'o'j per Natur'a Selekt'ad'o, aŭ konserv'ad'o de la plej viv'kapabl'a'j ras'o'j en la batal'o por viv'o” de Charles Darwin (Angl'a natur'scienc'ist'o, geolog'o kaj biolog'o)

  2. Genetik'o de Origin'a Pek'o: La efik'o de Natur'a Selekt'ad'o al la Est'ont'o de Hom'ar'o” de Christian de Duve (Nobel Premi'it'a Belg'a bio'kemi'ist'o)

  3. Sapiens: Konciz'a Histori'o de Hom'ar'o” de Yuval Noah Har'ar'i (Israel'a histori'ist'o kaj profesor'o en la Histori'a Departement'o de Hebre'a Universitat'o de Jerusalem)


Nun viv'as pli ol sep miliard'o'j da hom'o'j en la mond'o kaj tiu'j hom'o'j kred'as la instru'o'j'n de divers'a'j religi'o'j kaj ideologi'o'j.

Dum mi'a jun'ec'o mi viv'is en la komun'ism'a Orient'a Eŭrop'o kaj tie oni instru'is, ke est'as du mond'rigard'o'j: la religi'a kaj la scienc'a darvin'ism'a. Oni instru'is, ke la darvin'ism'a koncept'o est'as materi'ism'a kaj pro tio oni kutim'e pens'as, ke Darwin est'is ateist'o. Sed tio tut'e ne est'as ver'a. Li skrib'is la ven'ont'a'j'n fraz'o'j'n en si'a verk'o „La Origin'o de Speci'o'j per Natur'a Selekt'ad'o, aŭ konserv'ad'o de la plej viv'kapabl'a'j ras'o'j en la batal'o por viv'o”:

La vid'punkt'o'j de Darwin est'iĝ'as klar'a'j, se ni leg'as li'a'j'n ven'ont'a'j'n konklud'o'j'n: “Ĉi tiu vid'punkt'o est'as grandioz'a: Se ni supoz'as, ke kvankam la Kre'int'o spir'is la viv'o'n nur en unu est'aĵ'o'n aŭ nur en kelk'a'j'n est'aĵ'o'j'n, tamen dum ni'a planed'o cirkul'ad'is laŭ la fiks'it'a leĝ'o de grav'ec'o, tiom mult'a'j bel'eg'a'j kaj mir'ind'a'j viv'aĵ'o'j evolu'iĝ'is el simpl'a komenc'o dum la last'a'j jar'miliard'o'j.4

En la ven'ont'a'j paĝ'o'j ni tra'rigard'os la plej signif'a'j'n paŝ'o'j'n de la evolu'o de viv'ul'o'j laŭ la darvin'a teori'o. Post'e ni analiz'os la temp'o'lini'o'n de histori'o sur'baz'e de la „Grand'a Eksplod'o” teori'o, kiu est'is el'pens'it'e de Georges Henr'i Joseph Édouard Lemaître, katolik'a pastr'o kaj profesor'o de fizik'o en la Katolik'a Universitat'o en Loven'o (Belgi'o). Nun ĉi tiu teori'o est'as la plej vast'e akcept'it'e rilat'e al la tem'o: kiel est'iĝ'is la univers'o. Laŭ tiu koncept'o la plej grav'a'j event'o'j de temp'o'lini'o de hom'a evolu'o est'as la ven'ont'a'j5

  1. La plej mal'fru'a viv'o aper'is – antaŭ 4 miliard'o'j da jar'o'j

  2. Unu'a simpl'a ĉel'o aper'is – antaŭ 3.9 miliard'o'j da jar'o'j

  3. Ĉel'o kun kern'o – antaŭ 2.1 miliard'o'j da jar'o'j

  4. Animal'o'j – antaŭ 590 milion'o'j da jar'o'j

  5. Mam'best'o'j – antaŭ 220 milion'o'j da jar'o'j

  6. Hom'simi'o'j – antaŭ 75 milion'o'j da jar'o'j

  7. Hom'oide'o'j – antaŭ 28 milion'o'j da jar'o'j

  8. Hom'o'j – antaŭ 2.5 milion'o'j da jar'o'j

  9. Modern'a'j hom'o'j – antaŭ 500 mil jar'o'j

  10. Tut'e (anatomi'e kaj kondut'e) modern'a'j hom'o'j – antaŭ 200 mil jar'o'j

Post tio ni tra'rigard'u la temp'o'lini'o'n de histori'o de ni'a univers'o6:

  1. Materi'o kaj energi'o aper'is – antaŭ 13.5 miliard'o'j da jar'o'j

  2. Form'iĝ'o de Ter'glob'o – antaŭ 4.5 miliard'o'j da jar'o'j

  3. Aper'o de organism'o'j – antaŭ 3.8 miliard'o'j da jar'o'j

  4. Last'a komun'a av'in'o de hom'o'j kaj ĉimpanz'o'j – antaŭ 6 milion'o'j da jar'o'j

  5. Evolu'o de genr'o Hom'o en Afrik'o – antaŭ 2.5 milion'o'j da jar'o'j

  6. Evolu'o de divers'a'j hom'a'j speci'o'j – antaŭ 2 milion'o'j da jar'o'j

  7. Hom'o'j dis'vast'iĝ'is el Afrik'o al Eŭrazi'o – antaŭ 2 milion'o'j da jar'o'j

  8. Hom'o sapiens (unu el la hom'a'j speci'o'j) evolu'is en Orient'a Afrik'o – antaŭ 200 mil jar'o'j

Laŭ kalkul'o'j7 nun est'as pli-mal'pli ok milion'o'j da viv'a'j speci'o'j sur ni'a Ter'glob'o kaj ni vid'as, ke antaŭ kelk'cent jar'mil'o'j aper'is ni'a speci'o nom'at'a „hom'o sapiens”. Tiu speci'o ne'kred'ebl'e vast'e pli'mult'nombr'iĝ'is kaj dum kelk'a'j jar'dek'mil'o'j okup'is ĉiu'j'n teritori'o'j'n kaj konker'is la mond'o'n. Ind'as do pli detal'e tra'rigard'i la evolu'o'n de hom'o sapiens kaj la temp'o'lini'o'n de ni'a hom'a histori'o. La plej grav'a'j paŝ'o'j de tiu evolu'o est'is la ven'ont'a'j:

Neces'as klar'e vid'i, ke dum la mond'a histori'o ekzist'is mult'a'j hom'a'j speci'o'j malgraŭ la fakt'o, ke nun est'as nur unu. (Tio est'as la hom'o sapiens.) La plej grav'a'j hom'a'j speci'o'j, kaj la lok'o'j kie ili aper'is est'as la ven'ont'a'j:

Ĉiu'j hom'a'j speci'o'j jam mal'aper'is, escept'e de hom'o sapiens. Prof-ro Har'ar'i pens'as, ke ankaŭ hom'o sapiens mal'aper'os, ebl'e post mil jar'o'j ili ne plu viv'os sur la Ter'glob'o.8 Li supoz'as, ke anstataŭ ni scienc'e konstru'it'a'j „post'hom'o'j” est'iĝ'os, kiu'j pov'os viv'i etern'e.

Est'as tre grav'a'j demand'o'j: „Kiel okaz'is la hom'a evolu'o?” kaj „Pro kio nur hom'o'j pov'is evolu'i tiel efik'e, ke dum mal'long'a temp'o (dum sep'dek mil jar'o'j) ili dis'vast'iĝ'is en ĉiu'j kontinent'o'j kaj ili pov'is konker'i la mond'o'n?

Prof. Har'ar'i asert'as, ke „Antaŭ sep'dek mil jar'o'j hom'o sapiens est'is sen'signif'a best'o … en Afrik'o. Simil'e kiel simi'o, meduz'o, aŭ insekt'o. Sed dum la ven'ont'a'j jar'mil'o'j hom'o'j far'iĝ'is majstr'o'j de la tut'a Ter'glob'o kaj teror'ist'o'j de la eko'sistem'o (natur'a medi'o). Hodiaŭ ili komenc'as est'iĝ'i di'o'j, kiu'j klopod'as akir'i etern'a'n jun'ec'o'n kaj posed'i la potenc'o'n de kre'o kaj detru'o.9

Scienc'ist'o'j supoz'as, ke nur tri mil hom'o'j viv'is antaŭ 500 mil jar'o'j, kaj nun viv'as pli ol sep (baldaŭ pli ol ok) miliard'o'j.10 Tio signif'as, ke inter milion'o'j da speci'o'j de viv'aĵ'o'j, la hom'a evolu'o est'is la plej sukces'a. Je la komenc'o de la XIX-a jar'cent'o la hom'ar'o konker'is la tut'a'n Ter'glob'o'n. La demand'o est'as: „Kiel okaz'is tio?” Divers'a'j scienc'ist'o'j hav'as divers'a'j'n respond'o'j'n al ĉi tiu demand'o.

La Nobel-premi'it'a Christian de Duve atest'as, ke hom'ar'o pov'is akir'i reg'ant'a'n rol'o'n sur Ter'glob'o per la proced'o de natur'a selekt'ad'o. La sen'precedenc'a hom'a cerb'a potenc'o, agres'em'o, ego'ism'o, sopir'o por potenc'o kaj simil'a'j hom'a'j trajt'o'j genetik'e en'kod'it'a'j en hom'a'n natur'o'n, kaj la grand'a adapt'iĝ'em'o ebl'ig'is, ke hom'a'j soci'o'j sukces'e okup'is ĉiu'j'n teritori'o'j'n de ĉiu'j kvin kontinent'o'j.

Sed la prez'o por tiu sukces'o est'is tre alt'a. Divers'a'j hom'a'j trib'o'j, soci'a'j grup'o'j, land'o'j kaj grup'o'j de land'o'j batal'ad'is en terur'a'j milit'o'j, kie cent'milion'o'j da hom'o'j est'is mort'ig'it'a'j. Krom'e, hom'ar'o detru'is la viv'kondiĉ'o'j'n sur la Ter'glob'o per divers'a'j manier'o'j. Ili detru'is la natur'a'n medi'o'n kaj kaŭz'is, ke la planed'o est'iĝ'u danĝer'a lok'o pro kumul'ad'o de pli ol dek (laŭ kalkul'o'j dek kvin) mil nukle'a'j bomb'o'j. Tiel est'iĝ'is risk'o, ke la Ter'glob'o pov'os far'iĝ'i ne'loĝ'ebl'a lok'o.

Nun la plej grand'a'j mond'problem'o'j est'as la ven'ont'a'j:

• Rapid'a klimat'ŝanĝ'o kaj tut'mond'a pli'varm'iĝ'o kaŭz'it'a de sen'kontrol'a CO2 emisi'o

• Tut'mond'a akv'o'kriz'o kaŭz'it'a per pli'grand'iĝ'o de loĝ'ant'ar'o kaj industri'a akv'o'polu'ad'o

• Ekonomi'a kolaps'o kaj grand'a breĉ'o inter ekonomi'o'j de riĉ'a'j kaj mal'riĉ'a'j land'o'j

• Mal'aper'ig'o de cent'mil'o'j da viv'aĵ'a'j speci'o'j

• Verd'a dom'a efekt'o

• Degrad'ad'o de ekologi'o

• Mal'abund'ec'o de natur'a'j rimed'o'j

• Mal'abund'ec'o de re'nov'ig'ebl'a energi'o kaŭz'it'a de lim'ig'it'e akir'ebl'a'j fosili'a'j brul'aĵ'o'j

• Ne'daŭr'ig'ebl'a agrikultur'o

• Dezert'iĝ'o kaj sen'arb'ar'iĝ'o (100 - 200 milion'o'j da hom'o'j est'as tuŝ'it'a'j)

• Ozon'a tru'o (Ter'glob'o ne plu est'as protekt'it'e kontraŭ danĝer'a'j UV radi'o'j)

• Kumul'ad'o de amas'detru'a'j arm'il'o'j (per ili la tut'a plan'et'o pov'as est'i detru'it'e)

Dum milion'o'j da jar'o'j antrop'oide'o'j trans'form'iĝ'is hom'o'j iom post iom. Kelk'a'j scienc'ist'o'j supoz'as, ke grand'a cerb'o kaj uz'o de il'o'j far'is hom'o'j'n hom'o. Ali'a'j atest'as, ke team'labor'o pli'grand'ig'is la hom'a'n cerb'o'n. Kiel ni vid'is, Christian de Duve konklud'is, ke agres'em'o kaj sopir'o por potenc'o help'is la hom'ar'o'n konker'i la planed'o'n.

La konklud'o'j de Profesor'o Har'ar'i est'as ali'a'j. Li klar'ig'as, ke hom'o'j hav'is grand'a'n cerb'o'n kaj uz'is il'o'j'n por labor'o dum du milion'o'j da jar'o'j, tamen malgraŭ tio, ili est'is nur mal'fort'a'j kaj sen'signif'a'j viv'aĵ'o'j inter ali'a'j animal'o'j.11 Laŭ li'a koncept'o „Hom'o sapiens konker'is la mond'o'n dank'e al si'a unik'a lingv'o.”12 Har'ar'i atent'ig'as, ke nur hom'o'j, sol'e inter ĉiu'j ali'a'j animal'o'j kapabl'as parol'i pri fikci'o'j (imag'it'a'j objekt'o'j kaj est'aĵ'o'j, kiu'j ne vid'ebl'as, tuŝ'ebl'as kaj flar'ebl'as).

Laŭ tiu teori'o hom'o sapiens pov'is far'i kogn'a'n revoluci'o'n antaŭ sep'dek mil jar'o'j pro la uz'o de si'a unik'a lingv'o, kapabl'ant'e parol'i pri fikci'o'j. Sekv'e de tio ili far'iĝ'is pli fort'a'j kaj efik'a'j ol ĉiu'j ali'a'j hom'a'j speci'o'j, kiu'j post'e mal'aper'is unu post la ali'a'j. Har'ar'i eĉ supoz'as, ke pov'is okaz'i, ke la membr'o'j de ni'a „hom'o sapiens” speci'o kaŭz'is la pere'o'n de ali'a'j hom'a'j speci'o'j (ekzempl'e la Neandertal'an'o'j'n, ktp.)

La unik'a karakteriz'aĵ'o de hom'a lingv'o est'as ĝi'a kapabl'o trans'don'i inform'o'j'n pri fikci'o'j (imag'it'a'j est'aĵ'o'j kiu'j vid'ebl'e ne ekzist'as), do ekzempl'e pri trib'o'j, land'o'j, religi'a'j grup'o'j, industri'a'j kaj komerc'a'j entrepren'o'j aŭ pri soci'a'j klas'o'j. Tiel trib'a'j, land'o'j, religi'a'j, entrepren'a'j aŭ politik'a'j estr'o'j kapabl'is kun'ord'ig'i la ag'ad'o'j'n de hom'a'j amas'o'j por ating'i ili'a'n komun'a'n cel'o'n. (Ekzempl'e okup'i teritori'o'n de ali'a'j trib'o'j aŭ land'o'j aŭ organiz'i revoluci'o'j'n kontraŭ divers'a'j politik'a'j sistem'o'j.) En tiu koncept'o grav'as kompren'i, ke nur hom'o sapiens pov'as parol'i pri imag'it'a'j est'aĵ'o'j, kiu'j'n ili neniam vid'is, sed ĉiu'j ali'a'j animal'o'j pov'as parol'i nur pri real'a'j est'aĵ'o'j (ekzempl'e pri manĝ'o aŭ pri danĝer'a ali'a animal'o).

Ali'a grav'a punkt'o de la teori'o de Har'ar'i est'as, ke laŭ li nur hom'o sapiens pov'as kred'i ne'ebl'aĵ'o'j'n. Li atest'as ekzempl'e, ke „Neniu pov'us konvink'i simi'o'n, ke li don'u pec'o'n de banan'o promes'ant'e li'n, ke post li'a mort'o li ricev'os mult'eg'a'j'n banan'o'j'n en simi'a ĉiel'a mond'o.13 Resum'ant'e tiu'n koncept'o'n oni pov'as konklud'i, ke fikci'o kapabl'ig'is ni'n kun'ag'ad'i fleks'ebl'e kaj mult'nombr'e, kaj tio est'is la manier'o, kiel ni (hom'o sapiens) pov'is konker'i la mond'o'n.

Profesor'o Har'ar'i skrib'is, ke „Tut'e ne est'as di'o'j en la univers'o, nek naci'o'j, nek mon'o, nek hom'a'j rajt'o'j, nek leĝ'o, nek just'ec'o. Ili ekzist'as nur en la komun'a imag'o de la hom'ar'o.14 Ĉar miliard'o'j da hom'o'j kred'is tiu'j'n fikci'o'j'n, tiel ili kapabl'is kun'e ag'ad'i kaj far'i

Est'as paradoks'o, ke laŭ la teori'o de Har'ar'i la uz'o de unik'a hom'a lingv'o ebl'ig'is, ke la hom'ar'o form'u grand'eg'a'j'n grup'o'j'n (naci'o'j'n, land'o'j'n, religi'a'j'n organiz'o'j'n, ktp.) kaj kun'ag'ad'u fleks'ebl'e kaj mult'nombr'e. Tiel hom'o sapiens pov'is okup'i ĉiu'j'n teritori'o'j'n kaj konker'i la Ter'glob'o'n dum sep'dek mil jar'o'j. El tiu vid'punkt'o oni pov'as konklud'i, ke la uz'o de unik'a hom'a lingv'o help'is la hom'a'n evolu'o'n.

Sed ali'flank'e ni sci'as, ke lingv'a'j diferenc'o'j kaŭz'is terur'a'j'n milit'o'j'n kaj batal'ad'o'j'n dum la last'a'j jar'dek'mil'o'j, kie mult'a'j cent'milion'o'j (aŭ pli ol miliard'o) da hom'o'j est'is mort'ig'it'a'j. Kaj ĉiu'j ali'a'j hom'a'j speci'o'j (kiu'j laŭ la teori'o de Har'ar'i ne parol'is fikci'a'j'n lingv'o'j'n) est'is mal'aper'ig'it'a'j. El tiu vid'punkt'o la uz'o de ni'a'j unik'a'j hom'a'j lingv'o'j kaŭz'is mort'o'j'n kaj sufer'o'j'n de mult'cent milion'o'j da hom'o'j kaj pro tio est'iĝ'is grav'a'j ekologi'a'j katastrof'o'j.

Dum la XIX-a jar'cent'o Ludovik'o Zamenhof invent'is facil'e lern'ebl'a'n, neŭtral'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n, kies nom'o est'as Esperant'o. Li'a cel'o est'is help'i la hom'ar'o'n parol'i komun'a'n pont'o'lingv'o'n kaj tiel solv'i la komunik'ad'a'n problem'o'n de la mond'o. Dum la ven'ont'a'j sesi'o'j de ni'a preleg'seri'o ni tra'rigard'os la lingv'a'j'n evolu'o'j'n sur ni'a plan'et'o kaj analiz'os: ĉu est'os ŝanc'o, ke en la est'ont'o la rev'o de Zamenhof real'iĝ'u. Do, ni mal'kovr'os la kondiĉ'o'j'n, por ke Esperant'o pov'u est'i ĝeneral'e akcept'at'a komun'a pont'o'lingv'o en la inter'naci'a komunik'ad'o help'ant'e konstru'i pli pac'a'n, harmoni'a'n kaj amik'ec'a'n mond'o'n.

Unu'e ni esplor'os la plej grav'a'j'n histori'a'j'n event'o'j'n kaj ili'a'j'n lingv'a'j'n sekv'o'j'n kaj ni konklud'os, ke laŭ mult'mil'jar'a'j histori'a'j spert'o'j en ni'a nun'a temp'o tut'e ne ŝajn'as est'i ŝanc'o, ke la rev'o de Zamenhof real'iĝ'u. Ni vid'os, ke cent tri'dek jar'o'j'n post la kre'o de ni'a lingv'o, Esperant'o ne pov'is far'iĝ'i komun'a pont'o'lingv'o de la mond'o, sed la angl'a lingv'o (kio'n parol'as pli ol unu miliard'o da hom'o'j en la mond'o) jam komenc'as plen'um'i la rol'o'n de komun'a inter'naci'a pont'o'lingv'o.

Post'e ni parol'os pri la nun'temp'a migr'ad'o en Eŭrop'o'n kaj tra'rigard'os la lingv'a'j'n sekv'o'j'n de tiu event'o. Kaj fin'e, laŭ mi'a'j person'a'j spert'o'j ni vid'os, ke malgraŭ la mal'esper'a'j nun'a'j mond'kondiĉ'o'j tamen pov'os est'i ŝanc'o al la ĝeneral'a akcept'o de Esperant'o, kvankam nun ankoraŭ ne ebl'as antaŭ'vid'i, kiam tio pov'os okaz'i.

Podi'o de la Argentin'a Universal'a Kongres'o de Esperant'o - Laŭ nov'a teori'o hom'ar'o komenc'is rapid'e evolu'iĝ'i kaj konstru'i hom'a'n kultur'o'n pro uz'o de fikci'a lingv'o antaŭ 70 mil jar'o'j. Dum'e, divers'lingv'ec'o kaŭz'is terur'a'j'n batal'ad'o'j'n kaj milit'o'j'n dum jar'mil'o'j. Est'as demand'o: ĉu per uz'o de komun'a pont'o'lingv'o la hom'a'j rilat'o'j pov'os pli'amik'iĝ'i kaj la mond'o pov'os pli'bon'iĝ'i?


LA PLEJ GRAV'A'J HISTORI'A'J EVENT'O'J KAJ ILI'A'J LINGV'A'J SEKV'O'J

Laŭ la Linguistic Society of America la hom'ar'o parol'is 6909 lingv'o'j'n sur la Ter'glob'o16 en 2009, kaj inter tiu'j lingv'o'j est'is kelk'a'j, kiu'j'n nur dek'o'j aŭ cent'o'j da hom'o'j kompren'is. Laŭ ali'a'j kalkul'metod'o'j nun est'as iom pli ol sep mil lingv'o'j, sed tri'on'o de ili est'as mal'oft'e uz'at'a'j. Tio signif'as, ke est'as pli-mal'pli 2300 lingv'o'j, kiu'j'n nur mal'pli ol unu mil hom'o'j kompren'as.

Ĉiu'semajn'e mal'aper'as du lingv'o'j, ĉar mort'as la last'a hom'o, kiu pov'as kompren'i tiu'n lingv'o'n. Laŭ analiz'o de National Geographic ĝis la ven'ont'a jar'cent'o inter 50% kaj 90% de la nun'e parol'at'a'j lingv'o'j mal'aper'os17, kaj tiel ni'a universal'a hom'a kultur'o ne'evit'ebl'e mal'riĉ'iĝ'os kaj mal'kolor'iĝ'os. Kaj sam'temp'e kelk'a'j lingv'o'j pli'fort'iĝ'os, kutim'e la lingv'o'j, kiu'j est'as uz'at'a'j en la plej agres'em'a'j land'o'j de la mond'o. Laŭ la teori'o de Charles Darwin kaj Christian de Duve ni sci'as, ke est'as fort'a batal'ad'o por viv'o, kie la plej agres'em'a'j viv'aĵ'o'j hav'as ŝanc'o'n plu'viv'i, la ali'ul'o'j for'mort'as kaj mal'aper'as. Okaz'as simil'e ankaŭ en la histori'o de lingv'o'j.

Laŭ la Nationalencyklopedin la plej oft'e uz'at'a'j ge'patr'a'j lingv'o'j de la mond'o18 en 2010 est'is la ven'ont'a'j. (Vid'u la rang'o'n, la lingv'o'n, la nombr'o'n de parol'ant'o'j en milion'o'j kaj la procent'aĵ'o'n.)

Rang'o

Lingv'o

Parol'ant'o'j

Procent'o

1.

Mandarin'a ĉin'o

955

14.1

2.

Hispan'a

405

5.85

3.

Angl'a

360

5.52

4.

Hind'a

310

4.46

5.

Arab'a

295

4.23

6.

Portugal'a

215

3.08

7.

Bengal'a

205

3.08

8.

Rus'a

155

2.42

9.

Japan'a

125

1.92

10.

Panĵaba

100

1.44

11.

German'a

95

1.39

Laŭ tiu list'o mult'a'j hom'o'j pov'as surpriz'iĝ'i, vid'ant'e ke la Angl'a lingv'o relativ'e ne est'as oft'e uz'at'a, kvankam vojaĝ'em'ul'o'j oft'e spert'as, ke la Angl'a lingv'o est'as rigard'at'e kiel mond'lingv'o preskaŭ ĉie sur ni'a Ter'glob'o. La kial'o est'as, ke la plej'mult'o de angl'e'parol'ant'o'j uz'as tiu'n lingv'o'n kiel du'a'n lingv'o'n, do la Angl'a ne est'as ili'a ge'patr'a lingv'o.

Por tra'rigard'i kiom da hom'o'j parol'as la plej oft'e uz'at'a'j'n lingv'o'j'n tut'e, ni rigard'u la ven'ont'a'n list'o'n.19 Vid'u: la tut'a'n rang'o'n, la lingv'o'n, la nombr'o'n de parol'ant'o'j, kiu'j uz'as la lingv'o'n kiel ge'patr'a lingv'o, la rang'o'n de la lingv'o en la ge'patr'a lingv'a list'o, la nombr'o'n de parol'ant'o'j, kiu'j uz'as la lingv'o'n kiel du'a lingv'o, la rang'o'n de la lingv'o en la du'a lingv'a list'o, kaj la tut'a'n nombr'o'n de hom'o'j kiu'j parol'as la lingv'o'n (en milion'o'j).

TR

Lingv'o

L1

L1R

L2

L2R

Tut'a nombr'o

1.

Angl'a

378.2

3.

743.5

1

1,121

2.

Mandarin'a

908.7

1.

198.4

5.

1,107

3.

Hind'a

260

4.

274.2

2.

534.2

4.

Hispan'a

442.3

2.

70.6

9.

512.9

5.

Stand. Arab'a

0.

5.

315

6.

315.

6.

Franc'a

76.7

16

208.1

3.

284.9

7.

Malaj'a

77

15.

204

4.

281

8.

Rus'a

153.9

8.

110.4

7.

264.3

9.

Bengal'a

242.6

6.

19.2

14.

261.8

10.

Portugal'a

222.7

7.

13.8

15

236.5

11.

Urdu

69.2

24.

94.1

8.

163.2

Rigard'ant'e la list'o'j'n tuj vid'ebl'as, ke la german'a kaj japan'a lingv'o'j ne trov'iĝ'as en la pint'o inter la unu'a'j 11 rang'o'j, ĉar nur mal'mult'a'j hom'o'j uz'as ili'n kiel du'a'n lingv'o'n. Kaj evident'iĝ'as, ke plej oft'e tiu'j lingv'o'j est'as la plej oft'e uz'at'a'j, kiu'j'n la plej grand'a'j imperi'o'j dis'vast'ig'is (oft'e per fort'o kaj potenc'o) dum la hom'a histori'o. Pro tio ind'as tra'rigard'i la plej grand'a'j'n imperi'o'j'n kiu'j kontrol'is la plej grand'a'j'n teritori'o'j'n dum la hom'a histori'o. En la ven'ont'a tabel'o ni vid'os la dek du plej grand'a'j'n mond'imperi'o'j'n20, ili'a'j'n plej grand'a'j'n teritori'o'j'n en milion'o'j da kvadrat'kilo'metr'o'j, la procent'o'n de kontrol'it'a mond'teritori'o kaj la jar'o'n kiam ili kontrol'is tiu'n grand'a'n mond'part'o'n.

Nom'o de Imperi'o

Teritori'o

Mond'a %

Jar'o

Brit'a Imperi'o

35.5

23.84

1920

Mongol'a Imperi'o

24.0

16.11

1270, 1309

Rus'a Imperi'o

22.8

15.31

1895

Hispan'a Imperi'o

13.7-20.0

13.43

1810, 1750

Qing Dinasti'a Ĉini'o

13.1-14.7

9.87

1790

2-a Franc'a Koloni'a Imperi'o

11.5

7.72

1920

Abbasida Kaliflando

11.1

7.45

750

Umayyada Kaliflando

11.1

7.45

720

Yuan Dinasti'a Ĉini'o

11.0-13.72

9.21

1310, 1330

Xiongnu Imperi'o

9.0

6.04

176 Ant. Kr.

Brazil'a (Portugal'a) Imperi'o

8.337

5.6

1889

Japan'a Imperi'o

7.4-8.5

3.285

1938, 1942

Analiz'ant'e ĉi-tiu'j'n tabel'o'j'n oni pov'as konklud'i jen'e:

  1. Dum la hom'a histori'o la Brit'a Imperi'o est'is la plej grand'a, kaj sekv'e de tio la angl'a lingv'o est'iĝ'is la plej mult'nombr'e parol'at'a lingv'o. Kiam Briti'o kontrol'is pli-mal'pli kvar'on'o'n de la mond'o, tiam oni per fort'o aŭ per avantaĝ'o'j ating'is, ke la angl'a lingv'o est'u oficial'a lingv'o en mult'eg'a'j land'o'j. Pro tio okaz'is mult'eg'a'j hom'a'j tragedi'o'j, ekzempl'e en Aŭstrali'o la reg'ist'ar'o per fort'o ordon'is, ke la lok'a'j indiĝen'a'j hom'o'j ne pov'u zorg'i si'a'j'n infan'o'j'n en si'a'j famili'o'j, sed ordon'is, ke la infan'o'j viv'u en angl'e parol'ant'a'j en'migr'ant'a'j famili'o'j. Signif'e help'is la dis'vast'ig'o'n de angl'a lingv'o, ke post la unu'a mond'milit'o la angl'e parol'ant'a Uson'o est'iĝ'is (ekonomi'e, financ'e kaj milit'e) la plej fort'a land'o de la mond'o kaj post la du'a mond'milit'o Uson'o est'iĝ'is super'potenc'o.

  2. Kvankam mult'a'j hom'o'j pens'as, ke ankaŭ la antikv'a Romi'a Imperi'o dev'as est'i en la list'o de la dek plej grand'a'j imperi'o'j en la mond'o, tamen tio ne est'as tiel. Hom'o'j pens'as tio'n, ĉar est'is temp'o, kiam la Romi'a Imperi'o est'is la plej fort'a imperi'o en Eŭrop'o, kiu okup'is vast'a'j'n teritori'o'j'n ne nur en Eŭrop'o, sed ankaŭ en Afrik'o kaj Azi'o. Fakt'e la teritori'o de la Romi'a Imperi'o est'is nur 5 milion'o'j da kvadrat'kilo'metr'a, do est'is mult'eg'a'j pli grand'a'j imperi'o'j ol ĝi dum la mond'histori'o. Malgraŭ tiu fakt'o ankaŭ la Romi'a Imperi'o hav'is signif'a'n efik'o'n al la dis'vast'ig'o de si'a lingv'o pro tri kial'o'j.

  1. Neces'as vid'i, ke ordon'o al amas'o de hom'o'j ke ili est'u part'o de grand'a imperi'o kaj for'las'u hejm'lok'o'j'n, famili'an'o'j'n kaj ŝanĝ'u lingv'o'j'n kaj kultur'o'n kaŭz'is terur'a'j'n hom'a'j'n tragedi'o'j'n. Ni vid'is en la tabel'o'j, ke la angl'a'lingv'a Brit'a Imperi'o est'iĝ'is la plej grand'a en la mond'histori'o kaj Briti'o est'iĝ'is ne'kred'ebl'e riĉ'a kaj Uson'o far'iĝ'is super'potenc'o. Sed neces'as vid'i ankaŭ la fakt'o'n ke tiu evolu'o kaŭz'is detru'o'n kaj pere'o'n de mult'a'j popol'o'j kaj kultur'o'j kaj mort'ig'o'j'n de milion'o'j da hom'o'j. Tony Blair brit'a ĉef'ministr'o konfes'is tio'n21 en la 27 Novembr'a numer'o de „New Nation” en 2006, kiam li dir'is: „Britain's rise to glob'al pre-eminenc'e was partially dependent on a system of colonial slav'e labourThe transatlantic slav'e trad'e stands as on'e of the most inhuman enterprises in history… 12 million were transported (and) som'e three million died.” (La evolu'o de Briti'o, kies rezult'o est'is, ke ĝi far'iĝ'is glob'al'a potenc'o en la mond'o, part'e de'pend'is de la labor'o de sklav'o'j en la koloni'o'j... La trans'atlantik'a sklav'komerc'o est'is unu el la plej kruel'a'j ag'ad'o'j en la histori'o… 12 milion'o'j da hom'o'j est'is transport'it'a'j kaj 3 milion'o'j mort'is.)

  2. Krom tiu'j tragedi'o'j la konstru'o de grand'a'j imperi'o'j okaz'ig'is ankaŭ ali'a'j'n tragedi'o'j'n, kiu'j est'is eĉ pli kruel'a'j. La organiz'ant'o'j de la imperi'o'j cel'is konstru'i mult'kultur'a'j'n soci'o'j'n en la imperi'o'j kaj intenc'is ŝanĝ'i la loĝ'ant'ar'o'n. Kadr'e de tio ili organiz'is, ke (krom la afrik'a'j sklav'o'j) mult'nombr'a'j eŭrop'an'o'j en'migr'ad'u en la koloni'o'j'n kaj tio kaŭz'is pere'o'n de la lok'a loĝ'ant'ar'o kaj detru'o'n de ili'a kultur'o kaj mal'aper'ig'o'n de ili'a'j lingv'o'j. Tiel mal'aper'is mil'o'j da lingv'o'j en Amerik'o, Afrik'o kaj Aŭstrali'o kaj for'mort'is mult'eg'a'j popol'o'j. Antaŭ ne'long'e okaz'is ekzempl'e, ke mort'is la last'a plen'sang'a tasmani'an'o en Oceani'o.

  3. En la tabel'o de mond'imperi'o'j la Mongol'a Imperi'o est'as la du'a plej grand'a (post la brit'a), kaj ankaŭ ili detru'is mult'a'j'n teritori'o'j'n kaj kultur'o'j'n. En tiu temp'o hungar'o'j viv'is en du lok'o'j. Sep hungar'a'j trib'o'j al'ven'is el Centr'a Azi'o al la nun'a teritori'o de Hungari'o kaj tie ili fond'is reĝ'land'o'n. Ali'a'j trib'o'j rest'is en Centr'a Azi'o kaj viv'is en land'o nom'it'a „Grand'a Hungari'o”. Kiam la mongol'o'j invad'is grand'a'j'n teritori'o'j'n, tiam ili detru'is la Hungar'a'n Reĝ'land'o'n en Eŭrop'o, kaj pere'is Grand'a'n Hungari'o'n. Sekv'e de tio la popol'o'j de Grand'a Hungari'o mal'aper'is, ebl'e kun'e kun ali'a'j popol'o'j. Kvankam ankaŭ la Mongol'a Imperi'o est'is grand'eg'a kaj kontrol'is vast'a'n teritori'o'n, tamen ili ne sukces'is ating'i, ke la mongol'a lingv'o est'u vast'e uz'at'a. Ĉar la ekzist'o de tiu imperi'o est'is nur mal'long'daŭr'a, do ili ne hav'is temp'o'n dis'vast'ig'i la uz'ad'o'n de si'a'j lingv'o'j.

  4. Laŭ la antaŭ'a tra'rigard'o ni pov'as konklud'i, ke la vast'a aŭ mal'vast'a uz'ad'o de lingv'o'j de'pend'as nek de la natur'a evolu'o de lingv'o'j, nek de la bel'ec'o, util'ec'o aŭ taŭg'ec'o de lingv'o'j. Sed imperi'estr'o'j, milit'ist'a'j kaj politik'a'j potenc'o'j decid'as, kiu'j lingv'o'j est'u uz'at'a'j en si'a'j imperi'o'j. Kiel ni vid'is en la tabel'o, nun pli ol unu miliard'o kaj cent milion'o'j da hom'o'j parol'as angl'e kaj pli ol sep cent milion'o'j uz'as angl'a'n kiel du'a'n lingv'o'n. Laŭ taks'ad'o'j nun'temp'e pli ol unu miliard'o'j da hom'o'j lern'as tiu'n lingv'o'n, do ni pov'as konklud'i, ke en ni'a epok'o la angl'a lingv'o est'iĝ'is la ĝeneral'e akcept'at'a inter'naci'a pont'o'lingv'o en la mond'o. Antaŭ pli ol cent jar'o'j Zamenhof konstru'is facil'e lern'ebl'a'n neŭtral'a'n lingv'o'n, esperant'o'n kaj li rev'is, ke iam tiu lingv'o est'os la inter'naci'a pont'o'lingv'o inter divers'lingv'a'j hom'o'j. Nun jam evident'iĝ'as, ke tiu rev'o tut'e ne est'as real'a, ĉar kvankam la ide'o de Zamenhof est'as logik'a, kiel slogan'o dir'as: „arm'il'o'j kaj mon'o pli laŭt'e parol'as ol logik'o”.

  5. Laŭ la menci'it'a tabel'o nun 2.2513 hom'o'j, do pli ol du miliard'o'j kaj 250 milion'o'j da hom'o'j uz'as la dek unu plej oft'e uz'at'a'j'n lingv'o'j'n, kiel du'a'n lingv'o'n en si'a inter'naci'a komunik'ad'o. Tio signif'as, ke laŭ la nun'a mond'a lingv'o'eduk'a sistem'o pli ol 2.5 miliard'o'j da hom'o'j el'lern'is du'a'n lingv'o'n, tamen tio tut'e ne solv'is la komunik'ad'a'n problem'o'n de la mond'o. La plej grav'a'j problem'o'j de la nun'a lingv'o'eduk'a sistem'o est'as, ke

Malgraŭ tiu'j problem'o'j nek nun, nek en la proksim'a est'ont'o ŝajn'as aŭ ŝajn'os est'i real'a ŝanc'o en'konduk'i la glob'al'a'n instru'ad'o'n kaj uz'ad'o'n de Esperant'o en la inter'naci'a komunik'ad'o, ĉar la interes'o'j de super'potenc'o'j kaj mond'potenc'o'j kaj grand'a'j imperi'o'j est'as mal'sam'a'j. Kaj est'as kompren'ebl'e, ke ili tut'e ne em'as voĉ'don'i kontraŭ si'a'j interes'o'j en inter'naci'a'j decid'o'pov'a'j organiz'o'j, ekzempl'e en UN aŭ en UNESCO.

Pro mult'nombr'iĝ'o de hom'ar'o, la natur'o signif'e ŝanĝ'iĝ'is: grand'a'j nub'o'skrap'ul'o'j konstru'iĝ'is por loĝ'ig'i sep miliard'o'j'n da hom'o'j. (La fot'o'n far'is la Aŭtor'o en Ĉini'o.)


EN'MIGR'AD'O EN EŬROP'O'N KAJ LA EŬROP'A DILEM'O

Nun'temp'e la migr'ad'o kaŭz'as la plej grav'a'n soci'a'n kriz'o'n en la Eŭrop'a Uni'o. Kiam mi preleg'is pri tiu tem'o en Orient'a Azi'o22, tie la aŭskult'ant'o'j ne pov'is kompren'i kio'n ili vid'is en televid'il'o'j, ke en Eŭrop'o cent'mil'o'j da ne'kon'at'a'j hom'o'j promen'ad'is el land'o al ali'a land'o en arb'ar'o'j dum nokt'o'j sen iu ajn'a land'lim'gard'a aŭ dogan'a kontrol'o.

Se oni leg'as ĵurnal'a'j'n artikol'o'j'n pri tiu tem'o, tiam oni pov'as konstat'i, ke tut'e mal'sam'a'j konklud'o'j trov'iĝ'as en divers'a'j organ'o'j rilat'e al la tem'o de inter'naci'a migr'ad'o. Kelk'a'j ĵurnal'o'j klar'ig'as, ke London kaj Rotterdam jam hav'as muslim'an'a'j'n urb'estr'o'j'n kaj skrib'as, ke pli ol du'on'o de la infan'o'j, kiu'j nask'iĝ'is en Nederland'o kaj Belgi'o jam aparten'as al la islam'a religi'o. Kaj ili supoz'as, ke post 30-35 jar'o'j en tiu'j land'o'j muslim'an'o'j est'os la pli'mult'o en la soci'o kaj la soci'o de blank'ul'o'j baldaŭ fin'iĝ'os en Eŭrop'o.

Sed en ali'a'j organ'o'j oni publik'as tut'e mal'simil'a'j'n artikol'o'j'n pri tiu tem'o. En tiu'j artik'o'j la verk'ist'o'j klar'ig'as, ke pro mank'o de nask'o'j en Eŭrop'o est'as risk'o, ke la eŭrop'a loĝ'ant'ar'o baldaŭ mal'mult'nombr'iĝ'os kaj tio hav'os negativ'a'n efik'o'n al la ekonomi'a evolu'o. Pro tio ili opini'as, ke nur mult'nombr'a en'migr'ad'o pov'as solv'i tiu'n problem'o'n, do nepr'e neces'as kuraĝ'ig'i amas'o'n da hom'o'j en Afrik'o kaj Azi'o, ke ili migr'ad'u en Eŭrop'o'n.

En la ven'ont'a'j ĉapitr'o'j mi parol'os pri tiu dilem'o ne laŭ subjektiv'a'j impres'o'j, sed mi prov'os prognoz'i la est'ont'o'n per objektiv'a kaj neŭtral'a matematik'a-demografi'a model'o. En tiu analiz'o mi uz'os la inter'naci'a'j'n statistik'a'j'n datum'o'j'n de UN'O kaj UNESCO kaj baz'iĝ'os sur la raport'aĵ'o'j'n de Mond'a Bank'o rilat'e al tiu tem'o.

La matematik'a model'o de demografi'a'j ŝanĝ'o'j

Laŭ divers'a'j demografi'a'j statistik'a'j enket'o'j la kresk'o aŭ mal'kresk'o de loĝ'ant'ar'o signif'e mal'sam'as en la land'o'j de Eŭrop'o, Azi'o kaj Afrik'o. Mult'a'j organ'o'j, ekzempl'e la angl'a Guardian skrib'as23, ke la proporci'o de en'migr'int'o'j est'as 6% de la tut'a loĝ'ant'ar'o en Briti'o kaj la nombr'o de en'migr'int'o'j kresk'as je 2-3% jar'e. Sed la nombr'o de la origin'a loĝ'ant'ar'o est'as sen'ŝanĝ'ant'a, do ili nek kresk'as, nek mal'kresk'as. Se ni ekstrapol'as ĉi tiu'j'n datum'o'j'n, tiam ni pov'as kalkul'i per matematik'a model'o la proporci'o'n de en'migr'int'o'j kaj origin'a loĝ'ant'ar'o dum la ven'ont'a'j jar'o'j.

Ni uz'u la ven'ont'a'j'n datum'o'j'n:

a0 = la nombr'o de origin'a loĝ'ant'ar'o je la temp'o de kalkul'o

b0 = la nombr'o de en'migr'int'o'j je la temp'o de kalkul'o (komenc'e)

k= la proporci'o de origin'a popol'o kaj en'migr'int'o'j komenc'e

pa= la kresk'a procent'o de origin'a popol'o jar'e

pb=a la kresk'a procent'o de en'migr'int'o'j jar'e

a(n)= la nombr'o de origin'a popol'o post n jar'o'j

b(n) = la nombr'o de en'migr'int'o'j post n jar'o'j

y(n)= la proporci'o de origin'a popol'o post n jar'o'j

w(n)= la proporci'o de en'migr'int'o'j post n jar'o'j, kie

y kaj w signif'as la proporci'o'j'n rilat'e al la tut'a loĝ'ant'ar'o. En tiu kaz'o la rilat'o'j inter la datum'o'j est'as la ven'ont'a'j:

k=a0/b0

a(n)=a0*(1+pa/100)n

b(n)=b0*(1+pb/100)n

y(n)=100*a0*(1+pa/100)n/(a0*(1+pa/100)n+b0*(1+pb/100)n)

y(n)=100*k*b0*(1+pa/100)n/(k*b0*(1+pa/100)n+b0*(1+pb/100)n)

y(n)=100*k*(1+pa/100)n/(k*(1+pa/100)n+(1+pb/100)n)

w(n)=100*b0*(1+pb/100)n/(a0*(1+pa/100)n+b0*(1+pb/100)n)

w(n)=100*b0*(1+pb/100)n/(k*b0*(1+pa/100)n+b0*(1+pb/100)n)

w(n)=100*(1+pb/100)n/(k*(1+pa/100)n+(1+pb/100)n)

En kaz'o de Briti'o laŭ la menci'it'a'j font'o'j k=15,667, pa=0 kaj pb=2,5. Sekv'e de tio - se ĉiu'j kondiĉ'o'j est'os sen'ŝanĝ'ant'a'j – la geografi'a'j datum'o'j de la land'o est'os la ven'ont'a'j:

.

.

Tio montr'as, ke post 112 jar'o'j la proporci'o de origin'a popol'o est'os mal'pli ol du'on'o de la tut'a loĝ'ant'ar'o kaj post cent kvar'dek jar'o'j jam pli ol du tri'on'o'j de la popol'o est'os en'migr'int'o'j aŭ ili'a'j id'o'j. Tiu procez'o simil'as al la popol'ŝanĝ'o en Aŭstrali'o kaj Amerik'o, post kiam eŭrop'an'o'j okup'is tiu'j'n teren'o'j'n kaj amas'e en'migr'is en tiu'j'n land'o'j'n aŭ amas'e vetur'ig'is afrik'a'j'n sklav'o'j'n al tiu'j teritori'o'j.

Kiam eŭrop'an'o'j mal'kovr'is Aŭstrali'o'n kaj Amerik'o'n, tiam 100% de ili'a loĝ'ant'ar'o est'is indi'an'o'j kaj indiĝen'a'j trib'an'o'j. Sed pro en'migr'ad'o, pere'ig'o de la origin'a loĝ'ant'ar'o, per'fort'a vetur'ig'o de sklav'o'j kaj krim'ul'o'j al tiu'j land'o'j kaj pro la popol'kresk'a'j diferenc'o'j nun nur 1% de la uson'a loĝ'ant'ar'o aparten'as al la indi'an'o'j24. Kaj nur 5% de la nun'a aŭstrali'a loĝ'ant'ar'o est'as indiĝen'a'j popol'o'j25. Mult'a'j popol'o'j (kaj lingv'o'j kaj kultur'o'j) tut'e mal'aper'is, ekzempl'e antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j for'mort'is la last'a tasmani'an'o.

Ni'a uz'at'a matematik'a model'o prognoz'as real'e la tendenc'o'j'n de demografi'a'j ŝanĝ'o'j, se oni supoz'as, ke la nun'a'j kresk'a'j procent'o'j de origin'a loĝ'ant'ar'o kaj en'migr'ant'o'j est'os la sam'a'j dum la tut'a analiz'at'a temp'o. Sed kelk'a'j event'o'j pov'as pli'rapid'ig'i la mal'kresk'o'n de procent'o de origin'a loĝ'ant'ar'o kaj kelk'a'j ali'a'j event'o'j pov'as signif'e pli'mal'rapid'ig'i tiu'n procez'o'n.

Interes'o'j de divers'a'j land'o'j kaj soci'a'j grup'o'j

Nun'temp'e est'as akr'a diskut'ad'o rilat'e al la tem'o de inter'naci'a popol'migr'ad'o inter estr'o'j de divers'a'j land'o'j, inter'naci'a'j organiz'o'j kaj soci'a'j grup'o'j, ĉar tiu'j grup'o'j hav'as mal'sam'a'j'n histori'a'j'n spert'o'j'n kaj mal'sam'a'j'n interes'o'j'n. Nun ind'as tra'rigard'i la opini'o'j'n de la plej grav'a'j soci'a'j grup'o'j kaj ind'as kompren'i la kial'o'j'n: kial ili hav'as mal'sam'a'j'n konklud'o'j'n.

  1. Laŭ UNICEF du'dek'du mil infan'o'j mort'as ĉiu'tag'e pro mank'o de manĝ'o, mizer'o kaj mal'riĉ'ec'o41. Tio signif'as, ke pli-mal'pli ok milion'o'j da infan'o'j mort'as jar'e sen'neces'e en la mond'o, ĉar la alt'e evolu'it'a'j, riĉ'a'j land'o'j ne hav'as kompat'o'n kaj solidar'ec'o'n al ili. Pli ol unu miliard'o da hom'o'j ne pov'as akir'i sufiĉ'e da akv'o en la mal'riĉ'a'j land'o'j kaj 330 milion'o'j el ili hav'as mal'pli ol unu dolar'a'n en'spez'o'n tag'e. Du miliard'o'j kaj ses'cent milion'o'j da hom'o'j ne pov'as akir'i baz'a'n medicin'a'n serv'o'n kaj 385 milion'o'j el ili hav'as mal'pli ol unu dolar'a'n en'spez'o'n tag'e. Ili'a sort'o est'as sen'esper'a kaj el moral'a vid'punkt'o oni pov'as konklud'i, ke la plej grav'a task'o de la riĉ'a'j land'o'j kaj decid'o'pov'a'j inter'naci'a'j organiz'o'j dev'us est'i sav'i la viv'o'n de tiu'j milion'o'j. Aŭ per don'o al ili ebl'ec'o'n migr'ad'i en riĉ'a'j'n land'o'j'n aŭ help'i ili'n per rekt'a financ'a sub'ten'o. Tamen tio tut'e ne okaz'as pro sen'kompat'o kaj ego'ism'o de la riĉ'a'j land'o'j.

  2. Nun'temp'e est'as tre grand'a diferenc'o inter la riĉ'a'j kaj mal'riĉ'a'j land'o'j rilat'e al la maln'et'a naci'a produkt'ar'o kaj rilat'e al la salajr'o'nivel'o. Laŭ mond'bank'a'j statistik'o'j la maln'et'a naci'a produkt'ar'o est'as pli-mal'pli 50 mil dolar'o'j jar'e en Okcident'a Eŭrop'o kaj est'as mult'a'j mal'riĉ'a'j land'o'j, kie tio est'as nur pli-mal'pli unu mil dolar'o'j. Sekv'e de tio mult'a'j hom'o'j en tiu'j mal'riĉ'a'j land'o'j kaj en teritori'o'j, kie la viv'kondiĉ'o'j est'as mizer'a'j pro milit'o aŭ mal'bon'a klimat'o pens'as, ke ili pov'us pli bon'e viv'i, se ili trans'lok'iĝ'us al pli riĉ'a'j land'o'j. Ni vid'is, ke milion'o'j da hom'o'j viv'as en tiu'j mal'riĉ'a'j land'o'j, kiu'j tut'e ne hav'as ebl'ec'o'n el'migr'ad'i, ĉar ili est'as mal'san'a'j, mal'fort'a'j kaj ili'a en'spez'o est'as mal'pli ol unu dolar'o tag'e. Sed ankaŭ en tiu'j land'o'j viv'as san'a'j, fort'a'j kaj iom'et'e riĉ'a'j hom'o'j kiu'j em'as el'migr'ad'i, ĉar ili em'as promen'ad'i cent'o'j'n aŭ mil'o'j'n da kilo'metr'o'j kaj ili kapabl'as pag'i mil'o'j'n da dolar'o'j por kovr'i vojaĝ'kost'o'j'n. Laŭ la oficial'a hejm'paĝ'o de Eŭropol en 2015 hom'kontraband'ist'o'j gajn'is mon'o'n inter tri kaj ses miliard'o'j da dolar'o'j por vetur'ig'i migr'ant'o'j'n el Azi'o kaj Afrik'o en Eŭrop'o'n.42 En tiu raport'o ni pov'as leg'i, ke la kost'o por vetur'ig'i en'migr'ant'o'n el Turk'land'o al Itali'o est'is 3,700.- dolar'o'j kaj el Libi'o al Itali'o est'is 1000.- eŭr'o'j. Rigard'ant'e la grand'a'n diferenc'o'n inter la viv'nivel'o kaj publik'a sekur'ec'o en Afrik'o/Azi'o kaj Okcident'a Eŭrop'o oni pov'as kompren'i, ke milion'o'j da azi'an'o'j kaj afrik'an'o'j klopod'as migr'ad'i en Eŭrop'o'n, eĉ se ili risk'as mort'i dum la long'a vojaĝ'o

  3. La last'a kvin'cent'jar'a histori'o de Okcident'a kaj Orient'a Eŭrop'o est'is tut'e mal'sam'a, kaj pro tio tiu'j land'o'grup'o'j hav'is tut'e mal'sam'a'j'n spert'o'j'n rilat'e al mult'kultur'ism'o kaj kun'viv'ad'o de divers'a'j naci'o'j kaj etn'a'j grup'o'j en la sam'a land'o. Post la dek'kvin'a jar'cent'o divers'a'j okcident-eŭrop'a'j land'o'j koloni'ig'is preskaŭ la tut'a'n mond'o'n kaj tiel ili rapid'e riĉ'iĝ'is, sed dum la sam'a temp'o mizer'a'j viv'kondiĉ'o'j est'iĝ'is en la koloni'o'j. Dum mult'a'j jar'cent'o'j la kun'viv'ad'o de blank'ul'o'j kaj nigr'ul'o'j signif'is, ke blank'ul'o'j uz'is nigr'ul'o'j'n kiel sklav'o'j aŭ labor'ig'is ili'n por mal'alt'a'j salajr'o'j. La profit'o akumul'iĝ'is en la okcident-eŭrop'a'j imperi'a'j centr'o'j. Post la du'a mond'milit'o la situaci'o signif'e ŝanĝ'iĝ'is kaj la koloni'o'j sen'de'pend'iĝ'is. Tamen la viv'nivel'a diferenc'o inter la okcident-eŭrop'a'j land'o'j kaj la iam'a'j koloni'o'j rest'is grand'a'j kaj pro nask'a mal'em'o de okcident-eŭrop'a'j vir'in'o'j mank'is amas'o de labor'fort'o. Pro tio mult'a'j okcident-eŭrop'a'j land'o'j invit'is amas'o'n da en'migr'ant'o'j el divers'a'j mal'riĉ'a'j land'o'j por ke ili labor'u tie por re'konstru'i la post'milit'a'n ekonomi'o'n. Tiel milion'o'j da turk'a'j gast'labor'ist'o'j aper'is en Germani'o kaj amas'o de arab'o'j en Franci'o, kaj sekv'e de tio est'iĝ'is mult'kultur'a'j soci'o'j en mult'a'j okcident-eŭrop'a'j land'o'j. Analiz'ant'e tiu'n fenomen'o'n oni pov'as konklud'i, ke mult'a'j okcident-eŭrop'a'j land'o'j opini'as nun'temp'e, ke en'migr'ad'o est'as util'a kaj bon'a, kaj pro tio ili kuraĝ'ig'as amas'o'n de afrik'an'o'j kaj azi'an'o'j por trans'lok'iĝ'i en Eŭrop'o'n.

  4. La Orient-Eŭrop'a spert'o rilat'e la mult'kultur'a kaj mult'etn'a kun'viv'ad'o est'is mal'sam'a. Ni esperant'ist'o'j bon'e sci'as, ke Zamenhof viv'is en urb'o Bjalistok en la dek'naŭ'a jar'cent'o, kie rus'a, pol'a, german'a kaj jud'a koloni'o'j viv'is kun'e, kaj tie oft'e okaz'is konflikt'o'j kaj batal'ad'o'j inter la divers'a'j etn'a'j, religi'a'j kaj naci'a'j grup'o'j. Zamenhof pens'is, ke per uz'o de komun'a pont'o'lingv'o ebl'us amik'ig'i la inter'hom'a'j'n rilat'o'j'n, sed post pli ol cent jar'o'j ni pov'as konklud'i, ke tio ne sukces'is. Dum la last'a'j pli ol cent jar'o'j okaz'is terur'a'j mond'milit'o'j, pro kio dek'o'j da milion'o'j da hom'o'j mort'is. Nun ni est'as en la Balt'a'j land'o'j kaj ni sci'as, ke dum jar'cent'o'j la German'a kaj Rus'a Imperi'o'j batal'ad'is por kontrol'i tiu'n teritori'o'n. Sed dum la sam'a temp'o la popol'o'j de tiu mond'o'part'o ĉiam klopod'is viv'i sen'de'pend'e, sen iu ajn'a imperi'a kontrol'o, kaj ili intenc'is konserv'i si'a'j'n lingv'o'n, kultur'o'n, religi'o'n kaj tradici'o'n. Tamen tio tre oft'e ne sukces'is. Est'is pogrom'o'j kontraŭ jud'o'j en la car'a Rus'land'o kaj oni mort'ig'is milion'o'j'n da jud'o'j dum la temp'o de la german'a kontrol'o. Orient'a Prus'land'o tut'e mal'aper'is sur la map'o kaj grav'a'j politik'a'j potenc'o'j ordon'is, ke milion'o'j da german'o'j kaj pol'o'j trans'lok'iĝ'u el si'a hejm'land'o al ali'a teritori'o. Dum la komun'ist'a epok'o, kiam Sovet'uni'o kontrol'is tiu'n teritori'o'n, tiam ankaŭ la kultur'o signif'e ŝanĝ'iĝ'is. En Latvi'o eĉ la loĝ'ant'ar'o. Laŭ Vikipedio en 1989, je la fin'o de la Sovet'uni'a kontrol'o 1.4 milion'o'j da latv'o'j viv'is en la land'o kun 1 milion'o da rus'o'j kaj 450 mil ali'a'j etn'a'j grup'an'o'j. Antaŭ ne'long'e UN Asemble'o akcept'is inter'naci'a'n dokument'o'n rilat'e al migr'ad'o, kiu nom'iĝ'as „Glob'al compact for migration”. Rilat'e al tio mult'a'j UN ofic'ist'o'j kun'e kun membr'o'j de Eŭrop'a Parlament'o kaj Eŭrop'a Komision'o opini'as, ke migr'ad'o est'as util'a kaj bon'a por ambaŭ la migr'ant'o'j kaj la land'o'j kiu'j akcept'as ili'n. Sed Uson'o, Hungari'o, Aŭstrali'o kaj mult'a'j ali'a'j land'o'j ne al'iĝ'is al tiu inter'naci'a kontrakt'o, ĉar ili vid'as ankaŭ negativ'a'j'n efik'o'j'n de amas'a migr'ad'o. La hungar'a ministr'o pri ekster'a'j rilat'o'j atent'ig'is, ke „migr'ad'o ne est'as fundament'a hom'a rajt'o.” Ĉi tie ĉe la Balt'a Mar'o, ni pov'as facil'e kompren'i, se migr'ad'o est'us fundament'a hom'a rajt'o, tiam ekzempl'e kelk'cent mil rus'o'j facil'e pov'us aper'i en Latvi'o kiel en'migr'ant'o'j kaj ili dum mal'long'a temp'o pov'us ating'i pli'mult'o'n de la loĝ'ant'ar'o. Kaj ni hav'is simil'a'j'n spert'o'j'n ankaŭ en ni'a hungar'a histori'o. En la dek kvin'a jar'cent'o Hungari'o est'is fort'a eŭrop'a land'o kaj Hungari'o hav'is pli mult'nombr'a'n loĝ'ant'ar'o'n ol Angli'o. Sed en la dek'ses'a jar'cent'o la islam'a Turk'land'o okup'is part'o'n de Hungari'o kaj post'e est'iĝ'is cent kvin'dek jar'a milit'o inter Turk'land'o kaj Hungari'o. Dum tiu temp'o hungar'o'j viv'is en mult'kultur'a kaj mult'religi'a imperi'o kaj je la fin'o de tiu epok'o la land'o serioz'e mal'fort'iĝ'is. Kaj la hungar'a loĝ'ant'ar'o mal'mult'nombr'iĝ'is. (Mal'e, en la sam'a temp'o Briti'o komenc'is konstru'i mond'imperi'o'n kaj sekv'e de tio ili sukces'is kontrol'i kvar'on'o'n de la tut'a mond'o.) Kiam la unu'iĝ'int'a'j eŭrop'a'j arme'o'j re'okup'is urb'o'n Bud'a de la turk'o'j (Bud'a est'as part'o de Budapest kaj tio est'is la ĉef'urb'o de iam'a Hungari'o), tiam jam ne viv'is hungar'o'j tie. Tiel oni ordon'is, ke Hungari'o aparten'u al la Habsburg Imperi'o kaj oni decid'is, ke hungar'o'j ne plu hav'os rajt'o'n viv'i en Bud'a. Oni ŝanĝ'is eĉ la nom'o'n de la urb'o, dum la german'a temp'o oni uz'is la nom'o'n „Ofen” por tiu lok'o. Ni jam parol'is pri la etn'a'j konflikt'o'j inter serb'o'j kaj alban'o'j en Kosov'o, sed ni vid'as, ke dum mult'a'j jar'o'j est'as tre mal'amik'a'j rilat'o'j inter la rus'o'j kaj ukrain'o'j en Ukraini'o. Krom'e, tre serioz'a'j etn'a'j kaj naci'a'j konflikt'o'j okaz'is ankaŭ en la iam'a Sovet'uni'o, Ĉek'o'slovaki'o kaj Jugoslavi'o, pro kio ĉiu'j tiu'j land'o'j dis'iĝ'is. Analiz'ant'e tiu'j'n histori'a'j'n spert'o'j'n oni pov'as konklud'i, ke por mult'a'j orient-eŭrop'a'j land'o'j la amas'a en'migr'ad'o kaj sekv'e de tio la popol'miks'iĝ'o kaj la mult'kultur'a kun'viv'ad'o ne est'as al'log'a.

Nun ni tra'rigard'is la plej grav'a'j'n vid'punkt'o'j'n, kiel divers'a'j land'a'j kaj inter'naci'a'j organiz'o'j kaj soci'a'j grup'o'j rigard'as la fenomen'o'n de la modern'a du'dek'unu'a-jar'cent'a popol'migr'ad'o en la mond'o. Tio est'as grav'a soci'a problem'o, do est'as kompren'ebl'e, ke tiu tem'o far'iĝ'is ĉef'tem'o de la ĉi-tiu-jar'a eŭrop'a parlament'a elekt'o'kampanj'o. Divers'a'j politik'a'j parti'o'j kaj soci'o'scienc'a'j organiz'o'j trakt'is la tem'o'n laŭ si'a'j propr'a'j interes'o'j, sed est'is nur mal'mult'a'j inter'naci'a'j konferenc'o'j, kie est'is ebl'ec'o ampleks'e trakt'i la tem'o'n kaj ĝeneral'e kon'at'iĝ'i kun la spert'o'j kaj interes'o'j de ĉiu'j grand'a'j land'a'j kaj soci'a'j grup'o'j. Ankaŭ en la IK'U sesi'o'j dum la du last'a'j Universal'a'j Kongres'o'j oni trakt'is la tem'o'n nur laŭ la vid'punkt'o de la 2-a menci'it'a soci'a grup'o kaj pro tio la tra'rigard'o tie tut'e ne est'is ampleks'a. Sed nun ni est'as en la Balt'a'j land'o'j, en Orient'a Eŭrop'o, kaj pro tio mi opini'as, ke ĉi tie nepr'e neces'as kon'at'iĝ'i ankaŭ kun la orient-eŭrop'a'j spert'o'j por pli profund'e kompren'i la real'a'n situaci'o'n en ĉi tiu mond'o'part'o. Fin'e ni menci'u ankaŭ tri ali'a'j'n punkt'o'j'n por pli detal'e vid'i la en'migr'ad'a'n problem'o'n:



La Triumf'a Pord'eg'o en Par'is, la franc'a ĉef'urb'o. Franci'o sub'ten'as la inter'naci'a'n migr'ad'o'n kaj mult'a'j afrik'a'j kaj azi'a'j en'migr'ant'o'j dezir'as trans'lok'iĝ'i al tiu riĉ'a land'o. Laŭ naci'a statistik'o en la 2012-a jar'o jam 2.2 milion'o'j da en'migr'ant'o'j loĝ'is en la urb'a region'o de Par'is.


LA SPERT'O'J DE MI'A INDRAMANG-METOD'A LINGV'O'INSTRU'AD'O 45

Dum la last'a'j jar'o'j mi instru'is Esperant'o'n kaj ankaŭ angl'a'n lingv'o'n en mult'a'j azi'a'j lern'ej'o'j per special'a parol'kapabl'o-evolu'ig'a metod'o (mal'long'e: parol'ig'a metod'o). Ĉar mi el'labor'is tiu'n metod'o'n en la Indramang Universitat'o en Korei'o, pro tio mi nom'as ĝi'n Indramang-metod'a lingv'o'instru'ad'o. La kurs'o est'is tre efik'a, evident'iĝ'is, ke la logik'e konstru'it'a, neŭtral'a inter'naci'a lingv'o Esperant'o pli facil'e kaj rapid'e lern'ebl'as, ol la naci'a'j lingv'o'j. Post kvin monat'a stud'ad'o la student'o'j kapabl'is flu'e uz'i la lingv'o'n, do oni pov'is konklud'i, ke Esperant'o pov'us est'i taŭg'a pont'o'lingv'o por solv'i la problem'o'n de inter'naci'a komunik'ad'o. Post'e mi hav'is simil'a'j'n kurs'o'j'n ankaŭ en taj'land'a'j universitat'o'j kaj la rezult'o'j ankaŭ tie est'is simil'e pozitiv'a'j. La ĉef'a'j karakteriz'aĵ'o'j de tiu instru'metod'o est'as la jen'o'j:

La mil du'cent jar'a Silsangsa templ'o kaj ĝi'a Indramang Universitat'a Preleg'ĉambr'o en trankvil'a arb'ar'o en la Ĵirisan mont'ar'o




LA ESPER'O 48

(Ŝanc'o'j, ke Esperant'o far'iĝ'os inter'naci'e akcept'it'a komun'a pont'o'lingv'o en la mond'o)

………..…..…………………….…………………...

Okaz'e de la last'a ĝeneral'a kun'sid'o de Hungari'a Esperant'o Asoci'o la part'o'pren'ant'o'j unu'anim'e elekt'is s-ron D-ron Márkus Gábor honor'a prezid'ant'o de HE'A. Li dir'is la solen'a'n parol'ad'o'n pri la cent'jar'iĝ'o de la mort'o de Zamenhof. Mi kapt'is la okaz'o'n pet'i de li artikol'o'n por ni'a fak'a revu'o „Hungar'a Fer'voj'ist'a Mond'o” pri li'a Esperant'o aktiv'ec'o, kio'n li ĝoj'e entrepren'is. Mi dev'as rimark'i, ke D-ro Márkus Gábor est'as „unik'a figur'o en la inter'naci'a esperant'ist'a komun'um'o”, ja li instru'as, preleg'as eĉ gvid'as kurs'o'j'n en divers'a'j azi'a'j universitat'o'j kaj soci'a'j organiz'o'j. Eĉ li est'as komitat'an'o de ni'a land'a asoci'o ĉe UEA, pro kio ni hungar'a'j esperant'ist'o'j est'u fier'a'j, ke tiu ag'em'a kaj saĝ'a hom'o reprezent'as ni'n en la plej grav'a organiz'o de esperant'ist'o'j. Sekv'os li'a fest'parol'o dum la 2017-jar'a Zamenhof'a Fest'o.

Gulyás István

respond'ec'a redaktor'o de Hungar'a Fer'voj'ist'a Mond'o

……………………..…………..……………………..

En mi'a viv'o la Nanzan Universitat'o en japan'a urb'o Nagoya est'as tre grav'a lok'o, ĉar kiel hungar'a student'o antaŭ tri'dek jar'o'j mi komenc'is kon'at'iĝ'i kun la orient'azi'a kultur'o kaj kun la japan'a lingv'o en tiu lok'o. En 1982 mi kiel mal'riĉ'a orient'eŭrop'a student'o sen mon'o en mi'a poŝ'o, sen kredit'kart'o al'ven'is al la jam riĉ'a Japani'o, parol'ant'e nek la angl'a'n, nek la japan'a'n lingv'o'j'n, kaj sci'ant'e nenio'n pri la ekonomi'a kaj soci'a situaci'o de Orient'a Azi'o. Tiam mi viv'is en Japani'o tre modest'e, sed dank'e al la stipendi'o de la japan'a entrepren'o Verd'a Stel'o, mi pov'is sukces'e fin'i mi'a'n stud'program'o'n en la Nanzan Universitat'o. Tiam mi pov'is aĉet'i vojaĝ'bilet'o'n inter Hungari'o kaj Japani'o, sed vojaĝ'i per aviad'il'o est'is tro mult'e'kost'a. Pro tio mi vojaĝ'is inter Budapest kaj Nakhodka per la trans'siberi'a trajn'o, kaj inter Nakhodka kaj Yokohama per rus'a ŝip'o.

Antaŭ tri'dek jar'o'j, je la komenc'o de mi'a japan'a stud'program'o, mi'a sol'a kontakt'o al la orient'azi'a soci'o est'is mi'a kun'labor'o kun la japan'a Esperant'o-mov'ad'o. Per la help'o de tiu kun'labor'o mi pov'is ating'i ne'kred'ebl'a'n sukces'o'n kaj pov'is konstru'i mir'ind'e sukces'a'n profesi'a'n karier'o'n. Post la fin'o de mi'a stud'program'o mi hejm'e'n'vojaĝ'is, kaj konstru'is tre vigl'a'j'n inter'naci'a'j'n scienc'a'j'n kaj soci'a'j'n kontakt'o'j'n inter divers'a'j eŭrop'a'j kaj orient'azi'a'j scienc'a'j, industri'a'j, komerc'a'j kaj soci'a'j organiz'o'j.

Mi regul'e part'o'pren'is konferenc'o'j'n kaj kun'ven'o'j'n en universitat'o'j kaj divers'a'j soci'a'j organiz'o'j, kaj mi fond'is komun'a'n entrepren'o'n kun posed'ant'o'j de ali'land'a'j industri'a'j entrepren'o'j. Krom'e, mi ankaŭ verk'is sukces'a'j'n libr'o'j'n en mult'a'j lingv'o'j. Mi invit'is al mi'a budapeŝt'a universitat'o fam'a'j'n orient'azi'a'j'n profesor'o'j'n por ke ili en'konduk'u ni'n al la japan'a, ĉin'a kaj kore'a kultur'o. Tiel So Gilsu el Korei'o, Shen Chenru el Ĉini'o kaj Mizuno Yoshiaki el Japani'o vizit'is ni'n. Ili ĉiu'j est'is esperant'ist'o'j, do komunik'iĝ'i kun ili est'is tre facil'a por ni. Est'is grand'a honor'o por mi, ke ankaŭ Akashi Yoji, ne'esperant'ist'a dekan'o de Nanzan Universitat'o vizit'is ni'n en Budapest. La preleg'o de profesor'o So Gilsu en ni'a budapest'a universitat'o est'is signif'a kaj grav'a ne nur por mi, sed por la tut'a hungar'a esperant'ist'a ekonom'ist'a komun'um'o, ĉar li vizit'is ni'a'n universitat'o'n tuj post la politik'a'j ŝanĝ'o'j en Orient'a Eŭrop'o. Per li'a'j klar'ig'o'j ni kompren'is en grav'a histori'a temp'o, kiel ni dev'us konstru'i modern'a'n merkat'ekonomi'a'n sistem'o'n en Hungari'o.

Resum'ant'e la rezult'o'j'n de mi'a scienc'a esplor'program'o en la Nanzan Universitat'o mi doktor'iĝ'is en la Budapeŝt'a Ekonomik'a Universitat'o. Post'e mi far'iĝ'is estr'o de la plej grand'a hungar'a industri'a korporaci'o, kaj mi labor'is kiel strategi'a manaĝer'o en la Hungar'a Naci'a Petrol'a Korporaci'o. Post la politik'a'j ŝanĝ'o'j en Orient'a Eŭrop'o mi labor'is por la hungar'a parlament'a Kontrol'a kaj Aŭditor'a Ofic'ej'o, kie mi'a task'o est'is kontrol'i la reg'ist'ar'o'n. Krom'e, oni pet'is ke mi far'iĝ'u ankaŭ redaktor'o de la plej grav'a hungar'a komput'teknik'a period'aĵ'o, respond'ec'ant'e pri orient'azi'a'j tem'o'j.

En mi'a profesi'a karier'o en mi'a'j ambaŭ labor'ej'o'j mi regul'e uz'is Esperant'o'n por konstru'i pli vast'a'j'n inter'naci'a'j'n rilat'o'j'n, util'a'j'n por mi'a'j ofic'ej'o'j. Mi publik'ig'is artikol'o'j'n en la hungar'a ĉef'ministr'a organ'o kaj ankaŭ en la revu'o de ni'a Financ'a Ministr'ej'o. Tiel evident'iĝ'is por la leg'ant'o'j kaj ankaŭ por la estr'ar'o de ni'a'j reg'ist'ar'a'j instituci'o'j, ke je la fin'o de la du'dek'a jar'cent'o Esperant'o jam est'is util'a il'o por konstru'i efik'a'j'n inter'naci'a'j'n scienc'a'j'n, fak'a'j'n, kultur'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n rilat'o'j'n.

Dum la last'a'j jar'o'j mi kutim'e pas'ig'is kelk'a'j'n semajn'o'j'n aŭ monat'o'j'n en Seul'o. Tie trov'ebl'as la ofic'ej'o de la Seul'a Esperant'o Kultur'centr'o, kies prezid'ant'o Le'e Jungkee est'as docent'o de du kore'a'j universitat'o'j, instru'ant'e tie la inter'naci'a'n lingv'o'n. Li regul'e organiz'as special'a'j'n konferenc'o'j'n por lingv'ist'o'j kaj lingv'o'instru'ist'o'j, eĉ li prepar'as divers'a'j'n kultur'a'j'n kaj religi'a'j'n renkont'iĝ'o'j'n. Dum la last'a'j jar'o'j oni regul'e pet'is mi'n preleg'i en tiu'j event'o'j, kaj ankaŭ tie mi sukces'is establ'i pli nov'a'j'n kun'labor'o'j'n kun ĉin'a'j kaj japan'a'j universitat'o'j kaj soci'o'scienc'a'j organiz'o'j.

Sam'temp'e mi kun'labor'as ankaŭ kun profesor'o'j de la Nanzan Universitat'o en Nagoya, sam'e kun la estr'ar'o de la Inter'naci'a Kongres'a Universitat'o en la vjetnami'a ĉef'urb'o Hanoj'o. Est'as grand'a honor'o, ke kore'o'j oft'e akcept'as mi'a'n invit'o'n al Budapest, kaj ili dis'vast'ig'as la kore'a'n kultur'o'n en ni'a land'o. Special'e grav'a event'o est'is, ke fam'a kore'a art'pentr'ist'o Ho Song organiz'is sukces'a'n ekspozici'o'n en Budapest, eĉ li donac'is valor'a'n pentr'aĵ'o'n al ni'a Hungari'a Esperant'o-Asoci'o. Ankaŭ mult'a'j ali'a'j kore'o'j vizit'is ni'n, kiu'j preleg'is pri la kore'a instru'sistem'o, instru'is kuir'i bon'gust'a'j'n kore'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n, kaj kon'ig'is la kore'a'n kultur'o'n kaj viv'o'n al ni'a komun'um'o.

Vojaĝ'ant'e en Japani'o, Ĉini'o kaj Korei'o mi kun ĝoj'o konstat'is, ke mi jam pov'as leg'i la skrib'aĵ'o'j'n sur la mur'o'j en tri lingv'o'j, foj'e eĉ en kvar lingv'o'j, do angl'e, japan'e, ĉin'e kaj kore'e. La plej grav'a rezult'o por mi est'as, ke mi'a tag'libr'o est'as plen'a kun inter'naci'a'j kultur'a'j, scienc'a'j kaj fak'a'j program'o'j, en kiu'j mi est'as pet'at'a preleg'i pri mi'a'j spert'o'j en ekonomi'o, financ'a kontrol'o, lingv'ist'ik'o, religi'o kaj kultur'o. Tiu'n sukces'o'n mi ating'is de mi'a stud'program'o en la Nanzan Universitat'o, per'e de mi'a kun'labor'o kun grav'a'j ĉin'a'j kaj kore'a'j universitat'o'j, akademi'o'j kaj kultur'a'j organiz'o'j kaj per'e de la help'o de la inter'naci'a lingv'o Esperant'o.

Mi preleg'is en la japan'a kongres'o en Tokyo, en la konferenc'o de azi'a'j lingv'o'instru'ist'o'j, kaj en ali'a'j konferenc'o'j kaj renkont'iĝ'o'j. Mi rimark'as, ke tiu'j bon'a'j tra'viv'aĵ'o'j riĉ'ig'as kaj ĝoj'ig'as ne nur mi'a'n viv'o'n, sed ankaŭ la viv'o'n de ni'a hungar'a esperant'ist'a komun'um'o. Post mi'a'j azi'a'j vizit'o'j mult'a'j eŭrop'a'j instituci'o'j pet'as, ke mi preleg'u pri mi'a'j spert'o'j de la riĉ'a azi'a kultur'o, art'o, kuir'art'o kaj religi'o.

Nun'temp'e kelk'a'j ĵurnal'ist'o'j kritik'as Esperant'o'n, ke ĝi ne sukces'is far'iĝ'i ver'a mond'lingv'o dum pli ol cent jar'o'j. Malgraŭ tio mi asert'as, ke kvankam Esperant'o ankoraŭ ne est'as ver'a mond'lingv'o, sed la inter'naci'a Esperant'o-mov'ad'o jam ekzist'as, kaj en mult'a'j land'o'j bon'e prosper'as. Mi pov'as dir'i, ke Esperant'o hav'as ŝanc'o'n est'iĝ'i ver'a mond'skal'a inter'lingv'o iam en la est'ont'o. Se tio ne sukces'is dum la unu'a'j cent jar'o'j, est'as ŝanc'o, ke tio real'iĝ'os en la du'a aŭ en la tri'a cent'jar'a epok'o.

Simil'e, kiel okaz'is en la histori'o de krist'an'ism'o. Je la komenc'o, kiam Jesu'o Krist'o fond'is tiu'n nov'a'n religi'o'n, est'is nur kelk'cent hom'o'j, kiu'j aparten'is al tiu komun'um'o. Eĉ cent jar'o'j'n post la fond'o de tiu religi'o, la krist'an'a eklezi'o est'is oficial'e ne'akcept'it'a en la tiam'a mond'o, kaj ĝi est'is persekut'it'a dum pli ol tri'cent jar'o'j. Sed dum la unu'a part'o de la kvar'a jar'cent'o la situaci'o mult'e ŝanĝ'iĝ'is. Tiam Grand'a Konstantin'o romi'a imperi'estr'o deklar'is, ke krist'an'ism'o est'u oficial'e akcept'it'a kaj post'e ĝi far'iĝ'is oficial'a ŝtat'religi'o en la tut'a Romi'a Imperi'o. Post'e ĝi est'is la plej grand'a religi'a organiz'o en la okcident'a mond'o, kaj nun'temp'e jam 2,2 miliard'o'j da hom'o'j, do tri'on'o de la hom'ar'o aparten'as al la divers'a'j krist'an'a'j eklezi'o'j de la mond'o. En la du'dek'unu'a jar'cent'o jam preskaŭ la tut'a hom'ar'o sci'as aŭ aŭd'is io'n pri la instru'o de Jesu'o Krist'o.

Ali'a ekzempl'o est'as la budh'ism'o. La instru'o'n de Budh'o komenc'e nur mal'mult'a'j hom'o'j aŭskult'is kaj sekv'is, kaj nun – pli ol 2500 jar'o'j post la nask'iĝ'o de Budh'o – la nombr'o de la budh'ist'a komun'um'o super'as la kvin'cent milion'o'j'n.

Eĉ pli karakteriz'a ekzempl'o est'as la sort'o de la jud'o'j. Antaŭ tri mil jar'o'j la unu'a jud'a reĝ'o David okup'is Jerusalem'o'n, ĉe la mont'o Ci'o'n (Si'o'n) kaj tie fond'is nov'a'n jud'a'n ĉef'urb'o'n. Sed post'e la Romi'a Imperi'o okup'is tiu'n lok'o'n kaj tiel Jerusalem'o est'iĝ'is ĉef'urb'o de romi'a provinc'o. Dum la unu'a jar'cent'o la jud'o'j ribel'is kontraŭ la romi'an'o'j. La ribel'o'n la romi'a'j legi'o'j kruel'e venk'is, ili detru'is Jerusalem'o'n, kaj el'pel'is la loĝ'ant'ar'o'n.

Simil'a'j event'o'j okaz'is ek'de tiam dum mult'a'j jar'cent'o'j en mult'a'j ali'a'j land'o'j kaj kontinent'o'j kun la jud'o'j, kiu'j viv'is en diaspor'o'j. Malgraŭ ĉiu'j mal'avantaĝ'o'j la jud'o'j konserv'is si'a'n religi'o'n kaj naci'a'n ident'ec'o'n dum du mil jar'o'j. Ili konserv'is la esper'o'n, ke iam en la est'ont'o ili hav'os ŝanc'o'n re'ir'i al la lok'o, kie ili hav'is si'a'n land'o'n antaŭ mult'a'j jar'cent'o'j.

Post kiam la romi'a imperi'estr'o ordon'is, ke jud'o'j for'las'u Jerusalem'o'n, ili trans'lok'iĝ'is al ali'a'j lok'o'j. Sed en mult'a'j lok'o'j ili sufer'is pro diskriminaci'o. Ekzempl'e en 1492, kiam Kristofor'o Kolomb'o mal'kovr'is Amerik'o'n, ankaŭ la hispan'a reĝ'o ordon'is, ke jud'o'j for'las'u Hispani'o'n. Dum la mez'epok'o en mult'a'j land'o'j ili ne rajt'is viv'i en urb'o'centr'o'j, sed nur en special'a'j koloni'o'j. En la car'a Rus'land'o eĉ atak'o'j kaj pogrom'o'j okaz'is kontraŭ ili. En la dek naŭ'a jar'cent'o Jerusalem'o aparten'is al la islam'a Turk'land'o, kiel part'o de la Palestin'a provinc'o. En tiu temp'o okaz'is, ke jud'a poet'o nom'it'a Naftali Herz Imber viv'is en Galici'o (en Orient'a Eŭrop'o) kaj en la jar'o 1878 li verk'is la ven'ont'a'n poem'o'n kun la titol'o: „Hatikvah” (La Esper'o).

Kol ód baléváv penímá, Ĝis kiam la kor'o bat'as,

nefes jehudí hómíjá, jud'o'j sopir'as pens'ant'e

úl(e)fa'até mizrah kádímá, al Orient'e'n,

ajin leCijón cófíjá la okul'o'j rigard'as al Ci'o'n.

Ód avdá tikváténú, Ankoraŭ ne perd'iĝ'is ni'a esper'o,

hatikvá hánnosáná, ni'a mult'cent'jar'a esper'o,

lásuv le-er'ec avoteinú – re'ir'i al la ter'o de ni'a'j pra'patr'o'j,

Láir Dávid cháná. al la urb'o kie David viv'is.

La form'iĝ'o de la histori'o ne est'as antaŭ'vid'ebl'a, kaj tiel okaz'is, ke en la du'dek'a jar'cent'o est'iĝ'is ŝanc'o fond'i mem'star'a'n jud'a'n naci'a'n ŝtat'o'n, kaj tiel la jud'o'j fin'fin'e re'ricev'is si'a'n hejm'land'o'n. Kaj du mil jar'o'j'n post ili'a el'pel'o, ili'a esper'o real'iĝ'is. Ili nun viv'as en si'a hejm'land'o, en Israel'o kaj la himn'o de tiu land'o est'as la poem'o de Naftali Herz Imber: „La Esper'o”.

Do ankaŭ ni esperant'ist'o'j dev'as gard'i la esper'o'n, ke iam en la est'ont'o la hom'ar'o kompren'os, ke pro si'a neŭtral'ec'o, facil'ec'o kaj logik'a gramatik'o la lingv'o Esperant'o pov'as est'i taŭg'a komunik'il'o por far'iĝ'i ĝeneral'e akcept'it'a inter'lingv'o en la tut'a mond'o. Sed por ating'i tiu'n cel'o'n est'as du grav'a'j kondiĉ'o'j:

  1. Ni dev'as konserv'i la lingv'o'n dum long'a temp'o (ebl'e eĉ dum jar'cent'o'j) kaj pro tio ni bezon'as instru'i ni'a'n lingv'o'n al la membr'o'j de nov'a'j generaci'o'j.

  2. Ni dev'as montr'i al la ekster'a ne'esperant'ist'a mond'o, ke ni'a komun'um'o est'as bon'a kaj al'log'a, por ke nov'a'j esperant'ist'o'j al'iĝ'u al ni'a mov'ad'o, kaj por ke ili vast'e uz'u ni'a'n neŭtral'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n. (Bedaŭr'ind'e la konflikt'o'j kaj kverel'o'j inter divers'a'j Esperant'o-organiz'aĵ'o'j kaj la mal'amik'ec'a'j disput'o'j en ni'a'j naci'a'j kaj inter'naci'a'j asoci'o'j mal'help'as real'ig'i tiu'n cel'o'n.)

La fin'a venk'o de Esperant'o est'as nur mal'proksim'a cel'o, sed la lern'ad'o de ni'a inter'naci'a lingv'o jam ankaŭ en ni'a nun'a viv'o est'as tre util'a kaj frukt'o'don'a. La lern'ad'o de Esperant'o est'as dum'viv'a okup'o, sed est'as grav'e kompren'i ke la lern'ad'o signif'as ne nur lingv'o'lern'ad'o'n. Per la lern'ad'o kaj uz'ad'o de Esperant'o ni facil'e pov'as konstru'i bon'a'j'n inter'naci'a'j'n rilat'o'j'n, kaj ni pov'as amik'iĝ'i kun mult'eg'a'j amik'ec'a'j hom'o'j en la tut'a mond'o. Tia'manier'e ni pov'as pli bon'e kompren'i la mond'o'n en kiu ni viv'as, kaj far'ant'e tio'n ni pov'as ne'kred'ebl'e signif'e riĉ'ig'i kaj valor'ig'i ni'a'n viv'o'n.

Supr'e: La ruin'o'j de la iam'a Templ'o en Jerusalem'o, kiu'n la jud'o'j vizit'ad'is dum jar'mil'o'j por re'memor'i la origin'o'n de si'a hejm'land'o.

Mal'supr'e: La Ŝton'eg'a Templ'o sur la Moriah-mont'o est'as sankt'a lok'o por tri mond'religi'o'j: por jud'o'j, krist'an'o'j kaj islam'an'o'j.




STEL'O SUPER LA HAN-RIVER'O

Kor'tuŝ'a rakont'o

Se oni nom'as budh'ism'o'n „la religi'o de kompat'o” kaj krist'an'ism'o'n „la religi'o de am'o”, tiam ŭonbulismon ind'us nom'i „la religi'o de bon'far'o'j.” Ĉar laŭ Jesu'o, fond'int'o de krist'an'ism'o „la ordon'o de am'o” est'as la plej grav'a inter ĉiu'j ordon'o'j, kiu'j'n hom'o'j dev'as obe'i sur la Ter'glob'o. Sed Sotesano, fond'int'o de ŭonbulismo instru'is, ke bon'far'o'j est'as la plej grav'a'j.

La membr'o'j de ĉi-tiu ŭonbulisma komun'um'o ne nur parol'as pri tiu'j instru'o'j, sed ili ankaŭ klopod'as viv'i en si'a ĉiu'tag'a viv'o laŭ tiu'j instru'o'j kaj moral'a'j dev'o'j. Pro tio oni pov'as spert'i, ke la renkont'iĝ'o'j de la Esperant'o-Asoci'o de Ūonbulisma Eklezi'o ĉiam est'as bon'etos'a'j, kie la part'o'pren'ant'o'j bon'e fart'as, amik'e salut'as unu la ali'a'j'n kiel mal'nov'a'j amik'o'j, kaj eĉ ne'kon'at'ul'o'j'n dec'e salut'as kaj respekt'as kiam ili renkont'iĝ'as promen'ant'e en la park'o'j de la Ŭonbulisma Religi'a Centr'o. Simil'e, kiel okaz'is dum mi'a jun'ec'o ankaŭ en la hungar'a'j vilaĝ'o'j.

Pro tio mi kaj Elizabet pens'is, ke antaŭ la 2018-jar'a Japan'a-Kore'a Komun'a Esperant'o-Kongres'o ni vojaĝ'u al Korei'o, por ke ni part'o'pren'u la Inter'naci'a'n Medit'ad'a'n Renkont'iĝ'o'n de tiu organiz'aĵ'o, simil'e, kiel ni regul'e far'is dum la last'a'j jar'o'j. Dum la renkont'iĝ'o okaz'is mult'a'j interes'a'j kultur'a'j program'o'j kaj unu el ili est'is interes'a kor'tuŝ'a film'et'o. La mesaĝ'o de la film'et'o est'is, ke bon'far'o'j est'as la plej bon'a'j metod'o'j por valor'ig'i, riĉ'ig'i kaj bel'ig'i ni'a'n viv'o'n, do help'i ali'ul'o'j'n est'as la plej bon'a form'o de hom'a komunik'ad'o.

En la unu'a scen'o de la film'o ni vid'is, ke hom'o'j kapt'is 7-jar'a'n, aŭ 8-jar'a'n taj'land'a'n knab'o'n en bangkok'a bazar'o, kies nom'o est'is Prajak Arunthong. Li ŝtel'is kelk'a'j'n medikament'o'j'n en la apotek'o. Komenc'iĝ'is kri'ad'o, koler'ad'o kaj laŭt'a tortur'o de la mastr'in'o de apotek'o:

- Kio'n vi ŝtel'is? Kio'n vi vol'is far'i per ĝi? - demand'is koler'em'e la mastr'in'o.

- Mi'a patr'in'o mal'san'iĝ'is kaj mi dezir'is don'i la medikament'o'j'n al ŝi kontraŭ dolor'o - respond'is la tim'ig'it'a infan'o.

Tiam aper'is kuir'ist'o, kiu est'is mastr'o de mal'grand'a manĝ'ej'o apud la apotek'o. Li hav'is kompat'o'n al la famili'o de la infan'o kaj pro tio li anstataŭ'pag'is la mon'o'n de la ŝtel'it'a medikament'o al la apotek'o. Post'e li donac'is eĉ porci'o'n da freŝ'e kuir'it'a veggie-sup'o al la infan'o. Li vol'is help'i tiel, ke la infan'o kun'port'u la bezon'at'a'j'n medikament'o'j'n kaj la sup'o'n al ŝi'a patr'in'o.

Post'e aper'is nov'a scen'o en la sam'a lok'o, post tri'dek jar'o'j: La kuir'ist'o ne'atend'it'e kolaps'is kaj ambulanc'o vetur'ig'is li'n al hospital'o. Tie oni sav'is li'a'n viv'o'n kaj post la kurac'ad'o oni trans'don'is al li la provizor'a'n faktur'o'n pri la hospital'a'j kost'o'j. La sum'o est'is 792,000.- bahtoj, do pli-mal'pli 2500,0000.- ŭonoj.

Post'e ven'is ali'a scen'o: La mal'gaj'a'j famili'an'o'j de la kuir'ist'o met'is anonc'o'n sur la mur'o'n de si'a hejm'dom'o: „Ni vol'as urĝ'e vend'i ĉi-tiu'n dom'o'n, por ke ni pov'u pag'i ne'atend'it'a'j'n hospital'kost'o'j'n”.

Post'e aper'is la fin'a scen'o sur la ekran'o: Post kelk'a'j tag'o'j, la famili'an'o'j de la re'san'iĝ'int'a kuir'ist'o ricev'is la fin'faktur'o'n de la hospital'o kaj vid'is kun surpriz'o, ke la antaŭ'vid'ebl'a'j nombr'o'j mal'aper'is kaj est'is skrib'it'e nov'a tekst'o: „La pag'end'a sum'o est'as 0.- bahto.” Kaj aper'is ankaŭ klar'ig'o: „La famili'o jam pag'is ĉi tiu'n hospital'kost'o'n antaŭ tri'dek jar'o'j per tri pak'aĵ'o'j da medikament'o kontraŭ dolor'o kaj per porci'o da veggie-sup'o. Sub'skrib'o: Dr. Prajak Arunthong, direktor'o de hospital'o”.

Re'nask'iĝ'o en Seul'o

Oni organiz'is la Japan'a'n-Kore'a'n Komun'a'n Esperant'o-Kongres'o'n en Nara, la unu'a ĉef'urb'o de la Japan'a Imperi'o. Tie mi preleg'is pri la sep'dek mil jar'a histori'o de hom'a kultur'o laŭ la libr'o de Nobel-premi'it'a medicin'a profesor'o Christian de Duve. La Yale University Press aper'ig'is tiu'n libr'o'n antaŭ ne'long'e kun la titol'o: „Genetics of Original Si'n: The Impact of Natural Selection on the Futur'e of Humanity” (Genetik'o de Origin'a Pek'o: La efekt'o de Natur'a selekt'ad'o al la Est'ont'o de Hom'ar'o). Mi met'is ankaŭ la pens'o'j'n de Yuval Har'ar'i, doktor'o de Oxford Universitat'o kaj profesor'o de jerusalem'a Hebre'a Universitat'o en mi'a'n preleg'o'n. Har'ar'i eksplik'is si'a'j'n ŝok'ig'a'j'n pens'o'j'n rilat'e al tiu tem'o en si'a fam'a libr'o, kies titol'o est'as: „Sapiens”. La konklud'o'j'n de tiu libr'o oni vast'e diskut'as ĉie en la mond'o, la libr'o aper'is en pli ol unu milion'o da ekzempler'o'j en 58 divers'a'j lingv'o'j.

Por pli bon'e kon'at'iĝ'i kun la bel'ec'o kaj kultur'a'j valor'o'j de la fam'a mal'nov'a japan'a urb'o, ni al'ven'is al Nara du tag'o'j'n antaŭ la kongres'o. Dum la unu'a tag'o ni'a'j japan'a'j ge'amik'o'j promen'ad'is kun ni kaj ili montr'is al ni la vid'ind'aĵ'o'j'n de la urb'o. Ni rigard'is kun ĝoj'o la plej grand'a'n Budh'o-statu'o'n de Japani'o en la Daibucuden sankt'ej'o de la Todaiĵi templ'o, kiu est'as 15 metr'a alt'a. Krom'e, ni promen'is ĉirkaŭ la fam'a kvin'etaĝ'a Pagod'o, kiu est'as simbol'o de la urb'o. Dum ni'a'j promen'ad'o'j ni mir'is mult'eg'a'j'n cerv'o'j'n kiu'j amik'ec'e promen'ad'is kun ni en la strat'o'j kaj park'o'j de la urb'o. Post la agrabl'a ekskurs'o ni kun'e vesper'manĝ'is kun ni'a'j japan'a'j ge'amik'o'j en ĉin'a restoraci'o en la urb'o'centr'o.

Dum la ven'ont'a maten'o Elizabet ek'hav'is abdomen'a'n dolor'o'n kaj sufer'is pro vom'ad'o. Pro tio ŝi ne pov'is ĉe'est'i la kongres'a'j'n program'o'j'n. Post la fin'o de la kongres'o ni re'vojaĝ'is al Korei'o, ĉar la direktor'o de la 문일여자 고등학교 (Moonil Yeoja Godeung Hagkyo) super'mez'lern'ej'o pet'is, ke ankaŭ tie mi preleg'u en angl'a lingv'o pri la sep'dek mil jar'a mond'histori'o de hom'a kultur'o. Post mi'a preleg'o mi re'vojaĝ'is al ni'a hotel'o kaj tie mi vid'is ke la san'stat'o de Elizabet pli'mal'bon'iĝ'is. Pro tio mi vok'is ambulanc'o'n kaj vetur'is al hospital'o. Tiel kelk'a'j'n minut'o'j'n antaŭ nokt'mez'o ni al'ven'is al la Kore'a Universitat'a Medicin'a Centr'o, kiu trov'iĝ'as en Anam distrikt'o de Seul'o.

Tie ni pag'is 220,000.- ŭonojn por la ambulanc'a vetur'ad'o kaj por la unu'a medicin'a ekzamen'o. Post'e oni anonc'is, ke por konklud'i, kio est'as la diagnoz'o, neces'os far'i ankaŭ ali'a'j'n ekzamen'o'j'n (ekzempl'e: CT = per'komput'il'a tomograf'o, analiz'o de sang'o'kompon'aĵ'o'j en laboratori'o, ktp.) kaj por far'i tio'n neces'as antaŭ'pag'i de'nov'e unu milion'o'n da ŭonoj. Post kiam mi pag'is ankaŭ tiu'n sum'o'n, oni las'is ni'n en'ir'i la ĉambr'o'n de urĝ'a'j ekzamen'o'j kaj oni komenc'is la ekzamen'o'j'n. Post kelk'hor'a ekzamen'ad'o oni anonc'is la diagnoz'o'n: tem'as pri intest'a obstrukc'o, latin'e: ile'us. Tio signif'as ke la mal'grand'a'j intest'o'j ne pov'as funkci'i. Por kurac'i tiu'n mal'san'o'n nepr'e neces'as en'hospital'iĝ'i, kaj por far'i tio'n mi de'nov'e dev'is antaŭ'pag'i kvar milion'o'j'n da ŭonoj.

Je la komenc'o ni ricev'is lit'o'j'n en la Inter'naci'a Ĉambr'o de la Hospital'o, kie oni prov'is solv'i la problem'o'n per konservativ'a trakt'ad'o. Sed post kelk'a'j tag'o'j evident'iĝ'is, ke la mal'san'o ne pli'bon'iĝ'is, do la operaci'o est'is ne'evit'ebl'a. La situaci'o est'iĝ'is viv'danĝer'a, kiam oni konstat'is, ke krom la intest'a obstrukc'o ankaŭ pneŭmoni'o aper'is. La afer'o est'iĝ'is eĉ pli serioz'a, kiam la CT ekzamen'o montr'is, ke emboli'o montr'iĝ'is en la pulm'a arteri'o kaj ankaŭ pulm'a infarkt'o montr'iĝ'is en la korp'o.

Laŭ la anestez'ist'o est'is risk'o, ke la dorm'ig'ant'a gas'o pli'mal'bon'ig'os la stat'o'n de pulm'o'j kaj pro la uz'o de anti'koagul'aĵ'o ne ebl'os far'i la neces'a'n operaci'o'n. Malgraŭ la fakt'o, ke por kurac'i la emboli'o'n la uz'o de anti'koagul'aĵ'o est'as nepr'e bezon'at'a. Ali'flank'e, se oni ĉes'as uz'i la anti'koagul'aĵ'o'j'n, tiam oni risk'as, ke la pulm'a emboli'a problem'o pli'grand'iĝ'os kaj pli'grav'iĝ'os.

Inform'iĝ'ant'e pri la serioz'a situaci'o, ni'a'j kore'a'j ge'amik'o'j, kiu'j est'is plej'part'e membr'o'j de la Esperant'o-Asoci'o de Ŭonbulisma Religi'o, komenc'is sub'ten'i ni'n tre efik'e kaj si'n'don'em'e. Simil'a'n efik'a'n kaj si'n'don'em'a'n help'o'n kaj sub'ten'o'n mi neniam pov'is spert'i antaŭ'e en la eŭrop'a'j esperant'ist'a'j komun'um'o'j. Kiam mi skrib'is al ni'a'j mal'nov'a'j kore'a'j ge'amik'o'j, ke mi dev'us pag'i kvar milion'o'j'n da ŭonoj por la hospital'a'j kost'o'j, kaj pov'us okaz'i ke la hospital'a bank'terminal'o ne akcept'os mi'a'j'n kredit'kart'o'j'n pro la pli mal'alt'a'j lim'ig'it'a'j tag'a'j uz'ebl'a'j mon'sum'o'j, tiam ili: 조명자 (Ĝoj'a) kaj 전대봉 (Daebong) tuj aper'is en la hospital'o kaj prunt'e'don'is al ni du milion'o'j'n da ŭonoj. Malgraŭ la fakt'o, ke ili loĝ'is ne proksim'e al la hospital'o en Seul'o, sed en ali'a urb'o nom'at'a Bucheon, kiu est'as kvar'dek kvin kilo'metr'o'j de Anam.

Kiam montr'iĝ'is, ke la konservativ'a kurac'manier'o ne est'is sukces'a, ĉar tem'is pri mekanik'a obstrukc'o en la intest'o'j, tiam evident'iĝ'is, ke la operaci'o est'is urĝ'a, neces'a kaj ne'evit'ebl'a. Profesor'in'o Baek Sejin far'is la operaci'o'n kaj dank'e al ŝi'a profesi'ec'o kaj zorg'em'ec'o la operaci'o est'is sukces'a. Pro la emboli'a danĝer'o post la operaci'o oni tuj komenc'is la anti'koagul'aĵ'a'n terapi'o'n kaj oni konserv'is Elizabet'o'n en la Intensiv'a Ĉambr'o. Sed post kvin tag'o'j la kurac'ist'o'j dev'is fin'i la anti'koagul'aĵ'a'n terapi'o'n pro sang'ad'a'j tendenc'o'j. Post'e ven'is kriz'a temp'o, kiam oni pov'is far'i nenio'n, nur atend'i por ke la „natur'o” decid'u, kia est'u la fin'o de la mal'san'o. Ali'a'j hom'o'j opini'is, ke ĉar ne ebl'is uz'i medikament'o'j'n, en simil'a'j viv'danĝer'a'j kaz'o'j ne la „natur'o” sed nur „super'natur'a'j potenc'o'j” pov'os sav'i la viv'o'n de la mal'san'ul'o.

Inform'iĝ'ant'e pri la grav'a'j mal'san'o'j, ni'a'j ge'amik'o'j komenc'is preĝ'ad'i por Elizabet ne nur en mult'a'j lok'o'j de Korei'o, sed ankaŭ en Eŭrop'o, eĉ en Amerik'o. La komun'um'o de 한숙희 (Kristal'o), ni'a mal'nov'a amik'o decid'is preĝ'i por la re'san'iĝ'o de Elizabet ĉiu'tag'e dum cent tag'o'j. Krom'e, ni'a'j ge'amik'o'j organiz'is, ke iu el la lok'a esperant'ist'a komun'um'o vizit'u ni'n en la hospital'o ĉiu'tag'e por help'i ni'a'n komunik'ad'o'n kun la kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'in'o'j de la hospital'o kaj deĵor'ant'e help'i Elizabet'o'n, kiam mi ne pov'is est'i kun ŝi en la hospital'o. Tiel mi pov'is el'ir'i el la hospital'o de temp'o al temp'o por aranĝ'i oficial'a'j'n afer'o'j'n, pur'ig'i mi'n en hotel'ĉambr'o kaj ŝanĝ'i uz'it'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. Est'is tag'o'j, kiam pli ol dek hom'o'j ven'is vizit'i kaj kuraĝ'ig'i Elizabet'o'n, kaj est'is vizit'ant'o, kiu vojaĝ'is dum ok hor'o'j por vid'i ŝi'n.

Dank'e al la alt'nivel'a profesi'a labor'o de la kurac'ist'o'j de la Kore'a Universitat'a Medicin'a Centr'o en Anam kaj dank'e al la help'o de ni'a'j kore'a'j ge'amik'o'j, kiu'j sub'ten'is ni'n kaj kiu'j preĝ'is por la re'san'iĝ'o de Elizabet, ŝi'a san'stat'o komenc'is pli'bon'iĝ'i kaj aper'is esper'o, ke post kelk'a'j tag'o'j ni pov'os el'hospital'iĝ'i. Vid'ant'e la antaŭ'a'n viv'danĝer'a'n san'stat'o'n ni pov'as atest'i, ke Elizabet re'nask'iĝ'is en Seul'o. En tiu'j tag'o'j la financ'a'j ofic'ist'o'j de la hospital'o re'kalkul'is la hospital'a'j'n kost'o'j'n kaj konklud'is, ke la kost'o'j por la unu'a'j dek kelk'a'j tag'o'j est'is ne kvar milion'o'j da ŭonoj, kiel oni pens'is antaŭ'e, sed est'iĝ'is pli ol du'dek naŭ milion'o'j da ŭonoj.

Pro tio ni dev'is zorg'i ne nur pro la mal'san'o de Elizabet, sed ankaŭ pro la ebl'ec'o, ke la tut'a hospital'kost'o pov'os ating'i tiom alt'a'n sum'o'n, kia'n ni jam ne kapabl'os pag'i. Sekv'e de tio ni dev'is preĝ'i ne nur por la re'san'iĝ'o de Elizabet, sed ankaŭ por tio, ke ni pov'u trov'i sufiĉ'e da mon'o por pag'i ĉiu'j'n hospital'kost'o'j'n. Kvankam mi neniam parol'is pri tiu'j zorg'o'j kun ni'a'j kore'a'j ge'amik'o'j, ili iel sent'is tiu'n problem'o'n. Tio montr'iĝ'is al mi, kiam mi aŭd'is, ke 오순모 (Bril'a), vic'prezid'ant'in'o de Kore'a Esperant'o-Asoci'o kaj estr'ar'an'o de Esperant'o-Asoci'o de Ŭonbulisma Religi'o met'is anonc'o'n en la inter'ret'o'n, klar'ig'is ni'a'n situaci'o'n kaj pet'is, ke hom'o'j kontribu'u al ni'a'j ne'kred'ebl'e alt'a'j hospital'a'j kost'o'j.

Dum du'dek kvar hor'o'j okaz'is mirakl'o, kia'n ni neniam pov'is spert'i en la eŭrop'a'j esperant'ist'a'j komun'um'o'j. Dum unu tag'o ok milion'o'j da ŭonoj kolekt'iĝ'is por financ'e sub'ten'i ni'n. Kaj est'is ĝoj'ind'a surpriz'o por ni, ke ne nur kon'at'a'j esperant'ist'o'j prov'is help'i ni'n. Inter la hom'o'j, kiu'j leg'is la anonc'o'n de Bril'a, aper'is ankaŭ Dr. Park Jong Mok, esplor'a profesor'o en la Jur'a Fakultat'o de Kore'a Universitat'o, kiu ne aparten'is al la ŭonbulisma esperant'ist'a komun'um'o kaj kiu ne est'is membr'o de Kore'a Esperant'o-Asoci'o. Leg'ant'e la anonc'o'n ankaŭ li decid'is help'i ni'n. Li vizit'is la prezid'ant'o'n de ni'a hospital'o kaj pet'is, ke li pli'mal'grand'ig'u ni'a'j'n hospital'kost'o'j'n. La prezid'ant'o akcept'is li'a'n pet'o'n kaj don'is al ni dek procent'a'n rabat'o'n.

Post kelk'a'j tag'o'j la san'stat'o de Elizabet signif'e pli'bon'iĝ'is kaj ŝi sent'is, ke baldaŭ ŝi pov'os re'vojaĝ'i al Eŭrop'o. Dum la tag'o de ni'a el'hospital'iĝ'o Bril'a send'is du esperant'ist'o'j'n al la hospital'o por help'i ni'n aranĝ'i la afer'o'n. Ŝi eĉ don'is si'a'n propr'a'n bank'kart'o'n al ili, por ke ili pov'u pag'i la hospital'kost'o'j'n per ĝi, se la bank'terminal'o ne pov'us akcept'i ni'a'j'n eŭrop'a'j'n bank'kart'o'j'n. Krom tiu'j du esperant'ist'o'j ankaŭ Prof. Dr. Park Jong Mok al'ven'is por help'i ni'n.

Kaj tiam okaz'is de'nov'e special'a surpriz'a event'o, pri kio ni'a'j kore'a'j ge'amik'o'j dir'is, ke ili vid'is simil'a'j'n event'o'j'n nur en film'o'j. Kiam ni ir'is al la financ'a ofic'ist'o, kiu trakt'is la el'hospital'iĝ'a'j'n afer'o'j'n, kaj dir'is al li la nom'o'n de Elizabet, tiam ek'aper'is la sum'o de 5,738,870.- ŭonoj sur la ekran'o. Do, laŭ la komput'il'o ni dev'is pag'i ankoraŭ tiu'n sum'o'n. Ni'a amik'o, Daebong tuj fot'is tiu'n ekran'bild'o'n. Kaj tiam oni pet'is, ke ni'a financ'a ofic'ist'o ir'u al ali'a ĉambr'o. Li for'las'is ni'n por kelk'a'j sekund'o'j kaj dum tiu temp'o ĉiu'j nombr'o'j mal'aper'is en la ekran'o de la hospital'a komput'il'o. Kaj aper'is nov'a bild'o, montr'ant'e, ke la pag'end'a sum'o est'is 0.- ŭonojn, do ni dev'is plu'pag'i nenio'n.

Ĉu Esperant'o pli'bon'ig'is la mond'o'n?

D-ro Ludovik'o Lazar'o Zamenhof (laŭ si'a nask'iĝ'nom'o: Eliezer Lev'i Samenhof, laŭ si'a oficial'e uz'at'a nom'o en la tiam'a Rus'land'o: Лазаръ Маркович Заменгофъ) est'is la kre'int'o de inter'naci'a lingv'o Esperant'o. Li el'don'is la unu'a'n Esperant'o-lingv'o'libr'o'n en la jar'o 1887, kaj oni organiz'is la unu'a'n Esperant'o-Mond'kongres'o'n en 1905. En tiu kongres'o renkont'iĝ'is esperant'ist'o'j el divers'a'j land'o'j kaj uz'ant'e la facil'e lern'ebl'a'n neŭtral'a'n lingv'o'n de Zamenhof ili pov'is facil'e komunik'iĝ'i. Tiel evident'iĝ'is, ke Esperant'o est'as ver'e efik'e uz'ebl'a kaj viv'kapabl'a lingv'o. Post'e fond'iĝ'is divers'a'j naci'a'j Esperant'o-Asoci'o'j kaj preciz'e cent jar'o'j'n antaŭ'e, en la jar'o 1919 fond'iĝ'is la Litovi'a Esperant'o-Asoci'o.

Por re'memor'i tiu'n jubile'a'n event'o'n oni organiz'is la ĉi-tiu jar'a'n Balti'a'j'n Esperant'o-Tag'o'j'n kaj kadr'e de tiu event'o la Somer'a'n Universitat'o'n. La prezid'ant'o de Litovi'a Esperant'o-Asoci'o pet'is, ke mi est'iĝ'u ĉef'preleg'ant'o en tiu universitat'o kaj hav'u preleg'seri'o'n en la kampus'o de Teknologi'a kaj Komerc'a Fakultat'o de Kaŭna Teknologi'a Universitat'o en urb'o Panevėžys. La ĉef'tem'o de la preleg'seri'o est'as: „Ĉu Esperant'o pli'bon'ig'is/pli'bon'ig'os la mond'o'n?” Ĉar en mi'a libr'o'seri'o, kies titol'o est'as „Esperant'lingv'e ĉirkaŭ la mond'o” mi trakt'is simil'a'j'n tem'o'j'n, kiam mi montr'is kia est'as la Esperant'o-viv'o en divers'a'j land'o'j de kvin kontinent'o'j, pro tio mi decid'is fin'i ankaŭ la last'a'n libr'o'n de tiu libr'o'seri'o kun la konklud'o'j de ĉi-tiu preleg'o.49

Laŭ la pens'o'j de Zamenhof Esperant'o est'us ne nur facil'e lern'ebl'a, neŭtral'a pont'o'lingv'o, kiu cel'us ebl'ig'i facil'a'n komunik'ad'o'n inter divers'lingv'a'j kaj divers'naci'a'j hom'o'j, sed ĝi dev'us est'i special'a komunik'il'o, per kio la inter'hom'a'j rilat'o'j pov'us far'iĝ'i pli amik'ec'a'j, ĝentil'a'j kaj pac'a'j. Sekv'e de tio la cel'o de Zamenhof est'is pli'bon'ig'i la mond'o'n. Jam pas'is pli ol 130 jar'o'j post la aper'o de la unu'a Esperant'o-lingv'o'libr'o, do ind'as esplor'i: „Ĉu ver'e pli'bon'iĝ'is la mond'o per Esperant'o?

Se ni rigard'as, kio okaz'is dum la last'a jar'cent'o en la hom'a histori'o, oni dev'as konklud'i: la mond'o tut'e ne est'iĝ'is pli bon'a ol ĝi est'is dum la antaŭ'a'j jar'cent'o'j kaj jar'mil'o'j. Dum la last'a jar'cent'o okaz'is la plej terur'a'j batal'ad'o'j kaj milit'o'j de la hom'a histori'o. Tiam okaz'is la unu'a mond'milit'o, kiu hav'is 15 milion'o'j'n da viktim'o'j kaj tiam okaz'is ankaŭ la du'a mond'milit'o, kies viktim'o'j est'is eĉ pli mult'nombr'a'j. Laŭ la Vikipedio la nombr'o de la viktim'o'j de tiu milit'o est'is pli ol 60 milion'o'j da hom'o'j50. Laŭ ali'a'j kalkul'o'j la nombr'o de viktim'o'j est'is inter 50 kaj 80 milion'o'j, kiu'j mort'is rekt'e pro milit'a'j batal'ad'o'j aŭ pro divers'a'j mal'san'o'j kaj mal'sat'o'j okaz'it'a'j per la milit'o.

Mult'a'j land'o'j, region'o'j, naci'o'j, popol'o'j kaj kultur'o'j mal'aper'is dum tiu temp'o: ekzempl'e oni pere'is la plej'mult'o'n de la eŭrop'a jud'a komun'um'o, tut'e mal'aper'is la iam fam'a Orient'a Prus'land'o, la sikul'o'j perd'is si'a'n aŭtonomi'o'n kaj mort'is la last'a origin'a tasmani'a hom'o, ktp. Krom'e, la hom'ar'o konstru'is kaj akumul'is dek kvin mil nukle'a'j'n bomb'o'j'n kaj uz'ant'e ili'n oni pov'us detru'i la viv'kondiĉ'o'j'n sur la Ter'glob'o. En tiu senc'o oni pov'as konklud'i, ke la mond'o tut'e ne est'iĝ'is pli pac'a kaj amik'ec'a, ol kia ĝi est'is antaŭ'e.

Nun, pli ol cent tri'dek jar'o'j'n post la el'don'o de la unu'a Esperant'o-lingv'o'libr'o, la uz'o de Esperant'o est'as sen'signif'a, kaj ni pov'as spert'i ĉiu'tag'e, ke la angl'a lingv'o far'iĝ'is ĝeneral'e akcept'at'a kaj vast'e uz'at'a pont'lingv'o preskaŭ en la tut'a mond'o. Est'as fakt'o, ke Universal'a Esperant'o-Asoci'o, la plej grav'a inter'naci'a esperant'ist'a komun'um'o jam hav'as reprezent'ant'o'j'n kaj land'a'j'n asoci'o'j'n en 120 land'o'j, tamen ni vid'as, ke la inter'hom'a'j rilat'o'j ankaŭ en ĉi-tiu asoci'o est'as oft'e mal'amik'ec'a'j kaj mal'pac'a'j. Ankaŭ ili ne pov'as pac'e kaj amik'ec'e kun'e viv'i kaj kun'e ag'ad'i, sam'e kiel mult'a'j ali'a'j ne-esperant'ist'a'j kultur'a'j, religi'a'j kaj politik'a'j organiz'aĵ'o'j de la mond'o. Tio est'as kompren'ebl'a, se ni pens'as pri la teori'o de Darwin, kiu klar'ig'is al ni, ke batal'ad'o por viv'o est'as la ĝeneral'a ag'ad'o de ĉiu'j viv'ul'o'j por la viv'o kaj por la plu'viv'o.

Ankaŭ mi person'e spert'is tia'n mal'agrabl'a'n kverel'o'n kaj batal'ad'o'n antaŭ kelk'a'j monat'o'j en Lisbon'o dum la Universal'a Kongres'o de UEA. Tiam est'is ebl'ec'o elekt'i nov'a'n membr'o'n por la Komitat'o, la plej alt'a decid'o'far'ant'a organ'o de la asoci'o. Antaŭ la elekt'o grup'o de jun'a'j esperant'ist'o'j fort'e klopod'is elekt'ig'i si'a'n membr'o'n por tiu posten'o kaj por ating'i tiu'n cel'o'n ili prov'is fort'e diskredit'ig'i ali'a'j'n kandidat'o'j'n. Por far'i tio'n, ili laŭt'leg'is dek'sep'jar'a'n leter'o'n en kiu mal'amik'o de la ne'dezir'at'a kandidat'o mal'ĝentil'e kritik'is tiu'n hom'o'n uz'ant'e mal'agrabl'a'j'n vort'o'j'n. Post'e est'iĝ'is kverel'o kaj protest'o en la Komitat'o kaj ankaŭ la hom'o, kiu skrib'is la diskredit'ig'a'n leter'o'n antaŭ dek'sep jar'o'j, laŭt'e protest'is, kaj anonc'is, ke oni laŭt'leg'is si'a'n leter'o'n sen permes'o. Kia grand'a est'as la distanc'o inter tia ag'ad'o kaj la cel'o de Zamenhof, kiu vol'is, ke la esperant'ist'ar'o est'u amik'ec'a kaj pac'em'a komun'um'o! Komun'um'o, kies membr'o'j uz'as la inter'naci'a'n lingv'o'n por konstru'i pli amik'ec'a'j'n kaj pli pac'a'j'n inter'hom'a'j'n rilat'o'j'n.

Sed ni spert'is en Seul'o, ke bon'ŝanc'e est'as ankaŭ amik'ec'a'j, help'em'a'j kaj pac'em'a'j esperant'ist'a'j komun'um'o'j en la mond'o, kies ĉef'a karakter'o est'as kompat'o kaj solidar'ec'o. Cert'e tia komun'um'o est'as la Esperant'o-Asoci'o de Ŭonbulisma Religi'o, kies membr'o'j ne nur parol'as pri amik'ec'o kaj help'em'o, sed ili ver'e klopod'as viv'i laŭ la instru'o de Sotesano, fond'int'o de la religi'o. La ĉef'regul'o de tiu religi'o est'as la regul'o de bon'far'o'j kaj ni ĉiu'tag'e spert'is dum la hospital'a rest'ad'o de Elizabet, ke ni'a'j kore'a'j esperant'ist'a'j ge'amik'o'j si'n'don'em'e help'is ni'n. Ili ne nur ĉiu'tag'e deĵor'is apud Elizabet dum hor'o'j, sed ili ankaŭ preĝ'is por ŝi'a re'san'iĝ'o, eĉ kolekt'is mult'e da mon'o por help'i ni'n pag'i la alt'a'j'n hospital'kost'o'j'n. La Esperant'o-Asoci'o de Ŭonbulismo kontribu'is al ni'a'j hop'ital'a'j kost'o'j per unu milion'o da ŭonoj kaj sep'dek kore'a'j kaj japan'a'j esperant'ist'o'j per sep milion'o'j da ŭonoj.

Krom ili, Dr. Park Jong Mok, esplor'a profesor'o de la Jur'a Fakultat'o de Kore'a Universitat'o merit'as special'a'n dank'o'n pro si'a si'n'don'em'a help'em'o. Li util'ig'is eĉ si'a'j'n vast'a'j'n soci'a'j'n kaj diplomati'a'j'n rilat'o'j'n por ating'i, ke Dr. Park Jong Ho'o'n, prezid'ant'o de la Kore'a University Anam Medical Center signif'e mal'alt'ig'u ni'a'j'n hospital'a'j'n kost'o'j'n.

Est'us bon'e, se pli mult'a'j simil'a'j esperant'ist'a'j komun'um'o'j est'iĝ'us en la mond'o, kiu'j ag'ad'us solidar'ec'e kaj amik'ec'e laŭ la Zamenhof'a instru'o. Komun'um'o'j, kie la membr'o'j batal'ad'us ne laŭ si'a'j individu'a'j interes'o'j, sed ili ag'ad'us solidar'ec'e por help'i la ali'ul'o'j'n. Tiam pov'us ver'e pli'bon'iĝ'i la mond'o kaj tiam pov'us la hom'ar'o ating'i la cel'o'n, kiu'n D-ro Ludovik'o Lazar'o Zamenhof, kre'int'o de inter'naci'a lingv'o Esperant'o vort'um'is en si'a poem'o, kies titol'o est'as „La voj'o”.

Tra dens'a mal'lum'o bril'et'as la cel'o,

Al kiu ni kuraĝ'e ir'as.

Simil'e al stel'o en nokt'a ĉiel'o,

Al ni la direkt'o'n ĝi dir'as.

Dum la last'a'j jar'o'j mi vizit'is mult'a'j'n land'o'j'n de ĉiu'j kvin kontinent'o'j kaj mi rigard'is la Esperant'o-ag'ad'o'j'n ne nur en Eŭrop'o, la centr'o de la Esperant'o-mond'mov'ad'o, sed ankaŭ en mult'a'j ali'a'j lok'o'j. Laŭ mi'a'j spert'o'j mi pov'as konklud'i, ke tiu Zamenhof'a stel'o nun bril'as ne en la Eŭrop'a ĉiel'o, sed mal'proksim'e de Eŭrop'o, en Orient'a Azi'o, ie super la Han-river'o.

Tradici'a dom'o en hejm'vilaĝ'o de Sotesano, fond'int'o de Ŭonbulismo


한강에 빛나는

감동적인 이야기

불교를자비의 종교기독교를사랑의 종교 한면 원불교는은혜의 종교’(4(四恩): 천지의 은혜, 부모의 은혜, 동포의 은혜, 법률의 은혜) 있다. 기독교의 창시자 예수의 말씀에 따르면사랑의 지시 지구상에서 사람들이 따라야 모든 지시 중에서 가장 중요하다. 그러나 원불교를 창시한 소태산 대종사님은은혜 가장 중요하다고 했다.

원불교 교도들은 말뿐이 아닌 일상생활 속에서도 가르침에 따라 도덕적 의무를 실천하고자 한다. 그래서 원불교에스페란토회에서 매년 개최하는 국제선방에서는 참석자들이 오랜 친구를 대하듯 서로 인사를 하며 우정을 나누는 분위기를 경험할 있다. 원불교중앙총부(익산) 정원을 거닐 전혀 모르는 사람에게도 인사를 건네며 경의를 표하는 것을 경험했는데, 젊은 시절 헝가리의 마을 사람들이 그랬었다.

그런 분위기가 좋아 최근 동안 국제선방에 꾸준히 참석했던 나는 금년에도 14 국제선방 (2018.10.6.~9, 오덕훈련원) 참석을 위해 엘리자벳과 함께 한국을 방문했다. 이번 국제선방에서도 재미있는 문화 프로그램들이 있었는데, 그중 단편영화가 감동적이었다. 영화의 메시지는 선행이 우리의 삶을 가치있고, 풍부하고 아름답게 하는 가장 좋은 수단으로서 다른 사람을 돕는 것이 인간 공동체에서 가장 좋은 형태임을 보여주었다. 영화 내용은 다음과 같다:

장면은 태국 방콕의 어느 시장 약국에서 약을 훔친 7~8살쯤 되어 보이는 Prajak Arunthong라는 소년이 잡히고, 약국 여주인의 성난 외침과 질책으로 시작되었다:

- “ 훔쳤지? 그걸로 하려 거야?” - 여주인이 화를 내며 물었다.

- “아픈 엄마에게 약을 갖다 주고 싶었어요.” – 겁먹은 어린이가 대답했다.

그때 약국 조그만 식당 주인이 나타나서 어린이의 가족을 동정하며 훔친 약값을 약국에 지불하고, 요리된 야채스프도 어린이에게 주었다. 약과 스프를 엄마에게 갖고 가도록 어린이를 돕고 싶었던 것이다.

30 , 갑자기 쇠약해진 요리사가 구급차에 실려 병원으로 갔다. 그리고 병원 치료를 받은 요리사가 792,000바트( 2,500만원) 되는 병원비 계산서를 받는 새로운 장면이 나타났다. 슬픔에 잠긴 요리사의 가족들은뜻하지 않은 병원비 지불을 위해 집을 급매 합니다.” 라는 알림을 자기 벽에 붙였다.

며칠 , 건강을 회복한 요리사의 가족들이 병원으로부터 계산서를 받고 놀라는 마지막 장면이 펼쳐졌다. 계산서에는 있어야 금액대신지불해야 금액은 0 바트입니다라는 글이 쓰여 있었다. 그리고 덧붙인 글이 있었다: “ 가족은 이미 30 전에 3봉지와 야채스프로서 병원비를 지불했습니다.” <병원장 Prajak Arunthong 박사>

서울에서 다시 태어나다

14 국제선방 참석 , 일본의 수도였던 나라에서 개최된 2 한일공동 에스페란토대회(2018.10,12~14) 참석했다. 대회에서 나는 얼마 예일대학 출판부에서 발행된 노벨 생리의학상을 수상(1974)했던 크리스티앙 뒤브 교수의 저서Genetics of Original Si'n: The Impact of Natural Selection on the Futur'e of Humanity (원죄의 유전학: 자연적 선택이 인류의 미래에 미치는 영향)”인류문화의 7만년 역사 대해 강의를 했는데, 유발 하라리 (옥스퍼드대학 박사, 예루살렘 히브리대 역사학교수) 자신의 저서Sapiens 주제와 관련하여 설명한 놀라운 이론에 대해서도 다루었다. 책은 58개의 언어로 번역되어 백만 이상 발행될 정도로 세상 사람들의 주목을 받았다.

일본의 아름다운 도시의 문화적 가치를 보기 위해 나와 엘리자벳은 대회 이틀 전에 나라시에 도착했다. 첫째 , 일본 친구들과 함께 거닐며 이곳저곳을 안내 받았는데, Todai 사원의 Daibucuden 신사에 있는 높이가 15m나 되는 일본에서 가장 부처상을 보기도 하고, 나라시의 상징이라 있는 5층탑 주위를 거닐기도 했다. 동물원처럼 갇힌 공간이 아닌 공원이나 거리에서 친근하게 다가오는 사슴들이 놀랍기도 했다. 그렇게 관광을 마치고 중심가에 있는 중국 식당에서 일본 친구들과 함께 저녁식사를 했다.

다음날 아침, 전날 먹은 음식 때문인지 엘리자벳이 복부가 아프다며 구역질을 하면서 고통스러워했고, 대회 내내 프로그램에도 참석 없었다. 한일대회가 끝난 , 이미 약속되었던 문일여자고등학교(인천)에서의 영어강의인류 문화의 7만년 역사 위해 한국으로 다시 돌아왔다. 강의를 마치고 엘리자벳이 기다리고 있는 호텔로 돌아왔을 그녀의 상태는 좋아졌다. 자정이 얼마 남지 않은 늦은 시각, 급히 구급차를 불러 호텔 근처에 있는 고려대 안암병원 응급실로 갔다.

구급차 사용료와 검사비로 220,000원을 우선 지불했는데, 정확한 진단을 위한 다른 검사(CT 촬영이나 혈액성분분석 ) 위해 백만 원을 지불해야 한다고 했다. 그렇게 추가지불을 , 엘리자벳은 응급실에서 검사를 받을 있었고, 시간 장폐색이란 진단이 내려졌다. 소장이 막혀 활동하지 않으므로 치료를 위해선 반드시 입원이 필요했고, 입원을 위한 선금 4백만 원을 지불해야 했다.

엘리자벳은 외국인병실에 입원을 하고 치료를 받았지만, 며칠 상태가 좋아진 것이 확실해졌고 수술을 피할 없게 되었다. 장폐색 폐렴도 있어서 생명까지 위험한 상황이었다. CT 촬영 결과 폐동맥에 색전증이 발견되고, 폐경색도 보일 때는 심각해졌다.

마취전문의에 따르면 수면가스가 폐의 상태를 좋게 하고, 혈액응고방지제의 사용 때문에 필요한 수술이 가능치 못할 위험도 있었다. 색전증 치료를 위해선 혈액응고방지제의 사용이 반드시 필요함에도 불구하고 치료를 멈춘다면, 폐색전증 증상이 커지고 심각해질 위험이 따랐다.

이런 심각한 상황을 알게 한국 친구들(대부분이 원불교에스페란토회 회원들) 유럽에서는 번도 겪어보지 못한 매우 효과적으로 그리고 헌신적으로 우리를 돕기 시작했다. 입원을 위해 4백만 원을 우선 지불해야 되는 상황에서 카드의 일일 최소 결제금액 때문에 금액을 지불할 없다는 소식을 접한 전대봉, 조명자 부부가 즉시 병원으로 달려와 부족한 금액 2백만 원을 건넸다. 그들은 병원 가까이에 살지도 않고, 서울에서 45km나 떨어진 부천에 사는 나의 오랜 친구들이다.

장폐색에 일반적인 치료만으로는 효과가 없어서 수술을 피할 없게 되었고, 게다가 수술도 서둘러야 상황이 확실해졌다. 담당의사 백세진 교수가 수술을 했고, 그녀의 뛰어난 의술과 정성 덕분에 수술은 다행히 성공적이었다. 수술 엘리자벳은 색전증의 위험 때문에 중환자실에서 혈액응고방지제 치료를 받기 시작했다. 그러나 5 피가 지혈되지 않아서 혈액응고방지제 치료를 중지해야 하는 위기의 순간이 왔지만, 자연의 섭리에 맡기고 기다리는 외에는 아무것도 없었다. 이렇듯 약조차 사용할 없는 위험한 경우에는 초자연적인 힘만이 환자의 삶을 구할 있다고 믿을 뿐이다.

엘리자벳의 심각한 상황을 알고서 오랜 친구 한숙희 씨가 원불교진동교당에서 엘리자벳의 건강 회복을 위한 ‘100 기도 시작하는 한국뿐 아니라 유럽과 아메리카 대륙에서도 친구들의 기도가 이어졌다. 그리고 한국 친구들은 순서를 정해 매일 병원을 방문하여 의사, 간호원과의 의사소통을 돕고, 내가 자리를 비우는 동안 엘리자벳을 간호하도록 했다. 덕분에 나는 공식적인 일들을 처리하고, 몸을 씻고, 옷을 갈아입기 위해 외출을 있었다. 엘리자벳의 용기를 북돋아 주기 위해 10명도 넘는 친구들이 방문하는 날들도 있었는데, 중에는 8시간을 걸려 친구도 있었다.

고려대 안암병원의 수준 높은 의술 덕분에, 그리고 엘리자벳의 건강을 위해 기도해 주고 지지해 한국 친구들의 도움 덕분에 엘리자벳의 건강상태는 호전되기 시작했고, 며칠 퇴원도 가능해 보였다. 생명까지 위험했던 상황을 생각하면 엘리자벳은 서울에서 다시 태어난 거나 다름없었다. 입원비로 400만원을 이미 지불했지만 10일간의 치료비로 다시 계산된 병원비는 2,900만원이었다.

그동안 나는 엘리자벳의 병뿐 아니라 지불할 능력이 없을 만큼 많아졌을 입원비도 걱정 하면서, 엘리자벳의 회복과 함께 어떻게 병원비를 마련할 있을지 기도를 해야만 했었다. 번도 한국 친구들에게 그런 걱정을 하지 않았지만 그들은 이미 알고 있었다. KE'A 부회장이자 원불교에스페란토회 부회장인 오순모 선생이 한국 에스페란티스토 카톡방에 입장을 설명하고 모금에 동참해 주기를 요청하는 글을 올린 것이다.

24시간동안 유럽 에스페란토 공동체에서는 번도 경험하지 못한 기적이 일어났는데, 우리를 재정적으로 지원하기 위해 하루에 8백만 이상이 걷힌 것이다. 그리고 에스페란티스토들만 우리를 도우려한 것이 아니었다는 것은 다른 즐거운 놀람이었다. 오순모 부회장의 글을 읽은 사람들 중에 고려대학교 법학과 연구교수 박종목 박사가 있었는데, 한국에스페란토협회 회원도 아니고 원불교에스페란토회에도 속하지 않은 그가 우리를 돕기로 하고, 병원장에게 병원비를 낮춰주기를 부탁했고, 부탁이 받아들여져 10% 할인을 받을 있었다.

며칠 , 헝가리로 돌아갈 있을 정도로 엘지자벳의 건강이 회복되었다. 퇴원하기 , 우리를 돕고자 박종목 교수가 전대봉 선생을 통해 연락을 해왔다. 퇴원하는 날에는 한국 동지들이 모금한 금액으로 마지막 병원비를 지불해 주기 위해 출근을 해야 하는 오순모 부회장을 대신해서 김우선 님과 박종목 교수의 부탁으로 전대봉 님이 병원을 방문하고, 박종목 교수도 병원으로 왔다. 그리고 다시 놀라운 기적이 일어났는데, 한국 친구들은 영화에서나 있는 일이라고 했다. 퇴원을 위해 수납창구로 갔을 컴퓨터 화면에는 내가 지불해야할 금액 5,738,870원이 나타났다. - 순간 전대봉 님이 화면에 나타난 금액을 사진으로 남겨두었다그런데 수납 직원이 다른 방으로 잠시 불려가더니 컴퓨터 화면의 금액이 완전히 사라졌다. 그리고금액은 0원이며, 지불할 돈은 전혀 없다 새로운 화면이 나타났다. 불과 동안에 벌어진 기적 같은 일이었다.

에스페란 토가 세상을 좋게 할까요?

국제어 에스페란토의 창안자 자멘호프 박사는 - 당시 러시아에서 공식적으로 사용된 태명은 Eliezer Lev'i Samenhof: Лазаръ Маркович Заменгофъ - 1887년에에스페란토 1 발표했다. 그리고 1905 프랑스에서 1 세계에스페란토대회(UK) 개최되어 여러 나라의 에스페란티스토들이 만남을 갖고, 자멘호프 박사의 쉽게 배울 있는 중립어(국제어) 사용하면서 쉽게 교류할 있었다. 그렇게 에스페란토는 효과적으로 사용 가능한 살아있는 언어라는 것이 명백해졌다. 여러 나라에 국가협회가 설립되고, 정확히 100 1919년에 리투아니아에스페란토협회가 설립되었다. 그리고 2019 리투아니아협회의 100주년을 맞이하여 Balti'a'j Esperant'o-Tag'o'j (발트에스페란토대회, 2019.7.6.~14) 파네베지스 시의 카우나 기술대학에서 개최하기로 했다. 리투아니아협회 회장의 부탁에 따라 나는 BET의 ‘Somer'a Universitat'o’(하계대학)에서 강의를 하게 되었는데, 강의 주제는 “Ĉu Esperant'o pli'bon'ig'is/pli'bon'ig'os la mond'o'n?”(에스페란토는 세상을 좋게 했는가/할것인가?)이다. 나의 저서 “Esperant'lingv'e ĉirkaŭ la mond'o”(에스페란토 언어로 세계를) 시리즈에서 5대륙 여러 나라에서의 에스페란토 삶을 보여줄 비슷한 주제를 다루었기 때문에, 강의의 결론과 함께 도서 시리즈의 마지막 책을 끝내고자 한다.51

자멘호프 박사에 따르면 에스페란토는 다양한 언어를 사용하는 여러 민족 간의 쉬운 교류를 가능케 하는 쉽게 배울 있는 중립적인 교량언어뿐 아니라, 사람들과의 관계가 친밀해지고, 예의바르고, 평화로울 있는 매개체가 되어야 것이다. 따라서 자멘호프 박사의 목적은 세상을 좋게 하는 것이다. “에스페란토 1 발표되고 벌써 130년이 지났으니 “Ĉu ver'e pli'bon'iĝ'is la mond'o per Esperant'o?”(에스페란토로서 세상이 정말 좋아졌습니까?) 연구해 볼만하다.

인간 역사의 마지막 세기에 무슨 일이 일어났는지를 본다면, 세상은 수백 수천 전보다 전혀 좋아지지 않았다. 지난 세기에 1,500 명의 희생자를 1 세계대전과 그보다 많은 희생자를 2 세계대전 인류 역사상 가장 끔찍한 싸움과 전쟁이 일어났다. 위키피디아에 따르면 2 대전 때의 희생자 수가 6,000 이상이라고 하는데,52 전쟁으로 발생한 병과 굶주림으로 인한 희생자까지 합치면 5,000~8,000 정도가 된다고 한다.

많은 나라, 지역, 민족, 문화들이 시기에 사라졌다. 예를 들어 많은 유대인들이 죽고, 언젠가 유명했던 동부 프러시아가 사라지고, 시칠리아인들은 자치권을 잃고, 타스마니아의 마지막 원주민도 죽었다. 외에도 인류는 15,000개의 핵폭탄을 만들어 보유하고 있다. 폭탄들이 지구상의 모든 삶의 조건을 파괴할 있는 상황에서는 세상은 전보다 평화롭지 못하고 친밀해질 없을 것이다.

에스페란토 1 발표 130년이 지났지만, 영어가 거의 세계에서 받아들여지고 교량언어로서 널리 사용되는 요즘, 에스페란토를 사용하는 것만으로는 의미가 없겠다. 세계에스페란토협회는 가장 중요한 국제적 에스페란토 공동체이고 이미 120개국에 국가협회와 대표들을 가지고 있다. 그러나 협회도 비에스페란티스토들의 문화, 종교, 정치 단체들처럼 인간관계가 적대적이고 평화롭지 못하다는 것을 우리는 종종 있다. Darwin의 이론에 따르면 다툼은 삶을 위해, 그리고 계속 살아남기 위한 모든 생명체의 일반적인 행동이니 이해할 수는 있겠다.

개인적으로 그런 불쾌한 논쟁과 다툼을 리스본 UK에서 경험했다. 세계에스페란토협회의 최고 결정 기관인 Komitat'o(위원회) 회원을 선출할 때였다. 선거 , 젊은 에스페란티스토들이 자기 회원을 뽑고자 다른 후보자들을 강하게 헐뜯으려 하고, 점잖지 못한 말들로 상대방을 비판했던 어떤 후보자의 17 편지를 크게 읽기도 했다. Komitato에서는 논쟁과 항의가 일어나고, 17 편지를 썼던 후보자도 허락없이 자신의 편지를 소리 내어 읽었다며 크게 항의를 했다. 그러한 행동은 우정으로 가득한 평화적인 에스페란토 공동체가 되기를 원했던 자멘호프 박사의 목적과 얼마나 차이를 보이는가! 에스페란토 공동체는 회원들의 친밀하고 평화적인 인간관계를 위해 국제어 에스페란토를 사용하는 단체이다.

그러나 세상에는 우정으로써 돕고자 하고, 평화를 추구하는 자비와 일치단결로 뭉친 에스페란티스토 공동체가 있다는 것을 나는 서울에서 경험했다. 말만 내세우지 않고 원불교의 창시자인 소태산의 가르침은혜 따라 실천하려고 노력하는 원불교에스페란토회가 바로 그런 공동체이고, 한국 에스페란티스토들이 그러했다. 엘리자벳이 입원하고 있는 동안 그들은 매일 시간씩 엘리자벳의 간호를 도울 아니라 엘리자벳의 회복을 위해 기도도 하고, 비싼 병원비를 지불해야하는 우리를 돕기 위해 많은 돈을 모금하는 헌신적으로 돕고자 했다. 원불교에스페란토회에서 100만원, 90여명의 한국친구들이 730만원, 상황을 알게 3명의 일본 친구들도 30만원을 보내와 도움이 되었다. 그동안 물심양면으로 도움을 모든 친구들에게 고마운 마음을 전한다. 자신의 넓은 사회적 외교적 관계를 이용하면서까지 고려대학교 안암병원장인 박종훈 박사께 도움을 청하여 병원비를 낮출 있도록 도움을 고려대학교 법학과 교수 박종목 박사께도 특별한 감사를 전한다.

자멘호프 박사의 가르침에 따라 일치단결하여 우정으로써 활동하는 에스페란티스토 공동체가 세상에 많이 존재하면 좋겠다. 개인적인 관심에 따라 싸우지 않고 다른 사람들을 돕기 위해 단결하여 활동하는 단체들이 있을 , 세상은 좋아질 것이고, 인류는 국제어 에스페란토의 창시자 루도비코 라자로 자멘호프 박사가 자신의 ‘La voj'o’ 밝힌 목표에 도달할 것이다.

Tra dens'a mal'lum'o bril'et'as la cel'o, “우리가 용기를 내어 가야할 목표가

Al kiu ni kuraĝ'e ir'as. 짙은 어둠 속에서 반짝인다

Simil'e al stel'o en nokt'a ĉiel'o, 밤하늘의 별처럼

Al ni la direkt'o'n ĝi dir'as. 것은 우리에게 방향을 가리킨다.”

최근 동안 나는 5대륙의 많은 나라들을 방문했다, 그리고 에스페란토 운동의 중심지라 있는 유럽뿐 아니라 다른 나라에서도 에스페란토운동을 실감했다. 경험에 비춰보면 자멘호프 박사의 별은 지금 유럽의 하늘이 아닌 유럽 멀리 있는 동아시아의 한강 어딘가에서 빛나고 있다. ♧

Elisabet, la Aŭtor'o kaj Ikai Yosikazu, prezid'ant'o de Nagoj'a Esperant'o-Centr'o antaŭ la Namdaemun (Sud'a Urb'a Pord'eg'o) de Seŭlo, la sud-kore'a ĉef'urb'o apud la Han-river'bord'o


CENT MIL KILO'METR'O'J POR ESPERANT'O

Intervju'o kun D-ro Márkus Gábor53

……………………………………………………..

D-ro Márkus Gábor est'as unik'a figur'o en la inter'naci'a esperant'ist'a komun'um'o, ĉar dum si'a tut'a fak'a karier'o li util'e uz'is la inter'naci'a'n lingv'o'n kiel strategi'a manaĝer'o de la plej grand'a hungar'a industri'a organiz'o kaj ankaŭ kiel direktor'o de si'a parlament'a kontrol'a kaj aŭditor'a organiz'o, kiam li kontrol'is si'a'n reg'ist'ar'o'n. Post emerit'iĝ'o li labor'as kiel prezid'ant'o de la Eŭrazi'a Kultur'a Centr'o, kie li efik'e help'as la instru'ad'o'n de Esperant'o en divers'a'j azi'a'j universitat'o'j kaj soci'a'j organiz'o'j. Dum la last'a'j jar'o'j li gvid'is kurs'o'j'n en la kore'a Indramang Universitat'o, preleg'is en la seul'a kaj suwona kampus'o'j de la Kyunghee Universitat'o, motiv'is la student'o'j'n de la kore'a Wonkwang Universitat'o kaj li en'konduk'is la instru'ad'o'n de la esperant'a lingv'o en la Srinakharinwirot Universitat'o en Bangkok, Taj'land'o.

La Redaktor'o

………………………………………………………….

FJ: Vi est'as eŭrop'an'o, sed vi ag'ad'as tre oft'e ankaŭ en Azi'o kaj Oceani'o. Kial vi fond'is la Eŭrazi'a'n Kultur'a'n Centr'o'n?

MG: Fakt'e ne mi fond'is la EKC-n. Est'as jam long'a tradici'o en ni'a Hungari'a Esperant'o-Asoci'o ke oni help'as dis'vast'ig'i la Esperant'o-mov'ad'o'n en divers'a'j azi'a'j land'o'j. Post la unu'a mond'milit'o hungar'o, kies nom'o est'is Fedorĉak instru'is la inter'naci'a'n lingv'o'n en mult'a'j ĉin'a'j kaj japan'a'j urb'o'j kaj ni'a iam'a prezid'ant'o Juli'o Baghy gvid'is kurs'o'n kaj fond'is Esperant'o-klub'o'n eĉ en siberi'a milit'kapt'it'ej'o. Sekv'ant'e tiu'n tradici'o'n laŭ la propon'o de Nagy János vic'prezid'ant'o, ni'a Hungari'a Esperant'o-Asoci'o fond'is la EKC-n kaj nom'um'is mi'n ĝi'a prezid'ant'o.

FJ: Est'as ankaŭ person'a'j kial'o'j, ke vi est'iĝ'is la estr'o de tiu organiz'o?

MG: Kompren'ebl'e, jes. Kiam mi est'is jun'a, tiam mi ricev'is financ'a'n sub'ten'o'n de la japan'a entrepren'o Verd'a Stel'o por stud'i en la Nanzan Universitat'o por ricev'i doktor'ec'o'n en la japan'a ekonomik'o. Tiam mi est'is mal'riĉ'a orient'eŭrop'a student'o en la riĉ'a Japani'o kie la lok'a esperant'ist'a komun'um'o help'is mi'n kaj ebl'ig'is, ke mi sukces'e far'u mi'a'n stud'program'o'n. Nun mi jam est'as mal'jun'a kaj mi pens'as, ke nun mi dev'as help'i la jun'ul'ar'o'n per'e de Esperant'o. Kaj ankaŭ prof-ro Nanovfszky György, honor'a prezid'ant'o de ambaŭ HE'A kaj EKC hav'as fort'a'j'n rilat'o'j'n kun Azi'o. Li doktor'iĝ'is en lingv'ist'ik'o, analiz'ant'e la arab'de'ven'a'j'n vort'o'j'n en la indonezi'a lingv'o. Post'e li labor'is kiel ambasador'o de Hungari'o en mult'a'j azi'a'j land'o'j kaj kiam li est'is en Singapur'o, tiam li fond'is la lok'a'n Esperant'o-Asoci'o'n kun'e kun la frat'o de la singapur'a ĉef'ministr'o. Kaj ankaŭ d-ro Molnár Laj'os, ali'a estr'ar'an'o de EKC efik'e evolu'ig'as la kultur'a'n kaj scienc'a'n inter'ŝanĝ'o'j'n inter Eŭrop'o kaj Orient'a Azi'o invit'ant'e azi'a'j'n grup'o'j'n al la kun'ven'o'j de si'a Budapeŝt'a Medicin'a Fak'grup'o.

FJ: Kiel help'as la EKC dis'vast'ig'i la esperant'a'n lingv'o'n en Azi'o?

MG: Ni'a organiz'o regul'e okaz'ig'as Esperant'o-kurs'o'j'n por azi'an'o'j kaj en Eŭrop'o kaj en Azi'o. Mi person'e invit'as azi'a'j'n student'o'j'n kaj profesor'o'j'n al Budapeŝt'o kaj send'as eŭrop'a'j'n esperant'ist'o'j'n al Azi'o. Ni send'as lern'o'libr'o'j'n sen'pag'e por azi'a'j kurs'o'j, se neces'as, tiam ni send'as ankaŭ instru'ist'o'j'n kaj financ'e sub'ten'as la plej diligent'a'j'n kurs'an'o'j'n por ke ili part'o'pren'u inter'naci'a'j'n Esperant'o-kun'ven'o'j'n. Laŭ la propon'o de ni'a'j taj'land'a'j student'o'j EKC don'as atest'il'o'j'n aŭ diplom'o'j'n al la student'o'j, kiu'j sukces'e fin'as ni'a'n stud'program'o'n kaj ni aŭd'as kun ĝoj'o ke ni'a'j student'o'j bon'e pov'as uz'i tiu'j'n dokument'o'j'n por far'i sukces'a'n fak'a'n karier'o'n. Ni'a Centr'o oft'e gast'ig'as azi'a'j'n esperant'ist'o'j'n en Eŭrop'o, ekzempl'e antaŭ kaj post la Universal'a'j Kongres'o'j en Lille kaj Nitr'a pli-mal'pli du'dek ali'land'a'j esperant'ist'o'j gast'iĝ'is ĉe ni. Est'is grav'a event'o por inter'naci'a amik'iĝ'o, ke post la jubile'a UK sub la gvid'o de Lindwurm Edit kaj Oh Soonmo, vic'prezid'ant'in'o'j de HE'A kaj KE'A hungar'a-orient'azi'a komun'a karavan'o vizit'is la plej interes'a'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n en Franci'o, inter ali'a'j la Esperant'o-kastel'o'n en Gresillon, la reĝ'a'n palac'o'n en Versailles kaj la fortik'aĵ'o'n en Avignon kie la pap'o'j est'is kapt'it'a'j. Pri la ag'ad'o de ni'a Eŭrazi'a Kultur'a Centr'o oni pov'as inform'iĝ'i pli detal'e ankaŭ en la inter'ret'o vizit'ant'e la hejm'paĝ'o'n: http://esperant'o.center/2016/11/13/326

FJ: Est'as kon'at'e, ke vi publik'is pli ol du'cent libr'o'j'n kaj artikol'o'j'n en divers'a'j fak'a'j kaj scienc'a'j ĵurnal'o'j, inter ali'a'j ankaŭ en la organ'o'j de la Ĉef'ministr'a Ofic'ej'o kaj la Hungar'a Financ'ministr'ej'o kaj ankaŭ en ili vi popular'ig'is la Esperant'o'n.

MG: Jes, sed tio est'is nur mal'rekt'a popular'ig'o. Dum mi'a viv'o mi part'o'pren'is mult'eg'a'j'n scienc'a'j'n kaj fak'a'j'n kongres'o'j'n kaj konferenc'o'j'n kie ni trakt'is divers'a'j'n ekonomik'a'j'n, komput'teknik'a'j'n kaj soci'o'scienc'a'j'n tem'o'j'n kaj publik-administr'ad'a'j'n metod'o'j'n. En tiu'j konferenc'o'j krom la angl'a, la ĉin'a, kaj la rus'a lingv'o'j (la plej oft'e uz'at'a'j inter'lingv'o'j en Orient'a Eŭrop'o kaj Azi'o) ankaŭ la esperant'a lingv'o est'is akcept'at'a, kiel labor'lingv'o. Kaj en tiu'j verk'aĵ'o'j mi raport'is ĉef'e pri la scienc'a'j konklud'o'j de la renkont'iĝ'o'j kaj mi menci'is nur parentez'e, ke mi uz'is la inter'naci'a'n lingv'o'n dum la labor'kun'sid'o'j.

FJ: Sed en vi'a libr'o'seri'o „Esperant'lingv'e ĉirkaŭ la mond'o” vi ankaŭ rekt'e popular'ig'as ni'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n.

MG: La ide'o por re'el'don'i mi'a'j'n publik'aĵ'o'j'n, kiu'j'n mi verk'is dum mi'a student'a temp'o en Japani'o ven'is de Ferenczi Ildikó kaj Baksa József, estr'o'j de ni'a esperant'ist'a komun'um'o en sud'hungar'a urb'o Szeged. Tiu libr'o aper'is sub la titol'o „Ruĝ'a sun'o kaj verd'a stel'o” kaj oni re'el'don'is la libr'o'n ankaŭ en japan'a kaj hungar'a lingv'o'j. La libr'o est'iĝ'is tre sukces'a kaj pro tio post'e ni daŭr'ig'is la libr'o'el'don'ad'o'n sub la titol'o „Esperant'lingv'e ĉirkaŭ la mond'o”. La membr'o'j de tiu libr'o'seri'o aper'is jam ankaŭ en ĉin'a, kore'a kaj taj'a lingv'o'j kaj montr'as, ke en ni'a du'dek'unu'a jar'cent'o la Esperant'o jam est'as vast'e uz'at'a en mult'a'j land'o'j de ĉiu'j kontinent'o'j. Leg'ant'e la libr'o'j'n evident'iĝ'as, ke jam est'as mond'skal'a ret'o de Esperant'o-klub'o'j, kie ne est'as membr'o'kotiz'o, la membr'o'j dev'as nur ofert'i kelk'a'j'n semajn'o'j'n por el'lern'i la lingv'o'n. Vid'ant'e la sukces'o'n de la libr'o'seri'o, kaliforni'a esperant'ist'o Enrique Ellemberg konstru'is hejm'paĝ'o'n http://esperantofre.com/mond'o/mglibroj.htm kie la libr'o'j sen'pag'e leg'ebl'as.

FJ: Dum unu jar'o vi preleg'is kaj instru'is en divers'a'j universitat'o'j kaj Esperant'o-renkont'iĝ'o'j en Taj'land'o, Korei'o, Indonezi'o, Slovaki'o, Ĉini'o kaj Japani'o. Vi cert'e vojaĝ'as cent mil kilo'metr'o'j'n por Esperant'o, ĉu ne?

MG: Pli ol cent mi kilo'metr'o'j'n. Ĉar post kelk'a'j tag'o'j mi vojaĝ'os ankaŭ al Tanzani'o kaj laŭ la pet'o de Stefan MacGill kaj Le'e Jungkee ni diskut'os kun ni'a'j afrik'a'j ge'sam'ide'an'o'j kiel ni'a EKC pov'us help'i la dis'vast'ig'o'n de Esperant'o ankaŭ en Afrik'o. Ni'a inter'naci'a lingv'o riĉ'ig'is mi'a'n viv'o'n kaj help'is mi'a'n profesi'a'n karier'o'n kaj mi'a cel'o est'as, ke ni'a Eŭrazi'a Kultur'a Centr'o help'u la azi'a'j'n kaj afrik'a'j'n esperant'ist'o'j'n por ke ankaŭ ili spert'u simil'a'j'n sukces'o'j'n.

D-rin'o Farkas Julianna



Ge'student'o'j de Esperant'o-kurs'o de la Aŭtor'o en la King Mongkut's Institut'e of Technology Thonburi. Tio est'is special'a universitat'a projekt'o, en unu el la plej prestiĝ'a'j taj'land'a'j universitat'o'j.

La libr'o'j de la Aŭtor'o, aper'ig'it'a'j en la libr'o'seri'o

Esperant'lingv'e ĉirkaŭ la mond'o”


  1. Ruĝ'a Sun'o kaj Verd'a Stel'o

  2. 赤い太陽と緑の星

  3. Vörös Nap és Zöld Csillag

  4. 황해를 넘어서

  5. Trans la Flav'a mar'o

  6. Sud'orient'azi'a'j vojaĝ'o'j

  7. Délkelet-ázsiai utazások

  8. 东南亚之旅

  9. Tavasz a Szentföldön

  10. A kenguruk földjén

  11. 인드라망대학 - 에스페란토 강의 (1 )

  12. 인드라망대학 - 에스페란토 강의 (2 )

  13. Buddha ölelõ karjaiban

  14. Korei'o, la kongres'land'o

  15. แบบฝกหดภาษาเอสเปรนโต โดย ดร. มาร การบอร

  16. A Nanzantól a Namsanig

  17. Európa válaszút elõtt

  18. A trópusok világa

  19. Az északi fénytõl a Dél Keresztjéig

  20. Ĉu Esperant'o pli'bon'ig'is/pli'bon'ig'os la mond'o'n?



La verk'o'j de la Aŭtor'o leg'ebl'as angl'e, esperant'lingv'e, hispan'e, kore'e, hungar'e, ĉin'e, japan'e kaj taj'e en la ven'ont'a'j ret'paĝ'o'j:

http://esperantofre.com/mond'o/mglibroj.htm

http://esperantofre.com/mond'o/mgeuropo.htm

http://esperantofre.com/mond'o/mglegu.htm

http://esperantofre.com/mond'o/flavae.htm

http://esperantofre.com/mond'o/flavah.htm

http://esperantofre.com/mond'o/flavaa.htm


Inform'o'j pri la Eŭrazi'a Kultur'a Centr'o, kies prezid'ant'o est'as la Aŭtor'o, trov'ebl'as jen'e:

http://esperant'o.center/2016/11/13/326

http://esperantofre.com/mond'o/ekce.htm

1 Preleg'o de la aŭtor'o en la Japan'a-Kore'a Komun'a Esperant'o- Kongres'o en Oktobr'o, 2018 en urb'o Nara, en Japani'o

2Published in New York by D Appleton & Co. 1861, Chapter XIV, on pag'e 417, Conclusions

3On pag'e 424, 442/466

4 On pag'e 425 (443/466)

5 Font'o: https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_human_evolution

6Yuval Noah Har'ar'i: SAPIENSA Brief History of Humankind, paĝ'o IX.

7https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110823180459.htm

8Har'ar'i: Sapiens, paĝ'o 7. kaj https://www.theguardian.com/books/ 2014/sep/11/sapiens-brief-history-humankind-yuval-noah-har'ar'i-review

9Har'ar'i: SAPIENSA brief history of humankind, paĝ'o 465

10http://www.prb.org/Publications/Articles/2002/HowManyPeople HaveEverLivedonEarth.aspx

11La cerb'a grand'ec'o de 60 kilo'gram'a simi'o est'is 200 cm³. La grand'ec'o de la plej unu'a pra'hom'o antaŭ 2.5 milion'o'j da jar'o est'is 600 cm³, kaj la modern'a'j hom'o'j hav'as 1200-1400 cm³-an cerb'o'n.

12Har'ar'i: Sapiens, paĝ'o 21.

13Har'ar'i: Sapiens, paĝ'o 27.

14Har'ar'i: SAPIENS, paĝ'o 31

15Har'ar'i: SAPIENS, paĝ'o 298.

16https://www.linguisticsociety.org/content/how-many-languages-ar'e-there-world

17https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saving-dying-disappearing-languages-wikitongues-culture/

18https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_languages_by_number_of_native_speakers

19https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_languages_by_total_number_of_speakers

20https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_largest_empires

21http://www.ligali.org/truth2007/learning/tony_blair_statement_of_sorrow_new_nation_27_nov_06.pdf

22La Aŭtor'o preleg'is pri tio origin'e en la Hankuk University of Foreign Studies en Seoul en Sud'a Korei'o.

23 https://www.theguardian.com/uk/2000/sep/03/race.world

24http://www.kff.org/other/stat'e-indicator/distribution-by-raceethnicity/?currentTimeframe=0&sortModel=%7B%22colId%22:%22Location%22,%22sort%22:%22asc%22%7D

25http://www.indexmundi.com/australia/demographics_profile.html

26http://www.ksh.hu/pls/ksh/docs/hu'n/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001b.html

27http://dat'a.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN

28 https://www.marianne.net/politique/pour-proteger-l-environnement-l-ex-ministr'e-yves-cochet-pron'e-la-suppression-des

29http://www.wnd.com/2006/05/35992/

30http://www.prb.org/Publications/Articles/2008/muslimsineurope.aspx

31http://religionresearch.org/closer/2009/05/05/islamizing-europe-muslim-demographics/

32http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/more_or_less/8189434.stm

33https://dat'a.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD

34https://www.theguardian.com/politics/2006/nov/26/race.immigrationpolicy

35http://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2017/06/world-population-projected-to-reach-9-8-billion-in-2050-and-11-2-billion-in-2100-says-un/

36Laŭ'jur'e est'as diferenc'o inter migr'ant'o'j kaj rifuĝ'int'o'j, sed mult'a'j organiz'aĵ'o'j asert'as, ke ambaŭ est'as sub'ten'ind'a'j, tamen nur akcept'o de rifuĝ'int'o'j est'as ĝeneral'a dev'o laŭ inter'naci'a konsent'o

37https://www.economist.com/news/europe/21723678-hungarys-registry-foreign-funded-ngos-latest-step-its-march-illiberalism-viktor és http://www.express.co.uk/news/world/616541/European-Uni'o'n-Migrants-Refugees-Georg'e-Sor'os-Hungary-Viktor-Orban-Europe

38http://www.independent.co.uk/news/people/refugee-crisis-sweden-deputy-prim'e-minister-cries-as-she-announces-u-tur'n-on-asylum-policy-a6749531.html

39https://www.project-syndicate.org/commentary/rebuilding-refugee-asylum-system-by-georg'e-sor'os-2015-09

40 https://www.economist.com/news/europe/21723678-hungarys-registry-foreign-funded-ngos-latest-step-its-march-illiberalism-viktor kaj http://www.express.co.uk/news/world/616541/European-Uni'o'n-Migrants-Refugees-Georg'e-Sor'os-Hungary-Viktor-Orban-Europe

41 www.globalissues.org/article/26/poverty-facts-and-stats

42https://www.europol.europa.eu/sites/default/files/documents/migrant_smuggling__europol_report_2016.pdf

43https://www.breitbart.com/europe/2018/06/07/sor'os-demands-europe-give-africa-30-billion-euros-year/

44http://www.unccd.int/Lists/SiteDocumentLibrary/Publications/Desertification_The%20invisible_frontline.pdf

45Ĉi tiu preleg'o est'is prepar'it'e origin'e por la 49-a ILE'I Konferenc'o en Nyíregyháza en 2016

46Vid'u la detal'o'j'n en la libr'o: „Ekzerc'ar'o por la Esperant'o-kurs'o de Dr. Mark'us Gabor en la Indramang Universitat'o

47Vid'u la detal'o'j'n en la dek'a kaj dek'unu'a ĉapitr'o'j de la menci'it'a libr'o

48Solen'a parol'o de la Aŭtor'o dum la 2017-jar'a Ĝeneral'a Kun'sid'o de Hungari'a Esperant'o-Asoci'o, kiam li elekt'iĝ'is honor'a prezid'ant'o de HE'A. La tekst'o (iom mal'long'ig'it'e) aper'is en la 3/2017 numer'o de la Hungar'a Fer'voj'ist'a Mond'o

49Krom la somer'a universitat'a program'o en la Kaŭna Universitat'o, ĉi-tiu preleg'o est'is la fest'parol'o de la Zamenhof'a Fest'o en Budapest, la 16-an de decembr'o en 2018. Krom'e, laŭ plan'o'j la Aŭtor'o parol'os pri la sam'a tem'o ankaŭ dum la 2019-jar'a Inter'naci'a Medit'ad'a Renkont'iĝ'o en sud'kore'a urb'o Bus'a'n.

50https://en.wikipedia.org/wiki/World_War_II_casualties

51카우나 기술대학하계대학외에도 2018 12 16 La 159a Zamenhof-Tag'o (59 자멘호프 탄신제) 행사에서도 강의를 했다. 그리고 2019 15 국제선방에서도 강의를 하고자 한다.

52https://en.wikipedia.org/wiki/World_War_II_casualties

53 Ĉi-tiu artikol'o aper'is en la 2016/decembr'a numer'o de revu'o „Esperant'o”, oficial'a organ'o de UEA