Project Gutenberg's Batalo pri la Domo Heikkilä, by Johannes Linnankoski

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net


Title: Batalo pri la Domo Heikkilä

Author: Johannes Linnankoski

Translator: Vilho Setälä

Release Date: July 4, 2008 [EBook #25964]

Language: Esperanto

Character set encoding: ASCII

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BATALO PRI LA DOMO HEIKKILÄ ***




Produced by Andrew Sly, Dave Morgan and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net






FINN'A BIBLIOTEK'O ESPERANT'A N:o 1.

JOHANNES LINNANKOSKI

BATAL'O PRI LA DOM'O HEIKKILÄ

PERMES'IT'E TRADUK'IS
VILHO SETÄLÄ

EL'DON'A AKCI'A SOCIET'O OTAV'A

HELSINGFORSO, FINN'LAND'O

PRES'EJ'O DE K. F. PUROMIES A. S.
HELSINGFORSO 1919.

Johannes Linnankoski

est'as pseŭdonim'o de Juho Vihtori Peltonen (1869-1913), kon'at'a kiel unu el la plej eminent'a'j modern'a'j verk'ist'o'j en Finn'land'o. Li stud'is en instru'ist'a seminari'o en Jyväskylä kaj si'n dediĉ'is al praktik'a'j okup'ad'o'j kiel redaktor'o, sekretari'o de ter'kultur'a societ'o k. t. p. ĉie montr'ant'e ekster'ordinar'a'n energi'o'n kaj praktik'a'n sent'o'n. Sed en la jar'o 1899 li subit'e for'las'is ĉiu'j'n ali'a'j'n okup'o'j'n kaj komenc'is literatur'a'n verk'ad'o'n. Unu'e aper'is traduk'o'j kaj praktik'a'j verk'o'j (»Verk'ist'amator'o», »Elokvent'o», »Libr'o de el'pens'aĵ'o'j»), post'e kelk'a'j novel'et'o'j. La verk'ist'a'n nom'o'n li far'is al si per si'a unu'a ampleks'a verk'o, la dram'o »Etern'a batal'o», kiu kapt'as la bibli'a'n tem'o'n pri Abel'o kaj Kain'o kaj pli'profund'ig'as la antagonism'o'n inter ili al »etern'a batal'o» tra la tut'a hom'a histori'o, batal'ad'o inter la sci'em'a, reg'em'a hom'a mens'o kaj la religi'a si'n'don'em'o al la Etern'ul'o. Ankoraŭ pli popular'a iĝ'is la sekv'int'a verk'o, roman'o »Kant'o pri la fajr'o'ruĝ'a flor'o» (1905), kies hero'o 4 est'as finn'a tip'o Don-Juan'a, flot'ist'o, kiu post mult'e da facil'anim'a'j sed ĉarm'e kaj majstr'e pentr'it'a'j am'a'j aventur'o'j solid'iĝ'as kaj edz'iĝ'int'e evolu'as ĝis firm'a moral'a person'o; verk'o traduk'it'a en mult'a'j'n Eŭrop'a'j'n lingv'o'j'n. Grav'a'n lok'o'n en li'a produkt'o okup'as du rakont'o'j »Batal'o pri la dom'o Heikkilä»[1] (1905) kaj »La fug'ant'o'j», (1908) ambaŭ pri'skrib'o'j de kamp'ar'a viv'o; la last'e nom'it'a est'as konsider'at'a kiel kulminaci'o je beletr'ist'ik'a vid'punkt'o. Ali'a'j menci'ind'a'j verk'o'j est'as »Simsono kaj De'lil'o» kaj »La fil'in'o de Jefto», ambaŭ en 1911 aper'int'a'j dram'a'j poezi'o'j.

[Pied'not'o 1: Prononc'u ĉ. hejkila, kun akcent'o sur la unu'a silab'o. Ali'a'j nom'o'j en ĉi tiu libr'o est'as prononc'at'a'j: Paavolapa:vol'a, Väliporttivaliporti, kun akcent'o sur la unu'a silab'o. La son'o ä est'as inter a kaj e.]

Linnankoski est'is energi'a, ag'em'a karakter'o. Li cel'is alt'ig'i si'n mem kaj ali'a'j'n moral'e kaj kultur'e. De tio de'ven'as la fort'a vol'em'o, eĉ tendenc'em'o de li'a tut'a viv'labor'o, ĝi'a potenc'a patos'o, dev'ig'ant'a al ag'o'j, cel'ant'a al alt'a'j naci'a'j kaj hom'a'j cel'o'j. Linnankoski est'is ard'ant'a kaj ard'ig'ant'a ideal'ist'o, kiu sub'ig'is si'a'n art'o'n al hom'ind'a'j cel'ad'o'j. Sed sam'foj'e li est'is poet'o kun io delikat'a kaj sent'em'a, pur'a kaj fe'in'a, kio mir'ind'e kontrast'as kun li'a'j fort'a'j ide'o'j kaj sent'ig'as strang'a'n vir'in'ec'o'n en la vir'ec'a vir'o kaj don'as ĉarm'a'n sonĝ'em'o'n al la plej mult'a'j el 5 li'a'j verk'o'j. Ĉi tiu antagonism'o en li'a karakter'o ebl'e klar'ig'as li'a'n dram'ist'a'n talent'o'n.

Ĉio tio re'bril'as klar'e el la verk'o ĉi tie prezent'at'a al la inter'naci'a publik'o. Ĝi est'as unu el la plej reprezent'a'j el la produkt'o de Linnankoski kaj sam'foj'e unu el la plej bril'a'j perl'o'j de finn'a literatur'o.

BATAL'O PRI LA DOM'O HEIKKILÄ

9

I.

Ĝi est'is kiel ferm'it'a horloĝ'o—la dom'o.

Ne laŭ'ŝajn'e, ĉar ĝi'a'j pord'eg'o'j est'is mal'ferm'it'a'j por ĉiu'j, por ĉiu vizit'ant'o trov'iĝ'is amik'a vort'o kaj ĉiu mizer'ul'o sci'is, ke ĉe la mastr'in'o de Heikkilä li ricev'os la plej abund'a'n don'o'n—kaj tiu'n el varm'a man'o.

Sed esenc'e ĝi est'is kiel ŝrank'horloĝ'o, kiu cert'e montr'as si'a'j'n cifer'tabul'o'n kaj montr'il'o'j'n kaj bat'as la hor'o'n aŭd'at'e de ĉiu, sed zorg'e kaŝ'as si'a'n intern'a'n konstru'o'n.

Ekzist'as hom'o'j, kiu'j ne mal'kaŝ'as al la proksim'ul'o eĉ antaŭ'ĉambr'a'n angul'et'o'n el si'a intern'a est'aĵ'o. Sed eĉ el la mov'o'j de la intern'a'j rad'o'j de tia'j, ŝajn'e komplet'e ferm'it'a'j horloĝ'o'j el'ŝtel'iĝ'as ĉiam iu son'o ĝis la orel'o'j de flank'ul'o'j.

El Heikkilä dum jar'o'j est'is aŭd'at'a neniu klar'a ek'krak'o de rad'o, nur ia'spec'a susur'o, kiu iel ond'et'ad'is ĉirkaŭ la 10 tut'a dom'o kaj kaŝ'ir'is kiel mister'a re'son'o fund'e ĉe ĉiu'j ag'o'j tie, sed kies ver'a esenc'o rest'is ne'klar'a por ĉiu'j.

La fokus'o de la enigm'o est'is la mastr'in'o.

Ŝi est'is long'a vir'in'o kun energi'a'j trajt'o'j, kaj ŝi'a tut'a est'aĵ'o prezent'is io'n sincer'e bon'a'n kaj ne'kaŝ'it'a'n antaŭ ĉiu. Sed nur ĝis difin'it'a lim'o—kiu ĝi'n trans'paŝ'is, pent'is.

Kelk'iu'j tio'n prov'is.

Kelk'a'j ŝi'a'j kun'ul'o'j el infan'ec'o ne pov'is dum la unu'a'j temp'o'j de ŝi'a edz'in'ec'o si'n de'ten'i de sci'vol'a'j demand'o'j konfidenci'a'j, ĉu ŝi est'is feliĉ'a kaj tia'n ceter'o'n. Sed tiam la antaŭ'e tiom mild'a kaj amik'a Anj'o de Heikkilä rigid'iĝ'is kiel ŝton'o kaj ĵet'is, nenio'n dir'ant'e, tia'n rigard'o'n al la demand'int'o, ke ĉi tiu sent'is si'n parol'int'a ne'dec'e, kaj kvazaŭ pet'ant'e pardon'o'n komenc'is parol'i pri ali'o.

Faden'kolport'ist'o'j kaj simil'a'j vizit'ant'o'j ankaŭ prov'is si'a'n ŝanc'o'n—ne'rekt'e, natur'e. Sed apenaŭ ili pint'ig'is la buŝ'o'n, kiam ili vid'is la mastr'in'o'n antaŭ si tiel mal'varm'e tra'penetr'ant'a, ke ili ne'sci'is, per kia'j lang'o'turn'o'j si'n el'ŝov'i tra la pord'o.

Plej mir'ind'e est'is, ke eĉ la serv'ist'o'j nenio'n sci'is, kvazaŭ eĉ ili, trans'ir'int'e la sojl'o'n de Heikkilä, ĵur'is ĉiam'a'n silent'o'n. Ĉu ili est'is mal'permes'at'a'j parol'i? Ne—ili laŭ'dir'e nur nenio'n sci'is. »La mastr'o est'as tia, kia li est'as, kiel ĉiu vid'as, kaj egal'ul'o'n al la mastr'in'o oni van'e serĉ'us en sep komun'um'o'j, kiel ĉiu vid'as.» Jen ĉio. Ĉu ili sent'is la sam'o'n, kiel ali'a'j, la silent'a'n pretend'em'o'n de la mal'varm'e diskret'a dign'ec'o de la mastr'in'o, al'lig'ant'a la lang'a'j'n tenden'o'j'n? Aŭ kio ĝi est'is, kiu en'volv'is ĉi'o'n pri la dom'o kun ne'penetr'ebl'a krepusk'o?

11

Klar'e est'is tamen, ke sur la fund'o flu'is profund'a akv'o, ke inter ĝi'a'j mur'o'j batal'is fort'eg'o'j—pri tio oni vid'is kelk'a'j'n, est'u ne'mult'a'j'n, ŝaŭm'el'ŝpruc'o'j'n, kiu'j si'a'temp'e kaŭz'is sufiĉ'e da pri'diskut'o.

La mastr'in'o est'is la sol'fil'in'o en la dom'o kaj edz'in'iĝ'is tre jun'a. Tiam, tuj post la fest'o, okaz'is en ŝi unu'a ŝanĝ'iĝ'o, okul'vid'ebl'a por ĉiu—la gaj'a, sincer'a knab'in'o iĝ'is subit'e serioz'a kaj kaŝ'em'a. Tio est'is des pli strang'a, ĉar la gaj'ec'o kaj mal'kaŝ'em'o est'is famili'a'j ec'o'j; la vir'in'o'j de Heikkilä est'is de antikv'a'j temp'o'j ankoraŭ kun ses'dek kaj sep'dek jar'o'j egal'e gaj'a'j, kiel la plej mult'a'j ĉe dek'ses jar'o'j.

La aer'o est'is plen'a je supoz'o'j. Ĉu ŝi'a'j ge'patr'o'j dev'ig'is ŝi'n al kontraŭ'vol'a edz'in'iĝ'o? Pri tio neniu hav'is sci'et'o'n, kaj ĝi est'is eĉ ne'kompren'ebl'a, ĉar ankaŭ la jun'a mastr'o est'is el famili'o disting'it'a kaj konsider'at'a kiel riĉ'a, kvankam kun iom mal'simil'a karakter'o ol la Heikkiläa. Ĉu ŝi ebl'e hav'is jun'am'it'o'n, kiu ankoraŭ ne for'iĝ'is el la mens'o? Ankaŭ tio est'is ne'ebl'a, ĉar tia'j afer'o'j ne rest'as sekret'a'j. Ĉu la inter'rilat'o'j de la jun'a par'o est'is mal'bon'a'j? Pri tio ekzist'is nenia'j pruv'o'j—la sol'aĵ'o, pri kiu oni sci'is, est'is la strang'a ŝanĝ'iĝ'o en la mastr'in'o, kiu kvazaŭ en'vual'is en griz'a nub'o ĉi'o'n ĉe ŝi.

Unu foj'o'n tamen ek'bril'is lum'et'o de ĝoj'o—ĉe nask'iĝ'o de infan'o. Ĝi est'is knab'o, kaj ĝi kvazaŭ dis'ŝut'is varm'a'n sun'lum'o'n en la viv'o'n de la mastr'in'o. Sed tio daŭr'is nur mal'long'a'n antaŭ'tag'mez'o'n—post'e ĉio re'fal'is en la griz'aĵ'o'n.

Post'e okaz'is ŝanĝ'et'o'j en la dom'o. La mal'jun'a mastr'o mort'is, kaj kelk'a'j'n semajn'o'j'n post'e ankaŭ li'a edz'in'o—tio laŭ'dir'e ankaŭ est'is famili'a ec'o, neniu el la vir'in'o'j de Heikkilä iam long'e viv'is post si'a edz'o.

12

Kaj nun oni vid'is la mir'ind'aĵ'o'n, ke ĉe la jun'a mastr'o, kapt'int'a la brid'o'j'n de la dom'o, okaz'is ŝanĝ'iĝ'o. Nenia labor'eg'ist'o li iam est'is; nur dum la plej urĝ'a temp'o li ek'part'o'pren'is en la ekster'a'j labor'o'j, sed ali'e li plej'part'e pas'ig'is si'a'n temp'o'n ĉe lign'aĵ'ist'a'j kaj tia'spec'a'j en'ĉambr'a'j labor'o'j. Nun far'iĝ'int'e mastr'o, li las'is ĉiu'j'n klopod'o'j'n al la serv'ist'o'j, fanfaron'ant'e nur pri tio, kio'n ĉi'o'n li intenc'is far'i, kiu'j'n nov'kamp'o'j'n plug'sark'i kaj nov'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n star'ig'i—li intenc'is per unu foj'o »re'ord'ig'i Heikkilän laŭ nov'a kred'o». Fakt'e li komenc'is »re'ord'ig'i» en proksim'a gast'ej'o, for'sark'ant'e ŝtop'il'o'j'n el la bier'botel'a'j buŝ'o'j kaj konstru'ant'e vapor'ant'a'j'n glas'o'j'n el tiam nov'eg'a mod'trink'aĵ'o, rum'o.

La vojaĝ'o'j al la urb'o ankaŭ pli'oft'iĝ'is, kaj la vir'o, antaŭ'e dec'kondut'a, ne'babil'em'a, nun'e re'ven'is nur mal'fru'vesper'e, vetur'ant'e kun sen'brid'a rapid'eg'o, drast'e kri'eg'ant'e ĉe la voj'kurb'aĵ'o'j kaj en la vilaĝ'o'j kaj aer'e sving'ant'e led'rimen'a'n skurĝ'o'n. »Bild'o de si'a patr'o, kvankam mult'e pli mal'dec'a!» ek'dir'is la hom'o'j la kap'o'n balanc'ant'e, ĉar viv'eg'a'j ĉeval'o'j est'is dum generaci'o'j la emblem'o'j de la famili'o, kaj la rimen'a skurĝ'o trans'ir'is jam kiel hered'a sceptr'o tra du generaci'o'j—kiel memor'aĵ'o pri iam'a ĉef'o de la famili'o, eksces'a foir'ist'o. Kaj tut'e sam'e kiel nun'e la fil'o, si'a'temp'e la av'o-apud'juĝ'ist'o[2] kri'eg'is kaj en'sorb'is brand'o'n kvazaŭ putr'a lign'o, kvankam li neniam for'drink'is la pied'o'j'n de sub si nek ia'n dign'ec'a'n ten'iĝ'o'n de apud'juĝ'ist'o. En la fil'o subit'e ek'kresk'is ĉiu'j disting'il'o'j de la famili'o, krom la fier'a si'n'ten'o, kiu don'is ne'fleks'ebl'ec'o'n al la spin'o de la antaŭ'a'j reprezent'ant'o'j.

[Pied'not'o 2: vid'u vort'klar'ig'o'j'n en la fin'o!]

13

Kelk'a'j kred'is si'n nun kompren'i la pli fru'a'n ŝanĝ'o'n ĉe la mastr'in'o—ŝi kred'ebl'e hav'is ia'n antaŭ'sent'a'n tim'o'n pri ĉi tia est'ont'o. Tamen ne mank'is ankaŭ tiu'j, laŭ kies opini'o la mastr'o komenc'is drink'i pro tio, ke la mastr'in'o est'is tia.

La mastr'in'o mem iĝ'is dum tiu'j temp'o'j ankoraŭ pli kaŝ'em'a. Oni apenaŭ ricev'is respond'o'n de ŝi, kaj en ŝi'a'j grand'a'j, blu'a'j okul'o'j est'is vid'ebl'a dolor'a, embaras'a esprim'o, kvazaŭ ŝi demand'is de la tut'a mond'o, kio'n ŝi nun dev'as far'i.

Tiam sekv'is unu la ali'a'n du'o da okaz'o'j, kiu'j hav'is decid'a'n efik'o'n je la sekv'int'a viv'o en Heikkilä.

La mastr'o re'ven'is unu vesper'o'n en ekstr'e eksces'a humor'o hejm'e'n. Nov'a skurĝ'o ornam'it'a per ruĝ'a ten'il'ŝnur'o sving'ad'is jam de mal'proksim'e, kaj li en'vetur'is en la kort'o'n tiom furioz'e, ke unu fost'o de l’pord'eg'o renvers'iĝ'is kun bru'o, kaj la ĉeval'o pro tio tim'iĝ'int'a galop'is kelk'foj'e ĉirkaŭ la kort'a plan'o. La ebri'ul'o pro tio furioz'iĝ'is kaj direkt'is la ĉeval'o'n rekt'e al stal'a mur'o, kontraŭ kiu ĝi si'n ĵet'is, tiel ke la genu'o'j kaj timon'o'j ek'klak'is. Nun komenc'iĝ'is la pun'o. La skurĝ'o plaŭd'is kaj la trem'ant'a best'o salt'ad'is dev'ig'at'e de ĝi alt'e'n kontraŭ la mur'o, tiel ke split'o'j dis'ŝir'it'a'j per la huf'o'j flug'is ĉiu'flank'e'n.

Sam'moment'e la mastr'in'o est'is vid'at'a sur la peron'o.

»Las'u la sen'kulp'a'n best'o'n en pac'o!» trem'et'ant'a voĉ'o aŭd'iĝ'is kaj ŝi el'paŝ'is kontraŭ la mastr'o'n.

La al'parol'it'o ek'rigard'is kvazaŭ ruz'e'bat'it'o trans si'a ŝultr'o, de'salt'is de la ĉar'o, las'is la ĉeval'o'n tie kaj rapid'is kun ŝancel'iĝ'ant'a'j paŝ'o'j kontraŭ la mastr'in'o'n.

14

»Cert'e mi, diabl'o pren'u, instru'os ankaŭ la hom'in'o'j'n danc'i!» li kri'aĉ'is al'proksim'iĝ'int'e kaj ek'bat'is per la skurĝ'o sur la ŝultr'o'n de la mastr'in'o. Du'a frap'eg'o traf'is la vizaĝ'o'n—ĉe la orel'o komenc'is el'gut'ad'i ruĝ'aĵ'o.

Tiam atak'e en'kur'is sur la kort'o'n du'o da vir'o'j el vilaĝ'a voj'o ĉe la kort'a bar'il'o—ili est'is fojn'ist'o'j el najbar'aĵ'o, re'ven'ant'a'j de herb'ej'o, kiu'j okaz'e ĉe'est'is kaj ne pov'is si'n de'ten'i vid'ant'e la abomen'a'n scen'o'n.

»Las'u! Mi ankoraŭ ne bezon'as fremd'ul'a'n help'o'n—ies help'o'n!» aŭd'iĝ'is la voĉ'o de la mastr'in'o tiel mal'varm'e re'ten'ant'a, ke la vir'o'j nepr'e halt'is.

La brut'ul'o okul'um'is la rigard'ant'o'j'n. »Nur bon'ven'o'n al re'ven'a regal'ad'o—cert'e sufiĉ'as el ĉi tio ankaŭ por la najbar'o!» li ironi'e kri'is. La bat'o'j de l’vip'o re'komenc'is plaŭd'i.

Sed la mastr'in'o star'is kvazaŭ kolon'o sur si'a lok'o, sen mov'et'iĝ'o, sen trem'et'o sur la vizaĝ'o. Tio est'is tiom strang'a, ke la fojn'ist'o'j ne pov'is daŭr'ig'i si'a'n voj'o'n nek al'ven'i por help'o kontraŭ la mal'permes'o.

»Morgaŭ pli, se est'os bezon'e!» la skurĝ'int'o ek'dir'is, ankoraŭ foj'e frap'is kaj post'e kun unu man'o impon'e en la poŝ'o, per la ali'a mok'e la vip'o'n al la vilaĝ'a voj'o sving'ant'e, paŝ'is al la ŝtup'ar'o kaj tie ankoraŭ preter'pas'e dis'frap'eg'is ter'e'n la tint'ant'a'j'n vitr'o'j'n de unu el la peron'a'j fenestr'o'j.

Sed la mastr'in'o star'ad'is ankoraŭ sen'mov'a mez'e en la kort'o, kvazaŭ ne klar'e percept'ant'e, kio ĵus okaz'is. Kaj rest'is ankoraŭ star'ad'i, kiam la falĉ'ist'o'j for'e'n ek'ir'is la kap'o'n balanc'ant'a'j kaj mal'laŭt'e inter'parol'ant'a'j.

Pas'is du'o da tag'o'j—el Heikkilä est'is aŭd'at'a neniu ek'knar'o de mus'o, ĉio ŝajn'e re'pac'iĝ'is.

15

Sed la tri'a'n tag'o'n okaz'is io ne'atend'it'a.

Oni ĵus fin'is la maten'manĝ'o'n kaj ĉiu'j fojn'ist'o'j kuŝ'eg'is en la kort'o la post'manĝ'a'n ripoz'o'n—ankaŭ la mastr'o est'is aper'int'a en la ar'o'n, kaj dir'ad'is mal'delikat'a'j'n sprit'aĵ'o'j'n de ebri'ul'o. La mastr'in'o sol'a okup'iĝ'is; ŝi est'is mezur'ant'a gren'o'n en la proviz'ej'o por edz'in'o de iu fojn'ist'o.

Tiam la proviz'ej'a pord'o mal'ferm'iĝ'as kaj la mastr'in'o paŝ'as al la fojn'ist'ar'o—kvazaŭ ŝi hav'as io'n por dir'i.

»Nov'mod'a gren'o nun ŝajn'as kresk'i en la kamp'o'j de Heikkilä!» aŭd'iĝ'as tranĉ'e trem'ant'a voĉ'o, kaj ŝi lev'as alt'aer'e'n grand'et'a'n lad'a'n uj'o'n, kiu'n ŝi port'is kaŝ'e. »Sed ĉar la gren'uj'o'j far'it'a'j de la mal'jun'a mastr'o ne ekzist'as por tia, ĝi ne est'as konserv'at'a, nek est'ant'e nek est'ont'e!» Kaj antaŭ ol iu eĉ percept'is, pri kio est'as la demand'o, ŝi jam met'is la uj'o'n sur hak'ŝtip'o'n star'ant'a'n antaŭ la hejt'lign'ej'o kaj ek'kapt'is la apud'e kuŝ'ant'a'n hak'il'o'n—la hak'il'o lev'iĝ'as kaj mal'lev'iĝ'as kaj ruĝ'a rum'o ŝpruc'as ĉirkaŭ la kort'o.

»Diabl'o!» la mastr'o ek'salt'is star'ont'a kun nigr'a vizaĝ'o kaj kur'as la pugn'o'n etend'it'a al la mastr'in'o.

Ĉiu'j est'as kiel bat'it'a'j de fulm'o. La et'a fil'o de la dom'o, kiu lud'ant'e kur'ad'is en la kort'o kaj nun okaz'e est'is proksim'e al la patr'in'o, tim'ig'it'e fal'ig'as si'a'n lud'il'o'n—la ruĝ'a'ŝnur'a'n skurĝ'o'n de patr'o—sur la ter'o'n kaj plor'ant'e kur'as al la vir'o'j.

La vir'in'o vid'as ĉi ĉi'o'n, ek'kapt'as la skurĝ'o'n en la man'o'n kaj pren'as minac'a'n ten'iĝ'o'n. »Rest'u for!» ŝi kri'as kun fajr'er'ant'a'j okul'o'j al la al'proksim'iĝ'ant'a vir'o.

Ek'plaŭd'o de skurĝ'o! La vir'o mal'ben'as, lev'as unu man'o'n por ŝirm'i si'a'n vizaĝ'o'n kaj re'e atak'as.

16

»Rest'u for, diboĉ'ul'o je rum'o kaj skurĝ'o!» est'as re'e aŭd'at'a, kaj la vip'o al'kroĉ'iĝ'as per furioz'o de viv'a'j kaj mort'a'j fort'eg'o'j al la ŝultr'o'j de l’vir'o, ke tiu re'tir'iĝ'as kun ek'blek'o. Li star'as moment'o'n kvazaŭ sen'konsci'a, ek'rigard'as al la re'e lev'it'a skurĝ'o, post'e kun embaras'o al la fojn'ist'ar'o, el kiu part'o star'iĝ'is, kaj ek'ir'as fin'e konfuz'it'a la kap'o'n pend'ant'a kaj la man'o'j'n sen'nerv'a'j ĉe la flank'o'j, si'n tren'ant'e al la dom'o.

Sed la mastr'in'o re'paŝ'as al la ŝtip'o kaj dis'pec'ig'as la skurĝ'o'n kun rimen'o je eg'e mal'grand'a'j pec'et'o'j per la hak'il'o—kvazaŭ en ĉiu col'o de ĝi viv'us sem'o de mal'feliĉ'o, kiu'n ŝi dev'as pere'ig'i.

La fojn'ist'ar'o fiks'rigard'as konstern'it'a.

»Kaj nun al la herb'ej'o!» aŭd'iĝ'as firm'a, ordon'ant'a voĉ'o. »Vi cert'e hav'is sufiĉ'a'j'n ripoz'temp'o'j'n dum ĉi tiu'j jar'o'j.»

Kelk'iu'j rigard'as mir'ig'it'a'j al la graci'a, ankoraŭ preskaŭ knab'in'ec'a mastr'in'o, kiu nun star'as antaŭ ili kun si'n'ten'o de komand'ant'o kaj esprim'o de ordon'ant'o en la rigard'o—ali'a'j ek'rid'et'as. Unu tag'labor'ist'o—kresk'ant'a knab'o, kiu kuŝ'as plu sur la herb'o, esprim'as si'a'n koncept'o'n pri la montr'iĝ'o de nov'a ordon'ant'o, sen'nerv'e si'n kurb'ig'e rul'ant'e, ferm'et'ant'e unu okul'o'n kaj per la ali'a okul'um'ant'e kun sen'hont'a grimac'o sur la gras'a vizaĝ'o.

Moment'et'o por ek'ben'o—la mastr'in'o star'as antaŭ la knab'o, li'n star'ig'e ek'tir'as kaj sku'as je la brust'o tiel ke la kap'o kvazaŭ pilk'o rul'iĝ'as.

»Ĉu vi ne kompren'as—al la herb'ej'o!» Kaj ŝi for'ĵet'as la knab'o'n per tia fort'eg'o, ke li bru'paŝ'as per long'a'j kur'paŝ'o'j mal'proksim'e'n sur la kort'o.

17

La hom'o'j rigard'as stult'esprim'e.

»Kaj est'as mi, kiu de hodiaŭ ordon'os en la dom'o—por ke nun ĉiu tio'n sci'u!»

La hom'o'j rest'as konstern'it'a'j, sed komenc'as si'n prepar'i por ek'ir'o.

Dum du tag'o'j oni aŭd'is nenio'n pri Heikkilä. La mastr'o'n neniu vid'is eĉ ek'aper'i—li hont'e kaj ĉagren'e si'n ferm'is en la ĉambr'o.

Sed la nokt'o'n post du'a tag'o re'e okaz'is io.

La serv'ist'in'o'j dorm'ant'a'j en la ĉambr'eg'o ek'vek'iĝ'is je tio, ke la pord'o de l’inter'ĉambr'o subit'e mal'ferm'iĝ'is kaj tra la ĉambr'eg'o'n kvazaŭ pal'a fantom'o rapid'e kur'is al la antaŭ'ĉambr'o.

La vek'iĝ'int'o'j si'n ĵet'is kun dorm'em'a'j okul'o'j al la kort'flank'a'j fenestr'o'j.

Ekster'e est'is vid'at'a'j ĉar'o sur la kort'o antaŭ stal'o kaj ĉeval'o lig'it'a je ring'o ĉe ĝi'a pord'o; sur ĝi'n la mastr'o est'is met'ant'a la jung'il'ar'o'n.

»Ĉu tia manier'e?» aŭd'iĝ'is de la peron'o—el la post'a fenestr'o est'is for'ig'it'a unu vitr'o pro la varm'a veter'o, tiel ke ĉiu vort'o est'is aŭd'at'a en la ĉambr'eg'o. Kaj ili vid'is la mastr'in'o'n en sub'vest'aĵ'o'j rapid'ant'a'n preskaŭ'kur'e al la jung'ant'o.

De la stal'o aŭd'iĝ'is mal'delikat'a mal'ben'o, sed la vir'o rest'is moment'o'n star'i sen'decid'a.

La mastr'in'o jam al'proksim'iĝ'is kun rapid'a'j, decid'a'j paŝ'o'j—kiel ŝajn'is, rekt'e al la kap'o de l’ĉeval'o, ignor'ant'e la mastr'o'n.

Tiam la rigard'ant'o'j vid'is li'n ek'salt'i kvazaŭ embusk'int'a rab'best'o kontraŭ la ven'ant'in'o'n.

18

»Vi diabl'id'o!»—la pint'o de l’dekstr'a pied'o ek'flug'is kontraŭ la genu'o'n.

El la kort'o aŭd'iĝ'is sufok'it'a ek'kri'o. Oni vid'is la mastr'in'o'n halt'i moment'e kaj lev'i la mal'dekstr'a'n pied'o'n tiel ke nur la pied'fingr'o'j tuŝ'et'is la ter'o'n, dolor'o'n sur la vizaĝ'o, la brak'o'j'n streĉ'ant'e, la man'o'j'n pugn'ig'ant'e.

La rigard'ant'o'j'n kapt'is antaŭ'sent'o'miks'it'a tim'o.

Ili vid'is la mastr'in'o'n tio'n ripet'i ankoraŭ kelk'foj'e, post'e la pied'o kvazaŭ prov'e rekt'iĝ'is ĝis la ter'o—ŝi obstin'e ek'ir'is al si'a cel'o.

La observ'ant'o'j tra la fenestr'o'j ek'ĝem'is pro mal'streĉ'iĝ'o.

Sed la vir'o, kiu tut'a'n temp'o'n star'is sen'mov'e, kvazaŭ vek'iĝ'is, grinc'e kun'frot'is la dent'o'j'n kaj si'n ek'ĵet'is post ŝi, kapt'ant'e per unu man'o je la ŝultr'o de l’ir'ant'in'o.

Tiam ŝi re'turn'iĝ'is kun minac'a flam'o en la okul'o'j—ili si'n ĵet'is unu kontraŭ la ali'a kiel du fajr'er'ant'a'j pint'flam'o'j. Moment'o de furioz'a inter'bat'iĝ'o, post'e son'o de ŝir'at'a ŝtof'o kaj ek'aper'o de ŝi'a nud'iĝ'int'a ŝultr'o en la somer'nokt'a lum'et'o—la brak'o'j ĉirkaŭ'pren'is la tali'o'j'n. Turn'iĝ'o, rul'iĝ'o kaj tord'iĝ'o, post'e ambaŭ renvers'iĝ'is. De nun oni pov'is disting'i nur ne'klar'a'n tumult'o'n, mov'iĝ'o'j'n de krur'o'j kaj brak'o'j, ek'aper'o'n de blond'a haŭt'o kaj trans'rul'iĝ'o'n de la batal'ant'o'j unu super la ali'a, ĝis ŝi subit'e si'n dis'ŝir'is kaj star'iĝ'is—kun tali'o du'on'e nud'a, ŝir'it'a manik'o pend'ant'a ĉe la flank'o.

La vir'o rapid'e post'ramp'is kaj etend'is si'a'n man'o'n ĵus, kiam ŝi est'is liber'iĝ'ont'a, etend'is kaj kapt'is la pied'o'n—kaj ŝi fal'is sen'streĉ'e kun la buŝ'o sur la ter'o'n.

Sed sam'a'moment'e ŝi ek'rimark'is io'n en la herb'o antaŭ si, far'is mal'esper'a'n gest'o'n kaj ek'kapt'is ĝi'n.

19

Moment'o'n—la vir'in'o furioz'e re'turn'iĝ'is kontraŭ si'a'n kontraŭ'ul'o'n kaj la observ'ant'o'j vid'is ŝi'n moment'e lev'iĝ'i per la genu'o'j sur la nuk'o'n de l’vir'o, per unu man'o sub'prem'ant'a li'a'n kap'o'n kaj per la ali'a, arm'it'a per ĉirkaŭ'volv'it'a jung'il'rimen'o kun ring'o en la liber'a fin'o, bat'ant'a laŭ'pov'e rapid'e.

»Ĉu vi kompren'as—ĉi tio dev'as—klar'iĝ'i! Vi ne pied'bat'os—nek ŝir'os—nek diboĉ'os—ne, kvankam romp'iĝ'us! Kaj la ĉeval'o'n mov'os—neniu—sen mi'a permes'o—vi jam el'trink'is la vi'a'n!» aŭd'iĝ'is spir'eg'ant'a voĉ'o inter la bat'o'j.

Sam'moment'e la vir'in'o renvers'iĝ'is sur la herb'o'n. Re'e rul'iĝ'o kaj batal'o—la rigard'ant'o'j vid'is, kiel la vir'o pen'is kapt'i la rimen'o'n en ĉiu turn'iĝ'o. Sed la vir'in'o streĉ'iĝ'is per fort'eg'o'j de mal'esper'o, kaj post moment'o oni re'e vid'is ŝi'n sur li'a'j ŝultr'o'j, bat'ant'a'n eĉ pli fervor'e ol ĵus.

»Tio dev'as iĝ'i—klar'a!—Nun est'as demand'o pri la dom'o—patr'o dir'is—tiam. Jes, nun est'as—ĉu vi aŭd'as—nun est'as demand'o pri la dom'o!—Ĝi ne est'as per rum'o—nek per skurĝ'o—konstru'it'a—nek mal'konstru'ot'a!—Heikkilä est'as mi'a—kaj mi ĝi'n ten'os—ĉu vi kompren'as?»

La vir'o barakt'is kaj streĉ'iĝ'is. Van'e! Post moment'o li komenc'is vic'e mal'ben'i, vic'e hurl'i kaj lament'i, kaj fin'e pet'eg'i indulg'o'n. Sed long'e li dev'is pet'eg'i, ĝis ŝi fin'e, lac'a kaj spir'eg'ant'a, las'is.

»Ir'u en vi'a'n ĉambr'o'n kaj rest'u tie—la manĝ'o est'os port'at'a antaŭ vi'n! Kaj se tio ne kontent'ig'as, re'ir'u tie'n, de kie vi ven'is.»

20

Kaj la rigard'ant'o'j vid'is, kiel la vir'o tren'iĝ'is intern'e'n ĝem'ant'e, sen'nerv'a kiel mal'sek'a ĉifon'o, kaj mal'aper'is en la ĉambr'o'n.

Post kelk'a temp'o ankaŭ la mastr'in'o en'ir'is kaj rapid'is tra la ĉambr'eg'o en si'a'n ĉambr'o'n—la serv'ist'in'o'j jam re'tir'iĝ'is en si'a'j'n lit'o'j'n kaj ŝajn'ig'is dorm'ad'o'n. Sed post ŝi'a for'ir'o ili komenc'is flustr'ad'i.

Tiam ŝi subit'e re'aper'is kaj halt'is tut'e vest'it'a mez'e sur la plank'o.

»Ĉu vi vid'is, kio okaz'is ĉi tie?» aŭd'iĝ'is sever'a voĉ'o.

»Ne... nenio'n ni sci'as», iu embaras'e respond'is.

»Vi mensog'as!» ek'tint'is voĉ'o mez'plank'e. »Mi vid'is kap'o'j'n en la fenestr'o. Kaj mi dir'as, ke se pri ĉi tio est'os aŭd'at'a alud'et'o ekster tiu'j mur'o'j, mi mol'ig'os ĉiu'n apart'e el vi per la sam'a rimen'o!»

Ŝi rest'is ankoraŭ star'i moment'et'o'n, sever'a kaj energi'a—al la serv'ist'ar'o ŝajn'is, kvazaŭ ŝi en tiu nokt'o kresk'is tut-kap'o'n pli long'a kaj kvazaŭ dek jar'o'j'n pli aĝ'a.

Ĉi tiu'n nokt'o'n de tumult'o sekv'is mult'a'j jar'o'j de pac'o.

Ĉiu pov'is rimark'i, ke en la afer'o'j de Heikkilä okaz'is dum tiu fojn'rikolt'ad'o ĝis'radik'a ŝanĝ'o.

La mastr'o kvazaŭ mal'aper'is ne'ekzist'ant'a, kiel pensi'um'it'a av'o en si'a ĉambr'o, rapid'et'ant'a hont'a kaj sekret'em'a preter la labor'ist'o'j'n, kiam li okaz'e renkont'is ili'n en la kort'o.

Sed des pli est'is vid'at'a la mastr'in'o—ĉie, en ĉiu lok'o. La vir'o'j em'is ek'rid'et'i dum la unu'a'j tag'o'j, kiam ŝi demand'is pri ili'a'j labor'o'j kaj don'is la ordon'o'j'n, sed fund'e de la ordon'o'j est'is prudent'o kaj tia ŝtal'ec'o, kia frost'ig'is la ek'rid'et'o'j'n.

21

La sign'o'j pri nov'a takt'o aper'is ĉie. Ŝi du'obl'ig'is la labor'ist'ar'o'n kaj postul'is du'obl'a'n labor'o'n rilat'e la antaŭ'o. Nov'kamp'o'j est'is sark'at'a'j, dren'o'j fos'at'a'j, bar'il'o'j star'ig'at'a'j. La disciplin'o est'is sever'a, sed la manĝ'o bon'a, la salajr'o bon'a, kaj la tut'a klopod'ad'o est'is penetr'at'a de strang'a aplomb'o, tiel ke salajr'ul'o'j kaj tag'labor'ist'o'j baldaŭ komenc'is kalkul'i kiel honor'o'n aparten'i al la an'o'j de Heikkilä.

Kaj la klopod'o'j de la mastr'in'o en'hav'is ne sol'e aplomb'o'n, sed ankaŭ io'n ali'a'n. En la najbar'ar'o oni rakont'is ke ŝi iu'n tag'o'n aper'is en la kontor'o de proksim'a bien'o, pet'is vid'i la brut'ej'o'j'n, stal'o'j'n kaj draŝ'ej'o'j'n, prov'is labor'il'o'j'n sur la kamp'o'j kaj esplor'is ĉiu'n angul'o'n. Baldaŭ post'e vid'iĝ'is sur la kamp'o'j de Heikkilä modern'a'j sark'il'o'j, la brut'ej'o est'is fundament'e re'nov'ig'at'a, la stal'o ripar'at'a k. t. p.

Ĉio tio don'is mult'e da tem'o por diskut'ad'o—ankoraŭ pli la inter'rilat'o'j de la mastr'o kaj mastr'in'o. Ĉu ekzist'is ia'j inter'rilat'o'j de ili? Aŭ ĉu est'is unu nur nov'a dom'dispon'ant'o, la ali'a pensi'um'it'a antaŭ'a? Tiel ŝajn'is—almenaŭ la mastr'o vid'ebl'e iom post iom kutim'iĝ'is al si'a nov'a situaci'o. La ĉambr'o est'is plu'e li'a ver'a nest'o, sed nun li jam mov'is si'n en la antaŭ'a'j okup'iĝ'et'o'j kaj manĝ'is kun la serv'ist'o'j ĉe sam'a tabl'o. Sed esenc'e li est'is kiel sen'epitaf'a ŝton'kolon'o. Pov'is pas'i tag'o'j, dum kiu'j li ne unu foj'o'n mal'ferm'is la buŝ'o'n; ali'foj'e li el'buŝ'ig'is—strang'a'j'n sarkasm'o'j'n kaj vort'lud'o'j'n, pri kiu'j oni plej oft'e ne sci'is, ĉu ili est'is frenez'aĵ'o'j aŭ saĝ'aĵ'o'j, sed kiu'j pov'is kelk'foj'e est'i tre'eg'e venen'a'j. Super ĉio tio kuŝ'is ia sek'a sekret'ig'a rid'et'ad'o, kiu ŝajn'is preskaŭ tim'ig'a, ĉar neniu sci'is, kio'n ĝi kaŝ'is.

22

Sed per kia sorĉ'o la mastr'in'o pov'is tiel sub'ig'i la malic'anim'a'n vir'o'n, eĉ halt'ig'i li'a'n drink'em'o'n, ĉar fakt'e oni neniam plu vid'is li'n ebri'a aŭ diboĉ'ant'a je drink'ad-vojaĝ'o'j? Tio est'is inter la sekret'o'j de Heikkilä, kiu'j'n oni pov'is suspekt'i sed ne klar'ig'i. Kelk'a'j pretend'is cert'a, ke la mastr'o kelk'iam odor'is brand'e. Kio'n tio signif'is? Mem li ne si'n proviz'is per trink'aĵ'o'j. Ĉu ili'n kun'port'is la mastr'in'o, kiu nun sol'a vetur'is al la urb'o por komisi'o'j, kaj don'is doz'e? Sed neniu vid'is ŝi'n en brand'vend'ej'o nek tia'j'n aĵ'o'j'n inter ŝi'a'j al'port'it'aĵ'o'j.

Est'u kiel ajn, ĉiu'okaz'e la kondut'o de la mastr'in'o sugesti'is respekt'o'n—ke ŝi ne permes'is la dom'o'n pere'i kaj ig'is la diboĉ'ul'o'n almenaŭ sen'danĝer'a nenion'far'ant'o—ankoraŭ pli pro la mister'a aplomb'o, per kiu ŝi tio'n ĉi'o'n plen'um'is.

La pens'o'j de la hom'o'j oft'e okup'iĝ'is pri ŝi. Ili vid'is ŝi'n laŭ la temp'o pli'rond'iĝ'i kaj pli'bel'iĝ'i, sed la firm'a'j trajt'o'j de la vizaĝ'o ne mol'iĝ'is. Rilat'e infan'o'j la fil'o rest'is sol'ul'o—ĉu ĉiu'j am'a'j rilat'o'j inter la ge'edz'o'j ĉes'is? Kio'n la fort'a, ne al'proksim'iĝ'ebl'a vir'in'o plej profund'e pens'is kaj sent'is? Ĉu ŝi sopir'is io'n, ĉu ŝi sufer'is? Ĉu ŝi sent'is si'a'n viv'o'n, spit'e ĉia prosper'o, sol'ec'a? Aŭ ĉu ŝi est'is eg'e kontent'a kun si'a sen'de'pend'a situaci'o de reg'ant'in'o? Tiu'j est'is demand'o'j, al kiu'j neniu kuraĝ'is eĉ alud'i—ne je la nom'o de amik'ec'o, ne kondolenc'o nek iu ali'a sent'o.

Sed la jar'o'j pas'is kaj la hom'o'j kutim'iĝ'is al la situaci'o, fin'e las'ant'e ĉi'a'n sen'util'a'n diven'ad'o'n. Ili nur vid'is, ke la direkt'il'o'n de Heikkilä ten'ad'is sam'a fort'a man'o kaj ke la dom'o pli kaj pli prosper'is. Eĉ la mastr'o ŝajn'is kontent'a 23 je si'a lot'o—kun la mal'akr'a rigard'o, sekret'ig'a rid'et'o kaj pik'ant'a'j sarkasm'o'j, pro kiu'j neniu plu ofend'iĝ'is, ĉar oni sci'is ili'n li'a sol'a distr'aĵ'o.

Sed unu printemp'o'n re'e okaz'is io, kio moment'e turn'is la atent'o'n de la hom'o'j al Heikkilä.

La fil'o ating'is dum tiu jar'o la konfirmaci'a'n aĝ'o'n, eĉ li jam absolv'is la kurs'o'n kaj nur atend'is la konfirmaci'o'n, kiu laŭ difin'o est'is okaz'ont'a dum pentekost'o.

Por tio oni dev'is far'i al li kelk'a'j'n aĉet'aĵ'et'o'j'n. Sed plej mal'oportun'e la mastr'in'o ricev'is okup'iĝ'o'n, kiu'n ŝi ne pov'is konfid'i al ali'a'j, tiel ke ŝi ne pov'is vetur'i al la urb'o.

Tiam la mastr'o si'n propon'is akompan'i la fil'o'n—li hav'is liber'a'n temp'o'n.

La propon'o ŝajn'is strang'a, sed la mastr'in'o hav'is nenio'n motiv'it'a'n por kontraŭ'dir'i, ĉar la mastr'o jam dum la pas'int'a vintr'o kelk'foj'e plen'um'is komisi'o'j'n en la urb'o. Efektiv'e nur kiel vetur'ig'ant'o de tabul'ŝarĝ'o kun ali'a'j vir'o'j, sed li si'n kondut'is ĉiel sen'riproĉ'e, ke ĉiu'j kred'is li'n forges'int'a'n la mal'nov'a'j'n artifik'o'j'n kaj komenc'ant'a'n re'bon'ig'i la fam'o'n de si'a'j jar'o'j de vir'ec'o.

La patr'o kaj fil'o ek'ir'is.

La temp'o pas'is ĝis tag'manĝ'o—la komisi'it'o'j ne re'ven'is. La horloĝ'o bat'is du, tri, kvar—la serv'ist'in'o'j ek'rimark'is sur la mastr'in'a'j vang'o'j ruĝ'a'j'n makul'o'j'n, sed vid'is ŝi'n tiom kviet'a, kvazaŭ pri nenio apart'a est'is la demand'o. Ĉe ili mem komenc'is la dolor'o supr'e'n'iĝ'i al la gorĝ'o.

Ĉirkaŭ la kvin'a hor'o aŭd'iĝ'is sur la land'voj'o krak'ant'a bru'eg'o de ĉar'o. Jam tranĉ'is akr'a kri'eg'o—grand'a kaj potenc'a kiel pro ĝoj'eg'o, kaj ĝi'n daŭr'ig'is ali'a, infan'e alt'a 24 kaj kvazaŭ hezit'ant'a. Unu el la sid'ant'o'j en la ĉar'o sving'is ruĝ'a'ŝnur'a'n skurĝ'o'n, la ali'a sid'is antaŭ'e'n'kurb'a, apog'ant'e per unu man'o al barier'o de l’sid'ej'o kaj tie'n kaj re'e'n ŝancel'iĝ'ant'e laŭ la sku'o'j de la ĉar'o.

La krak'ad'o al'proksim'iĝ'is. Ek'tir'o je la brid'o kaj ek'plaŭd'o de l’vip'o—kaj ili vetur'is plen'galop'e preter Heikkilä kaj kri'eg'aĉ'is ĝust'e ĉe la dom'o.

La serv'ist'in'o'j star'is la kor'o'n en gorĝ'o sur la kort'o—unu el ili kur'is sen'spir'e en la ĉambr'eg'o'n.

»Ĉu vi vid'is, mastr'in'o—la mastr'o kaj...»

»Kaj plu...?»

La knab'in'o ruĝ'eg'iĝ'is ĝis la orel'o'j kaj re'tir'iĝ'is konfuz'it'a kvazaŭ trov'it'a ĉe mis'ag'o.

De sur la alt'aĵ'o de Heikkilä est'is vid'ebl'e, kiel la komisi'it'o'j vetur'is laŭ'kurb'e trans pont'o'n ĝis la gast'ej'o en la fin'o de la vilaĝ'o. La serv'ist'in'o'j atend'is ĉiu'moment'e ke la mastr'in'o el'ir'us kaj si'n direkt'us al la gast'ej'o. Sed nenio aŭd'iĝ'is. Anstataŭ'e ŝi post temp'et'o aper'is sur la peron'o kaj demand'is, ĉu jam fin'iĝ'is labor'o en la dom'o, ĉar ili tiel mal'vigl'iĝ'is. Mem ŝi ŝajn'is tut'e kiel antaŭ'e kaj parol'is per la kutim'a kviet'a voĉ'o, eĉ la ruĝ'a'j makul'o'j sur la vang'o'j mal'aper'is. Sed la serv'ist'in'o'j parol'is mal'laŭt'e kaj ir'ad'is pied'pint'e—ili ne pov'is ne far'i tio'n.

Ĉirkaŭ la naŭ'a hor'o re'e aŭd'iĝ'is krak'ad'o de ĉar'o.

»Hm Härmäj knab'o'j—dekliv'o kaj jung'it'a hom'in'o!» kri'aĉ'is la mastr'o en'vetur'ant'e tra la pord'eg'o.

Ili halt'is mez'e de la kort'o. La fil'o unu'e pen'is sub'e'n'paŝ'i, sed ek'ŝancel'iĝ'is kaj fal'is kaj rest'is tie laŭ'long'e kuŝ'ant'a.

25

La mastr'o grunt'e ek'rid'is, re'e kri'aĉ'is, vip'is la ĉeval'o'n per la skurĝ'o kaj ankoraŭ foj'e vetur'is rond'e en la kort'o.

Li kvazaŭ kresk'is de antaŭ'e, ŝajn'is fier'eg'a kaj aplomb'a, parad'e ĉirkaŭ'rigard'ant'e.

La mastr'in'o aper'is sur la peron'o kaj halt'is tie por moment'o. La serv'ist'in'o'j mal'aper'is ĉiu laŭ si'a direkt'o, apenaŭ kuraĝ'ant'e rigard'et'i de post la fost'o'j.

El la buŝ'o de l’el'ĉar'iĝ'ant'a mastr'o aŭd'iĝ'is grak'aĉ'ant'a mok'rid'o, kiam li rimark'is la mastr'in'o'n sur la peron'o.

»Ĉio est'as re'star'ig'it'a, hih!» li akre'kri'is kvazaŭ per alt'eg'son'a sonor'il'o, signif'e sving'ant'e la skurĝ'o'n en aer'o. »Kaj kun al'kresk'o!»—li montr'is la fil'o'n kuŝ'ant'a'n sur la herb'o, eksplod'e rid'ant'e per diabl'a rid'o, fulguranta la mjel'o'n.

La mastr'in'o al'proksim'iĝ'is—la rigard'ant'o'j em'is ferm'i la okul'o'j'n. Sed ŝi ir'is kvazaŭ en si'a'j okup'o'j, kvazaŭ ne rimark'int'e la mastr'o'n, kiu daŭr'e star'is aplomb'a, la krur'o'j'n dis'etend'it'e, la skurĝ'o'n en unu man'o, pugn'ig'it'a en la poŝ'o, bril'ant'a'n triumf'esprim'o'n sur la ruĝ'a vizaĝ'o—kvazaŭ li nenio'n vid'is nek aŭd'is, nur ĝu'is la potenc'a'n ekstaz'o'n de l’moment'o.

Ek'tir'o—la skurĝ'o ek'sving'is en la man'o de l’mastr'in'o.

»En la ĉambr'o'n!» sam'moment'e ek'tint'is tiel sever'e humil'ig'e, ke eĉ la sid'ant'o'j en la ĉambr'eg'o ek'trem'is.

La vir'o perd'int'a si'a'n sceptr'o'n fiks'rigard'is sen'konsci'a, ne tuj percept'ant'e kio okaz'is.

»En vi'a'n ĉambr'o'n!» re'aŭd'iĝ'is—en la voĉ'o trem'is dolor'o kaj ek'bol'is bobel'o'j de indign'o.

26

Kaj la observ'ant'o'j vid'is, kiel la vir'o ĵus tiom aplomb'a kun'fal'is kvazaŭ fojn'stak'o en torent'a pluv'o kaj la nuk'o'n kurb'a, kvazaŭ bat'o'n tim'ant'a, ek'ir'is, neniu'n vort'o'n dir'int'e, al la ĉambr'eg'o.

La mastr'in'o sekv'is ĉe li'a'j kalkan'o'j,—ambaŭ mal'aper'is en la ĉambr'o'n. De tie komenc'is aŭd'iĝ'i plend'pep'ad'o kaj plaŭd'ad'o, hurl'ad'o kaj ve'kri'ad'o kaj ĉiam sen'ĉes'a plaŭd'ad'o, tiel ke agac'is la haŭt'o de l’est'ant'o'j en la ĉambr'eg'o.

Post temp'et'o la mastr'in'o aper'is en la ĉambr'eg'o.

»Mal'jung'u la ĉeval'o'n kaj ir'u por naĝ'ig'i ĝi'n!» ŝi dir'is sever'e, met'ant'e la skurĝ'o'n el si'a man'o en la fajr'o'n sub la fer'pot'o.

Mem ŝi re'e el'ir'is—pren'is la knab'o'n kuŝ'ant'a'n sur la herb'o en la brak'o'j'n kaj port'is li'n kvazaŭ infan'et'o'n en si'a'n propr'a'n ĉambr'o'n.

Sekv'int'a'n maten'o'n aper'is kaj patr'in'o kaj fil'o fest'vest'it'a'j en la ĉambr'eg'o'n. La serv'ist'ar'o vid'is, kiel ili paŝ'is laŭ voj'et'o sur la kamp'rand'o al la bord'o, rem'is per boat'et'o trans la river'o'n—iom pli sub'e, en river'a kurb'aĵ'o, tra'vid'et'iĝ'is la pastr'ej'o inter betul'o'j.

Post'e ĉio re'ven'is al la antaŭ'a'j orbit'o'j.

Neniu'n mir'ig'is, ke la mastr'o re'e dum long'a temp'o rest'ad'is en si'a ĉambr'o, nek tio, ke li ŝajn'is pli kaduk'a ol antaŭ'e, eĉ preskaŭ forges'is si'a'j'n sarkasm'o'j'n.

Pri la fil'o oni sci'is rakont'i en la somer'o, ke li iĝ'is solid'a kiel plen'kresk'int'o. Kaj en la post'somer'o li tut'e mal'aper'is el la dom'o. La mastr'in'o mem li'n akompan'is vetur'ig'ant'a kaj rest'is tri tag'o'j'n sur'voj'e.

»Li jam hav'is okaz'o'n por ĉi'o'n vid'i, kio hejm'e est'is vid'ind'a» aŭd'iĝ'is mal'long'a klar'ig'o.

27

Ankoraŭ'foj'e Heikkilä aŭd'ig'is pri si—surpriz'ant'e ĉi-foj'e, kiel oft'e antaŭ'e.

La dom'o'n vizit'is mort'o.

La krist'nask'o est'is fest'it'a kaj ĉe la plej proksim'a najbar'o, la vilaĝ'a forĝ'ist'o, est'is okaz'ant'a labor'fest'o pri lign'aĵ'o'j. Kiel daŭr'ig'o'n la ge'jun'ul'o'j aranĝ'is ia'n »danc'o'n de Johan'o», al kiu tir'iĝ'is ankaŭ la serv'ist'ar'o de Heikkilä ĝis la last'a est'ul'o.

Tiam, dum tumult'o de polk'o, la pord'o de l’danc'ej'o est'as tir'eg'at'a mal'ferm'e kaj ĉe la sojl'o aper'as la mastr'o de Heikkilä—du'on'vest'it'a, kun rond'a'j okul'o'j, terur'o sur la vizaĝ'o.

»La an'ar'o de Heikkilä tuj ven'u hejm'e'n!» Ali'o'n li ne per'fort'is dir'i, sed mal'aper'is sam'moment'e.

Ĉiu'j kompren'is, ke io apart'a est'is okaz'int'a aŭ okaz'ont'a—la danc'ant'o'j komenc'is ar'e tren'iĝ'i al Heikkilä.

La mastr'o konduk'is la al'ven'ant'o'j'n rekt'e en la ĉambr'o'n de l’mastr'in'o.

Tie kuŝ'is la reg'ant'in'o de la dom'o nokt'vest'it'a en si'a lit'o, sur unu flank'o, la vizaĝ'o'n al la ĉambr'o, sed pal'a kaj ambaŭ man'o'j'n sub la brust'o, kvazaŭ prem'ant'e al si la sub'korsaĵ'o'n.

Nun la mastr'o rakont'is—kun trem'ant'a voĉ'o kaj okul'o'j rond'a'j pro terur'o—kiel li vek'iĝ'is en si'a ĉambr'o pro laŭt'a plend'ad'o kaj lament'ad'o, kred'ant'e unu'e ĝi'n aŭd'i el ekster'e kaj supoz'ant'e, ke mov'iĝ'is la labor'fest'ant'o'j, sed fin'e li ek'trov'is, ke ĝi de'ven'is el la mastr'in'a ĉambr'o, rapid'eg'is tie'n tra la ĉambr'eg'o'n, vid'is ŝi'n ankoraŭ'foj'e prem'eg'i si'n sub la kor'o kaj ek'voĉ'i—post'e rest'i silent'a. Li, la mastr'o, tim'iĝ'is tiom, ke li ne 28 kuraĝ'is eĉ tuŝ'et'i per fingr'o, sed rekt'e rapid'is al la danc'ej'o.

Tim'ig'it'a li fakt'e est'is, trem'ant'e je ĉiu ost'o'tuber'o. La sam'a terur'a sent'o okup'is ankaŭ la rigard'ant'o'j'n. Ĉiu kompren'is, ke la mastr'in'o ricev'is subit'a'n »atak'o'n»—tia'j okaz'o'j est'is jam antaŭ'e vid'it'a'j—kaj ke tio okaz'is antaŭ moment'o, ĉar la korp'o est'is ankoraŭ varm'a.

La flank'ul'o'j for'iĝ'is kun profund'a mal'streĉ'iĝ'o en la mens'o kaj la serv'ist'in'o'j de la dom'o komenc'is lav'i la mort'int'o'n. La mastr'o ĉe'est'is la tut'a'n temp'o'n, lev'ant'e kaj help'ant'e, sub'ten'ant'e la kap'o'n dum la har'ar'o est'is komb'at'a k. t. p.—daŭr'e pal'a kaj trem'ant'a, sed help'em'a kaj komplez'em'a. La serv'ist'in'o'j ver'e mir'is, kiel ankaŭ li unu foj'o'n pov'is est'i laŭ'hom'e.

Preskaŭ neniam est'is ĉe mort'int'o tiom da vizit'ant'o'j kiel nun en Heikkilä—por cit'i nur la parok'estr'o'n kaj polic'estr'o'n. La mort'inform'o surpriz'is tiel subit'e kaj la mastr'in'o de Heikkilä est'is ne'kutim'a fenomen'o—diskret'a kaj strang'a, sed estim'at'a de ĉiu. Ili star'is kvazaŭ antaŭ siluet'o'j, vid'is mal'klar'a'j'n, preter'rapid'ant'a'j'n fragment'o'j'n, nur suspekt'is trajt'o'j'n de la tut'aĵ'o kaj post ili io'n profund'a'n kaj ne'klar'ig'it'a'n, kiu iam klar'iĝ'os. Sed nun est'is ĉio ŝlos'it'a per la ne'romp'ebl'a sigel'o Hades'a. Ŝajn'is, kvazaŭ la hom'o'j ne vol'is ne'vid'int'e kred'i, ke eĉ la mort'o pov'is mal'vigl'ig'i per ordinar'a'j rimed'o'j tia'n hom'o'n de propr'a potenc'o.

Sed mal'vigl'ig'it'a ŝi est'is, ripoz'ant'a bel'e kaj pac'e sur si'a bret'o—la mal'grand'a sulk'iĝ'o de la brov'ej'o,—fingr'o'sign'o de la agoni'o, vid'ebl'a inter la okul'o'j, ankaŭ ĝi nur pli'ig'is ŝi'a'n sever'a'n dign'ec'o'n.

29

La en'ter'ig'o est'is luks'a kaj impon'a, kiel dec'is al la dign'o de tia dom'o kaj tia mort'int'o.

Kaj nun est'is vid'at'a tiu strang'aĵ'o, ke la mastr'o rest'is tut'a'n temp'o'n sobr'a, rakont'ant'e tiam kaj iam per trem'et'ant'a voĉ'o, kiel li vek'iĝ'is pro plend'ad'o, lament'ad'o k. t. p. La hom'o'j preskaŭ forges'is si'a'n antaŭ'a'n antipati'o'n kaj sent'is io'n kvazaŭ kompat'o'n al la vir'o, je kiu la okaz'o ŝajn'e far'is tiom profund'a'n impres'o'n. La mastr'in'o konklud'ebl'e, ili opini'is, don'is per si'a mort'o pli daŭr'a'n instru'o'n al li ol iam dum la tag'o'j de si'a viv'o.

La fil'o ne est'is vid'ebl'a ĉe la en'ter'ig'o—li'a rest'ad'ej'o est'is kon'at'a de neniu.

Sed apenaŭ pas'is la en'ter'ig'o, kiam re'e strang'aĵ'o'j komenc'is aŭd'iĝ'i el Heikkilä.

Kvazaŭ mal'nov'a'j sekret'a'j fort'o'j re'e el'sorĉ'iĝ'is.

Re'e sving'is la skurĝ'o en la kort'o de Heikkilä, re'e aŭd'iĝ'is kri'aĉ'o'j kaj la ĉeval'o galop'is ŝaŭm'ant'a.

La mastr'o est'is kvazaŭ demon'hav'ant'a—kvazaŭ la antaŭ'a'j drink'ul'o'j, foir'ist'o'j kaj diboĉ'ul'o'j est'us komenc'int'a'j fantom'i en li'a figur'o. Li pov'is antaŭ'tag'mez'e drink'i en la urb'o, tag'mez'e en iu gast'ej'o, vesper'e en ali'a kaj nokt'e en tri'a. Hejm'e li ek'vizit'is nur tiam kaj iam por ŝanĝ'i ĉeval'o'n kaj incit'i la serv'ist'o'j'n per ĉi'a'j diabl'aĵ'o'j, kia'j'n nur la cerb'o de drink'ul'o pov'as el'pens'i. Aŭ li ek'galop'is en la kort'o'n kun vetur'il'o plen'a de diboĉ'ul'o'j kaj instal'is furioz'a'n orgi'o'n. Tiam li pov'is ordon'i la lign'o'kruĉ'o'j'n sur la tabl'o'n kaj plen'ig'i ili'n ĝis la rand'o'j per rum'o. Temp'et'o, kaj li'n kapt'is la ide'o, ke ili dev'is manĝ'i. Sen'ceremoni'e ŝaf'o'n el stal'o, en la mez'nokt'o ĝi'n tut'a en fer'pot'eg'o'n kaj tia sur la tabl'o'n, 30 ĉe kiu la hero'o'j manĝ'eg'is. Sed mez'e de ĉio li pov'is ek'kri'eg'i kiel frenez'a, star'iĝ'i de la tabl'o kun rond'a'j okul'o'j kaj plaŭd'ig'i per skurĝ'o ĉirkaŭ si, murmur'i ne'kompren'ebl'a'j'n vort'o'j'n, si'n ĵet'i ekster'e'n kaj vetur'i galop'e, kri'eg'ant'e kaj hurl'ant'e, for'e'n.

Li ne nur drink'is, sed ankaŭ ali'e diboĉ'is laŭ pov'o. En gast'ej'o'j li sving'is per la skurĝ'o dis'pec'ig'e fenestr'o'j'n, glas'o'j'n kaj porcelan'aĵ'o'j'n de tabl'o'j sur plank'o'n. Ĉio vid'ig'is, ke li nun decid'is hav'ig'i rekompenc'o'n por la unu kaj du'on'o da jar'dek'o'j, dum kiu'j li fast'is, kaj pere'ig'i Heikkilän ĝis la sub'angul'a'j sokl'er'o'j.

La hom'o'j rigard'ad'is ĉi tiu'n terur'o'n de pere'ig'o kun mal'varm'a'j trem'o'j en la mjel'o. Ĝi efektiv'e ne mir'ig'is ili'n, kontraŭ'e ŝajn'is preskaŭ natur'e, ke la drink'eg'ul'aĉ'o nun diboĉ'is kun la pere'ig'a skurĝ'o en la man'o—nun, kiam la mal'help'aĵ'o for'est'is.

Sed ĉu tiel dev'is Heikkilä, la pupil'o de la mastr'in'o-mort'int'o, pere'i? Laŭ la opini'o de kelk'iu'j, tie est'is io ali'a ekster la diboĉ'ad'o de drink'em'ul'o. La mal'nov'a nebul'o de mistik'ec'o ankoraŭ ne dis'blov'iĝ'is de ĉirkaŭ Heikkilä, sed la kern'o est'is laŭ ili'a opini'o klar'a—ĝi konjekt'ebl'e est'is batal'o pri la dom'o, di'o-sci'as kiel sever'a kaj persist'a. Ĉio komplet'e vid'at'a, la pas'int'aĵ'o de l’du'o de jar'dek'o'j prezent'iĝ'is batal'o inter antagonist'a'j fort'o'j pri la super'reg'ad'o de la dom'o—ankaŭ la nun'aĵ'o est'is nur daŭr'ig'o al tio.

Ĉu unu jam tut'e for'iĝ'is el la tumult'kamp'o kaj las'is la ali'a'n kiel venk'int'o'n? Ĉu la fort'o de pere'ig'o ĉi tie dir'is la last'a'n vort'o'n?

Tiel ŝajn'is.

31

II.

La mart'a lun'aĵ'o paŝ'ad'is sur bril'ant'a printemp'a neĝ'krust'o kaj kaŝ'e en'rigard'is tra la fenestr'o de mal'grand'a sol'ec'a dom'et'o.

La loĝ'ant'o de la dom'et'o ankoraŭ ne est'is kuŝ'ant'a, kvankam la lamp'o jam antaŭ long'e est'is esting'it'a, sed li sid'is plen'vest'it'a ĉe la fenestr'o, apog'ant'e la kap'o'n al la brak'o.

»Salut'o'n, Matio de Väliportti!» la lun'o ek'dir'is familiar'e. »Pro kio vi nun tiel okup'it'a mal'dorm'as...?»

Sed la vir'o nek aŭd'is nek vid'is io'n, nur sid'ad'is en'pens'iĝ'int'a—dum la lun'o medit'e rigard'is li'a'n kap'o'n, kiu jam est'is sen'har'a en la centr'o, kaj li'a'n mal'gras'a'n, sek'iĝ'int'a'n vizaĝ'o'n, sur kiu vid'iĝ'is la hard'a'j fingr'o'palp'aĵ'o'j de viv'o.

Li sid'is tia'manier'e long'e, kvankam mez'nokt'o jam al'proksim'iĝ'is. Li hav'is la intenc'o'n el'ir'i, sed tamen rest'is sid'i kaj medit'i, ĉar li plan'is tia'n, kia'n li neniam 32 antaŭ'e far'is, sed kio kvazaŭ si'n apog'is al la antaŭ'pas'int'a viv'o'voj'o.

Laŭ tiu voj'o nun preter'ir'is antaŭ li divers'kolor'a'j bild'o'j, kelk'a'j pli klar'a'j, ali'a'j mal'klar'a'j, preter'rapid'ant'a'j kvazaŭ alt'kumulus'o'j, sed ĉiu est'is gut'o el la suk'o de li'a propr'a viv'o.

— — —

La unu'a est'is id'o de printemp'o—bel'a, feliĉ'a printemp'o.

Li est'is tiam dek'ok'jar'a kaj serv'ist'o en Paavola. Kaj tiu'n printemp'o'n el'burĝon'iĝ'is por li am'o tiel grand'a kaj potenc'a, ke li apenaŭ mem kred'is ĝi'n ver'a kaj kvazaŭ instinkt'e antaŭ'sent'is, ke ĝi dev'is dis'romp'iĝ'i. Ĉar la feliĉ'o, kiu rid'et'is al li, est'is tro grand'a por est'i daŭr'a.

Sed la printemp'o est'is klar'a kiel arĝent'o kaj la somer'o varm'a kiel or'o, kaj sorp'o-etern'ul'o kresk'ant'a sur kamp'a alt'aĵ'et'o inter la du dom'o'j aŭd'is tiu'somer'e flustr'aĵ'o'j'n, kiu'j ig'is ĝi'a'n mal'jun'a'n kor'o'n puls'ad'i.

Kiom dolĉ'a est'as am'o, kiam ĝi est'as sekret'a—kiam oni nur ŝtel'ir'e kuraĝ'as ĝi'n al'proksim'iĝ'i kaj nur sub'dir'e pri ĝi parol'i kaj kiel sol'a konfid'at'o est'as mal'jun'a arb'o, kiu ne denunc'as.

— — —

Aŭtun'e tio okaz'is—tio kio'n li instinkt'e tim'is kaj kio kuŝ'is kiel mal'hel'a makul'o ankaŭ sur la fund'o de la knab'in'a rigard'o, kvankam nek unu nek ali'a iam kuraĝ'is parol'i pri ĝi.

La ge'patr'o'j de la knab'in'o ricev'is sci'et'o'n pri la afer'o, kaj ĝi est'is rapid'e klar'ig'at'a. »Ĉu serv'ist'o kiel mastr'o'n de Heikkilä? Ili kred'is la fil'in'o'n de Heikkilä hav'i tiom da konsci'o pri si'a dign'ec'o kaj estim'o al si'a'j 33 ge'patr'o'j kaj famili'o. Ĉu ŝi, la sol'a infan'o, ne kompren'is, ke est'is demand'o pri la hered'it'a dom'o?»

La knab'in'o plor'is kaj pet'eg'is, kaj li mem est'is kvazaŭ frenez'a. Sed ili kompren'is, ke ili dev'is fleks'iĝ'i, ĉar ili ne kon'is eĉ unu ekzempl'o'n, ke est'us don'it'a mastr'ec'a rajt'ig'o al am'o en tia'j okaz'o'j. Krom'e, ĉi tiu est'is la sol'a foj'o, kiam la knab'in'o ĉagren'is si'a'j'n ge'patr'o'j'n, kaj tio mult'e dolor'is ili'n ambaŭ.

— — —

Kiel klar'e li re'memor'is ili'a'n last'a'n renkont'iĝ'o'n sub la mal'jun'a sorp'o—re'memor'is, kaj tamen ĉio tiu'vesper'a est'is kvazaŭ obtuz'a susur'o.

Li'a gorĝ'o kun'prem'iĝ'is, kiam li pens'is, ke ĝi est'os la last'a foj'o. Kaj la sort'o de la knab'in'o—al ŝi'a edz'iĝ'proklam'o rest'is nur kelk'e da tag'o'j...?

»Sed kiel vi pov'os viv'i kun li?» li demand'is kun dolor'o.

»Tio'n mi ankoraŭ ne sci'as—tio'n mi efektiv'e ne sci'as», la knab'in'o lament'is kun prem'eg'o al li'a'j man'o'j.

Sed ĝi ne est'is por li la ĉef'a demand'o—est'is ali'o, kio li'n turment'is ankoraŭ pli fort'e kaj pri kio li dev'is ricev'i klar'ec'o'n.

»Kaj ni'a'j inter'rilat'o'j...?» li fin'e pov'is el'prem'eg'i, »ĉu dev'as ĉio ĉes'i je ĉi tio? Mi...»

Li ne pov'is pli'o'n dir'i, sed rest'is pal'a kaj sen'spir'a rigard'i la vizaĝ'o'n de la knab'in'o.

Kaj li vid'is kiel la knab'in'o trem'is kaj batal'is kun fort'a emoci'o, dum esper'o kaj mal'esper'o furioz'is en li'a brust'o.

»Dev'as», la knab'in'o fin'e dir'is per trem'ant'a'j lip'o'j. »Ĉio dev'as ĉes'i ĉi tie, kvazaŭ nenio iam est'is—ĉar 34 mi ne vol'as far'i io'n ne'dec'a'n, ĉu per pens'o'j, ĉu per vort'o'j, ĉu per far'o'j... Kaj neniam vi rajt'as re'memor'ig'i mi'n pri tio, kio est'is...»

Li sent'is ĉi'o'n nigr'iĝ'i en si'a'j okul'o'j. Li esper'is io'n, li mem ne sci'is kio'n, sed tamen io'n ali'a'n, ol kio'n la knab'in'o dir'is.

Ili star'iĝ'is—kvazaŭ nek unu nek ali'a hav'is io'n plu por dir'i.

Tiam la knab'in'o ek'kapt'is ambaŭ li'a'j'n man'o'j'n.

»Dev'as est'i tiel», ŝi dir'is per trem'et'ant'a voĉ'o. »Sed se mi ankoraŭ iam est'os liber'a ag'i laŭ mi'a vol'o, vi sci'as mi'a'n inklin'o'n... Ne, nun mi dev'as ek'ir'i!» ŝi al'don'is mal'pacienc'iĝ'e, prem'eg'is li'a'j'n man'o'j'n kaj re'tir'iĝ'is.

Sed ŝi al'turn'iĝ'is ankoraŭ'foj'e kaj parol'is kvazaŭ delir'e: »Kaj se iam ven'os la tag'o, ke mi ne sol'a hav'as la fort'o'j'n, sed bezon'us help'o'n, vi sci'as, ke mi ne hav'is iu'n ali'a'n amik'o'n, nek hav'os—kaj se vi bezon'us...» la knab'in'o torent'e ek'plor'is kaj ard'e li'n prem'is kontraŭ si.

Moment'et'o—ek'bril'o de plen'lun'o de sub nub'et'o kaj subit'a super'flu'o de ĝi'a pal'a lum'o sur la kamp'o, ek'susur'o de vent'o en la sek'iĝ'int'a foli'ar'o de l’sorp'o kaj palpebr'um'o de larm'a'j okul'o'j—la knab'in'o si'n dis'ŝir'is kaj for'kur'is.

Li star'is long'a'n temp'o'n narkot'it'a, ne pov'ant'e si'n mov'i. En ĉi ĉio est'is io mister'e solen'a—kvazaŭ ĉio nun romp'iĝ'is inter ili, tranĉ'it'a de la pal'a'j radi'o'j de lun'o, sed kvazaŭ tamen rest'is iu fibr'o, kiu'n oni ne pov'is klar'ig'i per vort'o'j.

— — —

La edz'iĝ'a fest'o—li preskaŭ frenez'iĝ'is. Est'is apenaŭ du'on'a mejl'o inter la dom'o'j. Li aŭd'is tumult'o'n de festen'o, 35 bru'o'n de muzik'il'o kaj tint'ad'o'n de hom'a'j voĉ'o'j. Li ŝtel'ir'is al la mal'jun'a sorp'o kaj atend'is dum hor'o'j. Kiu'n? Li dezir'is eĉ diafan'e vid'i blank'a'n vual'o'n en la mal'lum'o kaj aŭd'i flustr'aĵ'o'j'n...

Ĉu li est'is frenez'a? Li hont'e for'ŝtel'iĝ'is.

— — —

Kiel strang'a aĵ'o est'as la hom'a anim'o! Kvazaŭ ĉio pez'a kaj prem'ant'a est'is subit'e for'viŝ'it'a, nun kiam ĉio est'is ne're'vok'ebl'a. Li est'is liber'a—kvazaŭ nenio iam est'is.

Li memor'is kvazaŭ hieraŭ'a'n tag'o'n la temp'o'n, kiam li'n kapt'is ne'klar'ig'ebl'a fervor'o je viv'ad'o kaj labor'ad'o. Li kiel serv'ist'o—ili hont'u! Propr'a ter'pec'et'o—ĝi est'is facil'e akir'it'a. Propr'a dom'et'o—ĝi star'iĝ'is kvazaŭ sorĉ'it'e.

Por kio? Li mem ne tio'n sci'is, sed li ne pov'is ne observ'i unu vir'o'n. Renkont'ant'e li esplor'is li'a'n bon'vol'em'a'n vizaĝ'o'n, li'a'n mal'fortik'a'n statur'o'n kaj sen'energi'a'n si'n'ten'ad'o'n—kaj en la sam'a moment'o li sent'is kvazaŭ li'a propr'a statur'o rekt'iĝ'is kaj pli'long'iĝ'is kaj ne'klar'ig'ebl'a fort'o streĉ'is li'a'j'n tenden'o'j'n. Li observ'is li'a'j'n klopod'o'j'n kaj ag'o'j'n, kaj kiam li rimark'is nenia'j'n ajn klopod'o'j'n, li ne pov'is ne rid'et'i triumf'ant'e kaj ne streĉ'iĝ'i ankoraŭ pli fort'eg'e—kvazaŭ li sekret'e konkur'ad'is kun tiu vir'o.

Post pas'o de jar'o'j li ne plu pov'is ne'i al si, ke inter ili ekzist'is klar'a inter'rilat'o. Se tiu vir'o est'us ramp'int'a sur la preĝ'ej'tegment'a'n eĝ'o'n, li mem est'us grimp'int'a ĝis la pint'o de sonor'il'a tur'o. Vi hav'as dom'o'n, mi dom'et'o'n—montr'u nun ambaŭ si'a'n mastr'a'n kapabl'o'n.

En la najbar'ar'o komenc'is ir'ad'i strang'a'j flustr'ad'o'j—strang'a'j, sed tamen kvazaŭ mal'fremd'a'j kaj atend'it'a'j 36 por li. Kaj kiam li foj'e per propr'a'j okul'o'j vid'is, ke la fam'o est'is ver'a, li sent'is ekscit'o'n de subit'a emoci'o en si'a brust'o, kaj kiam la jun'a mastr'o de Heikkilä galop'vetur'is kri'aĉ'ant'e preter li'n, li si'n turn'is kaj komenc'is mez'e sur la voj'o sving'i la ĉapel'o'n kun verv'o. Sam'moment'e li hont'is kaj prem'is la ĉap'o'n sur kap'o'n, sed sent'is, kvazaŭ ili'a'j sort'o'j nun est'is kun'lig'it'a'j per ne'romp'ebl'a'j lig'il'o'j.

— — —

Tio okaz'is sekv'int'a'n somer'o'n—unu bel'a'n tag'o'n de fojn'rikolt'o, kiam la fojn'ist'ar'o re'ven'is de herb'ej'o.

La vir'o est'is ebri'a kaj eksces'e furioz'is, bat'ant'e si'a'n edz'in'o'n foj'o'n post foj'o.

Tio'n vid'ant'e li fin'e kompren'is kio est'is li'a ver'a rilat'o al tiu vir'o—profund'a, ne'esting'ebl'a mal'am'o! Kaj li sent'is klar'a'n ebri'ec'o'n de ĝoj'eg'o pov'ant'e foj'e si'n ĵet'i kontraŭ li'n, bat'i kaj tord'i li'n laŭ plaĉ'o.

Sed la vir'in'o inter'ven'is.

»Mi ankoraŭ ne bezon'as fremd'ul'a'n help'o'n»—apart'e fiks'ant'e la rigard'o'n al li: »ies help'o'n!»

Li re'ŝancel'iĝ'is kvazaŭ sven'ig'e bat'it'a. Kaj en tiu moment'o li sent'is, ke li ja ver'e hav'is nenia'n inter'rilat'o'n kun la vir'o, nur kun la vir'in'o.

Sed la vir'in'o re'puŝ'is li'n mal'varm'e kvazaŭ fremd'a'n trud'em'ul'o'n. Ĉu li est'is »fremd'ul'o», aŭ iu ali'a—ĉiu'okaz'e la skurĝ'bat'o'j de la vir'o est'is pli ŝat'at'a'j ol li'a help'o. Aŭ ĉu la vir'in'o tio'n dir'is nur pro la flank'ul'o'j?

Li atend'is—mal'pacienc'a, kun pasi'a ne'cert'ec'o ŝir'ant'a la brust'o'n.

Tiam oni rakont'is, kiel la vir'in'o sub'ig'is la drink'em'ul'o'n per skurĝ'o, kiel ŝi li'n ferm'is en la ĉambr'o'n kaj ne'ebl'ig'is 37 ĉi'a'n diboĉ'ad'o'n—eĉ oni flustr'is, ke ŝi mem sekret'e hav'ig'is al li alkohol'aĵ'o'j'n, ĉar la vir'o ne pov'is tut'e mal'hav'i ili'n.

Li'n okup'is terur'a sent'o—tamen do »fremd'ul'o», kvazaŭ nenio iam est'is! Se tiu vir'in'o est'us »ver'a», ŝi las'us la diboĉ'ul'o'n drink'i si'n'mort'ig'e, ju pli fru'e des pli bon'e—mem li pov'us eĉ miks'i venen'o'n en li'a'j'n brand'aĵ'o'j'n. Sed ŝi mal'help'is kaj pri'zorg'is kvazaŭ infan'et'o'n—cert'e tiu vir'o est'is al ŝi kar'a.

Por kio li labor'eg'is kaj streĉ'ad'is dum tiu'j jar'o'j? Kaj kiu alud'is al ia ebl'ec'o en est'ont'o, sed nun mal'help'is eĉ la natur'a'n evolu'ad'o'n de la okaz'aĵ'o'j, kiu'j ŝajn'is kvazaŭ rapid'i por rekompenc'i la okaz'int'a'n mal'just'aĵ'o'n? En li ek'flagr'is ard'a flam'o de amar'ec'o kaj venĝ'o—li vol'as montr'i al la tut'a mond'o, ke io okaz'is, kaj al la sol'ul'in'o, kiu pov'as tio'n kompren'i, ke li ne forges'is la mal'jun'a'n sorp'o'n sur la kamp'a alt'aĵ'et'o nek unu palpebr'um'o'n en la pal'a lum'o de lun'o.

— — —

Ili est'is viv'it'a'j demand'o'j—al ŝi, la vir'in'o!

Kio'n ŝi tiam pens'is, kiam ŝi aŭd'is, ke li las'is si'a'n dom'et'o'n kun la frukt'o'port'a kultur'o kaj mal'aper'is sen'sign'e? Li sci'is, ke oni parol'as pri tio kaj diven'ad'as la kaŭz'o'n. Neniu sci'is—ŝi sol'a kompren'is. Kio'n ŝi tiam pens'is—ĉu ŝi sent'is pik'o'n en la brust'o?

Ĉu ŝi aŭd'is, kio post'e okaz'is? Ĉu oni rakont'is al ŝi pri »Foir'ej'a-Matio», la fam'a ĉeval'ist'o, kiu ir'is de urb'o al urb'o, aĉ'et'is, vend'is kaj inter'ŝanĝ'is? Ĉu ŝi aŭd'is, ke li hav'is bon'ŝanc'o'n de pend'ig'ind'ul'o, ke li akir'is cent'o'j'n ĝust'e ĉar li met'is ĉi'o'n sur unu kart'o'n kaj est'is tut'e indiferent'a, ĉu li gajn'os aŭ mal'gajn'os? Kio'n ŝi tiam pens'is?

38

Unu foj'o'n ĉiu'jar'e li ir'is mem kiel viv'ant'a demand'o preter ŝi. Vetur'is la foir'a'n antaŭ'tag'o'n kun tint'ant'a'j sonor'il'o'j tra la vilaĝ'o'n—kun tri viv'eg'a'j ĉeval'o'j antaŭ'e jung'it'a'j, du post'e kur'ant'a'j, mem kvazaŭ princ'o en la mez'o, grand'sinjor'e vest'it'a, fier'a kaj mem'cert'a. Kaj li halt'is intenc'e sur la land'voj'o ĉe Heikkilä, ordon'is el apud'a dom'et'o kaf'regal'aĵ'o'n sur la ĉar'o'n kaj pag'is per bank'bilet'o ne akcept'ant'e re'pag'o'n. Li ne ĵet'is eĉ rigard'o'n al Heikkilä, sed sent'is en si'a flank'o ŝi'a'j'n rigard'o'j'n tra la fenestr'o al land'voj'o.—Kio'n ŝi tiam pens'is? Ĉu ŝi rapid'is en si'a'n ĉambr'o'n, aŭ ĉu ŝi komenc'is mal'laŭd'aĉ'i la serv'ist'in'o'j'n ke ili rigard'aĉ'as ĉiu'j'n migr'ant'o'j'n?

Kun la foir'ej'a publik'o li re'e send'is salut'o'j'n kaj demand'o'j'n—cert'e ili al'ven'is, ĉar ili ir'is kiel anekdot'o'j de buŝ'o al buŝ'o. Kiel li regal'is per karusel'o ĉiu'j'n, kiu'j okaz'e est'is proksim'e. Kiel li invit'is tut'a'n plac'angul'aĵ'o'n da popol'o en restoraci'o'n, precip'e ĉiu'j'n hejm'region'an'o'j'n, trink'ig'is kaj manĝ'ig'is ili'n laŭ ĉies plaĉ'o. Kaj cert'e ŝi ankaŭ aŭd'is tio'n, kiel li mem en'vetur'eg'is tra la ĉef'pord'o de Societ'ej'o kun ĉeval'o kaj ĉar'o, tiel ke rad'rel'o'j frap'is fajr'er'o'j'n sur la ŝton'a'j ŝtup'o'j—vetur'is rekt'e en la fest'salon'o'n kaj pag'is cent'mark'o'j'n por tiu distr'aĵ'o. Kio'n ŝi pens'is pri tio?

Kaj ĉu la vir'in'o aŭd'is ke li ne drink'is eĉ gut'et'o'n? Cert'e ŝi tio'n aŭd'is! Kio'n ŝi pens'is pri tio? Sen'brid'a foir'ul'o kaj tamen ne drink'as, kvankam eĉ ĉia'spec'a'j sek'ig'it'a'j fiŝ'o'j de sen'akv'a kontinent'o drink'as—ĉu tio kaŭz'is al ŝi ia'j'n medit'o'j'n...?

Kaj ĉu ŝi aŭd'is la frap'ad'o'n de kart'o'j? Pri ĉeval'o'j, horloĝ'o'j, jak'o'j kaj ĉap'o'j, laŭ ĉies plaĉ'o—eĉ kun almoz'ul'o 39 en la land'voj'a dren'aĵ'o. Ĉu ŝi kompren'is, ke hom'o'j ne tiel vet'as por si'n distr'i, kaj ĉu ŝi kompren'is, pri kio li lud'is?

Pri'pens'u se li iĝ'us ŝpar'em'a, kolekt'us mon'o'n kaj aĉ'et'us kamp'ar'dom'o'n—la najbar'dom'o'n de Heikkilä, tiu'n kie li antaŭ'e est'is serv'ist'o? Kio'n ŝi tiam dir'us?

— — —

La hom'o est'as arleken'o! Kio'n strang'a'n li hav'is komun'a'n kun la mastr'in'o de Heikkilä? Kia feniks'o ŝi si'n kred'is? Vir'in'o, kiu si'a'temp'e hav'is har'plekt'aĵ'o'n kiel ĉiu'j knab'in'o'j, kaj rob'o'n kiel ĉiu'j ali'a'j, kaj sid'ad'is unu printemp'o'n sub arb'o kaj rev'is pri am'o kiel ĉiu'j ali'a'j. Edz'in'iĝ'is post'e kun drink'ul'o, kiu'n ŝi nun regal'is per brand'o kaj skurĝ'o.

Kaj pro ŝi'a har'lig'aĵ'o kaj rob'o li streĉ'iĝ'is kaj bru'is—ĉiu hav'as la eksces'o'j'n de jun'ec'o!

Li aŭd'as re'e ĉeval'blek'ad'o'n kaj ĉar'krak'ad'o'n, pluvtrapadon kaj vent'hurl'ad'o'n en sen'lum'a aŭtun'a nokt'o—ili port'as li'n antaŭ'e'n, ĉiam antaŭ'e'n, de foir'o al foir'o, de urb'o al urb'o, jar'o'n post jar'o...

— — —

Ĉu li ne hont'is—kiam li fin'e re'ven'is al la hejm'a vilaĝ'o, tro'fru'e mal'jun'iĝ'int'a kaj velk'int'a, kun fort'a dolor'ad'o en man'o'j kaj pied'o'j?

Kial? Ĉu tial, ke li ne re'ven'is per ĉeval'o kaj kun tint'ant'a'j sonor'il'o'j—ĉu li do el'ir'is per ĉeval'o? Ĉu tial, ke li nun est'is mal'fort'a kaj mal'san'em'a—iu ali'a spert'int'a li'a'j'n vojaĝ'o'j'n kuŝ'us kun hum'o sur la vizaĝ'o!

Ĉu ankaŭ la mastr'in'o de Heikkilä ne hont'is? La mastr'in'o de Heikkilä—kiu ŝi est'is? Ha, nun li tio'n 40 memor'is—cert'e li iam kon'is tia'n knab'in'o'n! Sed kio hont'ind'a est'is en tio, li ja ne re'ven'is por pet'i pensi'o'n pro tiu kon'at'ec'o.

Li est'is mort'int'a por la mond'o kaj la mond'o por li—se li pov'os re'met'i la sovaĝ'iĝ'int'a'j'n kamp'o'j'n de Väliportti en frukt'o'port'a'n stat'o'n, li est'os kontent'a pri si'a viv'o.

— — —

Kiu pov'as esplor'i la sen'fund'a'j'n profund'aĵ'o'j'n de hom'a kor'o?

Li dum jar'o'j eĉ ne memor'is pri Heikkilä, sed nun re'ven'int'e hejm'e'n la fil'in'o de Heikkilä kaj la mal'jun'a sorp'o re'e komenc'is aper'i sur la fon'o de li'a viv'o kvazaŭ alt'a'j arb'o'j kontraŭ vesper'a ruĝ'iĝ'o.

Ĉu est'is la mal'nov'a am'o, kiu re'e komenc'is ŝir'i li'a'n brust'o'n? Ne, al li est'is indiferent'e, kies la vir'in'o est'is. Sed ŝi turment'is li'n per nur'a si'a ekzist'ad'o. Se ŝi kun si'a dom'o de'glit'us laŭ dekliv'o simil'e al li, se ŝi dev'us sent'i mal'riĉ'o'n kaj mizer'o'n, ĉio est'us ekvilibr'e. Sed ŝi ir'ad'is flor'ant'a en la kort'o de si'a pli kaj pli prosper'ant'a dom'o—kvazaŭ ŝi dum tut'a li'a for'est'o sekret'e vet'kur'is kun li kaj nun mok'is pri li'a fin'a humil'ig'o.

Kelk'iam li tamen sent'is, kvazaŭ inter ili tamen est'is io—tut'a'n temp'o'n, spit'e ĉio. Kvazaŭ fin'fin'e est'is en Heikkilä ĉio, kio'n la viv'o hav'is por li. Li foj'e jam pas'is du'on'o'n de la voj'o tie'n kaj est'is feliĉ'a—post'e ĉio glit'is laŭ dekliv'o.

Sed kies est'is la kulp'o? La vir'in'o efektiv'ig'is si'a'n vol'o'n en ĉio—kial ŝi ne tiam far'is tio'n? Kaj ĉu ŝi mem est'is feliĉ'a? Ne, kaj almenaŭ du ali'a'j'n ŝi mal'feliĉ'ig'is. Nun li kompren'is ankaŭ la sort'o'n de tiu ali'a—la vir'in'o 41 turment'is ili'n ambaŭ, unu'n per vid'ebl'a, ali'a'n per ne'vid'ebl'a skurĝ'o. Ŝi am'is neniu'n kaj ŝi en'volv'is kaj si'n kaj la tut'a'n dom'o'n per tia mister'o, ke oni pov'is pens'i pri tio kio'n ajn.

Laŭ la temp'o tiu'j pens'o'j dens'iĝ'is kaj ferment'is. Li ne plu vol'is sent'i la ne'vid'ebl'a'j'n skurĝ'o'bat'o'j'n de la vir'in'o. Li bezon'is nur ir'i al ŝi kaj dir'i la tut-ver'o'n—tiam li est'os liber'a por etern'e.

— — —

La vort'o'j est'is pret'a'j kun akr'ig'it'a'j pint'o'j kaj venen'o fand'it'a al la baz'o'j. Nun tio dev'is okaz'i!

Sed li ne ir'is eĉ du'on'a'n voj'o'n kiam li re'turn'iĝ'is—hont'a kaj konfuz'it'a.

Kio'n li ver'e intenc'is? Kio'n do li pov'is hav'i por dir'i al la vir'in'o?

— — —

Fin'e—nun li tio'n el'pens'is!

Li est'is ebri'a kaj paŝ'is mem'konsci'a al Heikkilä. Ne plu hont'is nek mal'hav'is vort'o'j'n, kontraŭ'e li hav'is unu kaŭz'o'n pli'e—pro kiu li ver'e abstin'is pri tio, kio nun tra'ir'is li'a'j'n vejn'o'j'n kiel varm'a fajr'o? Nun li kompren'is, kial la mastr'o de Heikkilä vol'is drink'i, kial ĉiu'j hom'o'j drink'is—kaj tiel far'os ankaŭ li de nun, drink'os tiel ke la pugn'o'j kot'iĝ'as!

Sed jam sur la voj'o proksim'e al Heikkilä renkont'ir'is la mastr'in'o.

Tio est'is surpriz'o. Sed »bon'e», li pens'is, »konfidenci'aĵ'o'n mi ja hav'as por vi!»

Ili inter'proksim'iĝ'is—li sent'is ŝancel'iĝ'o'n. Pen'is si'n hard'i, sed io prem'is la gorĝ'o'n tiel, ke li cert'e ne eĉ 42 vort'o'n pov'os el'dir'i. Kaj kiam li nun post jar'o'j vid'is la vir'in'o'n tiel bel'a kaj dign'a, li subit'e tir'is la ĉapel'o'n profund'e'n sur la okul'o'j'n kaj intenc'is tir'iĝ'i kvazaŭ nenio'n rimark'ant'e preter'e.

Sed la vir'in'o halt'is—li'a'j propr'a'j pied'o'j al'najl'iĝ'is al la voj'o kvazaŭ re'ten'at'a'j de ne'vid'ebl'a fort'o.

La vir'in'o rigard'is kvazaŭ ne kred'ant'e si'a'j'n okul'o'j'n.

»Matio!» aŭd'iĝ'is trem'ant'a pro emoci'o voĉ'o. Kaj en tiu unu vort'o vibr'is ĉio, kio al li est'is kar'a kaj bel'a: printemp'o, sun'lum'o kaj sorp'o, somer'nokt'a du'on'lum'o kaj strang'a bril'o de lun'o. Li vol'is si'n ĵet'i ter'e'n antaŭ ŝi kaj pet'eg'i por ankoraŭ'foj'e aŭd'i tiu'n unik'a'n vort'o'n.

»Ĉu ankaŭ vi dev'as iĝ'i diboĉ'ul'o—kiel ĉiu'j ali'a'j...?»

Ŝi jam ir'is si'a'n voj'o'n, li star'is hont'ant'a sur la land'voj'o.

Kio mir'ind'a est'is en la vir'in'o? Kaj kio'n ŝi ver'e intenc'is? Kial ŝi dir'is la unu vort'o'n tiel, ke en ĝi vibr'is la tut'a est'int'o, sed la fin'o'n, kvazaŭ ŝi neniam li'n kon'is? Li kompren'is, ke nun est'is dir'it'a la last'a vort'o, sed ke la dir'int'o ne est'is li sed ŝi.

Kaj kial li sent'is tiel sen'fin'a'n humil'ig'o'n pro ke ŝi vid'is li'n ebri'a kaj ankoraŭ pli fulgurantan pik'ad'o'n pro ke li est'is kompar'at'a kun »ali'a'j»—kvazaŭ li ver'e est'is pli bon'a ol la ali'a'j, li kiu jam pent'is, ke li ne est'is kiel ili? Li vol'is drink'i, eĉ por incit'i, sed tio est'is tut'e ne'ebl'a post la renkont'iĝ'o. Li ne pov'is tio'n klar'ig'i, sed li sent'is mal'am'o'n kontraŭ la vir'in'o—ĝust'e pro la ne'klar'ig'ebl'a per'fort'o, kiu'n ŝi praktik'ad'is kontraŭ ĉiu'j ali'a'j.

— — —

Li est'is star'ant'a sur sark'o de si'a ter'pom'kamp'o, kiam aŭd'iĝ'is de la land'voj'o furioz'a krak'ad'o de ĉar'o. 43 Kiu est'is? Li sent'is sam'a'n pasi'a'n sen'pacienc'o'n de atend'ad'o kia'n foj'e antaŭ'e.

Jam sving'is skurĝ'o kaj aŭd'iĝ'is kri'aĉ'o. Est'is do li—kaj la fil'o kun'e. La fil'o kun'e!

Li'n okup'is tiel subit'a venĝ'o'triumf'o ke li'a'j genu'o'j ek'trem'is. La mastr'o de Heikkilä do tamen est'is vir'o—li venĝ'is por ili ambaŭ.

Li sci'is, ke tio ĉes'os baldaŭ, ke skurĝ'o jam baldaŭ danc'os sur la dors'o de l’mastr'o. Sed ĝi est'is tamen mal'tim'a protest'o kontraŭ la mister'a per'fort'o.

— — —

La mort'o de l’mastr'in'o! Ĝi est'is surpriz'o al li kiel al ali'a'j, ĉar ĝi ven'is tiel ne'atend'it'a kaj falĉ'is ne'matur'a'n gren'o'n. Ĉu li esper'is ĝi'n? Ne. Ĉu li vol'us ĝi'n mal'help'i? Ne. Li'a'j pens'o'j pri la okaz'int'aĵ'o est'is strang'e konfuz'a'j, sed en la unu'a moment'o li ne pov'is ne sent'i trem'o'n de emoci'o pri'pens'ant'e, ke inter ili est'is io—kontakt'o'j kaj rilat'o'j, am'o kaj mal'am'o, kaj ke ĉi ĉio nun est'is nur'a re'memor'o.

Sed kio ĝi tamen fin'e est'is? Kio'n li ver'e sci'is pri la vir'in'o, ekster la tiam'a printemp'o kaj somer'o—nenio'n! Kio'n ŝi plej profund'e pens'is kaj sent'is, viv'is kaj sufer'is, esper'is kaj sen'iluzi'iĝ'is—tio est'is definitiv'e al li kiel ferm'it'a libr'o. Kaj ĉu ŝi pli sci'is pri li—pri ĉio, kio tra'ir'is kiel ruĝ'a ŝnur'o tra li'a viv'o—ĉu ŝi eĉ unu foj'o'n efektiv'e pens'is pri li? Ĉu est'is mem'afer'e inter ili io ali'a krom et'a sen'kulp'a memor'aĵ'o el jun'ec'o, kiu'n unu tuj forges'is, ali'a pli long'e konserv'is, eĉ sufer'is pro ĝi? Kiel strang'a est'as la viv'o! Ĉu ne la hom'o'j ir'as kvazaŭ en nebul'o, barakt'ant'e, batal'ant'e kaj pend'ant'e unu 44 je la ali'a, tamen nenio'n sci'ant'e pri la intern'a hom'o de la ali'a, eĉ tiu'j kiu'j si'n kred'as plej'e proksim'a'j.

Kiam la son'o de en'tomb'ig'a'j sonor'il'o'j trombon'is ĝis li'a dom'et'o, al li ŝajn'is, ke ĝi rakont'is pri io tre mal'proksim'a—dum la infan'ec'o aŭd'it'a fabel'o, kiu iam profund'e impres'is li'n, sed nun en'vual'iĝ'is en la nebul'o'n de forges'o por etern'e.

— — —

Re'e rapid'eg'as bild'o'j antaŭ li—la mastr'o de Heikkilä kun si'a'j kun'drink'ant'o'j.

Ili vek'is ankaŭ la ali'o'n, kiu jam esting'iĝ'is.

La vir'in'o definitiv'e est'is pere'ig'a najl'o en la boat'o de li'a viv'o! Kial ŝi fleks'iĝ'is sub la dev'ig'o de si'a'j ge'patr'o'j kaj ĉu la dev'ig'o ver'e est'is tiom prem'ant'a? Kial ŝi post tio iĝ'is hard'a, fier'a kaj ne'kompren'ebl'a? Ĉu ŝi ne en tiu moment'o parol'is, preskaŭ ĵur'is io'n? Ĉu ne ankaŭ io'n pri tio, ke »se vi iam bezon'os...?» Ĉu li bezon'is—tio'n cert'e la mastr'in'o de Heikkilä plej bon'e sci'is. Kaj la help'o? Impertinent'a demand'o sur land'voj'o kun la titol'o diboĉ'ul'o!

Al li ŝajn'is nun kvazaŭ ne'korupt'ebl'a verdikt'o de la providenc'o, ke ŝi tiel subit'e est'is de'ŝir'at'a el inter si'a'j idol'o'j: riĉ'ec'o kaj prosper'o. Kaj la mastr'o de Heikkilä est'is kvazaŭ venĝ'il'o en la man'o de l’etern'a just'ec'o, kiu vol'is en moment'o detru'i kio'n krud'ec'o kaj sen'kor'ec'o kolekt'is dum jar'o'j.

La pens'o est'is ankaŭ ali'e, pro special'a kaŭz'o, kvazaŭ serpent'a venen'o por li'a mal'fervor'iĝ'int'a sang'o. La nun'a vintr'o est'is al li ĉia'manier'e pli sever'a ol la ali'a'j. Li kutim'e kultur'is ter'pom'o'j'n en si'a kamp'o, kiu'j'n li post'e vend'is 45 dum la tut'a vintr'o, kaj ekster tio li far'is korb'o'j'n el radik'o'j. Sed nun la ter'pom'o'j est'is jam vend'it'a'j ĝis vintr'o'mez'o; da pret'a'j korb'aĵ'o'j est'is sufiĉ'e, sed li ne est'is em'a ili'n ek'kapt'i—la mizer'o en'trud'iĝ'is tra la pord'o'j kaj fenestr'o'j.

Tiam la diboĉ'ad'o de mastr'o Heikkilä kvazaŭ bril'ig'is al li la pens'o'n, ke li sufer'is pro mal'just'o kaj ke la viv'o efektiv'e est'is sen'senc'a mov'iĝ'o kaj klopod'o, kolekt'ad'o kaj detru'ad'o. Kial la riĉ'ul'o'j viv'is mal'moder'e, kial li dev'is mort'mal'sat'i? Ĉu li ne hav'is egal'a'n rajt'o'n pri viv'ad'o kiel ili? Ĉu sol'a la mastr'o de Heikkilä est'is rajt'ig'it'a al egal'ig'a divid'o?

Jam mult'foj'e li'a'j pens'o'j ekskurs'is al la kamp'a alt'aĵ'et'o inter Heikkilä kaj Paavola. Tie est'is ter'pec'et'o de komun'a grund'o de l’vilaĝ'o, kie ĉiu hav'is si'a'n kamp'et'o'n por lupol'o kaj ĉe la dekliv'o si'a'n ter'kel'o'n por ter'pom'o'j. Kial li ne ir'is tie'n kaj ek'pren'is sak'o'n aŭ du'o'n da ter'pom'o'j el ĉiu kel'o—tia'n kvant'o'n neniu eĉ rimark'us. For'port'us ili'n unu'e al si'a hejm'o kaj post'e iom post iom al la urb'o, kiel dum ali'a'j fru'printemp'o'j si'a'j'n propr'a'j'n, dum la ali'a'j ne hav'us la plej mal'proksim'a'n suspekt'o'n...

— — —

Ĉi-vesper'e li fin'e decid'is ir'i, ĉar est'is bon'eg'e port'ant'a neĝ'krust'o kaj la lun'o pri'lum'is la voj'o'n. Li jam pret'e proviz'is la sak'o'j'n kaj sled'et'o atend'is antaŭ la pord'o.

Sed esting'int'e la lum'o'n li hav'is tiom strang'a'n sent'o'n, kvazaŭ est'us neces'e ankoraŭ'foj'e pri'pens'i ĉu ir'i ĉu ne ir'i, ĉar li neniam tuŝ'is propr'aĵ'o'n de ali'a kaj eĉ en la ĉeval'negoc'o'j neniam mal'fier'iĝ'is al ver'a tromp'o. Kaj tiel li 46 ek'sid'is sur la benk'o ĉe la fenestr'o kaj komenc'is kvazaŭ far'i kalkul'o'n pri la pas'int'a viv'o.

Li nun al'ven'is al la fin'sum'o'j de si'a kalkul'o—kun emoci'it'a mens'o, sent'o de sen'pov'ec'o kaj amar'ec'o en la brust'o. La afer'o est'is klar'a, sed li sid'is plu kvazaŭ sen'nerv'ig'at'a de ne'klar'ig'ebl'a mal'energi'ec'o.

Tiam aŭd'iĝ'as de la land'voj'o laŭt'a klak'ad'o de la timon'o'j, kaj kri'eg'aĉ'o'j—li sci'as sen'vid'e kiu ĝi est'as.

La klak'ad'o jam re'son'as en la angul'o'j de li'a dom'et'o, mez'e sur la voj'o galop'as ĉeval'o kaj flank'e ĝi'a grand'a fantom'ec'a ombr'o. »Rapid'o—Rapid'o—he'j diabl'o, Rapid'o!» la grup'o vent'ir'as preter li'a'n fenestr'o'n.

Li'a kor'o komenc'as bat'eg'i, tio ĉio ŝajn'as tiom strang'a. Li sci'as, ke la vir'ĉeval'o de mastr'o Heikkilä nom'iĝ'as »Rapid'o», sed nun li ne memor'as tio'n—kvazaŭ la vir'o vetur'us preter li'a'n dom'et'o'n apart'e por kri'i: »Kio'n vi plu medit'as, ĉu vi ne vid'as, kiel mi ag'as,—rapid'o, rapid'o, rapid'o!»

Li risort'e ek'star'iĝ'as kaj el'rapid'as el si'a dom'et'o.

* *
*

Unu'e kelk'iom laŭ la land'voj'o, post'e trans bar'il'o'n al la kamp'o—li komenc'as grimp'i laŭ long'a, mal'krut'a dekliv'o al la ter'kel'a alt'aĵ'et'o.

La lun'o bril'as drast'e kaj li'a siluet'o ir'as preskaŭ antaŭ li. Ĉu est'is li'a'j genu'o'j, tiu'j kiu'j aspekt'is tiom kurb'a'j kaj velk'iĝ'int'a'j. Ĉu tiel mal'fort'a li jam est'is? Kaj ĉu li ankoraŭ medit'is kaj pri'pens'is, ĉu est'as just'e pren'i kelk'a'j'n sak'o'j'n da ter'pom'o'j por si'a viv'ten'o. La sang'o 47 torent'e ek'flu'as en la kap'o'n—nun ven'u eĉ ĉiu'j mastr'o'j de la vilaĝ'o renkont'e kaj ili demand'u kie'n li paŝ'as, li respond'os sincer'e: al vi'a'j ter'pom'ej'o'j—respond'os kaj plen'ig'os si'a'j'n sak'o'j'n eĉ se tiu'j star'os apud'e!

Li ating'as la supr'o'n de la dekliv'o kaj si'n direkt'as al la ter'kel'o'j, kiu'j siluet'iĝ'as kvazaŭ eg'e grand'a'j blank'a'j formik'ej'o'j je la dekliv'o'j de l’alt'aĵ'et'o.

»Tie en la plej mal'antaŭ'a mi komenc'os», li pens'as, »kaj post'e trans'ir'os...»

Tiam iu ek'bat'e tuŝ'as li'a'n kap'o'n, tiel ke la ĉapel'o rul'iĝ'as sur la neĝ'o'n. Li ek'trem'as kaj lev'as la rigard'o'n—antaŭ li star'as mal'jun'a sorp'o, grand'a kaj impon'a, iu sub'e'n kurb'iĝ'int'a branĉ'et'o ankoraŭ balanc'ad'as kviet'e ĉe li'a kap'o.

Li star'as moment'o'n kvazaŭ sen'konsci'a kaj tra li'a mens'o rapid'as kiel gren'fulm'o'j printemp'o, sun'bril'o kaj delikat'a'j flustr'aĵ'o'j. Sed post'e en li'a brust'o ek'reg'as tia amar'ec'o, ke li mal'ben'as la sorp'o'n, unu vir'in'o'n kaj si'n mem.

La neĝ'krust'o re'e krak'et'ad'as kaj la siluet'o ir'as antaŭ li.

Kio nun? Kvazaŭ apud li'a siluet'o aper'is ali'a. Li unu'e kred'as ĝi'n ombr'o de sak'o, sed baldaŭ rimark'as ke ĝi mov'iĝ'as apart'e kaj pli'long'iĝ'as kaj ke ĝi est'as siluet'o de hom'o—kvazaŭ iu rapid'e sekv'us li'n, la paŝ'o'j nur ne est'as aŭd'at'a'j. Li re'turn'as si'n mal'kviet'e.

Tuj post li'a sled'et'o star'as vir'in'o, knab'in'o, kiu'n li kon'us el inter mil'o'j. Ŝi est'as tut'e sam'a kiel la tiam'a'n aŭtun'a'n vesper'o'n kaj sam'e sever'e pal'a kiel en tiu moment'o en la lun'bril'o—star'as sen'mov'a, la man'o'j'n pend'ant'a'j ĉe la flank'o'j, kaj fiks'e rigard'as li'n al la okul'o'j.

48

»Heikkilä est'as detru'at'a—nun mi bezon'as help'o'n!»

En la voĉ'o vibr'as dolor'o kaj embaras'o. Moment'o—ŝi turn'is si'a'n dors'o'n kaj paŝ'as for'e'n. Sed laŭ li'a dors'o ne pend'as har'plekt'aĵ'o, sed la har'ar'o est'as supr'e'n'tord'e komb'it'a kaj de sub la tord'aĵ'o ek'vid'iĝ'as en la lun'bril'o mal'hel'a, bril'ant'a rond'aĵ'o—kvazaŭ kap'o de grand'a har'pingl'o. Ankoraŭ moment'o—la vir'in'o mal'aper'is.

Li star'as temp'et'o'n kvazaŭ al'najl'it'a al si'a lok'o dum la brust'o fort'e frap'bru'as. Kio tio efektiv'e est'is, ĉu li mal'dorm'as aŭ sonĝ'as?

Li ĉirkaŭ'rigard'as, ĉio est'as kiel antaŭ'e. La ter'kel'o'j siluet'iĝ'as sur la alt'aĵ'et'o kaj la lun'o re'bril'as sur la neĝ'krust'o, ne eĉ du'on'a ombr'o ie—nur la mal'jun'a sorp'o star'as mal'antaŭ li grand'a kaj impon'a kaj kvazaŭ rekt'ig'etend'ant'e la branĉ'o'j'n.

Tiam li kompren'as, ke est'is li'a mal'nov'a turment'ist'o, kiu re'e si'n met'is antaŭ li. »La vir'in'aĉ'o!» Li ek'dezir'is el'radik'ig'i ĝi'n. »Kio'n diabl'a'n mi hav'as kun la afer'o'j de Heikkilä—ĝi est'u detru'at'a, tio est'as just'e, mi hav'as afer'o'n al la ter'kel'o'j!» Kaj li ek'ir'as hard'it'e de mal'tim'o al si'a cel'o...

»Sed kie ili nun est'as—la ter'kel'o'j?»

Li halt'as kaj ĉiu'kaŭri'gard'as kaj ek'rimark'as, ke li star'as tut'e sub'e je la rand'o de l’dekliv'o, de kie li jam supr'e'n'ir'is.

La pied'o'j ek'trem'as kaj la brust'o re'e frap'bru'as—ne, ĉio ne est'as nun kiel dev'us! Kaj li ek'sid'as sen'fort'a sur la sled'et'o kaj glit'as laŭ la dekliv'o al la land'voj'o.

Sekv'int'a'n nokt'o'n li kuŝ'is hejm'e—emoci'it'a kaj atend'ant'a.

49

Ĉu est'is io sub tio aŭ ĉu ĝi est'is nur halucin'aĵ'o? Se tie io est'is, ĉi tiu'n nokt'o'n li cert'e hav'os klar'ig'o'n pri ĝi, ĉar la mort'int'o'j ne du'on'e fin'as si'a'j'n afer'o'j'n—tio est'as kon'at'a.

Kelk'foj'e ŝajn'is preskaŭ natur'e, ke li kred'is si'n vid'i ti'aĵ'o'n. La streĉ'ec'o de li'a propr'a mens'o, la furioz'a tra'vetur'o de la mastr'o en la lun'bril'o kun si'a'j strang'a'j kri'ad'o'j kaj la mal'jun'a arb'o kun ĉio kio aparten'is al ĝi.

Sed est'is io fremd'a kaj flank'a—la har'tord'aĵ'o kaj la har'pingl'o. Li neniam vid'is ŝi'a'n har'ar'o'n ali'manier'e krom plekt'it'e, kaj li memor'is tut'e cert'e, ke ĝi ankaŭ tiu'n aŭtun'a'n lun'bril'nokt'o'n est'is plekt'it'a.

La nokt'o pas'is. Nenio est'is vid'at'a aŭ aŭd'at'a, nek mal'dorm'e nek sonĝ'e. Li furioz'iĝ'is pens'ant'e kia tim'ul'o li est'is kaj ke la sorp'o kaj la fil'in'o de Heikkilä ankoraŭ star'is antaŭ li—la du'a ankoraŭ dum mort'int'a. Du bon'eg'a'j nokt'o'j perd'iĝ'is, dum kiu'j li pov'is vizit'i almenaŭ tri kvar ter'kel'o'j'n. Ĉu oni kred'as ke li est'as tim'ig'ebl'a per tia'j artifik'o'j? Ne, pro-di'o, li ne est'as tim'ig'ebl'a!

La tri'a'n nokt'o'n li re'e est'is ir'ant'a al la proviz'ej'a alt'aĵ'et'o.

Sed ĉi-foj'e li ir'as iom ali'a'n direkt'o'n kaj evit'as la sorp'o'n. Li ir'as mal'rapid'e, iam kaj tiam ek'rigard'ant'e mal'antaŭ'e'n—nenio est'as vid'at'a aŭ aŭd'at'a. Nun li kompren'as kia'n part'o'n la mal'jun'a sorp'o hav'is en la halucin'o de l’pas'int'a nokt'o.

Li jam al'ven'as al la ter'kel'a alt'aĵ'et'o kaj komenc'as vigl'e for'met'i la teg'bret'o'j'n de l’plej flank'a ter'kel'o. Neniu mal'help'as, nek viv'ant'o nek mort'int'o. Jam vid'iĝ'as la pajl'o kaj li si'n kurb'ig'as por ĝi'n for'met'i—ankoraŭ'foj'e ĉiu'flank'e ĉirkaŭ'rigard'int'e.

50

Tiam apud li'a propr'a siluet'o re'e aper'is ali'a. Li tuj re'kon'as ĝi'n kaj subit'e re'turn'iĝ'as.

Post kelk'a'j paŝ'o'j star'as la vir'in'o—sam'a kiel la unu'a'n foj'o'n, la vizaĝ'o'n nur ankoraŭ pli pal'a kaj la rigard'o'n ankoraŭ pli penetr'ant'a.

»Heikkilä est'as detru'at'a—mi bezon'eg'as help'o'n!»

Tio vibr'as kvazaŭ de sub ter'o, preĝ'ant'e, sed tamen minac'e. Unu tra'penetr'ant'a okul'um'o ankoraŭ, kaj ŝi jam paŝ'as for'e'n. Re'e kun supr'e'n'tord'it'a har'ar'o kaj sam'a grand'kap'a pingl'o en la tord'aĵ'o. Sed kiam ŝi paŝ'as, la pingl'o el'iĝ'as el la har'ar'o je unu col'o kaj re'e en'prem'iĝ'as. Kiam tio okaz'as du'a'foj'e, tra li'a mens'o si'n ĵet'as kvazaŭ blind'ig'a ek'bril'o—kvazaŭ ĝi ne est'us pingl'o, sed io pli grand'a kaj fortik'a. Li streĉ'as konstern'it'a la vid'pov'o'n, la objekt'o tut'e en'prem'iĝ'as en la har'ar'o'n—la vizi'o mal'aper'is.

La vir'o fal'as sen'nerv'a sur la rand'o'n de l’ter'kel'a apertur'o kaj trem'as tra la korp'o. Daŭr'as long'e antaŭ la fort'o'j tiom re'ven'as, ke li pov'as re'met'i la bret'o'j'n kaj ek'tren'iĝ'i al la hejm'o.

* *
*

Fru'e sekv'int'a'n maten'o'n aper'is en la kuir'ej'o'n de la parok'estr'o strang'aspekt'a, tut'emoci'it'a vir'o. Li dir'is ke li hav'is urĝ'a'n afer'o'n kaj pet'is tuj'a'n aŭdienc'o'n ĉe la parok'estr'o. La serv'ist'in'o'j em'is demand'i pri la spec'o de la afer'o, sed la vir'o aspekt'is tiom strang'a, ke ili nur ir'is anonc'i ke en la kuir'ej'o est'is tia kaj tia aŭdienc'pet'ant'o.

La parok'estr'o ankoraŭ ne est'is vest'it'a, sed tamen ordon'is en'las'i la vir'o'n en la kancelari'o'n.

51

Tie la vir'o komenc'is rakont'i—mal'kviet'e kun spasm'ant'a vizaĝ'o kaj vibr'ant'a voĉ'o—kiel li en du nokt'o'j vid'is fantom'o'n, la fantom'o'n de l’mastr'in'o-mort'int'o de Heikkilä. Li ir'is en lun'bril'o ekster'e, tie ĝi li'n renkont'is kaj dir'is tio'n kaj tio'n. Kaj tio okaz'is en du nokt'o'j...

La parok'estr'o long'e rigard'is la strang'a'n mien'o'n kaj ĉifon'a'n vest'aĵ'o'n de la vir'o. Li kon'is li'n—li aŭd'is io'n kaj tio'n pri li'a'j vojaĝ'o'j kaj vetur'ad'o'j. Ankaŭ la rakont'o ŝajn'is tre mank'hav'a.—Kiel li mov'iĝ'is ekster'e en tia temp'o, kaj kie tio efektiv'e okaz'is?

Tiam la vir'o embaras'iĝ'is kaj pli kaj pli miks'is la rakont'o'n. Li nur mov'iĝ'is—je afer'o'j, kaj tiam li ĝi'n vid'is, kaj tio est'as ver'a.

Klar'a dub'o spegul'iĝ'is en la okul'o de l’parok'estr'o:

»Hm... ni hom'o'j est'as tre mult'spec'a'j—est'as, kio'n-dir'i, tia'j, kiu'j hav'as apart'a'n em'o'n vid'i strang'a'j'n sonĝ'o'j'n kaj tia'spec'a'j'n. Ankaŭ ĉi tie oni rakont'is io'n kaj ali'a'n, kaj ili fund'e tamen est'is nenio.»

Ne, neniam antaŭ'e li io'n vid'is aŭ aŭd'is.

»Hm, ja, ja.—Sed ĉu vi drink'ad'as...?»

Ankaŭ tio'n ne. Li nur unu foj'o'n en si'a viv'o est'is ebri'a, kaj de tio jam pas'is long'a temp'o.

»Ĉu ne...? Ja, ja, tre ebl'e... Sed ĉu est'is, kio'n-dir'i, la mastr'in'o-mort'int'o vi'a kon'at'o kaj ĉu vi ebl'e dum la last'a'j temp'o'j tiel-dir'e apart'e pens'is pri la afer'o'j de Heikkilä

Jes, kon'at'o de infan'ec'o, kaj cert'e li mult'e pens'is pri la afer'o'j de Heikkilä.

»Nu vid'u, jen est'as ĉio!» La parok'estr'o klopis la pari'o'n de si'a flar'tabak'uj'o, ek'pren'is fingr'o'pinĉ'aĵ'o'n kaj komenc'is 52 rakont'i okaz'int'aĵ'o'n. Ĝi okaz'is al li mem, est'is pri unu li'a lern'ej'a kamarad'o, kiu antaŭ'ne'long'e est'is mort'int'a—ankaŭ ĝi tre strang'a rakont'o.

»Sed ĉi tio ne est'as tia'spec'a», persist'is la vir'o. »La har'tord'aĵ'o kaj pingl'o—ŝi ne uz'is tia'n dum knab'in'o.»

»Sed vi ja, kar'a amik'o, mem ne est'as cert'a pri tio ĉu ĝi est'is pingl'o aŭ io—tiu punkt'o en vi'a rakont'o est'as la plej konfuz'a.»

»Ne, konfuz'a ĝi ne est'as, mi cert'e tio'n sci'as ... sed mi mem ne kuraĝ'as ĝi'n kred'i.» Li'a'j lip'o'j far'iĝ'is tut'e pal'a'j kaj la voĉ'o vibr'is kvazaŭ en spasm'o'j de frost'eg'o. »Ĝi est'is—jes, ĝi cert'e est'is ... fer'a bolt'o.»

»Fer'a bolt'o...?»

»Je-es

»Sed kio'n vi per tio efektiv'e...? Ĉu vi pens'as ke, kio'n-dir'i...?» La parok'estr'o inter'romp'is si'a'n fraz'o'n.

»Pri tio ĝust'e mi vol'is aŭd'i vi'a'n opini'o'n, sinjor’ parok'estr'o—ĉu ebl'e ... ebl'e tie est'is io terur'a?»

La parok'estr'o silent'is dum moment'o kaj en li'a'j okul'o'j spegul'iĝ'is emoci'o.

»Hm, ja, ja—efektiv'e la afer'o'j de Heikkilä est'is tre strang'a'j», li fin'e dir'is. »Pri tiu'j oni sci'is mal'mult'o'n kaj la mort'o de la mastr'in'o okaz'is tiel subit'e. Kaj se mi nun tut'e sincer'e el'dir'as el la kor'o, ankaŭ mi, tiel-dir'i, hav'is tia'temp'e sam'spec'a'n suspekt'o'n. Sed pro tio mi ir'is mem por vid'i la mort'int'o'n—kaj vid'u, ŝi kuŝ'is kviet'a kaj trankvil'a kaj nenia sign'o pri per'fort'a mort'o est'is vid'ebl'a. Kaj nun mi kred'as, mi'a amik'o, ke ĉar vi est'is infan'ec'a amik'o de la mort'int'o kaj vi'n turment'is sam'a'j sekret'a'j pens'o'j eĉ pli fort'e, do, tiel-dir'e, ili bild'ig'is 53 al vi'a'j okul'o'j sam'spec'a'j'n vizi'o'j'n. Tiel mi ver'e kred'as kaj ir'u nun hejm'e'n pac'ig'it'a kaj kred'u kio'n mi vid'is per propr'a'j okul'o'j.»—La parok'estr'o star'iĝ'is el si'a lul'seĝ'o.

Sed la vir'o star'is plu kvazaŭ ŝton'iĝ'int'a sur si'a lok'o. Sur li'a vizaĝ'o spegul'iĝ'is fort'a embaras'o kaj sur la frunt'o perl'is ŝvit'o de dolor'o.

La parok'estr'o intenc'is etend'i la man'o'n adiaŭ'e sed rest'is mir'ant'a la intern'a'n prem'iĝ'o'n de la vir'o.

»Ne tiel mi pov'as for'ir'i», la vir'o parol'is kun mal'kviet'a, pet'eg'a voĉ'o. »Se ĉio rest'os tiel, mi nenie hav'os pac'o'n. Kaj nenio'n mi iam suspekt'is, tut'e nenio'n, sed mi ankoraŭ ne el'parol'is ĉi'o'n, kio aparten'as al ĉi tiu histori'o.»

Kaj li komenc'is re'e rakont'i, de la komenc'o. Pri la sorp'o sur la kamp'alt'aĵ'et'o kaj kio okaz'is sub ĝi. Pri la scen'o en la kort'o de Heikkilä, kiam li intenc'is kur'i por help'i. Pri ĉio, kio mov'iĝ'is kaj furioz'is en li'a kor'o dum ĉi tiu'j du'dek jar'o'j. Kiel li nun last'e sent'is klar'a'n plezur'o'n pri ke Heikkilä est'as detru'at'a, preskaŭ esper'is ke li mem hav'u part'o'n en la ruin'ig'a labor'o. Kiel la vir'in'o foj'e sav'is li'n je drink'ul'iĝ'o—tiel li nun kompren'is la afer'o'n, post kio okaz'is last'a'n nokt'o'n. Kiel li ek'ir'is al si'a nokt'a ekskurs'o kaj kiel ŝi re'e star'is antaŭ li kaj mal'help'is ke li far'iĝ'u ŝtel'ist'o kaj aĉ'ul'o. »Nun mi denunc'is mi'n», li fin'is kviet'iĝ'int'a. »Kaj ir'u nun, sinjor'o parok'estr'o, al la polic'estr'o, por ke mi hav'u laŭ mi'a far'aĵ'o. Sed pro Di'o ne las'u la ali'a'n afer'o'n, ĉar tiel ver'e kiel mi mem bezon'is kaj ricev'is ŝi'a'n help'o'n, mi kred'as ke ankaŭ ŝi'a help'kri'o est'as ver'a ver'o.»

La parok'estr'o star'is dum long'a temp'o profund'e emoci'it'a.

54

»Nun mi vid'as la fingr'o'n de la Ĉio'pov'ant'o!» li dir'is per trem'ant'a voĉ'o. »Ir'u, vi mult'spert'int'o, al la serv'ist'ej'o kaj ordon'u jung'i ĉeval'o'n—ni ir'os al la polic'estr'o.»


La tomb'o est'is mal'fermat'a ankoraŭ la sam'a'n tag'o'n.

En la okcipit'o de la mort'int'o, sub la har'tord'aĵ'o, trov'iĝ'is fortik'a, ses'col'a fer'bolt'o.

Ĝi est'is en'bat'it'a rekt'e en la cerb'o'n kaj tiel profund'e en la okcipit'a'n fos'o'n, ke nur la kap'o est'is per pen'o trov'at'a.

* *
*

La antaŭ'ĉambr'ar'o de la juĝ'ej'o tumult'is plen'a je popol'o—ne ĉiu'j eĉ trov'is spac'o'n intern'e, sed part'o atend'ad'is en la kort'o. La juĝ'o cert'e est'is sci'at'a jam antaŭ'e, sed la sort'o de la dom'o Heikkilä est'is tiel proksim'a al ĉiu, ke ili sent'is, kvazaŭ ili kolekt'iĝ'is por aŭd'i la verdikt'o'n en si'a propr'a afer'o.

Trem'o de emoci'o tra'kur'is la amas'o'n kiam la mastr'o de Heikkilä fer'e vest'it'a paŝ'is sur la peron'o'n. La kurb'a, velk'iĝ'int'a korp'o trem'ad'is, la kap'o est'is kvazaŭ en'fos'iĝ'int'a inter la ŝultr'o'j, sur la cindr'e griz'a vizaĝ'o vid'iĝ'is long'a ne'raz'it'a barb-stopl'o, mal'akr'a rigard'o en okul'o'j sang'ant'a'j.

Li ne dir'is eĉ unu vort'o'n kaj ŝajn'e ne rimark'is la popol'o'n ĉirkaŭ'e—la rigard'ant'o'j star'is sam'e silent'a'j, ne pov'ant'a'j el'ig'i flustr'aĵ'o'n.

La mal'liber'ig'it'o lev'iĝ'is sur la ĉar'o'n. Tiam si'n al'ĵet'is el la ar'o mal'jun'et'a vir'in'o kaj rapid'is al la ĉar'o. Ŝi ek'kapt'is ambaŭ man'o'j'n de la mal'liber'ul'o, la menton'o 55 spasm'is kaj la lip'o'j mov'iĝ'is, sed ŝi nenio'n pov'is dir'i, nur torent'e ek'plor'is laŭt'e. En la okul'o'j de la mal'liber'ig'it'o vid'iĝ'is ek'bril'o kvazaŭ li kon'is ŝi'n, sed tuj post'e li turn'is la kap'o'n ali'e'n—la ĉar'o komenc'is rul'iĝ'i.

La hom'o'j kolekt'iĝ'is ĉirkaŭ la plor'ant'in'o kun silent'a kondolenc'o sur la vizaĝ'o—ŝi est'is frat'in'o de la kapt'it'o, sol'ul'o rest'ant'a el la famili'o.

La pord'o de la atest'ant'ej'o re'e mal'ferm'iĝ'is kaj ali'a vir'o paŝ'is sur la peron'o'n. Ankaŭ li nenio'n dir'is, sed li sincer'e al'rigard'is la popol'amas'o'n kaj sur li'a mal'gras'a vizaĝ'o spegul'iĝ'is kviet'a, preskaŭ triumf'a pac'o—kiel ĉe hom'o, kiu long'e vag'int'e kaj tut'e sen'esper'iĝ'int'e subit'e re'e si'n sent'as ne'atend'it'e lig'it'a al la profund'a'j kor'radik'o'j de si'a viv'o.

La vir'o paŝ'is mal'supr'e'n de la peron'o kaj si'n lev'is sur—la mal'liber'ul'a'n ĉar'o'n.

»Kio nun...? Kio'n li...?» la hom'o'j demand'ad'is.

Sed la vir'o rid'et'is plu si'a'n kviet'a'n rid'et'o'n, rigard'ant'e kvazaŭ la mal'proksim'a'n eter'o'n, dum la ĉar'o mal'rapid'e for'rul'iĝ'is.

La ven'ant'o'j el intern'e sci'is rakont'i kio okaz'is en la juĝ'ej'o. La vir'o persist'e pet'is al si pun'o'n pro ŝtel'intenc'o—kiu est'is tut'e sam'a kiel ŝtel'o, laŭ li'a klar'ig'o, ĉar ĝi'a inter'romp'o ne okaz'is pro li'a propr'a vol'o. La proces'o dev'is est'i pri'trakt'at'a, ĉar ĝi prezent'iĝ'is lig'it'a kun la ĉef'a proces'o, kaj la polic'estr'o dev'is plen'um'i si'a'n dev'o'n de akuz'ant'o. Tio'n far'ant'e li ankaŭ en'don'is pro la parok'estr'o skrib'aĵ'o'n, en kiu ĉi tiu al'iĝ'is al la pet'o de Matio de Väliportti, cert'ig'ant'e kiel anim'paŝt'ist'o, ke tio est'is neces'a por li'a intern'a hom'o.—La tribunal'o verdikt'is al li du semajn'o'j'n.

56

La hom'o'j sku'is al si la kap'o'n. Ili bon'e kompren'is ke la okaz'o dev'is impon'i al li profund'e kaj nask'i unu'flank'e sent'o'n de kontent'iĝ'o pro la part'o kiu'n li hav'is en la mal'kovr'o de ĉi tiu mister'o. Sed la pet'o pri pun'o kaj evident'a ĝoj'o dum la ek'ir'o por ĝi'n sufer'i rest'is al ili ne'solv'ebl'a enigm'o.

La hom'amas'o dis'ir'is kun melankoli'a sed mal'pez'iĝ'int'a mens'o. Kvazaŭ oni liber'iĝ'is de mal'bon'a inkub'o kaj kvazaŭ la dom'o Heikkilä, kiu dum du jar'dek'o'j est'is en'vual'ig'at'a de mister'a'j tondr'o'nub'o'j, re'e star'is en klar'a tag'lum'o.

* *
*

Kiam la bov'in'o'j de Heikkilä en tiu printemp'o est'is el'las'at'a'j al paŝt'ej'o, paŝ'is Matio de Väliportti—aŭ »La mal'jun'a Matio», kiel li nun est'is nom'at'a—kun manĝ'aĵ'tornistr'o sur'ŝultr'e post ili.

Tuj re'ven'int'e el la mal'liber'ej'o li ir'is por parol'i kun la jun'a mastr'o, kiu fin'e ricev'is inform'o'n pri la hejm'a'j okaz'int'aĵ'o'j, re'hejm'e'n'iĝ'is kaj ek'kapt'is la brid'o'j'n de la dom'o. Ĉi tiu akcept'is li'n por li'a rest'ant'a viv'daŭr'o kiel ordinar'a'n bov'ar'a'n kaj bov'ej'a'n serv'ist'o'n.

Kaj kiam li nun paŝ'is kri'ant'e ŝerc'a'j'n komand'vort'o'j'n kaj vigl'e sving'ant'e la vip'o'n post la bov'ar'o, li ne pov'is ne re'rigard'i al la kort'o kun ĝoj'a ek'trem'o. Tie la mastr'o star'is la man'o'j'n en poŝ'o'j kaj rid'is jun'a'n viv'ec'a'n rid'o'n, rigard'ant'e kiel la jun'bov'in'o'j kur'eg'is tiel ke gruz'o dis'ĵet'iĝ'is kaj polv'o fum'iĝ'is alt'e'n en la aer'o sur la mal'larĝ'a kort'voj'o.

57

Li kon'is ili'n ambaŭ: la blu'a'n okul'bril'o'n kaj tint'ant'a'n rid'o'n! Li iam vid'is kaj aŭd'is, preskaŭ prosedis ili'n foj'e, kaj li sent'is kvazaŭ li nun subit'e ili'n re'trov'is—tiu'j'n, kiu'j rest'is mal'aper'int'a'j de tiam, kiam li mem paŝ'is kun la aĝ'o de la mastr'o.

Kiam li nun al'ven'is al la apertur'o de l’kort'voj'o kaj turn'iĝ'is al land'voj'o, li re'e dev'is ek'okul'um'i al la kort'o por konvink'iĝ'i, ke ili ambaŭ rest'is tie konserv'at'a'j. Sed la mastr'o jam paŝ'is for'e'n. Kaj li vid'is vigl'a'j'n, energi'a'j'n paŝ'o'j'n, vid'is jun'ec'a'n statur'o'n kiu super'flu'is je ag'em'o, sed en kiu tamen est'is io cert'a, ordon'ant'a kaj super'reg'at'a. Tiam klar'iĝ'is al li per unu fulm'o'bat'o, ke re'ven'is ankaŭ tri'a for'est'int'o—tiu, kiu kre'is kaj alt'ig'is la dom'o'n Heikkilä. Li koncept'is, ke sur la kamp'o'j re'e mov'iĝ'is sam'a fort'a spirit'o kaj ke la est'ont'o de la dom'o est'is garanti'it'a.

»He'j, he-he'j!» li kri'is al la brut'ar'o, triumf'e sving'ant'e la vip'o'n—kvazaŭ li mem nun akir'is la cel'o'n de tiu voj'o, kiu iam en li'a jun'ec'o mez'e inter'romp'iĝ'is.

58

Vort'klar'ig'o'j.

Sekv'ant'a'j vort'o'j uz'it'a'j en la traduk'o ebl'e postul'as klar'ig'o'n.

apud'juĝ'ist'o. Finn'land'a'n tribunal'o'n kamp'ar'a'n form'as jur'ist'e eduk'it'a juĝ'ist'o kaj dek-kelk'e da »apud'juĝ'ist'o'j» el la plej disting'it'a'j kamp'ar'an'o'j kiel konsil'ant'o'j. Se la last'a'j est'as sam'opini'a'j, ili pov'as kasaci'i la verdikt'o'n de la juĝ'ist'o.

bobel'o = glob'et'o da gas'o, ekz. da vapor'o el bol'ant'a akv'o (Rhodes).

ĉambr'eg'o. Kamp'ar'a dom'o Finn'land'a konsist'as kutim'e el »ĉambr'eg'o», grand'a ĉambr'o kun kuir- kaj bak'forn'o, manĝ'a tabl'o kaj lit'o'j de la serv'ist'o'j; en tiu est'as far'at'a'j ĉiu'j lign'aĵ'a'j kaj teks'aĵ'a'j labor'o'j; plu'e el du-tri aŭ pli da ĉambr'o'j, mal'grand'a kuir'ej'o, antaŭ'ĉambr'o kaj teg'it'a, aŭ bret'mur'a aŭ mal'ferm'it'a, verand'o'simil'a peron'o.

eĝ'o = renkont'lini'o de du eben'o'j: supr'a eĝ'o de tegment'o (matem. termin'ar'o, Bricard).

gren'fulm'o = mal'proksim'a, sen'tondr'a fulm'o. Kaŭz'e de la fort'e lum'a'j nokt'o'j, mal'proksim'a'j fulm'o'j ne est'as vid'at'a'j (en la nord'a'j land'o'j) dum somer'o. 59 Nur en aŭgust'o kiam la nokt'o'j jam est'as mal'lum'a'j sed la varm'ec'o de la veter'o ankoraŭ favor'as la nask'iĝ'o'n de fulm'o'nub'o'j, la fenomen'o oft'e tre bril'a de fort'a'j rapid'e si'n'sekv'a'j fulm'o'j ĉe la horizont'o, ne'sekv'at'a'j de tondr'ad'o, aper'as kun impon'ec'o. Kaŭz'e de tio, ke ĝi est'as plej oft'a kaj plej bril'a dum la gren'rikolt'o, la popol'o ĝi'n nom'as »gren'fulm'o'j». Ali'a nom'o est'as »fajr'o'j de Kaleva», kun mit'ologi'a de'ven'o.

kumulus'o = blank'a, dik'a, koton'simil'a nub'o (Verax).

labor'fest'o, »talkoot» est'as oft'a kutim'o ĉe finn'o'j, special'e dum la plej urĝ'a temp'o de rikolt'o. La tut'a najbar'ar'o invit'it'e de la labor'don'ant'a kamp'ar'an'o kun'ven'as por labor'help'i li'n, la fest'ig'ant'o'n, ricev'ant'e regal'ad'o'n kaj danc'o'n kiel sol'a'j'n rekompenc'o'j'n. »Labor'fest'o pri lign'aĵ'o'j» do cel'as tia'n fest'a'n labor'ad'o'n por kolekt'i aŭ hak'i lign'aĵ'o'j'n.

okcipit'o = post'a, mal'supr'a part'o de la kap'o (Verax).

stak'o = kun'rast'it'aĵ'o de fojn'o (Rhodes).

stopl'o = trunk'et'o de gren'o aŭ fojn'o, rest'ant'a post falĉ'ad'o (Boirac).

trap'i. Finn'a lingv'o est'as tre riĉ'a je vort'o'j por la natur'son'o'j. Ĉar la ĉef'a ec'o de tiu'j est'as ili'a tuj'a kompren'ebl'ec'o, ŝajn'as ke oni pov'as uz'i simil'a'j'n almenaŭ kiel okaz'a'j vort'o'j kiam oni traduk'as finn'a'n literatur'o'n. La praktik'o post'e montr'u, ĉu ili pov'as rest'i kiel efektiv'a'j Esperant'a'j vort'o'j. Ni don'u kelk'a'j'n ekzempl'o'j'n: pluv'o de grand'a'j gut'o'j trap'as sur la fenestr'o'vitr'o'j; tre mal'grand'a river'et'o lirl'as dum si'a flu'o; sol'ec'a akv'o'gut'o fal'ant'a sur lag'et'o'n en re'son'ant'a kav'o pulp'as. Esperant'o hav'as jam de antaŭ'e 60 kelk'a'j'n simil'e pentr'ant'a'j'n vort'o'j'n: vent'hurl'ad'o, ĉar'krak'ad'o k. t. p.

sled'o, sled'et'o. Esperant'o hav'is divers'a'j'n nom'o'j'n por rad'vetur'il'o'j (bicikl'o, ĉar'o, kabriolet'o, kaleŝ'o, vagon'o), naĝ'vetur'il'o'j (bark'o, boat'o, kanot'o, ŝip'o) kaj aer'vetur'il'o'j (aerostat'o, aeroplan'o) sed neniu'n nom'o'n por glit'vetur'il'o'j, krom tiu pez'a vort'o. Jam pli fru'e est'is uz'at'a por la boat'form'a glit'vetur'il'o de lapon'o'j ĝi'a finn'a nom'o (preskaŭ inter'naci'a en la Nord'o) pulk'o. Nun mi propon'as al glit'vetur'il'o (por ŝarĝ'o) la nom'o'n sled'o (angl'e sledge = sleĝ, sved'e släde = sled'e, german'e Schlitten = ŝlitn). El tio ni hav'os la profit'o'n, ke ni pov'os uz'i sled'et'o por esprim'i sled-simil'a'n aĵ'o'n, uz'at'a'n por transport'o kaj tren'at'a'n de hom'o; ĉar ĝi ne est'as vetur'il'o, sed de tut'e simil'a konstru'o kiel la glit'vetur'il'o sled'o, la vort'o sled'et'o est'as mult'e pli bon'a ol la pez'a glit'vetur'il'et'o, kiu ebl'e est'us uz'ebl'a por sam'a cel'o.—Ali'a manier'o por solv'i la demand'o'n est'us por esprim'i la ide'o'n sled'et'o akcept'i la finn'a'n, en la Nord'o inter'naci'a'n, vort'o'n kelkka (sved'e kälke, prononc. ĉelke), sed tiu bedaŭr'ind'e koincid'as kun la fundament'a vort'o kelk'a, se oni ne pren'us ĝi'n en la sved'a form'o ĉelko.

LIBR'O POR ĈIU'J ESPERANT'IST'O'J!

VILHO SETÄLÄ

ESPERANT'A LEG'O'LIBR'O

Lern'il'o por kurs'o'j kaj mem'lern'ad'o, por komenc'ant'o'j kaj por progres'int'o'j. Tekst'o nur Esperant'a. 112 paĝ'o'j sur bon'a paper'o grand-oktav'a; bild'o de d:ro Zamenhof. Nov'a el'don'o zorg'e korekt'it'a.

Prez'o 5:—finn'a'j mark'o'j.

Recenz'o de sro Brun'o Riefling, la prezid'int'o de Norveg'a Esperant'ist'a Lig'o, en "La Esper'o":

"Jen la plej bon'a (post la Fundament'a krestomati'o) leg'o'libr'o aper'int'a en Esperant'o, bon'stil'a, komenc'e facil'a, riĉ'a je bon'a'j ekzempl'o'j pri la gramatik'o, kun mult'e da vort'lud'o'j kaj poem'et'o'j, interes'en'hav'a, part'e original'a, part'e kolekt'it'a el Zamenhof'a'j verk'o'j kaj el I. B. E. aŭ ali'a'j verk'o'j, kun mult'a'j artikol'o'j pri la histori'o de Esperant'o, pri ĝi'a literatur'o, pri Zamenhof, propagand'o kaj fin'e la dek dev'o'j de bon'a esperant'ist'o...

La libr'o dev'as far'iĝ'i ĉies'aĵ'o."

EL'DON'A AKCI'A SOCIET'O OTAV'A
KUSTANNUSOSAKEYHTIÖ

Mend'o'j est'u adres'at'a'j al Esperant'o-ofic'ej'o

Uudenmaankatu 10, Helsingforso.

Ĉiu FINN'A ESPERANT'IST'O

dev'as an'iĝ'i al

ESPERANT'O-ASOCI'O de FINN'LAND'O

Ĉiu esperant'ist'o, kiu'n Finn'land'o interes'as, dev'as abon'i ĝi'a'n organ'o'n

ESPERANT'A FINN'LAND'O

Monat'a, nur Esperant'a tekst'o, ilustr'at'a. Jar'abon'o 10 finn'a'j mark'o'j.

Inform'o'j en

Esperant'o-Ofic'ej'o

Uudenmaank. 10, Helsingforso.






End of the Project Gutenberg EBook of Batalo pri la Domo Heikkilä, by 
Johannes Linnankoski

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BATALO PRI LA DOMO HEIKKILÄ ***

***** This file should be named 25964-h.htm or 25964-h.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/2/5/9/6/25964/

Produced by Andrew Sly, Dave Morgan and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.net/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.net),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.net

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.