La fonto de tiu dokumento legeblas jene, kaj la ofteco-listo de radikoj jene.

Diplomata Mondo 2017

  • 1 a januar'o 2017
  • Rus'a'j marionet'o'j
  • La uson'a'j milit'baz'o'j, ekologi'a plag'o
  • La mond'o laŭ Donald Trump
  • En Sud-Korei'o, la fin'o de la dinasti'o Bak
  • "Revoluci'o de kandel'o'j" en Seul'o
  • Opozici'a parti'o dis'ig'it'a
  • Traktat'o pri liber'komerc'o inter la Eŭrop'a
  • La valon'a rezist'ad'o, ĉu bluf'o aŭ breĉ'o ?
  • Sen arbitraci'a'j tribunal'o'j
  • Ankoraŭ mult'a'j ambigu'ec'o'j
  • La prezid'ant'o Erdogan,
  • Ankar'o kaj Tehrano, alianc'an'o'j
  • Paralel'a'j histori'o'j
  • Triumf'o de la Paranoj'a Stil'o
  • Inter German'uj'o kaj Turk'uj'o, la demand'o pri
  • Riad'o, Pekin'o, Berlin'o en'ir'as la
  • Korupt'o kaj favor'ig'o en Afrik'o
  • Dakar'o kaj la « frat'o-land'o'j »
  • Kresk'ant'a interes'o de German'uj'o
  • La decid'ig'a rol'o de la diaspor'o'j
  • 1 a februar'o 2017
  • „Uson'o unu'e”
  • 1 a januar'o 2017
  • La tut'fort'a unu'flank'ism'o de Uson'o
  • Tio, kio atend'as Latin'amerik'o'n
  • Program'o trans'don'ot'a
  • Ne ĝen'u komerc'a'j'n entrepren'o'j'n
  • Du tendenc'o'j kiu'j pov'us hav'i grav'a'j'n
  • Ĉini'o en'trud'iĝ'as
  • 1 a februar'o 2017
  • De la strat'o al praktik'ad'o de reg'ad'o
  • En la Hia'a'j ribel'a'j urb'o'j
  • Ĉu man'en'man'e aŭ frunt'al'frunt'e ?
  • Il'o por profan'i la instituci'o'j'n
  • Ĉu iĝ'i nur lok'a'j far'ant'o'j ?
  • Lig'it'a'j de la decid'o'j de si'a'j antaŭ'ul'o'j
  • Aŭkci'a pli'propon'ad'o, kiu feliĉ'ig'as la
  • Tim'o mov'ig'as la Pentagon'o'n
  • Kie est'as la dividend'o'j de pac'o ?
  • Mult'e'kost'a « kontraŭ-teror'a milit'o »
  • Jun'a kaj instru'it'a loĝ'ant'ar'o
  • Vjetnam'uj'o rev'as est'i la labor'ej'o de la
  • La invest'ant'o'j lud'as Hanoj'o'n kontraŭ
  • Or'a pont'o por ekster'land'a'j kapital'o'j
  • Lev'iĝ'o de la pri'medi'a'j zorg'o'j
  • Vjetnam'uj'o en statistik'o'j
  • Vjetnam'uj'o rev'as est'i la labor'ej'o de
  • Strik'o'j sen sindikat'o
  • La israel'a mal'dekstr'o aŭdac'ig'it'a de la
  • De koloni'ad'o al aneks'ad'o
  • Mal'trankvil'o por la bild'o de la land'o
  • Fantast'a literatur'o
  • La volupt'o de la sang'o
  • Komfort'a imun'ec'o de la
  • Magnet'a'j ond'o'j, ne'vid'ebl'a polu'ad'o
  • Ankoraŭ freŝ'dat'a dis'volv'ad'o
  • Salajr'ul'o'j pli el'met'at'a'j
  • La jar'o de la grand'a mur'o
  • La ekonomi'a mur'o
  • 1 a mart'o 2017
  • Eŭrop'a persist'o
  • La Uson'a aŭtor'o en prestiĝ'a Franc'a
  • Jack London aŭ la ne'dres'it'a
  • Kresk'int'a kiel sovaĝ'a kat'o en la geto'o de
  • Kvar dolar'o'j en la poŝ'o, kaj trezor'o en la
  • De tiam la lup'o est'os li'a person'a mit'o
  • Ĝen'a dat're'ven'o por la rus'a potenc'o
  • Fest'i revoluci'o'n sen vek'i ide'o'j'n
  • Al'vok'o al la „ideal'ist'o'j”
  • La rezist'ad'o de la histori'ist'o'j
  • 1 a januar'o 2017
  • Komenc'iĝ'as la era'o Trump …
  • 1 a mart'o 2017
  • Utopi'o en la batal'o de la prezid'ant'a
  • Garanti'at'a en'spez'o, la surpriz-invit'it'o
  • Poŝ'mon'a kapital'ism'o !
  • La dilem'o de la afrik'a'j verk'ist'o'j
  • Kiu tim'as la volofan
  • Izol'it'a'j de si'a'j sam'land'an'o'j
  • 1 a februar'o 2017
  • La „Kvi'n Okul'o'j” kaj la ret'o Echelon
  • La inter'konsent'o'j UKUSA
  • „Kiel silent'a ŝtel'ist'o …”
  • Ĉiu'j est'as spion'at'a'j !
  • Ĉu pli sekur'a mond'o ?
  • Total Information Awareness
  • 1 a mart'o 2017
  • Pen'ig'a inter'konsent'o pri la
  • La Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j kontraŭ Terminator
  • Fenestr'o al la ne'kon'at'a
  • Ni viv'as sub la domin'ad'o de ia imperi'o de
  • Spion'program'ar'o
  • Ekster'ordinar'a alianc'o
  • La lukt'o kontraŭ epidemi'o'j eklips'as
  • La mal'san'o'j de la Nord'o migr'as en
  • Mis'nutr'ad'o kaj tro'dik'ec'o kun'ekzist'as
  • 1 a april'o 2017
  • Ankar'o prov'as re'direkt'i la situaci'o'n
  • La fin'o de la "Turk'a model'o"
  • Franc'uj'o - la pejzaĝ'o antaŭ la
  • Ĉu re'foj'e la kapt'il'o de la „util'a
  • 1 a mart'o 2017
  • La intelekt'ul'o'j kaj la universal'a
  • En Ĉin'uj'o demokrati'o... kiam matur'iĝ'os la
  • Mal'nov'a elit'ism'o
  • Mal'konfid'o al la kamp'ar'an'o'j
  • Tim'o de la popol'a'j klas'o'j en Eŭrop'o
  • En Ĉin'uj'o demokrati'o... kiam matur'iĝ'os
  • Mal'oft'a voĉ'don'ad'o
  • Komenc'iĝ'is la batal'o por la Palac'o Elize'o
  • 1 a april'o 2017
  • Franc'uj'o : pejzaĝ'o antaŭ la
  • Embaras'o de la mal'dekstr'o pri en'migr'ad'o
  • En 2017, Je'a'n- Luc Mélenchon
  • La pli'bon'iĝ'o de la viv'nivel'o en la
  • Diskurs'o kies breĉ'o'j est'as ekspluat'at'a'j de
  • Leĝ'o'j kaj direktiv'o'j organiz'as la
  • Ekvador'o, la plej grav'a batal'o
  • Franc'uj'o : pejzaĝ'o antaŭ la
  • La kanon'ŝip'o, franc'a pasi'o
  • La operac'o «  Sentinelle » est'as
  • La plu'ten'o de la nukle'a de'admon'o, kvazaŭ
  • Stump'ig'it'a'j parlament'o'j
  • 1 a maj'o 2017
  • Post la uson'a'j frap'o'j en Siri'o
  • Donald Trump aŭ la danĝer'o'j de reciprok'a
  • „La Imperi'o de la Spion'ad'o” : la batal'o por
  • Re'ven'o de la genetik'a determin'ism'o
  • Metamorfoz'o de la just'ec'o
  • La afer'o de la liber'ec'o
  • Rezist'i, ĉifr'i
  • La avert'ant'o'j
  • Por Ĉart'o de la Inter'ret'o
  • 1 a april'o 2017
  • Kiam la progres'em'ul'o'j ced'as al
  • « Tiu anonim'a monstr'o, la hom'o en la
  • Larĝ'e kun'divid'it'a mal'estim'o
  • Profund'a kultur'a konfuz'iĝ'o
  • 1 a maj'o 2017
  • La profund'a ŝtat'o
  • Spit'e al la sankci'o'j, Nord-Kore'uj'o
  • La raci'ec'o de Pjongjang'o
  • La mal'traf'it'a okaz'o de 1994
  • Kontraŭ'ec'a'j ĉin'a'j interes'o'j
  • Mond'o de tend'ar'o'j
  • La fabrik'ad'o de mal'bon'ven'ul'o'j
  • La jur'o-ŝtat'o, fals'e neŭtral'a noci'o
  • Kulp'as la juĝ'ist'o !
  • Tre streĉ'a dialog'o
  • 1 a april'o 2017
  • RT, la centr'a element'o de la
  • La voĉ'o de Moskv'o perturb'as la
  • "Objektiv'ec'o ne ekzist'as"
  • Prefer'o por tem'o'j de sekur'ec'o
  • 1 a maj'o 2017
  • La jur'o-ŝtat'o, fals'e neŭtral'a noci'o
  • Freŝ'dat'a zorg'o
  • Tiu sen'de'pend'ist'a region'o kiu'n
  • Donbaso lern'as viv'i sen Kiev'o
  • Social'a alt'iĝ'o ebl'ig'it'a pro la fuĝ'o de la
  • La rus'ig'o de la teritori'o trov'iĝ'as en la
  • Efemer'a Respublik'o de Donecko- Krivoi-
  • 1 a april'o 2017
  • Meksik'o front'e al Donald Trump
  • "Ni ne est'as uson'a protektorat'o"
  • 1 a maj'o 2017
  • Donbaso lern'as viv'i sen
  • Pun'i aŭ log'i, la ukrain'a dilem'o
  • 1 a april'o 2017
  • La projekt'o'j de la Blank'a Dom'o sem'as
  • La kapt'il'o de depend'ec'o ferm'iĝ'as ĉirkaŭ
  • Indign'e montr'i la „glob'o'fobi'ul'o'j'n”
  • 1 a maj'o 2017
  • Franc'uj'o, nov'a etap'o
  • 1 a juni'o 2017
  • Tomat'a civilizaci'o
  • La kapital'ism'o pri'skrib'it'a per keĉup'o
  • Simbol'o de ia futur'ism'o
  • La frenez'a'j jar'o'j
  • 1 a maj'o 2017
  • Instrument'ig'o de mizer'o profit'e al
  • En Afrik'o, la tim'ig'a vizi'o de fulba
  • Kalaŝnikov-mitral'et'o'j por la paŝt'ist'o'j
  • Aŭskult'o de predik'o'j el poŝ'telefon'o'j
  • Nord-Irland'o kapt'iĝ'int'a inter la
  • Super'abund'o de elekt'ad'o'j
  • Unu'e, kun'labor'i
  • Pasi'o kaj pesimism'o
  • 1 a juni'o 2017
  • Kapital'ism'o pri'skrib'it'a per keĉup'o
  • Ĉin'a'j fals'it'a'j produkt'o'j por Afrik'o
  • Sindikat'a'j ribel'et'o'j kaj politik'a'j
  • Sud-Afrik'o lac'ig'it'a de si'a'j
  • Sankci'o-voĉ'don'o por la ANC ĉe la lok'a'j
  • Kaduk'iĝ'o de ekster'land'a politik'o
  • Ĉavismo kaj Venezuel'o, hodiaŭ
  • Mal'akord'o'j kaj rival'ec'o : ne trov'ebl'a
  • Eŭrop'o mal'fru'as je unu industri'a milit'o
  • En 1966, la kalkul'o-plan'o
  • Franc-german'a diverĝ'o
  • 1 a juli'o 2017
  • Demokrati'a'j for'kaŝ'ad'o'j
  • Komun'a posed'aĵ'o de Bosni'an'o'j,
  • La sen'nom'a lingv'o de Balkani'o
  • La " BKMS" instru'at'a en Sorbon'o
  • Mult'obl'iĝ'ant'a'j region'a'j komunik'il'o'j
  • 1 a juni'o 2017
  • Preskaŭ dek kvi'n jar'o'j da zapat'ist'a
  • En Ĉiapo, la revoluci'o spit'as
  • En la lern'ej'o, koloni'a histori'o kaj kritik'o
  • Organiz'aĵ'o sam'temp'e horizontal'a kaj
  • Kiam Marcos nom'is si'a'n azen'o'n
  • La mult'naci'a'j konzern'o'j pli ol iam ajn
  • Kampanj'ant'e kun la trup'o'j de Jeremy
  • Elekt'ad'o'j, klub-sandviĉ'o'j kaj voj'kav'o'j
  • Theresa May
  • Labor'ist'a Parti'o sen'disciplin'a
  • Parti'o konsum'at'a de si'a alianc'o kun
  • La German'a'j Social-Demokrat'o'j sen kompas'o
  • Tri si'n'sekv'a'j mal'sukces'o'j
  • Soci'ologi'a ŝanĝ'iĝ'o
  • Mart'in Schulz, produkt'o de
  • 1 a juni'o 2017
  • La ukrain'a konflikt'o ; ne'atend'it'a
  • Minsk'o ek'ribel'as kontraŭ la rus'a grand'a
  • Fin'o de la eŭrop'a'j sankci'o'j
  • 1 a juli'o 2017
  • La saud'a'j ambici'o'j mal'help'it'a'j
  • Strang'a milit'o en la Golf'o
  • De la gregori'a reform'o ĝis Silik'o'n-val'o
  • Kaj la industri'o nask'iĝ'is en la
  • „La plej mal'nov'a mult'naci'a konzern'o de la
  • Dis'volv'ad'o de aktiv'ul'a ekologi'o
  • En Ĉin'uj'o, la ruĝ'a lini'o de la verd'a
  • Pekin'o kontrol'ig'as la provinc'a'j'n
  • Melodram'ec'a muzik'o kaj bon'intenc'a parol'ad'o
  • Ret'kampanj'o'j kontraŭ la polu'ant'a'j
  • Mal'facil'a akrobat'o-ekzerc'o por advokat'o'j
  • Serĉ'ant'e la sved'a'n ekologi'a'n model'o'n
  • Du'dek kvi'n jar'o'j post la star'ig'o de la
  • La for'est'o de fosili'a'j energi'o'j far'iĝ'is
  • Lign'a'j dom'et'o'j kvazaŭ bird'o'nest'o'j,
  • Alk'a viand'o polu'it'a de la ĉernobila
  • On'i konstru'as ĉiam pli da rapid'voj'o'j por
  • Serĉ'ant'e la sved'a'n ekologi'a'n model'o'n
  • Inter energi'a'j suveren'ec'o kaj model'ec'o
  • Re'don'i al la Eŭrop'a Uni'o legitim'a'n
  • Kiam la juĝ'ist'o dis'solv'as la
  • Kort'um'o task'it'a je misi'o
  • Re'pren'i la jurisprudenc'o'n en si'a'j'n
  • Tiom long'e, kiom …
  • 1 a aŭgust'o
  • La tromp'iĝ'o pri la 99 el'cent'o'j
  • Politik'o, ekonomi'o, ekologi'o
  • Anatomi'o de tri'obl'a kriz'o
  • « Sen'mov'a kapital'ism'o »
  • Re'organiz'ad'o de ĉiu'tag'a viv'o
  • Ĉiam pli kaj pli el'spez'i por gard'i si'a'n
  • Sen'mon'ig'a'j nupt'o'j en Taĝiki'o
  • La mon'o de el'migr'int'o'j
  • 1 a juli'o 2017
  • Arkitektur'a'j mal'saĝ'aĵ'o'j, kaj ili'a'j
  • London'o, kies urb'o ?
  • Masiv'a'j mal'egal'ec'o'j
  • Mal'plen'a'j intern'o'j
  • Jurisdikci'o kun bank'a sekret'ec'o
  • La aĥil'a kalkan'o de London'o.
  • Sol'e grav'as la mon'o
  • Mozambik'o'n hant'as la murd'o de ĝi'a unu'a
  • Kiu mort'ig'is Samora Machel ?
  • La tro'a iniciat'o, laŭ Pretori'o
  • La inter'konsent'o neniam est'is respekt'at'a
  • Histori'o de uson'a pasi'o
  • La klimat'iz'il'o sturm'as la planed'o'n
  • Polus'a'j urs'o'j antaŭ la kin'ej'o'j
  • Kiu vol'us brul'sufer'i en Las Veg'as
  • Nepr'a por la funkci'ad'o de Inter'ret'o
  • Ski'i ĉe 40 celsi'a'j grad'o'j
  • Sur blu'a tuk'o kun dek du or'a'j stel'o'j
  • Projekt'o forĝ'it'a mal'antaŭ la Fer'a
  • Rus'a Inter'ret'o, la escept'o kiu ven'as de
  • Prizon'a'j laboratori'o'j
  • Talk. politics. soviet
  • 1 a septembr'o 2017
  • Respublik'an'o'j, demokrat'o'j,
  • Donald Trump super'ŝut'it'a de la
  • 1 a aŭgust'o
  • La fantom'o de Katarina Blum
  • 1 a septembr'o 2017
  • Liber'ec'an'a eksperiment'o en Roĵavo
  • Utopi'o mez'e de la Siri'a kaos'o
  • Distribu'i reg'ad'o'n inter la region'o'j
  • Asert'o'j pri kontraŭ'vol'a'j rekrut'ig'o'j
  • Tri egal'rajt'a'j lingv'o'j
  • Jun'a'j Jezidaj milici'an'in'o'j
  • Du'dek'a dat're'ven'o de la retro'ced'o
  • La aŭtonom'ec'o de Hon'kong'o redukt'iĝ'as
  • Rifuz'o de la « cerb'o-lav'ad'o »
  • La demokrat'a tend'ar'o mal'fort'ig'it'a ĉe la
  • Ĉu Trump est'as pli sekur'a ol Fuk'u'ŝim'o ?
  • La partner'ec'o kun Ĉin'uj'o kontraŭ'pez'as
  • La « silk'a'j voj'o'j » ir'as tra Kazaĥ'uj'o
  • Redukt'i la mal'riĉ'ec-insul'et'o'j'n
  • Vek'iĝ'o de « ĉin'o'fobi'o »
  • La model'o kiu inspir'as la franc'a'n
  • La infer'o de la german'a mirakl'o
  • Unu el la plej dev'ig'metod'a'j sistem'o'j de
  • Regul'a'j dung'o'j trans'form'it'a'j en
  • La infan'o'j ven'ig'at'a'j al la Jobcenter
  • „Por ni, Franc'uj'o est'is ekzempl'o'don'a”
  • Geopolitik'a atut'o por Rus'uj'o
  • 1 a oktobr'o 2017
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • La jar'cent'o de Lenin'o
  • Glos'ar'o
  • Efektiv'a nukle'a potenc'o
  • Sen'kondiĉ'e trakt'i kun Pjongjang'o
  • Mal'traf'it'a'j okaz'o'j
  • Pac'o laŭ region'a skal'o
  • 1 a aŭgust'o
  • La guberni'estr'o de Ĝakart'o
  • Minac'o'j por islam'o laŭ la indonezi'a
  • Princip'o'j de toler'em'o atak'at'a'j sed
  • Mem'fid'a mez'klas'o
  • Prezid'ant'o Jokowi, izol'it'a kaj
  • 1 a oktobr'o 2017
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • Ĉu nom'e de la popol'o aŭ kun la popol'o ?
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • Prioritat'o al la eduk'ad'o de la amas'o'j
  • 1 a septembr'o 2017
  • Inter'naci'a organiz'aĵ'o kiu prov'as
  • En la kulis'o'j de la Ĝeneral'a Asemble'o de la
  • Parol'ad'o'j, kiu'j rest'is fam'a'j
  • Kaj la financ'a'j instituci'o'j ?
  • Regul'ig'i la dezir'o'j'n de potenc'o
  • 1 a oktobr'o 2017
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • 1917 : La mal'riĉ'a'j klas'o'j sturm'as la
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • Tiam la art'o lev'iĝ'is
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • Diplomati'o inter ideologi'o kaj real'politik'o
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • Kiam la revoluci'o dub'as
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • Por ke la revoluci'o okaz'u
  • Literatur'a'j el'tir'aĵ'o'j
  • Por ke la revoluci'o okaz'u
  • Leter'o al la est'ont'a generaci'o de la
  • En la Rus'land'o de sovet'o'j
  • El'tir'aĵ'o el Robien
  • Re'leg'i la rus'a'n revoluci'o'n
  • Dat'o'j de grav'a'j event'o'j
  • 1917
  • 1918
  • 1919
  • 1920
  • 1921
  • 1922
  • 1924
  • Mult'eg'a'j sen'pun'a'j milit'krim'o'j
  • Mal'ver'ŝajn'a inter'naci'a justic'o en Siri'o
  • Plend'o depon'it'a en Hia'uj'o
  • 1 a aŭgust'o
  • Tio, kio'n kaŝ'as Melty, Konbini
  • De nov'aĵ'o'j al klak'log'il'o'j
  • La redakci'estr'o : algoritm'o
  • 1 a oktobr'o 2017
  • Fatal'a vid-konverĝ'o inter la Eŭrop'a Uni'o
  • La afrik'a agr'o'kultur'o en la liber'merkat'a
  • Antaŭ-temp'a mal'ferm'iĝ'o
  • Afrik'o
  • Ja tiel kamp'ar'an'o'j preter'viv'as
  • 1 a novembr'o 2017
  • Nom'i venk'o'n per ĝi'a nom'o
  • Tri konker'end'a'j rajt'o'j. – Ĉes'ig'i la
  • Kio est'as labor'o ?
  • La projekt'o kaj la voj'o
  • Pez'a Hiai'a konstituci'o
  • La katalun'a kriz'o nask'iĝ'is en Madrid'o
  • Respublik'ism'a'j nostalgi'o'j
  • Strategi'o de pli'akr'iĝ'o
  • Am'o al la patr'uj'o... kaj al la negoc'o
  • Renkont'iĝ'o kun la pionir'o'j de
  • Fin'it'a la kontinent'o de mal'esper'o, de
  • Ĉu real'a konsci'o aŭ efemer'a oportun'ism'o ?
  • La etiop'a eks'a maraton'a ĉampion'o konstru'is
  • Prosper'i sen preter'rajt'o'j kaj sen flat'ad'o
  • 1 a oktobr'o 2017
  • La plej bon'a amik'o de la turkmen'a
  • La ĉeval'o aĥalteko, emblem'o de
  • En la spekt'ant'ej'o'j de Longchamp
  • For'pren'it'a'j por la bred'ej'o de la
  • Kern'e de la armen'a atom-central'o
  • Mecamoro, latent'a Ĉernobilo
  • Sub'ĉiel'a sovet'uni'a muze'o
  • Ĉu on'i kaŝ'is rus'a'n raport'o'n ?
  • 1 a decembr'o 2017
  • La Inter'naci'a Pun-Kort'um'o de'nov'e
  • Fiask'o de la akuz'ad'o kontraŭ S-
  • Mal'klar'a rol'o de Franci'o
  • 1 a novembr'o 2017
  • La grand'a afrik'a rev'o
  • Operaci'o Mirakl'o
  • 1 a decembr'o 2017
  • Religi'a'j milit'o'j
  • 1 a novembr'o 2017
  • Ne'atend'it'a konsekvenc'o de buĝet'a'j
  • Kiam seks'per'fort'o ne plu est'as krim'o
  • La turn'iĝ'o en 1978
  • Justic'a'j rezist'o'j
  • 1 a decembr'o 2017
  • Alianc'o'j, famili'o, afer'o'j
  • Strang'a amik'ec'o inter Riad'o kaj
  • Regul'romp'em'a'j kaj ne'antaŭ'vid'ebl'a'j
  • "Vizi'o 2030"
  • Bomb'ad'o, mal'sat'eg'o kaj ĥoler'o
  • Saud-Arab'uj'a en'ŝlim'iĝ'o en Jemen'o
  • Iom-post-iom'a for'ŝov'o al du'a'rang'a
  • Ĝihad'ist'a ekasi'o
  • Kronologi'o de la milit'o
  • Hav'i pli ol unu ide'o'n
  • Mult'a'j polemik'o'j kaj mal'mult'e da
  • Ĝihad'ism'o sub la lupe'o de fak'ul'o'j
  • Risk'o'plen'a'j ekster'pol'ad'o'j
  • Dezir'o re'don'i la bat'o'n
  • 1 a oktobr'o 2017
  • Kia social'ism'o post la frat'o'j Castro ?
  • Kub'o dezir'as la merkat'o'n ... sen
  • La regul'o'j est'as strikt'a'j, sed la
  • Bon'ven'o'n al la Free Mark'et
  • "Ĉi tie ni milit'as kontraŭ riĉ'ec'o !"
  • Privat'a sektor'o sen politik'a potenc'o
  • 1 a novembr'o 2017
  • Valoni'o infekt'it'a de la radikal'a
  • Konker'i Flandr'uj'o'n
  • La PS profund'e traf'it'a
  • 1 a decembr'o 2017
  • La ideal'a suspekt'ul'o de la okcident'a'j
  • Rus'a en'trud'iĝ'o, de obsed'o ĝis paranoj'o
  • Spion'horor'a dram'o
  • Kaj kio'n pri la german'a'j elekt'o'j ?
  • Mal'nov'a'j makarti'a'j faden'o'j
  • Sen'risk'a „rezist'ad'o”
  • 1 a novembr'o 2017
  • La ’kre'iv'ul'o'j’ sen'brid'ig'it'a'j en Seatlo
  • Grand'a'j urb'o'j kaj bon'a'j intenc'o'j
  • Tuj'pret'a recept'o por el'ir'i el la kriz'o
  • Kie est'as la paradiz'o de la hipsteroj ?
  • Kurac'lok'o por hund'o'j kaj eko'bred'ad'o de
  • La nov'a urb'a plan'o ĝoj'ig'as
  • 1 a decembr'o 2017
  • Simbol'o de biologi'a divers'ec'o en la
  • Kio'n abel'o'j flustr'as en hom'a'j'n orel'o'j'n
  • Kie aĉet'i koloni'o'j'n kaj reĝ'in'o'j'n ?

  • 1 a januar'o 2017


    Rus'a'j marionet'o'j



    La 9-an de februar'o 1950, dum plej fort'a mal'varm'a milit'o, ankoraŭ ne kon'at'a respublik'an'a senat'an'o tondr'as : „Mi hav'as en la man'o'j la list'o'n de du'cent kvi'n person'o'j, pri kiu'j la ŝtat'sekretari'o sci'as, ke ili est'as membr'o'j de la Komun'ist'a Parti'o kaj kiu'j tamen determin'as la politik'o'n de la ŝtat'departement'o.” Joseph McCarthy en'ir'is la uson'a'n histori'o'n tra la pord'o de fi'ec'o. Li'a list'o ne ekzist'is, sed la sekv'ant'a ond'o de kontraŭ'komun'ism'a histori'o kaj de pur'ig'ad'o'j romp'is la ekzist'rimed'o'j'n de mil'o'j da uson'an'o'j.

    En la jar'o 2017, la patriot'a lojal'ec'o de la uson'a prezid'ont'o est'as dub'ig'at'a. Pri li'a reg'ist'ar'o de milit'ist'o'j kaj de miliard'ul'o'j svarm'as la kial'o'j por dub'i. Tamen, la Demokrat'a Parti'o kaj mult'a'j okcident'a'j komunik'il'o'j ŝajn'as est'i obsed'at'a'j de la strang'a ide'o, ke s- ro Donald Trump pov'as est'i la „marionet'o de Kreml'o”. [1] Kaj ke li dank'as si'a'n elekt'o'n al pirat'ad'o de inform'ad'ik'a'j don'it'aĵ'o'j manipul'at'a de Rus'land'o. Kvankam sufiĉ'e long'a temp'o pas'is post la makar'tist'a paranoj'o, la Washington Post ĵus daŭr'ig'is tiu'n histori'o'n per si'a mal'trankvil'o pro la ekzist'o de „pli ol du'cent ret'ej'o'j kiu'j, ĉu vol'e aŭ ne, publik'ig'as la rus'a'n propagand'o'n aŭ trans'dir'as ĝi'n” (la 24-an de decembr'o 2016).

    Mal'bon'a vent'o blov'as sur la Okcident'o. Ĉiu aŭ preskaŭ ĉiu elekt'o est'as interpret'at'a tra la prism'o de Rus'land'o. Ĉu tem'as pri s- ro Trump en Uson'o, pri s- ro Jeremy Corbyn en Brit'uj'o aŭ pri tiel mal'sam'a'j kandidat'o'j kiel s-roj Je'a'n- Luc Mélenchon kaj François Fillons-in'o Marin'e Le Pen en Franc'uj'o, sufiĉ'as dub'ind'ig'i la ekonomi'a'j'n sankci'o'j'n kontraŭ Moskv'o aŭ la kontraŭ'rus'a'j'n konjekt'o'j'n de la Centr'a Inform'serv'o (CI'A) – instituci'o, pri kiu ĉiu sci'as, ke ĝi est'as ne'erar'em'a kaj sen'riproĉ'a –, por est'i suspekt'at'a serv'i la intenc'o'j'n de Kreml'o. En tia etos'o on'i apenaŭ kuraĝ'as imag'i kia'n ŝtorm'o'n da indign'o kaŭz'int'us la spion'ad'o, far'e de Rus'land'o anstataŭ de Uson'o, de la telefon'o de s-in'o Angel'a Merkel, aŭ la trans'don'o, far'e de Google, al Moskv'o, anstataŭ al la uson'a Naci'a Sekur'ec-Agent'ej'o ( NSA), de miliard'o'j da privat'a'j don'it'aĵ'o'j kolekt'it'a'j en Inter'ret'o. Sen mezur'i la tut'a'n humur'o'n de si'a'j vort'o'j, s- ro Barack Obama el'dir'is, pri Rus'land'o, „land'o pli mal'grand'a, pli mal'fort'a” ol Uson'o : „Ili dev'as kompren'i, ke kio'n ili far'as al ni, tion ni pov'as far'i al ili.” [2]

    Tion s- ro Vladimir Putin bon'e sci'as. Printemp'e de 1996, mal'san'a kaj alkohol'depend'a rus'a prezid'ant'o, arĥitekt'o (korupt'a) de la soci'a ĥaos'o en si'a land'o, efektiv'e trans'viv'is al abism'a mal'popular'ec'o nur dank'e al la mal'kaŝ'a politik'a kaj financ'a sub'ten'o de la okcident'a'j ĉef'urb'o'j. Kaj al providenc'a plen'ig'o de urn'o'j. Bor'is Jelcin, la am'at'o de la vaŝington'a'j, berlin'a'j kaj pariz'a'j demokrat'o'j (kvankam li paf'ig'is kanon'o'j'n sur la rus'a'n parlament'o'n kaj ĉe tio, en decembr'o 1993, mort'ig'is cent'o'j'n da hom'o'j), est'is re'elekt'it'a. La 31-an de decembr'o 1999, li decid'is trans'don'i ĉiu'j'n si'a'j'n potenc'o'j'n al si'a fidel'a ĉef'ministr'o, la rav'a Vladimir Putin …

    Serge HALIMI.



    [1] Laŭ la esprim'o de s- ro Robby Mook, direkt'int'o de la elekt'o'kampanj'o de s-in'o Hillary Clinton, ABC News, 21-an de aŭgust'o 2016.

    [2] Gazet'ar'a konferenc'o la 16-an de decembr'o 2016.


    La uson'a'j milit'baz'o'j, ekologi'a plag'o



    „Mi tim'as, ke la insul'o tiom super'loĝ'iĝ'os, ke ĝi re'turn'iĝ'os kaj sink'os”, en la jar'o 2010 dir'is Hank Johnson [1] al la Kongres'o pri la plan'it'a trans'ig'o de ok mil mar'soldat'o'j el Okinav'o (Japan'uj'o) al Guamo, en la Marian'a'j Insul'o'j, al'ig'it'a'j al Uson'o. La sprit'aĵ'o est'is pri'mok'at'a, sed stud'o'j pri la efik'o montr'is, ke Guamo ne kapabl'as akcept'i tiom grand'a'n al'flu'o'n, kaj la Pentagon'o mal'alt'ig'is si'a'j'n ambici'o'j'n. La insul'o, kun rekord'o de teritori'o okup'at'a de uson'a'j milit'baz'o'j (ĝis 60 el'cent'o'j post 1945, kaj nun pli ol 30 el'cent'o'j), hav'as ankaŭ la plej mal'bon'a'n medi'a'n bilanc'o'n. Okinav'o, de kiu kvin'on'o de la surfac'o est'as daŭr'e okup'at'a, Portoriko, la Filipin'o'j kaj Panam'o fart'as apenaŭ pli bon'e. La Pentagon'o est'as unu el la plej grand'a'j polu'ant'o'j de la planed'o.

    David Vin'e [2] montr'as la kial'o'j'n, la okup'ad'metod'o'j'n kaj la evolu'o'j'n de la vast'a insul'ar'o de la uson'a'j milit'baz'o'j (proksim'um'e ok'cent, kontraŭ tri'dek'o de ĉiu'j ceter'a'j land'o'j kun'e). Li apart'e klar'ig'as la redukt'o'n de la nombr'o de grand'a'j mem'sufiĉ'a'j baz'o'j (little Americas), el la temp'o de la mal'varm'a milit'o, favor'e al mult'e pli da mult'e pli mal'grand'a'j baz'o'j mal'pli vid'ebl'a'j kaj dis'sem'it'a'j en pli mult'a'j land'o'j. Sed kvankam la strategi'o ŝanĝ'iĝ'as, la metod'o'j rest'as la sam'a'j. Ekzempl'e, la plej mult'a'j mal'grand'a'j baz'o'j est'as met'it'a'j en land'o'j'n „ekonomi'e kaj politik'e mal'fort'a'j”, kun medi'a'j leĝ'o'j „mal'pli dev'ig'a'j”. Do, la defend-ministr'ej'o pov'as tie far'i kio'n ĝi opini'as taŭg'a.

    Front'e al tiu konstat'o, unu'a solv'o est'us atak'i la koloni'ec'a'j'n status'o'j'n kiu'j daŭr'as por tiu'j „insul'a'j teritori'o'j”, al kiu'j aparten'as ankaŭ Guamo, Portoriko kaj la nord'a'j Marian'o'j. Ili'a loĝ'ant'ar'o, proksim'um'e kvar milion'o'j da hom'o'j, est'as sen'ig'it'a je part'o de si'a'j demokrati'a'j rajt'o'j (voĉ'don'rajt'o pri la prezid'ant'elekt'o'j kaj pri tiu'j de la Kongres'o), kio tiel facil'ig'as la uz'ad'o'n de tiu'j insul'o'j kiel strategi'a'j milit'baz'o'j. Kolektiv'a labor'aĵ'o [3] al'vok'as al modif'ad'o de tiu'j diskriminaci'a'j praktik'o'j kaj esplor'as la ebl'a'j'n opci'o'j'n. Ĝi emfaz'as ke tiu'n situaci'o'n dev'as ŝanĝ'i la Kongres'o ; sed la respublik'an'a'j deleg'it'o'j decid'e rifuz'as ĉia'n reform'o'n. [4]

    Laŭ la stud'aĵ'o, ankaŭ ne ebl'us uz'i la inter'naci'a'n jur'o'n pri medi'o. Hervé Raimana Lallemant- Moe [5] parol'as pri la ekstrem'a kaz'o de la plej vund'ebl'a'j komun'um'o'j aŭ ŝtat'o'j de Sud-Pacifik'o – el kiu'j iu'j far'iĝ'is ne'loĝ'ebl'a'j (la Bikin'i-atol'o sekv'e al la atom'bomb'a'j test'o'j) aŭ est'as tut'simpl'e minac'at'a'j mal'aper'i – por esplor'i la meĥanism'o'j'n, pri kiu'j ili dispon'as. Li propon'as dis'volv'i kaj reform'i la inter'naci'a'n help'o'n tiel, ke ĝi ebl'ig'u al ili akir'i kompetent'ec'o'j'n, reform'i si'a'j'n leĝ'o'j'n pri la medi'o kaj, laŭ'okaz'e, plend'i ĉe inter'naci'a'j jurisdikci'o'j.

    Émilie GUYONNET.



    [1] Stephanie Condon, „  Hank Johnson worries Guam could «  capsize » after marin'e buildup ”, CBS News, 1-an de april'o 2010.

    [2] David Vin'e, Bas'e Nation : How US Military Bases Abroad Harm America and the World, Metropolit'a'n BooksHenry Holt, Novjork'o, 2015, 432 paĝ'o'j, 35 dolar'o'j.

    [3] Ger'ald L. Neuman kaj Tomiko Brown- Nagin (sub la dir. de), Reconsidering the Insul'ar Cases. The Past and Futur'e of the American Empir'e, Harvard University Press, Kambriĝo, 2015, 232 paĝ'o'j, 20 eŭr'o'j.

    [4] Vd James Cohen, „  À Port'o Rico, un «  oui » pour un «  non » ”, Le Mond'e diplomatique, maj'o 2013.

    [5] Hervé Raimana Lallemant- Moe, Assistance environnementale et changements climatiques dans le Pacifique Sud, LHarmattan, coll. «  Portes océanes », Pariz'o, 2016, 456 paĝ'o'j, 39 eŭr'o'j.


    1 a januar'o 2017


    La mond'o laŭ Donald Trump



    MAL'FACIL'AS preciz'e sci'i, al kio simil'os la ekster'a politik'o de s- ro Donald Trump. La prezid'ont'o ne detal'ig'is si'a'j'n intenc'o'j'n en skrib'it'a'j dokument'o'j nek en si'a'j parol'ad'o'j. Mult'a'j atribu'as al li al'ir'o'n ne tre inform'it'a'n aŭ mal'koher'a'n, nutr'at'a'n de gazet'ar'a'j ĉef'titol'o'j kaj de li'a spert'o kiel afer'ist'o. Kelk'a'j inter'parol'ad'o'j aŭ el'dir'o'j en la elekt'o'kampanj'o kaj, pli last'dat'e, la elekt'o de la membr'o'j de li'a reg'ist'ar'o ebl'ig'as vid'i iom pli klar'e. S- ro Trump posed'as vizi'o'n, ebl'e ne matur'e tra'pens'it'a'n, sed relativ'e koher'a'n, pri la mond'o kaj pri la lok'o, kiu'n li'a land'o okup'as en ĝi. Ĝi kontrast'as kun tiu de la plej mult'a'j fak'ul'o'j aŭ politik'a'j respond'ec'ul'o'j kon'at'a'j en Vaŝington'o.

    Tiu'j - kiel ĉiu'j ajn, kiu'j est'as en la ĉef'urb'o, rapid'e rimark'as - vid'as koncentr'a'j'n cirkl'o'j'n, kiu'j dis'iĝ'as ek'de la Blank'a Dom'o. Kanad'o, Brit'uj'o kaj la ceter'a'j angl'a'lingv'a'j alianc'an'o'j trov'iĝ'as en la unu'a ring'o, la ceter'a'j membr'o'j de la Nord'atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o ( NATO), Japan'uj'o, Sud-Kore'uj'o kaj Israel'o sur la du'a, la long'dat'a'j ekonomi'a'j kaj arme'a'j partner'o'j, kiel Tajvan'o, Filipin'o'j kaj Saud-Arab'uj'o, sur tri'a, kaj tiel plu. Ekster'e de tiu sistem'o de depend-rilat'o'j trov'iĝ'as la rival'o'j kaj kontraŭ'ul'o'j de Uson'o : Rus'land'o, Ĉin'uj'o, Iran'o kaj Nord-Kore'uj'o. Dum jar'dek'o'j, la uson'a ekster'a politik'o cel'is fort'ig'i la lig'o'j'n kun kaj inter la amik'a'j land'o'j kaj mal'fort'ig'i aŭ eksklud'i la eksklud'it'o'j'n. Kelk'foj'e tio implic'is en'ir'i milit'o'n por protekt'i periferi'a'j'n alianc'an'o'j'n pro tim'o, real'a aŭ supoz'it'a, ke la pli proksim'a'j alianc'an'o'j trov'iĝ'as en danĝer'o.

    S- ro Trump, kiu ne long'e rest'ad'is en'e de la vaŝington'a periferi'o, ne divid'as tiu'n vizi'o'n de la plej mult'a'j politik'a'j respond'ec'ul'o'j, ĉu respublik'an'o'j, ĉu demokrat'o'j. Kiel novjork'a afer'ist'o kun interes'o'j en la tut'a mond'o li est'as fremd'a al ĉia struktur'it'a koncept'o kiu atribu'as difin'it'a'j'n rol'o'j'n al alianc'an'o'j, amik'o'j kaj mal'amik'o'j. Li trov'iĝ'as do proksim'a al s- ro Rex Tillerson, la ĉef'o de ExxonMobil, kiu'n li ĵus elekt'is kiel ŝtat'sekretari'o'n. La du vir'o'j percept'as la mond'o'n kiel vast'a'n ĝangal'o'n, kie la konkurenc'o est'as la regul'o kaj kie ŝanc'o'j kaj danĝer'o'j pov'as prezent'iĝ'i ĉie, sen'de'pend'e de la lojal'ec'o de la koncern'at'a'j land'o'j aŭ de ili supoz'at'a mal'amik'ec'o kontraŭ Vaŝington'o.

    En tiu vid'punkt'o Uson'o ne est'as la centr'o de famili'o de depend'a'j ŝtat'o'j, kiu'j'n ĝi dev'us protekt'i, sed unu el la potenc'o'j, kiu'j batal'as por cert'ig'i pozici'o'j'n kaj profit'o'j'n sur la konkurenc'a planed'a ŝak'tabul'o. La cel'o de la ekster'a politik'o tiam far'iĝ'as : progres'ig'i ĝi'a'j'n interes'o'j'n, do ankaŭ mat'ig'i tiu'j'n, kiu'j vol'as akir'i avantaĝ'o'n ĝi'a'kost'e. Ĉiu ŝtat'o est'os do juĝ'at'a laŭ ĝi'a kontribu'o al la uson'a'j interes'o'j, kaj s- ro Trump vol'as uz'i la instrument'o'j'n, kiu'j'n li dispon'as por rekompenc'i la partner'o'j'n kaj pun'i la kontraŭ'ul'o'j'n. La unu'a'j pov'as atend'i est'i akcept'ot'a'j en la Blank'a Dom'o kaj akir'i avantaĝ'a'j'n komerc'a'j'n traktat'o'j'n. La du'a'j dev'os pag'i for'tim'ig'a'j'n dogan'aĵ'o'j'n, akcept'i est'i diplomati'e izol'it'a'j kaj, en kaz'o de provok'o'j juĝ'at'a'j ne'akcept'ebl'a'j, sufer'i arme'a'n inter'ven'o'n.

    Por ten'i tiu'n marŝ'o'plan'o'n liber'a de ĉia lig'o kun grand'a'j princip'o'j, s- ro Trump ĉirkaŭ'ig'is si'n per skip'o kapabl'a rekompenc'i la kun'labor'ad'o'n per interes'a'j aranĝ'o'j ( s- ro Tillerson en la ŝtat'departement'o) aŭ uz'i per'fort'o'n kontraŭ la nom'it'a'j mal'amik'o'j (la general'o Michael Flynn kiel konsil'ist'o ĉe la naci'a sekur'ec'o kaj la general'o James Mattis en la ministr'ej'o pri defend'o). Por cert'ig'i la kred'ind'o'n de eventual'a milit'a opci'o, li rekomend'is masiv'a'n ekspansi'o'n de la arm'it'a'j fort'o'j – special'e de la mar'arme'o, la plej adapt'it'a por demonstr'o'j de fort'o kaj por pugn'a'j operaci'o'j. [1]

    Kiel tiu partitur'o traduk'iĝ'as en muzik'o'n en la divers'a'j region'o'j de la mond'o ? Neces'as komenc'i ĉe la Proksim-Orient'o kaj la milit'o kontraŭ la Organiz'aĵ'o de la Islam'a Ŝtat'o ( OIŜ). Efektiv'e, ek'de la komenc'o, s- ro Trump el'dir'is, ke li'a ĉef'a cel'o est'as „detru'i la OIŜ kaj dis'bat'i ĉia'n ali'a'n montr'iĝ'o'n de „teror'ism'o de la radikal'a islam'o”. „Tuj post mi'a en'funkci'iĝ'o, deklar'is li la 7-an de septembr'o 2016 en Filadelfi'o, mi pet'os mi'a'j'n general'o'j'n sub'met'i al mi en tri'dek tag'o'j plan'o'n por venk'i kaj detru'i la OIŜ.” [2]

    Tre grand'part'e la uson'a milit'o kontraŭ tiu grup'o est'as percept'at'a kiel problem'o de intern'a politik'o. La decid'em'o detru'i ĝi'n grand'part'e de'ven'as el la tim'o je atenc'o'j en Uson'o kaj el la mal'amik'ec'o, kiu'n la „radikal'a islam'o” ĝeneral'e inspir'as. Tiu batal'o, kiel s- ro Trump anonc'is, ne sufer'os du'on'a'j'n dispon'o'j'n : ĉiu'j rimed'o'j, pri kiu'j la arme'o dispon'as, est'os dediĉ'it'a'j al sen'kompat'a kampanj'o de neni'ig'o ; se parenc'o'j aŭ civil'ul'o'j asoci'it'a'j kun la OIŜ sufer'as tion, nu, domaĝ'e por ili.

    Kvankam tiu al'front'iĝ'o koncern'as ĉef'e la arme'o'n, ĝi en'ten'as grav'a'j'n diplomati'a'j'n implic'aĵ'o'j'n. Unu'a'vic'e neces'as sci'i, kiu'n Vaŝington'o pov'as pet'i kontribu'i al la el'radik'ig'o de la OIŜ. Ĝust'e en tiu kadr'o s- ro Trump imag'as ebl'a'n alianc'o'n kun s- ro Vladimir Putin. „Ĉu ne est'us bel'eg'e, renkont'iĝ'i kun Rus'land'o por dis'bat'i la OIŜ ?”, demand'is li la 25-an de juli'o 2016 dum miting'o en Nord- Karolinio. [3] Li ankaŭ propon'is re'star'ig'o'n de la rilat'o'j kun Damask'o : „ Mi tut'e ne ŝat'as Assad-on, sed Assad mort'ig'as la OIŜ ”, deklar'is li dum la du'a televid-debat'o kun s-in'o Hillary Clinton, la 9-an de oktobr'o 2016. Kompens'e, la rus'a kaj siri'a prezid'ant'o'j pov'us ricev'i kelk'a'j'n avantaĝ'o'j'n : por la unu'a, la fakt'a'n agnosk'o'n de la aneks'o de Krime'o al Rus'land'o kaj la nul'ig'o'n de la sankci'o'j ; por la du'a, la ĉes'o'n de ĉia help'o al la ribel'ul'o'j kiu'j batal'as kontraŭ li'a reĝim'o.

    S- ro Trump ver'ŝajn'e prov'os far'i tia'j'n aranĝ'o'j'n kun la ali'a'j grand'a'j ag'ant'o'j de la region'o. On'i pov'as ekzempl'e imag'i rapid'a'n inter'konsent'o'n kun la turk'a prezid'ant'o Recep Tayyip Erdogan, per kiu la turk'o'j alt'ig'os si'a'n prem'o'n kontraŭ la OIŜ inter'ŝanĝ'e de mal'pli da uson'a help'o al la kurd'a'j batal'ant'o'j de Siri'o – kiu'j ĝis nun tamen montr'iĝ'as est'i la plej efik'a fort'o en la ter-ofensiv'o kontraŭ la ĝihad'ist'o'j. S- ro Erdogan est'is unu el la unu'a'j ekster'land'a'j ŝtat'estr'o'j, kiu'j gratul'is s- ron Trump'o'n post ties venk'o, kaj la du vir'o'j laŭ'dir'e el'vok'is kresk'ant'a'n kun'labor'ad'o'n kontraŭ la „ teror'ism'o ”. Ankaŭ pens'ebl'as, ke s- ro Tump facil'ig'os la ekstradici'o'n de la ekzil'it'a turk'a religi'ul'o Fethullah Gülen, kiu'n Ankar'o respond'ec'ig'as pri la fiask'int'a ŝtat'renvers'o de juli'o 2016. [4]

    Ali'flank'e la rilat'o'j de Vaŝington'o kun Saud-Arab'uj'o pov'as sufer'i pro la intens'ig'o de la uson'a ofensiv'o kontraŭ la OIŜ. La gvid'ant'o'j de tiu organiz'aĵ'o, sam'e kiel tiu'j de Saud-Arab'uj'o, est'as suna'ist'a'j, kiel ankaŭ la plej mult'a'j est'ont'a'j viktim'o'j de la bomb'ad'o kontraŭ la pozici'o'j de la organiz'aĵ'o. Simetri'e, la fort'o'j, kiu'j lok'e batal'as kontraŭ la OIŜ, hav'as alt'a'n proporci'o'n de ŝijaist'o'j, ĉu en Irak'o de milic'o'j sub'ten'at'a'j de Iran'o aŭ, en Siri'o, de la alaŭitoj kaj de ties alianc'an'o'j. El la vid'punkt'o de Rijado, ili'a venk'o kaj la trans'viv'o'n de la reĝim'o de s- ro Assad, pov'as nur signif'i la triumf'o'n de Iran'o, de ĝi'a ĉef'a rival'o en la Golf-region'o. Ven'ont'a mal'grav'iĝ'o de la rilat'o'j inter Uson'o kaj Saud-Arab'uj'o ŝajn'as ver'ŝajn'a, ĉar s- ro Trump insist'as por alt'e pag'ig'i la protekt'o'n, kiu'n ĝi ricev'as. „La golf'o'ŝtat'o'j, ili hav'as nenio'n ali'a'n ol mon'o'n, li dir'is, per unu el tiu'j antrop'ologi'a'j mal'long'ig'o'j, kies sekret'o'n li kon'as, dum miting'o, la 16-an de decembr'o. Ni, ni ne hav'as mon'o'n kaj ni hav'as 20.000 miliard'o'j'n da ŝuld'o'j …”

    La el'rev'iĝ'o'j de Rijado ne nepr'e util'as por Iran'o, kiu, unu'a'vid'e, dev'as tre tim'i la al'ven'o'n de s- ro Trump al la Blank'a Dom'o. Dum si'a tut'a elekt'o'kampanj'o li efektiv'e kvalifik'is la inter'konsent'o'n kun Teheran'o pri la atom'problem'o – oficial'e nom'at'a „komplet'a plan'o de kun'ag'ad'o” – la „plej mal'bon'a traktat'o de la tut'a histori'o”. Kaj li promes'is „mal'munt'i” ĝi'n. La general'o Flynn, kiu'n li ĵus nom'um'is konsil'ist'o pri naci'a sekur'ec'o, est'as konsider'at'a kiel ne'trakt'ebl'a kontraŭ'ul'o al Iran'o kaj li cert'e prem'os al li por ke li plen'um'u si'a'n promes'o'n. [5] Tamen, la prioritat'o plej rapid'e dis'bat'i la OIŜ pov'us super'i la intenc'o'n sankci'i Iran'o'n. Kaj krom'e la inter'konsent'o est'as ankaŭ sub'skrib'it'a de Franc'uj'o, German'uj'o, Brit'uj'o, Ĉin'uj'o kaj Rus'land'o, kiu'j montr'is nenia'n dezir'o'n re'diskut'i pri ĝi.

    La rilat'o'j inter Vaŝington'o kaj Moskv'o pov'as pli'bon'iĝ'i ek'de la unu'a'j tag'o'j de la reg'ist'ar'o Trump. La prezid'ont'o efektiv'e esprim'is plur'foj'e si'a'n admir'o'n por s- ro Putin, kaj li propon'is renkont'i li'n por pli'bon'ig'i la du'flank'a'j'n rilat'o'j'n, aktual'e tre mal'bon'a'j'n. Post telefon-inter'parol'ad'o inter la du vir'o'j, Kreml'o sci'ig'is, ke ili inter'konsent'is por „normal'ig'i la rilat'o'j'n kaj sekv'i konstru'em'a'n kun'labor'ad'o'n en la tut'a gam'o de la demand'o'j.” [6] La nom'um'o de s- ro Tillerson kiel ŝtat'sekretari'o part'e klar'ig'ebl'as per la bon'a'j rilat'o'j, kiu'j'n la Exxon-ĉef'o jam de'long'e star'ig'is kun Moskv'o okaz'e de la miks'it'a'j kompani'o'j inter la petrol'societ'o kaj la rus'a'j entrepren'o'j ag'ant'a'j en Arkt'o sur la insul'o Saĥalino. Tamen est'us mal'prudent'a antaŭ'dir'i daŭr'em'a'n miel'monat'o'n inter la uson'a-rus'a'j rilat'o'j. La ĉef'a zorg'o de la nov'a prezid'ant'o est'os progres'ig'i la uson'a'j'n interes'o'j'n, kio, en li'a spirit'o, eksklud'as ĉia'n inter'konsent'o'n interpret'ebl'a'n kiel rezign'o pri la uson'a hegemoni'a pozici'o.

    Tamen, s- ro Trump decid'is fort'ig'i la arme'o'n, eĉ dum la buĝet'o nur de la mar'arme'o est'as du'obl'e pli alt'a ol ĉiu'j rus'a'j arme'a'j el'spez'o'j en'tut'e. Tia intenc'o hav'as nenio'n por ĉarm'i s- ron Putin. Kaj kvankam kelk'a'j rekomend'o'j de la uson'a prezid'ont'o, ekz- e la fort'ig'o de la mar'arme'o, ŝajn'as direkt'iĝ'i precip'e kontraŭ Ĉin'uj'o, ali'a'j projekt'o'j pov'as alarm'i Rus'land'o'n. Precip'e tiu modern'ig'i la uson'a'n strategi'a'n bomb-aviad'il'ar'o'n kaj akir'i „last'mod'a'n sistem'o'n de defend'a'j raket'o'j”. Tia'j iniciat'o'j mal'trankvil'ig'as precip'e Moskv'o'n, ĉar Rus'land'o kalkul'as ĉef'e sur si'a'n atom'arm'il'ar'o'n por mal'instig'i ĉia'n milit'a'n ag'ad'o'n de la Okcident'o kontraŭ ĝi. En si'a jar'a parol'ad'o pri la stat'o de la naci'o, la 1-an de decembr'o, s- ro Putin ceter'e ne mal'kaŝ'is si'a'n zorg'o'n : „Mi ŝat'us emfaz'i, ke la prov'o'j romp'i la strategi'a'n egal'ec'o'n est'as ekstrem'e danĝer'a'j kaj pov'as konduk'i al tut'planed'a katastrof'o.” [7]

    Dum si'a tut'a elekt'o'kampanj'o s- ro Trump akuz'is la ĉin'o'j'n uz'i mal'egal'ec'a'j'n komerc'a'j'n praktik'o'j'n mal'favor'e al Uson'o kaj est'i insult'int'a'j la prezid'ant'o'n Obama per konstru'ad'o de milit'baz'o en la sud'a Ĉin'a Mar'o. „La ĉin'o'j pri'mok'as ni'n, deklar'is li al ĵurnal'ist'o'j de la New York Times la 26-an de mart'o. Ili hav'as nenia'n respekt'o'n por ni'a land'o kaj nenia'n respekt'o'n por ni'a prezid'ant'o.”

    La nov'a okup'ont'o de la Blank'a Dom'o do antaŭ'vid'as, ke la rilat'o'j kun Pekin'o streĉ'iĝ'os. Ĉu tio pov'as konduk'i al arm'it'a konflikt'o ? Kiam on'i demand'is li'n, ĉu li uz'us la fort'o'n por for'pel'i la ĉin'o'j'n el si'a'j mar'a'j baz'o'j de Sud'ĉin'uj'o, li respond'is : „Ebl'e … Sed ni hav'as grand'a'n ekonomi'a'n pov'o'n kontraŭ Ĉin'uj'o : la komerc'a'n pov'o'n.” Sen en'ir'i detal'o'j'n, li opini'is, ke li prefer'as uz'i dogan'aĵ'o'j'n kaj ali'a'j'n komerc'a'j'n meĥanism'o'j'n. Li'a telefon'al'vok'o al la tajvan'a prezid'ant'in'o Tsai Ing- wen – la unu'a inter'parol'ad'o inter uson'a prezid'ant'o aŭ prezid'ont'o kaj tajvan'a gvid'ant'o post la romp'o de la diplomati'a'j rilat'o'j kun la insul'o en 1979 – interpret'ebl'as en la sam'a senc'o : minac'o de per'ŝtup'a akr'ig'o por instig'i Pekin'o'n akcept'i cert'a'j'n postul'o'j'n.

    Tamen s- ro Tumpo sci'as ke, en cert'a'j esenc'a'j demand'o'j, li bezon'os la kun'labor'ad'o'n de la ĉin'a'j gvid'ant'o'j. Precip'e en la kaz'o de Nord-Kore'uj'o – unu el la prem'a'j demand'o'j de naci'a sekur'ec'o, kiu'n li ek'de si'a ek'funkci'iĝ'o dev'os al'front'i. Kvankam la nord'kore'a'j gvid'ant'o'j est'as inter'naci'e tre izol'it'a'j, ŝajn'as ke ili sukces'is ampleks'ig'i si'a'j'n atom'arm'il'o'j'n kaj el'labor'i balist'ik'a'j'n raket'o'j'n kapabl'a'j'n ating'i Japan'uj'o'n aŭ la uson'a'j'n teritori'o'j'n de Pacifik'o. La ĉin'o'j, kiu'j ŝajn'as tim'i la dis'fal'o'n de la reĝim'o de s- ro Kim Jong-un (kiu pov'us sam'temp'e ven'ig'i mil'o'j'n da rifuĝ'ant'o'j al Nord-Ĉin'uj'o kaj est'ig'i la unu'iĝ'o'n de Kore'uj'o sub uson'a kurator'ec'o), don'as al li por la moment'o decid'a'n material'a'n help'o'n. Se s- ro Trump esper'as dev'ig'i Pjongjang'o'n halt'ig'i si'a'n atom'program'o'n, li bezon'as ke Pekin'o plu redukt'os si'a'n komerc'o'n kun Nord-Kore'uj'o. „Ĉin'uj'o dev'os solv'i tiu'n problem'o'n por ni”, dir'is li dum si'a unu'a debat'o kun s-in'o Hillary Clinton. Sed tia aranĝ'o implic'os inter'trakt'ad'o'j'n kun Pekin'o, kaj do ambaŭ'flank'a'j'n kompromis'o'j'n.

    La manier'o laŭ kiu la prezid'ont'o ŝajn'as plan'i la rilat'o'j'n kun Eŭrop'o kaj kun la NATO klar'e montr'as la diferenc'o'n inter li'a'j koncept'o'j kaj tiu'j de li'a'j antaŭ'ul'o'j. Dum tiu'j vid'is en la Atlantik'a Alianc'o la ŝlos'il'a'n ŝton'o'n de la uson'a sekur'ec-politik'o, kaj Eŭrop'o'n kiel bastion'o'n de la liberal'a ord'o, li turn'as la dors'o'n al tiu manier'o. Laŭ li, la NATO montr'iĝ'is sen'efik'a en la plej grav'a milit'o de tiu ĉi temp'o, tiu kontraŭ la „radikal'a islam'ist'a teror'ism'o”. Kaj Eŭrop'o, kiel politik'a ent'o, ŝajn'as al li sen praktik'a kapabl'o kontribu'i al la defend'o de la viv'o'grav'a'j interes'o'j de Uson'o. Ĝi do merit'as mal'pli da atent'o ol potenc'o'j kiel Rus'land'o aŭ Ĉin'uj'o, pli aktiv'a'j en la grand'a mond'a lud'o.

    Dum telefon'a inter'parol'ad'o kun la ĝeneral'a sekretari'o de la NATO, s- ro Jens Stoltenberg, la 18-an de novembr'o, s- ro Trump laŭ'dir'e tamen re'asert'is la „persist'a'n grav'ec'o'n” de la alianc'o ; sed post'e li al'don'is nenia'n konfirm'o'n. Kaj eĉ ne unu el si'a'j nom'um'ad'o'j al respond'ec'a'j arme'a'j posten'o'j ŝajn'as montr'i apart'a'n pasi'o'n por la eŭrop'a operaci'a kamp'o. La interes'o, kiu'n la NATO inspir'as al la loĝ'ont'o de la Blank'a Dom'o, ŝajn'as resum'ebl'a en du zorg'o'j : trud'i al la alianc'an'o'j krom'a'n financ'a'n kontribu'ad'o'n al la komun'a defend'o ; postul'i, ke ili dediĉ'u si'n prioritat'e al la milit'o kontraŭ la OIŜ. La ali'a'j demand'o'j, ekzempl'e la defend'o de la eŭrop'a „orient'a flank'o” kontraŭ eventual'a rus'a atak'o, ŝajn'e ne interes'as s- ron Trump, kiu ŝajn'as pens'i, ke, sur la mond'a ŝak'tabul'o, Eŭrop'o est'as nur du'a'rang'a font'o de streĉ'it'ec'o. Li do interes'iĝ'os pri tio nur, se esenc'a'j interes'o'j est'as tie en danĝer'o. Tio, fin'e, sufiĉ'e bon'e resum'as la kondut'lini'o'n de la prezid'ont'o. „Uson'o unu'e”, kaj ĉiu'j ceter'a'j land'o'j taks'at'a'j laŭ unu sol'a kriteri'o : ĉu ili reprezent'as atut'o'n aŭ obstakl'o'n en la real'ig'o de la fundament'a'j uson'a'j cel'o'j ?

    Michael KLAR'E.



    [1] Cf. «  Transcript of Donald Trump’ s speech on national security in Philadelphia », The Hill, 7 septembr'e 2016, www. thehill. com

    [2] Saml.

    [3] „Trump says he would consider alliance with Rus'si'a over Islamic Stat'e ”, Reuters, 25-an de juli'o 2016.

    [4] „Trump, Turkeys Erdogan discuss boosting ties, fighting ter'ror'ism : Sources, Reuters, 9-an de novembr'o 2016.

    [5] Kp Matthew Rosenberg, Mark Mazzetti kaj Eric Schmitt, „In Trump’ s security pick, Michael Flynn, “ sharp elbows” and no dissent”, The New York Times, 3-an de decembr'o 2016.

    [6] Neil MacFarquhar, „ Putin and Trump talk on phone and agree to improve ties, Kremlin says », The New York Times, 14-an de novembr'o 2016.

    [7] Andrew Higgins, A subdued Vladimir Putin calls for «  mutually beneficial » ties with U. S.”, The New York Times, 1-an de decembr'o 2016.


    1 a januar'o 2017


    En Sud-Korei'o, la fin'o de la dinasti'o Bak


    "Revoluci'o de kandel'o'j" en Seul'o



    Spit'e al sub'nul'a'j temperatur'o'j, dum pli ol du monat'o'j pli ol unu milion'o da Sud-Kore'o'j ĉiu'semajn'e manifestaci'is. Jen neniam'a okaz'int'aĵ'o de post la fal'o de la diktatur'o en 1987. Ili akir'is la for'met'ad'o'n de prezid'ant'o Bak Geun- hje, akuz'it'a pri korupt'ad'o kaj mal'fort'ec'o, kun ŝaman'ism'a fon'o. De nun, ili lukt'as por pli grav'a'j ŝanĝ'o'j.



    Ĝ ojkrioj eksplod'is ĉi tiu'n 9-an de decembr'o 2016, kiam dek'o'j da mil'o'j da Sud-Kore'o'j svarm'int'a'j antaŭ la naci'a asemble'o ek'sci'is, ke prezid'ant'o Bak Geun- hje est'is eks'ig'it'a. La deput'it'o'j aprob'is la mal'permes'ig'a'n moci'o'n per 234 voĉ'o'j kontraŭ 65 - do per mult'e pli ol tiu'j de la opozici'a'j parti'o'j. La sam'a ĝoj'eg'o okaz'is ĉe la part'o'pren'ant'o'j de kandel'vesper'o'j organiz'it'a'j en la plej'part'o de la grand'a'j urb'o'j, Gŭangĝu, Sunĉeon, Inĉeon, Pusan'o aŭ Ĝeiĝu.

    Ĉiu'sabat'e, dum preskaŭ du monat'o'j, milion'o'j da hom'o'j manifestaci'is en la tut'a land'o, kun kandel'o en man'o, por postul'i tuj'a'n eks'iĝ'o'n de S-in'o Bak. Ŝi est'as akuz'it'a pri reg'ad'o de la publik'a'j afer'o'j sub influ'o de guru'in'o du'on'ŝaman'o du'on'predik'ant'o, akcept'o de mon'o el grand'a'j industri'a'j firma'o'j ( ĉaebol), persekut'ad'o de opon'ant'o'j... ĉi list'o est'as long'a.

    "Mi sincer'e bedaŭr'as, ke mi kre'is tiu'n kaos'o'n per mi'a mal'zorg'em'o dum ni'a land'o jam renkont'as tiom da mal'facil'aĵ'o'j sekur'ec'a'j kaj ekonomi'a'j, deklar'is S-in'o Bak. Mi kviet'e respond'os al demand'o'j de la konstituci'a kort'um'o kaj de la sen'de'pend'a prokuror'o, en respekt'o de la procedur'o'j difin'it'a'j de la konstituci'o kaj de leĝ'o'j." Ŝi est'as anstataŭ'ig'it'a de la ĉef'ministr'o, sed ŝi gard'as si'a'n titol'o'n ĝis kiam la naŭ juĝ'ist'o'j de la konstituci'a kort'um'o decid'os pri la leĝ'ec'o de ŝi'a eks'ig'o. Ili hav'as cent ok'dek tag'o'j'n por don'i verdikt'o'n, kiu dev'as est'i konsent'it'a de almenaŭ ses el ili.

    Tiu prokrast'o lez'as nek la decid'iĝ'o'n nek la entuziasm'o'n de la manifestaci'ant'o'j. Inter ili S- ro Gim Hje-jung, 35 jar'a, kiu loĝ'as en Pusan'o en la sud'o de la land'o, kaj kiu al'ir'is la ĉef'urb'a'j'n popol'amas'o'j'n : "Mi ĝoj'as pri la eks'ig'o de s-in'o Bak. Mi hont'as est'i iam'a sub'ten'int'o de ŝi. Saenuri (la konservativ'a parti'o) dev'as est'i dis'ig'it'a."

    Sen eĉ dir'i tion, la urb'estr'o de Seul'o, S- ro Bak Ŭon-sun, al'parol'is la hom'amas'o'n tuj kiam la verdikt'o est'is kon'at'a : "La popol'o venk'is. Ni venk'is. Sam'e kiel dum la ribel'o en juni'o 1987 (kiu fal'ig'is la diktatur'o'n), ni mal'ferm'is nov'a'n paĝ'o'n en la histori'o de Kore'a demokrati'o. Bak Geun- hje dev'us tuj eks'iĝ'i sen atend'i decid'o'n de la konstituci'a kort'um'o." Kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ'e li jam esprim'is si'n : "Ni ne pov'os antaŭ'e'n'ir'i tiel long'e, kiel ni ne est'os for'pel'int'a'j la demon'o'j'n de la pas'int'ec'o, de la famili'o Bak [1]. (...) Neces'as ĉes'ig'i la imperi'estr'a'n prezid'ant'ec'o'n, far'i ĝeneral'a'n reform'o'n de la chaebol, de la politik'o, kaj persekut'i en tribunal'o la reg'ist'ar'o'n de S-in'o Bak, kiu reprezent'as la 1% plej riĉ'a'j'n loĝ'ant'o'j'n [2].

    Laŭ parlament'a esplor'komision'o, konsist'ant'a el elekt'it'o'j de Minju (la ĉef'a opozici'a parti'o), de Parti'o de la Popol'o, de Parti'o de la Just'ec'o kaj sen'de'pend'a'j deput'it'o'j, S-in'o Bak mult'manier'e perfid'is la konstituci'o'n [3]. Ĉio komenc'iĝ'is per la arest'o pro korupt'ad'o de ŝi'a amik'in'o Ĉoi Sun-sil, supoz'it'a hav'i ŝaman'a'j'n potenc'o'j'n kaj rol'i kiel ŝi'a'n spirit'a'n gvid'ant'o'n. Sed tiu afer'o pri pra'kred'o'j kaj mens'manipul'ad'o pren'is ali'a'n form'o'n, kiam la enket'ist'o'j mal'kovr'is, ke ŝi pov'is ating'i sekret'a'j'n dokument'o'j'n, kaj ke ŝi eĉ inter'ven'is en la atribu'o'n de ministr'a'j posten'o'j. Ŝi ankaŭ ebl'e profit'us rekt'a'n help'o'n de S-in'o Bak por dev'ig'i grand'a'j'n firma'o'j'n don'i mon'o'n al ŝi'a fil'in'o (por aĉet'i ĉeval'o'n) kaj al ŝi'a'j fond'aĵ'o'j, Mir kaj K- Sports.

    Opozici'a parti'o dis'ig'it'a

    Samsung est'us pag'int'a 20 miliard'o'j'n da Sud-Kore'a'j ŭonoj (16 milion'o'j'n da eŭr'o'j), kaj ankaŭ Hyundai (unu'a mond'a produkt'ant'o de aŭt'o'j), LG (telefon'o'j kaj kuir'ej'a'j aparat'o'j), SK Group (tele'komunik'ad'o kaj petrol'o), Lotte (hotel'a'j kaj nutr'aĵ'a'j industri'o'j), ktp, est'us kontribu'int'a'j. Sum'e, kvin'dek'o da kompani'o'j est'us don'int'a'j pli ol 80 miliard'o'j'n da ŭonoj ( t. e. ĉirkaŭ 62 milion'o'j da eŭr'o'j). Por kia kompens'aĵ'o ? Ĝis nun neniu sci'as. Kun'vok'it'a'j de la parlament'a esplor'komision'o, la naŭ estr'o'j de la plej grand'a'j firma'o'j [4] rest'is silent'a'j.

    Fak'ul'o pri chaebol, profesor'o Laŭ Ĉo-kuk de la naci'a universitat'o de Seul'o resum'as tion, kio'n opini'as mult'a'j Sud-Kore'o'j : "Tiu'j chaebol, kiu'j montr'iĝ'is sen'kompat'a'j al salajr'ul'o'j kaj kompani'et'o'j sed mal'avar'a'j al Ĉoi Sun-sil kaj ŝi'a fil'in'o merit'as pun'o'j'n." S-in'o Ĉoi, aŭ la "Kore'a Rasputin", kiel on'i nom'as ŝi'n, est'as juĝ'ot'a pro potenc'o'tro'uz'o, influ'ŝakr'ad'o kaj korupt'ad'o. La prokuror'o suspekt'as kun'ag'ad'o'n de la prezid'ant'o, sed li ne pov'as ek'persekut'i tiel long'e dum la konstituci'a kort'um'o ne decid'as, kaj ŝi'a imun'ec'o ne est'as nul'ig'it'a.

    Tiu'j skandal'o'j ne tiom ampleks'iĝ'us, se sent'o pri mal'just'ec'o ne pli'grand'iĝ'us de mult'a'j jar'o'j en la soci'o. Ĝi kun'est'as, precip'e ĉe jun'ul'o'j, kun abomen'o de la politik'a'j reg'ant'o'j kaj de la fam'a'j chaebol. Sign'o de tiu mal'fid'o, la Sud-Kore'o'j riproĉ'as al S-in'o Bak est'i mal'taŭg'e reg'int'a la pere'o'n de la pram'ŝip'o Sewol, en april'o 2014, kiu for'pren'is la viv'o'n de 304 pasaĝer'o'j, ĉef'e lice'an'o'j. Ŝi neniam klar'ig'is, kial ŝi silent'is sep hor'o'j'n, dum cent'o'j da adolesk'ant'o'j est'is en'kapt'il'ig'it'a'j en la sink'ant'a ŝip'o. La plej fantazi'a'j oni'dir'o'j aŭd'ebl'as pri tio. La moci'o por eks'ig'o re'dir'as tiu'n akuz'o'n pro artikol'o 10 de la konstituci'o, laŭ kiu la ŝtat'estr'o dev'as protekt'i la viv'o'n de la civit'an'o'j.

    La Sud-Kore'o'j ankaŭ opini'as, ke ŝi, kun si'a pli'mult'o, nenio'n far'is kontraŭ la impost'fraŭd'o grand'skal'e efektiv'ig'it'a de la estr'o'j de chaebol kaj ke ŝi akcept'is la kaŝ'it'a'j'n financ'ad'o'j'n de parti'o'j kaj ĵurnal'o'j. En 2015 student'o'j kaj instru'ist'o'j mobiliz'iĝ'is kontraŭ la dev'ig'a uz'o de man'libr'o'j pri histori'o aprob'it'a'j de la reg'ist'ar'o, kiu'j laŭd'is la diktatur'o'n kaj la por'japan'a'n inklin'o'n de Bak Ĉu'n- hi, patr'o de la prezid'ant'o [5]. Mal'sukces'o las'is al ili amar'a'n sent'o'n. Ju pli mal'kontent'o kresk'is, des pli S-in'o Bak montr'iĝ'is ordon'em'a, re'memor'ig'ant'e la plej mal'hel'a'j'n temp'o'j'n de la diktatur'o. Por la unu'a foj'o, de post tiu epok'o, ŝi mal'permes'ig'is, kun help'o de la konstituci'a kort'um'o, opozici'a'n parti'o'n. Post akuz'o de "vok'o al ribel'ad'o por prov'i star'ig'i komun'ism'o'n sam'e kiel en Nord-korei'o", Unu'iĝ'int'a Progres'em'a Parti'o ( UPP) est'is dis'ig'it'a kaj dek tri deput'it'o'j perd'is si'a'n seĝ'o'n en la Asemble'o, iu'j eĉ est'is mal'liber'ig'it'a'j. Eĉ nigr'a list'o de ĵurnal'ist'o'j, intelekt'ul'o'j, art'ist'o'j kaj fam'ul'o'j taks'it'a'j tro kritik'em'a'j est'is far'it'a por mal'ebl'ig'i al ili al'ir'o'n al grand'a'j ĵurnal'o'j kaj lim'ig'i ili'a'j'n ag'ad'o'j'n. Kaj S-in'o Bak instig'is la komunik'il'o'j'n sub'ten'ant'a'j'n ŝi'a'n reg'ad'o'n - financ'it'a'j'n de la chaebol per grand'a'j reklam'a'j paĝ'o'j - kred'ig'i ke la ali'a'j opozici'a'j mov'ad'o'j est'as sub'ten'ant'o'j de Nord-Korei'o.

    Ŝi'a diplomati'a politik'o ne est'is pli bril'a. Sen eĉ konsult'i la plu'viv'ant'o'j'n kaj ili'a'j'n famili'o'j'n, kiu'j vigl'e protest'is, ŝi trakt'is kun Japani'o pri la "konsol'vir'in'o'j" (seks'o'sklav'in'o'j de la japan'a okup'ad'a arme'o dum la du'a mond'milit'o). Ŝi ankaŭ decid'is ĉes'ig'i ĉiu'j'n inter'ŝanĝ'o'j'n kun Nord-Korei'o kaj ferm'i la inter'korei'a'n industri'a'n kompleks'o'n de Gaesong, tiel okaz'ig'ant'e grumbl'ad'o'j'n ĝis en si'a propr'a parti'o.

    Fin'e, la Uson'a misil'a kontraŭ'misil'a sistem'o ( Thaad : Terminal High Altitud'e Are'a Defens'e) est'is instal'it'a dank'e al ŝi'a konsent'o, kaj tio okaz'ig'is grav'a'j'n manifestaci'o'j'n, precip'e tie, kie la sistem'o est'is instal'at'a. Kaj ankaŭ la inter'konsent'o pri inter'ŝanĝ'o de milit'a'j inform'o'j, kiu'n ŝi sub'skrib'is kun Japani'o ( Gsomia, General Security of Military Information Agreement) est'as ĉiu'flank'e kritik'at'a [6].

    Kvankam ŝi'a flank'e'n'met'o ĝoj'ig'as preskaŭ ĉiu'j'n, ŝi'a ĉef'ministr'o iĝ'int'a por'temp'a prezid'ant'o, S- ro Hŭang Kjo-an, tut'e ne trankvil'ig'as. Kiam li est'is ministr'o pri justic'o, inter mart'o 2013 kaj juni'o 2015, li postul'is kaj akir'is, ke la prezid'ant'o de la Kore'a konfederaci'o de sindikat'o'j, S- ro Han Sang- gjun, est'u ĵet'it'a en prizon'o'n por ok jar'o'j - pun'o post'e mal'pli'ig'it'a al tri jar'o'j - ĉar li organiz'is protest'a'n manifestaci'o'n la 14-an de novembr'o 2015. La 22-an de decembr'o de la sam'a jar'o, mil'o'j da polic'an'o'j kun larm'ig'a'j gas'o'j atak'is la sid'ej'o'n de la konfederaci'o por ĉes'ig'i strik'o'n kontraŭ privat'ig'o de la fer'voj'a kompani'o Kore'a'n railway. S- ro Han daŭr'e est'as en prizon'o.

    Ĉu la nun'a protest'ond'o sufiĉ'os por konstru'i fundament'e nov'a'n form'o'n de demokrati'o en Sud-Korei'o ? La konservativ'a'j mov'ad'o'j, kiu'j sub'ten'is S-in'o'n Bak dum la last'a prezid'ant'a elekt'o, kaj kiu'j sub'ten'is ŝi'a'n politik'o'n por demokrati'a regres'o, esper'as renvers'i la lud'o'n. Uz'ant'e si'a'n influ'o'n en la politik'a, ekonomi'a, kaj komunik'il'a kamp'o'j, ili serĉ'as nov'a'n gvid'ant'o'n. Sed ili bezon'as temp'o'n. Plej'mal'bon'e est'us por ili, se la opozici'a'j parti'o'j kaj la Sud-Kore'o'j kiu'j daŭr'e amas'iĝ'as ĉiu'sabat'e, akir'us tuj'a'n eks'iĝ'o'n de la prezid'ant'o kaj antaŭ'temp'a'n balot'ad'o'n. Tiam la kandidat'o'j de la opozici'a'j parti'o'j est'us en fort'a pozici'o, ĉef'e S- ro Mun Ĝaed-in, eks'parti'estr'o de Minju, plej'am'at'a en la opini'sond'ad'o'j pri voĉ'don'intenc'o'j, aŭ ankaŭ la urb'estr'o de Songnam, S- ro I Ĝae- mjung, kies kurz'o pli'alt'iĝ'is dum la last'a'j monat'o'j.

    Invers'e, la parti'o Saenuri ja hav'as interes'o'n por prokrast'i la dat'fal'o'n. Ĝi mult'e esper'as de la re'ven'o en la land'o'n de S- ro Ban Gi- mun, kiu las'is si'a'n posten'o'n de ĝeneral'a sekretari'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j je la fin'o de decembr'o, kaj kiu lud'as kiel prefer'at'o. S- ro Ban ja komenc'is si'a'n karier'o'n, kiel ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j de la progres'em'a prezid'ant'o No Mu- hjun, sed kun konservativ'a'j opini'o'j, li hav'as proksim'a'j'n rilat'o'j'n kun la prezid'ant'o. Aldemandita pri si'a'j intenc'o'j de ĵurnal'ist'o de Al- Ĵazira, li respond'is : "Mi ĉio'n far'os por aŭd'ig'i mi'a'n voĉ'o'n kiel civit'an'o, kaj por help'i Organiz'o'n de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, dum mi serĉ'os la plej bon'a'n rimed'o'n por util'i al mi'a land'o." Kaj tuj la Katar'a televid'kanal'o titol'is si'a'n ret'ej'o'n : "Ĉu Ban Ki- mun la ven'ont'a prezid'ant'o de Sud-Korei'o ?" (3- a de decembr'o 2016). Tamen la konservativ'a parti'o hav'as ankaŭ ali'a'j'n ebl'a'j'n kandidat'o'j'n, precip'e S- ro Ju'o'n He'i- rjong, guberni'estr'o de la provinc'o Ĝeiĝu [7] kaj S- ro Yu Seun-mi'n, eks'parti'estr'o de Saenuri, kiu'j'n la aŭtokrat'a prezid'ant'o est'is izol'int'a.

    La progres'em'a'j ĵurnal'o'j, kiel Hankyoreh kaj Kyunghyang shinmun, laŭd'as fundament'a'j'n reform'o'j'n por lukt'i kontraŭ soci'a'n mal'just'ec'o'n kaj politik'a'n sen'efik'o'n. La tri grand'a'j konservativ'a'j ĵurnal'o'j, krom'nom'it'a'j " Ĉo- Ĝung- Dong" (sigl'o por Chosun Ilbo, JoongAn Ilbo kaj Dong- A Ilbo), la inform'aĵ'a'j televid'o'j kaj la magazin'o'j de ili'a grup'o, sam'e kiel la televid'kanal'o'j reg'at'a'j de la ŝtat'o jam re'lanĉ'is ofensiv'o'n. Ili insist'as pri la konsekvenc'o'j'n de la manifestaci'o'j, al kiu'j ili atribu'as la ekonomi'a'n mal'akcel'o'n kaj la mal'alt'iĝ'o'n de eksport'ad'o. Ili bru'e zorg'as pri la rilat'o'j kun Uson'o, kiam la elekt'o de S- ro Donald Trump ig'as ne'cert'a la est'ont'ec'o'n. Laŭ la nun'a etos'o, ili kritik'as la erar'o'j'n de la reg'ist'ar'o, sed por pli bon'e konserv'i si'a'j'n privilegi'o'j'n.

    Ne cert'as, ke la milion'o'j da Sud-Kore'o'j manifestaci'int'a'j malgraŭ la mal'varm'o por protest'i kontraŭ la si'n'ten'o de la prezid'ant'o akcept'os tion. Ĉio parol'as por ŝanĝ'o : la politik'a sistem'o, kiu kon'is de post la fin'o de la diktatur'o kvar prezid'ant'o'j'n akuz'it'a'j'n pri korupt'ad'o dum si'a mandat'o ( S-roj Gim Jung-sam, Gim Da'e-jung kaj I Mjung-bak, sam'e kiel No Mu- hjun, kiu fin'e si'n'mort'ig'is), la ekonomi'o komplet'e depend'a de la chaebol, kiu'j regul'e est'as kulp'ig'it'a'j pri impost'fraŭd'o kaj sub'aĉet'o, kiel Hanbo en la jar'o'j 1990- ajLotte nun (enket'objekt'o de preskaŭ unu jar'o, kaj kies prezid'ant'o si'n'mort'ig'is en aŭgust'o 2016), la ekonomi'a kresk'o, kiu halt'is, kaj ne ebl'ig'as al jun'a'j diplom'it'a'j trov'i taŭg'a'n kaj bon'e pag'it'a'n labor'o'n. Laŭ raport'o de la Azi'a Dis'volv'o-Bank'o [8] "La rapid'ec'o de la pli'mal'bon'iĝ'o de en'spez'a mal'egal'ec'o en Sud-Korei'o est'is la kvin'a plej grav'a inter la du'dek ok azi'a'j land'o'j." La Sud-Kore'a mirakl'o iĝ'as "infer'o", tiel kri'eg'as la manifestaci'ant'o'j.

    Jun'ul'o'j kaj mal'jun'ul'o'j, vir'o'j kaj vir'in'o'j, salajr'ul'o'j kaj sen'labor'ul'o'j ne konsent'os venk'o'ŝtel'o'n. Ili daŭr'e okup'as la plac'o'n Gŭanghŭamun, apud Blu'a Dom'o (la prezid'ant'a palac'o), vok'ant'e reform'o'n de la politik'a'j, ekonomi'a'j kaj soci'a'j struktur'o'j, sam'e kiel el'radik'ig'o'n de mal'just'ec'o, mal'egal'ec'o kaj korupt'ad'o, kiu'j detru'as la Sud-Kore'a'n soci'o'n.

    SUNG Il- kwon



    [1] Bak Ĉung- hi, kiu akir'is reg'ad'o'n dum milit'ist'a ŝtat'renvers'o la 16-an de maj'o 1961, est'is murd'it'a la 26-an de oktobr'o 1979.

    [2] Deklar'o la 5-an de decembr'o 2016, dum forum'o organiz'it'a de sep'dek deput'it'o'j de Minju parti'o.

    [3] News1, Seul'o, 2- a de decembr'o 2016.

    [4] Est'is ankaŭ kun'vok'it'a'j la reprezent'ant'o'j de la firma'o'j Hanwa (petrol'kemi'o, hotel'o'j), Hanjin (ŝip'ekip'ist'o), CJ (komerc'o, farmaci'o), CS Engineering (konstru'ad'o).

    [5] Leg'u "Ordon'em'a turn'iĝ'o en Seul'o", Le Mond'e diplomatique, januar'o 2016.

    [6] " Despite criticism, South Kore'a signs Gsomia with Japan", The Hankyoreh, Seul'o, 23- a de novembr'o 2016.

    [7] Leg'u Frédéric Ojerdias, "Sur lîle de la paix", un village sud- coréen menacé", Le Mond'e diplomatique, novembr'o 2014.

    [8] Nov'aĵ'agent'ej'o Yonhap, 10- a de mart'o 2014.


    1 a januar'o 2017


    Traktat'o pri liber'komerc'o inter la Eŭrop'a Uni'o kaj Kanad'o

    La valon'a rezist'ad'o, ĉu bluf'o aŭ breĉ'o ?



    La ekonomi'a kaj komerc'a traktat'o inter la Eŭrop'a Uni'o kaj Kanad'o (en la angl'a : CETA) est'is fin'e sub'skrib'it'a la 30-an de oktobr'o 2016. La firm'a kontraŭ'star'o de Valon'uj'o kaj de ties ĉef'ministr'o Paul Magnette blok'is ĝi'a'n adopt'o'n dum plur'a'j semajn'o'j. La kontraŭ'ant'o'j al liber'komerc'o, kutim'int'a'j al fiask'o'j, imag'is est'i ricev'int'a'j krom'a'n. Ĉu ili prav'is ?



    INTER'TRAKT'IT'A en la plej grand'a sekret'o ek'de la jar'o 2009, la Ĝeneral'a Ekonomi'a kaj Komerc'a Traktat'o ( ĜEKT), en la angl'a CETA) inter la Eŭrop'a Uni'o kaj Kanad'o est'is sub'skrib'ot'a la 27-an de oktobr'o 2016. Sed, dek tri tag'o'j'n antaŭ la ceremoni'o la parlament'o de Valon'uj'o, domin'at'a de la Social'ist'a Parti'o, rifuz'is don'i al la belg'a reg'ist'ar'o permes'o'n sub'skrib'i tiu'n traktat'o'n. Tiu fulm'o'tondr'o don'is al la eŭrop'a'j gvid'ant'o'j okaz'o'n de'nov'e pruv'i si'a'n mal'estim'o'n de la loĝ'ant'ar'o'j. S- ro Paul Magnette, la valon'a ĉef'ministr'o, subit'e trov'iĝ'is en la situaci'o de la grek'a ĉef'ministr'o Alexis Cipr'as en la somer'o de 2015, kaj de ĉiu'j, kiu'j kuraĝ'as ne sub'met'iĝ'i : li ricev'as la fajr'o'n de la Eŭrop'a Komision'o.

    Post intens'a'j inter'trakt'ad'o'j, kaj post mult'a'j minac'o'j, on'i fin'e adopt'is kun la konsent'o de la valon'a parlament'o nov'a'n inter'konsent'o'n. Iu'j vid'is en tiu al'iĝ'o kapitulac'o'n simil'a'n al tiu de la grek'a reg'ist'ar'o, kiu fin'e akcept'is la konsum'redukt'o'n. Sed, se on'i pli detal'e rigard'as la afer'o'n, pri'sem'it'a'n de mult'a'j ne'atend'it'a'j punkt'o'j, tio ŝajn'as est'i mal'pli cert'a.

    Sen arbitraci'a'j tribunal'o'j

    LA INTER'TRAKT'AD'O'J de la ĜEKT est'is por la unu'a foj'o fin'it'a'j fin'e de 2013. S- ro José Manuel Barroso, la tiam'a prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o, dezir'ant'e met'i tiu'n traktat'o'n en si'a'n bilanc'o'n, urĝ'is la kanad'a'n reg'ist'ar'o'n rapid'e organiz'i sub'skrib'a'n ceremoni'o'n. Tiu okaz'is la 26-an de septembr'o 2014. Dum la procez'o de ratif'o far'e de la ŝtat'o'j on'i mal'kovr'is la en'hav'o'n de la traktat'o, kaj la valon'o'j komenc'is interes'iĝ'i pri ĝi. Efektiv'e, ĉar la belg'a federaci'a konstituci'o, kiu don'as al la federaci'a'j ent'o'j la pov'o'n ratif'i cert'a'j'n inter'naci'a'j'n traktat'o'j'n, la parlament'o de Valon'uj'o okup'iĝ'is pri la dokument'o kaj organiz'is konsult'ad'o'n de ĉiu'j koncern'at'a'j rond'o'j : fak'ul'o'j, jur'ist'o'j, sindikat'an'o'j, reprezent'ant'o'j de la asoci'a mond'o, ktp. Ĝi est'as praktik'e la sol'a en Eŭrop'o, kiu far'is tia'n labor'o'n.

    En la sam'a moment'o lik'aĵ'o'j ebl'ig'as mal'kovr'i ident'a'n traktat'o'n, inter'trakt'at'a'n kun Uson'o : la grand'a'n trans'atlantik'a'n merkat'o'n ( GTM), popular'ig'it'a sub ĝi'a angl'a akronim'o Taft'a, en kiu on'i mal'kovr'is, sam'e kiel en la ĜEKT, dispozici'o'n pri arbitraci'o por protekt'i la invest'o'j'n kontraŭ la dev'ig'o'j, kiu'j'n la ŝtat'o'j pov'us trud'i al ili. [1] Tiu meĥanism'o vek'is tiom ampleks'a'n kontraŭ'star'o'n, ke la franc'a kaj german'a reg'ist'ar'o'j sci'ig'is si'a'j'n rezerv'o'j'n. La Eŭrop'a Komision'o konsent'as pri kelk'a'j modif'o'j, sed la nov'a „sistem'o de invest-kort'um'o” konserv'as spur'o'j'n de la origin'a formul'o : la arbitraci'o'j rest'as, kaj nenia profesi'moral'a regul'o trud'iĝ'as al ili por evit'i interes'konflikt'o'j'n.

    Tiu'j homeopati'e et'a'j ŝanĝ'o'j konven'as al Kanad'o kaj al la eŭrop'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j inter'konsent'is por organiz'i nov'a'n sub'skrib-ceremoni'o'n. Sed la parlament'o de Valon'uj'o si'a'vic'e ankoraŭ ne est'is kontent'ig'it'a.

    En rezoluci'o de la 27- a de april'o 2016 ĝi kontraŭ'is la provizor'a'n real'ig'o'n de la ĜEKT antaŭ ĝi'a ratif'o kaj rifuz'is al la belg'a reg'ist'ar'o la plen'pov'o'n sub'skrib'i ĝi'n. Ĝi postul'is konsult'i la Justic'kort'um'o'n de la Eŭrop'a Uni'o pri la kongru'ec'o de la traktat'o kun la ekzist'ant'a'j eŭrop'a'j traktat'o'j kaj postul'is ke on'i don'u al la ĜEKT la status'o'n de miks'it'a traktat'o, kiu implic'as ratif'o'n de la naci'a'j parlament'o'j.

    Fin'e ĝi rekomend'is la en'skrib'o'n en ĉiu'j liber'komerc'a'j traktat'o'j dek kvar dev'ig'a'j'n „bu'o'j'n”, „kiu'j mal'bon'ŝanc'e ne trov'iĝ'as en la CETA [2] : la respekt'o'n de la hom'rajt'o'j, de la labor'jur'o kaj de la medi'a'j norm'o'j ; la adopt'o'n de pozitiv'a'j list'o'j pri liber'ig'o de serv'o'j por privat'ig'o, kiu menci'as la serv'o'j'n mal'ferm'end'a'j'n al ekster'land'a'j entrepren'o'j kaj eksklud'as la serv'o'j'n de ĝeneral'a interes'o ; la respekt'o'n de la princip'o de antaŭ'zorg'o kaj de la konvenci'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j pri Eduk'ad'o, Scienc'o kaj Kultur'o (UNESK'O) pri la kultur'a divers'ec'o ; la en'skrib'o'n de kamp'kultur'a escept'o por garanti'i la nutr'aĵ'a'n sekur'ec'o'n, la konserv'ad'o'n de la kamp'ar'an'a viv'o, la protekt'o'n de la natur'o kaj de la bio'divers'ec'o ; la ebl'ec'o'n inklud'i social'a'j'n kaj medi'a'j'n klaŭz'o'j'n en la publik'a'j'n merkat'o'j'n kaj privilegi'i la mal'long'a'j'n cirkvit'o'j'n ; la tra'vid'ebl'o'n en la inter'trakt'ad'o'j de est'ont'a'j liber'komerc'a'j traktat'o'j, ktp. La precip'a'j demand'o'j lev'it'a'j de la civit'an'a'j mobiliz'iĝ'o'j est'as met'it'a'j.

    La valon'a aŭdac'o influ'as ali'a'j'n ĉef'urb'o'j'n, kiu'j, kiel Pariz'o kaj Berlin'o, nun dezir'as ke la parlament'o'j esprim'iĝ'u. La 5-an de juli'o 2016, ignor'ant'e la opini'o'n de la Eŭrop'a Komision'o, la ministr'o-konsil'ant'ar'o de la Uni'o klas'is la ĜEKT kiel miks'it'a'n traktat'o'n. Komenc'iĝ'is inter'trakt'ad'o'j kun Kanad'o pri komun'a interpret'a deklar'o [3] kapabl'a respond'i al la esprim'it'a'j tim'o'j. Adopt'it'a la 5-an de oktobr'o, tiu ne don'is la garanti'o'j'n postul'it'a'j'n de Valon'uj'o, kiu, la 14-an de oktobr'o 2016, re'e rifuz'is permes'i al la belg'a reg'ist'ar'o sub'skrib'i. De tiam la fulm'o'j de Brusel'o kaj de Otav'o frap'as Valon'uj'o'n. „Se, en unu aŭ du semajn'o'j, Eŭrop'o ne kapabl'as sub'skrib'i progres'em'a'n komerc'a'n inter'konsent'o'n kun land'o kiel Kanad'o, kun kiu Eŭrop'o pov'us komerc'i en la ven'ont'a'j jar'o'j ?” demand'is la kanad'a ĉef'ministr'o Justin Trudeau dum sam'tag'a gazet'ar'a konferenc'o.

    Tamen la postul'o'j de Valon'uj'o hav'as nenio'n radikal'a'n : ili ne rifuz'as la princip'o'n de liber'komerc'a traktat'o nek pri'dub'as la traktat'o'j'n de la Mond'a Organiz'aĵ'o pri Komerc'o (MOK), kies efik'o'j'n ili vol'as nur mild'ig'i. Sed kontraŭ ili star'as kanad'a reg'ist'ar'o, kiu rifuz'as ĉia'n re'a'n inter'trakt'ad'o'n, kaj eŭrop'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j apog'as ĝi'n. Per minac'o, ke li ne ratif'os la ĜEKT – kaj tiel blok'os ĝi'a'n sub'skrib'o'n –, s- ro Magnette postul'is pli'bon'ig'o'j'n de la interpret'a dokument'o. Post plur'a'j tag'o'j da inter'trakt'ad'o kaj da tim'ig'o'j, nov'a deklar'o kaj tri'dek ok krom'a'j dokument'o'j est'is akcept'it'a'j la 30-an de oktobr'o. Ili kun'e est'as ne'dis'ig'ebl'a jur'a tut'aĵ'o, kiu dev'ig'as ĉiu'j'n parti'o'j'n. Laŭ s- ro Magnette, la fin'a inter'konsent'o en'ten'as „klar'ig'o'j'n, preciz'ig'o'j'n, promes'o'j'n kaj komplet'ig'o'j'n, kiu'j hav'as la valor'o'n de amend'o'j de la tekst'o de la traktat'o mem”. [4] La parlament'o de Valon'uj'o akcept'is sub'skrib'i. Tiu decid'o tut'e ne est'as kapitulac'o, ĝi atest'as pri la ne neglekt'ind'a'j akir'o'j ating'it'a'j dank'e al la valon'a rezist'ad'o.

    Ankoraŭ mult'a'j ambigu'ec'o'j

    EFEKTIV'E, en si'a last'a versi'o, la ĜEKT ne hav'as plu la pov'o'n modif'i la regul'o'j'n valid'a'j'n en la Eŭrop'a Uni'o kiel antaŭ'zorg'a princip'o. Ceter'e, la pov'o'j de la konsil'ant'ar'o pri regul'ad'a kun'labor'ad'o est'as net'e mal'grand'ig'it'a'j. Tiu konsil'ant'ar'o, ek'de kiam la traktat'o est'os adopt'it'a, ebl'ig'as sekv'i ties cel'o'j'n trans tio, kio'n ĝi en'ten'as pri kongru'ec'o de la social'a'j, pri'san'a'j, industri'a'j, medi'a'j norm'o'j, kun la ebl'ec'o dub'ind'ig'i ĉiu'j'n leĝ'ar'o'j'n kaj regul'ar'o'j'n, kiu'j'n la privat'a sektor'o kontest'as. Konsist'ant'a el reprezent'ant'o'j de Kanad'o kaj de la Eŭrop'a Uni'o, ĝi trov'iĝ'as ekster demokrati'a kontrol'o ; ĉia nov'a norm'o, kiu'n membr'o'ŝtat'o de la Uni'o vol'as star'ig'i, est'os sub'met'end'a al ĝi. Sed la nov'a tekst'o defend'as la naci'a'n suveren'ec'o'n kaj for'ig'as ĉia'n dev'ig'ec'o'n de la rezult'o'j de tiu kun'labor'ad'o.

    Krom'a ating'o : ĉiu ŝtat'o pov'as sekv'i si'a'n propr'a'n difin'o'n de la publik'a'j serv'o'j kaj pov'as re'ven'ig'i sub si'a'n reg'ad'o'n serv'o'j'n antaŭ'e privat'ig'it'a'j'n. Ĉu tiu rajt'o dub'ind'ig'as la princip'o'n de la negativ'a list'o [5] kaj la efik'o'j'n de la naci'a trakt'ad'o [6] ? La tekst'o ne dir'as tion.

    La nov'a inter'konsent'o krom'e lim'ig'as la praktik'o'n de „ekran-societ'o'j” kaj de „leter'kest'a'j entrepren'o'j” per tio, ke ĝi aplik'as al la societ'o'j instal'it'a'j en Kanad'o la sam'a'j'n regul'o'j'n kiel en Eŭrop'o : por ĝu'i la dispon'o'j'n de la ĜEKT, ili dev'as hav'i „efik'a'n kaj daŭr'a'n lig'o'n” kun la lok'a ekonomi'o. [7]

    Ankaŭ la punkt'o pri regul'ad'o de konflikt'o'j inter privat'a'j entrepren'o'j kaj ŝtat'o'j ricev'is grav'a'j'n modif'o'j'n, kiu'j mal'proksim'ig'is ĝi'n de la kadr'o de la Vaŝington'a Konvenci'o. [8] La parti'o'j rezign'as pri la princip'o de arbitraci'o kaj kre'as nov'a'n jurisdikci'o'n per profesi'a'j juĝ'ist'o'j sub'met'it'a'j – kontrast'e al la arbitraci'ant'o'j – al la etik'a'j regul'o'j de la jurisdikci'o. Apelaci'a instanc'o, laŭ tiu de la MOK, est'as star'ig'it'a, kio ebl'ig'os konstru'i jurisprudenc'o'n kaj garanti'i jur'a'n sekur'ec'o'n kaj la egal'ec'o'n de ĝi'a al'ir'o.

    En la kamp'kultur'a punkt'o on'i inklud'is sav'a'n klaŭz'o'n : cert'a'j dispozici'o'j de la ĜEKT suspend'ebl'as, se ili kaŭz'as „merkat'a'j'n mal'ekvilibr'o'j'n”, kaj tiu koncept'o est'is etend'it'a al ali'a'j faktor'o'j ol la kvant'o de import'aĵ'o'j. Pri la protekt'at'a'j geografi'a'j indik'o'j (eŭrop'a mark'o kiu atest'as la de'ven'o'n de kamp'kultur'a produkt'o), klaŭz'o ebl'ig'as etend'i la list'o'n kaz'e ke iu el ili est'us uzurp'at'a en Kanad'o. La protekt'o de la labor'o kaj tiu de la medi'o est'is fin'e fort'ig'it'a'j : la sub'skrib'int'o'j promes'is ne mal'alt'ig'i la nivel'o'n de la regul'ar'o. Kaj, mal'e al kio'n la unu'a versi'o de la tekst'o indik'is, ili ne dev'as konsider'i la fakt'o'n, ke ili'a'j decid'o'j pov'us negativ'e tuŝ'i la profit'atend'o'j'n de la invest'ist'o'j – kiu'j ne pov'os postul'i kompens'aĵ'o'j'n pro tia'j decid'o'j.

    La tekst'o de la ĜEKT mem ne est'is ŝanĝ'it'a. „Ni ŝanĝ'is eĉ ne kom'o'n”, fanfaron'is la belg'a ĉef'ministr'o, s- ro Charles Michel, prov'ant'e montr'i, ke la eŭrop'a'j gvid'ant'o'j neniom ced'is al la „et'a” Valon'uj'o (tamen kun pli da loĝ'ant'o'j ol sep membr'o'ŝtat'o'j de la Uni'o). Kio ŝanĝ'iĝ'is, tio est'as la manier'o laŭ kiu la traktat'o real'iĝ'os – se ĝi real'iĝ'os, ĉar ĝi nun dev'os est'i unu'anim'e ratif'it'a de la naci'a'j parlament'o'j.

    La civit'an'o'j, kiu'j engaĝ'iĝ'is kontraŭ la liber'komerc'o, esper'is pli, kaj la kial'o'j por batal'i kontraŭ la ratif'o de la ĜEKT rest'as valid'a'j. Kvankam real'a'j progres'o'j est'is ating'it'a'j, rest'as tamen mult'a'j ambigu'ec'o'j, kaj on'i rajt'as dub'i pri la intenc'o de la eŭrop'a'j instanc'o'j respekt'i la dispozici'o'j'n, kiu'j'n ili ja tut'e ne propon'is dum la inter'trakt'ad'o'j. La valon'a'j social'ist'o'j tamen ir'is tiom antaŭ'e'n kiom ebl'is en kun'tekst'o en kiu ĉiu'j reg'ist'ar'o'j ag'is kontraŭ ili. Ili montr'is, ke rezist'i neniam van'as, eĉ en la domin'ant'a instituci'a kadr'o. La ĉef'a'j kial'o'j por kontraŭ'star'i tiu'j'n liber'komerc'a'j'n traktat'o'j'n est'is por la unu'a foj'o debat'at'a'j sur la plej alt'a nivel'o de la Eŭrop'a Uni'o.

    Raoul Marc JENNAR.



    [1] Vd Benoît Bréville kaj Mart'in'e Bulard : „Tribunal'o'j por pri'rab'i la ŝtat'o'j'n”, Le Mond'e diplomatique, juni'o 2014.

    [2] „Rezoluci'o pri la Ĝeneral'a Ekonomi'a kaj Komerc'a Traktat'o”, Parlament'o de Valon'uj'o, Namur'o, 27-an de april'o 2016.

    [3] Kiam traktat'o vek'as mal'sam'a'j'n interpret'o'j'n, la sub'skrib'int'a'j ŝtat'o'j pov'as inter'konsent'i pri aneks'a dokument'o, kiu liver'as interpret'o'n agnosk'at'a'n de ĉiu'j parti'o'j. Kaŭz'e de la konvenci'o de Vien'o pri la jur'o de traktat'o'j, tiu dokument'o hav'as sam'e dev'ig'a'n fort'o'n kiel la dispozici'o'j de la traktat'o mem.

    [4] Komision'o task'it'a pri eŭrop'a'j demand'o'j, Parlament'o de Valon'uj'o, publik'a kun'sid'o de la 27- a de oktobr'o 2016.

    [5] Ĉiu'j serv'o'j, kiu'j ne est'as eksplic'it'e menci'it'a'j en list'o, est'as mal'ferm'it'a'j al la konkurenc'o.

    [6] La dev'ig'o trakt'i ekster'land'a'n entrepren'o'n sam'e kiel naci'a'n entrepren'o'n (pri subvenci'o'j, help'o'j …

    [7] Decid'o de la 15- a de januar'o 1962, kaŭz'e de la artikol'o 54 de la traktat'o, kiu star'ig'as la Eŭrop'a'n Ekonomi'a'n Komun'um'o'n ( EEK).

    [8] Konvenci'o pri la regul'ad'o de mal'konsent'o'j pri invest'o'j inter ŝtat'o'j kaj ŝtat'an'o'j de ali'a'j ŝtat'o'j decid'it'a en Vaŝington'o la 18-an de mart'o 1965. Ĝi kre'is la Inter'naci'a'n Centr'o'n pri Regul'ad'o de Mal'konsent'o'j pri Invest'o'j ( Icrmi), kie decid'iĝ'as du tri'on'o'j el la arbitraci'o'j pri invest'o'j. Tiu konvenci'o eksklud'as apelaci'o'j'n.


    1 a januar'o 2017


    La prezid'ant'o Erdogan, embaras'a partner'o


    Ankar'o kaj Tehrano, alianc'an'o'j aŭ konkur'ant'o'j ?



    Re'vigl'ig'it'a'j de la siri'a milit'o kaj de la flu'eg'o de rifuĝ'ant'o'j en Eŭrop'o'n, grav'a'j streĉ'o'j ripet'e al'front'ig'as Turk'uj'o'n al si'a german'a histori'a partner'o kaj al si'a iran'a pra'a rival'o. Ili ver'ŝajn'e persist'os, malgraŭ dinamik'o de diplomati'a al'proksim'iĝ'o inter Ankar'o kaj Tehrano por akir'i daŭr'ig'ebl'a'n batal'ĉes'o'n inter ĉiu'j ag'ant'o'j de la siri'a konflikt'o.



    Tra si'a histori'o, Iran'o kaj Turk'uj'o pragmat'e konduk'is si'a'j'n du'flank'a'j'n rilat'o'j'n, malgraŭ si'a rival'ec'o kaj kelk'foj'e diverĝ'a'j interes'o'j (vid'u sub'e). La ribel'o'j de la « arab'a printemp'o » tamen mal'kaŝ'is – kaj foj'e kre'is – profund'a'j'n antagonism'o'j'n. Tuj ĉe la komenc'o de la kriz'o en Siri'o, mal'konsent'o'j aper'is [1]. Prov'int'e persvad'i (van'e) la reg'ist'ar'o'n de s- ro Baŝar Al- Asad entrepren'i reform'o'j'n, Ankar'o, kiu tamen proksim'as al tiu land'o kadr'e de si'a « neniu problem'o kun la najbar'o'j »-politik'o, propon'is si'a'n sub'ten'o'n al la opozici'o. Tut'e ali'e ag'is Tehrano, kies strategi'o en la Orient'o apog'as si'n sur Damask'o. Tehrano sub'ten'is la reĝim'o'n kaj mobiliz'is si'a'j'n liban'a'j'n alianc'an'o'j'n, inter kiu'j la Hizbulahon kaj kelk'a'j'n ali'a'j'n : irak'a'j ŝijaism'a'j milic'o'j kaj ŝijaism'a'j volont'ul'o'j el divers'a'j land'o'j, kiu'j apart'e fam'iĝ'is en la batal'o'j por la konker'o de Alepo-Orient'o. Dum Iran'o far'iĝ'is la plej grav'a alianc'an'o de la siri'a reĝim'o – almenaŭ ĝis la rus'a inter'ven'o de septembr'o 2015 [2] -, Turk'uj'o permes'is al la Nord-Atlantik'a Traktat'o-Organiz'o ( NATO) instal'i sur ties teritori'o'n kontraŭ'misil'a'n ŝild'o'n, sekv'e de mal'respekt'o de ties aer'spac'o far'e de rus'a'j aviad'il'o'j, sed ankaŭ por si'n protekt'i kontraŭ paf'o'j el Siri'o. Decid'o'j al kiu'j la islam'a Respublik'o [de Iran'o] opon'is : el ĝi'a vid'punkt'o, tiu'j instal'aĵ'o'j est'as part'e direkt'it'a'j kontraŭ ĝi.

    Laŭ la iran'a reĝim'o, Turk'uj'o for'las'is la politik'o'n de sen'de'pend'o rilat'e al Uson'o, komenc'it'a'n en 2003, kiam ĝi rifuz'is facil'ig'i la uson'a'n milit-inter'ven'o'n en Irak'o n. En juli'o 2015, ĝi ebl'ig'is al la uson'a arme'o ek'flug'ig'i si'a'j'n aviad'il'o'j'n el si'a baz'o en Incirlik por bomb'ad'a kampanj'o al la arme'o de la Organiz'o de Islam'a Ŝtat'o ( OIŜ). Tiu decid'o, kvankam ĝi kontribu'as mal'help'i la antaŭ'e'n'ir'o'n de la OIŜ, koler'ig'is Tehranon, kiu vid'is en ĝi precip'e nov'a'n proksim'iĝ'o'n de Ankar'o kaj Vaŝington'o. Iran'o'n ankaŭ zorg'ig'as la konverĝ'o, kiu aper'is komenc'e de la jar'o 2015 inter Turk'uj'o, Saud'a Arab'uj'o kaj Katar'o pri Siri'o. La tri land'o'j ja inter'konsent'is pli bon'e kun'ord'ig'i si'a'j'n ag'ad'o'j'n kaj kresk'ig'i si'a'n help'o'n al la opozici'o [3]. Rezult'o'j'n on'i ne atend'is long'e : ek'de la fin'o de mart'o 2015, la ribel'a'j trup'o'j progres'is en divers'a'j region'o'j de la land'o. Tehrano tiam instig'is Moskv'o'n inter'ven'i [4].

    Spit'e al la el'labor'o de inter'konsent'o pri la iran'a nukle'a industri'o en juli'o 2015, Ankar'o kaj Tehrano tra'viv'is vort'o'milit'o'n pri Siri'o, ĉiu akuz'ant'e la ali'a'n sub'ten'i « teror'ism'a'j'n mov'ad'o'j'n ». La prezid'ant'o Recep Tayip Erdogan ne ŝat'is la akuz'o'j'n de la iran'a'j amas'inform'il'o'j koncern'ant'a'j'n la aĉet'o'n far'e de Turki'o de petrol'o ven'ant'a el la siri'a'j ŝakt'o'j reg'at'a'j de la OIŜ. Eĉ pli impres'e, en kun'tekst'o de intens'ig'o de la rilat'o'j kun kelk'a'j petrol'a'j monarĥi'o'j, Ankar'o inaŭgur'is en maj'o 2016 – kaj la unu'a'n foj'o'n de post la fin'o de la otoman'a Imperi'o – milit'baz'o'n sur la teritori'o de si'a plej proksim'a alianc'an'o en la region'o, Katar'o. Tiu du'land'a iniciat'o eĥ'as al la suna'ism'a alianc'o oficial'e lanĉ'it'a de Riad'o en mart'o 2016, alianc'o en kiu membr'as Ankar'o kaj Doho. Ĉi tiu seri'o de event'o'j, eĉ sen parol'i pri la turk'a penetr'o en la Arab'o-pers'a Golf'o, kiu'n Tehrano konsider'as kiel si'a'n natur'a'n influ'zon'o'n, mal'trankvil'ig'as la iran'a'n reĝim'o'n.

    Kvankam opon'ant'o'j pri ĉiu'j region'a'j dosier'o'j, Turk'uj'o kaj Iran'o rest'as lig'it'a'j de si'a'j ekonomi'a'j kaj pri'energi'a'j inter'ŝanĝ'o'j. La unu'a aĉet'as al la du'a petrol'o'n kaj gas'o'n, dum Tehrano daŭr'e import'as turk'a'j'n konsum'aĵ'o'j'n. Sign'o ke la politik'a'j disput'o'j tamen hav'as influ'o'n, la sum'o de la komerc'a'j inter'ŝanĝ'o'j mal'kresk'as : ĝi pas'is de 21,89 miliard'o'j da dolar'o'j en 2012 al 13,7 miliard'o'j da dolar'o'j en 2014 kaj nur 9,7 miliard'o'j da dolar'o'j en 2015. Eĉ se la mal'kresk'o de la prez'o de hidrokarbon'o part'e klar'ig'as tiu'n evolu'o'n, on'i est'as tre mal'proksim'e de la cel'o, 35 miliard'o'j, kiu'n ambaŭ parti'o'j fiks'is. Sekv'e de la kapt'ad'o de rus'a aviad'il'o far'e de turk'a'j ĉas'aviad'il'o'j la 27-an de novembr'o 2015, Iran'o si'n propon'is kiel mediaci'ant'o'n pri la kriz'o okaz'int'a inter Ankar'o kaj Moskv'o, ver'ŝajn'e por pli'bon'ig'i si'a'j'n rilat'o'j'n kun Turk'uj'o. Sign'o, ke pragmat'ism'o iel reg'as, ambaŭ land'o'j sub'skrib'is en printemp'o 2016 inter'konsent'o'n pri turism'o kaj diskut'as pri strategi'a kun'labor'ad'o en la kamp'o de petrol'o kaj gas'o.

    La puĉ'o'prov'o en Turk'uj'o, en la nokt'o de la 15- a ĝis 16- a de juli'o 2016, proviz'is al Tehrano ne'esper'it'a'n okaz'o'n far'i pac'o'n kun si'a najbar'o, en kun'tekst'o, kie tiu last'a jam komenc'is re'proksim'iĝ'o'n al Moskv'o. Dum la puĉ'o ankoraŭ ne est'is fin'it'a, la iran'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j send'is sub'ten-mesaĝ'o'n al la turk'a reg'ist'ar'o per tvitujo. La super'a Konsili'o pri naci'a sekur'ec'o, kun'ven'int'a sub la prezid'o de s- ro Hassan Rohani, post'e esprim'is si'a'n oficial'a'n sub'ten'o'n al la « legitim'a reg'ist'ar'o de Turk'uj'o ». Ĉi tiu rapid'a re'ag'o klar'e diferenc'iĝ'is de tiu, relativ'e mal'rapid'a, de la NATO-land'o'j, tamen alianc'an'o'j de la Erdogan-reg'ist'ar'o. Post la mal'sukces'o de la puĉ'o la prezid'ant'o Rohani tre rapid'e propon'is diskut'o'j'n pri la region'a'j problem'o'j.

    Tehrano do klar'e profit'is la event'o'n pro invit'i la turk'a'n reg'ant'o'n revizi'i si'a'n pozici'o'n pri Siri'o. En'e de mal'pli ol monat'o, al'proksim'iĝ'o konkret'iĝ'is. La inter'konsent'o tem'is pri tri ĉef'a'j cel'o'j, jam diskut'it'a'j sen'sukces'e okaz'e de sekret'a'j renkont'iĝ'o'j, kiu'j komenc'iĝ'is tri monat'o'j'n post la elekt'o de s- ro Rohani : plu'ten'ad'o de la teritori'a integr'ec'o de la land'o, lukt'o kontraŭ ĉiu'j ekstrem'ism'a'j kaj teror'ism'a'j mov'ad'o'j, kaj star'ig'o de reg'ist'ar'o de « naci'a unu'ec'o » per'e de balot'o sub kontrol'ad'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) [5].

    La 21-an de decembr'o, Ankar'o, Tehrano kaj Moskv'o decid'is – sen asoci'i Vaŝington'o'n al si'a iniciat'o – la princip'o'n de « pli'larĝ'ig'it'a batal'ĉes'o » en Siri'o. Tiu'n klopod'o'n ne re'konsider'ig'is la murd'o de la rus'a ambasador'o en Turk'uj'o, du tag'o'j'n antaŭ'e. Trans tiu formal'a inter'konsent'o, opini'diferenc'o'j persist'as inter Turk'uj'o kaj Iran'o, apart'e pri la rol'o de s- ro Al- Asad, kio ig'as ili'a'n al'proksim'iĝ'o'n mal'cert'a. Si'a'flank'e, Uson'o kaj Turk'uj'o labor'is por re'varm'ig'i si'a'j'n rilat'o'j'n, frost'a'j'n de'post la mal'sukces'int'a puĉ'o de juli'o. S- ro Barack Obama kaj s- ro Erdogan renkont'iĝ'is komenc'e de septembr'o ; kaj, precip'e, Turk'uj'o lanĉ'is la 24-an de aŭgust'o 2016, nord'e de Siri'o, la operaci'o'n « Ŝild'o de Eŭfrat'o », inter'konsent'e kun Vaŝington'o sed sen inform'i Tehranon. Surpriz'it'a, ĉi-last'a kvalifik'is la operaci'o'n « per'fort'o de la siri'a suveren'ec'o », akuz'ant'e Ankar'o'n komplik'ig'i la region'a'n situaci'o'n. Tio ne mal'help'is Turk'uj'o'n etend'i si'a'j'n operaci'o'j'n por konkret'e establ'i « sekur'a'n zon'o'n » sur la siri'a teritori'o por la opozici'o. Ŝirm'at'a zon'o, kies ekzist'o ĉerp'as si'a'n grav'ec'o'n el la dis'fal'o de la ribel'a'j bastion'o'j de Alep-Orient'o, kaj kiu ne plaĉ'as al la iran'a reĝim'o.

    Kvankam Tehrano kaj Ankar'o oficial'e serĉ'as pac'ig'o'n de si'a'j rilat'o'j, kiel montr'as la renkont'iĝ'o inter s-roj Rohani kaj Erdogan en septembr'o 2016 marĝen'e de la kun'ven'o de la Ĝeneral'a Asemble'o de UN, ili'a'j pozici'o'j pri la region'a politik'o tamen plu'diverĝ'as. Front'e al la iran'a ekster'land'a politik'o, ĉiam defend'ant'a la ŝijaism'o'n, s- ro Erdogan iom post iom star'iĝ'as kiel protekt'ant'o de la suna'ist'o'j. En Irak'o, en la kun'tekst'o de la milit'operac'o'j por re'konker'o de la urb'o Mosul'o, la turk'a prezid'ant'o kondamn'is la ĉe'est'o'n de ŝijaism'a'j milic'o'j sub'ten'at'a'j de Tehrano, konsider'ant'e, ke ili minac'as la suna'ist'o'j'n. Li koncentr'is trup'o'j'n ĉe la irak'a land'lim'o, signif'ant'e, ke ili ne rest'os pasiv'a'j se la suna'ist'o'j sufer'os pro la operac'o'j kontraŭ la OIŜ en Mosul'o kaj en Tel Afar (kie viv'as grav'a turkmen'a mal'pli'mult'o). Laŭ kelk'a'j observ'ant'o'j, tiu avert'o al la amik'o'j de Tehrano en Irak'o – kaj, ne'rekt'e, al la iran'a politik'o en tiu land'o -, pov'us est'i baz'o por real'proksim'iĝ'o de la turk'a reg'ist'ar'o kaj la nov'a uson'a Trump-administraci'o. Afer'o kiu, se ĝi est'os konfirm'it'a, risk'as est'i tre mal'mult'e aprez'at'a de Tehrano, kun la diskurs'o de la ĵus'elekt'it'a uson'a prezid'ant'o kaj de li'a'j konsil'ant'o'j koncern'e Iran'o'n.

    Mohammad- Reza DJALILI kaj

    Thierry KELLNER

    Kronologi'o

    Paralel'a'j histori'o'j

    1055. La turk'o- selĝukoj konker'as Bagdad'o'n kaj trud'as si'a'n jug'o'n al tut'a Pers'uj'o.

    23- a de aŭgust'o 1514. Batal'o de Ĉaldirano (hodiaŭ Çaldiran, en Turk'uj'o). La arme'o de la sultan'o Selim la 1- a venk'as tiu'n de la pers'a Ŝao, Ismaïl la 1- a, princ'o el turk'a origin'o kaj fond'int'o de la safavida dinasti'o, kiu trud'is ŝijaism'o'n al si'a popol'o. La Otoman'o'j tiam aneks'as orient'a'n Anatoli'o'n kaj la nun'a'n irak'a'n Kurdistan'o'n. Komenc'o de unu jar'cent'o da batal'o'j inter suna'ist'a'j otoman'o'j kaj ŝijaism'a'j pers'o'j.

    1601. Pers'uj'o propon'as alianc'o'n al la eŭrop'a'j land'o'j milit'ant'a'j kontraŭ la otoman'a Imperi'o.

    1639. Sub'skrib'o de la Traktat'o de Qasr- e- Chirin inter la otoman'a Imperi'o kaj la safavida Imperi'o.

    18- a jar'cent'o. Pers'uj'o en'ir'as grand'a'n anarĥi'a'n period'o'n, not'ind'e post afgan'a invad'o kaj prov'o'j el plur'a'j turk'a'j princ'o'j reg'ad'i en Tehrano, nov'a ĉef'urb'o de la imperi'o.

    1906. Konstituci'a revoluci'o en Pers'uj'o.

    1908. Revoluci'o de la « Jun'a'j Turk'o'j ».

    1923. Fond'o de la Respublik'o de Turk'uj'o far'e de Mustafa Kemal Atatürk.

    1925. Star'ig'o de la dinasti'o Pahlavi far'e de Reza.

    16- a de juni'o 1934. Renkont'iĝ'o de la iran'a ŝah'o kaj Atatürk en Ankar'o.

    24- a de februar'o 1955. Por en'ten'i la Sovet-Uni'o'n ( USSR), sub'skrib'o de la bagdad'a Inter'konsent'o, kiu lig'as Irak'o'n, Turk'uj'o'n, Pakistan'o'n, Iran'o'n kaj Brit'uj'o'n, kaj post'e Uson'o'n en 1958.

    1959. Irak'o for'las'as la Inter'konsent'o'n de Bagdad'o, kiu far'iĝ'as Organiz'aĵ'o de la Centr'a Traktat'o ( OCT). Turk'uj'o kaj Iran'o est'as ĝi'a'j du sub'ten'kolon'o'j.



    [1] Vd. Mohammad- Reza Djalili kaj Thierry Kellner, «  L’Ir'a'n et la Turquie fac'e auprintemps arab'e” », Groupe de recherche et dinformation sur la paix et la sécurité (GRIP) (Esplor- kaj Inform-grup'o pri pac'o kaj sekur'ec'o), Brusel'o, 2012.

    [2] Vd. Mohammad- Reza Djalili kaj Thierry Kellner, « Ir'a'n’ s Syria policy in the wake of the “Arab Springs” », Turkish Review, vol. 4, n- ro 4, Istanbul'o, 2014.

    [3] «  Turkey, Saud'i Arabi'a agree to boost support to Syria opposition », Anadolu Agency, 2- a de mart'o 2015.

    [4] Laila Bassam kaj Tom Perry, «  How Iranian general plotted out Syrian assault in Moscow », Reuters, 6- a de oktobr'o 2015.

    [5] Juli'a'n Borger, « Ir'a'n and Turkeys secret talks on Syria revealed », The Guardian, London'o, 13- a de decembr'o 2016.


    1 a decembr'o 2016


    Triumf'o de la Paranoj'a Stil'o



    La prezid'ant'a'j ambici'o'j de Donald Trump ne est'as nov'a'j. Jam en 1988 la konstru'entrepren'ist'o prov'is far'iĝ'i la kun'kandidat'o de Georg'e H. W. Bush. En la monat'o'j antaŭ la elekt'ad'o de 2000, li kampanj'is por est'i la kandidat'o de la Reform Party, kiu serv'is kiel platform'o por Ross Perot, la unu'a popol'ism'a miliard'ul'o kiu en'ir'is la politik'a'n aren'o'n [1]. En 1992, post kampanj'o koncentr'it'a pri la danĝer'o'j de la Nord'amerik'a Liber'komerc'a Inter'konsent'o (NAFT'A), tiu parti'o gajn'is 19% de la voĉ'don'ar'o, ebl'ig'ant'e ke prezid'ant'o Bush est'u venk'it'a de la Demokrat'a kandidat'o Bill Clinton. En ĉiu el ĉi tiu'j prov'o'j, s- ro Trump promes'is met'i si'a'j'n talent'o'j'n kiel komerc'ist'o je la serv'o de ŝtat'a administraci'o bezon'ant'a radikal'a'j'n reform'o'j'n.

    Ne'klar'a'j rest'as la konvink'o'j de la vir'o kiu far'iĝ'os la kvar'dek-kvin'a prezid'ant'o de Uson'o je la 20 a de januar'o. De'long'e registr'it'a Demokrat'o, li far'iĝ'is Respublik'an'o nur en 2009. Dum si'a ne'long'a kampanj'o por la kandidat'ig'o de tiu parti'o en 2012, li prezent'is si'n kiel la ĉampion'o'n de tiu'j, kiu'j kontest'as la legitim'ec'o'n de la unu'a nigr'a prezid'ant'o en la histori'o de Uson'o, asert'ant'e ke Barack Hussein Obama ne nask'iĝ'is en Uson'o. La prezid'ant'o post'e publik'ig'is si'a'n komplet'a'n nask'iĝ'atest'o'n, sed ĉi tiu pruv'aĵ'o ne sufiĉ'is por esting'i ĉi tiu'n polemik'o'n stimul'at'a'n de grand'eg'a "industri'o de fantazi'o".

    Dinesh DSouza, civit'an'ig'it'a uson'an'o nask'iĝ'int'a en Barat'o, est'as unu el la ideolog'o'j de dekstr'ul'ar'o obsed'at'a de la danĝer'o'j de en'migr'ad'o. Li produkt'as konstant'a'n flu'o'n de libr'o'j kaj dokument'film'o'j destin'it'a'j por sem'i dub'o'n pri la "uson'ec'o" de Obama, se ne pri li'a patriot'ism'o [2]. Karakteriz'ant'e la prezid'ant'o'n kiel la hered'int'o'n de la kontraŭ'koloni'ism'a'j rev'o'j de li'a patr'o, de'nask'a kenj'an'o, li konklud'as ke "Uson'o est'as reg'at'a laŭ la rev'o'j de membr'o de la trib'o Lu'o de Kenj'o". Koler'eg'ig'it'e de Uson'o, Obama cel'as uz'i ĉiu'j'n rimed'o'j'n por mal'fort'ig'i la land'o'n per en'ŝuld'ig'o kaj ĉes'ig'o de ĝi'a inter'naci'a influ'o. Ne'mal'grand'a publik'o fervor'e aŭskult'as ĉi tia'j'n asert'o'j'n.

    Kiel klar'ig'i la persist'o'n de ĉi tiu'j kred'o'j ? Stagn'ant'a aĉet'pov'o, ne'sekur'a dung'it'ec'o, en'migr'ad'o kaj mult'kultur'ec'o, la sen'pun'ec'o de tiu'j, kiu'j kaŭz'is la financ'a'n kriz'o'n, eĉ sen menci'i la mult'a'j'n mis'funkci'o'j'n en la sistem'o, kre'is vast'a'n sent'o'n de mal'trankvil'o kiu nutr'as tion, kio'n la histori'ist'o Richard Hofstadter en 1964 nom'is la "paranoj'a stil'o en la politik'o". Laŭ li, "la politik'a viv'o en Uson'o est'as oft'e serv'int'a kiel el'las'ej'o por sent'o'j de intens'a koler'o, (ĉar ĝi) ankaŭ ag'as kiel resonanc'a skatol'o por ĉies ident'ec'o'j, valor'o'j, tim'o'j kaj aspir'o'j ; la politik'o est'as aren'o en kiu est'as projekt'at'a'j sent'o'j kaj impuls'o'j kun mal'mult'a rilat'o al la real'a'j demand'o'j [3]. Tial la apokalips'a'j kaj bombast'a'j el'dir'o'j, kaj la obsed'o pri konspir'a'j teori'o'j.

    Est'is sur ĉi tiu ond'o, apenaŭ kompren'at'a de la elit'o'j, ke s- ro Trump elekt'is surf'i. Li profit'is de ĝis'fund'a trans'form'o de la amas'komunik'il'a univers'o kaj de la politik'a diskurs'o. Iam, la pli'mult'o de uson'an'o'j ricev'is si'a'j'n ĉiu'tag'a'j'n nov'aĵ'o'j'n de unu el tri ĉef'a'j televid'kanal'o'j ( ABC, CBS kaj NBC). San'a centr'ism'o reg'is, precip'e ĉar la " doctrine of balanc'e" (doktrin'o de just'ec'o) trud'is kelk'e da lim'o'j ĝis si'a re'vok'o en 1987. Inter'ŝanĝ'e por la rajt'o el'send'i, la aŭd'vid'a sektor'o est'is dev'ig'it'a est'i "honest'a, just'a kaj sen'parti'a" kaj dev'is dev'ont'ig'i si'n per'i divers'a'j'n vid'punkt'o'j'n. La mov'ad'o de mal'regul'ig'o instig'it'a de Ronald Re'ag'a'n, kaj ankaŭ la teknik'a'j trans'form'o'j, ŝanĝ'is la situaci'o'n : la vast'a uz'o de kabl'o'televid'o, satelit'o'j, kaj antaŭ ĉio Inter'ret'o, eksplod'ig'is la dig'o'j'n kiu'j dum long'a temp'o en'ferm'is la politik'a'n debat'o'n. Pro la degener'o de la tut'a mond'o de amas'komunik'il'o'j, la lim'o'j inter fakt'o'j kaj opini'o'j, inter inform'o kaj distr'o, jam ne ekzist'as.

    Turn'o'punkt'o est'is la kre'o de Fox News en 1996. Ĉi tiu tag'nokt'a nov'aĵ'el'send'a ĉen'o regal'is si'a'j'n spekt'ant'o'j'n per la skandal'o'j kiu'j mark'is la du'a'n mandat'o'n de prezid'ant'o Bill Clinton, precip'e la afer'o de Mon'ic'a Lewinsky kaj la batal'o por sub'met'i la prezid'ant'o'n al la procedur'o de eks'ig'o. Ĝi'a formul'o, kiu trans'form'is la politik'a'n debat'o'n en batal'sport'o'n, est'is grand'eg'a sukces'o. Kun si'a sensaci'ism'o, si'a'j renom'a'j koment'ist'o'j kaj si'a sen'ĉes'a parol'ad'o pri reakci'a'j tem'o'j, la ĉen'o rapid'e far'iĝ'is la kok'in'o de or'a'j ov'o'j de la amas'komunik'il'a imperi'o de Rupert Murdoch. Ĝi'a kre'int'o, Roger Ailes, ne est'is ĵurnal'ist'o, sed politik'a strategi'ist'o, special'ist'o pri sub'zon'a'j bat'o'j, kiu debut'is kun Richard Nixon en 1968. Li'a plej ŝat'at'a spekt'ant'ar'o : la "sub'prem'at'a'j mal'riĉ'a'j blank'ul'o'j" kies koler'o'n li stimul'is. Fox News help'is el'pur'ig'i la last'a'j'n moder'ul'o'j'n el la Respublik'an'ar'o kaj mov'i dekstr'e'n la mond'o'n de la amas'komunik'il'o'j.

    Kvankam Fox montr'is la voj'o'n, la el'don'aĵ'o'j de la tiel nom'it'a alt- right plonĝ'is eĉ pli profund'e'n en tro'ig'o'n kaj eksces'ec'o'n [4] Antaŭ'vid'ebl'e, la rimark'o'j de s- ro Trump sukces'is de'log'i ili'n. Unu el la ĉef'a'j figur'o'j de ĉi tiu'j "amas'komunik'il'o'j de skandal'o'j" est'as Stephen Bannon - eks'a direktor'o de Breitbart News, la ret'ej'o de nov'aĵ'o'j kiu ne'fleks'ebl'e fanfaron'as pri si'a "blank'a naci'ism'o" nuanc'it'a per ras'ism'o, gej'o'fobi'o, vir'in'o'fobi'o, antisemit'ism'o kaj islam'o'fobi'o. Jen la vir'o, kiu'n Donald Trump elekt'is por re'lanĉ'i si'a'n kampanj'o'n en aŭgust'o 2016 kaj post'e, elekt'iĝ'int'e, nom'um'is kiel si'a'n ĉef'a'n strategi'ist'o'n. Andrew Breitbart, la fond'int'o de Breitbart News, karakteriz'is s- ron Bannon kiel la "Len'i Riefenstahl [5] de la Te'a Party". Li em'as kompar'i si'n al Lenin : "Li vol'is detru'i la ŝtat'o'n, kaj tio ankaŭ est'as mi'a cel'o. Mi vol'as el'detru'i ĉio'n kaj eksterm'i la politik'a'n elit'o'n, tio est'as, la Demokrat'a'n Parti'o'n, la Respublik'an'a'n Parti'o'n kaj la tradici'a'n konservativ'a'n gazet'ar'o'n [6]. "

    La tiel nom'it'a respekt'ind'a gazet'ar'o ankoraŭ regres'as, dum sensaci'a'j amas'komunik'il'o'j, perfekt'e adapt'it'a'j al la paranoj'a stil'o, konstant'e pli'popular'iĝ'as. S- ro Trump ŝuld'as si'a'n fi'fam'ec'o'n, se ne si'a'n karier'o'n, al la klaĉ'gazet'o'j. Kiel klar'ig'as li'a biograf'o David Cay Johnston, li de ĉiam "fervor'e" leg'as ĉi tiu'n gazet'ar'o'n kaj sci'as ĉio'n pri ĝi [7]. Li mem telefon'as al ĵurnal'ist'o'j, si'n prezent'ant'e kiel dung'it'o'n de si'a'j firma'o'j nom'at'a'n John Bar'o'n aŭ John Miller, kaj don'as al ili ekskluziv'a'j'n inform'o'j'n pri si'a'j profesi'a'j sukces'o'j kaj konker'it'in'o'j. Rekompenc'e, artikol'o'j pri la magnat'o akcel'as vend'o'j'n, dum li profit'as de la sen'pag'a reklam'o. En la prezid'ant'elekt'o de 2016, la National Enquirer, revu'o kiu dediĉ'as si'n al "spic'a'j klaĉ'o'j pri furor'ul'o'j", publik'e sub'ten'is li'n kaj eĉ rifuz'is aper'ig'i artikol'o'j'n kiu'j pov'us mal'util'i al li [8].

    En tia'j cirkonstanc'o'j, on'i pli bon'e kompren'as kiel s- ro Trump pov'is konserv'i si'a'n publik'a'n reputaci'o'n de Reĝ'o Midas'o trans'form'ant'a plumb'o'n en or'o'n, kiam efektiv'e li'a'j komerc'a'j entrepren'o'j ne est'is prosper'ant'a'j. Li eĉ sukces'is nebul'ig'i la okul'o'j'n al bank'o'j, pet'ant'e ke ili ne registr'u en la publik'a'j registr'o'j la hipotek'a'j'n kredit'o'j'n asign'it'a'j'n al li. En 1990, la bank'o'j ek'sci'is ke la net'a valor'o de s- ro Trump est'is negativ'a : li'a'j ŝuld'o'j super'is li'a'n aktiv'o'n je 300 milion'o'j da dolar'o'j [9].

    Sed la prestiĝ'o nutr'at'a de la klaĉ'gazet'o'j ankaŭ hav'as la avantaĝ'o'n, ke ĝi mal'klar'ig'as la mal'bon'fam'a'j'n flank'o'j'n de li'a karier'o. Li'a unu'a gvid'ant'o en la fi'a'n mond'o'n de novjork'a'j ne'mov'ebl'aĵ'o'j est'is la fi'fam'a Roy Cohn, la ĉef'adjutant'o de senat'an'o Joseph McCarthy dum la kontraŭ'komun'ist'a persekut'ad'o de la 1950 aj jar'o'j. Donald Trump est'is rav'it'a de la brutal'ec'o de si'a ruz'a konsil'ist'o, por kiu la cel'o ĉiam prav'ig'is la rimed'o'j'n. Pli ol mentor'o, Cohn, kiu mort'is en 1986, est'is por Trump spec'o de du'a patr'o, kaj la sen'kompat'ec'o de la metod'o'j de Cohn las'is si'a'n mark'o'n sur Trump. Proces'em'a, disput'em'a, mon'avid'a, Donald Trump est'as praktik'int'a iu'j'n ne'kutim'a'j'n jur'a'j'n proced'o'j'n. On'i taks'as, ke pli ol 3 500 juĝ'afer'o'j koncern'is li'n en la pas'int'a'j 30 jar'o'j, aŭ kiel plend'ant'o aŭ kiel akuz'it'o [10].

    Miliard'ul'o, Donald Trump post'e riĉ'ig'is si'n ne pro si'a'j talent'o'j kiel komerc'ist'o, sed dank'e al real'ec'a televid'seri'o. Kiel la produkt'ist'o kaj stel'ul'o de la program'o The Apprentice (en Franci'o : Qui décrochera le job ? - Kiu gajn'os la posten'o'n ?), kaj post'e The Celebrity Apprentice, Trump far'is dung'intervju'o'j'n kaj konfid'is misi'o'j'n al kandidat'o'j dum li sam'temp'e hont'ig'is ili'n. Majstr'o pri la kre'o de dram'ec'a'j scen'o'j por ĉi tia spektakl'o, li sci'as kiel dram'ec'ig'i la atend'o'j'n kaj la zorg'o'j'n de si'a spekt'ant'ar'o. La pint'a atrakci'o de la spektakl'o reflekt'as la metod'o'n de Trump. On'i vid'as la magnat'o'n dir'i al la mal'gajn'int'o sen'kompat'e : " You’re fired !" (Vi est'as mal'dung'it'a !). La spektakl'o est'as tut'mond'a sukces'o kaj ĝi'a formul'o est'as adapt'it'a tut'mond'e. Trump rikolt'as la tantiem'o'n, kaj la ’varm'ark'o Trump’, ĉu al'fiks'it'a al konstru'aĵ'o'j aŭ al divers'a'j produkt'o'j, profit'as de ĝi.

    Tony Schwartz, la aŭtor'o de ’aŭtobiografi'o’ de Donald Trump, The Art of the Deal (La art'o de La negoc'o), kre'is oksimor'o'n, ’la ver'dir'a'n hiperbol'o'n’, kiu'n la sekv'ont'a prezid'ant'o al'propr'ig'is al si. Kompromis'o'j kun la real'ec'o tial est'as nur "sen'kulp'a form'o de tro'ig'o" kiu konsist'ig'as "efik'a'n rimed'o'n por mem'fam'ig'o". On'i dev'as sci'pov'i provok'i polemik'o'j'n, "ĉar ili est'ig'as vend'o'j'n. Eĉ kritik'a artikol'o, kvankam dolor'a laŭ propr'a vid'punkt'o, pov'as est'i tre profit'a por vi'a entrepren'o [11]." Dum la ven'ont'a'j jar'o'j, tial, polemik'o'j ne mank'os.

    Ibrahim WARDE



    [1] Vid'u Serge Halimi, ’ Quand la Maison Blanche est à vendre’, Le Mond'e diplomatique, juli'o 1992.

    [2] Vid'u ekzempl'e Dinesh DSouza, The Roots of Obama’’ s Rage, Regnery Publishing, Vaŝington'o, 2011, kaj dokument'film'o 2016 : Obama’’ s America (2012).

    [3] Richard Hofstadter, Le Style paranoïaque. Théories du complot et droite radicale en Amérique, François Bourin red., Pariz'o, 2012. Vid'u ankaŭ Frédéric Lord'o'n : ’Simptom'o de sen'posed'iĝ'o’, kaj Evelyne Pieiller : Ĉe la lim'o'j de la real'o, Le Mond'e diplomatique, juni'o 2015.

    [4] Vid'u Rodney Benson, ’Parti'ec'a frenez'ec'o en la amas'komunik'il'o'j de Uson'o’, Le Mond'e diplomatique, maj'o 2014.

    [5] German'a film'ist'in'o (1902-2003) asoci'iĝ'int'a kun nazi'a politik'a propagand'o.

    [6] Cit'it'a en Daniel Victor kaj Liam Stack, ’ Stephen Bannon and Breitbart News, in their words’, The New York Times, la 14 a de novembr'o 2016.

    [7] David Cay Johnston, The Making of Donald Trump, Melville House, Novjork'o, 2016.

    [8] Joe Palazzolo, Michael Rothfeld kaj Luk'as I. Alpert, ’ National Enquirer shielded Donald Trump from Playboy model’’ s allegations’, The Wall Street Journal, Novjork'o, la 4 a de novembr'o 2016.

    [9] David Cay Johnston, ’ Bankers say Trump may be worth less than zero’, The Philadelphia Inquirer, la 16 a de aŭgust'o 1990.

    [10] Nick Penzenstadler kaj Susan Pag'e, ’Trump’ s 3,500 lawsuits unprecedented for a presidential nominee’, USA Today, McLean (Virgini'o), la 1 a de juni'o 2016.

    [11] Donald Trump kaj Tony Schwartz, The Art of the Deal, Random House, Novjorki'o, 1987.


    1 a januar'o 2017


    Inter German'uj'o kaj Turk'uj'o, la demand'o pri rifuĝ'int'o'j



    E N MART'O 2016, la german'a kancelier'in'o Angel'a Merkel inter'trakt'is por la Eŭrop'a Uni'o kontest'at'a'n inter'konsent'o'n kun Turk'uj'o, cel'e de'admon'i la migr'ant'o'j'n boat'e tra'ir'i la Ege'a'n Mar'o'n, oft'e help'e de profesi'a'j tra'pas'ist'o'j. Kadr'e de kompleks'a ag'ad'plan'o, sagac'a aŭ makiavel'a laŭ la vid'punkt'o, la turk'a prezid'ant'o Recep Tayyip Erdogan konsent'is mult'ig'i la mar'a'j'n patrol'o'j'n kaj akcept'i la azil'pet'ant'o'j'n al'ven'int'a'j'n en Grek'land'o post la sub'skrib'o de la inter'konsent'o. Por ĉiu siri'a migr'ul'o re'send'it'a en Turk'uj'o'n el la grek'a'j insul'o'j, la Uni'o rekompenc'e promes'is re'instal'i en Eŭrop'o unu siri'an'o'n viv'ant'a'n en turk'a rifuĝ'ant'o-tend'ar'o. Brusel'o promes'is help'i per donac'o de 6 miliard'o'j da eŭr'o'j por la 2,7 milion'o'j da siri'an'o'j rifuĝ'int'a'j en Turk'uj'o ; ĝi ankaŭ promes'is re'komenc'i inter'trakt'o'n pri al'iĝ'o de Turk'uj'o al la Uni'o, kaj, eĉ pli grav'e el la vid'punkt'o de Ankar'o, permes'i al la turk'a'j civit'an'o'j vojaĝ'i sen viz'o en Eŭrop'o'n.

    Voĉ'o'j aŭd'iĝ'as kontraŭ tiu inter'konsent'o, konsider'at'a kontraŭ'leĝ'a kaj mal'moral'a : el'pel'ant'e rifuĝ'int'o'j'n al Turk'uj'o, suspekt'at'a pri ne'respekt'o de la hom'rajt'o'j, Eŭrop'o risk'as mal'observ'i la inter'naci'a'n jur'o'n. Ĉiu'okaz'e, la inter'konsent'o ĝis nun plen'um'is si'a'n cel'o'n : inter mart'o kaj juni'o 2016, la nombr'o de migr'ant'o'j al'ven'ant'a'j ĉiu'monat'e en la grek'a'j insul'o'j pas'is de 26 971 ĝis 1554 kaj la nombr'o de mort'int'o'j en la Ege'a Mar'o, de 45 ĝis nul'o – sed ebl'e tio est'as la konsekvenc'o de la ferm'o de la « balkan'a voj'o » pli ol de la inter'konsent'o kun Turk'uj'o [1]. Dum'e la dron'int'o'j mult'iĝ'as en Mediterane'o : laŭ la Alt-Komisar'ej'o de UN por la rifuĝ'int'o'j, 3 740 migr'ant'o'j mort'is aŭ mal'aper'is inter januar'o kaj oktobr'o 2016, kio ig'as tiu'n jar'o'n « la plej mort'ig'a de la last'a'temp'a histori'o [2] ».

    La inter'konsent'o koincid'is kun la aŭtoritat'em'a ek'est'iĝ'o de s- ro Erdogan. Jam antaŭ ties sub'skrib'o, la turk'a prezid'ant'o firm'ig'is si'a'n pov'o'n modif'ant'e la Konstituci'o'n kaj lim'ig'ant'e la liber'ec'o'n de amas'inform'il'o'j. En maj'o, li eks'ig'is si'a'n ebl'a'n rival'o'n, la ĉef'ministr'o'n Ahmet Davutoglu, kiu est'is inter'trakt'int'a la inter'konsent'o'n kun s-in'o Merkel. Kaj, en juli'o, re'ag'e al mal'sukces'int'a puĉ'o, li iniciat'is masiv'a'n « el'pur'ig'o'n » direkt'at'a'n kontraŭ la opozici'a'j figur'o'j, apart'e la sub'ten'ant'o'j de la imam'o Fethullah Gülen. Sam'temp'e, Turk'uj'o intens'ig'is la milit-inter'ven'o'j'n kontraŭ la kurd'a'j sen'de'pend'ist'o'j. La kriz'o de la rifuĝ'ant'o'j ja ig'is German'uj'o'n kun'labor'i kun Turk'uj'o, sed tiu partner'ec'o, el kiu ĝi pli kaj pli depend'as, met'as grav'a'j'n problem'o'j'n, kiu'j ŝveb'ig'as grand'a'n ne'cert'ec'o'n super la est'ont'ec'o de la rilat'o'j inter ambaŭ land'o'j.

    La long'a histori'o de la german'o-turk'a'j rilat'o'j datum'as je la fin'o de la 19- a jar'cent'o, en la temp'o de la german'a Imperi'o kaj de la otoman'a Imperi'o, kiu'j tiam simbioz'e viv'as pro si'a strategi'a komplement'ec'o kaj si'a'j preskaŭ kontraŭ'a'j voj'lini'o'j. German'uj'o, kresk'ant'a grand'a regn'o centr'e de Eŭrop'o, kiu'n la antrop'olog'o Helmuth Plessner kvalifik'is « mal'fru'a naci'o » ( verspätete Nation) pro ties mal'fru'a nask'iĝ'o en 1871, prov'as konkur'i kun Brit'uj'o kaj Franc'uj'o. La otoman'a Imperi'o, krom'nom'it'a « la mal'san'a hom'o de Eŭrop'o » okup'as, malgraŭ si'a kaduk'iĝ'o, strategi'a'n pozici'o'n en Proksim'a Orient'o, apart'e pro reg'ad'o de la Suez'a Kanal'o, inaŭgur'it'a en 1869.

    E N 1896, Vilhelm'o la 2- a gvid'as la Imperi'o'n al politik'o de kolon'iz'ad'o por cert'ig'i al ĝi, laŭ la esprim'o de la est'ont'a kancelier'o Bernhard von Bülow, « lok'o'n sub la sun'o ». Ja en tiu ĉirkaŭ'tekst'o, kie German'uj'o – kies potenc'o ĝis tiam lim'iĝ'is je la eŭrop'a kontinent'o – prov'as lev'i si'n al la inter'naci'a scen'ej'o, Turk'uj'o hav'as apart'a'n grav'ec'o'n por ĝi. Vilhelm'o la 2- a ekzempl'e pet'as de ĝi koncesi'o'n por konstru'i fer'voj'o'n lig'ant'a'n Berlin'o'n al Konstantinopol'o, la unu'a'n pec'o'n de la est'ont'a lini'o Berlin'o-Bagdad'o. Tiu nov'a voj'o ebl'ig'as redukt'i la transport-temp'o'n de la krud'material'o'j neces'a'j por la flor'ant'a industri'o de la land'o, kiu'j est'is antaŭ'e per'ŝip'e transport'at'a'j. La ekvilibr'o de la influ'zon'o'j en Proksim'a Orient'o est'as pro tio perturb'at'a mal'avantaĝ'e al Brit'uj'o kaj profit'e al German'uj'o. Pli bon'e protekt'it'a okaz'e de mar'a blokad'o de la brit'a mar'arme'o, German'uj'o far'iĝ'as la ĉef'a ekonomi'a partner'o de la otoman'a Imperi'o kaj ĝi'a unu'a en'ir'pord'o al Eŭrop'o.

    La demand'o pri Orient'o kaj la « german'a demand'o [3] » est'as de nun ne'dis'ig'ebl'a'j. Ili'a implik'iĝ'o paroksism'as la 2-an de aŭgust'o 1914, kiam eksplod'as la unu'a mond'milit'o : sekret'a traktat'o konfirm'as la proksim'iĝ'o'n inter la du imperi'o'j. La german'a'j oficir'o'j lud'as esenc'a'n rol'o'n por la modern'ig'o kaj la organiz'ad'o de la turk'a arme'o, apart'e for'puŝ'ant'e la amfibi'a'n el'ŝip'iĝ'o'n de la alianc'an'o'j en Gallipoli, en 1915 (dardanel'a batal'o). German'a'j respond'ec'ul'o'j ig'is si'n komplic'o'j'n de la genocid'o de la armen'a loĝ'ant'ar'o plen'um'it'a dum la konflikt'o.

    Fin'e de la unu'a mond'milit'o, ambaŭ imperi'o'j las'as lok'o'n al respublik'o'j. Sed, dum tiu star'ig'it'a de Mustafa Kemal Atatürk en 1923 dis'flor'as, la Vajmar'a Respublik'o rapid'e far'iĝ'as komplet'a mal'sukces'o. Kiam ven'as la temp'o de re'konstru'ad'o post la du'a mond'milit'o, la nov'a German'a Federaci'a Respublik'o ( GFR), mal'fru'iĝ'int'a ŝtat'o kun lim'ig'it'a koloni'a pas'int'o kompar'e kun la ali'a'j regn'o'j de la kontinent'o, de'nov'e rigard'as al Turk'uj'o. Dum Franc'uj'o, Nederland'o kaj Brit'uj'o ven'ig'as labor'ist'o'j'n el si'a'j eks-imperi'o'j por help'i la re'konstru'ad'o'n de si'a'j land'o'j detru'it'a'j pro la milit'o, ĝi import'as labor'ist'o'j'n el sud'a Eŭrop'o (Ital'uj'o, Portugal'uj'o), kaj, ek'de 1961, el Turk'uj'o. En 1969, unu milion'o da turk'o'j est'is en'migr'int'a'j en la Federaci'a Respublik'o por tie labor'i, apart'e en industri'o.

    TAM'E'N, part'e ĉar ili ne ven'is el eks'a'j koloni'o'j, tiu'j en'migr'int'o'j est'is konsider'at'a'j pli kiel « gast-labor'ist'o'j » ( Gastarbeiter) ol kiel plen'rajt'a'j civit'an'o'j. Ĝis si'a part'a reform'o far'e de la « ruĝ-verd'a » koalici'o de s- ro Gerhard Schröder, en 2001, la german'a leĝ'o pri civit'an'ec'o est'is baz'it'a sur la sang'o-jur'o [4]. Ankaŭ la turk'a ŝtat'o daŭr'e rigard'as la Gastarbeiter kiel turk'o'j'n loĝ'ant'a'j'n ekster'land'e, pli ol kiel el'migr'int'o'j'n. Eĉ ili'a'j id'o'j de la du'a aŭ tri'a generaci'o mal'facil'e akir'as civit'an'ec'o'n, kio mal'permes'as al ili voĉ'don'i.

    Kvankam la masiv'a ĉe'est'o de turk'de'ven'a'j loĝ'ant'o'j (tri milion'o'j kaj du'on'o en 2010) pli'fort'ig'is la specif'a'n lig'o'n kiu kun'ig'as la du land'o'j'n, ĉi-last'a difekt'iĝ'is post la mez'o de la 2000- aj jar'o'j, kiam German'uj'o kontraŭ'star'is la al'iĝ'o'n de Turk'uj'o al la Eŭrop'a Uni'o. Tiu opon'ec'o, de'ven'ant'a apart'e de dub'o'j pri la akord'ig'ebl'o de islam'o kun la eŭrop'a'j valor'o'j kaj pri la konsekvenc'o'j de la integr'ad'o de tiom grand'a ŝtat'o, est'is apart'e vigl'a en la dekstr'ul'ar'o. En 2004, s-in'o Merkel, tiam'a ĉef'o de la krist'an'demokrat'a opozici'o, propon'is prefer'e « privilegi'it'a'n partner'ec'o'n ». Sed, okaz'e de si'a vizit'o ĉe Ankar'o, en novembr'o 2016, la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Frank- Walter Steinmeier memor'ig'is la promes'o'n de si'a land'o mal'ferm'i inter'trakt'ad'o'n pri la al'iĝ'o de Turk'uj'o al la Eŭrop'a Uni'o.

    Je la pri'lum'o de histori'o, ŝajn'as ke la du partner'o'j intenc'as re'establ'i hodiaŭ strategi'a'n alianc'o'n simil'a'n al tiu, kiu'n ili fleg'is pas'int'ec'e. Ili'a nun'a situaci'o montr'as okul'frap'a'j'n simil'ec'o'j'n kun la komenc'o de la 20- a jar'cent'o. Ankoraŭ'foj'e, ili proksim'iĝ'as pro la centr'ec'o de German'uj'o en Eŭrop'o – on'i de'nov'e debat'as pri ĝi'a hegemoni'o – kaj la geopolitik'a strategi'o de Turk'uj'o en Proksim'a Orient'o. Sed Turk'uj'o ja nun en'korp'ig'as la kresk'ant'a'n grand'a'n regn'o'n. Kun 80 milion'o'j da loĝ'ant'o'j, kaj ver'ŝajn'e 95 milion'o'j en 2050, ĝi baldaŭ preter'pas'os German'uj'o'n, kies kaduk'iĝ'ant'a loĝ'ant'ar'o est'os inter 72 aŭ 76 milion'o'j da hom'o'j en 2050, laŭ oficial'a'j prognoz'o'j.

    La prioritat'o de Berlin'o est'as plu'daŭr'ig'i la inter'konsent'o'n pri la rifuĝ'int'o'j. Sed mult'a'j sub'ten'ant'o'j de tiu traktat'o tim'as, ke Turk'uj'o ne daŭr'e respekt'os ĝi'n kaj fin'fin'e las'os la migr'ant'o'j'n ating'i la grek'a'j'n mar'bord'o'j'n se la Eŭrop'a Uni'o ne aplik'as la liberal'ig'o'n de la viz'o'j. Sed la eŭrop'a Parlament'o rifuz'as tion far'i antaŭ ol Turk'uj'o ne mild'ig'os si'a'n kontraŭ-teror'ism'a'n leĝ'o'n, kiu'n s- ro Erdogan jam ne vol'is modif'i antaŭ la puĉ'prov'o.

    Malgraŭ la ne'firm'ec'o de tiu ekvilibr'o, la german'a'j respond'ec'ul'o'j rest'as konvink'it'a'j, ke la traktat'o plu'ten'os, ĉar ili opini'as, ke la interes'o de Turk'uj'o est'as ankaŭ de'admon'i la rifuĝ'ant'o'j'n ir'i en Eŭrop'o'n, kaj ke ĝi ver'e vol'as la liberal'ig'o'n de viz'o'j. Krom'e, ili opini'as s- ron Erdogan pragmat'ik'ul'o, kiu, diferenc'e de la rus'a prezid'ant'o Vladimir'o Putin, ne streb'as ekscit'i popol'ism'o'n en Eŭrop'o.

    Eĉ se Turk'uj'o respekt'os la traktat'o'n, Berlin'o risk'as iĝ'i komplic'o de la aŭtoritat'em'a reĝim'o de s- ro Erdogan. Antaŭ la kriz'o de la rifuĝ'ant'o'j, la prem'o'j de Berlin'o al Ankar'o kaŭz'is mal'konsent'o'j'n. Sed la vol'o en'ten'i la flu'o'n de rifuĝ'ant'o'j super'is la etik'a'j'n konsider'o'j'n. S-in'o Merkel rest'is tre diskret'a pri la pli kaj pli aŭtoritat'em'a politik'o de s- ro Erdogan, kaj ŝi distanc'iĝ'is rilat'e al la rezoluci'o kondamn'ant'a la armen'a'n genocid'o'n voĉ'don'it'a en maj'o 2016 en la Bundestag (Parlament'o). Tio ne mal'help'is Turk'uj'o'n rifuz'i dum plur'a'j monat'o'j al la german'a'j deput'it'o'j la al'ir'o'n al la arme'baz'o de Incirlik, kie trov'iĝ'as trup'o'j de la Bundeswehr (german'a arme'o).

    De nun est'as Ankar'o, kiu prem'as por ke Berlin'o adapt'iĝ'u al ties norm'o'j. En april'o 2016, ekzempl'e, s-in'o Merkel permes'is al s- ro Erdogan proces'i ĉe tribunal'o kontraŭ la humur'ist'o Jan Böhmermann, pro tio ke li insult'is li'n. Turk'uj'o eĉ prov'as akir'i de German'uj'o la ferm'o'n de la lice'o'j de la kun'frat'ar'o de s- ro Gülen.

    Ĉio montr'as, ke Turk'uj'o est'as sur fortik'a pozici'o. Sed ĝi depend'as de German'uj'o, kiu est'as la ĉef'a klient'o por ĝi'a'j eksport'aĵ'o'j kaj ĝi'a du'a font'o de import'aĵ'o'j, post Ĉin'uj'o. Ĝi ankaŭ bezon'as Okcident'o'n por cert'ig'i si'a'n sekur'ec'o'n, apart'e front'e al la re'vek'iĝ'o de la rus'a regn'o en la region'o. En novembr'o 2015, diplomati'a kriz'o eksplod'is kiam Ankar'o paf'fal'ig'is rus'a'n arm'e-aviad'il'o'n, kiu laŭ ĝi en'ir'is ĝi'a'n aer'spac'o'n. La turk'a'j reg'ant'o'j tiam al'vok'is konsult'iĝ'o'n sin'e de la Nord-Atlantik'a Traktat'o-Organiz'o ( NATO), kiel aplik'o'n de la 4- a artikol'o de la traktat'o de la Alianc'o (« La parti'o'j konsult'iĝ'os ĉiu'foj'e kiam, laŭ unu el ili, la teritori'a integr'ec'o, la politik'a sen'de'pend'o aŭ la sekur'ec'o de unu el la parti'o'j est'os minac'at'a »). La rus'o-turk'a'j rilat'o'j pli'bon'iĝ'is post la sub'skrib'o de inter'konsent'o pri la konstru'o de gas'o'dukt'o en septembr'o 2016, sed streĉ'a'j rilat'o'j rest'as, apart'e de'post la murd'o de la rus'a ambasador'o en Ankar'o last-decembr'e. « Eĉ Erdogan kompren'as la valor'o'n de la Trans'atlantik'a Alianc'o », konfid'as alt'a funkci'ul'o de la german'a ministr'ej'o pri ekster'a'j afer'o'j. En 2013, moment'o de la intens'ig'o de la intern'a milit'o en Siri'o, German'uj'o, Uson'o kaj Nederland'o dis'met'is Patriot-misil'o'j'n en la sud'o de Turk'uj'o, antaŭ ol for'ig'i ili'n du jar'o'j'n post'e.

    POR LA PLEJ BON'O kaj por la plej mal'bon'o, Berlin'o kaj Ankar'o fleg'as do implik'it'a'j'n lig'o'j'n. Ĝis nun, ili'a'j interes'o'j est'as kongru'a'j, sed, dum la last'a'j monat'o'j, streĉ'o'j pli'akr'iĝ'is. S- ro Erdogan akuz'is German'uj'o'n ke ĝi sub'ten'as teror'ism'o'n kiam ĉi-last'a kompren'ig'is, ke ĝi ebl'e ne el'land'ig'os la suspekt'at'o'j'n postul'it'a'j'n de la turk'a justic'o. La turk'a projekt'o re'establ'i la mort-pun'o'n pov'us kaŭz'i difekt'iĝ'o'n de la rilat'o'j, kiu ne est'us sen konsekvenc'o por la inter'konsent'o pri la rifuĝ'ant'o'j. Kaj, okaz'e de romp'o, la du land'o'j hav'os la rimed'o'j'n por mal'util'i unu al la ali'a.

    Hans KUNDNANI kaj

    Astrid ZIEBARTH



    [1] « Top-10 nationalities of Mediterranean se'a arrivals », Haut- Commissariat des Nations unies pour les réfugiés, http://dat'a. unhcr. org ; Missing Migrants Project, https:// missingmigrants.iom.int

    [2] Haut- Commissariat des Nations unies pour les réfugiés, «  Mediterranean death toll soars, 2016 is deadliest year yet », Ĝenev'o, 25- a de oktobr'o 2016.

    [3] Demand'o est'ig'it'a de la unu'iĝ'o de regn'o tro grand'a por respekt'i la eŭrop'a'n ekvilibr'o'n de naci'o'j, kaj tro mal'fort'a por trud'i si'a'n hegemoni'o'n.

    [4] Vd. Benoît Bréville, « Kial vi neniam far'iĝ'os ĉin'o », Le Mond'e diplomatique en esperant'o, januar'o 2014.


    1 a januar'o 2017


    Riad'o, Pekin'o, Berlin'o en'ir'as la afrik'a'n scen'ej'o'n

    Korupt'o kaj favor'ig'o en Afrik'o



    Apenaŭ rimark'it'a, la kvar'a afrik'a-arab'a pint'kun'ven'o okaz'is en Malab'o, Ekvator'a Gvine'o, la 23-an kaj 24-an de novembr'o 2016. Tiu renkont'iĝ'o montr'as la kresk'ant'a'n interes'iĝ'o'n de la Golf'o-land'o'j al Afrik'o kaj, por ĉi last'a, nov'a'n divers'iĝ'o'n de ties partner'o'j. La land'o'j situ'ant'a'j sud'e de Sahar'o re'plan'as si'a'n en'ir'o'n, ĝis nun spert'it'a'n kiel mal'agrabl'aĵ'o'n, en la tut'mond'a'n geopolitik'o'n.



    M AJO 2015. Pet'it'a de Riad'o, Senegal'o decid'as « deploj'i en la sankt'a ter'o de Saud'a Arab'uj'o 2 500 soldat'o'j'n » kun la cel'o « part'o'pren'i en la stabil'ig'o de la region'o » kaj « garanti'i la sekur'ec'o'n de la sankt'a'j lok'o'j de islam'o » [1]. La anonc'o efik'as kvazaŭ bomb-eksplod'o en Dakar'o, kie on'i tim'as en'kot'iĝ'i en la ŝlim'ej'o'n de la jemen'a milit'o [2]. Unu jar'o'n post'e, la nombr'o de soldat'o'j real'e send'it'a'j de la et'a okcident-afrik'a land'o rest'as ne'preciz'a, sed la gest'o rest'as simbol'a pri la vast'a re'konsist'ig'o de la inter'naci'a'j rilat'o'j de la nigr'a kontinent'o.

    La ĉef'a ŝanĝ'o por nun'temp'a Afrik'o est'as la ĝis nun neniam vid'it'a divers'ig'o de si'a'j partner'o'j, kiu okaz'as sam'temp'e kun alt'a ekonomi'a kresk'o. De post la 2 000- aj jar'o'j, ses sub'sahar'a'j land'o'j sistem'e est'as inter la dek land'o'j hav'ant'a'j la plej fort'a'n kresk'o'n en la mond'o. Inter 2010 kaj 2015, est'is eĉ sep : [Etiop'uj'o], Mozambik'o, Tanzani'o, Demokrati'a Respublik'o Kong'o, Gana'o, Zambi'o kaj Niĝeri'o. Kvankam la perspektiv'o'j nun mal'hel'iĝ'as – la kresk'o est'os nur 2 % mez'e en 2017, laŭ la inter'naci'a mon-fondus'o ( IMF) -, tiu period'o de riĉ'o-kresk'o ŝanĝ'is la aspekt'o'n de la kontinent'o. Inter'naci'a'j kompani'o'j kaj grand'a'j ŝtat'o'j,tradici'e log'at'a'j de krud'material'o'j, est'as nun al'tir'at'a'j de la mult'iĝ'o de log'a'j invest'program'o'j : en 2015, tri cent grand'a'j infra'struktur'a'j projekt'o'j est'is pri'labor'at'a'j, por valor'o egal'a al 375 miliard'o'j da dolar'o'j. Dank'e al la alt'a'j prez'o'j de erc'o'j kaj baz'a'j produkt'o'j komenc'e de la jar'mil'o, Afrik'o ja profit'is sufiĉ'a'n subit'a'n fortun'o'n por komenc'i si'a'n sen'ŝuld'iĝ'o'n kaj lanĉ'i impres'a'j'n projekt'o'j'n financ'at'a'j'n de la tut'mond'a'j merkat'o'j. Long'temp'e atend'it'a, la fer'voj'a lini'o Ad'is- Abebo – Ĝibuti'o est'is ja inaŭgur'it'a en oktobr'o 2016 ; on'i spert'as kresk'ant'a'n konkurenc'o'n inter la profund'akv'a'j haven'o'j en la gvine'a golf'o kaj en la Korn'o de Afrik'o [3]. La IMF nun tim'as, ke la financ'ad-bezon'o konduk'os al ne'reg'at'a re'en'ŝuld'iĝ'o [4].

    Tiu ĉi nov'a impet'eg'o al Afrik'o iom post iom modif'as ĝi'a'n geopolitik'o'n. La eks'a'j koloni'a'j regn'o'j, sed ankaŭ la eŭrop'a Uni'o, perd'as si'a'n histori'a'n hegemoni'o'n. Inter 2000 kaj 2011, laŭ la ekonomik'ist'o Philippe Hug'o'n, la merkat'part'o de Franc'uj'o pas'is de 10 al 4,7 %. Tiu mov'ad'o okaz'as profit'e al la azi'a'j land'o'j : Ĉin'uj'o, far'iĝ'int'a la unu'a komerc'a partner'o de la kontinent'o, sed ankaŭ Barat'o kaj Japan'uj'o. « La plej kre'iv'a'j voj'o'j nun lig'as Afrik'o'n al Azi'o, not'as la kamerun'a politik'olog'o Achille Mbembe. (…) La flu'o'j ne plu okaz'as nur vertikal'e inter la sud'o kaj la nord'o. Kio rezult'os el tiu geografi'a trans'lok'ad'o, tio est'as la est'ont'o de la afrik'a kontinent'o : Afrik'o far'iĝ'is azi'a demand'o, mult'e pli ol eŭrop'a demand'o [5]. » Ankaŭ sen'de'pend'ul'o'j vet'as pri ĝi, kiel ekzempl'e Turk'uj'o, kiu ja hezit'as pri si'a'j tut'mond'a'j alianc'o'j [6]. La nombr'o de turk'a'j ambasad'ej'o'j tri'obl'iĝ'is de'post 2009, dum la land'o invest'as en publik'a'j konstru'o'j kaj sen'mov'ebl'aĵ'o'j. « Post la Korn'o de Afrik'o, not'as la ĵurnal'ist'o Philippe Tourel, [Ankar'o] nun elekt'is Okcident'a'n Afrik'o'n, parol'ant'e negoc'o'n tag'e, dum si'a'j islam'ist'a'j entrepren'ist'o'j labor'as nokt'e [7]. »

    Mal'pli koment'it'a'j ol la azi'a'j, la ekonomi'a'j kaj financ'a'j flu'o'j el la arab'a mond'o intens'iĝ'as : inter 2000 kaj 2009, la komerc'o inter Afrik'o kaj la golf'o-land'o'j kresk'is 270%. Ĉiu'j sektor'o'j est'as koncern'at'a'j (infra'struktur'o'j, tele'komunik'o'j, min'ej'o'j, ne'mov'ebl'aĵ'o'j, bank'o'j, agr'o'kultur'o). La lig'o'j kun Nord-Afrik'o est'as ja mal'nov'a'j, sed la arab'a'j land'o'j dezir'as divers'ig'i si'a'j'n ekonomi'o'j'n, tro depend'a'j'n de petrol'o kaj gas'o, profit'ant'e el la ebl'ec'o'j ekzist'ant'a'j sud'e de Sahar'o. En la 2000- aj jar'o'j, la ŝtat'o'j de la Golf'o, apart'e Saud'a Arab'uj'o, part'o'pren'is la mov'ad'o'n de akapar'o de ter'o'j cel'e cert'ig'i si'a'n nutr'o-sekur'ec'o'n aŭ produkt'i agr'o'brul'aĵ'o'j'n [8]. En 2012, Sudan'o dispon'ig'is du milion'o'j'n da hektar'o'j da ter'o'j al la invest'ant'o'j de Riad'o. La Kun'labor-konsili'o de la Golf'o kun'ord'ig'as kaj stimul'as la strategi'o'n de divers'ig'o de la ekonomi'o'j de la du'on'insul'o [9].

    Iom dorm'em'a de'post la pint'kun'ven'o en Kair'o en 1977, la afrik-arab'a kun'labor'o re'vigl'iĝ'as : la arab'a Lig'o kaj la afrik'a Uni'o organiz'is tri renkont'iĝ'o'j'n inter 2010 kaj 2016. La last'a okaz'is en novembr'o en Ekvator'a Gvine'o. La rilat'o'j komenc'is dis'volv'iĝ'i post la unu'a petrol-ŝok'o de 1975. La golf'a'j ŝtat'o'j streb'is tiam invest'i si'a'n providenc'a'n en'spez'o'n kaj sub'ten'i la afrik'a'j'n reĝim'o'j'n, kiu'j romp'is si'a'j'n diplomati'a'j'n rilat'o'j'n kun Israel'o sekv'e de la ses'tag'a milit'o. La tiam imag'it'a help'o por dis'volv'iĝ'o, materi'ig'it'a per kre'ad'o de la Arab'a Bank'o por ekonomi'a dis'volv'iĝ'o en Afrik'o ( ABEDA), de nun kombin'iĝ'as kun la kontent'ig'o de ekonomi'a'j kaj komerc'a'j interes'o'j sur kontinent'o serĉ'ant'a invest'ant'o'j'n. « La arab'a'j land'o'j est'as riĉ'a'j land'o'j,deklar'is la prezid'ant'o de Ekvator'a Gvine'o Teodor'o Obiang Nguema Mbasogo sur la ĉen'o ’ Africa 24’, la 18-an de novembr'o. Ili pov'as kontribu'i al la dis'volv'ad'o de afrik'a'j land'o'j sen iu ajn form'o de en'miks'iĝ'o, kaj sen kondut'i kiel la dis'volv'it'a'j land'o'j, ni'a'j eks'a'j koloni'int'o'j. »

    Almenaŭ 10 % el la invest'o'j en la afrik'a'j infra'struktur'o'j laŭ'dir'e de'ven'as de la Golf'o. Tiel, en 2014, la Investment Corporation of Dubai sub'skrib'is kontrakt'o'n pri 300 milion'o'j da dolar'o'j kun la niĝeri'a miliard'ul'o Aliko Dangote por part'o'pren'o en la kapital'o de Kerzner Intern'a'tion'al. La sep'a kvin'jar'a plan'o de la Badea (2015-2019) est'as proviz'it'a per 1 600 milion'o'j da dolar'o'j, tio est'as kresk'o de 600 milion'o'j da dolar'o'j kompar'e kun la antaŭ'a plan'o (2010-2014).

    Ag'ant'o de tiu afrik'a-arab'a mov'ad'o, la islam'a financ'o ankaŭ est'as rapid'e progres'ant'a tra si'a plej dinamik'a element'o, la Islam'a Bank'o por Dis'volv'ad'o ( IBD) [10]. Tiu ĉi financ'as plan'o'n por infra'struktur'o'j de 7 miliard'o'j da dolar'o'j por la period'o 2015-2021, kio est'as preskaŭ tri'on'o de ĝi'a buĝet'o. Tiu engaĝ'iĝ'o konkret'iĝ'is apart'e per sub'skrib'o de inter'konsent'o kun la Uni'o'n économique et monétaire ouest- africaine ( Uemoa) (okcident-afrik'a ekonomi'a kaj mon'a Uni'o), kiu konsider'as la islam'a'n financ'o'n kiel prioritat'a'n aks'o'n. En januar'o 2016, la Centr'a Bank'o de la okcident-afrik'a'j ŝtat'o'j ( Banque central'e des Etats de lAfrique de louest - Bceao) si'a'vic'e akcept'is de la islam'a societ'o por dis'volv'iĝ'o de la privat'a sektor'o (fili'o de la IBD) 30 milion'o'j'n da dolar'o'j – sum'o eventual'e alt'ig'ebl'a ĝis 100 milion'o'j da dolar'o'j – por financ'i et'a'j'n kaj mez'a'j'n entrepren'o'j'n de la sub-region'o.

    Dakar'o kaj la « frat'o-land'o'j »

    S ENEGALO est'as objekt'o de apart'a atent'o de Saud'a Arab'uj'o. Tradici'e mal'ferm'a al ekster'land'o, la et'a land'o de okcident-Afrik'o est'as percept'at'a de Riad'o kiel misi'a ter'o pli facil'e al'ir'ebl'a ol Eŭrop'o tra'ir'it'a de kresk'ant'a rifuz'o de islam'o. Ĝi ŝajn'as est'i ankaŭ pord'o al Amerik'o'j. Dakar'o est'as la sol'a sub'sahar'a ĉef'urb'o, kiu akcept'is pint'kun'ven'o'j'n de la Organiz'aĵ'o de la islam'a Kun'labor'ad'o (eks'a Konferenc'o) ( OIK), en 1991 kaj en 2008. Oficial'e laik'a sed loĝ'at'a je 80 % de islam'an'o'j, Senegal'o montr'iĝ'as tre lig'it'a al si'a'j rilat'o'j kun la « frat'o-land'o'j » kaj al la « valor'o'j de islam'o », oft'e uz'at'a esprim'o de la prezid'ant'o Macky Sall. La land'o ver'ŝajn'e ankaŭ vid'as en al'proksim'iĝ'o kun la OIK okaz'o'n financ'i la re'nov'ig'o'n de ties infra'struktur'o. Ĉiu kun'ven'o de la OIK ja est'is akompan'at'a de impres'a'j real'ig'o'j pri transport'o kaj komunik'o'j.

    Por Dakar'o, pov'us ankaŭ tem'i pri ekvilibr'ig'i la pez'o'n, tradici'e grand'a'n, de la Frat'ar'o'j en la politik'a kaj soci'a viv'o de la land'o. « On'i observ'as, front'e al nigr'a islam'o el sinkretism'a tradici'o (ekzempl'e la sufiajmuridaj frat'ar'o'j), influ-lukt'o'j inter la vahab'it'a'j, salaf'ist'a'j kaj ŝijaist'a'j mov'ad'o'j, not'as la ekonomik'ist'o Philippe Hug'o'n. Saud'a Arab'uj'o al'port'as financ'a'n help'o'n kaj dis'volv'as vahab'ism'o'n en la land'o'j aŭ zon'o'j, kie islam'o domin'as [11]. » Post la Korn'o de Afrik'o, geografi'e proksim'a, nun la okcident'a Afrik'o plej al'tir'as la reĝ'land'o'n : en 2014, Rijado donac'is 34 milion'o'j'n da dolar'o'j cel'ant'e lukt'i kontraŭ Ebol'a-virus'o, kaj sub'ten'is la Mond'a'n Nutr'a'n Program'o'n en Senegal'o, en Maŭritani'o kaj en Niĝer'o [12].

    Posed'ant'e 30 % de la mineral'a'j riĉ'aĵ'o'j de la planed'o kaj kresk'ant'a'n kvant'o'n de la invest-perspektiv'o'j, la kontinent'o far'iĝ'is teren'o de ekonomi'a milit'o miks'ant'a privat'a'j'n ag'ant'o'j'n kaj ekster'a'j'n regn'o'j'n : min'ej'o'j, agr'o'kultur'a'j teren'o'j, haven'o'j, telefoni'o, bank'o'j, ktp., al'front'ig'as barat'a'j'n, emir'land'a'j'n, ĉin'a'j'n, franc'a'j'n, brit'a'j'n, uson'a'j'n grand'a'j'n grup'o'j'n, foj'e sub'ten'at'a'j'n de la reg'ist'ar'o'j (Franc'uj'o, Ĉin'uj'o, Saud'a Arab'uj'o...).

    Tiu nov'a geo'ekonomi'o ja don'as mult'a'j'n ebl'ec'o'j'n al la afrik'a'j ĉef'urb'o'j, proviz'ant'e al ili partner'o'j'n kaj financ'ad'o'j'n, sed ĝi rest'as rezult'o de pasiv'a integr'iĝ'o en la tut'mond'a kun'ag'ant'ar'o. Sam'e kiel okaz'is dum jar'cent'o'j, la kontinent'o adapt'iĝ'as al elekt'o'j ali'lok'e decid'it'a'j, antaŭ'e en Eŭrop'o, hodiaŭ en Azi'o kaj en la Golf'o. Ĝi pli respond'as al pet'o'j ol esprim'as dezir'o'j'n. La lud'o de la ekster'a'j grand'a'j regn'o'j ja evolu'as laŭ ties propr'a'j interes'o'j, sen ĉiam en'kalkul'i la lok'a'j'n loĝ'ant'ar'o'j'n. Ĉin'uj'o est'as pli kaj pli kritik'at'a pro la konkurenc'o de ties mal'mult'e'kost'a'j produkt'o'j al la afrik'a'j et'a'j produkt'ist'o'j. La interes'o'j de Ĉin'uj'o est'as tiel regul'e kontraŭ'batal'it'a'j de la manifestaci'ant'o'j, kiel en Kinŝas'o la 9-an de septembr'o 2016.

    Pekin'o de'nun est'as dev'ig'at'a ne'konform'iĝ'i al si'a regul'o pri ne'en'miks'iĝ'o en la intern'a'j afer'o'j de la invit'ant'a'j land'o'j. Tiu ili'a rezerv'o, kiu kontrast'is kun la paternalism'o de la eks'koloni'int'o'j, est'is relativ'e bon'e percept'at'a. Sed sam'e kiel ĉiu'j potenc'a'j regn'o'j, Ĉin'uj'o dev'as protekt'i si'a'j'n interes'o'j'n kaj si'a'j'n ekster'land'e viv'ant'a'j'n civit'an'o'j'n. En februar'o 2016, la azi'a domin'ant'a regn'o anonc'is mal'ferm'o'n de milit'baz'o en Ĝibuti'o. Ĝi'a part'o'pren'o en la misi'o'j de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) ebl'ig'as al ĝi est'i pli ĉe'est'ant'a, tamen respekt'ant'e la inter'naci'a'j'n regul'o'j'n. En'e de dek jar'o'j, la nombr'o de ties blu'kask'ul'o'j pas'is de cent al pli ol tri mil, ĉef'e baz'it'a'j en Sud-Sudan'o, kie ĝi sub'skrib'is petrol'a'j'n inter'konsent'o'j'n. La perd'o de la libi'a alianc'an'o, post la fal'o de Muamar Kadafi en 2011, kaj la neces'o cert'ig'i si'a'n petrol-proviz'ad'o'n instig'is ĝi'n distanc'iĝ'i de la reĝim'o de s- ro Omar Al- Bachir en Sudan'o, reĝim'o, kiu'n ĝi firm'e sub'ten'as de pli ol dek jar'o'j, malgraŭ la mult'a'j krim'o'j, kiu'j'n ĝi kulp'as en Darfuro. Ĉin'uj'o eĉ part'o'pren'is la uson'a'n mediaci'o'n inter Kartum'o kaj Ĵubo, ĉef'urb'o de Sud-Sudan'o, kiu hered'is la pli'mult'o'n de petrol'ŝakt'o'j okaz'e de la land'o-dis'iĝ'o de 2011. « La doktrin'o de ne'en'miks'iĝ'o est'as nun pri'dub'at'a, sed ĝi rest'as unu el la apog'kolon'o'j de la diplomati'o, preciz'ig'as la politik'olog'o Mart'in'a Bass'a'n. Pekin'o vol'as mov'iĝ'i nur okaz'e de apart'a'j situaci'o'j » (Le Figar'o, 4- a de juli'o 2016).

    La ĉin'a'j entrepren'o'j montr'as pli grand'a'n respekt'o'n al la lok'a'j leĝ'o'j, las'ant'e ali'a'j'n entrepren'estr'o'j est'i akuz'at'a'j de lok'a'j kampanj'o'j kontraŭ korupt'o. Pri'labor'ant'e si'a'n bild'o'n kaj si'a'j'n influ'ret'o'j'n, Pekin'o facil'ig'as la instal'ad'o'n de Konfuce'o-institut'o'j sur la kontinent'o. Kvar'dek kre'iĝ'is en dek jar'o'j front'e al la kaduk'iĝ'ant'a ret'o de la 124 Alliance Française. Dum la pint'kun'ven'o de Ĝakart'a, la prezid'ant'o Xi Jinping promes'is invit'i 100 000 afrik'a'j'n kun'labor'ant'o'j'n en Ĉin'uj'o'n kaj dis'don'i 18 000 stud'stipendi'o'j'n en'e de kvi'n jar'o'j. Ĉu Pekin'o streb'as, kiel antaŭ'e Franc'uj'o, cert'ig'i al si, dank'e al afrik'a'j land'o'j, util'a'j'n apog'a'j'n voĉ'o'j'n en la inter'naci'a'j instanc'o'j, kiel ekzempl'e la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ?

    En tiu komenc'o de jar'mil'o, Afrik'o rest'as mal'ferm'a spac'o, vund'ebl'a de la ekster'a'j bat'o'j. La ekonomik'ist'o'j de la Afrik'a Bank'o de Dis'volv'ad'o ja tim'as la konsekvenc'o'j'n de « Brit'el'ir'o » Brexit por la al'ir'o de la afrik'a'j produkt'o'j al la brit'a merkat'o : ili mal'trankvil'as pri la mal'fort'ig'o de la eŭrop'a Bank'o de Invest'ad'o, de kiu London'o posed'as 16,1 % de la kapital'o. Sur la politik'a kaj diplomati'a kamp'o, la mal'stabil'ig'o de Proksim'a Orient'o kaj de Sahar'o favor'as kresk'o'n de inter'naci'a'j inter'ven'o'j, aŭ eĉ en'miks'iĝ'o'j. La dis'volv'ad'o de ĝihad'ist'a'j mov'ad'o'j, apart'e en Sahelo kaj la kresk'o de teror'ism'o est'ig'as ankaŭ milit'a'j'n ag'ad'o'j'n, apart'e de Franc'uj'o, kiu kapt'as la okaz'o'n por sav'i aŭ konker'i avantaĝ'o'j'n por si mem. En 2013, la Serval-operac'o, en Mali'o, konfirm'is Pariz'o'n en si'a rol'o de ĝendarm'o de la kontinent'o. La eks'a koloni'ant'o ne forges'as la interes'o'j'n de grup'o'j tia'j ,kia'j tiu de s- ro Vincent Bolloré, oft'e pet'it'a por serv'i la loĝistik'o'n de arme'a'j operaci'o'j. La senegal'a verk'ist'o Boubacar Bor'is Diop kaj la mali'a eks'ministr'in'o Aminata Dramane Traoré publik'e mal'laŭd'as form'o'n de re'koloni'ig'o [13].

    Kresk'ant'a interes'o de German'uj'o

    KUN tri mil soldat'o'j dis'met'it'a'j en Sahelo, si'a'j arme'a'j baz'o'j kaj operaci'o'j, Franc'uj'o rest'as la ĉef'a okcident'a ag'ant'o de la region'o, sed Uson'o pli'ig'as si'a'n ĉe'est'o'n de'post la atak'o de si'a konsul'ej'o en Bengazi, en Libi'o, en 2012. Oficial'e, ĝi dispon'as nur pri unu milit'baz'o, en Ĝibuti'o, en la eks'a tend'ar'o Lemonnier de la franc'a arme'o. Ĝi tamen ĵus anonc'is konstru'o'n de aer'arme'a baz'o en Niĝer'o. Sed Vaŝington'o ĉef'e deploj'is cent'o'j'n da konsil'ist'o'j kaj et'a'j taĉment'o'j, kiu'j form'as kaj asist'as la lok'a'j'n arme'o'j'n kaj polic'o'j'n, kelk'foj'e kun'e kun Pariz'o. Ties soldat'o'j kaj agent'o'j sum'e est'as plur'mil'o'j. Liver'ad'o de material'o'j kaj instal'ad'o de infra'struktur'o'j por observ'ad'o kaj inform'ad'o (komunik'ad-ret'o'j, sen'pilot'a'j aviad'il'o'j) facil'ig'as apart'a'j'n operaci'o'j'n en Sahelo aŭ en la Korn'o de Afrik'o kontraŭ la Chabab. La ĉe'est'o de Uson'o est'as nun vid'ebl'a en Ĉad'o, Kamerun'o, Etiop'uj'o, Gana'o, Kenj'o, Mali'o, Niĝer'o, Senegal'o aŭ en Ugand'o. De la ek'funkci'ig'o de si'a arm'e-stab'ej'o por Afrik'o ( Africom) en 2008, Vaŝington'o serĉ'as land'o'n kiu bon'vol'u akcept'i ĝi'n. Post la nov'a rifuz'o de Marok'o, en oktobr'o 2016, La Africom est'as daŭr'e baz'it'a en Stutgart'o, en German'uj'o. Ĝi'n ŝirm'i est'as oft'e percept'at'a kiel manier'o met'i si'n en la cel'il'o'n de la teror'ist'o'j.

    La salt'et'o'j de la tut'mond'a geopolitik'o konduk'as ankaŭ German'uj'o'n pli'fort'ig'i si'a'n ĉe'est'o'n en Afrik'o. En 2011, la kancelier'in'o Angel'a Merkel far'is rimark'it'a'n turne'o'n en Niĝeri'o, Angol'o, Kenj'o kaj Gana'o, kie domin'is la komerc'a'j kaj pri'energi'a'j demand'o'j. Mez'e de oktobr'o 2016, cel'e afiŝ'i, unu jar'o'n antaŭ la parlament'a'j elekt'o'j en si'a land'o, si'a'n vol'o'n ĉes'ig'i la migr'a'j'n flu'o'j'n, de kie ajn ili ven'as, ŝi ir'is en Mali'o'n, Niĝer'o'n kaj Etiop'uj'o'n, antaŭ ol akcept'i en Berlin'o la prezid'ant'o'j'n de Niĝeri'o kaj de Ĉad'o, s-roj Muhammadu Buhari kaj Idriss Déby. Fin'e de 2015, la german'a reg'ist'ar'o ricev'is favor'a'n decid'o'n de la Bundestag, ke la nombr'o de soldat'o'j part'o'pren'ont'a'j en la Mult'dimensi'a integr'it'a Misi'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j por Stabil'ig'o en Mali'o ( Minusma) pas'u de 150 al 650, dum baz'o de la Bundeswehr (german'a arme'o) est'as prepar'at'a en Niame'o. Dum gazet'ar'konferenc'o don'it'a en Bamak'o, s-in'o Merkel preciz'ig'is si'a'j'n intenc'o'j'n : « Grav'as al ni ke est'u koher'o inter ni'a kun'labor'o pri dis'volv'ad'o kaj ni'a arme'a sub'ten'o. (…) La arme'a help'o sol'a ne pov'as al'port'i sekur'ec'o'n kaj pac'o'n. »

    Sam'e kiel Ĉin'uj'o, German'uj'o dis'volv'as si'a'n kultur'a'n influ'o'n tra la Goethe-Institut'o'j kaj la mecenat'ec'o de si'a'j fond'aĵ'o'j. La kresk'ant'a interes'o de Berlin'o por Afrik'o pov'us iom post iom modif'i la debat'o'n pri la nigr'a kontinent'o en la eŭrop'a Konsili'o. Tri'a eksport'ant'o de arm'il'o'j, sed afiŝ'ant'a pac'ism'a'j'n konvink'o'j'n, Berlin'o part'o'pren'as ĉiu'j'n eŭrop'a'j'n operaci'o'j'n en Afrik'o kaj montr'iĝ'as detal'e postul'em'a rilat'e al franc'a inter'ven'ism'o suspekt'at'a mask'i profit'don'a'n aranĝ'o'n. En 2006, Berlin'o ricev'is la komand'ad'o'n de la eŭrop'a misi'o Eufor-Demokrati'a Respublik'o Kong'o, kies sid'ej'o trov'iĝ'is en Potsdam, eĉ se Franc'uj'o zorg'is pri la plej grand'a part'o de la loĝistik'o sur'lok'e [14]. En 2011, la opozici'ec'o de German'uj'o brems'is la ek'o'n de la franc'brit'a inter'ven'o en Libi'o.

    En tiu gigant'a influ-lud'o, Afrik'o sufer'as pri du mal'fort'o'j : unu'flank'e, for'est'o de kontinent'a ĉef'o solid'a kaj ne'kontest'at'a ; ali'flank'e, integr'iĝ'o kiu progres'as pli rapid'e sur la komerc'a kamp'o ol sur la politik'a kaj diplomati'a. Respond'ec'a pri 15 % de la maln'et'a en'land'a produkt'o ( MEP) de la kontinent'o, membr'o de la G20 kaj de la BRICS-grup'o (kun Brazil'o, Rus'uj'o, Barat'o kaj Ĉin'uj'o), Sud-Afrik'o ricev'is la prezid'ant'ec'o'n de la Komision'o de la afrik'a Uni'o por s-in'o Nkosazana Dlamini-Zum'a en 2012. Ĉi tiu'j atribut'o'j de real'a pov'o regul'e al'tir'as al ĝi akuz'o'j'n pri kontinent'a imperi'ism'o. Sed gi rest'as ne'cert'a grand'a regn'o. Tra'ir'at'a de grand'a'j soci'a'j streĉ'iĝ'o'j, tuŝ'it'a de ripet'at'a'j politik'a'j skandal'o'j, rand'e de ekonomi'a recesi'o, ĝi est'as nun konkurenc'at'a en si'a rol'o de ekonomi'a lokomotiv'o de la kontinent'o far'e de Niĝeri'o. Petrol'a gigant'o kaj mediaci'ant'o agnosk'at'a en mult'nombr'a'j kriz'o'j, ĝi est'as privilegi'it'a partner'o de Vaŝington'o sur la kontinent'o. Ĝi ali'flank'e sufer'as pro la amas'a teror'ism'o de Bok'o Haram kaj pro la sen'de'pend'iĝ'a'j streĉ'o'j en la Nord'o.

    La murd'o de Kadafi, en 2011, tamen mal'ferm'is spac'o'n sur la kontinent'a scen'ej'o. Marok'o mal'lert'e prov'as en'ŝov'iĝ'i en ĝi'n. Du'a afrik'a invest'ant'o sud'e de Sahar'o, ĝi mult'ig'as la diplomati'a'j'n iniciat'o'j'n : ŝanĝ'o de 80 % de la posten'o'j en Afrik'o kaj mal'ferm'o de kvi'n nov'a'j ambasad'ej'o'j en Tanzani'o, Ruand'o, Mozambik'o, en Maŭrici'o kaj en Benin'o. Sed ĝi'a'j'n kontinent'a'j'n ambici'o'j'n daŭr'e kontraŭ'star'as la konflikt'o pri la okcident'a Sahar'o. La reĝ'land'o oficial'e pet'is real'iĝ'i al la afrik'a Uni'o en 2016, sed la mank'o de inter'konsent'o pri la lok'o de la Arab'a Demokrati'a Sahar'a Respublik'o ( ADSR), membr'o de la tut'afrik'a organiz'aĵ'o, mal'sukces'ig'is la inter'trakt'ad'o'n. Fin'e de novembr'o, Rabat'o eĉ koler'e for'las'is la afrik'a-arab'a'n pint'kun'ven'o'n de Malab'o pro la part'o'pren'o de la ADSR.

    La region'a'j organiz'aĵ'o'j (Ekonomi'a Komun'um'o de la Okcident-Afrik'a'j Ŝtat'o'j - Uemoa, Ekonomi'a Komun'um'o de Centr-Afrik'a'j Ŝtat'o'j, ktp.) kre'as liber'komerc'a'j'n zon'o'j'n laŭ la konsil'o'j de la inter'naci'a'j financ'a'j instituci'o'j, sed montr'iĝ'as ne'kapabl'a'j difin'i kun'labor'a'j'n dis'volv'o-politik'o'j'n kaj klar'a'n vid'ad'o'n de la kontinent'a'j interes'o'j. La en'land'a'j merkat'o'j rest'as sub'evolu'int'a'j, dum, kiel not'as s- ro Carlos Lopes, vic-ĝeneral'a sekretari'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j kaj direktor'o de la ekonomi'a Komision'o por Afrik'o, la vojaĝ'o de kontener'o de Kenj'o ĝis Burund'o ĝis nun pli kost'as ol de Belg'uj'o aŭ Brit'uj'o ĝis Najrobo [15]. « La rezult'o'j [de la region'a integr'ad'o] rest'as ankoraŭ mal'proksim'a'j de la esper'o'j pro la al'iĝ'o de la land'o'j al plur'a'j grup'iĝ'o'j, not'as la geograf'o Georges Courade, la plu'ekzist'o de komerc'a'j bar'il'o'j, sed ankaŭ pro la ne'sufiĉ'o de la infra'struktur'o'j kaj ne'koher'ec'o de la ekonomi'a'j politik'o'j [16]. »

    La decid'ig'a rol'o de la diaspor'o'j

    TIU ĈI or'a Afrik'o, kiu okup'as la front'paĝ'o'j'n de la okcident'a'j gazet'o'j kaj al'log'as la negoc'ist'o'j'n dezir'ant'a'j'n nov'a'j'n merkat'o'j'n est'as mal'fortik'a scen'ej'o. Analiz'it'a jam en la 1960- aj jar'o'j, la depend'ec'o de la kontinent'o rilat'e al la krud'material'o'j persist'as. Ĝi produkt'as nur 1,8 % de la manufaktur'a al'don'valor'o (tri'on'o de la industri'a'j dung'o'j de Sud-Kore'uj'o sol'a). En 2013, fal'o de la krud'material'a'j prez'o'j kruel'e tuŝ'is land'o'j'n kiel Niĝeri'o, Sud-Afrik'o aŭ Angol'o, kies kresk'o est'as baz'it'a sur petrol'o. « Kiam on'i zorg'e rigard'as, not'as la geograf'in'o Sylvie Brunel, on'i vid'as unu'e insul'ar'a'n ekonomi'o'n, kun kresk'o-zon'o'j, sed lim'ig'it'a'j je la mar'bord'a'j region'o'j kaj la metropol'o'j » (Le Mond'e, 13-14- a de mart'o 2016). Sam'e kiel en la epok'o de la grand'a'j eŭrop'a'j Imperi'o'j …

    Oft'e percept'at'a'j kiel minac'o aŭ problem'o en la okcident'a'j land'o'j, la diaspor'o'j tamen prezent'iĝ'as kiel ŝlos'il'a'j ag'ant'o'j de dis'volv'ad'o kaj de politik'a'j trans'form'iĝ'o'j. Ili observ'ad'as kaj koment'as ĉiu'j'n afrik'a'j'n event'o'j'n, kaj prem'as ekzempl'e sur la inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j okaz'e de dub'ind'a'j balot'o'j, kiel en Gabon'o aŭ en Kong'o-Brazavil'o en 2016. « La daŭr'o de diktatur'o depend'as de la ampleks'o de ni'a silent'o », resum'as la kong'o'land'a verk'ist'o Alain Mabanckou, kiu est'as ankaŭ profesor'o en la Kaliforni'a Universitat'o en Los Angeles. La rol'o de la « mon'o de la el'migr'int'o'j » est'as nun bon'e kon'at'a : la aktiv'o est'as ĉirkaŭ 700 kaj 800 miliard'o'j da dolar'o'j, preskaŭ la du'on'o de la afrik'a MEP [17]. Kaj rilat'e al la en'migr'int'a'j loĝ'ant'ar'o'j liban'a (inter 400 000 kaj 500 000 hom'o'j en okcident'a Afrik'o), ĉin'a, barat'a kaj hind'o-pakistan'a (pli ol 2 milion'o'j en orient'a kaj sud'a Afrik'o), ili si'a'flank'e lud'as decid'ig'a'n rol'o'n por la integr'iĝ'o de Afrik'o en la tut'mond'iĝ'o'n. « Ili prezent'as komun'a'j'n karakteriz'o'j'n de trans'naci'a spac'o, laŭ Hug'o'n. Ili hav'as grav'a'n ekonomi'a'n pez'o'n sur la afrik'a kontinent'o, kaj est'as sam'temp'e lig'it'a'j al si'a origin'a ter'o (sam'a inform'sistem'o, part'o'pren'o en la sam'a'j religi'a'j fest'o'j, trans'don'o, eĉ foj'e financ'ad'o, de politik'a'j fort'o'j). Ili kelk'foj'e est'as integr'it'a'j en kelk'a'j paralel'a'j cirkvit'o'j (divers'a'j trafik'o'j) ».

    Ĉu la dis'volv'ad'o de la teror'ism'a minac'o pov'os instig'i la kontinent'o'n pli firm'e kaj klar'e manifest'i si'a'n opini'o'n ? En 2013, la ne'kapabl'o defend'i si'n kontraŭ ofensiv'o de la ĝihad'ist'o'j al Bamak'o kaj la arme'a inter'ven'o de Franc'uj'o est'ig'is politik'a'n elektro'ŝok'o'n en la afrik'a'j ĉef'urb'o'j. La afrik'a Uni'o perfekt'ig'as si'a'j'n diplomati'a'j'n kaj milit'a'j'n il'o'j'n. La ek'funkci'ig'o de si'a arme'o, la Afrik'a Atend'o-Arme'o AAA) est'as sen'ĉes'e prokrast'it'a, sed la organiz'aĵ'o hav'ig'is al si mekanism'o'n por mastr'um'i la kriz'o'j'n : la Afrik'a Kapabl'ec'o por Tuj'a Respond'o al la Kriz'o'j ( AKTRK) (Car'ic en la franc'a), funkci'ant'a de novembr'o 2016. La Pac- kaj Sekur'ec-Konsili'o de la afrik'a Uni'o de nun praktik'as regul'a'n kun'labor'ad'o'n kun la sekur'ec-Konsili'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.

    Sed la grand'a'j regn'o'j ne ŝat'as aŭskult'i la vid'punkt'o'j'n de kontinent'o, kiu regul'e afiŝ'as si'a'j'n dis'divid'o'j'n, kiel dum la inter'ven'o de la atlantik'a Alianc'o en Libi'o en 2011 [18]. Krom'e, la arme'a'j kaj financ'a'j rimed'o'j de la tut'afrik'a organiz'o rest'as lim'ig'it'a'j. Tamen, konfid'as al ni sub kondiĉ'o de anonim'ec'o afrik'a diplomat'o posten'it'a ĉe UN, se la afrik'an'o'j est'int'us aŭskult'it'a'j, la franc'a inter'ven'o en Mali'o est'us pli bon'e en'kalkul'int'a la vid'punkt'o'n de la Tuareg'o'j, kies marĝen'ig'o mal'fort'ig'as la pac'o'n en long'a perspektiv'o.

    Ann'e- Cécile ROBERT



    [1] « Mesaĝ'o de la ŝtat'estr'o al la deput'it'o'j pri send'ad'o de 2 100 soldat'o'j en Saud'a Arab'uj'o », Dakar'o, 5- a de maj'o 2015, www. gouv. sn

    [2] Vd. Laurent Bonnefoy, « Unu'jar'a milit'o por nenio en Jemen'o », Le Mond'e diplomatique en esperant'o, mart'o 2016.

    [3] Vd. Gérard Prunier, « La Korn'o de Afrik'o en la orbit'o de la milit'o en Jemen'o », Le Mond'e diplomatique en esperant'o, septembr'o 2016.

    [4] Vd. Antoinette MSayeh, « Un changement de cap simpose », Finances & Développement, Vaŝington'o, DC, juni'o 2016.

    [5] Télérama, Pariz'o, 18- a de maj'o 2016.

    [6] Vd. Alain Vicky, « La Turquie à lassaut de lAfrique », Le Mond'e diplomatique, maj'o 2011.

    [7] Philippe Tourel, «  Business le jour, prosélytisme la nuit », Afrique-Azi'e, Pariz'o, maj'o 2016.

    [8] Vd Joan Baxter, «  Ruée sur les terres africaines », Le Mond'e diplomatique, januar'o 2010.

    [9] Vd. Frédéric Paquay, «  Stratégie de diversification des États du Golf'e : la Franc'e fac'e à un nouvel adversaire », Les Échos, Pariz'o, 18- a de decembr'o 2013.

    [10] Vd. Philippe Hug'o'n, «  Les nouveaux acteurs de la coopération en Afrique », Revu'e intern'a'tion'al'e de politique de développement, Ĝenev'o, mart'o 2010, http:// poldev. revues. org

    [11] jam cit'it'a.

    [12] Philippe Hug'o'n, Afriques. Entre puissance et vulnérabilité, Armand Colin, Pariz'o, 2016.

    [13] Boubacar Bor'is Diop kaj Aminata Dramane Traoré, La Gloire des imposteurs. Lettres sur le Mal'i et lAfrique, Philippe Rey, Pariz'o, 2014.

    [14] Vd. Raf Custers, «  Arrière- pensées européennes », Le Mond'e diplomatique, juli'o 2006.

    [15] Vd. Carlos Lopes, «  Lintégration pas à pas », Finances et Développement, juni'o 2016.

    [16] Georges Courade, Les Afriques au défi du XXIe siècle, Bel'in, Pariz'o, 2014.

    [17] Vd. «  Les transferts dargent de la diaspor'a : un'e source de développement ? », Afrique renouveau, Nov-Jork'o, 12- a de januar'o 2014.

    [18] Vd. Je'a'n Ping, Éclipse sur lAfrique. Fallait-il tuer Kadhafi ?, Michalon, Pariz'o, 2014.


    1 a februar'o 2017


    „Uson'o unu'e”



    EK'DE SI'A unu'a parol'ad'o kiel prezid'ant'o, s- ro Donald Trump dis'iĝ'as de si'a'j antaŭ'ul'o'j. En fripon'a ton'o kaj kun ferm'it'a pugn'o, promes'ant'e ke America First” („Uson'o unu'e”) resum'os la „nov'a'n vizi'o'n, kiu reg'os la land'o'n”, li ĵus anonc'is, ke la inter'naci'a sistem'o star'ig'it'a de Uson'o antaŭ pli ol sep'dek jar'o'j hav'os jam ne ali'a'n funkci'o'n ol serv'i al ĝi. Aŭ ĝi dev'os pere'i. Tia sincer'o perturb'as la trankvil'o'n de la ceter'a'j naci'o'j, special'e la eŭrop'a'j, kiu'j ŝajn'ig'is kred'i je la ekzist'o de demokrati'a „atlantik'a komun'um'o”, regul'ig'at'a per reciprok'e avantaĝ'a'j aranĝ'o'j. Ĉe s- ro Trump la mask'o'j de'fal'as. En lud'o, kiu'n ĝi taks'as nul'sum'a, Uson'o vol'as „gajn'i kiel neniam antaŭ'e”, ĉu tem'as pri part'o'j de merkat'o, pri diplomati'o, pri medi'o. Ve al la venk'it'o'j ali'i'e sur la planed'o.

    Kaj adiaŭ al la mult'flank'a'j inter'konsent'o'j, special'e komerc'a'j. Stamp'it'a de si'a'j memor'o'j de lern'ant'o en la 1950- aj jar'o'j, la nov'a loĝ'ant'o de la Blank'a Dom'o de jar'dek'o'j re'maĉ'as la fabel'o'n laŭ kiu Uson'o ĉiam kondut'is kiel bon'a hom'help'ul'o. Kaj ke ĝi, ek'de 1945, „riĉ'ig'is ali'a'j'n land'o'j'n”. Tiu'j, iom post iom, „fabrik'is ni'a'j'n produkt'o'j'n, ŝtel'is ni'a'j'n entrepren'o'j'n kaj detru'is ni'a'j'n labor'lok'o'j'n”. [1] Grand'a'j hejm'a'j entrepren'o'j cert'e trans'viv'is tiu'n „buĉ'ad'o'n” kiu'n li pri'skrib'as, inter'ali'e la li'a kaj tiu de kelk'a'j membr'o'j de li'a reg'ist'ar'o. Sed tia'j har'fend'aĵ'o'j pez'as mal'mult'e antaŭ la ideologi'a renvers'iĝ'o, kiu montr'iĝ'as : en tiu ĉi punkt'o apog'at'a de la sindikat'o'j de si'a land'o, la prezid'ant'o de Uson'o vet'as, ke la protekt'ism'o „al'port'os grand'a'n prosper'o'n kaj grand'a'n fort'o'n”, en la sam'a moment'o, kiam, en la Ekonomi'a Forum'o de Davoso, la gvid'ant'o de la ĉin'a komun'ist'a parti'o propon'as anstataŭ'i Uson'o'n kiel motor'o'n de la kapital'ism'a tut'mond'ig'o [2] …

    Kio'n dir'as Eŭrop'o ? Jam minac'at'a de dis'fal'o antaŭ la voj'ŝanĝ'o de Vaŝington'o, ĝi rigard'as la trajn'o'j'n preter'pas'i kaj sen'help'e glut'as la brutal'aĵ'o'j'n de si'a bapt'o'patr'o. S- ro Trump, kiu (sufiĉ'e prav'e) suspekt'as ke ĝi est'as domin'at'a de la ekonomi'a'j decid'o'j de German'uj'o, ĝoj'is ke Brit'uj'o decid'is for'las'i ĝi'n kaj mal'estim'as la kontraŭ'rus'a'j'n obsed'o'j'n de la pol'o'j kaj balt'o'j. Tio signif'as, ke eŭrop'a'j gvid'ant'o'j, kiu'j jam de jar'o'j rezign'is pri ĉia ambici'o kontraŭ'a al la vol'o de si'a suzeren'o, ek'de nun pov'as trov'iĝ'i antaŭ ferm'it'a pord'o ĉe la uson'a ambasad'ej'o, ĉe kiu ili kelk'foj'e memor'ig'is pri si'a lojal'ec'o. [3] Nenio garanti'as, ke la unu'flank'ism'o de s- ro Trump fin'e dev'ig'os ili'n liber'iĝ'i el la suĉ'botel'o de la atlantik'ism'o kaj turn'i la paĝ'o'n de la liber'komerc'o por paŝ'i per si'a'j propr'a'j pied'o'j. Sed la elekt'o'jar'o en Franc'uj'o kaj en German'uj'o merit'us hav'i tiu'n prioritat'o'n kiel grav'a'n tem'o'n.

    Serge HALIMI.



    [1] Antaŭ tri'dek jar'o'j, la 2-an de septembr'o 1987, s- ro Trump aĉet'is reklam'paĝ'o'n en tri grand'a'j uson'a'j ĵurnal'o'j de la orient'a bord'o kaj tie publik'ig'is mal'ferm'it'a'n leter'o'n kun la titol'o : „Kial Uson'o dev'us ĉes'i pag'i por defend'i land'o'j'n, kiu'j hav'as la rimed'o'j'n por defend'i si'n mem”.

    [2] China says it is willing to tak'e the lead, The Wall Street Journal Europe, 24-an de januar'o 2017.

    [3] Tion montr'is mil'o'j da diplomati'a'j telegram'o'j mal'kaŝ'it'a'j de WikiLeaks en decembr'o de 2010.


    1 a januar'o 2017


    La tut'fort'a unu'flank'ism'o de Uson'o


    Tio, kio atend'as Latin'amerik'o'n



    Kiam mort'is la histori'a gvid'ant'o de la kub'a revoluci'o Fidel Castro, mult'a'j latin'amerik'a'j progres'em'ul'o'j est'is traf'it'a'j de mal'ĝoj'eg'o. Dum kelk'a temp'o, de Argentin'o ĝis Venezuel'o, dekstr'ul'ar'o atlantik'ism'a kaj liberal'a amas'ig'as venk'o'j'n. Ĉu ili ankaŭ bon'ven'ig'u la en'ofic'iĝ'o'n de la nov'a prezid'ant'o de Uson'o Donald Trump ?



    Al demand'o pri li'a prefer'at'a kandidat'o por la uson'a prezid'ant'elekt'o, la respond'o de la ekvador'a ŝtat'estr'o Rafael Correa surpriz'is ĉiu'j'n : "TRUMP !". Ĉu tiu ne est'as la uson'a miliard'ul'o kiu kalumni'is migr'ant'o'j'n, promes'is konstru'i mur'o'n laŭ'long'e de la land'lim'o kun Meksik'o por prevent'i la al'ven'o'n de "seks'per'fort'ant'o'j kaj drog'ŝakr'ist'o'j", proklam'is la urĝ'ec'o'n ĉes'ig'i "sub'prem'ad'o'n" en Venezuel'o kaj anonc'is si'a'n intenc'o'n retro'ir'ig'i la politik'o'n de mal'ferm'it'ec'o al Kub'o iniciat'it'a'n de si'a antaŭ'ul'o ? "La uson'a reg'ist'ar'o sekv'as politik'o'n kiu apenaŭ ŝanĝ'iĝ'as, kaj ĝi'a'j efik'o'j est'as preskaŭ ĉiam sam'a'j" koment'is s- ro Correa. Ĉu do ne est'os ŝanĝ'iĝ'o kun Donald Trump ? Mal'e : "Li est'as tiel krud'a ke li provok'os re'ag'o'n en Latin'amerik'o, kiu fort'ig'os la pozici'o'n de la progres'em'a'j reg'ist'ar'o'j de la region'o !" ( Telesur, la 29 a de juli'o 2016).

    La nov'a uson'a prezid'ant'o hered'os strategi'a'n kompas'o'n kun tri nadl'o'j. Ili port'as la nom'o'j'n "prosper'o", "sekur'ec'o" kaj "demokrati'o kaj estrad'o". Ĉiu'j tri montr'as la sam'a'n direkt'o'n.

    Program'o trans'don'ot'a

    Praktik'e, "labor'i por prosper'o" en Latin'amerik'o signif'as sub'skrib'i kiel ebl'e plej mult'a'j'n akord'o'j'n pri liber'a komerc'ad'o. Prezid'ant'o Georg'e W. Bush inter'trakt'is tia'j'n akord'o'j'n kun Panamio kaj Kolombi'o. Li'a post'e'ul'o prezid'ant'o Barack Obama sukces'e kampanj'is por ke la Kongres'o ili'n aprob'u malgraŭ fort'a kontraŭ'ad'o de la Demokrat'o'j, part'e instig'it'a de la murd'o'j de labor'sindikat'an'o'j en Kolombi'o. Ankaŭ la serĉ'o'n por prosper'o on'i sub'kompren'as kiel sinonim'o'n por "nov'liberal'a'j reform'o'j" : rigor'a'j el'spez'redukt'o'j, mal'regul'ig'o, redukt'o de tarif'o'j, ktp. Dum la last'a'j dek kvi'n jar'o'j, ĉi tiu program'o montr'iĝ'is est'i pli mal'facil'e trud'ebl'a : la land'o'j de la region'o est'as laŭ'paŝ'e si'n liber'ig'int'a'j el la Inter'naci'a Mon'fondus'o ( IMF), kies program'o'j de struktur'a'j ŝanĝ'o'j est'ig'is mal'pli'iĝ'o'n de la ekonomi'a kresk'o kaj pli'iĝ'o'n de mal'riĉ'ec'o dum la jar'o'j 1980 aj kaj 1990 aj. Malgraŭ tio, Barack Obama kondiĉ'is si'a'n asist'ad'o'n al la plej mal'riĉ'a'j land'o'j per la en'konduk'o de merkat'a'j reform'o'j favor'e al ekster'land'a'j invest'ant'o'j. Ekzempl'o est'as la Alianc'o por Prosper'o - ĝis'dat'ig'o de la Plan'o Puebla- Panamio propagand'it'a de s- ro Bush - kiu est'is lanĉ'it'a fin'e de 2014 kun la land'o'j de la "nord'a tri'angul'o" de Centr'a Amerik'o (Salvador'o, Gvatemalio kaj Honduras'o). Kiam tem'as pri sekur'ec'o, la aktual'a strategi'o de Vaŝington'o de'ven'is de la kontraŭ'insurekci'a'j operac'o'j kaj kontraŭ'drog'a'j program'o'j de antaŭ'a'j reg'ist'ar'o'j. Dum la mandat'o'j de la prezid'ant'o'j Bill Clinton (1993-2001) kaj Georg'e W. Bush (2001-2009), miliard'o'j da dolar'o'j est'is ŝut'it'a'j en Plan'o'n Kolombi'o, vast'a ofensiv'o kontraŭ la fi'komerc'o de kokain'o [1]. La rezult'o : mil'o'j da mort'int'o'j, milion'o'j de'lok'it'a'j, kaj mal'grand'a efik'o sur la produkt'ad'o'n de drog'o'j.

    La plan'o ne nur est'as daŭr'ig'at'a, ĝi serv'is kiel model'o por ali'a'j "partner'ec'o'j", kun Meksik'o (la Iniciat'o de Mérida) kaj kun Centr'a Amerik'o (Region'a Iniciat'o de Sekur'ec'o por Centr'a Amerik'o). Sam'a kaŭz'o, sam'a efik'o : sen'precedenc'a'j si'n'sekv'a'j ond'o'j da per'fort'aĵ'o'j kiu'j mort'ig'is ne'nombr'ebl'a'j'n supoz'at'a'j'n krim'ul'o'j'n sed ankaŭ ordinar'a'j'n civit'an'o'j'n, precip'e membr'o'j'n de social'a'j mov'ad'o'j.

    Prezent'it'a kiel ne'politik'em'a, la program'o de "demokrati'o kaj estrad'o", kiu'n prezid'ant'o Obama trans'don'os al Donald Trump, oficial'e cel'as firm'ig'i instituci'o'j'n kaj fort'ig'i la princip'o'n de la jur'ŝtat'o. Sed la diplomati'a'j telegram'o'j de la uson'a Departement'o de Ekster'land'a'j Afer'o'j, publik'ig'it'a'j de WikiLeaks en 2010 kaj 2011, montr'as mal'sam'a'n perspektiv'o'n : uson'a'j diplomat'o'j si'n turn'as al pruv'it'a'j metod'o'j por mal'fort'ig'i, al'propr'ig'i aŭ elimin'i mal'oportun'a'j'n - tio est'as, "mal'dekstr'ism'a'j'n" - politik'a'j'n mov'ad'o'j'n [2]. Precip'e tiu'j'n konsider'at'a'j'n ideologi'e proksim'a'j'n al la for'pas'int'a venezuel'a prezid'ant'o Hug'o Chávez.

    Sed ne ĉiu'j operac'o'j por mal'stabil'ig'i la latin'amerik'a'n mal'dekstr'ul'ar'o'n est'as tiel diskret'a'j. Je la 28 a de juni'o 2009, la honduras'a arme'o demisi'ig'is prezid'ant'o'n Manuel Zelaya, alianc'ul'o de Venezuel'o. Ŝtat'sekretari'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Hillary Clinton rifuz'is agnosk'i ke puĉ'o okaz'is, ĉar tia agnosk'o est'ig'us la inter'romp'o'n de la pli'mult'o de la uson'a asist'ad'o. La region'o est'is ŝok'it'a de la maĥinaci'o'j de Vaŝington'o kiu'j kontribu'is al la sukces'o de la puĉ'o [3], kvankam tio ne mal'help'is, ke Uson'o sub'ten'u la konservativ'a'j'n reg'ist'ar'o'j'n kiu'j post'e en'ofic'iĝ'is en Honduras'o.

    Ek'de 2010, la mal'favor'a ekonomi'a situaci'o mal'fort'ig'as Latin'amerik'o'n, ebl'ig'ant'e al la Blank'a Dom'o ating'i grav'a'j'n sukces'o'j'n. La ĝis'mort'a mal'amik'o, Venezuel'o, profund'iĝ'as en ekonomi'a'n kaj politik'a'n kriz'o'n kiu sen'ig'as al ĝi la kapabl'o'n ag'i sur la inter'naci'a scen'ej'o. Post la mort'o de Chávez en 2013, Uson'o far'is tut'fort'a'n klopod'o'n : unu'flank'e, dialog'o ; ali'flank'e, mal'stabil'ig'o per'e de iu'j sektor'o'j de la opozici'o [4].

    Sekv'e, la politik'o de mal'ferm'it'ec'o rilat'e al Kub'o est'is akompan'at'a de mal'a si'n'ten'o pri Venezuel'o, kun nov'a reĝim'o de sankci'o'j fin'e de 2014. Sam'temp'e, Argentin'o kaj Brazil'o klin'iĝ'is dekstr'e'n post dek du jar'o'j da progres'em'a'j reg'ist'ar'o'j. Ĉiu'foj'e, la reg'ist'ar'o de prezid'ant'o Obama aprob'is ĉi tiu'j'n evolu'o'j'n : post kiam la konservativ'ul'o Mauricio Macri en'ofic'iĝ'is en 2015, rapid'e re'tir'it'a est'is la kontraŭ'star'o pri kredit'o'j asign'it'a'j al Bonaero de la inter'naci'a'j financ'a'j instituci'o'j, kaj la provizor'a reg'ist'ar'o en Brazil'o est'is diplomati'e sub'ten'at'a dum ankoraŭ daŭr'is pri'disput'at'a proced'o de el'ofic'ig'o kontraŭ prezid'ant'o Dilma Rousseff [5] .

    Ne ĝen'u komerc'a'j'n entrepren'o'j'n

    La politik'a pejzaĝ'o tial ŝanĝ'iĝ'is ek'de la al'ven'o de Barack Obama ĉe la Blank'a Dom'o. Antaŭ ok jar'o'j, la mal'dekstr'ul'ar'o reg'is pli'mult'o'n de la land'o'j de Latin'amerik'o, mem'fid'e proklam'ant'e si'a'n sen'de'pend'ec'o'n. Kiam li trans'don'os la ŝlos'il'o'j'n de la prezid'ant'a ofic'ej'o al Donald Trump, s- ro Obama pov'os nombr'i mult'a'j'n latin'amerik'a'j'n "sukces'o'j'n" kun'e kun la mal'sukces'o'j en Mez'orient'o kaj Orient'a Eŭrop'o pri kiu'j li est'os kulp'ig'it'a. Honduras'o, Paragvaj'o, Argentin'o, Brazil'o : mal'dekstr'em'a'j reg'ist'ar'o'j fal'is unu post la ali'a, kaj Uson'o re'akir'is iom de si'a antaŭ'a influ'o en la region'o.

    Neniu sci'as, kio'n la nov'a uson'a prezid'ant'o ver'e far'os. Jam de la komenc'o de la kampanj'o, li est'is demagog'a kaj kapric'a. Sed malgraŭ tio, la konsist'o de li'a kabinet'o pri'lum'as la ver'ŝajn'a'j'n politik'o'j'n de li'a reg'ist'ar'o. Du tendenc'o'j aper'as : la kresk'ant'a militarism'ig'o de la ekster'land'a politik'o kaj la obsed'o pri la iran'a "minac'o" kaj "radikal'a islam'o".

    Du tendenc'o'j kiu'j pov'us hav'i grav'a'j'n sekv'o'j'n por Latin'amerik'o.

    Kvankam li kritik'is uson'a'n inter'ven'ism'o'n dum la kampanj'o, kaj ankaŭ oficial'ul'o'j'n kiu'j "ne plen'um'as si'a'j'n task'o'j'n" ( CBS, la 13 a de novembr'o 2016), s- ro Trump nom'um'is pli da eks'a'j arme'an'o'j al la plej alt'a'j respond'ec'o'j pri la naci'a sekur'ec'o ol iu ajn ali'a prezid'ant'o de post la Du'a Mond'milit'o. Emerit'a'j general'o'j James " Mad Dog" ("frenez'a hund'o") Mattis kaj Michael Flynn, respektiv'e sekretari'o pri defend'o kaj konsil'ist'o pri naci'a sekur'ec'o, est'is oni'dir'e mal'akcept'it'a'j de prezid'ant'o Obama pro si'a'j ekstrem'ism'a'j kaj mal'ced'em'a'j pozici'o'j pri Iran'o kaj "radikal'a Islam'o". Pri'demand'it'e pri la plej grav'a'j minac'o'j por Uson'o, s- ro Mattis respond'is : "Iran'o, Iran'o, Iran'o" [6], kaj eĉ sugest'is ke Teheran'o est'is la sponsor'o de la Organiz'aĵ'o de la Islam'a Ŝtat'o. Aŭdac'a supoz'o ...

    Emerit'a general'o kaj eks'a ĉef'o de operac'o'j por la amerik'a kontinent'o, John Kelly estr'os la Departement'o'n pri la Sekur'ec'o de la Hejm'land'o. Li avert'is la senat'a'n komitat'o'n pri la arm'it'a'j fort'o'j kontraŭ Iran'o kaj "radikal'a'j islam'a'j" grup'o'j kiu'j, profit'ant'e de la "komun'a'j financ'a'j interes'o'j inter krim'ul'a'j kaj teror'ist'a'j ret'o'j en la region'o", pov'us gvid'i ĉel'o'j'n en la region'o (la 12 a de mart'o 2015). Ĉi tiu argument'o ankaŭ hav'as ali'a'j'n sub'ten'ant'o'j'n, inter ili s-in'o Yleem Poblete, eks'a stab'estr'o de s-in'o Ileana Ros- Lehtinen, de'nask'a kub'an'in'o kaj deput'it'in'o de la Mal'super'a Ĉambr'o de la Kongres'o kiu en 2012 sponsor'is la leĝ'o'n Countering Ir'a'n in the Western Hemisphere (re'bat'i Iran'o'n en la Okcident'a Hemisfer'o).

    Kiam prezid'ant'o Obama okup'is la Blank'a'n Dom'o'n, tia'j ide'o'j rest'is lim'ig'it'a'j al la marĝen'o'j de la debat'o. Sed de nun ili pov'us gvid'i la latin'amerik'a'n politik'o'n de Uson'o. La lukt'o kontraŭ mal'dekstr'ism'a'j reg'ist'ar'o'j pov'us est'i prav'ig'it'a per ili'a'j rilat'o'j kun Iran'o kaj la tiel nom'it'a'j program'o'j de "sekur'ec'o" pov'us profit'i de suplement'a'j rimed'o'j por kontraŭ'batal'i la "teror'ism'a'n en'ŝtel'iĝ'o'n" de mafi'ism'o. Est'as mal'facil'e kred'i ke la sekv'ont'a reg'ist'ar'o for'las'os la cel'o'j'n de "sekur'ec'o" kaj "antaŭ'e'n'ig'o de demokrati'o" de ĝi'a'j antaŭ'ul'o'j. Mal'e, la model'o de la Plan'o Kolombi'o pov'us est'i etend'it'a al nov'a'j region'o'j kiel la zon'o de la "Tri'obl'a Land'lim'o", inter Argentin'o, Brazil'o kaj Paragvaj'o.

    Efektiv'e, en la ne'probabl'a kaz'o ke la nov'a ŝtat'sekretari'o pri ekster'land'a'j afer'o'j kontraŭ'us al la sen'brid'a militarism'ig'o de la politik'o pri la region'o, li renkont'us du'obl'a'n rezist'o'n : tiu, de la burokrat'o'j de la Departement'o de Ekster'land'a'j Afer'o'j, kiu est'as ĉiam pli militarism'ig'at'a (precip'e la mal'avar'e financ'at'a Inter'naci'a Buro'o de Narkotik'o'j kaj Leĝ'observ'ig'o), kaj tiu de la arme'a-industri'a kompleks'o, kiu profit'os de reprezent'ant'o'j je la plej alt'a nivel'o en la nov'a reg'ist'ar'o.

    Kio'n pri Kub'o ? Pri'dub'i la politik'o'n de mal'ferm'it'ec'o provok'us kontraŭ'star'o'n de grand'a part'o de la komerc'ist'ar'o, kiu eg'e dezir'as profit'i de nov'a merkat'o. Kaj se est'as punkt'o pri kiu Donald Trump est'as klar'a, ĝi est'as tio ke li ne dezir'as komplik'i la viv'o'j'n de entrepren'estr'o'j. Al la decid'o plu laŭ'ir'i la voj'o'n mark'it'a'n de prezid'ant'o Obama, ali'a pov'us est'i al'don'it'a : adopt'i pli agres'em'a'n strategi'o'n de "antaŭ'e'n'ig'o de demokrati'o" - tio est'as, mal'stabil'ig'i la reg'ist'ar'o'n de Raúl Castro per diskret'a'j metod'o'j de inter'ven'o. Sed ankaŭ est'as neces'e ke la "krud'a" stil'o, pri kiu la ekvador'a prezid'ant'o parol'is, ne pli'fort'ig'u la si'n'dev'ont'ig'o'n de la latin'amerik'a'j ĉef'urb'o'j daŭr'e cel'i si'a'n emancip'iĝ'o'n preter si'a'j ideologi'a'j diferenc'o'j.

    Pov'us est'i ke ali'a'j faktor'o'j plu apart'ig'os Uson'o'n kaj la sub'kontinent'o'n. Se Donald Trump plen'um'os si'a'n promes'o'n re'inter'trakt'i pri komerc'a'j akord'o'j kun si'a land'o kaj trud'i tarif'o'j'n sur divers'a'j'n produkt'o'j'n de Latin'amerik'o, tio far'us pli ol prezid'ant'o'j Chávez, Correa kaj Ev'o Morales (prezid'ant'o de Bolivi'o) por la lukt'o kontraŭ liber'a komerc'ad'o kaj la ten'o kiu'n nord'a'j firma'o'j hav'as sur la region'o.

    Ĉi-rilat'e, tamen, li pov'us renkont'i vigl'a'n kontraŭ'star'o'n de la ekonomi'a elit'o de si'a land'o, elit'o el kiu li jam est'as nom'um'int'a divers'a'j'n reprezent'ant'o'j'n al si'a kabinet'o, inter'ali'e la Departement'o de Ekster'land'a'j Afer'o'j, kaj kiu, ceter'e, hav'as eminent'a'j'n pro'parol'ant'o'j'n en la Kongres'o.

    Ĉini'o en'trud'iĝ'as

    Inter ĉiu'j ĉi demand'o'j, unu afer'o sen'dub'as : la ĉef'a minac'o por la uson'a hegemoni'o en la region'o ven'os el Ĉini'o. La kresk'o de invest'o'j kaj kredit'o'j de la Mez'a Regn'o al la latin'amerik'a'j land'o'j kontribu'is al la erozi'o de la financ'a kaj ekonomi'a influ'o de Vaŝington'o. La komerc'o est'as ek'kresk'int'a de proksim'um'e 13 miliard'o'j da dolar'o'j en 2000 al 262 miliard'o'j en 2013, propuls'ant'e Ĉini'o'n en la pozici'o'n de la du'a plej grand'a ricev'int'o de latin'amerik'a'j eksport'aĵ'o'j. Ĉin'a'j invest'o'j lev'as la sam'a'j'n social'a'j'n kaj ekologi'a'j'n demand'o'j'n kiel tiu'j'n de Uson'o, sed kun grav'a diferenc'o : ili kutim'e ne kun'port'as lok'a'n politik'a'n prez'o'n. Sekv'e, la ekonomi'a ekspansi'o de Ĉini'o en la region'o reprezent'is ben'o'n por progres'em'a'j reg'ist'ar'o'j, ĉar ĝi ebl'ig'is al ili plen'um'i aŭdac'a'j'n social'a'j'n politik'o'j'n. Inter 2002 kaj 2014, mal'riĉ'ec'o en Latin'amerik'o mal'kresk'is de 44% al 28%, kresk'int'e dum la antaŭ'a'j 22 jar'o'j.

    Kvankam la mal'alt'a konjunktur'o de la ĉin'a ekonomi'o hav'is negativ'a'n efik'o'n sur Latin'amerik'o, Pekin'o ŝajn'as firm'e intenc'i hav'i pli kaj pli da influ'o pri la ekonomi'o'j kaj politik'o'j de la region'o. La decid'o de Donald Trump kondamn'i la Trans-Pacifik'a'n Partner'ec'o'n ( TPP) propon'as nov'a'j'n perspektiv'o'j'n por la ĉin'a'j komerc'ad'o kaj invest'ad'o, kiel prezid'ant'o Xi Jinping neniel neglekt'is emfaz'i fin'e de novembr'o dum vizit'o al Ĉili'o, Ekvador'o kaj Peru'o. Front'e al ne'antaŭ'vid'ebl'a kaj potencial'e mal'amik'a uson'a reg'ist'ar'o, kiu deklar'is si'a'n intenc'o'n rezist'i la influ'o'n de Ĉini'o en Orient'a Azi'o, la al'vok'o de prezid'ant'o Xi por "nov'a epok'o de rilat'o'j kun Latin'amerik'o" [7] reflekt'as li'a'n strategi'a'n ambici'o'n evolu'ig'i si'a'j'n komerc'a'j'n kaj diplomati'a'j'n rilat'o'j'n en la "mal'antaŭ'a kort'o" de Uson'o.

    Alexander MAIN



    [1] Vid'u Hernando Calvo Ospina, Ĉe la lim'o'j de la Plan'o Kolombi'o, Le Mond'e diplomatique, februar'o 2005.

    [2] The WikiLeaks Files : The World According to US Empir'e, Vers'o, London'o, 2016, Novjork'o, januar'o 2010.

    [3] Kp. ’ A new chapter of engagement : Obama and the Hondur'a'n coup’, NACLA reporting on the Americas, North American Congress on Latin America, Novjork'o, januar'o 2010.

    [4] Vid'u Alexander Main, ’ Au Venezuel'a, la tentation du coup de forc'e’, Le Mond'e diplomatique, april'o 2014.

    [5] Vid'u Laurent Delcourt, ’Tromp'a printemp'o en Brazil'o’, Le Mond'e diplomatique, maj'o 2016.

    [6] Mark Perry, ’ James Mattis’ 33- year grudge against Ir'a'n’, Politico Magazin'e, Novjork'o, la 4 a de decembr'o 2016.

    [7] Matt Ferchen, ’ Whats new about Xis " new er'a" of China-Latin America relations ?’, la 26 a de novembr'o 2016, www. thediplomat. com


    1 a februar'o 2017


    De la strat'o al praktik'ad'o de reg'ad'o


    En la Hih2'a'j ribel'a'j urb'o'j



    En Hispani'o, la nov'a organiz'aĵ'o Podemos mal'traf'is si'a'n cel'o'n de "sturm'i la ĉiel'o'n" : fal'ig'i la politik'a'n sistem'o'n per ĝeneral'a balot'ad'o. De Barcelon'o ĝis Madrid'o tra Valenci'o aŭ Zaragoz'o, la progres'em'a'j fort'o'j kritik'ant'a'j la mal'abund'ig'o'n tamen gajn'is plur'a'j'n grav'a'j'n municip'o'j'n. Sed ĉu ŝanĝ'i urb'estr'o'n ebl'ig'as ŝanĝ'i la mond'o'n ?



    Mont'o de flor'o'j kaj krucifiks'o'j star'iĝ'as sur la Plac'o de Pil'ar, en ĉi tiu oktobr'o'mez'o, okaz'e de la jar'a fest'o de Zaragoz'o. La turist'o'j svarm'eg'as en la strat'o'j, kaj la super'bazar'o'j plen'plen'iĝ'as : neniu sovet'o, neniu sturm'o de ia Hispan'a vintr'a palac'o. Ĉi tie sam'e kiel en Madrid'o, Barcelon'o aŭ ankaŭ Valenci'o, "koalici'o de popol'a unu'iĝ'o" form'it'a de aktiv'ul'o'j de la soci'a mov'ad'o kaj divers'a'j mal'dekstr'a'j parti'o'j venk'is la municip'a'n balot'ad'o'n en maj'o 2015. Sed malgraŭ la terur'a'j blek'o'j de la konservativ'ul'o'j, mal'trankvil'ig'it'a'j de tiu'j venk'o'j, la revoluci'o est'as kaŝ'iĝ'em'a.

    "On'i ne ŝanĝ'as urb'o'n en unu jar'o kaj du'on'o", pled'as S- ro Guillermo Lázaro, kun'ord'ig'ant'o de la municip'a grup'o de la koalici'o Zaragoz'a en Común ( ZeC) [1]. Antaŭ plu'dir'i, ke malgraŭ promes'o'j pri soci'a progres'o skrib'it'a'j en la por'elekt'a'j program'o'j, la ŝanĝ'o'j, kiu'j'n esper'as la loĝ'ant'ar'o konsist'as mal'pli en for'ig'o de privat'a propriet'o ol en for'bala'i la "kast'o'n" : "La hom'o'j ne tiom dezir'is ver'a'n ŝanĝ'o'n de si'a viv'kondiĉ'o'j, kiom al'ir'o'n al reg'ad'o de normal'a'j hom'o'j, kiu'j simil'as al ili."

    En Santiag'o de Kompost'el'o, la venk'int'a platform'o Compostela Aberta (Kompost'el'o mal'ferm'it'a) nask'iĝ'is el "naŭz'o", klar'ig'as al ni S-in'o Marilar Jiménez Aleixandre kaj S- ro Antoni'o Pérez Casas, respektiv'e pro'parol'ant'o kaj aktiv'ul'o de la koalici'o. "Apenaŭ unu jar'o'n post si'a elekt'o, la antaŭ'a urb'estr'o, la konservativ'ul'o Gerard'o Conde Roa, est'is kondamn'it'a pro impost'fraŭd'o." Du ali'a'j si'n'sekv'is dum mandat'o'temp'o punkt'it'a de tribunal'a'j afer'o'j, tiel, ke la urb'o est'is krom'nom'it'a "Santiag'o de Koruptela".

    Tiu kriz'o pri politik'a reprezent'ad'o, motor'o de la mov'ad'o 15- M (nask'iĝ'int'a la 15-an de maj'o 2011 en Madrid'o) help'is la kre'o'n de ekster'norm'a'j koalici'o'j, kiu nov'ig'is la fizionomi'o'n de la kutim'a'j reg'ad'o'j : " Compostela Aberta konsist'as part'e el eks'aktiv'ul'o'j de grand'a'j parti'o'j, sed ne nur, dir'as S-in'o Jiménez Aleixandre kaj S- ro Pérez Casas. Mult'a'j el ĝi'a'j membr'o'j antaŭ'e neniam politik'um'is, aŭ ven'as el asoci'o'j de najbar'o'j [2], el la mov'ad'o'j femin'ist'a kaj sindikat'a, el mov'ad'grup'o'j kontraŭ konstru'spekul'ad'o, ktp. Trov'iĝ'as tie ankaŭ grav'ul'o'j, verk'ist'o'j, an'o'j de la kultur'a mond'o, kaj hom'o'j ven'int'a'j el 15- M." Kaj ne ĉiu'j difin'as si'n kiel "mal'dekstr'em'a'j".

    Uz'it'a de ili'a'j kontraŭ'ul'o'j kaj de iu'j amas'komunik'il'o'j, la nom'o "municip'o'j de Podemos" (pro la nom'o de la parti'o aper'int'a en oktobr'o 2014) mal'help'as la rilat'o'j'n tikl'a'j'n, eĉ konflikt'a'j'n, kiu'j'n tiu'j skip'o'j hav'as kun la nov'a parti'o. Ceter'e, "preter ni'a'j mal'simil'aĵ'o'j kun ali'a'j municip'a'j koalici'o'j, ni hav'as komun'a'n punkt'o'n, rimark'ig'as S-in'o Jiménez Aleixandre : ni ne konsider'as ni'n kiel parti'o'j'n. La plej'mult'o de la tradici'a'j mal'dekstr'a'j parti'o'j don'as prioritat'o'n al interes'o'j de si'a'j parti'estr'o'j : konserv'i la posten'o'n, sen ĉiam diskut'i kun la aktiv'ul'o'j. Ni observ'as simil'a'n evolu'o'n en Podemos. Ni ja prov'as divers'a'j'n organiz'o'form'o'j'n por don'i prioritat'o'n al ni'a program'o".

    Ĉu man'en'man'e aŭ frunt'al'frunt'e ?

    Kiu program'o ? De iu urb'o al ali'a la voj'map'o'j hav'as mult'a'j'n komun'a'j'n ambici'o'j'n : demokrati'o, re'distribu'o de riĉ'aĵ'o'j, mal'pli'ig'o de la influ'o de eklezi'o, real'propr'ig'o de publik'a'j serv'o'j, vir'in'a'j rajt'o'j, ktp. Ni'a inter'parol'ad'o komenc'iĝ'is nur antaŭ kelk'a'j minut'o'j, kiam la urb'estr'o de Santiag'o de Kompost'el'o, S- ro Martiño Noriega Sánchez star'iĝ'as :Mi mal'supr'e'n'ir'as en la kort'o'n, li klar'ig'as. Ni organiz'as silent'a'n minut'o'n ĉiu'foj'e, kiam vir'in'o mort'as pro la bat'o'j de vir'o." En tiu urb'o kun preskaŭ cent mil loĝ'ant'o'j, tia'j ag'o'j akompan'as la re'star'ig'o'n de akcept'o'centr'o por vir'in'o'j viktim'a'j de per'fort'o, kaj ankaŭ kampanj'o'j'n por pli vid'ebl'ig'i ili'a'n lukt'o'n. La 25-an de novembr'o, kiu'n Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j deklar'is Inter'naci'a Tag'o por for'ig'o de per'fort'o al vir'in'o'j, la urb'o drapir'iĝ'is per nigr'a'j ŝtof'o'j, bus'o'j kaj montr'o'fenestr'o'j el'met'is la skrib'aĵ'o'n "Kontraŭ la per'fort'o".

    Re'ven'int'e, la urb'estr'o prezent'as la plan'o'n por social'a'j help'aĵ'o'j efektiv'ig'it'a'n en oktobr'o, kaj li esper'as, ke ĝi inspir'os ali'a'j'n municip'o'j'n." " Compostela Sum'a" est'as la plej ambici'a program'o, kiu'n ni propon'is ĝis nun. Ni sub'skrib'is inter'konsent'o'j'n kun Ruĝ'a-Kruc'o, kaj met'is rimed'o'j'n por loĝ'ig'i la sen'hejm'ul'o'j'n, uz'ant'e municip'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n, kiu'j neniam est'is destin'it'a'j al tio." La program'o cel'as ankaŭ help'i loĝ'ant'o'j'n konsider'at'a'j'n kiel "tro riĉ'a'j'n" por profit'i la help'mon'o'n por soci'a integr'iĝ'o de Galici'o ( Risga). S- ro Noriega Sánchez ceter'e ne hezit'as el'montr'i si'a'n sub'ten'o'n al strik'ant'o'j dum tag'o'j de grand'a mobiliz'ad'o de la mal'stabil'a'j labor'ist'o'j kaj sub'trakt'ant'o'j de Telefónica, la ĉef'a telefon'kompani'o de Hispani'o.

    Inter la cel'o'j de la nov'a'j municip'a'j skip'o'j, iu'j simbol'o'j. En Barcelon'o la re'aper'o de sen'kap'ig'it'a statu'o de general'o Francisco Franc'o indign'ig'is la konservativ'ul'o'j'n. Por Epifani'a fest'o, la 6-an de januar'o 2016, la urb'estr'ar'o de Valenci'o ŝok'is anstataŭ'ig'int'e iu'j'n reĝ'o'j'n Mag'o'j'n per reĝ'in'o'j. Ĉu sen'kial'a'j provok'o'j ? Pli ĝust'e tem'as pri puŝ'pel'i la hered'aĵ'o'j'n de Franc'o kaj katolik'a'j, re'son'e al respublik'a aspir'o de 15- M. Tiu aspir'o daŭr'e flirt'as super la Hispan'a'j manifestaci'o'j per flag'o viol'a, flav'a kaj ruĝ'a (la kolor'o'j de la 2- a Hispan'a respublik'o 1931-39).

    Program'o'n difin'int'e kaj balot'ad'o'n venk'int'e, ili dev'as reg'i. La en'ir'o en la instituci'o'n de eks'aktiv'ul'o'j de asoci'o'j al'kutim'iĝ'int'a'j, ĉar ili sufer'is ili'n, al konflikt'a'j rilat'o'j kun municip'a'j skip'o'j, impuls'is si'n'ten'a'n ŝanĝ'o'n de la nov'a'j lok'a'j reg'ant'o'j front'e al la asoci'ar'o. "Ni konstat'as vol'o'n inkluziv'i ni'n en la decid'o'procez'o'n, laŭd'as S- ro Enrique " Quiche" Villalobos, prezid'ant'o de Region'a Federaci'o de Asoci'o'j de Najbar'o'j de Madrid'o ( FRAVM). Nun est'as pli facil'e akir'i inform'o'j'n. Tio ŝajn'as neni'aĵ'et'o, sed tem'as pri gigant'a paŝ'o, ĉar kiam ni hav'as tiu'j'n inform'o'j'n, ni pov'as postul'i. La konflikt'o'j, kiu'j nun opon'ig'as ni'n al la municip'o, est'is do facil'ig'it'a'j de la municip'o mem !"

    Labor'i man'en'man'e sen for'las'i frunt'al'frunt'ad'o : por la aktiv'ul'a'j grup'o'j, kun'labor'i kun eks'kamarad'o'j ankaŭ implic'as konserv'i si'a'n sen'de'pend'o'n, por "daŭr'ig'i la prem'o'n". Ĉar la pli'bon'iĝ'o de la rilat'o'j inter la ag'ant'o'j de la publik'a kaj politik'a sektor'o'j ne garanti'as social'a'j'n antaŭ'e'n'ir'o'j'n, nek amik'um'ec'o bon'a'n kun'labor'o'n. "Ni hav'as miks'it'a'n sent'o'n pri la unu'a'j temp'o'j de la reg'ad'o de Barcelon'a en Comú, deklar'as S- ro Daniel Pardo membr'o de Asemble'o de kvartal'o'j por daŭr'i'pov'a turism'o ( ABTS). Temp'o'spac'o por dialog'o mal'ferm'iĝ'is, dum antaŭ'e la afer'o'j pri turism'o est'is tut'e rezerv'it'a'j al instituci'o, en rilat'o kun profesi'ul'o'j de la sektor'o : ĉi last'a'j decid'is kaj la unu'a sub'skrib'is. Sed ni est'as iom surpriz'it'a'j konstat'i, ke ni'a voĉ'o, kiu defend'as la ĝeneral'a'n interes'o'n, egal'rang'as la opini'o'n de ajn'a hotel'ist'o.

    Akompan'at'a de du'dek'o da aktiv'ul'o'j re'kon'ebl'a'j pro si'a'j verd'a'j toĉemizoj kaj ĝoj'em'a'j slogan'o'j, S- ro Carlos Macías, pro'parol'ant'o de Platform'o de la viktim'o'j de hipotek'o'prunt'o'j ( PAH) de Barcelon'o, manifestaci'as antaŭ la urb'o'dom'o, tiu'n tag'o'n, kiam okaz'as la municip'a konsili'o, en oktobr'o 2016. Moci'o, kiu'n ili propon'is de mult'a'j monat'o'j, est'is ĵus akcept'it'a. Ĝi denunc'as klaŭz'o'n, kiu permes'as indic'ad'o'n de la interes'o'j de iu'j por'loĝ'ej'a'j prunt'o'j laŭ kalkul'metod'o, kiu est'is ŝanĝ'it'a tre favor'e al bank'o'j per leĝ'o de septembr'o 2013. Ĝi koncern'us pli ol unu milion'o da prunt'o'j, mal'ebl'ig'ant'e mult'a'j'n famili'o'j'n pag'i si'a'j'n monat'pag'o'j'n pro grav'a kost'alt'iĝ'o kre'it'a de tiu klaŭz'o, regul'e juĝ'it'a preter'rajt'a de tribunal'o'j. En Barcelon'o la municip'o dev'ont'ig'is si'n ne plu labor'i kun la bank'o'j, kiu'j uz'as ĝi'n, kaj don'i administr'a'n help'o'n al la viktim'o'j. Ŝtat'nivel'e la rol'o de municip'o'j est'as lim'ig'it'a : plej'bon'e ili nur pov'as pet'i de la reg'ist'ar'o, ke ĝi ŝanĝ'u la leĝ'o'n, ke ĝi efektiv'ig'u sen'interes'a'j'n prunt'o'j'n kaj re'pag'o'n de ĉiu'j interes'o'j kontraŭ'jur'e en'spez'it'a'j de bank'o'j. Tio tamen sufiĉ'as por tim'ig'i la grand'a'j'n financ'ul'o'j'n. "Mi sci'as, ke mal'mult'e probabl'as, ke la municip'o ĉes'os labor'i kun tiu'j financ'a'j kompani'o'j, konfes'as S- ro Macías. Rest'us nur du bank'o'j, apenaŭ, kaj neniu, kiu pov'as prunt'e'don'i mon'o'n al ĝi. Sed mi est'as konvink'it'a, ke neces'as puŝ'prem'i por ke la municip'a skip'o ne rezign'as ag'ad'o'n."

    Ne mal'mobiliz'iĝ'i, jen la unu'a cel'o. "Barcelon'a en ComúPodemos hav'as respond'ec'o'n : tiu'n de la parol'o, plu dir'as S- ro Macias. Se vi send'as al vi'a propr'a parti'o la mesaĝ'o'n : "Ĉio bon'as, kviet'iĝ'u, ni jam est'as en reg'ad'o kaj ni aranĝ'os ĉio'n", tio signif'as, ke vi nenio'n lern'is dum la last'a'j kvar'dek jar'o'j." La nov'a'j skip'o'j dir'as, ke ili konsci'iĝ'as pri tiu risk'o : "Ni neniel vol'as re'far'i la erar'o'n de 1982, kiam el la venk'o de PSOE (Hispan'a social'ist'a labor'ist'a parti'o) rezult'is la dis'ig'o de la soci'a mov'ad'o, vol'as trankvil'ig'i S-in'o Luis'a Capel, membr'o de la komunik'ad'skip'o de Ahora Madrid ("Madrid'o nun"). Tiu'epok'e, la mal'dekstr'ul'ar'o elekt'is logik'o'n de reprezent'a demokrati'o, kaj ni perd'is la strat'a'n potenc'o'n. Tio konfirm'iĝ'is dum la tut'a'j 1990- aj jar'o'j, kun detru'ig'a'j rezult'o'j. Ni dezir'as, ke la soci'a mov'ad'o daŭr'e rol'as por help'i far'i ni'a'n politik'o'n. La kontraŭ'ul'o'j ja ne ĝen'as si'n por prov'i prem'influ'i".

    Il'o por profan'i la instituci'o'j'n

    Tiu invit'o kre'as tamen streĉ'ad'o'j'n. En Barcelon'o ili fokus'iĝ'as ĉirkaŭ la lukt'o kontraŭ amas'turism'o, grav'a punkt'o de la program'o de Barcelon'a en Comú. En la somer'o 2015, la urb'estr'o, S-in'o Ad'a Colau, decid'is unu jar'a'n moratori'o'n (pli'long'ig'it'a'n ĝis juni'o 2017) pri permes'il'o'j por kre'o de nov'a'j turism'a'j loĝ'ej'o'j, temp'o neces'a por efektiv'ig'i long'temp'a'n politik'o'n en urb'o, kies ĉiu'j kvartal'o'j sufer'as el amas'turism'o. Se la moratori'o -je grand'a indign'o de la reprezent'ant'o'j de la turism'a sektor'o- respond'as al la unu'a postul'o de ABTS, la special'a plan'o por urb'organiz'o de turism'a'j loĝ'ej'o'j ( PEUAT), kiu akompan'as ĝi'n, est'is cel'o de ĝi'a'j kritik'o'j.

    Ankoraŭ diskut'at'a post akcept'o de cent'o da amend'o'j, tiu regul'ar'o cel'as difin'i kvar urb'a'j'n zon'o'j'n. En la centr'o, zon'o dir'it'a por "natur'a mal'kresk'ad'o", neniu nov'a hotel'a konstru'o est'os permes'it'a, kaj la ekzist'ant'a'j pov'os nek est'i pli'grand'ig'it'a'j nek anstataŭ'it'a'j de ali'a, kiam ili ne plu funkci'os, en la du'a zon'o rest'os la nun'a antaŭ'stat'o, kaj en la ali'a'j ĉirkaŭ'urb'a'j kvartal'o'j de la tri'a kaj kvar'a zon'o'j, permes'il'o'j est'os don'it'a'j laŭ "daŭr'ig'ebl'a" manier'o, kun lim'ig'o'j pri are'o'j kaj gast'nombr'o'j de la hotel'o'j. "Ni sci'as, ke tiu projekt'o est'as la plej kuraĝ'a jam far'it'a en Barcelon'o, sed ni ankaŭ sci'as kiel ĝi est'as ne'sufiĉ'a, klar'ig'as S- ro Pardo. La municip'o pet'as, ke ni sub'ten'u ĝi'n, sed ni ne vol'as sub'skrib'i blank'a'n dokument'o'n. La "natur'a mal'kresk'ad'o" est'as lingv'a truk'o. En la nun'a stat'o, iu'j kvartal'o'j reprezent'it'a'j en ni'a'j asemble'o'j est'os tuj viktim'o'j de spekul'ad'o. Kio est'as ni'a postul'o ? Ĝeneral'a moratori'o. Politik'e, tio pov'as est'i mem'mort'ig'o, sed ni ne pov'as postul'i mal'pli.

    Ĉiu'tag'e la "municip'o'j de la ŝanĝ'o" renkont'as la mal'facil'aĵ'o'j'n, kiu'j'n implic'as la trans'ir'o'n de la strat'o al la instituci'o'j. Tiu ŝanĝ'o mal'hav'ig'as al la soci'a mov'ad'o grav'a'n part'o'n de ĝi'a'j fort'o'j. Sid'ant'a ĉe kaf'ej'a teras'o, S-in'o An'a Menéndez, freŝ'dat'e elekt'it'a kiel estr'o de Federaci'o de la asoci'o'j de najbar'o'j de Barcelon'o ( FAVB) list'ig'as tiu'j'n el ŝi'a'j eks'kamarad'o'j, kiu'j nun labor'as por la municip'a'j serv'o'j. Tiu fenomen'o re'son'ig'as la pump'ad'o'n de mult'a'j aktiv'ul'o'j de la soci'a mov'ad'o far'e de Podemos. En la vic'o'j de Compostela Aberta, S-in'o Jiménez Aleixandre ne pov'as kaŝ'i si'a'n mal'kuraĝ'iĝ'o'n, kiam ŝi analiz'as la konsekvenc'o'n en aktiv'ul'a ag'ad'o de jar'o kaj du'on'o da ĉe'est'o en la instituci'o'j : "Ĉi last'a'j temp'o'j la funkci'ad'o de Compostela Aberta, sam'e kiel tiu de ali'a'j "municip'o'j de la ŝanĝ'o", est'is tre tuŝ'it'a de la balot'a'j procez'o'j. Ni tra'viv'is unu municip'a'n balot'ad'o'n, du ĝeneral'a'j'n kaj unu region'a'n en unu jar'o kaj du'on'o ! Ni tut'e kaj komplet'e mobiliz'iĝ'is en ili, kaj ili pump'is grand'a'n part'o'n de la energi'o, kiu'n ni pov'us dediĉ'i al la urb'o. Ne kalkul'ant'e la intern'a'j'n konflikt'o'j'n, kiu'j'n tiu procez'o far'is, ĉar la koalici'o'j ŝanĝ'iĝ'is laŭ la balot'o'spec'o'j."

    Tiu'j antagonism'o'j rezult'as ne nur el mal'simil'a'j vid'punkt'o'j. Ili rivel'as la mal'facil'ec'o'n re'produkt'i en la politik'a'j instituci'o'j la praktik'o'j'n kaj frap'fraz'o'j'n de soci'a mov'ad'o. Al'iĝ'int'a'j al koncept'o de " empowerment" (en'reg'ec'ig'o), uz'it'a kaj dis'volv'it'a de Podemos, la nov'a'j municip'o'j pens'as la instituci'a'n teren'o'n kiel kamp'o'n por politik'a eksperiment'o. Ili bon'aŭgur'as sur la kre'o de cifer'ec'a'j civit'a'j platform'o'j [3] - daŭr'ig'o de la metod'o'j laŭ'mod'a'j dum 15- M per kiu'j, ĉiu'j pov'is, en plac'angul'o aŭ dum debat'o, skrib'i si'a'j'n propon'o'j'n sur blank'a tabul'o. "La cel'o est'as dis'iĝ'i el tiu burokrat'ig'o de part'o'pren'ad'o por far'i ion pli mov'ig'a, pli en la spirit'o de 15- M, en kiu la decid'o'j okaz'as per kun'konsent'o kaj en kiu ne neces'as membr'iĝ'i al oficial'a asoci'o por part'o'pren'i", klar'ig'as S-in'o Capel en Madrid'o.

    Sed tiu cifer'ec'a invent'em'o, kiu'n la ĵurnal'ist'o Lud'o'vic Lam'ant difin'as kiel "il'o'n por profan'i la instituci'o'j'n [4]", kaj la bon'vol'em'ec'o, kiu akompan'as ĝi'n, foj'e kontraŭ'as la si'n'ten'o'n de la loĝ'ant'ar'o. "Mult'a'j fin'e mal'kovr'is, ke la instituci'o ne est'as Twitter", konstat'as la direktor'o de FRAVM. En Santiag'o de Kompost'el'o, la voĉ'don'o por la part'o'pren'ig'a buĝet'o mobiliz'is mil'o'n da hom'o'j, tio est'as iom'et'e mal'pli ol unu loĝ'ant'o por cent. En Madrid'o, dum la grand'a kampanj'o por re'nov'ig'o de la Plac'o de Hispani'o en 2016, 31 761 hom'o'j voĉ'don'is por la divers'a'j projekt'o'j : ĉirkaŭ 1% de la ĉef'urb'a loĝ'ant'ar'o. La distribu'o de la 60 milion'o'j da eŭr'o'j de la part'o'pren'ig'a buĝet'o vek'is interes'o'n de 45 522 loĝ'ant'o'j. Ĉu sen'baz'a'j amuz'il'o'j aŭ "ver'a demokrati'o" ? Por la urb'estr'o de Santiag'o de Kompost'el'o, S- ro Noriega Sánchez, tiu'j il'o'j pruv'os si'a'j'n util'ec'o'j'n retro'aktiv'e, "kiam la loĝ'ant'ar'o est'os konstat'int'a, ke la propon'o'j, kies aŭtor'o ili est'is, fakt'e est'is decid'it'a'j kaj efektiv'ig'it'a'j".

    Ĉu iĝ'i nur lok'a'j far'ant'o'j ?

    Kondiĉ'e tamen, ke tiu'j propon'o'j est'u prezent'it'a'j kaj decid'it'a'j de la municip'a konsili'o. Neniu el la mal'dekstr'a'j koalici'o'j venk'int'a'j en maj'o 2015 hav'as absolut'a'n pli'mult'o'n. "Ni reg'as la urb'o'n, sed ni ne hav'as la potenc'o'n", resum'as S- ro Pablo Hijar, municip'a konsili'an'o pri loĝ'ej'o'j de ZeC. La sub'ten'o de ali'a'j grup'o'j, oft'e PSOE, aŭ de region'a'j parti'o'j kiel Chunta Aragonesista (Unu'iĝ'o Aragon'a, CHA), naci'ist'a kaj social'ekologi'ist'a parti'o en Aragon'o, est'as do ne'mal'hav'ebl'a. En Zaragoz'o "la social'ist'o'j mal'ebl'ig'as ni'n efektiv'ig'i princip'o'n de impost'a progresiv'ec'o" incit'iĝ'as la urb'estr'o Pedro Santisteve. " PSOE sistem'e mal'help'as la grand'a'j'n decid'o'j'n, tiu'j, kiu'j iel kontraŭ'as la kapital'ism'a'n sistem'o'n" al'dir'as S- ro Guillermo Lázaro, de ZeC.

    Sen kalkul'i pri iu'j punkt'o'j de la por'elekt'a'j program'o'j, kiu'j depend'as de la region'a'j kaj naci'a privilegi'o'j. "Se est'us okaz'int'a sam'temp'a ŝanĝ'o je tiu'j nivel'o'j, la afer'o est'us pli facil'a por ni, ve'as S- ro Villalobos. La Madrid'a region'o reg'as la hospital'o'j'n, la publik'a'n eduk'ad'o'n, la grund'leĝ'o'n. Mult'a'j el la decid'o'j de la municip'o est'as do akcesor'a'j : ĝi pet'as de la region'o, ke ĝi decid'u tia'n aŭ ali'a'n rimed'o'n... plej'oft'e sen'sukces'e." La rimed'o'j ne sufiĉ'as por efektiv'ig'i la radikal'a'j'n aranĝ'o'j'n promes'it'a'j'n kontraŭ la el'pel'ad'o'j. Des mal'pli, ke la municip'o'j sufer'as de la buĝet'a prem'o de Madrid'o. : "Nur 12,8% de la naci'a buĝet'o al'ven'as al ili, plu dir'as S- ro Santisteve. Ili tamen dev'as kontent'ig'i la baz'a'j'n bezon'o'j'n de la civit'an'o'j pri transport'o, akv'o'trakt'ad'o kaj rub'o'j."

    La strategi'o de "el'intern'a ŝanĝ'o" iniciat'it'a de la nov'a'j municip'a'j reg'ant'o'j stumbl'as sur la difin'o de ili'a'j rajt'o'j, hered'aĵ'o de la demokrat'a trans'ir'o kaj de la naci'a'j leĝ'o'j. Precip'e la leĝ'o pri raci'ig'o kaj daŭr'ig'ebl'o de lok'a administr'ad'o, nom'it'a leĝ'o Montoro, el la nom'o de la ministr'o pri financ'o'j de S- ro Marian'o Rajoy, S- ro Cristóbal Montoro, kiu decid'ig'is ĝi'n en 2013. La unu'a fraz'o de ĝi'a antaŭ'parol'o ne las'as ia'n ajn dub'o'n pri ĝi'a cel'o : "La reform'o de la artikol'o 135 de la Hispan'a konstituci'o (...) sankt'ig'as la buĝet'a'n stabil'ec'o'n, kiel direkt'ig'a'n princip'o'n por la reg'ad'o de ĉiu'j publik'a'j administr'ej'o'j." Dikt'it'a de la "respekt'o de la Eŭrop'a'j dev'ont'iĝ'o'j pri impost'a firm'ig'o" kaj sekv'ant'a la mal'abund'ig'a'j'n politik'o'j'n, tiu leĝ'o postul'as, krom la mal'pli'ig'o'n de deficit'o'j, uz'i ĉiu'j'n eventual'a'j'n buĝet'a'j'n rest'aĵ'o'j'n por ŝuld'a re'pag'o. Preter la bezon'o'j de si'a'j politik'o'j, la municip'o'j dev'as batal'i pri la ide'o mem de municip'a aktiv'ad'o : ĉu kontent'iĝ'i est'i lok'a'j far'ant'o'j en la kadr'o decid'it'a de la ŝtat'o aŭ prov'i fortik'iĝ'i kiel mem'komplet'a politik'a unu'o, en la tradici'o "municip'ist'a" en'radik'iĝ'int'a en la land'a histori'o ek'de la 19- a jar'cent'o ?

    Tiu situaci'o konduk'as la progres'ist'a'j'n koalici'o'j'n al strang'a'j akrobat'aĵ'o'j pri si'a komunik'ad'o. Se ĉiu'j pov'as trumpet'i, ke ili re'san'ig'is la publik'a'j'n kont'o'j'n kaj far'is bon'a'n buĝet'a'n rest'aĵ'o'n de post si'a ek'reg'ad'o [5], ili dev'is laŭ la leĝ'o Montero don'i ĉi last'a'n al bank'o'j (en'tut'e 2,3 miliard'o'j'n da eŭr'o'j [6]) Iu'j tamen kontraŭ mal'bon'sort'o montr'as bon'a'n humor'o'n : ne pov'ant'e invest'i la ŝpar'it'a'n mon'o'n, ili elekt'as propagand'i tiu'j'n re'pag'o'j'n, kiel pruv'o'n de si'a bon'a reg'ad'o.

    Tiu strategi'o ne mal'help'as la grav'ul'o'j'n de la mov'ad'o prov'i akir'i ŝanĝ'o'n de la leĝ'o. Kun sub'ten'o de la "urb'estr'o'j de la ŝanĝ'o", la parlament'a grup'o de Podemos al'met'is tiu'cel'a'n leĝ'propon'o'n en oktobr'o 2016. Fin'e de novembr'o, kvin'dek'o da municip'a'j reprezent'ant'o'j kun'ven'is en Ovi'ed'o por komenc'i si'n'sekv'o'n de renkont'iĝ'o'j por denunc'i la kontraŭ'rajt'a'n ŝuld'o'n kaj la buĝet'a'j'n mal'pli'ig'o'j'n. Tut'e ne izol'it'a, la kun'ven'o de Ovi'ed'o aparten'as al la kutim'a ag'ad'o de la "ribel'a'j municip'o'j" : kun'e al'front'i. Tiel okaz'is la 4-an kaj 5-an de septembr'o 2015 en Barcelon'o la pint'kun'ven'o "Urb'o'j por la komun'a bon'o. Kun'divid'i la spert'o'j'n por la ŝanĝ'o", daŭr'ig'it'a en La Coruña unu monat'o'n post'e. Ambaŭ okaz'e tem'is pri inter'ŝanĝ'o'j pri la plej konflikt'a'j tem'o'j : re'municip'ig'o de publik'a'j serv'o'j, mal'liber'ej'o'j, rifuĝ'int'o'j kaj memor'o.

    Por iu'j, dek du monat'o'j tamen sufiĉ'is por kre'i sen'iluzi'iĝ'o'n. Post'e'ul'o de S-in'o Colau kiel pro'parol'ant'o de la Barcelon'a PAH, S- ro Macias bedaŭr'as la mal'rapid'o'n de la promes'it'a'j ŝanĝ'o'j : "Konsider'u la demand'o'n pri la pun'o de la bank'o'j, kiu'j posed'as loĝ'ej'o'j'n daŭr'e mal'plen'a'j'n : la municip'o ne plen'um'is si'a'n task'o'n. Ĝi dis'don'is inter kvin'dek kaj ses'dek mon'pun'o'j'n, est'us neces'a'j du mil. Ĉu ĝi ne ir'as al la taŭg'a direkt'o, ĉu ĝi est'as tre'eg'e mal'rapid'a. Kaj pri tiu afer'o ne est'as debat'o pri ĝi'a'j rajt'o'j, tio ja aparten'as al ĝi'a privilegi'o".

    Lig'it'a'j de la decid'o'j de si'a'j antaŭ'ul'o'j

    Komenc'e de 2016 konflikt'o tumult'ig'is la municip'a'n skip'o'n, kritik'it'a'n pro la trakt'ad'o de strik'o de la labor'ist'o'j de publik'a'j transport'o'j. Kun'vok'it'a'j dum la Mobil'e World Congress, inter'naci'a montr'o'fenestr'o de la telefon'a industri'o, fin'e de februar'o 2016, la mobiliz'o'j postul'is la ĉes'o'n de la mal'stabil'a'j kontrakt'o'j, la pli'alt'ig'o'n de salajr'o'j kaj la publik'ig'o'n de la en'spez'o'j de la reg'ant'a'j kadr'ul'o'j. Post la rifuz'o far'e de la sindikat'o'j de la solv'o'j propon'it'a'j de la "ribel'a municip'o" por ĉes'ig'i la strik'o'n, S-in'o Colau kvalifik'is ĝi'n "mis'proporci'a", kaj ŝi'a konsil'ist'o por mov'ec'o, S-in'o Mercedes Vidal, apelaci'is al la "respond'ec'o" de la strik'ant'o'j. "Tiu si'n'ten'o tut'e mal'amik'a al la strik'o, ebl'e pli kruel'a ol tiu de ali'a'j municip'a'j skip'o'j, eg'e surpriz'is, raport'as S- ro José Ángel Ciércoles, deleg'it'o CGT Metr'o, la pli'mult'a sindikat'o en tiu transport'a sektor'o. Evident'as, ke tiu'j, kiu'j voĉ'don'is por Ad'a Colau sent'is si'n perfid'it'a'j".

    Prezid'ant'o de Ateus de Catalunya ("Ateist'o'j de Kataluni'o"), naci'a asoci'o, kiu denunc'as la grav'ec'o'n de la katolik'a religi'o en la Hispan'a soci'o, S- ro Albert Rub'a Cañardo demand'as al si, kiam komplet'iĝ'os la cens'o de la ne'mov'ebl'a'j hav'aĵ'o'j de la eklezi'o, kaj de ili'a'j privilegi'o'j, kiu'n li postul'is de la municip'o de Barcelon'o, kaj kiu'n li konsider'as, kiel esenc'a'n inform'o'n pri la loĝ'ej'a demand'o. "La konkordat'o, kiu'n ni vol'as nul'ig'i, sen'impost'ig'as la hav'aĵ'o'j'n de la eklezi'o registr'it'a'j'n, kiel kult'ej'o'j'n. Sed tio est'as hipokrit'o. Vid'ebl'a est'as gigant'a konstru'aĵ'o, kun pli ol cent'metr'a fasad'o al urb'o'centr'o, kiu aparten'as al la eklezi'o, en ĝi advokat'ofic'ej'o'j, butik'o'j, ĉiu'j lu'it'a'j. Kaj pri tiu konstru'aĵ'o la eklezi'o pag'as neniu'n impost'o'n. Kial ? Ĉar ĝi instal'is en angul'et'o statu'o'n de sankt'ul'o".

    Anstataŭ'int'e mal'mild'a'n dekstr'o'n, kiel en Madrid'o, kie S-in'o Manuel'a Carmena est'is elekt'it'a post du'dek kvar jar'o'j de reg'ad'o de Popol'a Parti'o ( PP), la koalici'o'j hered'as antaŭ'a'j'n kontrakt'o'j'n kaj projekt'o'j'n. La nov'al'ven'int'o'j tiam ricev'as kritik'paf'ad'o'n, kiu grand'part'e dev'us cel'i ili'a'j'n antaŭ'ul'o'j'n. La Hispan'a ĉef'urb'o tiel konfirm'is konstru'ad'o'n de la kvartal'o Los Berrocales, invent'it'a de la antaŭ'a municip'o. Pli ol 22 000 loĝ'ej'o'j est'os tie konstru'it'a'j ĝis 2018. " PP las'is mal'antaŭ si tut'a'n hered'aĵ'o'n de kontrakt'o'j kun tiu aŭ ali'a entrepren'o por pli ol tri'dek jar'o'j, koment'as S- ro Villalobos. Nul'ig'i ili'n implic'us gigant'a'j'n mon'kompens'o'j'n. Los Berrocales, ekzempl'e, est'as frenez'aĵ'o. La urb'o hav'as nun sufiĉ'e da loĝ'ej'o'j por la ven'ont'a'j tri'dek aŭ kvar'dek jar'o'j. Se ni konstru'as la nov'a'n kvartal'o'n, iu'j rest'os mal'plen'a'j." S-in'o Carmena promes'is ne permes'i tiel grand'a'j'n urb'a'j'n konstru'ad'o'j'n, ŝi tamen juĝ'is, ke ŝi ne pov'as nul'ig'i tiu'n projekt'o'n imag'it'a'n de ŝi'a'j politik'a'j kontraŭ'ul'o'j.

    En april'o 1931, la venk'o de la progres'em'a'j parti'o'j en plur'a'j grand'a'j urb'o'j de la land'o, inter ili Madrid'o, antaŭ'anonc'is la 2-an respublik'o'n. Iu'j vid'as la "municip'o'j'n de la ŝanĝ'o", kiel re'son'o'n de tiu antaŭ'aĵ'o. Sed sur'lok'e ia sen'iluzi'iĝ'o atend'as, sam'mezur'a kiel la entuziasm'o, kiu'n kre'is la venk'o'j de 2015, en mal'simil'a situaci'o. Tiam nov'a'j politik'a'j grup'o'j, precip'e Podemos, profit'is fort'a'n mov'impet'o'n. Ili esper'is triumf'i en la last'a parlament'a balot'ad'o. Ili'a'j ĉef'o'j teori'ig'is la ide'o'n de "instituci'a sturm'o" : rapid'a gajn'o de reg'ad'o ĉe ĉiu'j nivel'o'j per akcept'it'a balot'o'strategi'o, mal'mult'e diferenc'ig'ant'a (dir'o pri "nek dekstr'o nek mal'dekstr'o") kaj publik'e anonc'it'a kiel "popol'ist'a".

    Atend'ant'e nov'a'n sturm'o'n, kaj preter si'a'j propr'a'j kontraŭ'aĵ'o'j, la "municip'o'j de la ŝanĝ'o" dev'as al'front'i naci'a'n kaj region'a'j'n reg'ant'ar'o'j'n struktur'e pli potenc'a'j'n, kaj ja intenc'ant'a'j'n mal'sukces'ig'i ili'n.

    Pauline PERRENOT kaj Vladimir SLONSKA- MALVAUD



    [1] Form'it'a de Podemos, Izquierda Unida (Hispan'a komun'ist'a parti'o kaj ali'a'j mal'dekstr'eg'a'j parti'o'j), Equo (ekologi'ist'o'j), Puyálon (kontraŭ'kapital'ist'a'j Aragon'a'j suveren'ist'o'j), Som'os (mal'dekstr'a'j respublik'an'o'j), Demos Plus (de'ven'int'a de la soci'a mov'ad'o por defend'o de san'serv'o'j kaj publik'a eduk'ad'o) kaj Pirat'as de Aragón (pirat'a parti'o).

    [2] La mov'ad'o de asoci'o'j de najbar'o'j hav'as apart'a'n lok'o'n en Hispani'o de post la diktatur'o de Franc'o. Est'ant'e en la tut'a land'o ili grup'iĝ'as en federaci'o'j en la aŭtonom'a'j komun'um'o'j kaj intens'e part'o'pren'as en la publik'a debat'o.

    [3] Ekzempl'e, la municip'o de Madrid'o kre'is la platform'o'n https://decid'e.madrid. es

    [4] Lud'o'vic Lam'ant, Squatter le pouvoir. Les mairies rebelles dEspagne, Lux, Montréal, 2016.

    [5] Precip'e Madrid'o montr'iĝ'as kiel "bon'a lern'ant'o" pro mal'pli'ig'i la publik'a'n ŝuld'o'n je 19,7% en unu jar'o.

    [6] Eduard'o Bayona, "La deuda en los ayuntamientos del cambio se reduce 160 000 euros cada hor'a", Público, 26- a de novembr'o 2016.


    1 a februar'o 2017


    Aŭkci'a pli'propon'ad'o, kiu feliĉ'ig'as la arm'il-vend'ist'o'j'n

    Tim'o mov'ig'as la Pentagon'o'n



    Pretekst'ant'e la minac'o'n de Ĉin'uj'o aŭ de la Organiz'o de la Islam'a Ŝtat'o, s- ro Donald Trump promes'is kresk'ig'i la arme'a'n membr'ar'o'n, modern'ig'i ĝi'a'n nukle'a'n arm'il'ar'o'n, akir'i nov'a'j'n ŝip'o'j'n kaj aviad'il'o'j'n. Li tiel re'uz'as strategi'o'n de la mal'varm'a milit'o kiu'n ankoraŭ uz'is s- ro Barack Obama : kresk'ig'i la tim'o'n de la mal'amik'o por grand'ig'i la arme'a'j'n el'spez'o'j'n.



    L A ĴUS'A AKUZ'O kontraŭ s- ro Vladimir Putin, ke li mal'stabil'ig'is la uson'a'n demokrati'o'n inter'ven'ant'e en ties balot'a procez'o, est'as rekt'a hered'aĵ'o de la « ruĝ'o-tim'o », unu el la apog'kolon'o'j de la mal'varm'a milit'o en la 1950- aj jar'o'j. Tiu tim'o est'is baz'it'a sur la supoz'o, ke la sovet'an'o'j kapabl'is est'i milit'e rival'o'j de la uson'an'o'j. Kia absurd'aĵ'o : dum la unu'a'j el'ir'is preskaŭ el'sang'ig'it'a'j el la du'a mond'milit'o (du'dek milion'o'j da mort'int'o'j, ruin'ig'it'a land'o), ĉi-last'a'j dispon'is pri fortik'a ter-arme'o (unu milion'o da hom'o'j), dek kvi'n mil aviad'il'o'j, naŭ'cent milit'ŝip'o'j kaj milit-arsenal'o kapabl'a redukt'i Rus'uj'o'n al stat'o de (« fum'ant'a kaj radioaktiv'a ruin'aĵ'o en mal'pli ol du hor'o'j ») - laŭ la vort'o'j de general'o Curtis LeMay en 1954.

    Invent'it'a de la US-Air Forc'e kaj larĝ'e antaŭ'e'n'puŝ'it'a de John F. Kennedy dum la prezid'ant'a kampanj'o de 1960, la tem'o de la uson'a « balist'ik'a mal'fru'iĝ'o » ilustr'as tiu'n taktik'o'n de art'e'far'it'a pli'grand'ig'o de la minac'o. Kennedy ja sci'is, ke ne ekzist'as « mal'fru'iĝ'o », escept'e de tiu de Sovet'uni'o, profit'e al Uson'o ; li est'is pri tio rekt'e inform'it'a de la Sekret'a Inform-Serv'o, laŭ ordon'o de la prezid'ant'o Dwight Eisenhower. Li tamen orient'is si'a'n balot-kampanj'o'n laŭ tiu mensog'o, antaŭ ol invest'i, kiam li est'is elekt'it'a, miliard'o'j'n da dolar'o'j por plen'ig'i imag'it'a'n abism'o'n, aĉet'ant'e inter'kontinent'a'j'n misil'o'j'n.

    Kie est'as la dividend'o'j de pac'o ?

    DUM LA TUT'A mal'varm'a milit'o, la tim'o de la Uni'o de Sovet'a'j Social'ism'a'j Respublik'o'j ( USSR aŭ Sovet'uni'o) est'is uz'at'a por prav'ig'i la en'iĝ'o'n de kolos'a'j sum'o'j en la uson'a'n defend'o-sistem'o'n, kio kontent'ig'is la alt'funkci'ul'o'j'n de la Pentagon'o (sid'ej'o de la uson'a ministeri'o pri defend'o) kaj mult'a'j'n deput'it'o'j'n kaj senat'an'o'j'n, kiu'j profit'is pri la donac'em'o de la arm'il-industri'ist'o'j. Uz'at'a de la sovet'a'j arme'an'o'j por kresk'ig'i si'a'n pov'o'n, la tem'o « uson'a minac'o » lud'is kompar'ebl'a'n rol'o'n ĉe la ali'a flank'o de la Fer'kurten'o.

    La fin'o de la mal'varm'a milit'o kaj la dis'fal'o de Sovet'uni'o est'us dev'int'a send'i tiu'n strategi'o'n en la rub'uj'o'j'n de histori'o. En 1991, la rus'o'j hered'as la sovet'a'n arsenal'o'n, sed ili ne plu hav'as la kapabl'o'n pri'zorg'i tiu'n jam kaduk'iĝ'int'a'n defend'o'sistem'o'n. En Uson'o, optimism'a'j diskurs'o'j flor'as ; la prezid'ant'o H. W. Bush el'vok'as la « dividend'o'j'n de pac'o », kiu'j re'ven'os al la uson'a'j impost'pag'ant'o'j sen'ŝarĝ'ig'it'a'j de la pez'a mal'varm'a milit'o. Ja la arme'o'j de la land'o fand'iĝ'as kvazaŭ neĝ'o ĉe sun'o : jam en 1997, la du'on'o de la taktik'a'j milit'aviad'il'o'j est'is mal'funkci'ig'it'a'j, dum la ter-arme'o perd'is la du'on'o'n de si'a'j batal'ant'a'j taĉment'o'j, kaj la mar-arme'o, pli ol tri'on'o'n de si'a'j ŝip'o'j.

    Tamen, la arme'a'j el'spez'o'j rest'as eg'e alt'a'j. « La arme'o'j de la period'o post la mal'varm'a milit'o postul'os, por est'i en bon'a funkci'stat'o, buĝet'o'n simil'a'n al tiu dum la mal'varm'a milit'o », prognoz'is en 1990 Frank'li'n C. Spinney, analiz'ist'o en la Pentagon'o [1]. Efektiv'e, al'ĝust'ig'it'a'j al inflaci'o, la uson'a'j arme'a'j el'spez'o'j neniam fal'is sub si'a mez'a nivel'o de la mal'varm'a milit'o.

    Tiu paradoks'o pov'as mir'ig'i. Ĝi fakt'e ilustr'as mal'nov'a'n praktik'o'n de la Pentagon'o, kon'at'a sub la nom'o bow wave (laŭ'liter'e « ond'o de pru'o ») : kiam la divers'a'j branĉ'o'j de la arme'o sufer'as redukt'it'a'n buĝet'o'n, ili lanĉ'as projekt'o'j'n pri esplor'o kaj dis'volv'iĝ'o, kun modest'a kost'o en la komenc'o, sed kiu'j en la long'a daŭr'o postul'as masiv'a'j'n invest'o'j'n. Tiel, sam'e kiel la redukt'o'j, kiu'j sekv'is la Vjetnam'a'n milit'o'n nask'is la B2 -bomb'aviad'il'o'n kaj la inter'kontinent'a'n MX-misil'o'n, la redukt'o'j de la 1990- aj jar'o'j nask'is la program'o'j'n de ĉas'aviad'il'o'j F-22 kaj F-35, kaj la ter-arme'a'n projekt'o'n « Batal'sistem'o de la Est'ont'ec'o ». Komenc'it'a'j sen grand'a kost'o, tiu'j program'o'j rapid'e far'iĝ'is tre mult'e'kost'a'j, sen tamen produkt'i vid'ebl'a'n rezult'o'n. La F-22 est'is for'las'it'a eĉ antaŭ si'a ek'fabrik'ad'o, kaj la projekt'o « pri la est'ont'o » neniam el'ir'is el la stud'ej'o'j. Nur la projekt'o de F-35 est'is plu'evolu'ig'at'a , kun sum'a kost'o, kiu'n on'i taks'as je 1 500 miliard'o'j da dolar'o'j...

    Ĉe si'a komenc'o, la administraci'o de s- ro Barack Obama ŝajn'is favor'i re'varm'ig'o'n de la rilat'o'j kun Moskv'o post la kartvel'a kriz'o de la somer'o 2008. La Ŝtat-sekretari'o Hillary Clinton propon'is al si'a rus'a sam'rang'ul'o puŝ'i la « ek-buton'o'n » ( reset button). Tiu al'proksim'iĝ'o, motiv'it'a apart'e de la dezir'o ricev'i rus'a'n apog'o'n por pli'sever'ig'o de la sankci'o'j kontraŭ Iran'o, kulmin'is en la inter'konsent'o de 2010 pri la lim'ig'o de nukle'a'j arm'il'o'j. Tamen nenio tro drast'a : laŭ tiu traktat'o, Uson'o konserv'is detru-kapabl'o'n ok- mil-foj'e pli grand'a'n ol la Hiroŝim'o-eksplod'o.

    Tiu modest'a redukt'o montr'iĝ'is apart'e mult'e'kost'a, ĉar, dum s- ro Obama streb'is ratifik'ig'i la tekst'o'n, plur'a'j influ'a'j elekt'it'o'j el la respublik'an'a parti'o postul'is, inter'ŝanĝ'e, « modern'ig'o'n » de la nukle'a arm'il'ar'o de la land'o. La prezid'ant'o akcept'is la kontrakt'o'n, kiu konsist'is praktik'e anstataŭ'i la mal'nov'a'j'n arm'il'o'j'n per nov'a'j. La mar-arme'o ja ricev'is promes'o'n por dek du nukle'a'j sub'mar'ŝip'o'j lanĉ'ant'o'j de balist'ik'a'j misil'o'j, kun faktur'o de 100 miliard'o'j da dolar'o'j. La aer-arme'o dev'os ricev'i 642 nov'a'j'n inter'kontinent'a'j'n misil'o'j'n (85 miliard'o'j da dolar'o'j) kaj nov'a'n nukle'a'n bomb'aviad'il'o'n kun long'a paf'distanc'o. Laŭ divers'a'j taks'o'j, tiu plan'o dev'us en'tut'e kost'i mil miliard'o'j'n da dolar'o'j al la buĝet'o de la ŝtat'o. « Ni invest'as en la plej taŭg'a'j teknologi'o'j por respond'i al la rus'a'j provok'o'j », deklar'is la vic-ŝtat'sekretari'o pri defend'o, s- ro Bri'a'n McKeon, por prav'ig'i tiu'j'n ekster'ordinar'a'j'n kost'o'j'n [2].

    Ver'as, ke la rus'o'j antaŭ ne'long'e aranĝ'is, sud'e de Moskv'o, sub'ter'a'j'n bunkr'o'j'n por ŝirm'i si'a'j'n civil'a'j'n kaj arme'a'j'n gvid'ant'o'j'n. Ili ankaŭ est'as el'labor'ant'a'j tre potenc'a'n inter'kontinent'a'n balist'ik'a'n misil'o'n (la RS-28 Sarmat) kaj ali'a'n misil'o'n por sub'mar'ŝip'o'j de nov'a generaci'o. Ili krom'e laŭ'dir'e pri'labor'as real'ig'o'n de sub'mar'ŝip'o ekip'it'a per nukle'a arm'il'o, kapabl'a tra'ir'i ocean'o'n kaj eksplod'i en uson'a haven'o. La « operaci'a pozici'o » de la rus'a'j arme'o'j est'is « pli mal'pli re'star'ig'it'a » de'post la dis'fal'o post la mal'varm'a milit'o, indik'as al ni Bruce G. Blair, esplor'ist'o ĉe la Princ'et'o'n-universitat'o, special'ist'o pri Rus'uj'o kaj pri nukle'a sekur'ec'o.

    Rus'a arme'o « pli mal'pli » re'star'ig'it'a ne est'as por Uson'o « ekzist'ec'a minac'o » , nek fort'o kapabl'a « detru'i la princip'o'j'n sur kiu'j baz'iĝ'as la inter'naci'a ord'o » - laŭ la vort'o'j de la eks'ministr'o pri defend'o Ashton Car'ter. Ĉef'o de la komand'aparat'o de la Nord-Atlantik'a Traktat'o-Organiz'o ( NATO) de 2013 ĝis 2016, s- ro Philip Breedlove tamen neniam rezign'is pri si'a alarm'ig'a retor'ik'o. Dum la konflikt'o en Ukrain'uj'o, li apart'e asert'is, ke kvar'dek mil rus'a'j soldat'o'j trov'iĝ'is en'posten'it'a'j ĉe la land'lim'o, pret'a'j invad'i la land'o'n. Ĉi tiu asert'o est'is raport'at'a sur la mal'nov'a'n kontinent'o'n far'e de general'o Ben Hodges, ĉef'o de la uson'a'j ter'arme'o'j en Eŭrop'o. Ĝi est'ig'is vigl'a'n emoci'o'n en Berlin'o, kie german'a'j diplomat'o'j denunc'is « danĝer'a'n propagand'o'n [3] ». Cit'ant'e font'o'j'n el Vaŝington'o, la semajn'gazet'o Der Spiegel montr'is, ke la dir'o'j de s- ro Breedlove ne est'as hazard'a'j : ili est'is aprob'it'a'j de la Pentagon'o kaj la Blank'a Dom'o, kiu'j tiel intenc'is « instig'i la eŭrop'an'o'j'n pli'grand'ig'i si'a'n defend'o-buĝet'o'n », kiel klar'ig'is al ni William Drozdiak, esplor'ist'o ĉe la Brookings Institution.

    Ŝajn'e sukces'a kampanj'o, ĉar plur'a'j membr'o-ŝtat'o'j de la NATO, inter kiu'j German'uj'o, ek'kresk'ig'is si'a'j'n el'spez'o'j'n. Kaj la uson'a arme'a buĝet'o, sufer'int'e pro la redukt'o de soldat'nombr'o en Irak'o kaj en Afgan'uj'o, nun re'vigl'iĝ'is. En 2016, la defend-buĝet'o est'is 583 miliard'o'j da dolar'o'j. Por prav'ig'i tiu'n sum'o'n, la Pentagon'o cit'is la neces'o'n respond'i al la « rus'a agres'o ».

    Mult'e'kost'a « kontraŭ-teror'a milit'o »

    P RAKTIKE, la respond'o'j al tiu pretend'it'a « ekzist'ec'a minac'o » rest'is mir'ind'e modest'a'j. Malgraŭ si'a'j 480 000 soldat'o'j, la uson'a ter'arme'o, kon'at'a pro si'a'j pitoresk'a'j mal'ŝpar'o'j (neces'ej'a'j sid'lok'o'j je 640 dolar'o'j, kaf-maŝin'o je 7 622 dolar'o'j), dispon'as pri lim'ig'it'a batal'kapabl'o. S- ro Raymond Odiemo, stab'estr'o de 2011 ĝis 2015, taks'is, ke ĝi mal'facil'e pov'us ig'i operaci'a pli ol la tri'on'o'n de si'a'j hom'o'j, kiu'j'n on'i tamen supoz'as pret'a'j est'i send'it'a'j milit'i en'e de mal'pli ol monat'o. Laŭt'eg'e anonc'it'a, la pli'fort'ig'a plan'o de la orient'a defend'o de NATO konsist'is en send'o de sep-cent-hom'a'n batalion'o'n en Pol'land'o'n kaj en ĉiu'n el la balt'a'j respublik'o'j pretend'e minac'at'a'j de Moskv'o. La aer'arme'a pli'fort'ig'o en la Balt'a Mar'o est'is apenaŭ pli impon'a : mal'grand'a'j kvant'o'j da ĉas'aviad'il'o'j dis'met'it'a'j por lim'ig'it'a'j period'o'j. Kiel est'us, se mank'us mon'o en la arme'o ?...

    La buĝet'o de la sol'a uson'a ter-arme'o, ĉirkaŭ 150 miliard'o'j da dolar'o'j, est'as pli ol du'obl'o de tiu, kiu'n Rus'uj'o dediĉ'as al si'a tut'a arme'o. La mank'o'j'n rilat'e al la arme'a projekci'o kaŭz'as ĉef'e la prioritat'o'j de la Pentagon'o, mal'pli zorg'ant'a'j pri la real'a'j bezon'o'j de la defend'o, ol pri la intern'a'j kverel'o'j pri la buĝet-dis'divid'o kaj pri la prem'o'j de la arm'il-industri'ist'o'j – kiu'j opini'as si'a dev'o dung'i la emerit'a'j'n kvar-stel'a'j'n general'o'j'n.

    La art'o vigl'ig'i la tim'o'n ŝanĝ'iĝ'is de post la mal'varm'a milit'o. En tiu temp'o, la impost-pag'ant'o'j ricev'is proporci'e al tio, kio'n ili pag'is : naŭ'cent ŝip'o'j, dek kvi'n mil aviad'il'o'j kaj la ceter'o. La « milit'o kontraŭ teror'o » kost'is pli mult'e ol iu ajn konflikt'o en kiu part'o'pren'is Uson'o - escept'e de la du'a mond'milit'o -, sed ĝi neniam hav'is kompar'ebl'a'n dimensi'o'n. Ĉe la pint'o de la al'front'iĝ'o, Irak'o mobiliz'is nur kvin'on'o'n de la trup'o'j send'it'a'j en Vjetnam'uj'o n, kaj la aviad'il-ek'ir'o'j est'is ok'foj'e mal'pli nombr'a'j. Arm'il'o'j kost'as pli kaj pli, kaj on'i produkt'as mal'pli kaj mal'pli da ili.

    Tiu evolu'o pov'us ŝajn'i trankvil'ig'a. Tamen, la art'e'far'it'a inflaci'o de la minac'o plu nutr'as la maŝin'o'n, kaj la katastrof'o est'as ĉiam ebl'a. Inter la ŝip'o'j dis'met'it'a'j de la NATO en la Balt'a Mar'o aŭ en la Nigr'a Mar'o dum la ukrain'a konflikt'o trov'iĝ'as ekzempl'e Aegis-tip'a destrojer'o. La misil'o'j, kiu'j'n ĝi transport'as est'as destin'it'a'j al la kontraŭ'aviad'il'a defend'o, sed ties ĵet'il'o'j pov'us sam'e transport'i nukle'a'j'n misil'o'j'n, konvenci'a'j'n aŭ long'distanc'a'j'n, sen ke iu ajn observ'ant'o pov'us vid'i diferenc'o'n. « Tiu'j destrojer'o'j pov'us paf'i Tomahawk-misil'o'j'n, kapabl'a'j'n ating'i Moskv'o'n, klar'ig'as al ni Bruce G. Blair. Kun kelk'a'j el ili, vi pov'us el'paf'i grav'a'n atak'o'n al la rus'a komand-sistem'o kaj reg'sistem'o. »

    Tio klar'ig'as kial rus'a'j aviad'il'o'j super'flug'is la USS Donald Cook je proksim'um'e tri'dek-metr'a altitud'o en april'o 2016, nask'ant'e streĉ'a'j'n rilat'o'j'n inter Vaŝington'o kaj Moskv'o. « Nun, Blair daŭr'ig'as, la rus'o'j prepar'as sub'mar'ŝip'o'j'n por mal'efik'ig'i tiu'j'n destrojer'o'j'n. Kaj la uson'an'o'j mobiliz'as skadr'o'n da kontraŭ'sub'mar'ŝip'a'j aviad'il'o'j P-8 por mal'help'i ag'ad'o'n de tiu'j sub'mar'ŝip'o'j... » Sen'fin'a cikl'o.

    Andrew COCKBURN

    Ĵurnal'ist'o.

    Long'a versi'o de tiu tekst'o aper'is en la uson'a magazin'o Harpers en decembr'o 2016, sub la titol'o «  The new red scare ».



    [1] Cit'it'a en Dennis S. Ippolito, Blunting the Sword : Budget Policy and the Futur'e of Defens'e, National Defens'e University Press, Vaŝington'o, 1994.

    [2] Deklar'o al la Ĉambr'o de Reprezent'ant'o'j, Vaŝington'o, DC, la 1- a de decembr'o 2015.

    [3] « Ber'li'n alarmed by aggressive NATO stanc'e on Ukrain'e », Spiegel Online, 6- a de mart'o 2015.


    1 a februar'o 2017


    Jun'a kaj instru'it'a loĝ'ant'ar'o en'ĵet'it'a en la tut'mond'iĝ'o'n

    Vjetnam'uj'o rev'as est'i la labor'ej'o de la planed'o



    En mal'pli ol kvar'dek jar'o'j, la vjetnam'a loĝ'ant'ar'o spert'is pli'alt'iĝ'o'n de si'a viv'nivel'o. Mal'sat'o mal'aper'is, la jun'ul'o'j est'as konekt'it'a'j al la soci'a'j ret'o'j, la famili'o'j spekt'as sud'kore'a'j'n aŭ japan'a'j'n TV-seri'o'j'n. Sed la labor'kondiĉ'o'j rest'as tre mal'facil'a'j kaj la ekonomi'o far'iĝ'as pli kaj pli depend'a de ekster'land'o. La esper'o de la reg'ist'ar'o, ĝu'i privilegi'it'a'n partner'ec'o'n kun Uson'o risk'as sen'iluzi'iĝ'o'n.



    KUN SI'A'J NIGR'A'J HAR'O'J fal'ant'a'j sur la frunt'o, vigl'e port'ant'a si'a'j'n kvin'dek jar'o'j'n, kaj kun si'a akre'bril'a okul'o, s- ro Nguyen Van Thien est'as unu el tiu'j, kiu'j'n la vietnam'a Komun'ist'a Parti'o ( VKP) nom'as la « soldat'o'j de oĉj'o Ho sur la ekonomi'a front'o » - referenc'e al Ho Chi Minh, hero'o de la sen'de'pend'iĝ'o kaj fond'int'o de la Demokrati'a Respublik'o Vjetnam'uj'o. Li'a batal'o okaz'as sur la front'o de vest'o'j, kun kiel klient'o'j inter'naci'a'j firma'o'j, kiel ekzempl'e la uson'a Gap, la japan'a Uniqlo, la hispan'a Zara... kaj li tre fier'as pri tio.

    Ni renkont'as li'n en unu el li'a'j fabrik'o'j konstru'it'a sur la apud'a'j kamp'o'j, en la ĉirkaŭ'urb'o de Bac Giang, aŭt'e je unu hor'o kaj du'on'o for de la ĉef'urb'o Hanoj'o. Sur tiu'j kvar ale'o'j kun long'a'j hangar'o'j, amas'iĝ'as maŝin'o'j kaj labor'ist'o'j – pli'mult'e vir'in'o'j. Iom distanc'e, konstru'aĵ'o ŝirm'as modest'a'j'n ofic'ej'o'j'n. Trov'iĝ'as ankaŭ altar'o de la dajmon'o'j de la Grund'o kaj de la Fortun'o, garanti'ul'o'j de prosper'o. Ni vid'is ili'n en ĉiu'j vizit'at'a'j entrepren'o'j, pli aŭ mal'pli impon'a'j, ekster'e kiel tiu ĉi, aŭ en la en'ir'a hal'o. Kelk'foj'e on'i tie brul'ig'as incens'o'n.

    S- ro Nguyen Van Thien est'as la ĝeneral'a direktor'o de la entrepren'o Bac Giang Garment Corporation ( BGGC), ne'kon'at'a de la ordinar'a vjetnam'a publik'o. On'i tie fabrik'as lanug'a'j'n sport-vest'o'j'n, jak'o'j'n kaj ali'a'j'n pantalon'o'j'n destin'it'a'j'n al eksport'ad'o. On'i ne rajt'as vend'i ili'n sur la lok'a merkat'o, por ne banal'ig'i la mark'o'j'n kaj tiel sen'valor'ig'i ili'n : tio est'as preciz'ig'it'a en la kontrakt'o'j. Kvazaŭ la salajr'ul'o'j, kiu'j gajn'as inter 3 kaj 5 milion'o'j'n da dongoj (inter 125 kaj 210 eŭr'o'j monat'e) por ses labor'tag'o'j semajn'e, est'us pov'int'a'j pag'i al si tia'j'n vest'o'j'n...

    Antaŭ dek jar'o'j, BGGC hav'is nur unu fabrik'o'n kaj labor'ig'is nur 350 hom'o'j'n. Tio est'is antaŭ la privat'ig'o, vort'o tamen neniam prononc'at'a. Nek ĉi tie, nek ie ajn ali'lok'e. On'i parol'as laŭ'elekt'e pri « social'ig'o », « akci'ul'ig'o » kaj foj'e eĉ pri « naci'ig'o ». Kia de'voj'ig'o de la lingv'aĵ'o por signif'i, ke la akci'o'j ne plu aparten'as al la ŝtat'o sed al la salajr'ul'o'j prioritat'e (se ili pov'as aĉet'i), kaj al ĉiu'j, kiu'j tion « dezir'as ». La entrepren'o tiam far'iĝ'as la « komun'a hav'aĵ'o de ĉiu'j vjetnam'o'j », laŭ la oficial'a termin'ologi'o. La dis'divid'o pov'as ŝajn'i komenc'e just'a, sed tiu'j, kiu'j dispon'as pri la soci'a kapital'o kaj financ'a'j resurs'o'j ricev'as « leon'a'n part'o'n » ĉe la fin'o. Almenaŭ, la entrepren'o prosper'is, kun si'a'j kvi'n fabrik'o'j, si'a'j dek kvar mil salajr'ul'o'j kaj si'a plen'plen'a mend'o-registr'o.

    Antaŭ'e, en la epok'o de ĝeneral'ig'it'a ŝtat'ig'o, la ordon'o'j ven'is de la popol'a komitat'o kaj de la komerc'o-departement'o, ambaŭ direkt'at'a'j de la Parti'o. De 1987, kun la « merkat-ekonomi'o social'ism'e orient'it'a », kiel on'i dir'as ĉi tie, la okcident'a'j grand'a'j mark'o'j ĉio'n reg'as, de la projekt'ad'o ĝis la uz'at'a'j faden'o'j kaj buton'o'j, kaj trud'as si'a'n prez'o'n. Feliĉ'a ke li eskap'is « la ŝtat'ism'a'n jug'o'n kaj ties mult'obl'ig'o'n de dev'ig'a'j administr'a'j paper'aĉ'o'j », s- ro Nguyen Van Thier el'tir'as la moral'o'n de la afer'o : « On'i gajn'as mon'o'n. »

    Ne ĉiu'j spert'o'j pri el'ir'o el la mal'nov'a sistem'o est'as tiom sukces'a'j. « La pli'mult'o de la grand'a'j publik'a'j grup'o'j, « akci'ul'ig'it'a'j » aŭ ne, perd'as mon'o'n » asert'as fam'a advokat'o, kiu postul'as anonim'ec'o'n. Tiu eks'a alt'a ŝtat-kadr'ul'o nun direkt'as grav'a'n kabinet'o'n special'ig'it'a'n pri komerc'a jur'o – itiner'o, kiu perfekt'e spegul'as la evolu'o'n de Vjetnam'uj'o. Jes ja, de la lanĉ'o de la tiel nom'at'a « politik'o de nov'ig'o » ( do'i moi) en 1986, kelk'a'j entrepren'o'j si'n disting'is, kiel Vingroup – kies ĝeneral'a direktor'o est'as la sol'a vjetnam'o de la long'a list'o de miliard'ul'o'j en dolar'o'j, star'ig'it'a de la uson'a magazin'o Forbes – aŭ la n- ro 1 de telefoni'o Viettel, aŭ la lakt'o-grup'o Vinamilk. Sed ili ŝuld'as tion al apart'a'j cirkonstanc'o'j. La unu'a profit'as publik'a'j'n kontrakt'o'j'n kaj ekster'norm'a'j'n bi'e'n-koncesi'o'j'n, kiu'j ebl'ig'as al ĝi amas'ig'i enorm'a'j'n profit'o'j'n ; la du'a aparten'as al la arme'o kaj dispon'as pri privilegi'it'a al'ir'o al la satelit'o'j kaj frekvenc'o'j ; kaj la tri'a est'as posed'at'a de ekster'land'a'j grup'o'j, inter kiu'j fondus'o de Singapur'o.

    La invest'ant'o'j lud'as Hanoj'o'n kontraŭ Pekin'o

    La ali'a'j nur si'n'gard'e mal'ferm'is si'a'n kapital'o'n, sam'temp'e evit'ant'e la reg'ad'o'n de la ŝtat'o, kaj afiŝ'as gigant'a'j'n mal'profit'o'j'n - « miks'aĵ'o de ne'kompetent'o kaj korupt'o », asert'as la advokat'o. La plej frap'a ekzempl'o est'as tiu de PetroVjetnam, el kiu kelk'a'j gvid'ant'o'j est'is dev'ig'it'a'j demisi'i sekv'e de grand'eg'a'j mal'profit'o'j kaj konstat'it'a'j ver'a'j rent'o'j. La reg'ant'a potenc'o, port'at'a de la ĝeneral'a sekretari'o de la Parti'o, s- ro Nguyen Phu Trong, vid'ebl'e decid'is kruc'milit'i kontraŭ korupt'o, kiu sub'fos'as la ĉiu'tag'a'n viv'o'n de la vjetnam'o'j, kaj kiu fin'e mal'firm'ig'as ekonomi'o'n pli kaj pli mal'ferm'it'a'n al kapital-mov'o'j. « La vjetnam'a'j entrepren'ist'o'j ĉiam naĝ'is en tre mal'larĝ'a marĉ'et'o – la diabl'a marĉ'et'o , klar'ig'as ni'a advokat'o. Sed nun la ocean'o ja atend'as ili'n. » La tempest'a ocean'o de liber'merkat'o kaj sen'indulg'a konkurenc'o.

    La teks'a entrepren'o BGGC ja spert'is tion : « Por prem'i la kost'o'j'n, kelk'a'j grav'a'j klient'o'j lud'as Vjetnam'uj'o'n kontraŭ Ĉin'uj'o, kaj reciprok'e », atest'as ties ĝeneral'a direktor'o, kiu est'is dev'ig'it'a « ŝpar'i pri ĉio », sen ver'e preciz'ig'i kio'n signif'as tiu « ĉio » . Tiel, Uniqlo frost'ig'is si'a'n proviz'ad'o'n en la Mez'a Regn'o profit'e al la sub'kontrakt'ant'o'j en Vjetnam'uj'o. Lever Syle, unu el la ali'a'j proviz'ant'o'j de la japan'a mark'o, tri'on'e redukt'is si'a'j'n ĉin'a'j'n dung'it'o'j'n kaj fabrik'os ĉi-flank'e de la land'lim'o 40 % de si'a'j vend'o'j antaŭ 2020, kvankam ĝi tut'e for'est'is el ĉi tie antaŭ ses jar'o'j [1]. De la komenc'o de la jar'dek'o, la grand'a'j mark'o'j kaj ili'a'j sub'kontrakt'ant'o'j iom post iom for'las'as la ĉin'a'n teritori'o'n, kiel la tajvan'a Po'u Chen ( Nike, Adidas, Pum'a, Lacoste...), kiu invest'is pli ol 2 miliard'o'j'n da dolar'o'j en la industri'a'j park'o'j ĉirkaŭ'ant'a'j Ho Ĉi Mi'n-urb'o n (eks'a Saigono), en la sud'o de la land'o.

    Laŭ s- ro Truong Van Cam, vic'prezid'ant'o de la asoci'o de la teks-vest'aĵ-entrepren'o'j (la mastr'o-organiz'aĵ'o kon'at'a sub la nom'o Vit'as), 65 % de la vjetnam'a'j teks'aĵ'a'j eksport'aĵ'o'j est'as real'ig'at'a'j de ekster'land-kapital'a'j entrepren'o'j aŭ ekster'land'a'j komisi'ant'o'j ». Tio est'as pozitiv'a fakt'o, laŭ tiu mastr'o, kies aspekt'o pli simil'as al tiu de sovet'a burokrat'o de la 1970- aj jar'o'j, ol tiu de uson'ig'it'a jun'a mastr'o kiel on'i foj'e renkont'as. Li tamen memor'ig'as, ke la unu'a'j reform-pet'o'j ven'is de Vit'as, por respond'i al la divers'ig'it'a'j bezon'o'j de jun'a loĝ'ant'ar'o, kiu rifuz'as unu'form'iĝ'o'n kaj « al kiu ni dev'as proviz'i labor'o'n. Tio ja est'as ni'a sol'a riĉ'ec'o ». Li'a organiz'aĵ'o est'is do pionir'a.

    Laŭ li, « la mond'a ekonomi'o ir'as laŭ ond'o'j de de'lok'ad'o'j. Tiu'j ek'is el Eŭrop'o por ir'i al Japan'uj'o kaj Sud'kore'uj'o, post'e ili ir'is en Ĉin'uj'o'n. Kun la kresk'o de ĉin'a'j salajr'o'j, ili nun al'ven'as en Vjetnam'uj'o, Bangladeŝ'o, Birman'uj'o. Tio est'as natur'a leĝ'o, ĉar la cel'o de entrepren'o'j est'as gajn'i profit'o'n. La cikl'o'j est'as dek- aŭ dek-kvi'n-jar'a'j » - kio dev'us « las'i al ni temp'o'n por kvalifik'i la labor'ist'o'j'n kaj pli'bon'ig'i la rezult'o'j'n », li dir'as. On'i kred'as aŭd'i s- ron Pascal Lamy, bon'prezent'a franc'a social'ist'o kaj eks'a Ĝeneral'a direktor'o de la Mond'a Organiz'aĵ'o pri Komerc'o (MOK) …

    Sam'e kiel la plej'mult'o de la ekonomi'a'j gvid'ant'o'j, s- ro Truong Van Cam mult'e kalkul'is je la trans'pacifik'a partner'ec'o (Trans-Pacifik'a Partner'ec'o, TPP) inter Uson'o kaj dek unu land'o'j, supoz'at'a al'port'i feliĉ'a'j'n tag'o'j'n. Lirik'a, s- ro Barack Obama ja ĝi'n kvalifik'is « la komerc'a inter'konsent'o la plej progres'em'a en la histori'o [2] ». Sur'baz'e de la kalkul'o'j de la Mond'a Bank'o, la mastr'o'j de la teks'aĵ-industri'o atend'is el ĝi rapid'eg'a'n kresk'o'n de si'a part'o de la mond'a merkat'o – de 8 nun ĝis 11 % en 2025 ; la mastr'o'j de elektron'ik-industri'o atend'is ĉirkaŭ 18 % kresk'o'n de la eksport'ad'o ; dum la vjetnam'a'j reg'ant'o'j prognoz'is suplement'a'n kresk'o'n inter 0,8 % kaj 2 % jar'e dum la ven'ont'a jar'dek'o [3].

    Tiu al'log'a promes'o mult'e kontribu'is al la fulm'rapid'a kresk'o de ekster'land'a'j instal'aĵ'o'j ĉi-last'a'j'n jar'o'j'n. Jes ja, la logik'o de la salajr'a dumpado [4] motiv'is pli ol unu invest'ant'o'j'n, kiel, sen klar'e asert'i, klar'ig'as s-roj Shimizu Tatsuji kaj La Van Tranh, la japan-vjetnam'a du'op'o estr'ant'a la japan'a'n entrepren'o'n Foster Electric, kiu ni'n akcept'as en si'a uzin'o de mikrofon'o'j (por la iPhone de Apple) kaj de laŭt'parol'il'o'j (por la ekster'land'a'j produkt'ant'o'j de aŭt'o'j) : « La vjetnam'a'j labor'ist'o'j est'as tre konkurenc-kapabl'a'j. Ĉe la komenc'o, ili est'as mal'pli form'it'a'j, sed ili rapid'e lern'as. Ĉi tie ni labor'ig'as 30 000 hom'o'j'n, kaj la baz'a salajr'o est'as inter 150 kaj 200 dolar'o'j monat'e, kontraŭ mez'e 650 dolar'o'j en Ĉin'uj'o. On'i mult'e ŝpar'as ». Tio ja est'as riĉ'o'font'o ! Ne nur por Foster, kiu redukt'is si'a'j'n ĉin'a'j'n instal'aĵ'o'j'n, sed ankaŭ por Samsung, kiu invest'is 15 miliard'o'j'n da dolar'o'j kaj dung'as 46 000 hom'o'j'n – tut'a urb'o por unu sol'a firma'o. Aŭ ankoraŭ Foxconn, Apple, Canon...

    Sed tio ne est'as la sol'a motiv'ad'o. La rapid'a kresk'o de la last'a'j jar'o'j ŝuld'iĝ'as tre larĝ'e je la antaŭ'vid'it'a'j mal'alt'ig'o'j de dogan'impost'o'j en Uson'o kaj en la dek unu ali'a'j land'o'j de Pacifik'o, ĝis ili'a komplet'a mal'aper'o en 2025, kadr'e de la TPP. Des pli ke la uson'a'j inter'trakt'ant'o'j est'is trud'int'a'j strikt'a'n regul'o'n, tiel nom'at'a'n « de la origin'o », dev'ig'ant'e ke la eksport'it'a'j produkt'o'j est'u tut'e fabrik'it'a'j en Vjetnam'uj'o aŭ el element'o'j de'ven'ant'a'j el la membr'o-land'o'j de la fam'a partner'ec'o, el kiu Ĉin'uj'o est'as eksklud'at'a. Ne plu ebl'os nur kun'met'i ĉi tie element'o'j'n fabrik'it'a'j'n tie. Tio klar'ig'as la konstat'it'a'n hast'o'n de la komenc'o de la jar'dek'o.

    Or'a pont'o por ekster'land'a'j kapital'o'j

    Kun help'o de Vaŝington'o kaj de la TPP, Vjetnam'uj'o jam vid'is si'n kiel la du'a mond'a labor'ej'o, pret'a konkurenc'i si'a'n partner'o'n, tiom privilegi'it'a'n kiom mal'am'at'a'n : Ĉin'uj'o, li'a unu'a proviz'ant'o kaj unu'a klient'o, sed ankaŭ li'a kontraŭ'ul'o en Sud'ĉin'a Mar'o (nom'it'a « Orient'a Mar'o » en Vjetnam'uj'o). Tiu liber'merkat'a traktat'o hav'is efik-kamp'o'n tiom politik'a'n kiom ekonomi'a'n [5]. Sed la mal'amik'ec'o de s- ro Donald Trump kontraŭ ĝi risk'as ŝanĝ'i la situaci'o'n. En tiu fam'a tag'o de novembr'o, blu'a kaŝ'panel'o invad'is la ekran'o'n de la televid'il'o'j, inter'romp'ant'e la ĵurnal'o'n de la uson'a ĉen'o Cable News Network ( CNN) « pro ne'konform'a en'hav'o ». Pli post'e on'i ek'sci'is, ke la elekt'it'a prezid'ant'o est'is koler'e ek'kri'int'a kontraŭ la « tre mal'mult'e'kost'a'j vjetnam'a'j produkt'o'j », kiu'j minac'as invad'i Uson'o'n. On'i vol'is domaĝ'i la delikat'a'j'n orel'o'j'n de la vjetnam'o'j rilat'e tiu'n mal'nobl'a'n akuz'o'n, se tamen ili rigard'as CNN...

    Nun, la gvid'ant'o'j de la land'o esper'as ke Wallmart, Nike, Apple, Microsoft kaj ali'a'j kapabl'os re'ven'ig'i la prudent'o'n al la ekstravaganc'a prezid'ant'o, kaj trud'i almenaŭ du'flank'a'n traktat'o'n. Dum'e, la ĉef'ministr'o Nguyen Xuan Phuc memor'ig'is al la Naci'a Asemble'o, la 18-an de novembr'o, ke Vjetnam'uj'o « jam sub'skrib'is dek du liber'merkat'a'j'n kontrakt'o'j'n » kaj ke ĝi ja intenc'as « daŭr'ig'i la ekonomi'a'n integr'ad'o'n », ĉu kun aŭ sen la TPP. Nun'temp'e, la ekster'land'a'j invest'o'j de'ven'as ĉef'e el Azi'o (laŭ'ord'e : Japan'uj'o, Tajvan'o, Singapur'o, Sud'kore'uj'o, Ĉin'uj'o). La reg'ist'ar'estr'o ankaŭ kalkul'as kun la inter'konsent'o sub'skrib'it'a kun la Eŭrop'a Uni'o kaj ratifik'it'a – sen mult'e da debat'o – de la franc'a Parlament'o en juni'o 2016.

    Hanoj'o met'as si'a'j'n esper'o'j'n pri kresk'o en la « nur-eksport'a'n model'o'n » kaj en la al'ven'o'n de la ekster'land'a'j kapital'o'j, al kiu'j ĝi propon'as or'a'n pont'o'n : komplet'a'n impost-kvit'ec'o'n dum kvar jar'o'j, kaj du'on'a'n kvit'ec'o'n dum la naŭ post'a'j jar'o'j, facil'ig'it'a'n al'ir'o'n al la grund'o (je mal'avantaĝ'o de agr'o'kultur'o), krom'a'j'n help'o'j'n de la lok'a'j reg'ist'ar'o'j, administr'a'j'n simpl'ig'o'j'n, ktp. Tio mov'as la maŝin'o'n : 6,5 % ekonomi'a kresk'o en 2016. Tio est'as sufiĉ'e rev'ig'a, eĉ en la region'o. Sed tiu strategi'o hav'as prez'o'n : la depend'ec'o. La ekster'land'a'j entrepren'o'j real'ig'as pli ol du tri'on'o'j'n de la eksport'ad'o : Samsung, ekzempl'e, koncentr'as sol'a 60 % de la elektron'ik'a'j vend'o'j al ekster'land'o. Kiam la sud'kore'a gigant'o tus'as (kiel ekzempl'e pro ĝi'a Galaxy Not'e 7, kies bateri'o'j sen'kaŭz'e ek'flam'iĝ'as), la tut'a Vjetnam'uj'o mal'varm'um'iĝ'as.

    Lev'iĝ'o de la pri'medi'a'j zorg'o'j

    Renkont'it'a ĉe la centr'a Institut'o por la ekonomi'a administr'ad'o ( CIEM), esplor'centr'o depend'ant'a de la potenc'a ministr'ej'o de plan'ad'o, s- ro Nguyen Anh Duong ne ne'as la danĝer'o'j'n. Kvankam li fort'e kritik'as la « nov'a'n tavol'o'n de vjetnam'a'j riĉ'ul'o'j kaj entrepren'ist'o'j, kiu'j vol'as konserv'i si'a'j'n privilegi'o'j'n », tiu jun'a vic'direktor'o de la departement'o pri ekonomi'a politik'o sen'per'e klar'ig'as : « La ekster'land'a'j entrepren'o'j hav'as kapital'o'j'n kaj ni ne. Prefer'e ekster'land'an'o'j invest'ant'a'j en la produkt'ad'o'n ol vjetnam'o'j vet'ant'a'j pri la ne'mov'ebl'aĵ'o'j. Krom'e, tio kre'as konkurenc'o'n por la lok'a'j entrepren'o'j, kio instig'as ili'n pli'bon'ig'i si'a'n mastr'um'ad'o'n. » Kaj li resum'as la domin'ant'a'n pens'manier'o'n : « Tiu'j ekster'land'a'j rekt'a'j invest'o'j (ER'I) efektiv'e est'as vet'o pri est'ont'ec'o. Kun ili, est'as ŝanc'o por ke tio funkci'os, sed sen ili, on'i est'as cert'a ne dis'volv'iĝ'i. »

    Jes ja, kiel el'ir'i el la sub'evolu'ad'o kiam on'i posed'as nek kapital'o'n nek teknik'ar'o'n, sed kiam on'i dispon'as loĝ'ant'ar'o'n jun'a'n (la du'on'o est'as mal'pli ol tri'dek-jar'a'j, mult'nombr'a'n (53,8 milion'o'j da labor'aĝ'a'j hom'o'j), instru'it'a'n (93,5 % sci'pov'as leg'i kaj skrib'i) ? La vjetnam'a'j aŭtoritat'ul'o'j kalkul'as pri la dogm'o, danĝer'a, kiu ig'is potenc'a'j Singapur'o'n, Tajvan'o'n kaj Ĉin'uj'o'n : la mal'alt'a kost'o de la labor'fort'o. Sed kun diferenc'o, not'as s- ro Erwin Schweisshelm, direktor'o de la Fond'aĵ'o Friedrich Ebert en Vjetnam'uj'o : « Tiu'j land'o'j tamen protekt'is si'a'j'n merkat'o'j'n kaj trud'is regul'ad'o'j'n. Ankoraŭ hodiaŭ, ne ebl'as posed'i 100 % ĉin'a'n kompani'o'n, kaj kelk'a'j invest'ad'o'j dev'as nepr'e en'hav'i teknik'ologi'a'n trans'don'o'n. Vjetnam'uj'o, si'a'flank'e, est'as plen'e mal'ferm'it'a. Ĝi hav'as neniu'n postul'o'n pri instal'ad'o aŭ pri uz'o de la naci'a'j riĉ'aĵ'o'j, neniu'n pri'a'n rekomend'o'n. » Kaj vid'ebl'e ĝi mal'mult'e kontrol'as la romp'o'j'n al la labor'jur'o, kiu'j est'ig'is mult'a'j'n konflikt'o'j'n en grand'a'j entrepren'o'j ( vd ĉi-sub'a'n artikol'o'n).

    La zorg'ad'o ne est'as pli grand'a pri la medi'a'j norm'o'j. Tion atest'as la afer'o Formosa, el la nom'o de la tajvan'a entrepren'o establ'it'a en la Ha Tinh-provinc'o, en la centr'o de la land'o. Tiu ĉi el'verŝ'is toks'a'j'n produkt'o'j'n el si'a ŝtal'fabrik'o en la mar'o'n : du'cent kilo'metr'o'j da polu'it'a'j mar'bord'o'j, tun'o'j da mort'int'a'j fiŝ'o'j, pli ol kvar'dek mil fiŝ'ist'o'j sen labor'o, la turism'o minac'at'a. En unu'a period'o, la reprezent'ant'o de Formosa en Hanoj'o, s- ro Chou Chun Fan, sent'is si'n sufiĉ'e protekt'at'a por deklar'i : « Vi ne pov'as ĉio'n hav'i. Vi dev'as elekt'i inter la fiŝ'o'j, la salikok'et'o'j kaj ŝtal'fabrik'o [6]. Sed ili ne kalkul'is kun la fiŝ'ist'o'j, kiu'j lud'is si'a'n preter'viv'o'n, kaj plend'is ĉe tribunal'o. Nek kun la urb'a'j mez'klas'o'j, kiu'j, mal'trankvil'a'j pri la kvalit'o de la manĝ'aĵ'o, mult'nombr'e manifestaci'is en Ho Ĉi Mi'n-urb'o. La reg'ist'ar'o arest'is unu aŭ du supoz'at'a'j'n gvid'ant'o'j'n de la mov'ad'o, kaj gard'is dum kelk'a'j hor'o'j plur'a'j'n dek'o'j'n da manifestaci'ant'o'j ; sed ĝi mal'ferm'is enket'o'n, trud'is pag'o'n de mon'kompens'o al la fiŝ'ist'o'j, kaj s- ro Chou Chun Fan est'is dev'ig'it'a demisi'i.

    Kelk'a'j'n jar'o'j'n antaŭ'e, en 2009, la ekspluat'ad'o de baŭksit'o-min'ej'o far'e de la ĉin'a entrepren'o Chinalco est'is mobiliz'int'a hom'amas'o'j'n, instig'ant'e eĉ la general'o'n Vo Nguyen Giap, hero'o'n de la milit'o, skrib'i kontraŭ la « serioz'a'j risk'o'j de ekologi'a'j domaĝ'o'j [7] ». Van'e. La kresk'o-dezir'o domin'is ĉio'n.

    Konsum'o-soif'o satur'as la urb'o'j'n pri aŭt'o'j kaj motor'cikl'o'j en mal'ver'ŝajn'a miks'aĵ'o, ig'ant'e la strat'tra'ir'o'n ne'sekur'a kaj la aer'o'n tut'e ne spir'ebl'a. Tamen, asoci'o'j aŭ organiz'aĵ'o'j por lukt'i kontraŭ polu'o kaj por la nutr'a sekur'ec'o ek'aper'as. Printemp'e 2016, la loĝ'ant'o'j de Hanoj'o mobiliz'iĝ'is por mal'help'i for'hak'ad'o'n de dek'o'j da cent'jar'a'j arb'o'j – sukces'e. S- ro Luong Ngoc Khue, jun'a entrepren'ist'o, fak'ul'o pri komput'il'program'o'j, nask'it'a en la Mekong'o-delt'o, esper'as kun'ig'i « urb'an'o'j'n kaj kamp'ar'an'o'j'n » kontraŭ la ebl'a al'ven'o, pro la liber'merkat'a'j traktat'o'j, de uson'a'j maiz'o aŭ riz'o, « nepr'e genetik'e modif'it'a'j, nepr'e Monsanto » - entrepren'o, kiu las'is mal'bon'a'n memor'aĵ'o'n en Vjetnam'uj'o. Ĝis nun li'a grup'o ŝajn'as kun'ig'i tra la soci'a'j ret'o'j nur kelk'a'j'n dek'o'j'n da konekt'it'a'j jun'ul'o'j. « On'i sci'pov'as kun'iĝ'i pri preciz'a'j unu'op'a'j demand'o'j, kiel la Formosa-afer'o, observ'as la dokument-film'ist'in'o Da'o Thanh Huyen. Sed ne jam por pri'pens'i la demand'o'n : kiel re'gajn'i la dis'volv'ad-nivel'o'n, est'ant'e sen'per'e en la tut'mond'iĝ'o, kaj protekt'i ni'a'n mil'jar'a'n kultur'o'n, ni'a'j'n valor'o'j'n : solidar'ec'o, respekt'o al pli'aĝ'ul'o'j, lig'o inter generaci'o'j, etik'o ? »

    La komun'ist'a Parti'o elekt'is prokrast'i la respond'o'n al tia'j demand'o'j. Ekzist'as ja diverĝ'a'j opini'o'j, kiel montr'is la 12- a kongres'o dum kiu, en januar'o 2016, la ĉef'ministr'o favor'a al la privat'ig'o'j est'is eks'ig'it'a, dum la ĝeneral'a sekretari'o alt'ig'is si'a'n aŭtoritat'o'n. Sed la debat'o est'as nur pri la ritm'o de la reform'o'j, ne pri la en'hav'o : iu'j opini'as, ke neces'as akcel'i ili'n kaj uz'i la liber'merkat'a'j'n inter'konsent'o'j'n kiel prem'rimed'o'n por ŝanĝ'i la norm'o'j'n kaj praktik'o'j'n (por antaŭ'prepar'i la TPP, ses'dek leĝ'o'j pri soci'a'j kaj ekonomi'a'j demand'o'j jam est'is modif'it'a'j) ; la ali'a'j opini'as, ke neces'as mal'rapid'ig'i la procez'o'n por konserv'i la mastr'ad'o'n de la ŝanĝ'o'j. La elekt'ebl'ec'o resum'iĝ'as jen'e : sen'kompleks'a merkat-ekonomi'o, aŭ moder'ig'it'a merkat'ekonomi'o. Kaj koncern'e la social'ism'a'n orient'iĝ'o'n …

    Mart'in'e BULARD

    Vjetnam'uj'o en statistik'o'j

    Loĝ'ant'ar'o : 91,5 milion'o'j da hom'o'j, el kiu'j 54 % est'as mal'pli ol 30-jar'aĝ'a'j.

    Mez'a viv'daŭr'o : 76 jar'o'j.

    Sci'pov'as leg'i/skrib'i : 93,5 %

    Indic'o de hom'a dis'volv'iĝ'o ( IHD) : 116- a vic'o.

    Ret-uz'ant'o'j : 52,7 % de la loĝ'ant'ar'o. La tut'mond'a procent'o est'as 43,99 %.

    Dung'ad'o : El 53,7 milion'o'j da labor'aĝ'a'j vjetnam'o'j, nur 18 milion'o'j labor'as en la formal'a sektor'o, kun labor'kontrakt'o kaj soci'a protekt'o.



    [1] «  China manufacturers sur'viv'e by moving to Azi'a'n neighbors », The Wall Street Journal, Nov-Jork'o, 1- a de maj'o 2013.1

    [2] Jennifer Wells, «  Will the TPP trans'form the garment manufacture in Vietnam : Wells », The Toront'o Star, 6- a de oktobr'o 2015.

    [3] «  Potential macroeconomic implications of the Trans- Pacific Partnership », Glob'al Economic Prospects, Mond'a Bank'o, Vaŝington'o, DC, januar'o 2016.

    [4] Ofert'ad'o de var'o'j aŭ serv'o'j al la ekster'land'a merkat'o kontraŭ prez'o sub la normal'a valor'o, F. Munniksma, Inter'naci'a komerc'a-ekonomik'a vort'ar'o en dek unu lingv'o'j, Ĉin'a Esperant'o-El'don'ej'o, Pekin'o, 1990.

    [5] Vd. Xavier Monthéard, «  Retrouvailles des États-Un'is et du Vietnam », Le Mond'e diplomatique, juni'o 2011.

    [6] «  Hécatombe de poissons : Formosa sexcuse, lenquête continue », Le Courrier du Vietnam, Hanoj'o, 27- a de april'o 2016.

    [7] Vd. Je'a'n- Claude Pomonti, « Le Vietnam, la Chine et la bauxite », Planète Azi'e, 3- a de juli'o 2009, http://blog. mondediplo.net


    1 a februar'o 2017


    Vjetnam'uj'o rev'as est'i la labor'ej'o de la planed'o

    Strik'o'j sen sindikat'o



    «  Kiam on'i est'as pli ol 30-jar'a, on'i ne plu pov'as far'i tiu'n labor'o'n. On'i est'as tro mal'jun'a, la korp'o ne pov'as el'ten'i », asert'as s-in'o Phan Duyen. Tri'dek-du-jar'a, dung'it'a de japan'a fabrik'o de riz'alkohol'o, ŝi est'as tre kontent'a ke ŝi for'las'is si'a'n posten'o'n ĉe la fabrik'ad'o por al'ir'i tiu'n de kvalit-kontrol'ant'o. Ni renkont'as ŝi'n de'nov'e kun ŝi'a edz'o, kaj sep ŝi'a'j koleg'o'j, en ŝi'a bel'e dekoraci'it'a et'a loĝ'ej'o, sur strat'et'o de tre popol'a part'o de la 7- a distrikt'o en Ho Ĉi Mi'n-Urb'o (eks'a Saigono). Ĉiu'j konfirm'as la pen'ig'ec'o'n de la produkt'o-labor'o laŭ 3 x 8 h, kun nur unu ripoz-tag'o semajn'e. Tio ne sufiĉ'as por ir-rev'e'n-vojaĝ'o en provinc'o, de kie ili ĉiu'j ven'as. Apenaŭ sufiĉ'a por re'trov'i si'a'j'n fort'o'j'n.

    Malgraŭ tio, neniu plend'as. Spegul'o de soci'o, kies dinamism'o est'as ne'detru'ebl'a, tiu'j jun'ul'o'j rigard'as al la est'ont'ec'o. Ili vol'as « ŝpar'i mon'o'n » kaj re'ir'i al si'a vilaĝ'o, iu'j por « mal'ferm'i komerc'o'n », ali'a'j por « konstru'i dom'o'n kaj lu'i ĝi'n », aŭ ankoraŭ por « pli'grand'ig'i la famili'a'n farm'o'dom'o'n ». Nur du jun'a'j vir'in'o'j ne plan'as re'ir'i al la kamp'ar'o. La unu'a sekv'as kurs'o'j'n pri la angl'a lingv'o, en centr'o situ'ant'a preskaŭ unu hor'o'n motor'cikl'e for de si'a dorm'ej'o, pro si'a esper'o iam akir'i ofic'ej'a'n posten'o'n en urb'o ; la du'a pag'is 90 milion'o'j'n da dongoj (unu jar'o kaj du'on'o da salajr'o) dank'e al si'a'j ŝpar'o'j kaj de'prunt'o'j de si'a famili'o, por est'i instru'it'a en institut'o, kiu garanti'as al ŝi dung'o'n en Japan'uj'o dum tri jar'o'j. Vjetnam'uj'o sub'skrib'is inter'konsent'o'j'n kun plur'a'j land'o'j por ek'iniciat'i strang'a'n eksperiment'o'n : eksport'ad'o de labor'fort'o (115 000 hom'o'j en 2016) [1]. Atend'ant'e ke ili'a'j rev'o'j real'iĝ'u, ĉiu'j tiu'j jun'ul'o'j, kun tre mal'alt'a'j baz-salajr'o'j (mal'pli ol 2 milion'o'j da dongoj, 85 eŭr'o'j monat'e), labor'as krom'a'j'n hor'o'j'n, pag'at'a'j'n 150 %. Teori'e, tiu'j krom'a'j hor'o'j ne pov'as super'i du'cent hor'o'j'n jar'e, aŭ tri'cent en escept'a'j okaz'o'j, tio est'as kvar ĝis ses pli'a'j hor'o'j, al'don'e al la kvar'dek ok laŭ'leĝ'a'j hor'o'j. Evident'e, tiu'j labor'ist'o'j labor'as pli ol tio. Sen nepr'e gajn'i pli.

    Post'e, dum konversaci'o, on'i ek'sci'is, ke nur kelk'a'j krom'hor'o'j est'as pag'at'a'j ; la ali'a'j est'as trans'format'a'j en « feri'a'j tag'o'j », kiu'j pov'as est'i uz'at'a'j kiam la direktor'o decid'os. « On'i vol'us gard'i ili'n por la Tet-fest'o [jar'komenc'e, kiam ĉiu vizit'as si'a'n famili'o'n], sed tio ne ebl'as, klar'ig'as unu el la jun'a'j vir'o'j. La direktor'ar'o dev'ig'as ni'n uz'i ili'n dum du'on'tag'o'j, dum kiu'j ne ebl'as ion interes'a'n far'i . » Precip'e, insist'as s-in'o Phan Duyen, « kun tiu sistem'o, on'i ne profit'as la feri'o-pli'iĝ'o'n. Ni perd'as, la entrepren'o gajn'as ». Kaj la sindikat'o ? Mal'kongru'a demand'o. Sindikat'o ja ekzist'as, sed ne por sub'ten'i la de'postul'o'j'n …

    TAM'E'N, 5722 strik'o'j est'is nombr'it'a'j inter 1995 kaj 2015, laŭ s-in'o Do Quynh Chin, kiu est'as direktor'in'o de la Esplor'centr'o pri la labor-rilat'o'j, ia konsil'ist'o-kabinet'o posed'ant'a cert'a'n fam'ec'o'n. Sed neniu'n ek'is la Ĝeneral'a Konfederaci'o de la labor'o de Vjetnam'uj'o ( CGTV) – kio est'as ĝen'a, ĉar, kvankam la strik'o-rajt'o trov'iĝ'as en la Konstituci'o ek'de 1995, ĝi princip'e pov'as est'i uz'at'a nur sub la aŭtoritat'o de la unu'sol'a sindikat'o. Tial, on'i aranĝ'as la vort'um'o'j'n, kaj strik'o'j far'iĝ'as... « labor'ĉes'o'j ». Kiel ajn on'i nom'as ili'n, la ek'strik'o'j pli kaj pli oft'iĝ'as : mal'pli ol cent en la jar'o 2000 ; proksim'um'e kvin'cent en 2016. 70 % da ili okaz'as en ekster'land'a'j entrepren'o'j, kie la labor'ist'a koncentr'ad'o est'as plej grand'a (tri kvar'on'o'j de la vjetnam'a'j entrepren'o'j est'as et'a'j aŭ mez'grand'a'j). Ĉef'a'j motiv'o'j est'as la salajr'o'j, la labor'kondiĉ'o'j kaj la kvalit'o de la manĝ'aĵ'o en la manĝ'ej'o. « Plej oft'e, rakont'as s-in'o Do Quynh Chi, labor'ist'a grup'o al'port'as la de'postul'o'j'n al la direkci'o aŭ al la oficial'a sindikat'o. Neniu respond'o ven'as. La strik'o eksplod'as. » Ek'de tiam ĉiu agit'iĝ'as. La CGTV mobiliz'iĝ'as kiel per'ant'o inter la strik'ant'o'j kaj la direkci'o.

    Plej oft'e, not'as s-in'o Do Quynh Chi, la postul'o'j est'as kontent'ig'it'a'j. La strik'o'j mal'oft'e daŭr'as long'a'n temp'o'n. Kiam tem'as pri salajr'o'alt'ig'o, tiu est'as ĝeneral'e etend'it'a al ĉiu'j entrepren'o'j de la industri'a park'o, kie trov'iĝ'as la grup'o, kaj al ĉiu'j, kiu'j hav'as sam'a'n ŝtat'ec'o'n, ĉar la dung'ant'o'j kun'ord'ig'as si'a'n ag'ad'o'n laŭ geografi'a origin'o.

    Kelk'foj'e okaz'as, ke la « labor-ĉes'o'j » koncern'as la reg'ist'ar'o'n mem. En mart'o 2015, la 90 000 labor'ist'o'j de la fabrik'o Yue Yuen (de la tajvan'a grup'o Po'u Chen) en la industri'a park'o de Tan Binh, ĉe Ho Ĉi Mi'n-Urb'o, halt'ig'is la maŝin'o'j'n kaj blok'is la aŭt'o'ŝose'o'n por protest'i kontraŭ leĝ'o, kiu redukt'is ili'a'j'n pensi'o-rajt'o'j'n. La reg'ist'ar'o amend'is si'a'n projekt'o'n. Ja neniam vid'it'aĵ'o...

    TUJ POST'E, la reg'ist'ar'o promes'is kontrol'i, ke la entrepren'o'j el'pag'os si'a'n part'o'n al la kas'o de la social'a asekur'o kaj, se'neces'e, jur'e persekut'i ili'n. Jes ja, sam'e kiel ali'a'j inter'naci'a'j kompani'o'j, Po'u Chen en'kas'ig'as la de'pren'o'n el la salajr'o'j sed ne trans'don'as ĝi'n, nek pag'as si'a'n dev'ig'a'n part'o'n por la san-asekur'o, la sen'labor'ec'o- kaj emerit'ec'o-asekur'o. Vid'ebl'e, la minac'o ne est'is sekv'at'a de grand'a efik'o : okaz'e de la last'a sesi'o de la naci'a Asemble'o, en novembr'o 2016, la ministr'o pri labor'o memor'ig'is, ke la social'a'j ŝuld'o'j est'as pli ol 13 000 miliard'o'j da dongoj (preskaŭ 550 milion'o'j da eŭr'o'j), kaj li ankoraŭ'foj'e mal'laŭd'is la entrepren'estr'o'j'n.

    Ĉi tie kiel ali'lok'e, la CGTV est'as mal'konekt'it'a kaj kaduk'iĝ'int'a. Ĉu neces'as dir'i, ke la sindikat'a'j gvid'ant'o'j est'as pag'at'a'j de la entrepren'estr'o'j mem... Kaj pri la elekt'ad'o de la reprezent'ant'o'j de la labor'ist'o'j, ĝi rest'as pur'e formal'a. En tiu'j kondiĉ'o'j, on'i kompren'as, ke batal'em'o ne est'as en la gen'o'j de la sindikat'o. Ĝi'a'j respond'ec'ul'o'j cit'as pli volont'e si'a'n rol'o'n de « harmoni'ig'o » de la rilat'o'j dung'ant'o'j-salajr'ul'o'j, ol tiu'n de defend'o de la labor'ist'o'j [2]. « En la tekst'o'j, asert'as s- ro Erwin Schweisshelm, direktor'o de la Fond'aĵ'o Friedrich Ebert, special'ig'it'a pri la social'a'j demand'o'j, la reform'o'vol'o ekzist'as. La gvid'ant'o'j konsci'as, ke, kun la « merkat-ekonomi'o de social'ism'a orient'iĝ'o », la sistem'o ne pov'as est'i sam'a kiel en la temp'o de social'ism'o. Ili prov'as komenc'i kolektiv'a'j'n inter'trakt'ad'o'j'n. » Sed la ŝanĝ'o montr'iĝ'as kap'romp'e mal'facil'a.

    Paradoks'e, la sub'ten'ant'o'j de ŝanĝ'o kalkul'is je la trans'pacifik'a partner'ec'o, gvid'at'a de Vaŝington'o, por renvers'i la establ'it'a'n ord'o'n. Ĉu Uson'o, garanti'o de la social'a progres'o ? Jen kio est'us tut'mond'a premier'o ! Jes ja, la komerc'a inter'konsent'o eksplic'it'e plan'is (ĉapitr'o 19) en'konduk'o'n de sindikat'a plur'ism'o – kiu ne nepr'e est'as sinonim'o de pli'bon'ig'o de la labor-kondiĉ'o'j. Rest'as, ke la vjetnam'a reg'ist'ar'o kaj s- ro Barack Obama sub'skrib'is inter'konsent'o'n, kiu montr'as detal'a'n voj'o'n por konstru'i sindikat'o'j'n laŭ la uson'a manier'o [3]. Regul'e, la grand'a amik'o de la Pacifik'o send'is si'a'j'n special'ist'o'j'n por kontrol'i la jam irit'a'n voj'o'n. Nenio indik'as, ke s- ro Donald Trump daŭr'ig'os sur tiu voj'o.

    Mart'in'e BULARD



    [1] «  Lexportation de main- doeuvre augmente au fil des années », Le Courrier du Vietnam, 14- a de decembr'o 2016, http:// lecourrier. vn

    [2] Vd la dokument-film'o de Tran Phuong Thao Rêves douvrières (Rev'o'j de labor'ist'in'o'j), 2006, kaj la film'o de Do'a'n Hong À qui appartient la terre ? (Al kiu aparten'as la ter'o ?), Ateliers Var'a'n, Pariz'o, 2013.

    [3] «  US- VN plan for the enhancement of trad'e and labour relations », Ofic'ej'o de la reprezent'ant'o de Uson'o por komerc'o, 4- a de februar'o 2016, https:// ustr. gov


    1 a februar'o 2017


    La israel'a mal'dekstr'o aŭdac'ig'it'a de la nov'a uson'a reg'ist'ar'o

    De koloni'ad'o al aneks'ad'o



    „La sol'e antaŭ'vid'ebl'a afer'o ĉe [Donald] Trump est'as, ke li est'os ne antaŭ'vid'ebl'a.” [1] Tiu ide'o de Noam Chomsky, ĝeneral'e traf'a, mal'pli traf'as pri la Proksim'orient'o. Tri pozici'iĝ'o'j de la respublik'an'a kandidat'o montr'as la kontur'o'j'n de li'a est'ont'a prezid'ant'a politik'o pri la israel'a-palestin'a konflikt'o : la promes'o trans'ig'i la uson'a'n ambasad'ej'o'n de Tel- Avivo al Jerusalem'o ; la rifuz'o konsider'i la koloni'ad'o'n de la teritori'o'j okup'at'a'j ek'de 1967 kiel obstakl'o'n al la pac'procez'o ; la decid'o ne plu prem'i sur la israel'a'n reg'ist'ar'o'n por ke ĝi inter'trakt'u. Du nom'um'o'j ŝajn'as est'i almenaŭ sam'e signif'a'j : tiu de la bo'fil'o de la prezid'ant'o, s- ro Jared Kushner, kiu financ'e sub'ten'as la koloni'ant'o'j'n, al la funkci'o de „alt'a konsil'ist'o de la Blank'a Dom'o” ; kaj tiu, al la posten'o de ambasador'o en Israel'o, de s- ro David Friedman, kiu prezid'as la Amik'o'j'n de Bet El, mal'nov'a'n jud'a'n komun'um'o'n en Cis'jordani'o. La improviz'it'a diplomat'o tuj esprim'is si'a'n „urĝ'o'n” labor'i „en la uson'a ambasad'ej'o en la etern'a ĉef'urb'o de Israel'o”.

    Ĉu hazard'o ? La al'ven'o de tiu nov'a reg'ist'ar'o okaz'as dum la israel'a ekstrem'dekstr'o batal'as por histori'a ŝanĝ'o de la palestin'a politik'o de Tel- Avivo : la aneks'ad'o de Cis'jordani'o. S- ro Naftali Bennett, gvid'ant'o de la ekstrem'naci'ist'a religi'a parti'o Jud'a Hejm'o, ministr'o pri eduk'ad'o kaj pri la diaspor'o, jam de'long'e propagand'as la aneks'ad'o'n de la zon'o C. Tiu ĉi, kiu'n la Osl'a'j Inter'konsent'o'j met'is sub la ekskluziv'a'n reg'ad'o'n de Israel'o, est'as pli ol 60 el'cent'o'j de Cis'jordani'o, nom'e la Jordan-val'o, sed ankaŭ ĉiu'j koloni'o'j kaj ili'a'j ĉirkaŭ'ant'a'j voj'o'j. La 5-an de decembr'o 2016, s- ro Bennett ek'ag'is : li en unu'a leg'ad'o ig'is la parlament'o'n ( Knesset) adopt'i tekst'o'n, kiu laŭ'leĝ'ig'as 4.000 loĝ'dom'o'j'n en „antaŭ'posten'o'j”, tiu'j koloni'o'j, kiu'j'n eĉ la israel'a jur'o ĝis nun konsider'is kontraŭ'leĝ'a'j, ĉar konstru'it'a'j sur privat'a'j sen'propriet'ig'it'a'j palestin'a'j teren'o'j. [2] Tio est'as klar'a romp'o de la 4- a Konvenci'o de Ĝenev'o kaj de la rezoluci'o'j de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j. Por ke tiu tekst'o ek'valid'u, ĝi tamen bezon'as ankoraŭ tri krom'a'j'n balot'o'j'n, kaj krom'e la valid'ig'o'n de la Super'a Kort'um'o.

    „Tio est'as la plej danĝer'a leĝ'o, kiu'n Israel'o edikt'is ek'de 1967”, mal'long'e post la voĉ'don'o asert'is s- ro Valid Assaf, la palestin'a ministr'o task'it'a pri koloni'o'j. [3] La ĝeneral'a akuz'ist'o de Israel'o, s- ro Aviĥaj Mandelblit, kontraŭ'star'is tiu'n tekst'o'n kontraŭ'a'n al la jurisprudenc'o de la Super'a Kort'um'o, kiu'n la ĉef'o de la labor'parti'a opozici'o Isaak Hercog prezent'is kiel „naci'a'n mem'mort'ig'o'n”. [4] Sam'e, du'cent eks'a'j respond'ec'ul'o'j pri sekur'ec'o, kiu'j prezent'is si'n kiel la „komand'ant'o'j por la sekur'ec'o de Israel'o”, denunc'is en la projekt'o de aneks'ad'o la fin'o'n de la „jud'a kaj demokrati'a” karakter'o de la ŝtat'o. Tiu'j re'ag'o'j ne mal'help'is s- ron Bennett promes'i por la fin'o de januar'o nov'a'n leĝ'o'n, kiu oficial'ig'os la aneks'o'n de Maale Adumim, unu el la tri precip'a'j blok'o'j de israel'a'j koloni'o'j, orient'e de Jerusalem'o. Por la Palestin'a Instanc'o, tiu ŝanĝ'o signif'as mort'kondamn'o'n : la aneks'ad'o de Cis'jordani'o las'os al ĝi mal'mult'o'n por mastr'um'i, kaj eĉ mal'pli por inter'trakt'i. Ĉu escept'e de ĝi'a mem'mal'fond'iĝ'o ?

    Antaŭ kvin'dek jar'o'j, post la ses'tag'a milit'o, la reg'ist'ar'o de Lev'i Eŝkol ŝajn'ig'is ne vol'i modif'i la status'o'n de la okup'at'a'j teritori'o'j, kun la escept'o de Orient-Jerusalem'o, aneks'it'a ek'de 1967 kaj, kun'e kun Okcident-Jerusalem'o, en 1980 far'iĝ'int'a la „komplet'a kaj unu'iĝ'int'a” ĉef'urb'o de la land'o. [5] Kiel tiam ĝi'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, Abba Eban, asert'is, tio est'is kart'o lud'ebl'a en la est'ont'a'j pac-inter'trakt'ad'o'j. Ĉiu'j si'n'sekv'a'j reg'ist'ar'o'j, inkluziv'e de la plej dekstr'a'j, kiel tiu de Ariel Ŝaron kaj de s- ro Benjamin Netanjahu, oficial'e sekv'is tiu'n versi'o'n. Tamen tio ne mal'help'is ili'n pli kaj pli amas'e koloni'i Cis'jordani'o'n : de 5.000 koloni'ant'o'j en 1977, kiam la unu'a dekstr'ul'ar'o en'potenc'iĝ'is, on'i ven'is en 2017 al pli ol 400.000, sen kalkul'i la 200.000 israel'an'o'j'n loĝ'ant'a'j'n en Orient-Jerusalem'o.

    Tiu mal'klar'ec'o est'as grand'a politik'a kaj diplomati'a avantaĝ'o : ĝi ebl'ig'as al Tel- Avivo ne plu esprim'i si'n pri la sort'o de la palestin'an'o'j. Invers'e, aneks'i Cis'jordani'o'n implic'us atribu'i al tiu'j la sam'a'j'n rajt'o'j'n kiel al la israel'an'o'j, inkluziv'e de la voĉ'don'rajt'o, kio komenc'us long'a'n batal'o'n por real'a egal'ec'o en la est'ont'a komun'a ŝtat'o. Se ĝi rifuz'us tion, la unu'ec'a ŝtat'o klar'e difin'us si'n kiel vari'aĵ'o'n de la sud-afrik'a ras'dis'ig'o ( apartheid), laŭ kiu unu sol'a popol'o arog'as al si ĉiu'j'n rajt'o'j'n.

    Por eskap'i el tiu dilem'o, ĉe'est'as scen'ar'o eĉ pli nigr'a : nov'a ond'o da el'pel'ad'o'j de palestin'an'o'j el Cis'jordani'o, eĉ el la ŝtat'o Israel'o. Tiu ĉi ne far'iĝ'int'us pli'mult'e jud'a sen la Nakba („katastrof'o” en la arab'a) de 1947-1949), kiu el'pel'is 850.000 palestin'an'o'j'n, do kvar kvin'on'o'j'n el tiu'j, kiu'j tiam viv'is en si'a teritori'o. Ĝi daŭr'ig'is tiu'n etn'a'n pur'ig'ad'o'n help'e de la milit'o de 1967, kun la Naks'a („mal'venk'o”) : 300.000 nov'a'j rifuĝ'int'o'j fuĝ'is el la teritori'o'j okup'at'a'j de la israel'a arme'o. Kaj Ariel Ŝaron oft'e ripet'is, ke „la sen'de'pend'ig'a milit'o de Israel'o ne fin'iĝ'is”. [6] De tiam la kun'tekst'o kompren'ebl'e ŝanĝ'iĝ'is. Mal'facil'as organiz'i amas'a'n deport'ad'o'n antaŭ la film'il'o'j de la tut'a mond'o – almenaŭ en mal'varm'a milit'o. Sed en varm'a ? La milit'o okaz'ant'a en Siri'o kre'is tim'ind'a'n precedenc'o'n : en reciprok'a akr'iĝ'o de la batal'o'j, en kvi'n jar'o'j, pli ol unu loĝ'ant'o el du dev'is for'las'i si'a'n hejm'o'n, el kiu'j preskaŭ la du'on'o ekzil'iĝ'is.

    La ekstrem'dekstr'o ne plu hezit'as mal'kaŝ'e en'ir'i en la perspektiv'o'n de aneks'ad'o. „La voj'o de konced'o'j, la voj'o al divid'o fiask'is. Ni dev'as don'i ni'a'j'n viv'o'j'n por etend'i la suveren'ec'o'n de Israel'o en Cis'jordani'o'n”, sen'ornam'e asert'as la gvid'ant'o de la Jud'a Hejm'o. [7] Kvankam la ĉef'o de la Likud trov'iĝ'as sur tiu lini'o, li ne em'as afiŝ'i ĝi'n. Li'a last'a turn'iĝ'o atest'as tion : la 5-an de decembr'o 2016 li ig'is en unu'a balot'o voĉ'don'i la leĝ'o'n de aneks'ad'o, kiu'n li vol'as nun en'ter'ig'i !

    Mal'trankvil'o por la bild'o de la land'o

    Li'a'j zigzag'o'j ne est'as de hodiaŭ. En 2009, en si'a parol'ad'o en la universitat'o Bar-Il'a'n, s- ro Netanjahu konced'is, mal'em'e, la ebl'a'n star'ig'o'n de „sen'arme'a palestin'a ŝtat'o”. Ses jar'o'j'n post'e, antaŭ la parlament-elekt'o'j, li ĵur'is ke ne ekzist'os palestin'a ŝtat'o tiom long'e, kiom li reg'os. Apenaŭ re'far'iĝ'int'a ĉef'ministr'o, li for'ne'is tion … kaj ne'is ĝi'n : „Mi ŝanĝ'is neniom el tio, kio'n mi dir'is antaŭ ses jar'o'j, kiam mi al'vok'is al solv'o kun sen'arme'a palestin'a ŝtat'o, kiu agnosk'as la hebre'a'n ŝtat'o'n. Mi simpl'e dir'is, ke hodiaŭ la kondiĉ'o'j por tio ne ekzist'as.” [8]

    La kial'o de tiu'j akrobat'aĵ'o'j est'as, ke la kresk'ant'a izol'iĝ'o de Israel'o mal'trankvil'ig'as la Institut'o'n de Stud'o'j de la Naci'a Sekur'ec'o ( ISNS). Ĝi skrib'as en si'a jar'raport'o, kiu est'as aŭtoritat'a : „La bild'o de Israel'o en la okcident'a'j land'o'j daŭr'e mal'bon'iĝ'as ; tendenc'o kiu kresk'ig'as la kapabl'o'j'n de mal'amik'a'j grup'o'j far'i ag'ad'o'j'n por sen'ig'i ĝi'n je moral'a kaj politik'a legitim'ec'o kaj lanĉ'i operaci'o'j'n de bojkot'o.” [9] La ekstrem'dekstr'o fajf'as pri tio, ĉar ĝi apog'as si'n, krom sur la nov'a uson'a reg'ist'ar'o, sur radikal'iĝ'int'a israel'a opini'o. La konstant'a milit'stat'o – en la last'a'j monat'o'j fort'ig'it'a de la „tranĉ'il'a intifado” –, la intens'o de la komunik'il'a manipul'ad'o, sed ankaŭ, kaj sen'dub'e ĉef'e, la for'est'o de ĉia politik'a alternativ'o : tiom da faktor'o'j klar'ig'as la al'iĝ'o'n de la plej mult'a'j israel'a'j jud'o'j al la ekstrem'ist'a'j tez'o'j.

    Ĉiu'j enket'o'j efektiv'e konfirm'as la rezult'o'j'n de la voĉ'don'ad'o de la 17- a de mart'o 2015, kiu konduk'is al la plej dekstr'a reg'ist'ar'o de la israel'a histori'o. En ĉiu'j enket'o'j pli'mult'o rifuz'as la star'ig'o'n de palestin'a ŝtat'o, sub'ten'as la aneks'ad'o'n de Cis'jordani'o kaj dezir'as la „trans'lok'ad'o'n” de la palestin'an'o'j, inkluziv'e – io neniam vid'it'a – de tiu'j de Israel'o. [10] Krom'e, laŭ la sam'a enket'o, ses israel'a'j jud'o'j el dek pens'as, ke Di'o don'is la ter'o'n de Israel'o al la jud'o'j. Al tiu inter'konsent'o de antaŭ ne'long'e kontribu'as ankaŭ potenc'a sub'prem'a arsenal'o kontraŭ la ali'pens'ant'o'j ( vd la artikol'o'n->art].

    La jen'a event'o simbol'as tiu'n dekstr'a'n radikal'iĝ'o'n : la re'ag'o'j al la verdikt'o de la franc'a-israel'a soldat'o Elor Azaria, akuz'it'a est'i, la 24-an de mart'o 2016, murd'int'a per kugl'o en la kap'o'n jam vund'it'a'n palestin'a'n atak'int'o'n, kiu kuŝ'is sur la ter'o, sen'konsci'a, en la centr'o de Hebrono. Zorg'ant'e pri la bild'o de la arme'o post la dis'vast'iĝ'o de la fot'o'j de la murd'o en la tut'a mond'o, la ĉef'stab'o vol'is star'ig'i ekzempl'o'n. Kaj la arme'a tribunal'o, la 4-an de januar'o, juĝ'is la akuz'at'o'n kulp'a pri „hom'mort'ig'o” – la verdikt'o, ankoraŭ atend'at'a, pov'us est'i ĝis du'dek jar'o'j'n en mal'liber'ej'o. Kondiĉ'e ke la tri juĝ'ist'o'j ne retro'paŝ'os antaŭ la fort'a protest'o, kiu'n ili'a verdikt'o lev'is. La ĉef'ministr'o kaj preskaŭ la tut'a reg'ist'ar'o, preskaŭ la tut'a politik'a klas'o kaj la plej grand'a part'o de la komunik'il'o'j postul'as absolv'i la murd'int'o'n, sam'e kiel 67 el'cent'o'j de la enket'it'a'j israel'an'o'j. Pro la mult'iĝ'o de mort'minac'o'j on'i dev'is eĉ don'i al la juĝ'ist'o'j proksim'a'n protekt'o'n, dum la ĉef'stab'o de la arme'o si'a'vic'e ankaŭ mal'trankvil'as pro la ekstrem'ist'o'j.

    La ŝanĝ'o, kiu montr'iĝ'as, kompren'ebl'e klar'ig'as la senc'o'n de la rezoluci'o 2334 kontraŭ la koloni'ad'o, adopt'it'a la 23-an de decembr'o 2016 de la Konsil'ant'ar'o pri sekur'ec'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j dank'e al la uson'a si'n'de'ten'o – por la unu'a foj'o ek'de 1980 –, kaj de la konferenc'o en Pariz'o, la 15-an de januar'o, kun ĉe'est'o de la uson'a ŝtat'sekretari'o John Kerry. Neces'as la tut'a aplomb'o de la israel'a defend'ministr'o Avigdor Lieberman por vid'i en ĝi „modern'a'n Dreyfus-afer'o'n” [11] : la „inter'naci'a komun'um'o”, inkluziv'e de Uson'o, kontent'iĝ'is per re'asert'o de la cel'o de du ŝtat'o'j kaj per kondamn'o de ĉio, kio mal'help'as ĝi'n, unu'a'vic'e la koloni'ad'o ( vd „« Danĝer'o por la du'ŝtat'a solv'o »”).

    La uson'a demarŝ'o est'us laŭd'ind'a, se ĝi ne inter'ven'us tiom mal'fru'e kaj post kiam la reg'ist'ar'o Obama far'is histori'a'n inter'konsent'o'n kun Tel- Avivo pri arme'a help'o de 38 miliard'o'j da dolar'o'j en dek jar'o'j. Sed la elekt'it'a moment'o ne est'as la sol'a punkt'o riproĉ'at'a. Eĉ pli grav'as la for'est'o de menci'o de ebl'a sankci'o en tiu'j tekst'o'j far'it'a'j last'minut'e antaŭ la al'ven'o de s- ro Trump en la Blank'a Dom'o. Kvankam la centr'ist'a gvid'ant'o Jair Lapid nuanc'ig'as : „Tiu ĉi rezoluci'o ne parol'as pri sankci'o'j, sed ĝi liver'as la infra'struktur'o'n por est'ont'a'j sankci'o'j ; ĝust'e tio alarm'as. Tio pov'as don'i en'hav'o'n al plend'o'j antaŭ inter'naci'a'j jurisdikci'o'j kontraŭ Israel'o kaj ĝi'a'j respond'ec'ul'o'j.” [12]

    La intern'a evolu'o de Israel'o efektiv'e montr'as, se tio ankoraŭ neces'us, ke nur fort'a inter'naci'a prem'o, kun'e kun pun'a'j dispon'o'j, ekonomi'a'j kaj jur'a'j, pov'us re'saĝ'ig'i ĝi'a'j'n gvid'ant'o'j'n. La israel'a ĉef'ministr'o, konsci'a pri la grav'ec'o, ceter'e en 2015 kvalifik'is la kampanj'o'n de bojkot'o-mal'invest'o-sankci'o'j ( BMS) „strategi'a minac'o”. Laŭ la Rand Corporation, uson'a pens'fabrik'o, ĝi pov'us kost'i al la israel'a ekonomi'o ĝis 47 miliard'o'j'n da dolar'o'j en dek jar'o'j. [13] Ĉar ĝi etend'iĝ'as ĝis sur instituci'a nivel'o : en mult'a'j land'o'j pensi'fondus'o'j, grand'a'j entrepren'o'j – en Franc'uj'o, Orange kaj Veolia – bank'o'j, el'pren'as si'a'j'n invest'o'j'n de la koloni'o'j, eĉ de Israel'o. La Eŭrop'a Uni'o si'a'vic'e postul'as, ke la produkt'o'j el la koloni'o'j est'u etiked'it'a'j kiel tia'j, por ke ili ne ĝu'u la avantaĝ'o'j'n, kiu'j'n la asoci'ig'a inter'konsent'o atribu'as al tiu'j de Israel'o ; sed tiu postul'o hav'as lim'ig'it'a'n ating'o'pov'o'n …

    Ali'a signal'o, ĉi-foj'e politik'a, ven'is de la Eŭrop'a Komision'o, normal'e tre komplez'a al Tel- Avivo. Kvankam ĝi deklar'as est'i kontraŭ la bojkot'o de Israel'o, la alt'a reprezent'ant'in'o de la Uni'o pri ekster'land'a'j afer'o'j kaj pri sekur'ec'politik'o, s-in'o Feder'ic'a Mogherini, asert'as : „La Uni'o defend'as la liber'ec'o'n de esprim'o kaj de asoci'iĝ'o, konform'e al la ĉart'o de la fundament'a'j rajt'o'j, kiu'j aplik'iĝ'as al la membr'o'ŝtat'o'j, kaj ankaŭ koncern'e la ag'ad'o'j'n de BMS.” Kaj ŝi koment'as : „La esprim'liber'ec'o, kiel emfaz'is la jurisprudenc'o de la Eŭrop'a Kort'um'o pri Hom'rajt'o'j, ankaŭ aplik'end'as al la inform'o'j kaj ide'o'j kiu'j ofend'as, ŝok'as aŭ perturb'as ŝtat'o'n aŭ part'o'n de la loĝ'ant'ar'o.” [14]

    La franc'a'j instanc'o'j, gvid'at'a'j de s-roj François Hollande kaj Manuel Valls, mal'e, ating'is jur'a'j'n persekut'o'j'n kaj pez'a'j'n mon'pun'o'j'n kontraŭ la aktiv'ul'o'j de BMS. Ties ag'ad'o'j est'is absurd'e prezent'it'a'j kiel „incit'ad'o al ras-mal'am'o”, dum ili ag'as por la fin'o de la koloni'ad'o kaj por la egal'ec'o de la rajt'o'j. Tiu'n cel'o'n ili hav'as komun'e kun … la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.

    Dominique VIDAL.



    [1] LHumanité, Saint- Denis, 30-an de novembr'o 2016.

    [2] Haaretz, Tel- Avivo, 5-an de decembr'o 2016.

    [3] Agence Franc'e- Presse ( AFP), 7-an de decembr'o 2016.

    [4] AFP, 5-an de decembr'o 2016.

    [5] Israel'o aneks'is ankaŭ la alt'eben'aĵ'o'n de Golano la 14-an de decembr'o 1981, post la proklam'o de la sieĝ'o'stat'o en Pol'land'o far'e de la general'o Vojcjeĥ Jaruzelski.

    [6] Le Mond'e], 7-an de januar'o 2006.

    [7] Jacques Benillouche, « En Israël, la tentation d’un État binational qui annexerait la Cis'jordani'e » [„En Israel'o, la tent'o de du'naci'a ŝtat'o kiu aneks'us Cis'jordani'o'n”], Slate. fr, 29-an de oktobr'o 2016.

    [8] Le Mond'e, 19-an de mart'o 2015.

    [9] Anat Kurz kaj Shlomo Brom (sub la dir. de), «  Strategic Survey for Israel 2016-2017 », INSS, Tel- Avivo, 2016.

    [10] Haaretz, 8-an de mart'o 2016.

    [11] Le Mond'e, 26-an de decembr'o 2016.

    [12] Le Mond'e, 23-an de decembr'o 2016.

    [13] Financial Times, London'o, 12-an de juni'o 2015.

    [14] The Times of Israel, 31-an de oktobr'o 2016, http:// fr. timesofisrael. com


    1 a februar'o 2017


    Fantast'a literatur'o


    La volupt'o de la sang'o



    Kiam, en si'a roman'o Dracula (1897), la irland'an'o Bram Stoker invent'is la pra'tip'o'n de la vampir'o, la princ'o de mal'lum'o, de la nokt'o kaj de terur'a'j dezir'o'j, la epok'o est'is mal'kviet'a kun anarki'ist'a'j atenc'o'j, teknik'a'j nov'ig'aĵ'o'j (la komenc'o de aviad'o) kaj agit'ad'o ĉe la labor'ist'ar'o. Ĉu la re'ven'o de la vampir'o hodiaŭ est'as sign'o de simil'a'j problem'o'j ?



    La protagonist'o kre'it'a de Stoker est'is tiel definitiv'a, ke ŝajn'is est'i nenio pli por skrib'i. Ĝis kiam Ann'e Rice sufer'is kolaps'o'n. En si'a 75 a jar'o, kun Princ'e Lestat [1] kaj Princ'e Lestat and the Realms of Atlant'is (el'don'ot'a en oktobr'o 2017), ŝi re'viv'ig'is la vampir'o'n Lestat, ebl'e la plej fam'a dent'eg'o'hav'ul'o de post la Drak'ul'o de Bram Stoker. Post terur'a period'o de funebr'ad'o (ŝi'a fil'in'o mort'is de leŭkemi'o), ŝi verk'is Interview with a Vampir'e en kiu Louis, la vampir'o de la titol'o, rakont'as si'a'n histori'o'n al ĵurnal'ist'o. El'don'it'a en 1976, ŝi'a roman'o est'is tut'mond'a furor'libr'o. En'tut'e, vend'iĝ'is pli ol cent milion'o'j da ekzempler'o'j de ŝi'a'j libr'o'j.

    Post tio, Rice koncentr'iĝ'is pri du'a'rang'a protagonist'o el Interview with a Vampir'e, Lestat de Lioncourt. Turment'at'a, per'fort'em'a, de'log'em'a kaj ambaŭ'seks'em'a, Lestat far'iĝ'is la hero'o de seri'o kiu hodiaŭ jam ating'is dek kvar volum'o'j'n. Li tiom ĉarm'as kiom li terur'as. Mal'kiel la Dracula de Stoker, en kiu la histori'o'n rakont'as la viktim'o'j de la "monstr'o", Lestat parol'as por si mem kaj don'as si'a'n vid'punkt'o'n. Est'as li'a'j problem'o'j kiu'j okup'as la unu'a'n plan'o'n : far'iĝ'int'e vampir'o en 1789, per'e de bon'vol'a vampir'o de la pra'temp'o, li konstant'e prov'as akord'ig'i si'a'j'n bezon'o'j'n kun ia etik'o, kun si'a respekt'o por la hom'ar'o kaj kun si'a'j instinkt'o'j.

    Deriv'it'a de serb'o'kroat'a termin'o, la vort'o "vampir'o" ŝajn'e aper'is en la german'a lingv'o en 1721. Ĝi signif'as, kiel ĉiu'j sci'as, "mort'int'o kiu el'tomb'iĝ'as por suĉ'i la sang'o'n de la viv'ant'o'j [2]". La figur'o de la sang'o'drink'ant'o, kiu sorb'as la energi'o'n de si'a viktim'o, aper'is en iu'j antikv'a'j mit'ologi'o'j, kaj est'is post'e suplement'it'a de la legend'o'j de real'a'j hom'o'j kiel la 15-jar'cent'a princ'o Vlad Dracul, krom'nom'o "la Palisumanto", kaj la 16-jar'cent'a hungar'a graf'in'o Erzsebet Báthory, suspekt'at'a pri la mort'ig'o'j de fraŭl'in'o'j por re'gener'i si'n per ili'a sang'o. En literatur'o, la vampir'o aper'as en 1748 kiam Heinrich Ossenfelder verk'is la unu'a'n roman'o'n dediĉ'it'a'n al li, Der Vampir. Post'e, ja Goet'o al'pren'is la histori'o'n en si'a poem'o Di'e Braut von Korinth (la Nov'edz'in'o el Korint'o) en 1797 kaj, post li, John William Polidori en 1819 per la novel'o The Vampyre, iam atribu'it'a al Lord'o Byron kies kun'vojaĝ'ant'o li ne'long'e est'is. En 1872, la irland'a verk'ist'o Sheridan Le Fan'u aŭdac'e vir'in'ig'is la vampir'o'n en si'a roman'o Carmilla, kaj invent'is nov'a'n protagonist'o'n : la ĉas'ist'o de vampir'o'j.

    La tut'o'n de la dek'naŭ'a jar'cent'o mark'is spec'o de mal'hel'a romantik'ism'o sub'ter'a, genr'o form'it'a de la mod'o pri ’gotik'a’ literatur'o plen'a de sub'ter'a'j tra'ir'ej'o'j sub kaduk'a'j kastel'o'j kaj kiu prezent'is kompulsi'o'j'n kontraŭ'ant'a'j'n al dec'ec'o. Jen la mond'o de An'n Radcliffe ( The Mysteries of Udolpho) kaj Matthew Gregory Lewis ( The Monk). Sekv'e, la epok'o de teknik'a modern'ec'o kaj perd'iĝ'int'a'j revoluci'o'j est'is inter'punkt'it'a de aper'o'j de volupt'a'j ne'mort'int'o'j, de La Mort'e Amoureuse de Théophile Gautier al La Vill'e Vampir'e de la felieton'ist'o Paul Féval kaj La Dam'e Pâle de Alexandre Dum'as. Sed est'is la roman'o Dracula de la irland'an'o Bram Stoker, el'don'it'a en 1897 kun grand'eg'a sukces'o, kiu, dum preskaŭ jar'cent'o, establ'is la karakter'o'n de la vampir'o.

    Tiu ĉi est'is tiam mal'bon'eg'a kre'it'aĵ'o, pur'e mal'bon'eg'a. Kiam la kin'o al'propr'ig'is li'n, ĝi ŝanĝ'is nenio'n, kaj la Nosferatu de Friedrich Wilhelm Murnau (1922), laŭd'at'a de la sur'real'ist'o'j, est'is mal'trankvil'ig'e al'log'a. En la sen'verv'a Dracula de Tod Browning, la aktor'o Béla Lugosi prezent'is iom grotesk'a'n figur'o'n : pal'a, ornam'it'a per dent'eg'o'j kaj fort'a akĉent'o, li mov'iĝ'as kun rimark'ind'a mal'rapid'ec'o. La pli'mult'o de aŭtor'o'j util'ig'as ĉi tiu'n figur'aĵ'o'n laŭ'plaĉ'e. Laŭ kelk'a'j, spegul'o'j ne pov'as reflekt'i la vampir'o'n ; laŭ ali'a'j, li ne pov'as el'port'i la radi'o'j'n de la sun'o, aŭ re'tir'iĝ'as antaŭ la kruc'o - aŭ antaŭ ajl'o. Al'don'e al natur'a de'log'ec'o, li uz'as hipnot'ism'o'n por gvid'i al si si'a'j'n viktim'o'j'n kies sang'o li suĉ'as kaj kiu'j'n li trans'form'as en vampir'o'j'n. Mal'antaŭ li rest'as kaŝ'it'a la al'log'o de ali'a mond'o, de devi'a seks'ec'o kiu dev'as ĉia'prez'e est'i sen'danĝer'ig'it'a.

    En seri'o da film'o'j ek'de 1958, la brit'a aktor'o Christopher Le'e fiks'is por ĉiam la bild'o'n de Drak'ul'o. Sed ĝis la fin'o de li'a karier'o, est'is evident'e ke la mit'o el'ĉerp'iĝ'as. En Dracula père et fils de Édouard Molinaro, li intenc'e parodi'as si'n, sed dolor'e. The Hammer, la firma'o kiu don'is si'a'j'n plej bon'a'j'n film'o'j'n al la ĝenr'o dank'e al la film'ist'o Terence Fisher, dilu'is li'a'n karakter'o'n en si'n'sekv'o de deriv'it'a'j film'o'j plen'plen'a'j de erotik'ec'o. La bild'o de la monstr'o, tut'e sen sent'o'j kaj kiu dev'as est'i elimin'it'a, profund'e ŝanĝ'iĝ'is.

    La temp'o'j est'is ŝanĝ'iĝ'ant'a'j. La fin'o de la Du'a Mond'milit'o, kaj post'e la fin'o de la mal'varm'a milit'o, laŭ'paŝ'e est'ig'is la mal'aper'o'n de ĉi tiu'j absolut'a'j fi'ul'o'j. Kiam la religi'o far'iĝ'is mal'pli grav'a, detru'o far'e de la kruc'o, aŭ de divers'a'j simbol'o'j lig'it'a'j al la potenc'o de la fid'o, far'iĝ'is pli mal'oft'a. Sed antaŭ ol far'iĝ'i hom'ec'a, la vampir'o reprezent'is ali'a'j'n tim'o'j'n. Por iu'j aŭtor'o'j, li'a kondiĉ'o far'iĝ'is la rezult'o de mal'san'o, kaj ne de mal'ben'o. Kvankam li ankoraŭ est'is danĝer'a, la monstr'o ankaŭ est'is viktim'o. En I Am Legend de Richard Matheson (1954), la hero'o, kiu sol'e ne est'is infekt'it'a de mister'a virus'o kiu trans'form'is ali'a'j'n hom'o'j'n en vampir'o'j'n, lev'as la demand'o'n pri la signif'o de si'a imun'ec'o - rest'i la sol'a "san'ul'o" en univers'o loĝ'at'a de mal'san'ul'o'j. En Dracula (1992), kio ali'rilat'e est'is ekstrem'e fidel'a adapt'o de la roman'o de Bram Stoker, Franc'is Ford Coppola modif'is la sen'hom'ec'o'n de la protagonist'o, far'ant'e li'n protagonist'o de am'rakont'o.

    Kun Ann'e Rice, mal'aper'as kaj folklor'o kaj maniĥe'ism'o. De'nask'e turment'at'a kaj volupt'a person'ec'o, tir'at'a inter si'a hom'a natur'o kaj si'a'j mort'ig'a'j bezon'o'j, Lestat, kiu'n Tom Cruise interpret'is por la kin'o'art'o en 1994, ekzamen'as si'a'n ident'ec'o'n. La vampir'o'j de Rice est'as kaj la lord'o'j de ni'a mond'o kaj la viktim'o'j de si'a potenc'o. Est'as kontraŭ si mem ke ili unu'e batal'as. La aŭtor'o far'as la mord'o-kis'o'n kre'iv'a donac'o, kaj la mal'ben'o'n de la viktim'o grac'o trans'don'it'a al la elekt'it'ar'o. For'las'ant'e la pra'tip'o'j'n, ŝi forĝ'as per si'a'j roman'o'j [3] tut'a'n mit'ologi'o'n en kiu aper'as la nask'int'o'j de ĉiu'j vampir'o'j, kaj ŝi sekv'as la spur'o'n de la vampir'o'j ĝis antikv'a Egipti'o. Kun la temp'o'pas'o, la post'e'ul'o'j de ĉi tiu'j fru'a'j mastr'o'j integr'iĝ'as en la modern'a'n viv'o'n : Lestat far'iĝ'as rok'stel'ul'o ; tiel li kon'ig'as si'a'n kondiĉ'o'n al la mond'o.

    En Twilight (2005-2008), seri'o da kvar roman'o'j, Stephenie Meyer daŭr'ig'as ĉi tiu'n evolu'o'n, far'ant'e si'a'n protagonist'o'n - kvankam mult'e pli sen'seks'a kaj puritan'ism'a ol tiu de Rice - la hero'o de histori'o pri ne'reciprok'ebl'a am'o kaj objekt'o de dezir'ind'ec'o pli ol mal'log'ec'o. La literatur'a mez'bon'ec'o de la dram'o, kaj tiu, de la film'o'j inspir'it'a'j de ĝi, ne mal'help'is ĝi'a'n grand'eg'a'n sukces'o'n. La vampir'o jam ne est'as tim'eg'ig'a sed envi'ind'a. Li'a'j mal'hel'ec'o kaj mort'ig'ec'o est'as preskaŭ tut'e for'ig'it'a'j, kaj bel'ec'o far'iĝ'as li'a primar'a karakteriz'aĵ'o. Eros'o venk'is Tanaton.

    Dum'e, en la 1980 aj jar'o'j, la fantast'a literatur'o dis'volv'is sub'ĝenr'o'n, la urb'a'n fantast'o'n, kiu insert'is fantazi'a'j'n mit'o'j'n en urb'a'n univers'o'n. Per Sunglasses After Dark (1989), Nancy Collins ŝajn'e est'is la unu'a kiu integr'ig'is la vampir'o'n en ĉi tiu'n ĝenr'o'n. Vir'a'j aŭ vir'in'a'j, ili de nun pov'os for'las'i si'a'j'n aristokrat'a'j'n kastel'o'j'n kaj praktik'i ĉiu'j'n okup'o'j'n, inter'ali'e la plej prolet'a'j'n : profesor'o en The Vampir'e Tapestry de Suzy McKee Charnas, danc'ist'in'o en Rouge Flamenco de Jeanne Faivre dArcier, prostitu'it'in'o en Lot Lizards de Ray Garton ... Ili ŝajn'e est'as ne'halt'ig'ebl'a'j. La vampir'o'j est'as ĉie, cirkul'as grup'e, est'as mal'bel'a'j, bel'a'j, mal'jun'a'j, mal'riĉ'a'j ... La film'o Lost Boys de Joel Schumacher eĉ adopt'is kiel si'a'n slogan'o'n : "Est'as mojos'e est'i vampir'o."

    La uson'a televid'o'seri'o Buffy the Vampir'e Slayer (1997-2003) kre'is la plej popular'a'n protagonist'o'n de ĉi tiu ĝenr'o. Buffy est'as mez'lern'ej'an'in'o kun super'natur'a'j pov'o'j kiu protekt'as la mond'o'n kontraŭ demon'o'j. Neniel stereotip'o'j, ŝi'a'j mal'amik'o'j, precip'e la fi'a Angel kiu post'e ĉef'rol'is en si'a propr'a seri'o, est'as tir'at'a'j inter si'a kondiĉ'o kaj si'a al'tir'iĝ'o al hom'o'j. Dum la seri'o progres'as, ĉi tiu fantazi'o far'iĝ'as metafor'o por la evolu'o de la heroin'o, knab'in'o kiu far'iĝ'as vir'in'o kaj kies person'ec'o est'as forĝ'at'a per ŝi'a'j al'front'o'j kontraŭ ’monstr'o'j’ kiu'j oft'e montr'iĝ'as est'i ne tre monstr'a'j.

    Buffy mal'ferm'is la pord'o'n al roman'o'j kies ĉef'a protagonist'o oft'e est'as vir'in'o kaj kiu'j miks'as en'am'iĝ'o'n kun horor'o, foj'e far'ant'e la vampir'o'n ideal'a am'ant'o. Ĉu ili est'as vampir'o'j mem, ĉu ĉas'ist'o'j de la besti'o, la heroin'o'j al'front'as danĝer'a'j'n de'log'ant'o'j'n. Ili oft'e hezit'as inter si'a misi'o kaj si'a al'tir'iĝ'o al la ĉas'at'o'j. Sekv'e, la seri'o Anita Blake de Laurell K. Hamilton, komenc'it'a en 2002, kiel ankaŭ The Southern Vampir'e Mysteries (2001-2013) de Charlaine Harris, cel'as la leg'ant'in'o'j'n kaj fan'in'o'j'n de horor'fikci'o. The Southern Vampir'e Mysteries eĉ inspir'is televid'o'seri'o'n de Al'a'n Ball,laŭ la stil'o Grand Guignol, Tru'e Blood (2008-2014), kiu re'invent'is la vampir'o'n kiel potenc'a'n erotik'a'n simbol'o'n ĉirkaŭ'at'a'n de svarm'o'j da ali'a'j fantast'a'j ent'o'j (metamorfoz'ul'o'j kaj lup'hom'o'j). Ĉi tio nask'is la ĝenr'o'n bit-lit (mal'long'ig'o de biting literatur'e, la literatur'o de la mord'o). La franc'a el'don'ej'o Bragelonne far'is la ĝenr'o'n si'a special'aĵ'o kaj eĉ registr'is ĝi'n kiel komerc'a'n mark'o'n.

    Ankaŭ en Franci'o, simil'a'j'n tem'o'j'n hav'as Marjane de Mari'e Pavlenko kies vampir'o'j fraj'as en Pariz'o mez'e de akv'o'di'aĵ'o'j, kaj LHéritière de Jeanne- A. Debats. Eĉ est'as vampir'a'j rakont'o'j por infan'o'j : Chica Vampir'o est'as kolombi'a televid'o'seri'o, du'on'e tele'novel'o, du'on'e horor'film'o, kiu rakont'as la histori'o'n de mez'lern'ej'an'in'o kiu am'as sam'klas'an'o'n sed lukt'as kontraŭ si'a'j sent'o'j por ne dev'i trans'form'i ankaŭ li'n en vampir'o'n. La seri'o inspir'is dek'du'o'n da roman'o'j, KD-on, tabul'lud'o'n kaj muzikal'o'n, Vamp'i Tour, tut'mond'a'n furor'aĵ'o'n.

    Je la temp'o de Dracula, la ali'ec'o de la vampir'o nur est'ig'is detru'o'n. Hodiaŭ, on'i konsider'as li'n defend'ant'o de la rajt'o est'i ali'a, kaj est'as ĝust'e li'a ali'ec'o kiu far'as li'n mal'trankvil'ig'a. En mond'o kie la demand'o pri la miks'ad'o de ident'ec'o'j ĉiam pli lev'iĝ'as, ĉi tiu trans'form'o de ikon'o de la popular'a kultur'o cert'e est'as signif'o'plen'a.



    [1] Ann'e Rice, Princ'e Lestat, Michel Laf'o'n, Pariz'o, 2016.

    [2] Kp. la artikol'o'n Vampir'e ĉe Ortolang, la ret'ej'o de la Centr'e National de Ressources Textuelles et Lexicales, www. cnrtl. fr

    [3] La libr'o'j est'as divid'it'a'j en du sub'seri'o'j'n, The Vampir'e Chronicles kaj New Tales of the Vampires.


    1 a februar'o 2017


    Komfort'a imun'ec'o de la tele'komunik'ad-kompani'o'j

    Magnet'a'j ond'o'j, ne'vid'ebl'a polu'ad'o



    Dum la industri'a soci'o est'ig'is percept'ebl'a'j'n (per odor'o aŭ vid'ad'o) mal'util'aĵ'o'j'n, la elektro'magnet'a polu'o de la inform'ad-soci'o est'as ne'vid'ebl'a kaj sen'odor'a. Tamen, on'i ne pov'as neglekt'i la konsekvenc'o'j'n de la masiv'a uz'o, tiom de la tele'komunik-rimed'o'j – apart'e la poŝ'telefon'o'j – kiom de elektr'a'j infra'struktur'o'j kaj ekip'aĵ'o'j.



    L A UZ'O de ond'o'j ne est'as nov'a, sed la uz'at'a'j teknik'o'j kaj la skal'o de tiu uz'o ni'n trans'ig'is en nov'a'n epok'o'n, kiu instig'as al uz'o ĝis satur'ad'o de la herc'a spektr'o [1]. Ne est'as tro'ig'o parol'i pri ekspluat'ad'o de lim'ig'it'a natur-riĉ'aĵ'o, ĉar, en don'it'a punkt'o kaj sur don'it'a frekvenc'o-bend'o, fizik'a'j leĝ'o'j lim'ig'as la ebl'ec'o'j'n el'send'i signal'o'j'n, sub minac'o de risk'o je interfer'o'j. La ŝtat'o'j ricev'as herc'a'n rent'o'n kiam ili atribu'as permes'o'j'n pri frekvenc'o-uz'o al la tele'komunik'ad-kompani'o'j. Kun la ĝeneral'ig'o de poŝ'telefon'o'j kaj herc'a Inter'ret'o, la ekonomi'a'j, financ'a'j kaj strategi'a'j aspekt'o'j konsider'ind'e grand'iĝ'is.

    Sur ĉi tiu'j nov'a'j merkat'o'j, dis'vast'ig'at'a doktrin'o asert'as, ke neces'as liber'ig'i la telefon-kompani'o'j'n, almenaŭ en unu'a period'o, de ĉiu respond'ec'o, por ebl'ig'i al ili en'radik'i si'a'n pozici'o'n. Tial la eŭrop'a direktiv'o pri elektron'ik'a komerc'o don'is al la Intern'et-per'ant'o'j kaj ret'ej-loĝ'ig'ant'o'j imun'ec'o'n rilat'e al la transport'at'a en'hav'o. Ĉu on'i pov'as sam'e kontent'iĝ'i pri tia sen'respond'ec'o por telefon-kompani'o'j el'met'ant'a'j la loĝ'ant'ar'o'n al elektro'magnet'a'j ond'o'j, kies sen'danĝer'ec'o ne est'is pruv'it'a ?

    La Inter'naci'a Centr'o de esplor'o pri Kancer'o ( ICEK) [2] klasifik'is la alt'frekvenc'a'j'n elektro'magnet'a'j'n kamp'o'j'n (telefon'o, radi'o-lig'il'o'j, WiFi Bluetooth) en la kategori'o « ebl'e kancer'ig'a por hom'o » (grup'o 2 B) [3]. Tiu klas'ig'o konduk'as ni'n serioz'e kaj zorg'e observ'i la asoci'iĝ'o'n inter la uz'o de poŝ'telefon'o'j kaj la kancer'a risk'o. Plur'a'j vast'a'j enket'o'j est'as nun okaz'ant'a'j. Laŭ la Mond'a Organiz'o pri San'o ( MOS), ekzist'as sign'o'j de lig'o inter long'daŭr'a el'met'ad'o al elektr'o-magnet'a'j ond'o'j kaj plur'a'j kancer'o'j. Est'as la konklud'o de analiz'o de dek unu epidemi'ologi'a'j long'daŭr'a'j stud'aĵ'o'j ĉe intens'a'j uz'ant'o'j de poŝ'telefon'o'j [4]. En du rimark'it'a'j decid'o'j, la german'a jurisdikci'o [5] kaj la ital'a kasaci'a kort'um'o [6] agnosk'is la ekzist'o'n de profesi'a mal'san'o lig'it'a al la el'met'o al la elektro'magnet'a'j ond'o'j, respektiv'e por radar'ist'o kaj kadr'ul'o intens'e uz'ant'a si'a'n poŝ'telefon'o'n. Ali'a'j stud'aĵ'o'j antaŭ'e montr'is lig'o'n inter long'daŭr'a el'met'o al mal'alt'frekvenc'a'j elektr'a'j kamp'o'j de alt'tensi'a'j lini'o'j kaj la aper'o de kancer'a tumor'o [7]. La ICEK tial klasifik'is tiu'j'n tre mal'alt-frekvenc'a'j'n kamp'o'j'n en la grup'o'n 2 B jam en 2002 [8].

    Ceter'e, apud la sindrom'o de mult'ĥemi'a hiper'sent'iv'ec'o ( Multiple Chemical sensitivity- MCS) jam agnosk'it'a de la inter'naci'a klasifik'o de mal'san'o'j de la MOS, aper'as sindrom'o de ne toler'em'o al la elektro'magnet'a'j kamp'o'j, ankaŭ nom'at'a elektr'o hiper'sent'iv'ec'o ( EHS). Oft'e pri'skrib'it'a kiel rezult'o de long'daŭr'a el'met'iĝ'o al alt'a nivel'o de el'send'o'j, tiu sindrom'o post'e ig'as la person'o'j'n traf'it'a'j'n de la EHS mal'pli rezist'a'j al mal'pli alt'a'j nivel'o'j [9]. Preter la simptom'o'j pri'skrib'it'a'j de la pacient'o'j, la team'o de Profesor'o Dominique Belpomme trov'is il'o'j'n de diagnoz'o baz'it'a'j'n sur la biologi'a'j mark'il'o'j kaj la medicin'a bild-teknik'ar'o [10]. Kvankam la pri'san'a'j agent'ej'o'j ne re'kon'as kaŭz'a'n lig'o'n, la invalid'ig'a karakter'o de tiu sindrom'o ne est'as kontest'at'a, kaj ĝi est'as pli kaj pli bon'e konsider'at'a, en divers'a'j land'o'j.

    Ankoraŭ freŝ'dat'a dis'volv'ad'o

    L A CIVIT'AN'O'J aspir'as al situaci'o, kie la politik'a'j decid'o'j koncern'ant'a'j la hom'medi'o'n kaj la san'o'n est'as debat'it'a'j sur'baz'e de honest'a kaj kontrol'it'a inform'ad'o. Sed nun tri obstakl'o'j mal'help'as la aper'o'n de inter'konsent'o pri la danĝer'ec'o de elektro'magnet'a'j ond'o'j. La unu'a est'as la fragment'ad'o de la koncern'a'j scienc'a'j fak'o'j. La stud'aĵ'o'j pri ond'o'j aparten'as al la kamp'o de fizik'o, sed tiu'j pri ili'a'j efik'o'j al la hom'a korp'o aparten'as sam'temp'e al medicin'a'j fak'o'j (neŭr'ologi'o, intern'a medicin'o, imun'ologi'o, genetik'o, epigenetiko) kaj al fak'o'j de biologi'a scienc'o. Star'ig'o de inter'naci'a'j ret'o'j de scienc'a'j esplor'ist'o'j, kun ekzempl'e publik'ig'ad'o de la referenc'a'j stud'aĵ'o'j de la ret'o BioIniciative, ebl'ig'os preter'pas'i tiu'n mal'facil'aĵ'o'n. Du'a obstakl'o : la etap'o-tra'ir'o de la scienc'a pruv'o. La konstat'o de lig'o asoci'ant'a la el'met'iĝ'o'n al ond'o'j kaj la mal'san'o'n dev'as est'i sekv'at'a de toks'ologi'a'j stud'aĵ'o'j kaj post'e biologi'a'j stud'aĵ'o'j. Sed, ĉar la etend'iĝ'o de la telefon'a'j ret'o'j kaj la dis'volv'ad'o de la « konekt'it'a'j objekt'o'j » est'as ankoraŭ freŝ'dat'a, mal'mult'a'j stud'aĵ'o'j est'is ĝis nun konduk'it'a'j pri long'daŭr'a el'met'iĝ'o al el'send'o'j.

    Tri'a obstakl'o : la interes-konflikt'o'j, kiu'j mal'fid'ind'ig'as la tiel nom'at'a'n fundament'a'n scienc'a'n esplor'ad'o'n. Kelk'a'j franc'a'j aŭ ekster'land'a'j team'o'j ricev'as rekt'a'n aŭ ne'rekt'a'n (tra societ'o'j uz'at'a'j kiel ekran'o'j) sub'ten'o'n de potenc'a'j ag'ant'o'j de la inform'ad'o-soci'o. Tio pov'as konduk'i, ne al rekt'a fals'ig'o de la rezult'o'j, sed pli subtil'e al en'konduk'o de bias'o en la esplor-hipotez'o'n, aŭ al parti'ec'a orient'iĝ'o de la uz'at'a'j metod'o'j. Atest'as pri tio la tre mal'grand'a nombr'o de stud'aĵ'o'j dediĉ'it'a'j al biologi'a'j konsekvenc'o'j de long'daŭr'a el'met'iĝ'o, kiu'j est'as kapabl'e la plej danĝer'a'j. Kontrast'e kun la varm'efik'o de la mal'long'a el'met'iĝ'o – kiu varm'ig'as la hist'o'j'n, pri kio on'i konsent'as, ke ĝi est'as tre lim'ig'it'a. La scienc'a esplor'ad'o ne ĉiam est'as uz'at'a por scienc'a cel'o, aŭ por la ĝeneral'a interes'o ; interes-grup'o'j, kiu'j ĝi'n percept'as kiel faktor'o'n de si'a propr'a legitim'ec'o, prov'as akapar'i ĝi'n.

    On'i do pov'as dub'i pri la kongru'ec'o de la stud'aĵ'o'j konduk'at'a'j de kelk'a'j naci'a'j agent'ej'o'j kiu'j, sub rekt'a aŭtoritat'o de ŝtat'o, ne dispon'as pri rezerv'o de esplor'ist'o'j publik'ig'ant'a'j en la vast'a kamp'o en kiu ili pretend'as hav'i kompetent'o'n. Nur nombr'i la stud'aĵ'o'j'n, kiu'j konklud'as al la sen'danĝer'ec'o de la elektro'magnet'a'j ond'o'j, kaj tiu'j'n , kiu'j konklud'as je ili'a danĝer'ec'o ne antaŭ'e'n'ig'as scienc'o'n kaj ne inform'as la reg'ant'o'j'n. Pli konven'us, ke esplor'ist'o'j, kiu'j rekt'e labor'is pri la tem'o, ekster ĉia suspekt'o pri interes'konflikt'o, proviz'u kvalit'a'n labor'o'n de inform'ad'o de la reg'ant'o'j.

    En Franc'uj'o, la princip'o pri si'n'gard'em'o est'is ja formul'it'a por nov'a'j danĝer'o'j, kiel tiu'j est'ig'it'a'j de la elektro'magnet'a'j ond'o'j, unu'e en la kod'o pri hom'medi'o, antaŭ ol est'i lev'it'a al la rang'o de konstituci'a norm'o en la 5- a artikol'o de la Ĉart'o pri hom'medi'o en 2004. Nun, tamen, la princip'o pri si'n'gard'em'o sufer'as sistem'a'j'n atak'o'j'n, kiu'j intenc'e nutr'as konfuz'o'n inter individu'a'j damaĝ'o'j, ĉirkaŭ'lim'ig'it'a'j – ja ripar'ebl'a'j per la jur'o de respond'ec'o – kaj la risk'o de am'as-damaĝ'o, kiu ver'e aparten'as al la si'n'gard'em'o-princip'o. Neces'as do zorg'i pri ĝi'a aplik'ad'o far'e de la publik'a aŭtoritat'o, ĉar la respond'ec'o de la ŝtat'o pov'us est'i re'kon'at'a. Koncern'e la elektro'magnet'a'j'n kamp'o'j'n, mal'trankvil'ig'a'j est'as la infer-el'vok'a'j kondiĉ'o'j en kiu'j est'is adopt'it'a'j la oficial'a'j lim'o'j je el'met'iĝ'o.

    La dekret'o difin'ant'a la lim'o'j'n de la el'met'iĝ'o de la publik'o al la elektro'magnet'a kamp'o'j est'is sub'skrib'it'a la 3-an de maj'o 2002, inter la du prezident'a'j balot'o'j, sen iu ajn debat'o aŭ inter'ŝanĝ'o'j, kaj sen pet'i la opini'o'n de la ministr'o pri teritori'a dis'volv'ad'o kaj hom'medi'o, s- ro Yves Cochet. La tekst'o est'is nur kopi'o de teknik'a'j norm'o'j, ne'dev'ig'a'j, baz'it'a'j sur jam kaduk'a'j esplor'ad'o'j rilat'a'j al la nur'a varm'efik'o lig'it'a al mal'long'daŭr'a el'met'iĝ'o. Mal'e al dis'vast'ig'at'a – kaj kultiv'at'a – opini'o, tiu'j alt'a'j valor'lim'o'j ne est'as rezult'o de kun'labor'a politik'o pri publik'a san'o, sed esprim'as ĉef'e industri'a'j'n decid'o'j'n. Praktik'e, tiu'j sojl'o'j, jam tre kontest'ebl'a'j antaŭ du'dek jar'o'j, cert'ig'as komfort'a'n imun'ec'o'n al la tele'komunik'ad'o-kompani'o'j.

    Krom'e, la modest'a rang'o de dekret'o'j en la hierarki'o de norm'o'j lev'as du'obl'a'n demand'o'n. Unu'e, kial la reg'ant'o'j, kvankam sub'met'it'a al la si'n'gard'o-princip'o, ne iniciat'is revizi'o'n de tiu'j lim'valor'o'j de el'met'iĝ'o, kio'n ĝi pov'is facil'e far'i ? Kaj kial la jurisdikci'o'j, okaz'e de la suveren'a taks'ad'o de la fakt'o'j, kiu est'as ili'a prerogativ'o, ankoraŭ nun kontent'iĝ'as per tiu'j kontest'ebl'a'j valor'o'j, sen pri'konsider'i la orient'ig'a'j'n valor'o'j'n, pli protekt'a'j'n por la hom'a san'o, agnosk'at'a'j'n en ali'a'j land'o'j ?

    Met'ant'e la cel'o'n de mal'fort'a el'met'iĝ'o al la elektro'magnet'a'j kamp'o'j super tiu'n de dis'volv'ad'o de la tele'komunik-ret'o'j, la leĝ'o de la 9- a de februar'o 2015, tiel nom'at'a « abel'o-leĝ'o », ebl'e permes'os trans'pas'i la debat'o'j'n, kiu'j'n daŭr'e est'ig'as, en ĉiu'j kamp'o'j, la arbitr'a fiks'ad'o de la lim'a'j valor'o'j. Jes ja, la regul'ig'a aŭtoritat-instanc'o de la elektron'ik'a'j komunik'ad'o'j kaj de la poŝt'o ( Autorité de régulation des Communications électroniques et des Postes- ARCEP), nun task'it'a zorg'i pri « alt'a nivel'o de protekt'o de hom'medi'o kaj de la loĝ'ant'ar'a san'o », dev'us ĉes'i est'i nur regul'ig'a instanc'o de la konkurenc'a merkat'o de la tele'komunik'ad'o, por kontribu'i al la protekt'o de la publik'a san'o. Kaj, koncern'e la Naci'a'n Agent'ej'o'n de la frekvenc'o'j ( ANFR), kiu ne est'as sen'de'pend'a administr'a instanc'o, sed administr'a publik'a establ'o, ĝi est'as task'it'a serĉ'i la « ne'tip'a'j'n punkt'o'j'n », t. e. « la lok'o'j, kie la nivel'o de el'met'iĝ'o de la publik'o al la elektro'magnet'a'j ond'o'j grav'e trans'paŝ'as la nivel'o'n ĝeneral'e observ'at'a'n naci'skal'e. » La list'ig'o de tiu'j punkt'o'j est'as ver'a progres'o, ĉar , eĉ se la nivel'o de radi'ad'o mezur'it'a tie, kie trov'iĝ'as la el'met'it'a subjekt'o est'as ne'normal'e alt'a, ĝi ĉiam est'as sub la lim'a'j valor'o'j... Rest'as, ke, malgraŭ tiu'j progres'o'j, plur'a'j kontraŭ'dir'o'j kaj ne'normal'aĵ'o'j plu ekzist'as.

    Unu'e, la « cifer'ec'a Respublik'o » est'as pli ol iam ajn centraliz'em'a. Decid'ant'e, ke la taks'ad'o de la anten'o'j rilat'e al la si'n'gard'o-princip'o aparten'as al la special'a naci'nivel'a polic'o, la jurisprudenc'o de la Ŝtat-Konsili'o grand'part'e konfisk'is tiu'n pov'o'n de la urb'estr'o'j. Tiu konfisk'o de aŭtoritat'ul'o'j rekt'e kontraŭ'dir'as la mal'centraliz'ad'o-projekt'o'n. La « Abel'o-leĝ'o » prov'is korekt'i tion kaj re'en'konduk'i lok'a'n kun'decid'o'n. Sed fakt'e, plej proksim'e de la el'send'o-font'o'j, la aplik'o-dekret'o n- ro 2016-1106 de la 11- a de aŭgust'o 2016 plan'as, ke on'i dev'os kontent'iĝ'i per departement'a kun'decid'a instanc'o konsist'ant'a el membr'o'j ĉiu'j nom'um'it'a'j de la prefekt'o.

    Salajr'ul'o'j pli el'met'at'a'j

    K AJ LA SORT'O de la labor'ist'o'j divers'kial'e mal'trankvil'ig'as. Koncern'e la alt'frekvenc'a'j'n elektr'o-magnet'a'j'n kamp'o'j'n, la lim'valor'o'j de el'met'iĝ'o est'as du'obl'e pli alt'a'j ol tiu'j aplik'ebl'a'j al la publik'o. La salajr'ul'o'j est'as ja supoz'at'a'j pli bon'e inform'it'a'j far'e de si'a'j kadr'ul'o'j pri la risk'o'j ol la ĝeneral'a loĝ'ant'ar'o, kaj pli bon'e protekt'at'a'j per la piktogram'o'j aŭ la sekur'ec-perimetr'o'j. Sed la pas'int'a'j kaj est'ant'a'j konflikt'o'j ŝajn'e pruv'as la mal'o'n. Kaj la dung'o'serv'o-kurac'ist'o'j, kiu'j lud'as decid'ig'a'n rol'o'n en la defend'o de la salajr'ul'o'j, ne est'as mem instru'it'a'j kaj trejn'it'a'j nek al analiz'o de la risk'o'j lig'it'a'j al la elektro'magnet'a'j ond'o'j, nek al diagnoz'o de la nov'a'j patologi'o'j kia'j elektr'o-hiper'sent'iv'ec'o. Nov'a dekret'o, ek'valid'iĝ'int'a en januar'o, prav'e trud'as al la dung'ant'o taks'ad'o'n de la risk'o'j kaj star'ig'o'n de prevent'a'j rimed'o'j. Ĉu la soci'a'j partner'o'j ne dev'us okup'iĝ'i pri tiu demand'o ?

    Fin'e, en liberal'a ekonomi'o, est'as paradoks'e, ke est'as respekt'at'a nek la liber'a elekt'ebl'o de la konsum'ant'o sur merkat'o pretend'e mal'ferm'a, nek la rajt'o'j de la propriet'ul'o. La trud'it'a instal'ad'o de tiel nom'at'a'j « inteligent'a'j » nombr'il'o'j, Linky-tip'a'j, far'e de sub'kontrakt'ant'o'j de la entrepren'o'j administr'ant'a'j la distribu-ret'o'j'n, est'as kontraŭ la leĝ'o. Konsider'ant'e ili'a'n uz'o'n de elektro'magnet'a'j ond'o'j kaj de ili'a'j nov'a'j cel'o'j (kolekt'o de person'a'j don'it'aĵ'o'j, ekster'a ag'ad'o sur la instal'aĵ'o de la konsum'ant'o), tiu'j aparat'o'j ne plu dev'us est'i nom'at'a'j nombr'il'o'j. La komun'um'o'j, sam'e kiel la abon'ant'o'j, pov'as prezent'i solid'a'j'n jur'a'j'n argument'o'j'n por opon'i, se ili tion dezir'as, tiu'n nov'a'n distribu- kaj konsum-manier'o'n. Ĉu unu el la virt'o'j de liberal'ig'o ne est'as la diferenc'ig'o de la ofert'o ?

    La regul'ig'o de la elektro'magnet'a'j kamp'o'j konsist'ig'as do soci'a'n demand'o'n, kaj sam'temp'e kern'a'n aspekt'o'n de la hom'medi'a jur'o, de la energi-jur'o kaj de la tele'komunik'ad-jur'o. Ek'de nun, en la publik'a debat'o pri ond'o'j, neces'os kalkul'i kun la asoci'o'j, la soci'a'j partner'o'j, kaj la najbar'o'j – sen forges'i la jur'ist'o'j'n ! Kaj la minac'o de de'konekt'ig'o, aŭ de teknologi'a retro'ir'o ne plu est'u sving'at'a, dum, ĝust'e, pli postul'em'a'j kaj pli protekt'a'j norm'o'j est'us potenc'a instig'o al teknik'a progres'o.

    Olivier CACHARD



    [1] Radi'o'elektr'a'j ond'o'j uz'at'a'j por la trans'send'o de signal'o'j (son'o'j, bild'o'j, don'it'aĵ'o'j) kaj kies frekvenc'o est'as mal'pli grand'a ol tiu de la vid'ebl'a lum'o.

    [2] ICEK (en la angl'a : Intern'a'tion'al Agency for Research on Cancer, IARC) est'as fak'a agent'ej'o de la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o, baz'it'a en Lion'o.

    [3] «  Non- ionizing radiation, part 2 : Radiofrequency electromagnetic fields », IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, vol. 102, Lion'o, 2013.

    [4] Kolektiv'o, «  Cell phones and brain tumors : A review including the long-term epidemi'olog'ic dat'a », Surgical Neurology, vol. 72, no 3, Amsterdam'o, septembr'o 2009.

    [5] Federaci'a Administr'a Tribunal'o de German'uj'o, Leipzig, decid'o de la 10- a de april'o 2014.

    [6] Ital'a plej alt'a kasaci'a Kort'um'o, Rom'o, decid'o de la 10- a de oktobr'o 2012.

    [7] Kolektiv'o «  Childhood cancer in relation to distanc'e from high voltage power lines in England and Wales, a case- control study », The British Medical Journal, London'o, juni'o 2005.

    [8] «  Non- ionizing radiation, part I : Stat'ic and Extremely Low Frequency (ELF) Electric and Magnetic Fields », IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, vol. 80, 2002.

    [9] Dominique Belpomme, Comment naissent les maladies... et que faire pour rester en bonn'e santé, Les Liens qui libèrent, Pariz'o, 2016.

    [10] Dominique Belpomme, Christine Campagnac kaj Philippe Irigaray, «  Reliable disease biomarkers characterizing and identifying electrohypersensitivity and multiple chemical sensitivity as two etiopathogenic aspects of a unique pathological disorder », Environmental Healthmultiple chemical sensitivity , vol. 30, n- ro 4, London'o, 2015.


    1 a februar'o 2017


    La jar'o de la grand'a mur'o



    Iu dev'os memor'ig'i la uson'a'n prezid'ant'o'n pri la preciz'a instru'o de la histori'o : preskaŭ neniam tiu'j cikl'o'pec'a'j fortik'aĵ'o'j bar'is ion ajn. Ĉu ne est'is tiel, ke en la antikv'ec'o la ĉin'o'j konstru'is la mir'ig'a'n Grand'a'n Mur'o'n por bar'i la mongol'o'j'n ? Ĉu la Romi'a Imperi'o ne star'ig'is en la nord'o de Angl'uj'o la grand'eg'a'n Mur'o'n de Adrian'o por bar'i la barbar'o'j'n de Skot'land'o ? Rilat'e al ambaŭ histori'a'j ekzempl'o'j est'as kon'at'e, ke la grand'eg'a'j mur'o'j mal'sukces'is. La mongol'o'j en'ir'is kaj ankaŭ la manĉur'o'j kaj la kaledoni'an'o'j … Sam'e tra'ir'os al Uson'o la meksik'an'o'j, la centr'amerik'an'o'j, la karib'o'j, la islam'an'o'j … En la etern'a milit'ec'a dialektik'o de la ŝild'o kaj la spad'o la respond'o al la Grand'a Mur'o de Donald Trump est'os la mil'o'j da sub'ter'a'j tunel'o'j, kiu'j'n probabl'e jam konstru'as la kanajl'o'j de la ter'o …

    Sed, krom'e aper'as ali'a kontraŭ'dir'o. En unu flank'o est'as la anonc'it'a Trump-plan'o pri invest'ad'o de „miliard'o da dolar'o'j” por publik'a'j ag'ad'o'j kun la cel'o re'konstru'i, kiel en nov'a New Deal, la infra'struktur'o'j'n, flug'haven'o'j'n, voj'o'j'n, pont'o'j'n kaj tunel'o'j'n en la tut'a land'o. Tio dev'as re'lanĉ'i la ekonomi'a'n ag'ad'o'n, la kresk'ad'o'n kaj ĉef'e est'ig'i milion'o'j'n da labor'posten'o'j. Sed en la ali'a flank'o est'as jam plen'a dispon'ebl'o pri posten'o'j en Uson'o … Dum la reg'ad'o de la prezid'ant'o Barack Obama est'is kre'it'a'j 12 milion'o'j da labor'posten'o'j. [1] La paradoks'o est'as, ke en'ver'e neces'as labor'fort'o'j … Mank'os pli da labor'fort'o, se Donald Trump for'pel'os, kiel li promes'is, 11 milion'o'j'n da ne'leĝ'a'j en'migr'int'a'j labor'ist'o'j … Kiu'j konstru'os la Grand'a'n Mur'o'n, la pont'o'j'n, la voj'o'j'n kaj la tunel'o'j'n ?

    Ali'a problem'o : la uson'a'j oficial'a'j statistik'o'j indik'as, ke la indic'o de emerit'o'j kompar'e kun aktiv'a'j labor'ist'o'j konstant'e kresk'as. Nom'e, kiel en ĉiu'j progres'int'a'j soci'o'j la kvant'o da hom'o'j de la tri'a aĝ'o kresk'as pli rapid'e ol tiu de la jun'ul'o'j. Sekv'o : la kvi'n unu'a'j okup'o'j ofert'ant'a'j pli da labor'posten'o'j en la ven'ont'a jar'dek'o est'as la jen'a'j : hom'help'ad'o, fleg'ad'o, hejm'help'ad'o kaj san'help'o, rapid'manĝ'a'j serv'o'j kaj bazar'o'j de po'mal'grand'a'j vend'o'j. Ĉiu'j est'as mal'facil'a'j kaj mal'bon'e pag'at'a'j task'o'j, klasik'a'j labor'o'j de la en'migr'int'o'j. Se la „Grand'a Mur'o” star'iĝ'as en Uson'o, kiu'j far'os tiu'j'n labor'o'j'n ?

    Ali'a flank'o de la problem'o : la migr'ad'o'j neniam okaz'as pro kapric'o. Ili rezult'as el milit'o'j aŭ konflikt'o'j, el veter'katastrof'o'j (sen'pluv'ec'o), el demografi'a'j kaŭz'o'j, el la ĉiam pli rapid'a urb'ec'ig'o de la sud'o, el la ekspluat'ad'o, el la ekonomi'a mutaci'o (mal'kresk'o de la kamp'ar'an'ar'o), el la teĥnologi'a'j salt'o'j kaj el la kultur'a'j al'front'iĝ'o'j. Tiu'j soci'ologi'a'j fakt'o'j puŝ'as la hom'o'j'n de la mal'riĉ'a'j land'o'j — precip'e la ge'jun'ul'o'j'n — al migr'o por trov'i pli bon'a'n viv'o'n. Tiu'j fakt'o'j est'as preter la kontrol'o de kiu ajn politik'ist'o, kaj mur'o pov'as ebl'e brems'i ili'n, sed ne bar'i nek mal'aper'ig'i.

    Krom'e, se Donald Trump obsed'as pri la latin'amerik'a'j en'migr'int'o'j, li dev'as prepar'iĝ'i por la ali'a'j ven'ont'a'j „invad'ant'o'j”. La sub'sahar'a Afrik'o, ekzempl'e, en la jar'o 2000 hav'is 45 milion'o'j'n da hom'o'j inter 25 kaj 29 jar'o'j, la aĝ'o dum kiu on'i pli mult'e el'migr'as. Hodiaŭ la sub'sahar'an'o'j en tiu aĝ'o est'as jam 75 milion'o'j kaj en 2030 ili est'os 113 milion'o'j … La Afrik'a Bank'o de Progres'o konsider'as, ke el la 12 milion'o'j da sub'sahar'an'o'j ĉiu'jar'e ven'ant'a'j en la labor'aĝ'o'n, apenaŭ 3 milion'o'j trov'as serioz'a'n posten'o'n. La rest'o — 9 milion'o'j da jun'ul'o'j en ĉiu jar'o — est'as ĉiam pli'grand'iĝ'ant'a rezerv'o de ebl'a'j migr'ant'o'j … Ĉiu'monat'e en Hind'uj'o unu milion'o da jun'ul'o'j far'iĝ'as 18-jar'aĝ'a'j kaj mult'a'j el ili rev'as pri el'migr'ad'o [2].

    La ekonomi'a mur'o

    Kvankam la „Grand'a Mur'o” de Donald Trump dev'as est'i kompren'at'a ankaŭ metafor'e, ĉar ĝi signif'as bar'il'o'n de impost'o'j por mal'facil'ig'i al ekster'land'a'j produkt'o'j la al'ir'o'n al la intern'a merkat'o : la anonc'it'a'j indic'o'j est'as 45 % por la en'land'ig'o'j ven'ant'a'j el Ĉin'uj'o kaj 35 % por tiu'j el Meksik'o … Nom'e, fort'a komerc'a protekt'ism'o, kiu est'is unu el la centr'a'j aks'o'j de la elekt'o'kampanj'o. Ĉar tio est'as la ver'a signif'o de la elekt'o de la nov'a uson'a prezid'ant'o, kiu en si'a unu'a semajn'o gest'is al la elekt'ant'o'j el la labor'ist'a klas'o, kiu'j help'is li'n venk'i la 8-an de la pas'int'a novembr'o, kaj kiu'j sent'as si'n damaĝ'it'a'j pro la industri'a'j de'lok'ad'o'j. Trump plen'um'is si'a'n promes'o'n kaj sub'skrib'is dekret'o'n por for'ig'i Uson'o'n el la Trans'pacifik'a Inter'konsent'o de Ekonomi'a Kun'labor'o ( TTP, Trans- Pacific Partnership), inter'konsent'o kun 11 land'o'j de la basen'o de la Pacifik'a Ocean'o, instig'at'a de Barack Obama. Li anonc'is ankaŭ, ke li re'inter'trakt'os pri la traktat'o pri liber'komerc'o kun Meksik'o kaj Kanad'o (NAFT'A) [3].

    Ĉio ĉi signif'as mal'venk'o'n de la nov'liberal'a tut'mond'iĝ'o, de la liber'komerc'o kaj de la de'lok'ad'o'j. Sufiĉ'as vid'i, pri tiu tem'o, la sen'fin'a'n koler'o'n kontraŭ Donald Trump kaj la konstant'a'n mal'trankvil'o'n de ĉiu'j sekv'ant'o'j de la ultra'liberal'ism'o. Unu'e la domin'ant'a'j grand'a'j amas'komunik'il'o'j, kiu'j nun sen'halt'e atak'as la prezid'ant'o'n mem de Uson'o kvazaŭ tem'us pri Chávez. Leg'ebl'as, ekzempl'e, en Hispan'uj'o, pri la mal'mild'a koler'o kontraŭ Trump, de la nov'liberal'ism'a gazet'o El País ("La Land'o").

    En ĉi tiu jar'o, kiam on'i fest'as la cent'jar'iĝ'o'n de la rus'a Oktobr'a Revoluci'o de 1917, la „sku'o” instig'at'a de Donald Trump en la intern'a'j uson'a'j afer'o'j kaj en la inter'naci'a geopolitik'o daŭr'e agit'as la mond'o'n. Koncern'e kelk'a'j'n afer'o'j'n, por la bon'o ; je mult'a'j ali'a'j, por mal'bon'o.

    Ignacio RAMONET.

    el'hispan'ig'it'a de Norberto Díaz Guevara el : www. cubadebate. cu origin'a font'o : Cubanos en Defens'a de la Humanidad [ http:// cubaendefensadelahumanidad. b...]



    [1] La prezid'ant'o Obama est'ig'is sen'labor'ec'a'n indic'o'n de 4,7 el'cent'o'j, nivel'o proksim'a al la efektiv'a labor'ec'o.

    [2] Ĉiu'j statistik'o'j est'is pren'it'a'j el la semajn'gazet'o The Economist, special'a numer'o The World in 2017”, London'o, decembr'o 2016.

    [3] La NAFT'A, kiu kun'ig'as Kanad'o'n, Uson'o'n kaj Meksik'o'n en unu komerc'o'spac'o, est'is aprob'it'a en 1994 dum la prezid'ant'ec'o de la demokrat'o Bill Clinton, edz'o de Hillary Clinton. Donald Trump asert'is, ke en la nun'a moment'o li ne apart'iĝ'os de la inter'konsent'o, sed ke li vol'as re'analiz'i ĝi'n.


    1 a mart'o 2017


    Eŭrop'a persist'o



    „LA SPERT'O est'as sever'a lern'ej'o, sed neniu ali'a instru'as la stult'ul'o'j'n” [1] Mort'int'a en la jar'o 1790, Benjamin Frank'li'n invent'is la fulm'suĉ'il'o'n, sed ne pov'is antaŭ'vid'i la ekzist'o'n de la Eŭrop'a Uni'o … Tiu, kies spert'o neniel efik'as kiel instru'o.

    La popol'o'j, rekt'e konsult'it'a'j, rifuz'as la liber'komerc'o'n ; la Eŭrop'a Parlament'o tamen ĵus voĉ'don'is por nov'a traktat'o – ĉi-foj'e kun Kanad'o. Ĝi'a'j precip'a'j dispozici'o'j aplik'iĝ'os sen atend'i eventual'a'n ratif'o'n de la naci'a'j parlament'o'j. Du'a spert'o est'us instru'int'a eĉ la plej ĝis'ost'a'j'n stult'ul'o'j'n. Grek'land'o, el'sang'ig'it'a ek'de maj'o 2010 per la fuŝ'rimed'o'j de la eŭr'o'grup'o, la Eŭrop'a Centr'a Bank'o ( ECB) kaj de la Inter'naci'a Mon-Fondus'o ( IMF), est'as proksim'a al nov'a bankrot'o. Tamen, mal'bon'e pur'ig'it'a'j injekt'il'o'j si'n sekv'as en la korp'o tra'sem'it'a de blu'a'j nadl'o'makul'o'j, atend'e ke la german'a mal'dekstr'o decid'os el'ĵet'i Aten'o'n el la milit'hospital'o de la eŭr'o'zon'o. Ĉu krom'a'n ekzempl'o'n ? La social'a'j buĝet'o'j est'as en streĉ'a situaci'o en plur'a'j membr'o'ŝtat'o'j de la Uni'o, kiu'j jam konkurs'as pri ide'o'j kiel mal'pli pag'i al la sen'labor'ul'o'j kaj ĉes'i kurac'i ekster'land'an'o'j'n. Sam'temp'e ĉiu'j ŝajn'as sam'opini'i por alt'ig'i la kredit'o'j'n por la arme'o, por respond'i al … la „ rus'a minac'o ”, kvankam la defend'buĝet'o de Moskv'o est'as mal'pli ol dek'on'o de tiu de la Pentagon'o.

    Ĉu la prezid'ant'o de la Eŭrop'a Uni'o, s- ro Je'a'n- Claude Juncker, fin'e kompren'is la ne'defend'ebl'o'n de tiu'j prioritat'o'j ? Inspir'it'e de la saĝ'o de si'a amik'o François Hollande, li anonc'is, ke li ne kandidat'os por du'a mandat'o. Kiam li antaŭ tri jar'o'j en'posten'iĝ'is, li avert'is, ke li'a komision'o est'os „tiu de la last'a ŝanc'o”. Nu, aktual'e li dediĉ'as „plur'a'j'n hor'o'j'n tag'e al plan'ad'o de la eks'iĝ'o de membr'o'ŝtat'o”. On'i kompren'as, ke la 11-an de la ĉi-jar'a februar'o li vesp'ir'is : „Tiu meti'o ne hav'as est'ont'ec'o'n”.

    En la jar'o 2014, s- ro Juncker, kandidat'o de la eŭrop'a dekstr'ul'ar'o ĝis tiam kon'at'a pro si'a defend'o de la luksemburgi'a impost'paradiz'o, far'iĝ'is prezid'ant'o de la Komision'o pro la sub'ten'o de parlament'a pli'mult'o de eŭrop'a'j social'ist'o'j. „Mi ne sci'as, kio disting'as ni'n”, tiu'temp'e konfes'is li'a social'demokrat'a konkur'ant'o Mart'in Schultz. S- ro Schultz grand'part'e divid'as mi'a'j'n ide'o'j'n”, reciprok'is s- ro Juncker. Sam'a ideologi'a proksim'ec'o klar'ig'as la voĉ'don'ad'o'n, la ĵus'a'n 17-an de februar'o, de la liber'komerc'a traktat'o kun Kanad'o : la plej mult'a'j social'demokrat'a'j eŭrop'deput'it'o'j voĉ'don'is blok'e kun la liberal'ul'o'j. Kaj, kiam tem'as pri Grek'land'o, unu el la plej kulp'a'j erar'o'j de ses'dek jar'o'j da eŭrop'a politik'o, la german'a rifuz'o diskut'i pri la alt'ec'o – tamen ne el'ten'ebl'a – de la aten'a'j ŝuld'o'j est'is apog'it'a de la franc'a social'ist'a reg'ist'ar'o. Kaj fort'ig'it'a kun arogant'ec'o proksim'a de fanatik'ec'o de la prezid'ant'o de la eŭr'o'grup'o, s- ro Jeroen Dijsselbloem, nederland'a labor'parti'an'o. [2]

    En period'o de elekt'o'kampanj'o oft'e tem'as pri „ re'orient'i ” la Eŭrop'a'n Uni'o'n. La intenc'o est'as laŭd'ind'a, almenaŭ se on'i lern'is el la spert'o'j … Tio ebl'ig'as ident'ig'i tiu'j'n, kun kiu'j prefer'e ne kalkul'i. Por ŝpar'i al si el'rev'iĝ'o'n ĉe front'o, de kiu depend'as preskaŭ ĉio ali'a.

    Serge HALIMI.



    [1] Benjamin Frank'li'n, LAlmanach du Bonhomme Richard, 1732.

    [2] Vd Jan'is Varufakis, „ Ili'a sol'a cel'o est'is humil'ig'i ni'n ”, Le Mond'e diplomatique en Esperant'o, aŭgust'o 2015.


    1 a mart'o 2017


    La Uson'a aŭtor'o en prestiĝ'a Franc'a libr'o'kolekt'o La Pléiade

    Jack London aŭ la ne'dres'it'a potenc'o



    Dum'long'e Jack London (1876 - 1916) sufer'is de la etiked'o'j, kiu'j'n on'i al'glu'is al li : tiu figur'o de aŭtor'o hero'o de si'a viv'o, daŭr'e sub'taks'it'a kiel por'infan'a roman'ist'o ("Blank'a-Kanin'o"...), est'is ankaŭ kaj vigl'e laŭd'it'a kiel model'o de parti'an'a verk'ist'o. Tamen li esprim'is ĉia'j'n kontraŭ'dir'o'j'n. Mult'e pli ol ideolog'o, li est'is, obstin'e, serv'ist'o de verk'ar'o, kiu prov'is dir'i la fort'o'j'n de viv'ec'o.



    " M i prefer'as est'i bel'eg'a meteor'o, kun ĉiu el mi'a'j atom'o'j radi'ant'a'j de mir'ind'a bril'o, ol dorm'ant'a planed'o. La funkci'o de la hom'o est'as viv'i, ne ekzist'i." Viv'i ! Sent'i si'a'n sang'o'n bol'ant'a en la vejn'o'j, rajd'i ŝtorm'o'n, konduk'i si'a'n viv'o'n, kiel "galop'o'n de kvar'dek furioz'a'j ĉeval'o'j", viv'i ĉiu'n moment'o'n je ĝi'a plej grand'a intens'ec'o, kvazaŭ ĝi est'as la last'a : "Mi ne mal'ŝpar'os mi'a'j'n tag'o'j'n prov'ant'e pli'long'ig'i mi'a'n viv'o'n. Mi vol'as for'brul'i mi'a'n tut'a'n temp'o'n." Kaj jam komenc'iĝ'as mis'kompren'o'j...

    Laŭ'vic'e fripon'o, ĵurnal'vend'ist'o, strat'bala'ist'o, glaci'aĵ'ist'o, labor'ist'o, ostr'o'rab'ist'o, polic'inform'ist'o, fok'ĉas'ist'o, student'o, social'ist'a parti'an'o, or'serĉ'ist'o, verk'ist'o, ranĉ'ist'o, mond'o'migr'ant'o, ĵurnal'ist'o de profund'ej'o'j, for'brul'ant'e si'a'n viv'o'n, sen'brid'e serĉ'ant'e glor'o'n, riĉ'ec'o'n, ĉio'pret'a por sukces'i, Jack London far'is el si'a viv'o legend'o'n, kiu fin'e en'sorb'is li'a'n verk'ar'o'n. Kaj li ja est'is gigant'o bigger than life (pli grand'a ol la viv'o), ciklon'o, energi'kirl'o, galaksi'o ĉiam pli'vast'iĝ'ant'a. Sed li ankaŭ est'is teks'aĵ'o de kontraŭ'dir'o'j, kiu'j'n on'i rapid'e for'ŝov'as, tiom grav'a'j, ke li'a'j laŭd'ant'o'j ne ver'e sci'as, kiel trakt'i ili'n por tamen ig'i si'a'n hero'o'n iom al'log'a. Social'ist'a parti'an'o, antaŭ'anonc'ant'o de maj'o 1968, pra'ekologi'ist'o en si'a ranĉ'o de Glen Ellen, pra'ul'o, kial ne, de la bitnik'o'j en la temp'o de la rel'vag'ul'o'j... Van'e on'i prov'as ten'i li'n en la konsent'it'a'j kadr'o'j : li tuj super'rand'e el'ir'as. Ĉu komun'ist'o ? Ĉu social'ist'o ? Jes, sen'dub'e, sed asert'ant'a kiel si'a'n unu'sol'a'n religi'o'n "korp'a kultur'o kaj leĝ'o de la pli fort'a". Ras'ist'o ankaŭ, kaj mal'mild'a, laŭd'ant'a la super'ec'o'n de la "blond'a angl'o'saks'a brut'ul'o", vom'ant'a la nigr'ul'o'j'n, la flav'ul'o'j'n, la mestiz'o'j'n, la Meksik'an'o'j'n, unu'e ili'a'j'n hero'o'j'n Pancho Vill'a kaj Zapata ("nek fiŝ'o'j, nek bird'o'j, nek mam'ul'o'j, kiel ĉiu'j miks'ras'a'j est'aĵ'o'j", nek blank'a'j hom'o'j nek indi'an'o'j, posed'ant'a'j "ĉiu'j'n difekt'o'j'n de ambaŭ ras'o'j sen hav'i ili'a'j'n virt'o'j'n"). Li prezent'as bakteri'ologi'a'n milit'o'n, en tekst'o de anticip'o, La ne'kompar'ebl'a invad'o, The unparalleled invasion, kiel radikal'a'n rimed'o'n por ĉes'ig'i "la flav'a'n danĝer'o'n". Imperi'ist'o, maskl'ist'o, laŭd'ant'o de re'ven'o al la agr'o kaj san'a'j valor'o'j de la pionir'o'j, kiam li sam'temp'e verk'as Sud'e de la Fend'o, South of the slot, himn'o'n al social'ism'o. On'i neniam fin'as rabot'i li'n, ĉi tie, ie, ali'lok'e, for'viŝ'i tiu'n aŭ ali'a'n el li'a'j tekst'o'j sub'tapiŝ'e'n por en'ir'ig'i li'n en trankvil'ig'a'j'n kadr'o'j'n, "civiliz'it'a'j'n". Van'e.

    Ĉes'ant'e konfuz'i ideologi'o'n, moral'a'n ord'o'n kaj literatur'o'n, pov'as est'i la temp'o por fin'fin'e konsider'i li'n, kiel verk'ist'o'n. Gigant'a'n verk'ist'o'n. Kaj leg'i li'n de tiu de'ir'punkt'o. La du'volum'a el'don'o de part'o de li'a verk'ar'o en La Pléiade, kun bel'a antaŭ'parol'o de Philippe Jaworski, kontribu'os al tio [1]. Ĉar, nu, se on'i daŭr'e ŝat'as li'n, pasi'e leg'as li'n malgraŭ li'a'j abomen'ind'a'j mis'voj'o'j, li'a'j skandal'a'j asert'o'j, li'a'j renvers'iĝ'o'j kaj kontraŭ'dir'o'j, tio est'as pro la ekzist'o de la verk'ar'o, gigant'a, mult'eg'a, preter'pas'ant'a la kontraŭ'dir'a'j'n, oft'e sam'temp'a'j'n, ideologi'o'j'n de ĝi'a aŭtor'o : la fascin'a evident'o de io ali'a, kiu en'ŝov'iĝ'as de libr'o al libr'o, de potenc'o kun kiu la aŭtor'o ŝajn'as barakt'i, kiu'n li vok'as al si, sed kiu rapid'e super'plen'ig'as li'n, lev'as li'n, tra'ir'as li'n, preciz'e kiam li kred'as reg'i ĝi'n - mal'trankvil'ig'a potenc'o, konfuz'iv'a, ven'int'a de ne'kon'at'ej'o, ebl'e de la mond'a kor'o, sed pri kiu li supoz'as, ke ĝi est'as li'a, tamen, kaj prov'ant'e pri'skrib'i ĝi'n en rakont'a form'o, li desegn'as en ĝi kaj mal'kovr'as si'a'n propr'a'n vizaĝ'o'n. Kaj ja tiu io ali'a, kompren'ebl'e, ig'as li'n tiel proksim'a al ni, tiel kor'tuŝ'a : la esplor'o far'e de Jack London de la mister'o, kiu li daŭr'e est'is por si mem - kaj tiu sent'o, dum leg'ad'o, ke tie okaz'as io esenc'a pri la potenc'o'j de literatur'o, pri ili'a kapabl'o don'i vizaĝ'o'n al ven'ont'a ne'kon'at'aĵ'o.

    Kresk'int'a kiel sovaĝ'a kat'o en la geto'o de Oakland

    Jes, ebl'e est'as nun la temp'o por las'i ni'a'j'n interpret'a'j'n kribr'il'o'j'n, kiu'j est'is nur prizon'a'j krad'o'j mal'antaŭ kiu'j ni ŝat'us gard'i li'n, kaj por risk'i ĉio'n re'konsider'i el tio, kio eskap'as el ili, por iĝ'i verk'o.

    Li ven'is de tiom mal'proksim'e... nask'iĝ'int'a en San-Francisk'o en 1876 de kiu patr'o, li ne ver'e sci'is, kresk'int'a kiel sovaĝ'a kat'o en la geto'o de Oakland. Ek'de si'a infan'aĝ'o li hav'is en la kap'o neniu'n ali'a'n ide'o'n ol eskap'i, el'ir'i el tio, kia ajn est'os la prez'o. "Se mi mort'os, tion mi far'os lukt'ant'e ĝis mi'a last'a spir'o, kaj la infer'o pov'os fier'i pri si'a last'a dung'it'o. Se mi est'us vir'in'o, mi prostitu'us mi'n al ĉiu'j vir'o'j, se neces'us, por sukces'i. Nu, mi sukces'os."

    Unu'e per si'a'j pugn'o'j, klab'o aŭ mar'ist'a hok'o, kaj ebl'e pli fi'a'j il'o'j. Alkohol'ul'o je 15 jar'o'j, prizon'ul'o je 18, li est'is post mil okup'et'o'j Frisco Kid membr'o de fripon'a band'o, kiu salt'is de trajn'o al trajn'o, pugn'o'batal'is por preter'viv'i inter la mizer'ul'o'j, okaz'e pri'rab'ant'e ili'n, ĝis kiam li kompren'is, ke tiu voj'o est'as sen'el'ir'ej'o.

    Post'e per libr'o'j, kaj stud'o'j. "Mi loĝ'is en la sub'ter'aĵ'o de la soci'o, kaj tio tut'e ne plaĉ'is al mi. Kun ĝi'a'j kloak'o'j kaj tub'o'j, la lok'o est'is mal'san'ig'a kaj la aer'o ne'spir'ebl'a. Tamen mi ne pov'is loĝ'i ĉe la etaĝ'o de salon'o'j, sed mi pov'is prov'i la sub'tegment'ej'o'n. Tiel mi decid'is ne plu vend'i mi'a'n muskol'ar'o'n sed mi'a'n cerb'o'n. Tiam komenc'iĝ'is frenez'a kur'o al la sci'o..." Pasi'e leg'vor'ant'e ĉio'n, en'skrib'iĝ'int'e en la lice'o de Oakland, kaj post'e en la akademi'o de Alameda, dum'vesper'a ŝarĝ'labor'ist'o por viv'ten'i si'n, li sukces'is per kvar monat'o'j da orgi'o de sen'brid'a'j stud'o'j, anstataŭ la kutim'a'j du jar'o'j, la en'ir'konkurs'o'n de la universitat'o de Berkeley. Por mal'kovr'i, ke li neniam est'os el tiu mond'o, kaj ĝi'a'j soci'a'j regul'o'j, mond'o en'kokon'it'a, kiu sci'as nenio'n, li opini'as, pri tio, kio ror'as ekster'e.

    Ĉu de'nov'e en'kapt'il'it'a ? Prizon'ul'o de la geto'o, respond'as Eric Miles Williamson, kiu ankaŭ el'ir'is el la profund'ej'o'j de Oakland, en bel'a ese'o bedaŭr'ind'e ne'traduk'it'a [2]. Kaj jen ebl'a ŝlos'il'o de li'a verk'ar'o : "Li vol'is el'ir'i el la geto'o, sed la geto'o ne vol'is el'ir'i el li." La geto'o, kun ĝi'a'j tim'o'j, ĝi'a'j mal'am'o'j, ĝi'a'j refleks'o'j, ĝi'a'j per'fort'o'j, kiu ĉiam al'glu'iĝ'as al oni'a haŭt'o...

    Ebl'e ankoraŭ neces'as pens'i tion, por far'i arm'il'o'n el ĝi. Li vor'as Karl'o'n Darvin'o'n, Adam'o'n Smithon, Herbert'o'n Penceron, Karl'o'n Marks'o'n, kaj jen, kvazaŭ ĉio, kiu'n li tra'viv'is, subit'e pren'as signif'o'n : "Ali'a'j mens'o'j pli vast'a'j ol mi'a jam el'labor'is, eĉ antaŭ mi'a nask'iĝ'o, ĉiu'j'n mi'a'j'n ide'o'j'n kaj ankaŭ mult'a'j'n ali'a'j'n. Ili instru'is al mi, ke mi est'as social'ist'o." Jen tio, kio'n li kompren'as : ke ĉio est'as reg'at'a de leĝ'o'j, "ĉio est'as lig'it'a al ĉio de la plej mal'proksim'a stel'o en la sen'fin'a spac'o ĝis la miriad'o da atom'o'j, kiu konsist'ig'as sabl'er'o'n sur plaĝ'o". Kaj ke la plej alt'a ebri'o est'as kun'iĝ'i al tiu fort'o labor'ant'a en la mond'o. Vid'u kiel li priskibas si'a'n spert'o'n, kiam, ankoraŭ ŝip'knab'o, fok'ĉas'ist'o, li trov'iĝ'is ĉe la stir'stang'o de Sophia Sunderland dum tempest'a veter'o : "Mi est'is far'int'a mi'a'n task'o'n ĉe la stang'o, gvid'ant'e per mi'a'j propr'a'j man'o'j cent'o'j'n da tun'o'j de lign'o kaj fer'o tra mil'o'j da tun'o'j de ond'o'j kaj vent'o. Ĉiu'j el mi'a'j korp'a'j fibr'o'j trem'et'is pro ĝoj'o." La demand'o ĉu tio est'as plej pur'a marks'ism'o rest'as mal'ferm'it'a...

    Kvar dolar'o'j en la poŝ'o, kaj trezor'o en la kap'o

    Moment'o'n, li aktiv'ad'as en Social'ist'a Labor'ist'a Parti'o, mult'obl'ig'as si'a'j'n ĉe'est'o'j'n en miting'o'j, publik'ig'as politik'a'j'n artikol'o'j'n en Oakland Times, kaj tre rapid'e lac'iĝ'as. Kio'n ili sci'as, li'a'j kamarad'o'j, pri tiu'j mizer'ul'o'j, kiu'j'n ili vol'as defend'i ? Li ja kon'as ili'n : li est'as unu el ili. Brut'o'j, li dir'os pri ili kelk'a'j'n jar'o'j'n post'e, kiam li vend'os al el'don'ist'o la ide'o'n de libr'o pri la profund'ej'o'j de London'o, La popol'o de la profund'ej'o, The people of the abyss : "Jen ĉio, kio ili est'as, brut'o'j (...) - Jes brut'o'j, foj'foj'e lum'ig'it'a'j de transcend'a'j bril'o'j."

    Sed unu'e el'ir'i el tio, ĉia'prez'e. Li prov'as ofert'i poem'o'j'n, filozofi'a'j'n ese'o'j'n, novel'et'o'j'n,ĉio'n kaj ion ajn - total'a fiask'o, kun gigant'a koler'eg'o en la kor'o. Ĉu labor'ist'o, de'nov'e ?

    Or'o, or'o pov'as est'i li'a ŝanc'o. La 14-an de juli'o 1897 Excelsior alkaj'iĝ'as en San-Francisk'o kun dek kvi'n min'ist'o'j ĉifon'vest'it'a'j kaj unu tun'o da or'o, trov'it'a en Klondike (river'o en la Kanad'a nord-okcident'o) ! En kelk'a'j hor'o'j la nov'aĵ'o dis'kon'iĝ'as en la tut'a Uson'o. Vagabond'o'j, sen'labor'ul'o'j, mizer'ul'o'j, aventur'ist'o'j, rev'ist'o'j mil'op'e impet'as, la mar'bord'a'j haven'o'j est'as plen'ŝtop'it'a'j. Kaj la flu'o daŭr'e dik'iĝ'as. La epok'o, en kriz'o, atend'is mirakl'o'n, kaj tiu mirakl'o hav'as nom'o'n " Klondike". Inter la unu'a'j ek'ir'int'a'j, ek'de la 25- a de juli'o, Jack London...

    De tiam, la mont'pas'ej'o Chilkoot iĝ'is legend'o. Ĝi est'as, kun la mont'pas'ej'o White, dev'ig'a pas'ej'o por en'ir'i en Jukoni'o per mil kvi'n cent ŝtup'o'j krud'e tajl'it'a'j en glaci'o kaj tri neces'a'j monat'o'j, vintr'e, por his'i ĝis ĝi'a pint'o la postulat'a'n ekip'aĵ'o'n - epope'o de sufer'o ĝis la ekstrem'o de terur'ec'o. Jack London mem ek'ir'int'a dek tag'o'j'n post la al'ven'o de Excelsior, tra'pas'is ĝi'n sen problem'o. Sed traf'it'a de skorbut'o li ne mult'e or'serĉ'as, rifuĝ'as en la urb'o Dawson, kaj re'ven'as tuj post la neĝ'fand'iĝ'o por trov'i si'n en San-Francisk'o en juli'o. Kun en poŝ'o 4 dolar'o'j kaj 50 cend'o'j da or'polv'o, kaj trezor'o en si'a kap'o : la mil rakont'o'j, kiu'j'n li aŭd'is en la trink'ej'o'j de Dawson.

    Ve, Klondike eks'mod'iĝ'is, opini'as la el'don'ist'o'j, kiu'j'n li super'ŝut'as per si'a'j novel'o'j. Tamen li obstin'as, eĉ se mal'sat'mort'i : 274 send'o'j en unu jar'o al 74 revu'o'j kaj 21 ĵurnal'o'j, por 270 rifuz'o'j ! Ĝis la 30- a de oktobr'o 1899, kiam la revu'o Atlant'ic Monthly akcept'as Odise'o en la nord'o (An Odyssey of the North) por 120 dolar'o'j... Ĝi est'os leg'it'a, kiel event'o, grand'a freŝ'a aer'flu'o en la iom mal'liber'a etos'o de la tiam'a literatur'o. Kaj de tiam ĉio rapid'eg'e si'n'sekv'as, jen li est'as laŭd'at'a kiel la "Nord'a Kipling".

    Jack London ankoraŭ ne sci'as tion : li est'as tiu, kiu'n la epok'o atend'is.

    Ĉar ĝi re'kon'as si'n en li, infan'o de kriz'ant'a Uson'o, de la geto'o, de la kamp'ar'an'o'j for'pel'it'a'j de si'a'j ter'o'j, de la bankrot'int'a'j bank'o'j, de la milit'ant'a'j pionir'o'j, sed ankaŭ kaj sam'e infan'o de la epok'o de la grand'a'j trust'o'j kaj kapitan'o'j de industri'o, de la gigant'a'j trajn'o'j tru'ant'a'j mont'ar'o'j'n, la epok'o de Vanderbilt kaj Rockfeller, de Buffalo Bill kaj Barnum, de la komenc'iĝ'o de Uson'a futbal'o. Est'as kvazaŭ se al tiu fort'o, kiu tiam pist'as la hom'o'j'n, kaj kondamn'as ili'n al mal'feliĉ'o respond'as fort'o, kiu star'ig'as ĉiu'n hom'o'n por ĵet'i li'n pli mal'proksim'e'n, pli alt'e'n, pli rapid'e : la grand'eg'a tumult'o de akuŝ'ant'a mond'o.

    Tri si'n'sekv'a'j roman'o'j, novel'o'j, li'a raport'o La popol'o de la profund'ej'o'j, akr'a, sen'komplez'em'a, kaj rapid'e rendevu'o kun si mem, kiu surpriz'as li'n : La vok'o de sovaĝ'o ( The call of the wild)...

    Komenc'e tio dev'is est'i nur novel'o, simpl'a pri'best'a rakont'o en la grand'a nord'ej'o. Sed jen, li est'as preskaŭ tuj kap'it'a de ĝi, kvazaŭ ĝi trud'is al li si'a'n propr'a'n logik'o'n, tren'is li'n ja pli for'e'n ol tie, kie'n li imag'is, laŭ'vort'e tra'ir'is li'n, parol'is tra li, iĝ'is li'a per fort'o, kiu ŝancel'as li'n. Li prov'as rezist'i la ond'o'n, kiu for'pren'as li'n, van'e, ne plu aŭdac'as en'lit'iĝ'i pro la bild'o'j, kiu'j tiam al'salt'as li'n. "Terur'eg'o reg'as mi'a'j'n nokt'o'j'n, kaj kia terur'eg'o !", li plend'as al si'a'j proksim'ul'o'j, kiu'j mal'trankvil'iĝ'as. Ĉu est'as ankaŭ li, tio, kio nask'iĝ'as per li'a'j fingr'o'j, aŭ io ven'int'a el la profund'aĵ'o'j de la unu'a'j temp'o'j de la hom'ar'o ? La lup'o, kiu vek'iĝ'as en Buck, blek'as si'a'n dezir'o'n pri krud'a viand'o, varm'a sang'o. Tiu gigant'a lup'o kur'ant'a sub la hel'a'j lun'o'j antaŭ si'a lup'ar'o, tamen est'as li mem, li ja sci'as tion : "Tiam, kiam ven'as la long'a'j vintr'a'j nokt'o'j, kaj kiam la lup'o'j el'ir'as el la arb'ar'o por ĉas'i pred'o'j'n en la mal'alt'a'j val'o'j, on'i vid'as ĝi'n kur'i antaŭ la ar'o sub la hel'a lum'o de la lun'o, aŭ de bril'eg'a boreal'a aŭror'o. Kun gigant'a statur'o ĝi super'as si'a'j'n kun'ul'o'j'n, kaj ĝi'a bru'a gorĝ'o don'as la ton'o'n al la lup'ar'a kant'o, tiu kant'o ven'int'a el la unu'a'j tag'o'j de la mond'o."

    De tiam la lup'o est'os li'a person'a mit'o

    El tiu libr'o li el'ir'as romp'it'a, nul'ig'it'a, re'kre'it'a : de tiam lup'o li est'os, sub'skrib'os si'a'j'n leter'o'j'n " Wolf", desegn'os lup'form'a'n ekslibris'o'n, nom'os Wolf House ("Dom'o de lup'o") la grand'eg'a'n konstru'aĵ'o'n el krud'laf'a'j blok'o'j kaj sekvoj'a'j trunk'o'j, kiu'n li konstru'ig'as en la val'o de Lun'e (Kaliforni'o). La lup'o est'os de tiam li'a person'a mit'o : sam'temp'e fort'o por kre'ad'o ĉe la Grek'o'j, kaj por detru'o ĉe la Romi'an'o'j, ambaŭ unu'ig'it'a'j en sam'a figur'o, emblem'a. The call of the Wild : li'a majstr'o'verk'o.

    Nenia rilat'o kun "vok'o de la arb'ar'o", kiel traduk'as ĝi'n graf'in'o Galard en 1906, pri'plor'ind'a titol'o, kiu daŭr'e rest'as en mult'a'j franc'lingv'a'j el'don'o'j. Terur'ig'it'a de la en'hav'o de la libr'o ŝi facil'anim'e fuŝ'eg'is ĝi'n, for'pren'int'e ĝi'a'j'n dorn'o'j'n, tio est'as ĝi'a esenc'aĵ'o, kaj far'is el la lup'o Buck-London salon'a pudel'o. Nek rilat'o kun "himn'o al liber'ec'o", sed ĉio kun vok'o de sovaĝ'a potenc'o, sam'temp'e kre'ont'a kaj detru'ont'a, indiferent'a, monstr'a kaj splend'a, kaŝ'kaŭr'ant'a en la kor'o de la mond'o, kaj kiu'n on'i dev'os mal'kaŝ'i en si por preter'viv'i. Leĝ'o de klab'o kaj dent'eg'o'j unu'e por Buck : "Mort'ig'i aŭ est'i mort'ig'it'a, manĝ'i aŭ est'i manĝ'it'a, tia est'is la leĝ'o, kaj li obe'is al tiu ordon'o ven'int'a el la pra'temp'o'j..." Propon'ant'e al Phébus nov'a'n el'don'o'n de la libr'o, en fin'e komplet'a versi'o, mi sugest'is la titol'o'n "La vok'o de la fort'o", sed, jen sign'o, ke London'o daŭr'e ĝen'as, la tiam'a el'don'ist'o prefer'is "La sovaĝ'a vok'o". Tamen ja tem'as pri fort'o. Al kies vok'o Buck, romp'it'a, bat'eg'it'a, pri'rab'it'a de ĉio, kio iam far'is ĝi'n dres'it'o, moral'o, am'o, kompat'o, grunt'ant'e orel'streĉ'as. Tiu nokt'a kant'o, mister'a kaj minac'a, de ĝi'a'j lup'frat'o'j trem'ig'as ĝi'n pro ekscit'iĝ'o, "tiu dezir'o de sang'o, tiu ĝoj'o buĉ'i (...), tremp'i si'a'n faŭk'o'n en varm'a'n sang'o'n", tiu ekzalt'iĝ'o, kiu "pren'as la art'ist'o'n alt'ig'it'a'n kaj for'pren'it'a'n el si mem en flam'a kurten'o, pren'as ankaŭ la soldat'o'n milit'frenez'a'n sur ruin'ig'it'a kamp'o kaj rifuz'ant'a'n kompat'ŝpar'i, pren'as ankaŭ Buck-on, kiam li konduk'as la lup'ar'o'n blek'ant'e la pra'kri'o'n de la lup'o".

    Ne plu Marks'o ĉi tie, ne plu libr'a sci'o, sed plonĝ'o en la kor'o'n de mal'lum'o, frenez'ig'a esprim'o de primar'a spert'o, ne'refut'ebl'a kaj ne'kompren'ebl'a, de mister'o de tiam esplor'at'a de libr'o al libr'o, kontraŭ kiu la teori'o'j ne grav'os, kaj kiu plej proksim'e tuŝ'as la mister'o'n de la kre'ad'o, tiu mister'o, kiu'n esplor'is kun ali'a'j vort'o'j iu Joseph Conrad, iu Robert Louis Stevenson, iu Herm'a'n Melville.

    Li'a'j social'ist'a'j amik'o'j mal'trankvil'iĝ'as pri tiu nov'a London, kaj eĉ pli, kiam aper'as la sekv'ant'a roman'o, La mar'a Lup'o, kiu kontraŭ'star'ig'as al mar'ist'o Lup'o Larsen, skandinav'a blond'a brut'ul'o kred'ant'a nur je fort'o, la sen'karakter'a'n Van Weyden, kiu'n li sav'is el ŝip'pere'o, kaj kiu prov'as opon'i al li la valor'o'j'n de solidar'ec'o. Van'e London protest'as, ke tiu Van Weyden est'as por li la pozitiv'a hero'o de la libr'o kaj Larsen la mal'log'a. Li tromp'as neniu'n, krom ebl'e si'n mem, iom'et'e.

    Ni est'u ĝust'a'j, teori'o'j'n, lim'ig'il'o'j'n li sen'ĉes'e serĉ'os, laŭ si'a'j leg'ad'o'j, kiam li fuĝ'as en la sud'a'j'n mar'o'j'n, kiam li konstru'as, kvazaŭ fortik'a'n ankr'o'n al kiu lig'iĝ'i, la "Dom'o'n de Lup'o" detru'it'a'n de fajr'eg'o antaŭ eĉ loĝ'it'a, kiam li subit'e decid'as iĝ'i model'a bien'ist'o por eskap'i el la frenez'a karnaval'o de tio, kio'n li nom'as si'a "blank'a logik'o", el tiu fort'o, kiu detru'as li'n, dis'romp'as li'n, super'rand'as li'n, en la sam'a moment'o, kiam li kre'ad'as. Ĉu teks'aĵ'o de kontraŭ'dir'o'j ? Pli preciz'e konfuz'eg'a serĉ'ad'o de respond'o, kiu liber'ig'us li'n. Ir'ant'e de iu al ali'a, li ĉiu'foj'e sen'iluzi'iĝ'as, laŭ tio, li est'as spong'o pli ol ideolog'o, kvazaŭ ĉiu'j ide'o'j, elan'o'j, sen'pacienc'o'j de la epok'o svarm'is en li'n. Li'a destin'o, do, est'is ĉiu'j'n ili'n en'korp'ig'i, kaj li'a geni'o, est'ig'i tra tiu bol'ant'a magm'o, en kiu ali'ul'o'j perd'iĝ'us, ion simil'a'n al form'o, vizaĝ'o : verk'o'n.

    Jack London, laŭ tio, verk'ist'o.

    Michel LE BRIS



    [1] Jack London, Romans, récits et nouvelles, Gallimard, kolekt'o " Bibliothèque de La Pléiade", Pariz'o, 2016. El'don'o publik'it'a sub la direkt'o de Philippe Jaworski, du volum'o'j de ĉiu 1476 paĝ'o'j.

    [2] Eric Miles Williamson, Oakland, Jack London and Me. Texas Review Press, Huntsville, 2007.


    1 a mart'o 2017


    Ĝen'a dat're'ven'o por la rus'a potenc'o


    Fest'i revoluci'o'n sen vek'i ide'o'j'n



    La cent'jar'iĝ'o de la revoluci'o de 1917 ĝen'as la rus'a'j'n instanc'o'j'n, kiu'j ĝoj'as pri ĝi'a mond'vast'a re'eĥ'ad'o, sed abomen'as ĉia'n ide'o'n de ŝtat'renvers'o. La mal'mult'a'j memor'fest'o'j dev'as est'i la okaz'o por re'e asert'i la grav'ec'o'n de la naci'a unu'ec'o, kiel rimed'o kontraŭ ĉia klas'batal'o. La okaz'aĵ'o'j organiz'it'a'j ekster la oficial'a kadr'o tamen pov'us ŝanĝ'i tiu'n versi'o'n.



    LA 7-AN de NOVEMBR'O 2016, je la 99- a dat're'ven'o de la Oktobr'a Revoluci'o [1], ĵurnal'ist'o de la Radi'o Svoboda ir'is sur'strat'e'n por far'i jen'a'n demand'o'n al la moskv'an'o'j : „En 1917, ĉu vi est'us sub'ten'int'a la « blank'ul'o'j'n » aŭ la « ruĝ'ul'o'j'n » ?” La respond'o'j don'is iom da prefer'o por la last'a'j kaj indik'is, ke en Rus'land'o la rifuz'o de revoluci'o'j ne nepr'e traf'as la bolŝevist'o'j'n, ĉar ili est'is port'ant'o'j de projekt'o de nov'a soci'o. La opini-enket'o'j far'it'a'j dum plur'a'j jar'o'j kongru'as kun la tendenc'o de tiu et'a trotuar'a enket'o, kiu ne pov'as est'i ali'a ol proksim'um'a. [2]

    Sam'tag'e, ven'ig'it'a'j de la gvid'ant'o de la Komun'ist'a Parti'o de Rus'land'o Genadi Zjuganov, proksim'um'e du mil nostalgi'ul'o'j de la komun'ism'o, jun'a'j kaj mal'pli jun'a'j, defil'is en la strat'o'j de Moskv'o kun portret'o'j de Lenin'o kaj de Stalin'o. Du hor'o'j'n antaŭ tiu defil'o, la ĉef'o de la liberal'a parti'o Jabloko, s- ro Sergej Mitroĥin, met'is antaŭ la ministr'ej'o pri defend'o flor'o'j'n kaj plak'o'n je la glor'o „de la defend'ant'o'j de la demokrati'o kaj de la Konstituci'ig'a Asemble'o”. Tiu'j hom'o'j, klar'ig'is li, est'is hero'o'j. Ili rezist'is kun arm'il'o'j en la man'o kontraŭ „politik'a'j bandit'o'j”, nom'e la bolŝevist'o'j, kiu'j en januar'o 1918 mal'fond'is la Konstituci'ig'a'n Asemble'o'n, elekt'it'a'n la 25-an de novembr'o 1917, ĉar ili ne ricev'is la pli'mult'o'n de la seĝ'o'j. [3] La moskv'a'j instanc'o'j ne ver'e sekv'as la rus'a'j'n liberal'ul'o'j'n : regul'e ili mal'permes'as la aranĝ'o'j'n organiz'it'a'j'n de Jabloko kaj permes'as al la komun'ist'o'j defil'i kun portret'o'j de Lenin'o kaj de Stalin'o. Lenin'o daŭr'e kuŝ'as (kontraŭ'vol'e) en si'a maŭzole'o de la Ruĝ'a Plac'o, kaj ŝajn'as, ke li tie rest'os ankoraŭ long'e. La tim'o est'as tro grand'a, ke li'a mal'aper'o vek'os pli da polemik'o'j ol la nun'a stat'o.

    Tiu'j du ekzempl'o'j montr'as, kiom la revoluci'o de 1917 rest'as disput'at'a en la rus'a soci'o, kaj en la mastr'um'ad'o de ĝi'a memor'ad'o, delikat'a por la potenc'o. Kvankam kun s- ro Putin la tre kontraŭ'stalin'a interpret'o en la epok'o de Bor'is Elcin ced'is la lok'o'n al pli pozitiv'a rigard'o al la bilanc'o de la iam'a gvid'ant'o, fort'a lig'o kun'ig'as tiu'j'n du period'o'j'n : la profund'a rifuz'o de revoluci'a'j perturb'o'j. En 1996, la 7- a de novembr'o far'iĝ'is la Tag'o de la unu'ec'o kaj de la re'pac'iĝ'o. En 2004, la memor'ad'o pri la ribel'o de Petrograd'o eĉ perd'is si'a'n status'o'n de oficial'a fest'o. Post'e, en 2005, ĝi est'is for'viŝ'it'a per la star'ig'o de Tag'o de naci'a unu'ec'o …, la 4-an de novembr'o. Tiu dat'o el'vok'as la fin'o'n de la ekster'land'a'j inter'ven'o'j – ĉef'e pol'a'j-litov'a'j – en la moskv'a Rus'land'o, en 1612. Tiu event'o, fest'o ĝis en 1917, sign'is la fin'o'n de la Perturb'o'j, sekv'at'a de la en'potenc'iĝ'o de la dinasti'o de la Romanov. La for'ig'o de la fest'a'j memor'ad'o'j de la Oktobr'a Revoluci'o atest'as la prov'o'j'n for'viŝ'i tiu'n event'o'n en la publik'a spac'o kaj anstataŭ'ig'i ĝi'n per ali'a, kiu pov'us re'pac'ig'i la soci'o'n.

    Al'vok'o al la „ideal'ist'o'j”

    TAMEN la celebr'ad'o de la pren'o de la Vintr'a Palac'o ne komplet'e mal'aper'as. De plur'a'j jar'o'j la rus'a'j instanc'o'j la 7-an de novembr'o organiz'as milit'ist'a'n parad'o'n sur la Ruĝ'a Plac'o. Ĉe tio ne tem'as pri fest'o de la Oktobr'a Revoluci'o, sed pri tiu de la arme'a parad'o de la 7- a de novembr'o 1941, la 24-an dat're'ven'o'n, kiam la nazi'a'j fort'o'j trov'iĝ'is ĉe la pord'o'j de Moskv'o. La plej mult'a'j el la 28.000 soldat'o'j, kiu'j part'o'pren'is en tiu parad'o, de tiu rekt'e ir'is al la front'o. Tiel la nun'a reg'ist'ar'o vol'as nek for'strek'i la revoluci'o'n nek memor'ig'i ĝi'n kiel revoluci'o'n. Ĝi prov'as kun'met'i plur'a'j'n histori'a'j'n event'o'j'n por ebl'e akir'i pli fort'a'n kolektiv'a'n sub'ten'o'n.

    Dum long'a temp'o la ekster'land'a'j observ'ant'o'j demand'is si'n, ĉu la instanc'o'j fest'os la cent'jar'iĝ'o'n de la revoluci'o, kaj se jes, kiel. La 4-an de novembr'o 2016, sur la fon'o de la konflikt'o kun Ukrain'uj'o, la prezid'ant'o Putin kaj la patriarĥo Kiril proksim'e de la Ruĝ'a Plac'o solen'e sen'vual'ig'is kolos'a'n statu'o'n de Vladimir'o, grand'princ'o de Kiev'o, kiu en 988 fond'is la Rus, la lul'il'a ŝtat'o de la rus'o'j, ukrain'o'j kaj belorus'o'j. La 600- a dat're'ven'o de la en'potenc'iĝ'o de la Romanov-dinasti'o en 1613 est'is pomp'e fest'at'a en 2013. La du'cent'jar'iĝ'o de la „patriot'a milit'o” kontraŭ la napoleon'a'j trup'o'j okaz'ig'is impres'a'j'n fest'o'j'n en 2012. Kaj en ĉiu 9- a de maj'o [4] la kapitulaci'ad'o de la nazi'o'j est'is okaz'o de grand'a'j memor'solen'aĵ'o'j. Ek'de antaŭ kvar jar'o'j en ili okaz'as la defil'o de la „sen'mort'a regiment'o”, en kiu plur'mil person'o'j port'is la fot'aĵ'o'j'n de si'a'j parenc'o'j part'o'pren'int'a'j en la „grand'a patr'uj'a milit'o”. Tiu'j divers'a'j memor'fest'o'j sekv'as logik'a'n skem'o'n : la unu'iĝ'o'n kaj centraliz'o'n de la rus'a ŝtat'o. La revoluci'o, mal'e, el'vok'as detru'o'n de la ŝtat'o, Rus'land'o'n sur la genu'o'j kaj la sang'o'n el'verŝ'it'a'n de la terur'a intern'a milit'o sub'ten'at'a de la ekster'land'a'j potenc'land'o'j.

    Romp'o de la stabil'ec'o, de la tradici'o'j kaj de la ŝtat'a aŭtoritat'o,ĉio'n ĉi la Oktobr'a Revoluci'o reprezent'as, do ĉio'n, kio'n la potenc'ul'ar'o abomen'as. Ceter'e, la politik'a retor'ik'o est'as plen'a de kontraŭ'revoluci'a tendenc'o. En la jar'o 2007 s- ro Vladislav Surkov, konsil'ist'o de s- ro Putin, memor'ig'is al ĉiu'j „ideal'ist'o'j”, kiu'j en Rus'land'o daŭr'e rev'as pri revoluci'o, ke „la ag'ad'o'j de la romantik'a'j individu'o'j ĝeneral'e konduk'is al en'potenc'iĝ'o de frenez'ul'o'j kaj de teror'ist'o'j”. [5]

    La reg'ist'ar'o cel'as kompren'ebl'e la „kolor'a'j'n revoluci'o'j'n”, special'e tiu'j'n de 2003 en Kartveli'o kaj de 2004 en Ukrain'uj'o, percept'at'a'j kiel rezult'o de okcident'a'j manovr'o'j en la post'soveti'a spac'o. La protest'mov'ad'o'j okaz'int'a'j en Rus'land'o en 2011-2012 por kontest'i la rezult'o'j'n de la elekt'o'j re'vigl'ig'is la suspekt'o'j'n de en'miks'iĝ'o. Por diskredit'i la manifestaci'o'j'n, la reg'ist'ar'o denunc'is ne nur sub'fos'ad'o'n de la ŝtat'a suveren'ec'o, sed ankaŭ la revoluci'a'n karakter'o'n, do danĝer'a'n, de la manifestaci'o'j. En si'a parol'ad'o antaŭ la Ĝeneral'a Asemble'o de la Unu'iĝ'int'a Naci'ar'o, la 28-an de septembr'o 2015, la prezid'ant'o Putin vip'is „la eksport'ad'o'n de tio, kio'n on'i nun nom'as « demokrati'a'j revoluci'o'j » […] Ni ne forges'u la pas'int'ec'o'n. Koncern'e ni'n, ekzempl'e, ni memor'as la histori'o'n de la Sovet'uni'o. La eksport'ad'o de soci'a'j spert'o'j, la prov'o'j kaŭz'i ŝanĝ'o'j'n en ali'a land'o sur'baz'e de si'a'j propr'a'j ideologi'a'j orient'iĝ'o'j oft'e hav'is tragedi'a'j'n sekv'o'j'n kaj est'is sinonim'o'j ne de progres'o, sed de mal'progres'o.”

    Tamen mal'ebl'as silent'i pri event'o, kies efik'o est'is mond'vast'a. Ceter'e, la vort'o „revoluci'o” est'as jam sur ĉies lip'o'j. Eĉ Ukrain'uj'o prepar'as „si'a'n” cent'jar'iĝ'o'n de tio, kio tut'cert'e prezent'iĝ'os kiel period'o de batal'o por la ukrain'a naci'a sen'de'pend'ec'o, kiu'n la bolŝevist'o'j el Moskv'o dis'bat'is. En aŭtun'o de 2017 en la tut'a mond'o ne nombr'ebl'as la kolokv'o'j, rond'a'j tabl'o'j, dokument'film'o'j kaj publik'ig'aĵ'o'j est'ig'it'a'j de tiu dat're'ven'o. Rus'land'o ne est'os la last'a. Pri tio ekzempl'e atest'as la organiz'ad'o, far'e de la ŝtat'a institut'o pri inter'naci'a'j rilat'o'j de Moskv'o, la Institut'o pri universal'a histori'o de la Akademi'o de la scienc'o'j kaj la rus'a Histori'a societ'o, de inter'naci'a konferenc'o kiu, en septembr'o, akcept'os pli ol cent histori'ist'o'j'n, inter ili tri'dek el Latin'amerik'o.

    De plur'a'j jar'o'j la reg'ist'ar'o prov'as el'labor'i si'a'n interpret'o'n de la revoluci'o. On'i percept'is ties ĝerm'o'j'n jam en 2007, en la man'libr'o'j pri histori'o, kiu'j est'is part'o de projekt'o por star'ig'i nov'a'j'n lern'ej-program'o'j'n sur federaci'a nivel'o. La revoluci'o'j de februar'o kaj de oktobr'o sam'e kiel la intern'a milit'o est'as tie traktat'a'j en unu blok'o titol'it'a „Rus'a Grand'a Revoluci'o”. La dram'ec'a aspekt'o de la intern'a milit'o kaj ĝi'a'j sekv'o'j emfaz'iĝ'is : Rus'land'o el'ir'is el tiu „grand'a tragedi'o” pli fort'a ol ĝi est'is antaŭ'e, en la form'o de la USSR. En tiu skem'o on'i ne nom'as kulp'ul'o'j'n nek interes'iĝ'as pri mal'sam'a'j politik'a'j cel'o'j. Efektiv'e, sam'e la „blank'ul'o'j” kiel la „ruĝ'ul'o'j” pret'is don'i si'a'n viv'o'n por Rus'land'o – la imperi'a Rus'land'o por la „blank'ul'o'j”, la soveti'a Rus'land'o por la „ruĝ'ul'o'j”. La unu'a'j sam'e kiel la du'a'j do respekt'end'as. [6]

    La esprim'o „Rus'a Grand'a Revoluci'o” aper'is ankaŭ en la scienc'a medi'o [7] Ĝi ebl'ig'as emfaz'i la grav'ec'o'n de tiu event'o por la land'o sam'e kiel por la mond'o. Antaŭ ĉio, ĝi ebl'ig'as en'met'i la Oktobr'o'n en pli larĝ'a'n procez'o'n, kio'n la histori'ist'o'j ceter'e vol'as montr'i per la mal'aper'o de la soveti'a „mit'o” de la Oktobr'o, kiu trud'is pez'a'n silent'o'n al la februar'a revoluci'o, nom'at'a „burĝ'a”.

    En 2015, dum la cent'jar'iĝ'o proksim'iĝ'is, rond'a tabl'o est'is organiz'it'a en Moskv'o sub la egid'o de la kultur'ministr'o s- ro Vladimir Medinski. Kun la titol'o „La cent'jar'iĝ'o de la Grand'a Rus'a Revoluci'o : kompren'o nom'e de la solid'iĝ'o”, ĝi ar'ig'is reprezent'ant'o'j'n de divers'a'j histori'a'j institut'o'j de Moskv'o. Ĝi okaz'is en la iam'a Muze'o de la revoluci'o, en 1990 ali'nom'it'a Ŝtat'a muze'o pri nun'temp'a histori'o de Rus'land'o. La titol'o klar'e montr'as la elekt'it'a'n opci'o'n : la cent'jar'iĝ'o dev'as serv'i por „solid'ig'i” la soci'o'n.

    „La Grand'a Rus'a Revoluci'o de 1917 rest'os por ĉiam unu el la plej grav'a'j event'o'j de la 20- a jar'cent'o”, klar'ig'as s- ro Medinski. La „objektiv'a esplor'ad'o” de tiu period'o „help'os ni'n ek'konsci'i pri la neces'o por Rus'land'o de fort'a ŝtat'a potenc'o, sub'ten'at'a de ĉiu'j tavol'o'j de la loĝ'ant'ar'o”. Dum la cent'jar'fest'o neces'as emfaz'i „la kontinu'ec'o'n de la histori'a evolu'o de Rus'land'o, de la rus'a imperi'o tra la USSR ĝis la Federaci'o de Rus'land'o”. La tragedi'a karakter'o de la romp'iĝ'o de la soci'o sekv'e al la revoluci'o de 1917 kaj la intern'a milit'o est'as memor'ig'end'a, sam'e kiel la grav'ec'o respekt'i la memor'o'n de la hero'o'j de la du tend'ar'o'j („ruĝ'a'j” kaj „blank'a'j”). Fin'e, la revoluci'a teror'o kondamn'end'as, kaj neces'as memor'ig'i, ke „kalkul'i kun la help'o de ekster'land'a'j alianc'an'o'j” en la intern'a politik'a batal'o est'as „erar'o” [8] – kio son'as kiel avert'o en la aktual'a Rus'land'o.

    La ver'a komenc'o de la memor'fest'o'j okaz'is en decembr'o de 2016, kiam s- ro Putin pet'is la tre oficial'a'n Rus'a'n Histori'a'n Societ'o'n star'ig'i organiz'komitat'o'n. La cent'jar'iĝ'o, klar'ig'is li, est'os „bon'eg'a okaz'o re'foj'e rigard'i la kaŭz'o'j'n kaj la natur'o'n de la revoluci'o en Rus'land'o. Ne nur por la histori'ist'o'j kaj la special'ist'o'j. La rus'a soci'o bezon'as objektiv'a'n, honest'a'n kaj profund'a'n analiz'o'n de tiu'j okaz'aĵ'o'j. Tio est'as ni'a komun'a histori'o kaj ni dev'as trakt'i ĝi'n respekt'e”. [9] Kiel s- ro Sergej Nariŝkin, kiu gvid'is la parlament'o'n (Dum'a) de 2011 ĝis 2016 kaj kiu ankaŭ prezid'as la Rus'a'n Histori'a'n Societ'o'n, tiu dat're'ven'o „ne serv'u por organiz'i solen'aĵ'o'j'n ; ĝi ne est'u fest'at'a”. Neces'as antaŭ ĉio „pens'i pri la event'o'j kiu'j okaz'is antaŭ cent jar'o'j kaj tir'i el ili la instru'o'j'n”, el kiu'j la precip'a'j est'as „la valor'o de la unu'ec'o kaj de la civit'an'a solidar'ec'o, la kapabl'o de la soci'o trov'i kompromis'o'j'n ĉe la plej mal'facil'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j de la histori'o, por evit'i la radikal'a'n romp'o'n en form'o de intern'a milit'o”. [10]

    La rezist'ad'o de la histori'ist'o'j

    TIEL la instanc'o'j pret'ig'as si'n „tir'i la instru'o'j'n” de la revoluci'o. Tamen, kiel montr'as la list'o de la mult'a'j event'o'j – ekspozici'o'j, publik'ig'aĵ'o'j, konferenc'o'j, esplor'projekt'o'j, film'o'j – aprob'it'a'j de la organiz'komitat'o de la cent'jar'iĝ'o, [11] al kiu al'don'iĝ'as tiu'j, kiu'j okaz'os ekster la oficial'a kadr'o, ne tre ver'ŝajn'as ke montr'iĝ'as unu'anim'ec'o. La histori'ist'o'j aŭd'ig'os si'a'n vid'punkt'o'n, kontraŭ'a'n al ĉia mistifik'o. La oficial'a voĉ'o est'os ekvilibr'ig'it'a de opini'o'j el scienc'ist'a'j, kultur'a'j kaj politik'a'j rond'o'j ; tio jam okaz'is inter 2007 kaj 2009, kiam la reg'ist'ar'o prov'is trud'i pozitiv'a'n interpret'o'n de la stalin'ism'o, insist'ant'e pri la trud'e akcel'it'a modern'ig'o de la land'o, kiu ebl'ig'is al la USSR la venk'o'n en la milit'o. La abund'eg'o de publik'ig'aĵ'o'j dediĉ'it'a al la histori'o de la stalin'ism'o mal'ebl'ig'is la sukces'o'n de tiu prov'o. [12]

    Ĉi-foj'e mult'a'j histori'ist'o'j memor'ig'os tion, kio oft'e sufok'iĝ'as sub la tendenc'a'j parol'ad'o'j aŭ sub la al'vok'o'j al solid'ig'o de la soci'o ĉirkaŭ fort'a potenc'o : la for'ig'o de la car'ism'o en februar'o 1917, post'e la en'potenc'iĝ'o de la bolŝevist'o'j en oktobr'o, est'is ebl'a'j ĉar grand'eg'a pli'mult'o de la loĝ'ant'ar'o de la rus'a imperi'o soif'is ŝanĝ'o'n kaj ne plu el'ten'is soci'a'n kaj politik'a'n sistem'o'n profund'e mal'egal'ec'a'n. Ceter'e, la 7-an de novembr'o 2016, la moskv'an'o'j, kiu'j'n la ĵurnal'ist'o demand'is sur'strat'e, vid'ebl'e tre bon'e sci'is, preskaŭ cent jar'o'j'n post'e, ke aparten'i al la tend'ar'o de la „blank'ul'o'j” aŭ de la „ruĝ'ul'o'j” ne est'is tut'e la sam'o. Vir'in'o vest'it'a per elegant'a mantel'o de krem'kolor'a pelt'o respond'is, ke en 1917, kiam ŝi'a famili'o viv'is mizer'e, ŝi est'us sub'ten'int'a la bolŝevist'o'j'n : „Nun, kompren'ebl'e, mi est'us ĉe la flank'o de la « blank'ul'o'j »”, ŝi al'don'is kun laŭt'a rid'o.

    Korine AMACHER.



    [1] La bolŝevist'a revoluci'o okaz'is en la nokt'o de la 7- a de novembr'o 1917 laŭ la gregori'a kalendar'o, kiu kongru'as kun la 25- a de oktobr'o de la Juli'a kalendar'o tiam en Rus'land'o uz'at'a (ĝis februar'o 1918).

    [2] "La Oktobr'a Revoluci'o : kaŭz'o'j kaj sekv'o'j" (en la rus'a), Centr'o Lev'ad'a, 2-an de novembr'o 2011, www.lev'ad'a.ru

    [3] "La prez'o kaj la instru'o'j de la Oktobr'o 2017", send'aĵ'o "La hom'o front'e al la event'o'j", Radi'o Svoboda, 7-an de novembr'o 2016, www. svoboda. org

    [4] La milit'a kapitulac'o de la 3- a Regn'o est'is sub'skrib'it'a la 8-an de maj'o 1945 je la 23:01 hor'o de Berlin'o, kio kongru'as kun la 9- a de maj'o, 1:01 hor'o de Moskv'o.

    [5] Rossijskaja Gazet'a, 15-an de mart'o 2007.

    [6] Kp. „ Révolutions et révolutionnaires en Rus'si'e. Entre rejet et obsession”, Revu'e détudes comparatives Est- Ouest, vol. 45, n- ro 2, Pariz'o, 2014.

    [7] Alexandre Choubine, La Grand'a Rus'a Revoluci'o : de februar'o ĝis Oktobr'o 1917, Rodina Medi'a, Moskv'o, 2014 (en la rus'a).

    [8] „Sur'voj'e al la cent'jar'iĝ'o de la Grand'a Rus'a Revoluci'o : de februar'o ĝis oktobr'o”], Nov'aĵ'o'j de la [kultur]ministr'ej'o, Moskv'o, 21-an de maj'o 2015, http:// mkrf.ru

    [9] Ria Novosti, 1-an de decembr'o 2016.

    [10] Ria Novosti, 27-an de decembr'o 2016.

    [11] Dispon'ebl'a en la ret'ej'o de la Rus'a Histori'a Societ'o, http.// rushistory. org

    [12] La grav'a kolekt'aĵ'o „Histori'o de la stalin'ism'o” de la el'don'ej'o Rosspen ekz- e en'ten'as nun cent'o'n da volum'o'j.


    1 a januar'o 2017


    Komenc'iĝ'as la era'o Trump …



    La 11-an de januar'o 2017

    Kelk'a'j'n tag'o'j'n post la inter'konsent'o inter Rus'uj'o kaj Turk'uj'o, kiu ebl'ig'is ĉes'ig'i la long'daŭr'a'n batal'o'n de Alepo, mi leg'is en fam'a franc'a semajn'gazet'o la jen'a'n koment'o'n : „La daŭr'a kriz'o de la Mez'a Orient'o est'as mal'proksim'a de la solv'o. Iu'j pens'as, ke la solv'o ven'os nepr'e de Rus'uj'o, dum ali'a'j kred'as, ke ĉio depend'as de Turk'uj'o. Kvankam rest'as klar'e, ke de'nov'e kaj definitiv'e – almenaŭ tion ebl'as esper'i – Rus'uj'o hav'as la grav'a'j'n argument'o'j'n por ĉes'ig'i tiu'n kriz'o'n”. Kio'n hav'as interes'a ĉi tiu koment'o ? Ke ĝi publik'iĝ'is en la pariz'a gazet'o LIllustration… la 10-an de septembr'o 1853.

    Nom'e, antaŭ 163 jar'o'j la kriz'o de la Mez'a Orient'o est'is jam taks'it'a „daŭr'a”. Ĝi probabl'e plu est'os tia … Kvankam grav'a element'o ŝanĝ'iĝ'as ek'de ĉi tiu 20- a de januar'o : al'ven'as nov'a prezid'ant'o de Uson'o al la Blank'a Dom'o : Donald Trump. Ĉu tio pov'os modif'i la afer'o'j'n en ĉi tiu konvulsi'a region'o ? Sen'dub'e, ĉar de la fin'o de la 50- aj jar'o'j Uson'o est'as la ekster'potenc'o, kiu pli da influ'o hav'as en ĉi tiu are'o kaj de tiam, ĉiu'j uson'a'j prezid'ant'o'j sen'escept'e inter'ven'is en ĝi. Ni memor'u, ke la nun'temp'a ĥaos'o en ĉi tiu spac'o est'as grand'part'e sekv'o de la uson'a'j milit'ec'a'j inter'ven'o'j pri'decid'it'a'j ek'de 1990 de la prezid'ant'o'j Georg'e H. Bush, Bill Clinton kaj Georg'e W. Bush kaj de la (pli last'e) surpriz'a apog'o al la „arab'a'j printemp'o'j” instig'at'a'j de Barack Obama (kaj li'a ŝtat'sekretari'o Hillary Clinton).

    Kvankam tut'mond'e la lini'o defend'at'a de la respublik'a kandidat'o dum li'a elekt'o'kampanj'o est'is taks'it'a „izol'iĝ'ism'a”, Donald Trump plur'foj'e deklar'is, ke la Organiz'aĵ'o de la Islam'a Ŝtat'o ( ISIS laŭ la angl'a'j komenc'liter'o'j) est'as la „ĉef'a mal'amik'o” de li'a land'o kaj ke, do, li'a unu'a zorg'o est'as per'milit'e detru'i ĝi'n. Por ating'i tiu'n cel'o'n Trump pret'as establ'i taktik'a'n alianc'o'n kun Rus'uj'o, kiu est'as potenc'o milit'e ĉe'est'ant'a en la region'o ek'de 2015 kiel ĉef'a alianc'it'o de la reg'ist'ar'o de Bachar el Asad. Ĉi tiu decid'o de Donald Trump, se konfirm'it'a reprezent'os ekster'ordinar'a'n ŝanĝ'iĝ'o'n de alianc'o'j, kiu konfuz'as la propr'a'j'n tradici'a'j'n alianc'it'o'j'n de Vaŝington'o. Specif'e Franc'uj'o, ekzempl'e, kies social'ism'a reg'ist'ar'o — pro strang'a'j amik'ec'a'j kaj negoc'a'j kial'o'j kun ultra'reakci'a'j teokrat'a'j ŝtat'o'j kiel Saŭd-Arab'uj'o kaj Katar'o — fal'ig'is Bachar el Asad kaj sekv'e la mal'amik'ec'o'n al la rus'a prezid'ant'o Vladímir Putin, la komenc'a'n kaj la fin'a'n punkt'o'n de si'a ekster'a politik'o [1].

    Donald Trump prav'as : la du grand'a'j batal'o'j por definitiv'e venk'i la ĝihad'ist'o'j'n de la — tiu de Mosul en Irak'o kaj tiu de Raqqa en Siri'o — est'as ankoraŭ gajn'ont'a'j. Ili est'os feroc'a'j. Milit'alianc'o kun Rus'uj'o est'as, sen'dub'e, bon'a ebl'o. Sed Moskv'o hav'as grav'a'j'n alianc'it'o'j'n en tiu milit'o. La ĉef'a est'as Iran'o, kiu rekt'e part'o'pren'as en la konflikt'o kun soldat'o'j kaj arm'il'o'j kaj ne'rekt'e dispon'ig'as rimed'o'j'n al la volont'milic'o'j de liban'a'j ŝijaistojde Hezbolá.

    Por Trump la problem'o est'as, ke dum si'a elekt'o'kampanj'o li ankaŭ ripet'is, ke la pakt'o kun Iran'o kaj ses mond'a'j potenc'o'j pri la iran'a atom'program'o ek'ant'a la 15-an de juli'o 2015 – kiu'n fort'e opozici'is la respublik'an'o'j en la Kongres'o – est'is „katastrof'o”, „la plej mal'bon'a pri'negoc'it'a inter'konsent'o”. Li anonc'is, ke ali'a prioritat'o li'a al'ven'int'e al la Blank'a Dom'o est'os nul'ig'i tiu'n pakt'o'n, kiu garanti'as la kontrol'ad'o'n de la iran'a atom'program'o dum pli ol dek jar'o'j kaj sam'temp'e nul'ig'as la pli'mult'o'n el la ekonomi'a'j pun'o'j trud'at'a'j de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) al Teheran'o.

    Romp'i tiu'n pakt'o'n kun Iran'o ne est'os facil'e, ĉar ĝi est'is sub'skrib'it'a kun'e kun la daŭr'a'j membr'o'j de la Sekur'ec-Konsil'ant'ar'o de la UN (Ĉin'uj'o, Franc'uj'o, Brit'uj'o, Rus'uj'o) kaj German'uj'o, kiu'j'n Vaŝington'o dev'os al'front'i. Sed krom'e, kiel dir'it'e, la kontribu'o de Iran'o en la batal'o kontraŭ la kaj en Irak'o kaj en Siri'o est'as grav'a. Ne est'as la moment'o de'nov'e mal'amik'iĝ'i kun Teheran'o. Moskv'o, kiu favor'e rigard'as la al'proksim'iĝ'o'n de Vaŝington'o ne akcept'os, ke ĉi tio far'iĝ'os je la kost'o de ĝi'a strategi'a alianc'o kun Teheran'o.

    Unu el la unu'a'j problem'o'j de la prezid'ant'o Donald Trump est'os, do, solv'i tiu'n kontraŭ'dir'o'n. Tio ne est'os facil'a. Inter'ali'e, ĉar li'a propr'a team'o de falk'o'j ĵus nom'um'it'a'j de li, ŝajn'as ne toler'em'a koncern'e la rilat'o'j'n kun Iran'o [2].

    Ekzempl'e, la general'o Michael Flynn, li'a help'ant'o pri Naci'a Sekur'ec'o (kiel Henry Kissinger por Ronald Re'ag'a'n) est'as obsed'it'a de Iran'o. Li'a'j opozici'ant'o'j difin'as li'n kiel „islam'o'fobi'a”, ĉar li publik'ig'is opini'o'j'n de mult'a'j hom'o'j konsider'at'a'j'n ras'ism'a'j. Kiam li skrib'is en si'a tŭitblogo : „La tim'o al la islam'an'o'j est'as ja raci'a”. Flynn part'o'pren'is en la kampanj'o'j por romp'i la ribel'a'j'n ret'o'j'n en Afgan'uj'o kaj Irak'o. Li asert'as, ke la islam'a milit'ad'o est'as „tut'mond'a minac'o al la ekzist'ad'o”. Sam'kiel Trump li opini'as, ke la est'as la „plej grand'a minac'o” al'front'at'a de Uson'o. Kiam li est'is direktor'o de la Sekret'ec'a Agent'ej'o pri Defend'o (SAD), de 2012 ĝis 2014, li gvid'is la esplor'ad'o'n pri la atak'o al la uson'a konsul'ej'o en Bengasi, en Libi'o, la 11-an de septembr'o 2012, kiam mort'is plur'a'j „mar'soldat'o'j” kaj la uson'a ambasador'o Christopher Stevens. Tiam, Michael Flynn insist'is, ke la cel'o de li'a agent'ej'o, kiel tiu de la Centr'a Esplor-Ofic'ej'o ( CEO) est'is „pruv'i la rol'o'n de Iran'o en tiu atak'o” [3]. Kvankam neniam est'is pruv'o'j, ke Teheran'o iel ajn part'o'pren'is en tiu atak'o. Kurioz'e, malgraŭ si'a mal'amik'ec'o al Iran'o, Michael Flynn em'as pli rekt'e labor'i kun Rus'uj'o. Ceter'e, en 2015 la general'o vojaĝ'is al Moskv'o, kie li est'is fot'it'a sid'ant'a apud Vladímir Putin en banked'o por la ŝtat'a te



    [1] Kvankam, kiel sci'at'e, en Franc'uj'o okaz'os elekt'o'j en la ven'ont'a maj'o, al kiu'j la nun'temp'a social'ism'a prezid'ant'o François Hollande, tre mal'popular'a, decid'is ne prezent'iĝ'i. François Fillon, la konserv'em'a kandidat'o, kiu kun pli mult'a'j ŝanc'o'j sukces'os, deklar'is, ke li re'orient'os la franc'a'n ekster'a politik'o por de'nov'e normal'ig'i la rilat'o'j'n kun Moskv'o.

    [2] Vd. Paul Pillar, „ Will the Trump Administration Start a War with Ir'a'n ?”, The National Interest, la 7-an de decembr'o 2016

    [3] Vd. The New York Times, la 3-an de decembr'o 2016


    1 a mart'o 2017


    Utopi'o en la batal'o de la prezid'ant'a elekt'o

    Garanti'at'a en'spez'o, la surpriz-invit'it'o



    En'met'ant'e en si'a'n program'o'n la fond'o'n de universal'a en'spez'o, la social'ist'o Benoît Hamon sem'is konfuz'o'n en la prezid'ant'a kampanj'o. Tiu ide'o, al kiu li antaŭ mal'mult'e da temp'o al'iĝ'is, kaj pri kiu li prezent'as aplik'o-projekt'o'n ne tre konvink'a'n, tamen klar'e dis'iĝ'as de la labor-vid'ad'o domin'ant'a ĉe la ali'a'j kandidat'o'j. Kaj re'vigl'ig'as la debat'o'n sin'e de la mal'dekstr'o.



    SUR LA SOCI'A'J RET'O'J, fin'e de januar'o, ŝerc'a bild'o en'scen'ig'is Dory, heroin'o'n de la « Mond'o de Dory », la desegn'o'film'o de la studi'o'j Pixar (2016). La « fiŝ'in'o », kiu sufer'as pri mal'san'o de la tuj'a memor'o, naĝ'et'is promes'ant'e : « Neniam plu mi las'os mi'n tromp'it'a de la SP [Social'ist'a Parti'o]. » Antaŭ ol est'i subit'e mir'ig'it'a : « Ho ! Baz'a en'spez'o ! »

    La kre'ad'o de universal'a en'spez'o ja aper'as kiel la ĉef'a rimed'o propon'at'a de la social'ist'a deput'it'o Benoît Hamon, venk'int'o, la 29-an de januar'o, de la « civit'an'a antaŭ'elekt'o » por la prezid'ant'a elekt'o. Sving'i tiu'n utopi'o'n ebl'ig'is al li disting'iĝ'i de si'a rival'o, la eks'a ĉef'ministr'o Manuel Valls, kaj de li'a sever'a diskurs'o. La kandidat'o de Eŭrop'o-Ekologi'o-la Verd'ul'o'j, s- ro Yannick Jadot, ankaŭ port'as ĉi tiu'n projekt'o'n, kiu est'as de 2013 en la program'o de li'a parti'o ; sed, far'ant'e si'a ide'o'n, kiu long'temp'e rest'is konfidenc'a sin'e de la mal'dekstr'o, s- ro Hamon don'is al ĝi ne'kon'at'a'n eĥ'o'n. Kaj li est'ig'is rivel'a'j'n re'ag'o'j'n.

    S- ro Valls mal'laŭd'is la projekt'o'n de « soci'o de asist'ad'o kaj pigr'o », si'n deklar'ant'e, mal'e, « favor'a al labor-soci'o, kaj la dign'o kiu'n don'as labor'o » (Franc'e- Info, 10- a de januar'o). La eks'ministr'o pri ekonomi'o, Emmanuel Macron, kies mov'ad'o « En marche ! » (Ni ek'ir'u !), nutr'it'a el entrepren'o-kultur'o kaj administr'ad'o'scienc'a ideologi'o, est'as pri'skrib'it'a de si'a ĉirkaŭ'aĵ'o kiel « hiper'kresk'ant'a ek'firma'o » [1], ek'kri'is okaz'e de miting'o en Lion'o, la 4-an de februar'o : « Mi ne plu vol'as aŭd'i, ke est'as interes'e far'i ion ali'a'n ol labor'i ! » Kaj la ĵurnal'o Libération publik'ig'is sur si'a'n ĉef'paĝ'o'n, la 13-an de januar'o, fot'o'n de vir'in'o leg'ant'a en hamak'o, apud la titol'o : « Universal'a En'spez'o : ĉu mal'labor'em'o por ĉiu'j ? » Jen ilustr'aĵ'o'j de la « histori'a tro'a ident'ig'o, kiu'n kapital'ism'o establ'is inter labor'o kaj salajr'ul'a labor'o », por re'uz'i la vort'o'j'n de la ekonomik'ist'o Carlo Vercellone [2]. Ilustr'o ankaŭ de la fakt'o, ke, en ni'a soci'o, « la temp'o hav'as nur du soci'a'j'n form'o'j'n : labor'o kaj distr'o », kiel observ'as Juli'e'n Dourgnon, konsil'ant'o de s- ro Hamon [3]. La social'ist'a kandidat'o mal'streĉ'as tiu'n prem'il'o'n, asert'ant'e, sur si'a kampanj'o-ret'ej'o, ke li vol'as « don'i al ĉiu la ebl'ec'o'n emancip'iĝ'i kaj liber'e engaĝ'iĝ'i en la aktiv'aĵ'o, kiu respond'as al si'a'j aspir'o'j ».

    Kial ja ĉirkaŭ'ferm'i la profit'ant'o'j'n de mon'help'o en si'a hejm'o, kiam la baz'a en'spez'o pov'us instig'i profesi'a'n re'lern'ad'o'n aŭ komenc'o'n de aktiv'aĵ'o soci'e pli util'a ? S- ro Maxime de Rostolan, iniciat'int'o de la mov'ad'o Fermes davenir (Farm'o'j de la est'ont'o), opini'as ekzempl'e, ke ĝi'a kre'ad'o rezult'ig'us « dek'obl'ig'i la instal'ad'o'j'n » en ekologi'a agr'o'kultur'o [4]. La aranĝ'o permes'us ankaŭ konsider'i la mult'eg'a'j'n ne'pag'it'a'j'n aktiv'aĵ'o'j'n, kiu'j « far'as soci'o'n » kaj kiu'j, akcesor'e, ig'as ebl'a la ver'a'n ekonomi'a'n aktiv'ad'o'n : stud'i, eduk'i infan'o'n, volont'ul'i en festival'o aŭ sport'a klub'o, dis'volv'ad'i liber'a'n program'o'n, pren'i temp'o'n invent'i, kre'i... Iu'j memor'ig'as, ke, en la temp'o, kiam ŝi verk'is la unu'a'n volum'o'n de Harry Potter (sam'temp'e rav'a literatur'a objekt'o kaj est'ont'a kok'in'o el'met'ant'a or'a'j'n ov'o'j'n), J. K. Rowling viv'is el la brit'a'j soci'a'j mon'help'o'j !

    Poŝ'mon'a kapital'ism'o !

    LAŬ SI'A'J SUB'TEN'ANT'O'J, la garanti'at'a en'spez'o est'us ja unu'a'rang'a en'spez'o, ven'ant'a el la produkt'ad'o, kaj ne du'a'rang'a, tio est'as ven'ant'a de la re'dis'don'ad'o ; Dourgnon taks'as nepr'a « antaŭ'e'n'ig'i nov'a'n rakont'o'n pri ekonomi'o », kiu anstataŭ'u tiu'n trud'it'a'n de la Mov'ad'o de la entrepren'o'j de Franc'uj'o ( Medef), « laŭ kiu la soci'o viv'as el la mon'o de entrepren'o'j, kvankam la mal'o ver'as ». Tion ja rimark'ig'as la grek'a eks'ministr'o pri financ'o'j Jan'is Varufakis : « Est'as dis'vast'ig'it'a mit'o, dank'e al la apog'o de la riĉ'ul'o'j, ke riĉ'aĵ'o'n on'i produkt'as individu'e. En la real'o, riĉ'aĵ'o est'is ĉiam kolektiv'e produkt'at'a, kaj privat'ig'it'a de tiu'j, kiu'j hav'is la neces'a'n potenc'o'n : la klas'o de posed'ant'o'j » ( World Economic Forum, 3- a de novembr'o 2016).

    Tiu argument'o ankaŭ prav'ig'as, ke la universal'a en'spez'o, kiel si'a nom'o tion indik'as, est'u don'at'a al ĉiu'j ; princip'o kontraŭ'star'ig'it'a de mult'a'j koment'ist'o'j, kiu'j taks'as absurd'e ĝi'n don'i « sam'e al [la miliard'ul'in'o] Liliane Bettencourt kiel al kas'ist'in'o de Auchan » ( Challenges, 13- a de januar'o 2017). Sed, kompren'ebl'e, la hered'ant'in'o de LOréal re'don'us si'a'n ’universal'a'n en'spez'o'n’ tra la impost'o, kaj eĉ financ'us tiu'n de mult'a'j el si'a'j kun'civit'an'o'j ; krom'e, ŝi jam rajt'as ĝu'i la Soci'a'n Asekur'o'n kaj neniu kontraŭ'as tion.

    Tiu ĉi kolektiv'a karakter'o de la riĉ'o'produkt'ad'o, la sub'ten'ant'o'j de la garanti'at'a en'spez'o ĝi'n sving'as ankaŭ front'e al tiu'j, kiu'j, inkluziv'e mal'dekstr'e, tim'as la kre'ad'o'n de « klas'o de sen'labor'a'j civit'an'o'j, nutr'at'a'j de si'a'j kun'civit'an'o'j [5] ». Ne nur ili taks'as tre mal'ver'ŝajn'e, ke iu ajn est'us ver'a parazit'o, sed, eĉ se tio okaz'us, la garanti'at'a en'spez'o est'us, prefer'e ol ekster'ordinar'a avantaĝ'o, la plej bon'a rimed'o por redukt'i ĝi'a'n soci'a'n kost'o'n por la soci'o. Proksim'a de s- ro Hamon, la PS-deput'it'o Michel Pouzol, kiu mem, antaŭ dek-kvin'o da jar'o'j, viv'is el la ’en'soci'ig'a minimum'a en'spez'o’, demand'is, okaz'e de debat'o en la Senat'o la 8-an de februar'o : « En Franc'uj'o, ok milion'o'j da hom'o'j viv'as sub la mal'riĉ'o-sojl'o ; ĉu ni mezur'as la rekt'a'n kaj ne'rekt'a'n kost'o'n de tiu mal'riĉ'o ? » Tem'as, kiel skrib'as Dourgnon en si'a libr'o, pri konduk'i « sen'kondiĉ'a'n inkluziv'a'n politik'o'n », anstataŭ rezerv'i la al'ir'o'n al dec'a'j viv'rimed'o'j al tiu'j, kiu'j est'as « salajr'ul'o de X... » - laŭ la esprim'o de la ekonomik'ist'o Yann Moulier Boutang dum la debat'o en la Senat'o.

    Proviz'i efik'a'n sekur'ec-ret'o'n al ĉiu'j, inkluziv'e la sen'labor'ul'o'j'n kaj por'temp'ul'o'j'n, kaj sam'temp'e mal'pez'ig'i la salajr'ul'a'n kondiĉ'o'n, en kiu la individu'o'j, kiel skrib'is la ekonomik'ist'o Frédéric Lord'o'n, est'as « lig'it'a'j al cel'o'j, kiu'j ne est'as ili'a'j » kaj « sen'ig'it'a'j je ĉia pov'o pri ili'a viv'o » [6] ? Mal'facil'as kontraŭ'star'i tion. Krom la fakt'o, ke preciz'e « salajr'ul'o'j de X... » konstru'is la Social'a'n Asekur'o'n kaj konker'is per mal'facil'a'j lukt'o'j la esenc'a'n part'o'n de la social'a'j rajt'o'j, kiu'j'n ni hodiaŭ ĝu'as. Por mult'a'j mal'dekstr'ul'o'j, la salajr'ul'ar'o, tiu fortres'o ja ŝancel'it'a sed ankoraŭ solid'a, est'as la sol'a ebl'a kadr'o de progres'o. La ampleks'iĝ'o de la debat'o pri la garanti'at'a en'spez'o ja konduk'is la soci'olog'o Bernard Friot, sub'ten'ant'o de la « viv'daŭr'a salajr'o » [7], diagnoz'i « la ideologi'a'n dis'fal'o'n de la mal'dekstr'o » ( Bondy Blog, 6- a de januar'o 2017). Ĝi re'vigl'ig'is ĉe mult'a'j la tim'o'n de « nov'liberal'a Troj'a ĉeval'o » : La dis'don'o al ĉiu'j de sum'o, ne'sufiĉ'a por don'i real'a'n manovr'o-marĝen'o'n front'e al dung'ant'o, est'us pretekst'o por dis'romp'o de la ekzist'ant'a social'a protekt'o, kaj de la labor-jur'o. Pro tiu kial'o ceter'e kelk'a'j liberal'ul'o'j – sed tre mal'mult'a'j – far'iĝ'as sub'ten'ant'o'j de la garanti'at'a en'spez'o, la last'a est'as s- ro Henr'i de Castries, eks'prezid'ant'o de Axa kaj sub'ten'ant'o de s- ro François Fillon. Li est'as reprezent'ant'o de la privat'a'j asekur'ist'o'j : ĉu ebl'e ne hazard'o ?

    Tio klar'ig'as la mal'fid'o'n montr'at'a'n mal'dekstr'e de la Social'ist'a parti'o, sam'e sin'e de la mov'ad'o de s- ro Je'a'n- Luc Mélenchon, La « Franc'e insoumise » (ne'sub'ig'it'a Franc'uj'o), kiel ĉe la komun'ist'a Parti'o aŭ ĉe la « Nov'a kontraŭ'kapital'ism'a parti'o », kontraŭ tiu iniciat'o. S- ro Mélenchon, kvankam li esprim'as interes'o'n al la stud'aĵ'o'j de Friot, firm'e ten'as la cel'o'n de « nul'a sen'labor'ec'o », alt'ig'o de la mal'alt'a'j salajr'o'j, lukt'o kontraŭ ne'stabil'ec'o kaj redukt'o de labor'daŭr'o. La sub'ten'ant'o'j de la universal'a en'spez'o kun'divid'as tiu'n last'a'n cel'o'n ( s- ro Hamon rekomend'as instig'i la entrepren'o'j'n al tia redukt'o sen modif'i la laŭ'leĝ'a'n daŭr'o'n), sed ĝi est'as laŭ ili kritik'ebl'a ĉar ne koncern'as la tut'a'n soci'o'n kaj « las'as sen'ŝanĝ'a la depend'ec'o'n de la salajr'ul'o », kiel skrib'as Dourgnon. Dialog'o inter surd'ul'o'j...

    La sum'o'j ĝeneral'e el'vok'it'a'j por la aplik'ad'o de garanti'at'a en'spez'o ne trankvil'ig'as la skeptik'ul'o'j'n. Ni ne parol'u pri la barok'a sistem'o imag'it'a de la ekonomik'ist'o Thomas Piketty, membr'o de la kampanj'o-team'o de s- ro Hamon, spec'o de pli'bon'ig'it'a « prim'e dactivité » (aktiv'aĵ'o-premi'o), kiu nur laŭ'nom'e est'as universal'a en'spez'o [8]. Ĉu tem'as pri la esplor'it'a'j voj'o'j de la Franc'a Mov'ad'o por Baz'a En'spez'o ( FMBE) [9], aŭ pri la projekt'o de la social'ist'a kandidat'o, la domin'ant'a impres'o est'as, ke, al'log'e prezent'int'a al vi la lun'o'n, ili propon'as vetur'ig'i vi'n tie'n per du'ĉeval'pov'a aŭt'o.

    En septembr'o 2016, s- ro Hamon pren'is kiel (minimum'a'n) referenc'o'n la Re'ven'u de Solidarité Active ( RSA) [la nun ekzist'ant'a minimum'a en'spez'o en Franc'uj'o], tio est'as 535 eŭr'o'j monat'e por sol'a person'o, kaj fiks'is kiel cel'o'n ating'i « 750, kaj eĉ 800 ĝis 1 000 eŭr'o'j'n », eĉ se kvin'jar'a period'o pov'us ne sufiĉ'i por ating'i tiu'n sum'o'n. La sum'o 750 eŭr'o'j por ĉiu, menci'it'a en la unu'a versi'o de li'a kampanj'o-ret'ej'o, est'ig'is protest'o'j'n, ĉar la koment'ist'o'j opini'is ne'ebl'e kun'ig'i la 400 miliard'o'j'n da eŭr'o'j jar'e neces'a'j'n – laŭ diskut'ind'a kalkul'manier'o. Post'e li propon'is laŭ'etap'a'n plan'o'n : alt'ig'o de la RSA ĝis 600 eŭr'o'j, aŭtomat'ig'o de ĝi'a pag'o (nun'temp'e tri'on'o de la rajt'ul'o'j ne pet'as ĝi'n), inkluziv'e al la 18-25-jar'a'j jun'ul'o'j, kiu'j ĝis nun est'as eksklud'it'a'j, kaj post'e etend'iĝ'o al la tut'a loĝ'ant'ar'o. La 750 eŭr'o'j est'is tiam cel'o por la mez'daŭr'a temp'o. En pli'post'a versi'o, ĉiu menci'o pri tiu sum'o mal'aper'is, kaj la universal'ig'o dev'is est'i objekt'o de « civit'an'a konferenc'o » . Fin'fin'e, la unu'a plan'o – 750 eŭr'o'j por ĉiu'j « en ne'preciz'ig'it'a sed cert'a est'ont'o » - re'aper'is sur la ret'ej'o la 18-an de januar'o [10]. Kiom da hezit'o'j, kiu'j pov'us anonc'i ali'a'j'n...

    Dourgnon bedaŭr'as, ke ĉiu'j li'a'j inter'parol'ant'o'j « interes'iĝ'as nur pri la financ'ad'o, kaj pri'fajf'as la ide'o'n mem ». Tiu obsed'o rivel'as sam'temp'e la iom magi'a'n dimensi'o'n, kiu unu'a'vid'e ĉirkaŭ'as la ide'o'n de universal'a en'spez'o kaj la efik'ec'o'n de la diskurs'o, kiu de jar'o'j asimil'as la publik'a'n el'spez'o'n al katastrof'o. « On'i konsider'as ni'n frenez'ul'o'j », insist'as s- ro Pouzol, kiu streb'as ripet'i ke, en 1945, la kre'ad'o de la Social'a Asekur'o mobiliz'is la ekvivalent'o'n de « 100 % de la MEP [Maln'et'a En'land'a Produkt'o] de la land'o ». Li sub'strek'as krom'e, ke tiu'j 400 miliard'o'j est'os « re'en'konduk'it'a'j en la real'a'n ekonomi'o'n [11].

    Por la financ'ad'o, s- ro Hamon propon'as reform'o'n de la impost'o pri en'spez'o, kiu'n on'i ig'u mult'e pli grad'a kaj kun'fand'it'a kun la contribution social'e généraliséeCSG (ĝeneral'ig'it'a social'a kontribu'o), cel'e integr'i la ne'salajr'a'j'n en'spez'o'j'n – kio pov'us en'danĝer'ig'i la financ'ad'o'n de la Social'a asekur'o, por kiu est'as ĝis nun rezerv'at''a la CSG. Li pri'konsider'as nov'a'n impost'ad'o'n pri riĉ'aĵ'o'j, kiu unu'ig'us bien'a'n impost'o'n kaj impost'o'n pri riĉ'aĵ'o, kaj « hav'us pli bon'a'n rendiment'o'n ».Li dezir'as re'en'kas'ig'i « almenaŭ la du'on'o'n de la 80 milion'o'j da eŭr'o'j » de la impost'a fraŭd'o, kaj kondamn'as la donac'o'j'n al la mastr'ar'o, tut'e sen'util'a'j'n, laŭ form'o de liber'ig'o el kotiz'o'j (20 miliard'o'j da eŭr'o'j jar'e) [12]. Li ankaŭ pri'konsider'as kre'i « impost'o'n pri robot'o'j » kiam labor'ist'o est'as anstataŭ'at'a de maŝin'o ; pli larĝ'e, li ig'as si'a la antaŭ'dir'o'n pri « mal'mult'iĝ'o de la dung-ofert'o'j », profet'aĵ'o'n, kiu tut'e ne est'as unu'anim'e akcept'at'a [13].

    Tamen : 750 eŭr'o'j est'as sub la mal'riĉ'o-sojl'o, taks'it'a far'e de la Institut National de la statistique et des études économiques INSEE je 840 aŭ 1008 eŭr'o'j monat'e por sol'a person'o, depend'e de tio, ĉu on'i elekt'as sojl'o'n je 50% aŭ 60% de la mez'a en'spez'o. Ĉu tio permes'as rifuz'i dung'o'n aŭ diskut'i si'a'j'n labor'kondiĉ'o'j'n aŭ salajr'o'n ? Ĉu on'i ne risk'as vid'i la soci'o'n pag'i part'o'n de la salajr'o'j anstataŭ la mastr'ar'o, kaj tiel nask'i tion, kio'n Moulier Boutang nom'as « poŝ'mon'a kapital'ism'o ? » Ĉu tiu tim'em'o ne risk'as mort'ig'i la ide'o'n en ov'o ?

    Dourgnon pled'as por politik'o de et'a'j paŝ'o'j, « strategi'o de testud'o, laŭ manier'o de la romi'a arme'o », esperant'e, ke la sum'o pli'iĝ'os iom post iom. Krom'e, li dir'as, mal'alt'a sum'o ĉe la komenc'o mal'pli instig'os al atak'o'j kontraŭ la ekzist'ant'a social'a protekt'o. « Nun, ĉiu'okaz'e, ni ne hav'as sufiĉ'a'j'n soci'a'j'n fort'o'j'n por far'i pli bon'e. La sindikat'o'j est'as kontraŭ ! » Rest'as la demand'o, ĉu tiu kampanj'o ŝanĝ'os la situaci'o'n. Kaj ĉu Moulier Boutang prav'as, asert'ant'e, ke nun tiu demand'o ne plu for'las'os la politik'a'n debat'o'n ».

    Mon'a CHOLLET



    [1] Cit'it'a de Mathieu Magnaudeix, «  Dans les rouages de la “ Macron Company” », Mediapart, 3- a de februar'o 2017.

    [2] «  Quelle plac'e pour le travail ? », debat'o inter Je'a'n-Mari'e Harribey kaj Carlo Vercellone, LÉconomie politique, n- ro 67, Pariz'o, juli'o 2015.

    [3] Juli'e'n Dourgnon, Re'ven'u universel. Pourquoi ? Comment ?, Les Petits Matins - Institut Veblen, kol. «  Politiques de la transition », Pariz'o, 2017.

    [4] Cit'it'a en Olivier Le Naire kaj Clémentine Lebon, Le Re'ven'u de bas'e. Un'e idée qui pourrait changer nos vies, Actes Sud, kol. «  Domaine du possible », Arles, 2017.

    [5] Seth Ackerman, «  Lallocation universelle comme solution au chômage ? », en Mate'o Alaluf kaj Daniel Zamora (sub la dir. de), Contre lallocation universelle, Lux, Montréal, 2016.

    [6] Frédéric Lord'o'n, «  Pour la république social'e », Le Mond'e diplomatique, mart'o 2016.

    [7] Vd. Bernard Friot, « La cotisation, levier démancipation », Le Mond'e diplomatique, februar'o 2012.

    [8] Thomas Piketty, «  Notre re'ven'u universel est-il vraiment universel ? », 30- a de januar'o 2017, http:// piketty.blog. lemonde. fr

    [9] Je'a'n- Éric Hyafil kaj Thibault Laurentjoye (sub la dir. de), Re'ven'u de bas'e. Comment le financer ?, MFRB - Éditions Yves Michel, Pariz'o-Gap, 2016.

    [10] Adri'e'n Sénécat, « En pleine campagne, Benoît Hamon rabot'e ( puis re'met) son “re'ven'u universel” », Les Décodeurs, 17- a de januar'o 2017, www. lemonde. fr

    [11] Vd. la grafik'aĵ'o'n «  Dépenser pour relancer : des flux et des fuites », Manuel déconomie critique du Mond'e diplomatique, www.mond'e diplomatique. fr/57051

    [12] Intervju'o ĉe la ret'ej'o MadmoiZelle. com, 18- a de januar'o 2017.

    [13] Vd. Je'a'n Gadrey, «  Lhypothèse de “la fi'n du travailqui fond'e le projet de re'ven'u universel de Benoît Hamon est très contestable », 8- a de januar'o 2017, http:// alternatives- economiques. fr/ blogs


    1 a mart'o 2017


    La dilem'o de la afrik'a'j verk'ist'o'j


    Kiu tim'as la volofan lingv'o'n ?



    La dis'volv'ad'o de la franc'a lingv'o kaj de la kultur'a kaj lingv'a divers'ec'o est'as la unu'a'j misi'o'j de la Inter'naci'a Organiz'aĵ'o de la Franc'lingvi'o. La franc'parol'ant'a senegal'a verk'ist'o Boubacar Bor'is Diop verk'as ankaŭ en la volofa lingv'o de'post 2003. Li al'vok'as la afrik'a'j'n aŭtor'o'j'n : konsider'u serioz'e la propon'o'n de la Franc'lingvi'o ! Defend'u ankaŭ la lingv'o'j'n de la nigr'a kontinent'o !



    E N SENEGAL'O, mi'a generaci'o est'is, en la 1960- aj jar'o'j – tuj post la sen'de'pend'ec'o – la unu'a kiu stud'is tion, kio'n on'i nom'as, per vort'o ne'preciz'a kaj kvazaŭ glit'e ne'kapt'ebl'a, la « afrik'a literatur'o ». Ir'ant'e de Arthur Rimbaud kaj Honoré de Balzac ĝis Léopold Sédar Senghor kaj Mongo Bet'i, ni sent'is, ke ni fin'fin'e kvazaŭ las'as la ombr'o'n por kapt'i la pred'o'n. Kvankam ni ŝat'is kelk'a'j'n el ni'a'j nov'a'j aŭtor'o'j mult'e pli ol la ali'a'j, ili ĉiu'j forĝ'is, ĉiu laŭ si'a manier'o, ni'a'n karakter'o'n. En tiu temp'o, la land'lim'o'j de Afrik'o est'is pli mens'a'j ol geografi'a'j, ne neces'is nask'iĝ'i tie por est'i akcept'at'a kiel unu el ĝi'a'j fil'o'j : mi ne memor'as est'i aŭd'int'a iu'n ajn el mi'a'j kamarad'o'j, pri'dub'i, ekzempl'e, la afrik'an'ec'o'n de Aimé Césaire : tio est'int'us sam'e mal'kongru'a kiel si'n demand'i ĉu Frantz Fan'o'n [1] est'is alĝeri'an'o. Ili ambaŭ – sed ĉef'e la unu'a – est'is ĉie'ĉe'est'ant'a'j en la kurs'o'j, por ni'a feliĉ'o. Mal'e, la angl'o'parol'ant'a'j, portugal'parol'ant'a'j aŭ nord-afrik'a'j verk'ist'o'j rimark'ind'e for'est'is. On'i ja pov'is renkont'i tra kelk'a'j paĝ'o'j Mohammed Dib Kateb Yacine, Am'os TutuolaChinua Achebe, sed ili trov'iĝ'is tie, mi tim'as, nur por « montr'i la mal'avar'o'n de la aŭtor'o ». En la land'o de Senghor, ni jam est'is en la kern'o de literatur'a Franc'lingvi'o, de kiu li, dum si'a tut'a viv'o, est'is la herold'o-poet'o.

    En Ibadano aŭ en la Makerere-universitat'o (Kampal'a), ni'a'j niĝeri'a'j kaj ugand'a'j sam'aĝ'ul'o'j ne hav'is ali'a'n ebl'ec'o'n ol rezignaci'e akcept'i tiu'n sistem'a'n konfuz'o'n inter part'o kaj tut'o. Kiam Jan'e Wilkinson prepar'as en 1992 si'a'n fam'a'n Talking with African Writers (« Konversaci'o'j kun la afrik'a'j verk'ist'o'j ») [2], ŝi ja kun la angl'o'parol'ant'o'j Tsitsi Dangarembga, Wole Soyinka, Essop Patel kaj Mongane Wally Serote konversaci'ad'as. Resum'e, la sun'o'j de la sen'de'pend'ec'o apenaŭ lev'iĝ'is, kaj ili'a'j radi'o'j jam de'turn'is si'n unu de la ali'a'j. Tio, kio'n Cheikh Hamidou Kan'e post'e nom'os la unu'a maten'o de la Okcident'o en Afrik'o est'is spert'it'a kiel la unu'a ŝok'o, la event'o ekster kiu nenio merit'as est'is konsider'at'a.

    En la franc'parol'ant'a are'o, la libr'o Forc'e- Bonté, de la sen'egal'an'o Bakary Diallo [3], met'as en 1926 la unu'a'n mejl'o'ŝton'o'n de literatur'a kamp'o, kies kontur'o'j preciz'iĝ'os dum la sekv'a'j jar'dek'o'j. La Kongres'o'j de la nigr'a'j art'ist'o'j kaj verk'ist'o'j de 1956 (Pariz'o) kaj 1959 (Rom'o) est'is du grav'a'j lim'ŝton'o'j ; Présence africaine – la revu'o kaj la el'don'ej'o – nask'iĝ'is dek jar'o'j'n antaŭ'e. Fin'fin'e hered'aĵ'o est'is kre'it'a, kiu'n on'i vid'as pli'mal'pli taŭg'e plu'daŭr'i. En Dakar'o aŭ en Jaundeo, la gazet'ar'o plu raport'as pri la el'don'o, preskaŭ ĉiam en Pariz'o, de roman'o'j aŭ ese'o'j de afrik'a'j aŭtor'o'j, spekul'as pri la eventual'a'j afrik'a'j laŭreat'o'j de la literatur'a'j konkurs'o'j Renaudot aŭ Femin'a, kaj, daŭr'ig'ant'e la akademi'a'j'n debat'o'j'n, serioz'e si'n demand'as : la « miks'ad'o », tiom sukces'int'a ĉe Ahmadou Kourouma, de la franc'a kaj malinka lingv'o'j, ĉu tio ne est'us, fin'fin'e, la est'ont'o de ni'a literatur'o ? Kio pri la « magi'a real'ism'o » en Pedro Paramo, de la meksik'an'o Ju'a'n Rulfo, kaj en La sep sol'ec'o'j de Lorsa Lopêz, de la kong'o'land'an'o Sony Labou Tansi ?

    Izol'it'a'j de si'a'j sam'land'an'o'j

    L A VIV'ANT'A'J AŬTOR'O'J ne mal'pli sukces'as ol la ali'a'j. On'i vid'as ili'n sur ĉiu'j podi'o'j kaj televid'studi'o'j, koncentr'it'a'j'n aŭ sen'ĝen'a'j'n, sed ĉiam firm'e dezir'ant'a'j'n re'star'ig'i Afrik'o'n sur bon'a'j rel'o'j. Tamen, ebl'e tio ne est'as tut'e ĝust'a : en « post'koloni'o », la sent'o de mal'trankvil'o por la est'ont'o de la kontinent'o ne plu est'as la plej bon'e kun'divid'it'a aĵ'o en la mond'o, kaj kelk'a'j aŭtor'o'j, on'i ne ver'e sci'as kial, pren'as si'n'ten'o'n de paf'ist'o kiam ili aŭd'as la vort'o'n « ident'ec'o ». Est'as la sam'a'j kiu'j, tamen, fanfaron'as, ke ili okaz'e pipr'as aŭ delir'ig'as la franc'a'n lingv'o'n iom tro obe'em'a'n, bon'mor'a'n kaj sen'kolor'a'n por ili'a gust'o...

    Ver'e, ili ja ŝat'int'us ne far'i tiu'j'n stil'a'j'n kapriol'o'j'n, sed est'as tiom mal'facil'e, por parol'i kiel la haiti'a poet'o Léon Laleau, « dir'i, kun vort'o'j el Franc'uj'o, kor'o'n ven'int'a'n el Senegal'o »... Se ĉiu verk'ist'o hav'as ŝtorm'a'n rilat'o'n kun vort'o'j, kiam tem'as pri afrik'a aŭtor'o, li'a verk'o'lingv'o en'tut'e est'as problem'o. On'i ja unu'e demand'is : « Kial vi verk'as en volofa lingv'o ? » Neniu bezon'as leg'i vi'a'j'n libr'o'j'n por met'i al vi tiu'j'n demand'o'j'n, kiu'j tren'as ĉiu'j'n frustr'iĝ'o'j'n de abort'it'a hom'a inter'ŝanĝ'o, tre for de la literatur'a projekt'o.

    Pov'us ja est'i, ke la lingv'a neŭr'oz'o est'as franc'parol'a specif'ec'o : se en Zimbabv'o aŭ en Kenj'o – hazard'e elekt'it'a'j ekzempl'o'j -, on'i ne fiks'iĝ'as pri la tem'o, est'as part'e dank'e al la kun'viv'ad'o, eĉ ambigu'a, de la angl'a kaj la naci'a'j lingv'o'j en la brit'a'j eks'koloni'o'j. La franc'parol'ant'a'j intelekt'ul'o'j, si'a'flank'e, est'is ĉiam pli mal'em'a'j kutim'iĝ'i al la ide'o, ke ili'a'j lingv'o'j ne est'as mal'super'a'j al tiu de Molière.

    Est'us tro simpl'e, eĉ ne'just'e, klar'ig'i tiu'n si'n'ten'o'n per ia mal'estim'o pri si mem : aŭtor'o'j ne komplez'em'a'j al la franc'a nov'koloni'ism'o de ĉiam sen'entuziasm'e konsider'is la afrik'a'j'n lingv'o'j'n, ŝajn'e ĉef'e pro tim'o de ili'a trib'a signif'o. Amik'in'o roman'ist'o, loĝ'ant'a en Pariz'o, dir'as al mi ke ŝi prefer'as « real'ism'a'n sen'ŝanĝ'a'n stat'o'n » ĉar la plej et'a lingv'a kontest'ad'o konduk'us Kamerun'o n, ŝi'a'n land'o'n, al ĥaos'o. Sed - nenio simpl'as -, ŝi ankaŭ konfes'as al mi, ke ŝi pli kaj pli mal'bon'e parol'as si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n, kiu'n ŝi neniam kapabl'is skrib'i. Mult'a'j afrik'a'j verk'ist'o'j nask'it'a'j en Okcident'o aŭ kresk'int'a'j tie trov'iĝ'as en sam'a situaci'o. Est'as do neniu mal'respekt'o en ili'a prefer'o por la franc'a. Ili ebl'e nur dev'us mal'permes'i al si kritik'i la afrik'a'j'n lingv'o'j'n, kiu'j'n ili tiel mal'bon'e kon'as.

    Ankaŭ ver'as, ke mens'o'j sku'it'a'j de la histori'o pov'as facil'e sarkasm'i : roman'o en la susua lingv'o, en la senufa lingv'o aŭ en la fonua lingv'o, ĉu tio ja est'as serioz'a ? Kiu do leg'os tion ? Tiu argument'o pri profit'donec'o, sving'it'a en ĉiu'j okaz'o'j, ŝajn'as raci'a. Fakt'e, ĝi ne est'as tia, ĉar tio supoz'ig'as komerc'a'n bon'fart'o'n, nur imag'it'a'n, de la franc'lingv'a produkt'ad'o. Kam tem'as pri literatur'o, nenie ekzist'as komerc'ist'o, nom'at'a « publik'o » mend'ant'a fikci'a'n libr'o'n al proviz'ant'o kaj pag'ant'a ĉe la liver'ad'o. Se tiel, iu Guy des Cars, kiu ver'ŝajn'e vend'is pli da libr'o'j ol Je'a'n- Paul Sartr'e kaj Albert Camus kun'e, est'us la plej grand'a franc'a roman'ist'o de la 20- a jar'cent'o. Kiam la spur'o grav'as, ja la tekst'o'j kre'as si'a'n publik'o'n, ne invers'e. Stendhal evident'ig'as tiu'n vet'o'n pri daŭr'o kiam, kompar'ant'e la verk'ad'o'n de si'a roman'o Le Rouge et le Noir kun aĉet'o de loteri'a bilet'o, li konklud'as : « La unu'a premi'o redukt'iĝ'as je tio : est'i legat'a en 1935. »

    Al tio al'don'iĝ'as, ke la risk'o ke tekst'o mal'aper'os forges'it'e est'as mult'e mal'pli grand'a en 2017 ol en la temp'o de Stendhal. Ĉar ĉio pov'as est'i traduk'it'a, ne grav'as, ĉu on'i verk'as por unu miliard'o da ĉin'o'j, dek unu milion'o'j da grek'o'j aŭ dek kvar milion'o'j da sen'egal'an'o'j. La sol'a danĝer'o ĉi tie est'us aŭskult'i nur la plej parol'at'a'j'n lingv'o'j'n, kiel la angl'a'n aŭ la hispan'a'n. Amik'o'j mi'a'j kaj mi mem vol'is montr'i, lanĉ'ant'e ĉe la el'don'ej'o Zulma la mark'o'n Céytu, ke ĉe la rendevu'o de kultur'o'j ĉiu'j voĉ'o'j hav'as egal'a'n dign'o'n. Tiu ĉi kolekt'o ja cel'as traduk'i en la volofan lingv'o'n la plej grav'a'j'n titol'o'j'n de la universal'a literatur'o.

    Afrik'o est'as la kontinent'o, kie la distanc'o inter la aŭtor'o'j kaj ili'a'j sam'land'an'o'j est'as plej grand'a. Iu'j ir'is ĝis pri'dub'i la kapabl'o'n de ĝi'a'j lingv'o'j kre'i literatur'o'n. Tiu antaŭ'juĝ'o est'as pli dis'vast'ig'it'a ol on'i supoz'as. Atest'as pri tio la aventur'o de jun'a kaj bril'a senegal'a esplor'ist'o, kiu klopod'is demonstr'i per si'a doktor'iĝ'a disertaci'o, ke la fikci'o'j en kikuju-lingv'o aŭ en la volofa pov'us est'i nur lini'a'j kun sen'surpriz'a'j intrig'o'j, kaj kiu dev'is tut'e ŝanĝ'i si'a'n opini'o'n, leg'int'e mi'a'n roman'o'n Doomi Gol'o,kaj Mbaam Aakimoo de Cheik Aliou Ndao. Ĉi tiu'j du verk'o'j est'as part'o de riĉ'a produkt'aĵ'o en la volofa, kiu fart'as ne mal'pli bon'e ol si'a franc'lingv'a frat'in'o, kiu tamen pli vid'ebl'as en la amas'inform'il'o'j kaj en libr'o'vend'ej'o'j.

    Tia'j antaŭ'e'n'ir'o'j kompren'ebl'e ne pov'is okaz'i ek'de nenio. La senegal'a scienc'ist'o kaj histori'ist'o Cheikh Ant'a Diop, nutr'it'a infan'aĝ'e de la volofal-skrib'it'a poezi'o – tio est'as la volofa lingv'o skrib'it'a per la arab'a alfabet'o – de Serigne Mor Kayré kaj Serigne Moussa , sukces'is est'i lig'il'o inter ili kaj la okcident'ig'it'a'j intelekt'ul'o'j. Li ja pens'as pri ili'a'j verk'o'j kiam li en1948 admon'as la afrik'an'o'j'n ne plu rezign'i pri la per'fort'ad'o de si'a imag-kamp'o. On'i pov'as dir'i, ke Cheikh Ant'a Diop est'is profet'o en la propr'a land'o, ĉar ĉio, kio est'is far'it'a tie sur la kamp'o de la naci'a'j lingv'o'j rezult'as el li'a'j stud'aĵ'o'j. Ankaŭ al li referenc'as la lingv'ist'in'o Arame Fal, al kiu on'i ŝuld'as la scienc'a'j'n publik'ig'aĵ'o'j'n tiom util'a'j'n por la instru'ad'o de la volofa, apart'e ĉe la super'a nivel'o. La universitat'o Gast'o'n- Berger de Saint- Louis (Senegal'o) komenc'is mult'e pli post'e ol tiu de Dakar'o, sed ĝi labor'is nov'ig'e, koncentr'ant'e si'n pri la proz'o en la pulaara kaj la volofa.

    Parol'i pri kultur'a liber'ig'o est'us tamen ir'i tro rapid'e. La konstat'it'a evolu'o ne rezult'as el ia lingv'a patriot'ism'o. La aktiv'ul'o'j, kiu'j prov'as kompens'i la mank'o'j'n de la ŝtat'o, sen'ĉes'e oscil'as inter optimism'o iom dev'ig'it'a kaj profund'a sen'kuraĝ'iĝ'o. Fakt'e, la senegal'a elit'o plu respekt'as kaj sincer'e am'as la franc'a'n, sol'a'n oficial'a'n lingv'o'n – la Konstituci'o ceter'e postul'as ties mastr'ad'o'n por kandidat'iĝ'o al la prezid'ant'ec'o ! Abund'a kaj alt'kvalit'a, la kre'ad'o en pulaara, serera kaj volofa lingv'o'j rest'as tiom ne'vid'ebl'a, ke, por ĉiu'j, verk'ist'o on'i pov'as est'i nur en la franc'a lingv'o. Real'e, nur la for'fal'o de la eduk'a sistem'o sukces'is mal'ferm'i breĉ'o'n tia'n, ke, por parafraz'i Cheikh Ant'a Diop, la land'o pov'as renvers'iĝ'i kiam ajn sur la dekliv'o de si'a lingv'a destin'o.

    La tekst'o'j, kiu'j ebl'ig'os tiu'n kultur'a'n revoluci'o'n est'as verk'at'a'j en ombr'o far'e de aŭtor'o'j, kiu'j'n ne interes'as la van'a glor'o de tuj'a akcept'o. La sud'afrik'an'o John. MCoetzee, kiu cert'e ne est'as tio, kio'n on'i pov'us nom'i aktiv'ul'o de la afrik'a'j lingv'o'j, tamen konduk'as ni'n en Elizabeth Costello al la preciz'a kun'ig'a punkt'o inter la estetik'o kaj la politik'o. Unu el la novel'o'j de la libr'o, « La roman'o en Afrik'o », en'scen'ig'as Emmanuel Egadu, niĝeri'a verk'ist'o, vant'a, kiu est'as abrupt'e admonestata de la heroin'o : « La angl'a roman'o, ŝi dir'as al li, est'as precip'e verk'it'a de angl'o'j por la angl'o'j. Tio est'as ĝi'a esenc'o mem, tio est'as kio ig'as oni'n parol'i pri angl'a roman'o. La rus'a roman'o est'as verk'it'a de rus'o'j por rus'o'j. La afrik'a roman'o est'as verk'it'a de afrik'an'o'j, sed ĝi ne est'as adres'it'a al la afrik'an'o'j. Jes ja, la afrik'a'j roman'ist'o'j parol'as pri Afrik'o, priskibas afrik'a'j'n spert'o'j'n, sed mi'a impres'o est'as, ke ili konstant'e sent'as super si'a ŝultr'o la rigard'o'n de la ekster'land'an'o'j leg'ant'a'j ili'a'n tekst'o'n. Ĉu tio plaĉ'as al ili, aŭ ne, ili rezignaci'is est'i nur interpret'ist'o'j ; ili klar'ig'as Afrik'o'n. Sed kiel roman'ist'o pov'as esplor'i hom'a'n univers'o'n en si'a plen'a profund'o, se li dev'as mobiliz'i tiom da energi'o por ĝi'n klar'ig'i al ekster'land'an'o'j ? »

    Tio, kio'n Coetzee memor'ig'as al ni ĉi tie, est'as, ke verk'ist'o hered'as si'a'n lingv'o'n kaj, modl'ant'e ĝi'n laŭ si'a vol'o, li sen'ĉes'e re'kre'as ĝi'n. Iom post iom, li tiel ŝanĝ'as la opini'o'n, kiu'n naci'o hav'as pri si mem, ĝis re'invent'i ĝi'n. Tio supoz'ig'as unu'e absolut'a'n intim'ec'o'n kun la dir'manier'o de la soci'o : ni ne parol'as ni'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n, ni nur est'as ties eĥ'o. Kio okaz'as ja en la kap'o de aŭtor'o, kiu labor'as kun vort'o'j, kiu'j'n li neniam aŭd'as ĉirkaŭ si, eĉ ne el la propr'a buŝ'o ? Li sen'ig'as si'n de ia son'riĉ'aĵ'o, kiu'n nask'as la streĉ'a rilat'o inter viv'a parol'o kaj la sen'viv'a'j termin'o'j de vort'ar'o. Tio ja pov'us klar'ig'i la mank'o'n de natur'a si'n'ten'o, oft'e rimark'it'a, de afrik'franc'a literatur'o, kiu, paradoks'e, est'as nek afrik'a, nek franc'a. Viv'i en tiu « lingv'a inter'ej'o » kaŭz'as ek'kriz'o'n iel struktur'ig'a'n, kondiĉ'e ke ĝi est'as je origin'o de mult'a'j formal'a'j revoluci'o'j en la afrik'a literatur'o ; tio klar'ig'as ankaŭ projekt'o'n kiel tiu de la mali'a Massa Makan Diabaté, kiu don'is al si task'o'n « seks'per'fort'i la franc'a'n lingv'o'n por nask'i al ĝi et'a'j'n bastard'o'j'n ».

    Sed kelk'a'j geni'a'j aŭtor'o'j ne pov'as sol'a'j kaŝ'i al ni la mank'o'n de karakter'o de tiu literatur'o, iom post iom far'iĝ'int'a ne'preciz'a strategi'a help'il'o por Pariz'o. Unik'aĵ'o : Franc'uj'o konsent'as tut'e financ'i la literatur'o'n de si'a'j eks'koloni'o'j, ĉar neces'as ja dign'e okup'i si'a'n rang'o'n, precip'e en la moment'o, kiam ĝi sent'as la grund'o'n tiel mal'firm'a sub si'a'j pied'o'j.

    Tia domin'o-sistem'o, port'at'a de la pez'a franc'lingvi'a maŝin'o, tamen komenc'as montr'i sign'o'j'n de kaduk'iĝ'o. La greft'o ne sukces'is, kaj on'i ek'konsci'as subit'e, ke la afrik'a franc'lingv'a produkt'ad'o ĉiam est'is, fin'fin'e, trans'ir'a literatur'o. En Senegal'o, la volofa literatur'o pov'us anstataŭ'i ĝi'n pli fru'e ol on'i kred'as. Post du'dek jar'o'j ? Tri'dek jar'o'j ? Ne grav'as : je la temp'o'skal'o de Histori'o, tio apenaŭ est'as daŭr'o de okul'um'o. Se tio far'iĝ'is ne'evit'ebl'a en tiu plej franc'am'a land'o, tio signif'as ke, pli aŭ mal'pli baldaŭ, est'os sam'e ĉie en Afrik'o.

    Fin'fin'e, plej bon'e rid'os tiu, kiu last'e verk'os...

    Boubacar Bor'is DIOP



    [1] Vd. Salima Ghezali, «  Rendez- vous avec Frantz Fan'o'n », Le Mond'e diplomatique, juli'o 2012.

    [2] Jan'e Wilkinson, Talking with African Writers : Interviews with African Poets, Playwrights and Novelists, James Currey, London'o, 1992.

    [3] Bakary Diallo (1892-1979) rakont'as en tiu libr'o si'a'n spert'o'n de senegal'a infanteri'a soldat'o en 1914-1918.


    1 a februar'o 2017


    La „Kvi'n Okul'o'j” kaj la ret'o Echelon



    Ĉiam, daŭr'e, vi'n spion'as ĉi tiu'j pri'esplor'em'a'j okul'o'j, en vi'a dom'o aŭ en la strat'o, en la labor'ej'o aŭ en la drink'ej'o, nokt'e kaj tag'e : est'as neniu ebl'a intim'ec'o

    Georg'e Orwell,„1984”

    Antaŭ dek kvi'n jar'o'j kaj nom'e de la „neces'a protekt'ad'o” de la loĝ'ant'ar'o, la arsenal'o de rimed'o'j por reg'ad'o kaj spion'ad'o, kiu de la Du'a Mond-Milit'o ne ĉes'is re'fort'iĝ'i, fakt'e eksplod'is.

    Ĉio komenc'iĝ'as en la printemp'o de 1941, dum mond'a konflikt'o. Por penetr'i en la sekret'o'n de la fam'a german'a kod'maŝin'ar'o Enigm'o [1], konsider'at'a ne'per'fort'ebl'a, Uson'o kaj la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o decid'as far'i alianc'o'n SIGINT [2]kaj kun'labor'i rilat'e al inform'ad'o. Ili inter'ŝanĝ'as si'a'j'n metod'o'j'n por kolekt'i inform'o'j'n, dispon'ig'as si'a'j'n kod'o'j'n kaj unu'ig'as si'a'n termin'ar'o'n. La uson'a'j analiz'ist'o'j, kiu'j ĵus mal'ĉifr'is la japan'a'n kod'o'n PURPLE trans'don'as al London'o si'a'j'n teknik'o'j'n kaj kon'o'j'n [3]. Uson'an'o'j kaj brit'o'j inter'konsent'as ankaŭ pri la manier'o pri'labor'i la kolekt'it'a'j'n inform'o'j'n kaj la tele'komunik'aĵ'o'j'n kapt'it'a'j'n per ĉiu'j ebl'a'j rimed'o'j (radi'o, radar'o, kabl'o ktp.)

    Dank'e al ĉi tiu kun'labor'ad'o la milit'ec'a'j uson'a'j serv'o'j kaj ĉef'e la team'o de brit'a'j kript'aĵ'ist'o'j grup'ig'it'a'j ĉirkaŭ Al'a'n Turing en Bletchey Park ( Buckinghamshire), fin'fin'e sukces'as en 1942 romp'i la kod'o'n Enigm'o [4]. La du land'o'j tiam sub'skrib'as, en mart'o 1943, la inter'konsent'o'n BRUSA, kiu est'ig'as la unu'a'j'n baz'o'j'n de mond'a sistem'o de amas'a spion'ad'o kaj de kapt'ad'o de la tele'komunik'aĵ'o'j, en rekt'a rilat'o kun la ĉef'a'j industri'o'j de la komunik'ad'o.

    La inter'konsent'o'j UKUSA

    Fin'iĝ'as la milit'o kaj kun la cel'o plu spion'i la komunik'aĵ'o'j'n en la tut'a mond'o la brit'o'j apog'as la ide'o'n rest'ig'i la alianc'o'n kun Vaŝington'o, al kiu ili vol'as al'ig'i Kanad'o'n, Aŭstrali'o'n kaj Nov'zeland'o'n. Ek'de septembr'o 1945 la uson'a prezid'ant'o Harry Trum'a'n akcept'as far'i sekret'a'j'n inter'konsent'o'j'n por kre'i, en temp'o'j de pac'o, la alianc'o'n SIGINTinter ĉi tiu'j land'o'j. En mart'o 1946, sojl'e de la mal'varm'a milit'o kaj kun la cel'o spion'i Soveti'o'n kaj ĝi'a'j'n alianc'it'o'j'n, est'is sub'skrib'it'a la grav'a kaj ultra'sekret'a inter'konsent'o UKUSA [5]inter la inform'serv'o'j de kvi'n angl'a'lingv'a'j land'o'j : la agent'ej'o pionir'o de la National Security Agency ( NSA) [6],lok'it'a en Fort Meade ( Maryland, Uson'o) ; la Government Communications Headquarters( GCHQ), lok'it'a en Cheltenham, Angl'uj'o ; laDefens'e Signal Directorate ( DSD), kun sid'ej'o en Kingston (Aŭstrali'o) ; la Communication Security Establishment ( CSE), trov'iĝ'ant'a en Otav'o (Kanad'o) kaj la Government Communications Security Bureau ( GCBS), kun sid'ej'o en Wellington (Nov-Zeland'o). Ĉi tiu alianc'o kon'at'a ankaŭ kiel Five Eyes (Kvi'n Okul'o'j) est'as histori'e la unu'a oficial'a inter'naci'a kun'labor'ad'o – kvankam sekret'a – koncern'e spion'ad'o'n de la mond'a'j komunik'aĵ'o'j. Dum la tut'a mal'varm'a milit'o (1948-1989) la inter'naci'a'j kapt'ad'o'j ating'is nivel'o'j'n kaj kvalit'o'j'n ĝis tiam ne'kon'at'a'j'n.

    Inter'temp'e, dum la makart'ism'a period'o de la „ĉas'ad'o de sorĉ'ist'in'o'j” la Federal Bureau of Investigation ( FBI) de John Edgar Hoover [7]ne hezit'is per'fort'i la korespond'ad'o'n, ne'leĝ'e aŭskult'i la telefon'a'j'n babil'ad'o'j'n kaj met'i mikrofon'o'j'n en la dom'o'j'n de suspekt'it'o'j je komun'ism'o, sam'seks'am'o aŭ simpl'e ne'al'iĝ'o al la politik'o de la uson'a reg'ist'ar'o, inter kiu'j trov'iĝ'is el'star'a'j verk'ist'o'j kaj art'ist'o'j, kiel Ernest Hemingway, John Steinbeck, Norm'a'n Mailer, Pet'e Seeger kaj Gabriel García Márquez [8]. Ĉio okaz'is sen jur'a rajt'ig'o.

    „Kiel silent'a ŝtel'ist'o …”

    Komenc'e de la 1950- aj jar'o'j kaj kadr'e de la inter'konsent'o'j UKUSA, la kvi'n sub'skrib'int'a'j land'o'j [9] decid'as, en komplet'a sekret'ec'o ek'funkci'ig'i la ret'o'n Echelon, mond'a sistem'o de kapt'ad'o de privat'a'j kaj publik'a'j komunik'aĵ'o'j, kiu rest'is ne'kon'at'a de la publik'o dum pli ol kvar'dek jar'o'j [10].

    Echelon est'as rezult'o de politik'a decid'o. Tem'as pri mond'a ret'o form'it'a de dek'o'j da spion'satelit'o'j kaj potenc'a'j aŭskult'baz'o'j dis'a'j en la tut'a mond'o [11]. Ankoraŭ hodiaŭ ĝi pov'as „aŭskult'i” la sub'mar'a'j'n kabl'o'j'n el optik'a material'o kaj pov'as kapt'i la telefon'a'j'n babil'ad'o'j'n, la faks'o'j'n, la SMS, la elektron'ik'a'j'n mesaĝ'o'j'n … Kun la help'o de super'efik'a'j komput'il'o'j ĝi'a'j mult'nombr'a'j agent'o'j hav'as la kapabl'o'n elekt'i kaj ord'ig'i ĉiu'j'n komunik'aĵ'o'j'n per kelk'a'j ŝlos'il'vort'o'j, kiu'j est'as uz'at'a'j en la skrib'a'j inter'ŝanĝ'o'j kaj per la voĉ'ton'o, eĉ en la parol'a'j dialog'o'j.

    Ĉi tiu mir'ind'a reg'maŝin'o post la Du'a Mond-Milit'o sekret'e kre'it'a de kvi'n angl'a'lingv'a'j potenc'o'j — la Five Eyes –vast'ig'as si'a'n ret'o'n sur la tut'a planed'o kaj konekt'iĝ'as al la satelit'o'j kaj kabl'o'j, kiu'j sur'voj'ig'as la plej grand'a'n part'o'n de la mond'a'j komunik'aĵ'o'j [12]. Echelonpov'as registr'i ĝis du milion'o'j da dialog'o'j en ĉiu minut'o … Ĝi'a ĉef'a cel'o est'as spion'i la reg'ist'ar'o'j'n (amik'a'j'n kaj mal'amik'a'j'n), la politik'a'j'n parti'o'j'n, la soci'a'j'n mov'ad'o'j'n kaj la entrepren'o'j'n. Dek'kvin'o da grand'a'j baz'o'j dis'a'j en la tut'a mond'o kapt'as la komunik'aĵ'o'j'n, kiu'j'n la super'pov'a'j komput'il'o'j de la NSAposte „kribr'as” detekt'ant'e konkret'a'j'n vort'o'j'n en plur'a'j lingv'o'j [13].

    Kadr'e de Echelonla uson'a'j kaj brit'a'j sekret'ec'a'j serv'o'j pov'is establ'i daŭr'a'n kaj sekret'a'n kun'labor'ad'o'n, kio kre'is la plej potenc'a'n spion'sistem'o'n en la mond'o. Ĝi est'as uz'at'a kaj por milit'ec'a'j kaj por politik'a'j kaj ekonomi'a'j spion'ad'o'j. La inform'o'j kolekt'it'a'j de Echelon est'as kontrol'at'a'j kaj pri'analiz'at'a'j en la komand'ej'o de la NSA, ne'mal'proksim'e de Vaŝington'o. Tie, „mal'antaŭ mir'ig'a'j elektr'a'j metal'bar'il'o'j […] amas'o da cerb'o'j far'as tiel vari'a'j'n task'o'j'n kiel tiu'j'n de super'a oficir'o en la lingv'o SIGINT, analiz'ist'o de lingv'o'j, spert'ul'o pri lingv'ist'ik'o-ĉifr'o'analiz'ist'o, spert'ul'o pri lingv'ist'ik'a esplor'ad'o, spert'ul'o pri ĉifr'o'analiz'ad'o, alt'kapabl'a ĉifr'o'analiz'ist'o per komput'il'o'j, alt'kapabl'a per'man'a ĉifr'o'analiz'ist'o, spert'ul'o pri analiz'ad'o de sign'o'j, program'ist'o, reg'ant'o de kolekt'operaci'o'j, spert'ul'o pri per'sign'a'j dialog'o'j, special'ist'o pri radi'o'frekvenc'o'j, ĉifr'o'analiz'ist'a matematik'ist'o, analiz'ist'o pri esplor'ad'o, trejn'ist'o pri ĉifr'ologi'o, test'ant'o de la poli'graf'o, detekt'ist'o de mensog'o'j de la CI'A” [14]. Ili ĉiu'j kribr'as de antaŭ ses'dek jar'o'j preskaŭ ĉiu'j'n komunik'aĵ'o'j'n en la mond'o.

    Echelon – skrib'as la angl'o-aŭstral'o Terry Hayes – neniam ripoz'as, neniam dorm'as. Ĝi patrol'as en la grand'a vaku'o de la spac'o sen bezon'o'j je aer'o, nutr'aĵ'o'j, komfort'o ; ĝi labor'as kiel silent'a ŝtel'ist'o en la mond'a'j centr'o'j de optik'o'kabl'o'j kaj reg'as mult'a'j'n radar'ej'o'j'n [15]– amas'o'j da gigant'a'j golf'pilk'o'j – en milit'baz'o'j dis'a'j en la tut'a mond'o. Resum'e, Echelon, kiu aŭskult'as ĉiu'n elektron'ik'a'n komunik'aĵ'o'n en la Ter'o, est'as grand'a elektron'ik'a ret'o de satelit'o'j tiel sekret'a, ke eĉ ne la kvi'n angl'a'lingv'a'j land'o'j [16]ĝi'n kre'int'a'j dum la mal'varm'a milit'o, agnosk'is ĝi'a'n ekzist'o'n.

    La miliard'o'j de bit'ok'o'j da datum'o'j, kiu'j'n Echelonregistr'as en ĉiu sekund'o est'as mal'proksim'e pren'it'a'j de super'komput'il'o'j, kiu'j est'as la plej rapid'a'j en la mond'o ( Roadrunner, de IBM,kiu'j est'as mal'varm'ig'it'a'j per akv'o) lok'it'a'j en la komand'ej'o de la NSA, en Fort Meade, Maryland. Tie, ultra'sekret'a'j program'o'j uz'as ŝlos'il'vort'o'j'n, tip'a'j'n fraz'o'j'n, eĉ – laŭ inform'o sam'e sekret'a'j – per'voĉ'a re'kon'ad'o por el'tir'i kiu'n ajn fragment'o'n pli detal'e esplor'ind'a [17].

    Ĉiu'j est'as spion'at'a'j !

    Fin'e de la mal'varm'a milit'o on'i kred'is, ke mal'aper'os la politik'a vol'o amas'e spion'i la komunik'aĵ'o'j'n. Sed la vigl'iĝ'o de la Inter'ret'o en tiu epok'o kaj la ekster'ordinar'a facil'ig'ad'o de la ret'o inspir'is la decid'o'n daŭr'ig'i kaj pli'vast'ig'i la spion'ad'o'n.

    De 1994 sekret'a leĝ'o – la Communications Assistance to Law Enforcement Act ( CALEA) [18] – rajt'ig'as la uson'a'n reg'ist'ar'o'n aŭskult'i la privat'a'j'n telefon'a'j'n komunik'aĵ'o'j'n. Sed, por ĝi'n adapt'i al la teĥnologi'a'j progres'o'j kaj special'e al la evolu'o de la Inter'ret'o, la Kongres'o plur'foj'e ĝi'n modif'is, ĉiam kun pli en'trud'a cel'o, ĉef'e en 2004 kaj 2006. Iom post iom, ju pli ŝanĝ'iĝ'is la uz'ad'o de la komunik'aĵ'o'j des pli la uson'a'j federaci'a'j agent'ej'o'j prem'ad'is la Inter'ret'a'j'n entrepren'o'j'n kaj la Kongres'o'n por hav'i nov'a'j'n adapt'o'j'n de la leĝ'o koncern'e kaŝ'observ'ad'o'n kaj spion'ad'o'n.

    Ekzempl'e, en novembr'o 2010 la direktor'o de la FBI, Robert S. Mueller, ir'is al Silic'o'n Valley por kun'sid'i kun la estr'o'j de Gugl'o kaj Fejsbuk'o kaj konvink'i ili'n pri la instal'ad'o de sistem'o'j ebl'ig'ant'a'j al la FBI kapt'i kaj mal'ĉifr'i la mesaĝ'o'j'n de ĉiu'j klient'o'j el ĉi tiu'j du tut'mond'a'j entrepren'o'j. La FBI vol'is konvink'i ili'n ankaŭ pri tio, ke ili trud'u al si'a'j ekster'land'a fili'o'j la dev'ig'o'n de'voj'ig'i ĉiu'j'n komunik'aĵ'o'j'n al la servil'o'j instal'it'a'j en Uson'o, kie la inform'o'j est'os pri'analiz'at'a'j antaŭ ol ili ir'os al la fin'a cel'o [19].

    La vol'o reg'i ag'as ankaŭ sur la eŭrop'an'o'j, kiu'j flug'vojaĝ'as al Uson'o. Sur'baz'e de inter'konsent'o inter la Eŭrop'a Uni'o kaj la uson'a'j federaci'a'j aŭtoritat'ul'o'j kelk'a'j person'a'j inform'o'j est'as liver'it'a'j de la flug'kompani'o al la dogan'ej'o'j en Uson'o sen la konsent'o de la vojaĝ'ant'o [20]. Antaŭ ol la vojaĝ'ont'o en'ir'as la aviad'il'o'n la uson'a'j aŭtoritat'ul'o'j kon'as la nom'o'n, famili'nom'o'j'n, aĝ'o'n, loĝ'adres'o'n, pasport'a'n numer'o'n, kredit'kart'o-numer'o'n, san'stat'o'n, nutr'o'prefer'o'j'n (kiu'j pov'as spegul'i la religi'a'n kred'o'n), la antaŭ'a'j'n vojaĝ'o'j'n ktp.

    Ĉi tiu'j inform'o'j tra'pas'as kribr'il'o'n nom'at'a'n CAPPS ( Computer Assisted Passenger Pre- Screeningaŭ Prevent'a help'a kontrol'sistem'o per komput'il'o) por detekt'i eventual'a'j'n suspekt'it'o'j'n. Kompar'ant'e la ident'ec'o'n de ĉiu vojaĝ'ant'o kun la inform'o'j de la polic'serv'o'j, de la Ŝtat-Ofic'ej'o, de la Just'ec-Ministeri'o kaj de la datum'o'j el la bank'o'j, CAPPStaksas la danĝer'grad'o'n de la pasaĝer'o kaj disting'as li'n per kolor'kod'o : verd'a por la sen'danĝer'a'j, flav'a por pri'dub'ind'a'j kaj ruĝ'a por tiu'j, kiu'j ne rajt'os ir'i en la aviad'il'o'n. La sekur'ec'program'o de land'lim'o'j rajt'ig'as la agent'o'j'n de la dogan'ej'o'j fot'i ĉiu'j'n vojaĝ'int'o'j'n en Uson'o'n kaj kapt'i ili'a'j'n fingr'o'spur'o'j'n. Se la vizit'ant'o est'as islam'an'o aŭ de'ven'ant'o el la proksim'a Orient'o li rekt'e ricev'as la flav'a'n kod'o'n kiel suspekt'it'o.

    Ankaŭ la latin'amerik'an'o'j trov'iĝ'as en la cel'il'o. Est'as sci'at'e, ke 65 milion'o'j da meksik'an'o'j, 31 milion'o'j da kolombi'an'o'j kaj 18 milion'o'j da centr'amerik'an'o'j est'is registr'it'a'j en Uson'o sen propr'a kon'o pri tio. En ĉiu registr'o aper'as la dat'o, la loĝ'lok'o, la seks'o, la ident'ec'o de la ge'patr'o'j, fizik'a pri'skrib'o, civil'stat'o, pasport'numer'o kaj profesi'o deklar'it'a. Oft'e, ĉi tiu'j registr'o'j kolekt'as ali'a'j'n sekret'a'j'n inform'o'j'n, kiel la person'a'j'n adres'o'j'n, la telefon'numer'o'j'n, la numer'o'n de la bank'kont'o kaj tiu'n de la vetur'il'o. Est'as registr'at'a'j ankaŭ la fingr'o'spur'o'j'n. Ĉiu'j latin'amerik'an'o'j est'as en risk'o, ke Vaŝington'o iom post iom etiked'u ili'n.

    Ĉu pli sekur'a mond'o ?

    „La cel'o est'as establ'i pli sekur'a'n mond'o'n. Neces'as inform'iĝ'i pri la risk'o pro la hom'o'j en'ir'ant'a'j en ni'a'n land'o'n”, asert'is James Le'e, unu el la task'it'o'j de ChoicePoint, la entrepren'o aĉet'int'a ĉi tiu'j'n registr'o'j'n por re'vend'i ili'n al la uson'a'j aŭtoritat'ul'o'j [21]. Fakt'e, la leĝ'o mal'permes'as al la uson'a reg'ist'ar'o stok'ig'i person'a'j'n inform'o'j'n, sed ĝi ne mal'permes'as, ke la reg'ist'ar'o pet'u privat'a'n entrepren'o'n far'i tion …

    Lok'it'a proksim'e de Atlant'o, ChoicePoint [22] est'as kon'at'a entrepren'o. En la jar'o 2000, dum la prezid'ant'ec'a kalkul'ad'o de la balot'il'o'j en Florid'o ĝi'a fili'o Database Technologies ( DBT) est'is kontrakt'it'a de la guberni'estr'o por re'organiz'i la elekt'o'list'o'j'n. Rezult'o : mil'o'j da hom'o'j (ĉef'e afrik'uson'an'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j, kiu'j kutim'e voĉ'don'as por la demokrat'o'j) est'is sen'ig'it'a'j je si'a voĉ'rajt'o, kio modif'is la rezult'o'n de la kalkul'ad'o ; venk'is la konserv'em'ul'o Georg'e W. Bush kun 537 pli'a'j voĉ'o'j super la demokrat'o Al Gore … End'as memor'i, ke ĉi tiu venk'o ebl'ig'is al G. W. Bush por la unu'a foj'o prezid'ant'iĝ'i [23].

    La ekster'land'an'o'j ne est'as la nur'a'j cel'it'o'j de la kresk'ant'a spion'ad'o en Uson'o. Ankaŭ la uson'a'j civit'an'o'j ne est'as for de tiu paranoj'o. Kiel konstat'ebl'is, la nov'a'j kontrol'o'j rajt'ig'it'a'j de la Patriot Actper'fort'as la privat'a'n viv'o'n kaj la sekret'o'n de la korespond'ad'o. La esplor'ist'o'j pov'as al'ir'i la person'a'j'n inform'o'j'n de la civit'an'o'j sen hav'i rajt'o'n pri la registr'ad'o. La FBI pov'as pet'i la bibliotek'o'j'n don'i al ĝi list'o'n de la libr'o'j kaj de la ret'ej'o'j vizit'at'a'j de la klient'o'j por far'i, sur'baz'e de tiu'j inform'o'j, „intelekt'a'n profil'o'n” de ĉiu leg'ant'o [24] …

    Total Information Awareness

    Sed la plej frenez'a el ĉiu'j projekt'o'j de ne'leĝ'a amas'a spion'ad'o est'as tiu el'labor'it'a de la Pentagon'o kun la nom'o Total Information Awareness (TIA), sistem'o por komplet'a registr'ad'o de la inform'o'j [25], kies task'it'o est'is la general'o John Pointdexter (kiu en la 1980- aj jar'o'j est'is kondamn'it'a pro tio, ke li est'is instig'ant'o de la kaz'o Iran'o- KontraŭaŭIrangate [26] ). La konsist'o de la projekt'o est'as kolekt'i mez'nombr'e kvar'dek paĝ'o'j'n da inform'ad'o pri ĉiu el la sep miliard'o'j da loĝ'ant'o'j en la planed'o kaj sub'met'i la registr'o'j'n al pri'esplor'ad'o far'e de ĉen'o de super'komput'il'o'j.

    Per la pri'esplor'ad'o de ĉiu'j dispon'ebl'a'j person'a'j datum'o'j – pag'o'j per kredit'kart'o, abon'o'j al komunik'il'o'j, bank'a'j operaci'o'j, telefon'aĵ'o'j, inter'ret'a'j al'ir'o'j, elektron'ik'a'j mesaĝ'o'j, soci'a'j ret'o'j, kurac'ist'a'j inform'o'j, polic'a'j datum'o'j, raport'o'j de asekur'kompani'o'j, list'o'j de flug'kompani'o'j, inform'o'j pri la soci'a'help'ad'o ktp. – la Pentagon'o plan'as hav'i la komplet'a'n datum'ar'o'n de ĉiu viv'ant'a hom'o sur la Ter'o. Oficial'e, on'i for'las'is ĉi tiu'n tut'mond'a'n projekt'o'n ; sed en'ver'e ĉiu'j ĝi'a'j cel'o'j rest'as kaŝ'it'a'j kaj unu el la nun'temp'a'j task'o'j de la NSA est'as real'ig'i ili'n [27].

    Kiel okaz'as en la film'o Minority Re'port [28], la aŭtoritat'ul'o'j kred'as, ke tiu'manier'e ili pov'os evit'i la delikt'o'j'n : „la viv'o est'os mal'pli privat'a, sed pli sekur'a”, asert'as John. L. Petersen, prezid'ant'o de la Arlington Institut'e [29] ; „dank'e al la inter'konekt'ad'o de ĉiu'j inform'o'j koncern'a'j al vi, ni pov'os antaŭ'vid'i la est'ont'ec'o'n. Morgaŭ ni sci'osĉio'n pri vi [30]”.

    (Ĉapitr'o de la libr'o „La imperi'o de la spion'ad'o”, en Kub'o prezent'it'a de la el'don'ej'o José Martí)

    el'hispan'ig'it'a de Norberto Díaz Guevara font'o : www. cubadebate. cu



    [1] Enigm'o est'as port'ebl'a elektro'meĥanik'a maŝin'o uz'at'a por kod'ig'i kaj mal'kod'ig'i la inform'o'n. Ĝi est'as konsider'at'a ne'per'fort'ebl'a kaj uz'it'a ĉef'e de la german'a'j milit'ist'o'j dum la Du'a Mond-Milit'o.

    [2] La inform'o el elektro'magnet'a origin'o, angl'e Signals Intelligence aŭSIGINT, est'as inform'o, kies font'o'j est'as la komunik'aĵ'o'j per ond'o'j (radi'o, satelit'o), radar'o aŭ tele'mezur'il'o'j. Krom la telefon'a'j kaŝ'aŭskult'ad'o'j la SIGINTkaŝesploras la elektron'ik'a'j'n mesaĝ'o'j'n kaj la soci'a'j'n ret'o'j'n, kio okaz'ig'as problem'o'j'n koncern'e respekt'o'n de la privat'a viv'o. (Font'o : Vikipedio).

    [3] Vd. Sim'o'n Singh, The Code Book : The Scienc'e of Secrecy from Ancient Egypt to Quantum Cryptography, Fourth Stat'e, 1999 ; hispan'a el'don'o : La sekret'a'j kod'o'j ; la art'o kaj la scienc'o de la ĉifr'o'grafi'o, de la antikv'a Egipt'uj'o ĝis la era'o Inter'ret'o, Debat'o, Madrid'o, 2000.

    [4] Ĉef'e Al'a'n Turing, geni'a brit'a matematik'ist'o, fizik'ist'o kaj ĉifr'o'grafik'ist'o, kre'is la metod'o'n por per'fort'i la kod'o'n Enigm'o kaj kre'is la baz'o'j'n de la komput'ik'o kaj la modern'a'j komput'il'o'j. Vd. la film'o'n de Michael Apted Enigm'o (1982) kaj ĉef'e tiu'n de Mort'e'n Tyldum The Imitation Gam'e, 2014 (en Hispan'uj'o ĝi est'is prezent'it'a kun la titol'o MalĉifranteEnigmonkaj en Latin'amerik'o kun la titol'o La kod'o Enigm'o.

    [5] La United Kingdom- United States of America Communications Intelligence Agreement ( UKUSA) est'as plur'land'a inter'konsent'o pri inform'inter'ŝanĝ'o inter Brit'uj'o, Uson'o, Kanad'o, Aŭstrali'o kaj Nov-Zeland'o. On'i pov'as konsult'i ĉiu'j'n original'a'j'n dokument'o'j'n, kiu'j koncern'as ĉi tiu'n alianc'o'n sam'kiel la komplet'a'n tekst'o'n de la inter'konsent'o en la ret'ej'o de la NSA https:// www. nsa. gov/public/ _info/de....

    [6] La NSA, Naci'a Sekur'ec-Agent'ej'o, est'as el'star'a organiz'aĵ'o de la uson'a Defend-Ofic'ej'o kaj ĝi est'is kre'it'a en 1952 per grup'ig'o de la divers'a'j milit'ec'a'j agent'ej'o'j de inform'ad'o (arme'o, mar'arme'o, aer'arme'o …)

    [7] Vd. La film'o de Clint Eastwood, J. Edgar, 2011.

    [8] La Land'o, Madrid'o, la 5-an de septembr'o 2015.

    [9] Pli post'e al ili kun'iĝ'is la land'o'j nom'at'a'j „tri'ul'o'j” : German'uj'o, Svis'land'o, Japan'uj'o, Filipin'o, Tajvan'o, Dan'land'o, Turk'uj'o, Norveg'uj'o.

    [10] La publik'a opini'o ne sci'is pri tio ĝis la 24- a de februar'o 1999, kiam The New York Timespublik'ig'is artikol'o'n, kiu detal'e pri'skrib'as la funkci'ad'o'n de la sistem'o Echelon.

    [11] Vd. Philippe Rivière, „Le système Echelon”, Le Mond'e diplomatique, juli'o 1999.

    [12] Pri la ret'o Echelon vd. Sébastien- Yves Laurent, Atlas du renseignement. Géopolitique du pouvoir, Parízo, Les Presses de Sciences Po, 2014., p. 124-129.

    [13] Vd. Christophe Ventura „La bataille du cyberespace”, Mémoire des luttes, la 14-an de juni'o 2013 ( hhtp :// www. medelu. org/la- bataille- d...).

    [14] Rémi Kauffer, Histoire mondiale des services secrets, Pariz'o, Perrin, 2015.

    [15] radomo (radar'o kaj'kupol'o) est'as konstru'aĵ'o, markez'o en form'o de grand'eg'a blank'a golf'pilk'o, kiu en la medi'o de aŭskult'ad'o aŭ kapt'ad'o de la komunik'aĵ'o'j est'as uz'at'a por kaŝ'i je la vid'o grand'eg'a'n anten'o'n kun la cel'o ne kon'ig'i ĝi'a'n al'direkt'iĝ'o'n (Font'o : Vikipedo).

    [16] Vd. Bernard Cassen, „ Cinq yeux, un'e seul'e langue”, Mémoire des luttes, la 1-an de aŭgust'o 2013 ( http:// medelu. org/ cinq- yeux-un'e-se'u...).

    [17] Terry Hayes, I am Pilgrim, Sim'o'n & Schuster, 2015 ; hispan'a el'don'o : Mi est'as Pilgrim, Salamandr'a, 2015.

    [18] https:// askcalea. fbi. gov. Rilat'e al CALEA vid'i ankaŭ la dosier'o'n far'it'a'n de la team'o de la asoci'o Electronic Frontier Foundation https:// www. eff. org. fr/ fr/ issues/ calea.

    [19] The New York Times, la 16-an de novembr'o 2010.

    [20] Ankaŭ la pasaĝer'o'j ven'ant'a'j el ekster'land'o kaj al'ven'ant'a'j al land'o de la Eŭrop'a Uni'o ( EU) est'as inkluziv'it'a'j en la eŭrop'a datum'registr'o de flug'pasaĝer'o'j (nom'at'a PNR, Passenger Name Record ). Post la atak'o'j en Pariz'o la 13-an de novembr'o 2015 kaj post mult'a'j hezit'o'j, la Komision'o de Civil'a Liber'ec'o ( KCL) la 10-an de decembr'o 2015 al'pren'is propon'o'n de la Eŭrop'a Komision'o, akcept'it'a de la membr'o'j de la EU kaj pri kiu la Eŭrop'a Parlament'o dev'is decid'i komenc'e de 2016. La propon'o rajt'ig'as la kre'ad'o'n de ĉi tiu registr'o kaj dev'ig'as la kompani'o'j'n serv'ant'a'j'n en la mal'nov'a kontinent'o trans'don'i inform'o'j'n pri la vojaĝ'ant'o'j (nom'o'n, numer'o'n de la bank'kont'o, trans'ir'lok'o ktp) al la polic'serv'o'j kaj inform'serv'o'j de la membr'o'land'o'j. La datum'o'j konserv'iĝ'as dum kvi'n jar'o'j se tem'as pri teror'ism'a'j delikt'o'j kaj kvar jar'o'j'n se tem'as pri grav'a'j trans'naci'a'j krim'delikt'o'j (ŝakr'ad'o de narkot'aĵ'o'j, arm'il'o'j, hom'o'j, mon'pur'ig'ad'o, cifer'ec'krim'o'j ktp).

    [21] La Jornada. Meksik'o, la 22-an de april'o 2003.

    [22] En 2008, ChoicePointest'is aĉet'it'a de la kompani'o LexisNexis Group, kiu est'as fili'o de la grand'a inter'naci'a el'don'grup'o Reed Elsevier (kiu inter'ali'e organiz'as la Sal'o'n du Livre de Pariz'o).

    [23] The Guardian, London'o, la 5-an de maj'o 2003.

    [24] The Washington Post National Weekly Edition, de la 21- a ĝis la 27- a de april'o 2003.

    [25] Pro la plend'o'j de la defend'ant'o'j de la viv'o'privat'ec'o on'i ŝanĝ'is la nom'o'n al Ter'ror'ism Information Awareness (TIA). Vd. Armand Mattelart, Histoire de la société de linformation, Pariz'o, La Découverte, 2003 ; hispan'a el'don'o : Histori'o de la soci'o de la inform'ad'o, Paidós, 2002.

    [26] En la 1980- aj jar'o'j kelk'a'j membr'o'j de la reg'ist'ar'o de Re'ag'a'n ne'leĝ'e vend'is arm'il'o'j'n al Iran'o, land'o konsider'at'a „mal'amik'o” de Uson'o. Ili uz'is la profit'o'j'n de ĉi tiu'j vend'o'j por sekret'e financ'i – malgraŭ la strikt'a mal'permes'o de la Kongres'o – kontraŭ'revoluci'a'n mov'ad'o'n en Nikarakvo, la „Kontraŭ'ul'o'j”, kiu milit'is kontraŭ la leĝ'a san'din'ism'a reg'ist'ar'o de Daniel Ortega. Kadr'e de la „Mal'varm'a Milit'o” la reg'ist'ar'o de Re'ag'a'n klopod'is tiel fal'ig'i reg'ist'ar'o'n konsider'at'a'n „komun'ism'a” lok'it'a'n en region'o, kiu'n Vaŝington'o konsider'as privat'a ĉas'ej'o.

    [27] Vd. Infra ni'a intervju'o kun Juli'a'n Assange.

    [28] Steven Spielberg, Minority Re'port, 2002, sur'baz'e de novel'o de Philip K. Dick.

    [29] Lok'it'a proksim'e de Vaŝington'o DC, The Arlington Institut'e http:// www. arlingtoninstitute. org est'as centr'o de antaŭ'kalkul'a'j esplor'o'j special'iĝ'int'a pri la stud'ad'o de la „est'ont'ec'a'j tut'mond'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j”.

    [30] La Land'o, Madrid'o, la 4-an de juli'o 2002.


    1 a mart'o 2017


    Pen'ig'a inter'konsent'o pri la mal'permes'o de ’mort'ig'a'j robot'o'j’

    La Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j kontraŭ Terminator



    La unu'a'j formal'a'j diskut'o'j de UN pri la mal'permes'o de la uz'o de aŭtonom'a'j mort'ig'a'j arm'il'sistem'o'j okaz'os ven'ont'somer'e en Ĝenev'o. Krom se est'os inter'konsent'o pri la regul'ig'o de la dis'volv'o de art'e'far'it'a inteligent'ec'o en arm'il'o'j, pov'us est'i, ke la fikci'o baldaŭ far'iĝ'os la real'aĵ'o kun maŝin'o'j kiu'j kapabl'os mort'ig'i sen hom'a inter'ven'o.



    En juni'o 2016, sur'ter'a'j batal'robot'o'j est'is en la centr'o de atent'o ĉe la Ekspozici'o de Defend'o Eurosatory apud Pariz'o. Inter la maŝin'o'j el'montr'at'a'j est'is la Themis, ekip'ebl'a per mitral'o'j kaj grenad'ĵet'il'o'j, la Dog'o, kiu ankaŭ est'as uz'ebl'a por kontraŭ'teror'ism'o, kaj la RoBattle, vetur'il'o de sep tun'o'j kun tur'et'o al'munt'it'a al ses pel'rad'o'j por la protekt'o de konvoj'o'j. Kvankam ĉi tiu'j arm'il'o'j ankoraŭ est'as de'mal'proksim'e reg'at'a'j de hom'o, kelk'a'j sur'ter'a'j batal'robot'o'j jam est'as plen'e aŭtomat'ig'ebl'a'j

    Ekzempl'o est'as la SGR- A1, dezajn'it'a de la sud'kore'a kompani'o Samsung. Ek'de 2010, tag'e kaj nokt'e, ĉi tiu ’gard'o'star'ant'a robot'o’ kontrol'as la land'lim'o'n inter la du Korei'o'j uz'ant'e alt'rendiment'a'j'n fot'il'o'j'n kaj sent'il'o'j'n kiu'j kapabl'as el'trov'i mov'ant'a'n cel'objekt'o'n je distanc'o de kvar kilo'metr'o'j. Ĝi re'kon'as voĉ'o'j'n kaj pas'vort'o'j'n, pov'as disting'i hom'o'n de best'o kaj, se iu trans'ir'as la demarkaci'a'n lini'o'n, ĝi ordon'as al la en'trud'int'o kapitulac'i. Se la suspekt'at'o lev'as la brak'o'j'n, ĉi tiu Robocop ne paf'as. Se ne, ĝi pov'as uz'i si'a'n mitral'o'n Daewoo K3 de kalibr'o 5,56 mili'metr'o'j aŭ grenad'ĵet'il'o'n de 40 mili'metr'o'j. Permes'o ek'paf'i ankoraŭ est'as la respond'ec'o de la hom'o'j ĉe la taĉment'a komand'ej'o, sed la maŝin'o hav'as ’aŭtomat'a'n’ stat'o'n kiu ebl'ig'us al ĝi ag'i sol'a [1]. Samsung argument'as ke ĝi'a gard'o'star'ant'o neniam lac'iĝ'as kaj ne est'as ĝen'at'a de mal'favor'a'j veter'kondiĉ'o'j.

    Laŭ si'a'j propagand'ant'o'j kaj dezajn'ist'o'j, robot'o'j hav'as la avantaĝ'o'n, ke ili pov'as far'i mal'plaĉ'a'j'n task'o'j'n, precip'e misi'o'j'n ’3 D’, ’ déprimantes, dégoûtantes et dangereuses’ (deprim'a'j, naŭz'a'j kaj danĝer'a'j) [2]. Ili trans'pren'as al si de soldat'o'j la neces'o'n plen'um'i iu'j'n danĝer'a'j'n misi'o'j'n (sen'min'ig'o, ag'ad'o en medi'o'j radioaktiv'a'j, bakteri'ologi'a'j kaj kemi'a'j), kaj task'o'j'n kiu'j est'as ted'e ripet'iĝ'ant'a'j (gvat'ad'o, patrol'ad'o) kaj fizik'e mal'facil'a'j (transport'ad'o de ŝarĝ'eg'o'j).

    Kiel okaz'as pri tele'stir'at'a'j aviad'il'o'j, est'as rimark'ind'e ke, malgraŭ la grand'eg'a'j problem'o'j star'ig'it'a'j de ĉi tiu'j nov'a'j spec'o'j de arm'il'o'j, ili'a evolu'ad'o ĝis nun est'as far'it'a ekster iu ajn plur'land'a regul'ig'a kadr'o. La ĉef'a zorg'o de la milit'ist'ar'o ŝajn'e est'as ne est'i preter'pas'it'a de ali'a'j land'o'j. La Pentagon'o sekv'e rekomend'as en last'a'temp'a raport'o tuj'a'j'n aranĝ'o'j'n por rest'i en la vet'kur'o, kaj propon'as kelk'a'j'n metod'o'j'n por "akcel'i la adopt'o'n de aŭtonom'a'j kapacit'o'j de la Departement'o de Defend'o" [3]. Ŝtat'a'j entrepren'o'j en Ĉini'o jam dis'volv'as divers'a'j'n tip'o'j'n de kvazaŭ-aŭtonom'a'j robot'o'j. Rusi'o last'a'temp'e el'prov'is la sistem'o'n Unicum, kiu, laŭ la reg'ist'ar'o, "proviz'as vetur'il'o'j'n per inteligent'a'j kapabl'o'j kaj tiel iam est'ont'e ebl'ig'os al ili funkci'i preskaŭ tut'e sen hom'a inter'ven'o" [4]. Fin'e, Israel'o funkci'ig'as mult'a'j'n sur'ter'a'j'n robot'o'j'n dis'volv'it'a'j'n de si'a'j privat'a'j firma'o'j kaj de la nov'e aper'ant'a'j firma'o'j de ĝi'a vigl'a arme'a-industri'a kompleks'o.

    Fenestr'o al la ne'kon'at'a

    Laŭ iu'j, post pulv'o kaj atom'arm'il'o'j, la rapid'a'j avanc'o'j de la robot'ik'o kaj la rendiment'o de la art'e'far'it'a inteligent'ec'o mark'as tri'a'n revoluci'o'n de arme'a'j teknik'ar'o'j. Se mank'os protekt'a'j garanti'o'j, kresk'ant'a kompleks'ec'o pov'us est'ig'i la dis'volv'ad'o'n de mort'ig'a'j aŭtonom'a'j arm'il'sistem'o'j (franc'lingv'e : SAL'A- oj ; angl'a'lingv'e : LAW- oj), vulgar'e nom'at'a'j ’mort'ig'a'j robot'o'j’, kvankam oficial'ul'o'j en ĉi tiu fak'o defend'as ili'n. "En mult'a'j kaz'o'j, kaj cert'e kiam tem'as pri la uz'o de per'fort'o, neniam est'os ver'a aŭtonom'ec'o, ĉar est'os hom'o'j en la decid'o'far'a rond'o", la tiam'a sekretari'o de defend'o en Uson'o Ashton Car'ter asert'is en septembr'o 2016 [5]. Sed sam'temp'e, la vic'prezid'ant'o de la uson'a stab'estr'ar'o, General'o Paul J. Selva, dir'is ke post dek jar'o'j aŭ iom pli Uson'o pov'us majstr'i la teknik'ar'o'n por dezajn'i robot'o'j'n kiu'j kapabl'os decid'i per si mem mort'ig'i ... sed li ankaŭ asert'is ke ĝi tut'e ne intenc'as tion far'i. [6]

    "Asert'i ke hom'a reg'ad'o est'as dev'ig'a evit'us minac'i kelk'a'j'n el la fundament'a'j moral'a'j princip'o'j al kiu'j est'as sub'met'at'a la decid'o uz'i per'fort'o'n," dir'is Bonnie Docherty, esplor'ist'o ĉe la sekci'o Arm'il'o'j de Hum'a'n Rights Watch kiu gvid'as la tut'mond'a'n Campaign to Stop Killer Robots (Kampanj'o por Mal'permes'i Mort'ig'a'j'n Robot'o'j'n) [7]. La kresk'ant'a aŭtonom'ec'ig'o de arm'il'o'j mal'ferm'as fenestr'o'n al la ne'kon'at'a : "La dis'volv'o de ĉi tiu'j teknik'ar'o'j star'ig'as demand'o'j'n kiu'j preter'ir'as tiu'j'n oft'e renkont'at'a'j'n en la inter'naci'a jur'o," dir'is Juli'e'n Ancelin, fak'ul'o pri la jur'o de sen'arm'iĝ'o [8]. Efektiv'e ĝi sub'fos'as kelk'a'j'n kern'a'j'n element'o'j'n de la inter'naci'a hom'help'a jur'o al kiu'j arm'it'a'j konflikt'o'j est'as sub'met'at'a'j ek'de la sub'skrib'o de la Konvenci'o'j de Ĝenev'o (1949) kaj de ili'a'j suplement'a'j protokol'o'j, nom'e la hom'a dign'o, la antaŭ'zorg'o, la disting'o inter civil'ul'o'j kaj soldat'o'j, kaj ankaŭ ’proporci'ec'o’, kun la cel'o ne kaŭz'i ne'milit'ist'a'j'n viktim'o'j'n kaj damaĝ'o'j'n "kiu'j est'us tro'a'j rilat'e al la konkret'a kaj rekt'a milit'a avantaĝ'o kiu'n on'i atend'as". Se robot'o iam dev'us sen'de'pend'e decid'i la sort'o'n de hom'o, la natur'o mem de la milit'o est'us ŝanĝ'it'a.

    Kelk'mil'o'j da eminent'ul'o'j, inter ili la brit'a astr'o'fizik'ist'o Stephen Hawking, la uson'a lingv'ist'o Noam Chomsky kaj entrepren'ist'o'j kiel El'o'n Musk ( SpaceX) kaj Steve Wozniak ( Apple) lanĉ'is al'vok'o'n por la mal'permes'o de mort'ig'a'j aŭtonom'a'j arm'il'sistem'o'j ĉe la 24 a Inter'naci'a Konferenc'o pri Art'e'far'it'a Inteligent'ec'o je la 28 a de juli'o 2015 : "Ni kred'as ke Art'e'far'it'a Inteligent'ec'o en'ten'as grand'a'n potencial'o'n por la hom'ar'o mult'rilat'e, kaj tio dev'as est'i ĝi'a cel'o", dir'is ili'a publik'a leter'o. "Uz'i ĝi'n por komenc'i vet'arm'ad'o'n est'as ne'konsil'ind'e. Tion on'i dev'as mal'help'i per komplet'a mal'permes'o de aŭtonom'a'j ofensiv'a'j arm'il'o'j kiu'j funkci'as sen signif'a hom'a reg'ad'o." Ili ĉef'e tim'as la dis'vast'ig'o'n de tia'j aparat'o'j : "Se iu grav'a milit'ist'a potenc'o antaŭ'e'n'puŝ'os la dis'volv'ad'o'n de AI-arm'il'o'j, tut'mond'a vet'arm'ad'o est'os preskaŭ ne'evit'ebl'a, kaj la rezult'o de ĉi tiu teknik'a trajektori'o est'as evident'a : aŭtonom'a'j arm'il'o'j far'iĝ'os la kalaŝnikov'o'j de morgaŭ." Sur'baz'e de la spert'o de kemi'ist'o'j pri mal'permes'o'j de kemi'a'j arm'il'o'j, kaj tiu de fizik'ist'o'j rilat'e al la ne'dis'mult'iĝ'o de atom'a'j arm'il'o'j, ili argument'as ke la pli'mult'o de esplor'ist'o'j pri art'e'far'it'a inteligent'ec'o ne vol'as konstru'i arm'il'o'j'n baz'it'a'j'n sur si'a'j esplor'o'j.

    Front'e al la ek'aper'o de nov'a'j arsenal'o'j, inter'naci'a'j inter'trakt'ad'o'j regul'e pli'fort'ig'is la Konvenci'o'j'n de Ĝenev'o, precip'e la Konvenci'o'n pri Iu'j Tradici'a'j Arm'il'o'j kiu est'is adopt'it'a en 1980. Regul'e ĝis'dat'ig'it'a, ĝi serv'is kiel la kadr'o por Protokol'o Kvar'a, kiu ek'efik'is en 1998. Ratifik'it'a de 107 land'o'j, ĝi mal'permes'is la uz'o'n kaj trans'don'o'n de blind'ig'a'j laser'a'j arm'il'o'j eĉ antaŭ ol tia'j arm'il'o'j aper'is sur batal'ej'o. La Inter'naci'a Komitat'o de la Ruĝ'a Kruc'o aktiv'e part'o'pren'is la redakt'ad'o'n kaj adopt'ad'o'n de ĉi tiu tekst'o, mobiliz'ant'e ne'reg'ist'ar'a'j'n organiz'aĵ'o'j'n kaj inform'ant'e la gazet'ar'o'n. Deleg'it'o'j de la Ruĝ'a Kruc'o ankaŭ vizit'is kelk'a'j'n land'o'j'n por kun'sid'i kun oficial'ul'o'j. Decid'a est'is la sub'ten'o de laEŭrop'a Parlament'o, la Organiz'aĵ'o de Afrik'a Unu'ec'o kaj la Inter'parlament'a Uni'o.

    La kresk'ant'a zorg'o pri la aŭtonom'ec'ig'o de milit'a'j material'o'j sekv'ig'is kelk'a'j'n UN-konferenc'o'j'n kun la ĉe'est'o de la sub'skrib'int'o'j de la Konvenci'o pri Iu'j Tradici'a'j Arm'il'o'j. Tiel fru'e kiel 2013, la prezid'ant'o de la ne'formal'a'j kun'sid'o'j pri mort'ig'a'j aŭtonom'a'j arm'il'sistem'o'j, la franc'a ambasador'o Je'a'n- Hugues Sim'o'n- Michel, inter'trakt'is la unu'a'n mandat'o'n kiu ebl'ig'is ili'a'n inkluziv'o'n en specif'a kategori'o de la jur'o de sen'arm'iĝ'o kiu eventual'e pov'us est'ig'i nov'a'n protokol'o'n. Dum la ĉiu'jar'a'j ne'formal'a'j kun'sid'o'j, 19 land'o'j de Latin'amerik'o kaj Afrik'o kaj ankaŭ Pakistan'o al'vok'is favor'e al komplet'a mal'permes'o. Ĉe la fin'a kun'sid'o, en decembr'o 2016, 88 land'o'j - inter'ali'e tiu'j, kiu'j est'as la plej progres'int'a'j en la fak'o - pli si'n'gard'e konsent'is en'ir'i formal'a'j'n diskut'o'j'n por sub'met'ig'i ĉi tiu'j'n aparat'o'j'n al la inter'naci'a jur'o. On'i atend'as ke la fak'grup'o kun'ven'os en aŭgust'o kaj de'nov'e en la aŭtun'o por prepar'i por la ĉiu'jar'a kun'sid'o de la Konvenci'o kiu est'as okaz'ont'a de la 22 a ĝis la 24 a de novembr'o 2017.

    Unu'e, ĝi dev'as el'labor'i praktik'a'n difin'o'n de aŭtonom'a'j mort'ig'a'j arm'il'sistem'o'j por ident'ig'i mort'ig'a'j'n robot'o'j'n kiel kontraŭ'leĝ'a'j'n laŭ la grad'o de hom'a reg'ad'o, kiu est'as la sol'a metod'o por cert'ig'i la observ'o'n de la Konvenci'o'j de Ĝenev'o. La maŝin'o'j jam kapabl'as elekt'i la cel'objekt'o'n, sed neniu land'o pet'as plen'a'n aŭtonom'ec'o'n por robot'o'j. Rest'as vid'ot'e, ĉu hom'o'j rezerv'os al si la pov'o'n far'i per'fort'aĵ'o'n aŭ nur inter'romp'i la inter'batal'o'n, kaj laŭ kia mezur'o. Hum'a'n Rights Watch al'vok'as por ’efik'a reg'ad'o’ far'e de hom'o'j, sed pli'mult'o de ŝtat'o'j ŝajn'e kontent'iĝ'as per ’reg'ad'o signif'a’, kio ne est'as unu'senc'a. Franci'o vol'as profund'ig'i la disting'o'n inter sistem'o'j ekip'it'a'j per ’aŭtomat'a'j teknik'ar'o'j’ de divers'a'j kompleks'ec'o'j kaj ’aŭtonom'a'j’ sistem'o'j, tut'e sen hom'a kontrol'ad'o [9]. Pov'us est'i ke inter'konsent'iĝ'o ek'aper'os pri la koncept'o de ’konven'a hom'a inter'ven'o rilat'e al mort'ig'a fort'o’ por cert'ig'i, ke la sistem'o est'as uz'at'a laŭ la manier'o antaŭ'vid'it'a de hom'o'j. Sed kio okaz'os kiam kondiĉ'o'j ŝanĝ'iĝ'os, kiel oft'e okaz'as sur batal'kamp'o ?

    Arm'il'sistem'o'j ankaŭ dev'os est'i taks'it'a'j sur'baz'e de la sekv'aĵ'o'j de si'a'j funkci'o'j kaj konsider'e pri la princip'o'j de ’disting'o’ kaj ’proporci'ec'o’. Tial est'as grav'e lim'ig'i la dilu'o'n de respond'ec'o'j : est'as neces'e pov'i klar'e ident'ig'i hierarki'o'n de komand'o kaj decid'o'far'ist'o'n, kiu'n on'i pov'as ig'i sur'pren'i la respond'ec'o'n pri si'a'j ag'o'j kaj kiu ne pov'as argument'i ke la program'ar'o de la maŝin'o est'as kompleks'a.

    La risk'o de minimum'a inter'konsent'o est'as konsider'ind'a ĉar la arm'it'a'j potenc'o'j dev'ont'ig'as si'n ŝpar'em'e. Rusi'o ne kontraŭ'is al la mal'permes'o, sed tamen dezir'as prokrast'i la formal'ig'o'n de la diplomati'a procez'o ĝis kiam pli klar'a difin'o est'os far'it'a pri kio konsist'ig'as mort'ig'a'n aŭtonom'a'n arm'il'sistem'o'n. Ĉini'o aprob'is la el'labor'ad'o'n de jur'e dev'ig'a instrument'o. Ali'flank'e, sam'kiel Barat'o, ĝi rest'as tre si'n'gard'em'a rilat'e al mekanism'o'j de inspekt'ad'o de arm'il'o'j. Israel'o kontraŭ'as al tut'a mal'permes'o kaj favor'as laŭ'paŝ'a'n metod'o'n, emfaz'ant'e ke mort'ig'a'j aŭtonom'a'j arm'il'sistem'o'j pov'as hav'i kaj arme'a'j'n kaj hom'help'a'j'n avantaĝ'o'j'n.

    Rest'as grand'a enigm'o : la uson'a reg'ist'ar'o. La afer'o ne est'is debat'it'a dum la elekt'o'kampanj'o, kaj la nov'a sekretari'o pri defend'o James Mattis ne deklar'is publik'a'n pozici'o'n pri la tem'o. Ĝis nun, Uson'o juĝ'is la mal'permes'o'n ’antaŭ'temp'a’ sed sub'ten'is la procez'o'n de la Konvenci'o pri Iu'j Tradici'a'j Arm'il'o'j kaj la dis'volv'o'n de ’bon'a'j praktik'o'j’ por la taks'ad'o'j de arm'il'o'j kiel ’provizor'a'n paŝ'o'n’ por respond'i al la zorg'o'j esprim'it'a'j de Mary Wareham, kun'ord'ig'ant'o de la kampanj'o Stop Killer Robots.

    "Si'n turn'ant'e al grup'o de reg'ist'ar'a'j fak'ul'o'j por formal'ig'i la oficial'a'n procez'o'n, ŝtat'o'j ebl'ig'is, ke ĉi tiu afer'o jam ne rest'u lim'ig'it'a al diskut'o'j ĉe profesor'o'j" ŝi dir'is, bon'ven'ig'ant'e la iniciat'o'n. "Ĉi tio esper'ig'as, ke ili fin'e far'os ion pri ĉi tiu afer'o." Nov'a protokol'o pov'as est'i adopt'it'a en'e de akcept'ebl'a lim'temp'o nur se la inter'naci'a mobiliz'o de ŝtat'a'j kaj ne'ŝtat'a'j ag'ant'o'j rest'os fort'a. Fru'e nul'ig'i eventual'a'n risk'o'n de la dis'mult'iĝ'o de mort'ig'a'j robot'o'j ankaŭ est'as afer'o de respekt'o al la cel'o'j de inter'pac'ig'o kaj inter'naci'a sekur'ec'o preskrib'it'a'j en la Ĉart'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.

    Édouard PFLIMLIN



    [1] ’ Robotisation de la guerre : le soldat SGR- A1, lultime sentinelle’, la 7 a de januar'o 2015, Contrepoints. org, kaj ’ Samsung techwin SGR- A1 sentry guard robot’, GlobalSecurity. org, la 11 a de juli'o 2011.

    [2] Laŭ la angl'a fraz'o ’ dull, dirty and dangerous’ (ted'a, mal'pur'a kaj danĝer'a). Kp. Ronan Doaré, Didier Danet kaj Gérard de Boisboissel ( red.), Drones et killer robots. Faut-il les inter'dir'e ?, Presses universitaires de Rennes, 2015.

    [3] ’ Summer study on autonomy’, Defens'e Scienc'e Board, juni'o 2016.

    [4] ’ Bientôt un'e armée de robots autonomes ?’, Sputniknews. com, la 19 a de oktobr'o 2015.

    [5] Sydney J. Freedberg Jr. kaj Colin Clark, ’ Killer robots ? ’Ne'ver,’ defens'e secretary Car'ter says’, Breaking Defens'e, la 15 a de septembr'o 2016.

    [6] Matthew Rosenberg kaj John Markoff, ’ The Pentagon’ s ’Terminator Conundrum’ : Robots that could kill on their own’, The New York Times, la 25 a de oktobr'o 2016.

    [7] ’ Killer robots and the concept of meaningful hum'a'n control’, memorandum for the delegates to the United Nations Convention on Conventional Weapons, Hum'a'n Rights Watch, april'o 2016.

    [8] Juli'e'n Ancelin, ’ Les systèmes darmes létaux autonomes (SAL'A). Enjeux juridiques de lémergence d’un moyen de combat déshumanisé’, La Revu'e des droits de lhomme, Nanterre, oktobr'o 2016.

    [9] Intervention by the representative of Franc'e at the informal meeting of experts on lethal autonomous weapon systems within the framework of the Convention on Certain Conventional Weapons, la 13 a-17 a de april'o 2015.


    1 a mart'o 2017


    Ni viv'as sub la domin'ad'o de ia imperi'o de spion'ad'o



    Dum long'a temp'o la ide'o pri mond'o „en'tut'e kaŝ'observ'at'a” ŝajn'is utopi'a aŭ paranoj'a delir'o, frukt'o el la pli mal'pli halucin'a imag'o de la obsed'it'o'j de la komplot'o'j. Tamen, on'i dev'as akcept'i la pruv'o'n : ĉi tie kaj nun ni viv'as sub la domin'ad'o de iu'spec'a imperi'o de la spion'ad'o. Sen rimark'i tion ni est'as ĉiam pli observ'at'a'j, spion'at'a'j, reg'at'a'j, ident'ig'it'a'j. Ĉiu'tag'e evolu'as nov'a'j teĥnologi'o'j por la spur'ad'o. Komerc'entrepren'o'j kaj reklam'agent'ej'o'j spur'as ni'a'j'n viv'o'j'n. Kun la pretekst'o batal'i kontraŭ la teror'ism'o kaj ali'a'j plag'o'j [1] la reg'ist'ar'o'j, eĉ la plej demokrati'ec'a'j, far'iĝ'as Big Brother [Grand'a Frat'o] kaj ne hezit'as romp'i si'a'j'n propr'a'j'n leĝ'o'j'n por pov'i pli efik'e spion'i ni'n. Sekret'e, la nov'a'j Orwell-ism'a'j ŝtat'o'j intenc'as, mult'foj'e kun la help'o de la gigant'o'j de la Inter'ret'o, el'labor'i dosier'o'n de specif'a'j detal'o'j de ni'a'j person'a'j daten'o'j kaj de ni'a'j kontakt'o'j [2], pren'it'a'j el la divers'a'j elektron'ik'a'j datum'uj'o'j.

    Post la mult'a'j teror'ist'a'j atak'o'j, kiu'j de antaŭ du'dek jar'o'j bat'ad'as urb'o'j'n kiel Novjork'o'n, Vaŝington'o'n, Pariz'o'n, Tuluz'o'n, Brusel'o'n, Boston'o'n, Otav'o'n, Osl'o'n, London'o'n, Madrid'o'n, Tunizi'o'n, Marrakech, Casablanca, Ankar'o ktp., la aŭtoritat'ul'o'j daŭr'e uz'as la grand'eg'a'n tim'o'n de ŝok'it'a soci'o por intens'ig'i la spion'ad'o'n kaj redukt'i, en sam'a proporci'o, la protekt'ad'o'n de ni'a privat'a viv'o.

    Bon'e kompren'i : la problem'o ne est'as la ĝeneral'a spion'ad'o, sed la amas'a ne'leĝ'a spion'ad'o. Super'flu'as dir'i, ke en demokrati'ec'a ŝtat'o la aŭtoritat'ul'o'j est'as komplet'e rajt'ig'it'a'j spion'i iu'j'n ajn suspekt'it'o'j'n, sur'baz'e de la leĝ'o kaj kun la antaŭ'rajt'ig'o far'e de juĝ'ist'o. Kiel dir'as Edward Snowden :

    Ne est'as problem'o, kiam tem'as pri telefon'a'j spion'ad'o'j al Osama Bi'n Lad'e'n. La esplor'ist'o'j pov'as far'i ĉi tiu'n labor'o'n, kiam ili est'as rajt'ig'it'a'j de juĝ'ist'o – sen'de'pend'a juĝ'ist'o, ver'a juĝ'ist'o, ne anomina – kaj ili pov'as pruv'i, ke est'as bon'a kial'o por rajt'ig'i la kaŝ'aŭskult'ad'o'n. Tion on'i dev'as tiel far'i. La problem'o aper'as, kiam on'i spion'as ni'n ĉiu'j'n, amas'e kaj la tut'a'n temp'o'n, sen preciz'a prav'ig'o por kapt'i ni'a'j'n komunik'aĵ'o'j'n, sen iu jur'a spur'o pruv'ant'a, ke est'as kompren'ebl'a kial'o por per'fort'i ni'a'j'n rajt'o'j'n [3].

    Kun la help'o de algoritm'o'j ĉiam pli modern'a'j, mil'o'j da esplor'ist'o'j, inĝenier'o'j, matematik'ist'o'j, fak'ul'o'j pri statistik'o, program'ist'o'j kapt'as kaj kribr'as la inform'o'j'n, kiu'j'n ni far'as por ni mem. El la spac'o rigard'as ni'n satelit'o'j kaj sen'pilot'a'j aviad'il'o'j kun profund'a rigard'o. En la flug'haven'o'j bio'mezur'a'j skan'il'o'j analiz'as ni'a'j'n paŝ'o'j'n, „leg'as” ni'a'j'n iris'o'j'n kaj ni'a'j'n fingr'o'spur'o'j'n. Infra'ruĝ'a'j kamera'o'j mezur'as ni'a'n korp'a'n temperatur'o'n. La silent'a'j okul'o'j de vide'o'kamera'o'j tra'serĉ'as ni'n en la strat'o'j de la urb'o'j aŭ en la koridor'o'j de la super'bazar'o'j [4]. Ili sekv'as ni'a'j'n spur'o'j'n en la ofic'ej'o, en la strat'o'j, en la bus'o, en la bank'o, en la metro'o, en la park'ej'o'j, en la lift'o'j, en la komerc'ej'o'j, en autoŝoseoj, halt'ej'o'j, flug'haven'o'j …

    Krom'e, kun la evolu'o de la „Inter'ret'o de la afer'o'j” mult'a'j element'o'j de ni'a hejm'o (frid'uj'o, kurac'il'kest'o, kel'o, ktp), inkluziv'e de ni'a vetur'il'o [5], pov'as don'i valor'a'j'n inform'o'j'n ankaŭ pri ni'a'j plej intim'a'j kutim'o'j.

    Dir'end'as, ke la ne'imag'ebl'a cifer'ec'a revoluci'o de ni tra'viv'at'a, kiu ja ŝancel'as tiom da ag'o'j'n kaj profesi'o'j'n, ankaŭ en'tut'e renvers'as la kamp'o'n de la inform'ad'o kaj de la kaŝ'rigard'ad'o. En la era'o de la Inter'ret'o la spion'ad'o far'iĝ'is ĉie'a kaj en'tut'e ne'material'a, ne'konstat'ebl'a, ne'detekt'ebl'a, ne'vid'ebl'a. Krom'e, ĝi est'as teĥnik'e jam tro simpl'a.

    Spion'program'ar'o

    Jam ne neces'as la krud'a'j labor'o'j de mason'ist'o'j por instal'i kabl'o'j'n kaj integr'it'a'j'n cirkvit'o'j'n, kiel en la fam'a film'o „La babil'ad'o” [6], kie grup'o de „plumb'ist'o'j” prezent'as, en ekspozici'o pri la spion'teĥnik'o'j, stukaĉ'aparat'o'j'n pli mal'pli fuŝ'a'j'n, ekip'it'a'j'n per skatol'o'j plen'plen'a'j de elektro'faden'o'j, kiu'j'n on'i dev'is kaŝ'i sur la mur'o'j aŭ sub la tegment'o'j … Plur'a'j bru'em'a'j skandal'o'j de la epok'o – la kaz'o Watergate [7] en Uson'o ; tiu de la „plumb'ist'o'j de la Canard [8]” en Franc'uj'o – est'is mal'honor'ig'a'j mal'sukces'o'j de la sekret'ec'a'j serv'o'j, kiu'j montr'is la lim'o'j'n de ĉi tiu'j mal'nov'a'j meĥanik'a'j metod'o'j facil'e detekt'ebl'a'j kaj vid'ebl'a'j.

    Nun'temp'e, kaŝ'aŭskult'i iu'n est'as eg'e facil'e kaj je la ating'o de iu ajn. Iu vol'ant'a spion'i si'a'n ĉirkaŭ'aĵ'o'n trov'as long'a'n list'o'n da ebl'o'j [9] liber'e al'ir'ebl'a'j en la bazar'o'j. Unu'e, tre didaktik'a'j gvid'libr'o'j „por lern'i sekv'i spur'o'j'n kaj spion'i la hom'o'j'n [10]”. Est'as almenaŭ kelk'ses'o da spion'program'ar'o'j ( mSpy, GSmSpy, FlexiSpy, Spyera, EasySpy), kiu'j sen'problem'e „leg'as” la en'hav'o'n de la poŝ'telefon'o'j [11] : mesaĝ'o'j'n, elektron'ik'a'n poŝt'o'n, kont'o'j'n ĉe Fejsbuk'o, WhatsApp, Tvitero ktp.

    Kun la evolu'o de la konsum'o „en konekt'o” not'ind'e evolu'is ankaŭ la komerc'spion'ad'o, kiu est'ig'is grand'eg'a'n merkat'o'n de person'a'j daten'o'j far'iĝ'int'a'j var'o'j. Kiam ni konekt'iĝ'as al ret'ej'o la cookies [12] konserv'as en la memor'o la tut'o'n de la far'it'a'j serĉ'o'j, kio ebl'ig'as far'i dispon'ebl'a ni'a'n profil'o'n de konsum'ant'o. En mal'pli ol du'dek mili'sekund'o'j la el'don'ist'o de la ret'ej'o vizit'at'a de ni vend'as al eventual'a'j anonc'ist'o'j inform'o'j'n pri ni pren'it'a'j'n ĉef'e el la cookies. Apenaŭ kelk'a'j'n mili'sekund'o'j'n post'e aper'as sur ni'a ekran'o la propagand'o, kiu supoz'ebl'e pli al'log'as ni'n. Ni est'as jam definitiv'e registr'it'a'j [13].

    Ekster'ordinar'a alianc'o

    „La nov'a'j entrepren'o'j, kiel Gugl'o, Apple, Microsoft, Am'az'o'n kaj last'e Fejsbuk'o establ'is rekt'a'j'n rilat'o'j'n kun la ŝtat'aparat'o en Vaŝington'o, ĉef'e kun la task'it'o'j pri la ekster'a politik'o”.

    La spion'ad'o iel „privat'iĝ'is” kaj „demokrati'iĝ'is”. Ĝi ne plu est'as afer'o nur de la reg'ist'ar'a'j inform'serv'o'j. Kvankam, dank'e ankaŭ al la rekt'a'j komplic'ec'o'j, kiu'j'n la ŝtat'o'j establ'is kun la grand'a'j privat'a'j entrepren'o'j domin'ant'a'j la industri'o'j'n de la inform'ad'o kaj de la tele'komunik'ad'o, ĝi'a kapabl'o koncern'e spion'ad'o'n de la hom'amas'o'j ekster'ordinar'e kresk'is. En la intervju'o kun Juli'a'n Assange publik'ig'it'a de ni en la du'a part'o de ĉi tiu libr'o, la fond'int'o de WikiLeads [14] asert'as :

    La nov'a'j entrepren'o'j, kiel Gugl'o, Apple, Microsoft, Am'az'o'n kaj last'e Fejsbuk'o establ'is rekt'a'j'n rilat'o'j'n kun la ŝtat'aparat'o en Vaŝington'o, ĉef'e kun la task'it'o'j pri la ekster'a politik'o. Ĉi tiu rilat'o far'iĝ'is pruv'o […]. Ili hav'as la sam'a'j'n politik'a'j'n ide'o'j'n kaj sam'a'n vid'punkt'o'n pri la mond'o. Ĉiu'okaz'e la rekt'a'j rilat'o'j kaj la komun'a vid'punkt'o pri la mond'o far'e de Gugl'o kaj la uson'a reg'ist'ar'o sub'met'iĝ'as al la cel'o'j de la ekster'a politik'o de Uson'o [15].

    Ĉi tiu ekster'ordinar'a alianc'o – ŝtat'o plus sekur'ec'a milit'ism'a aparat'o plus grand'a'j industri'o'j de la Inter'ret'o – kre'is ĉi tiu'n imperi'o'n de la spion'ad'o, kies klar'a kaj konkret'a cel'o est'as kaŝ'aŭskult'i la Inter'ret'o'n, la tut'a'n Inter'ret'o'n kaj ĉiu'j'n kroz'ant'o'j'n.

    En ĉi tiu situaci'o neces'as konsider'i du konkret'a'j'n ide'o'j'n :

    1- La cifer'ec'spac'o far'iĝ'is kvin'a element'o. La grek'a filozof'o Empedokl'o konsider'is, ke ni'a mond'o est'is form'it'a per kombin'o de kvar element'o'j : ter'o, aer'o, akv'o kaj fajr'o. Sed la aper'o de la Inter'ret'o kun si'a mister'a „inter'spac'o” sur'met'it'a sur la ni'a'n, konsist'ant'a el milion'o'j da plej divers'a'j cifer'ec'inter'ŝanĝ'o'j, pro ĝi'a'j flu'ad'o kaj nub'ad'o ( streaming and clouding ) nask'is nov'a'n univers'o'n iel kvant'a'n, kiu komplet'ig'as la real'o'n de ni'a nun'temp'a mond'o kvazaŭ aŭtent'a kvin'a element'o.

    Tiu'senc'e end'as rimark'ig'i, ke ĉiu el la kvar tradici'a'j element'o'j est'as, histori'e, batal'kamp'o, lok'o de al'front'o. La ŝtat'o'j dev'is evolu'ig'i specif'a'j'n sekci'o'j'n de la arm'it'a'j fort'o'j por ĉiu el tiu'j element'o'j : la ter'arme'o'n, la aer'arme'o'n kaj kun pli specif'a cel'o la fajr'esting'ist'o'j'n aŭ „soldat'o'j'n de la fajr'o”. Natur'manier'e ek'de la evolu'o de la milit'ec'a aviad'o en 1914-1918, ĉiu'j grand'a'j potenc'o'j hodiaŭ al'don'is al la tri tradici'a'j arme'o'j kaj al la batal'ant'o'j de la fajr'o arme'o'n, kies eko'sistem'o est'as la kvin'a element'o : la cifer'ec'arme'o, task'it'a pri la cifer'ec'defend'o, kiu hav'as si'a'n propr'a'n struktur'o'n, si'a'n komand'ej'o'n, si'a'j'n cifer'ec'soldat'o'j'n kaj si'a'j'n propr'a'j'n arm'il'o'j'n, kiu'j est'as super'komput'il'o'j prepar'it'a'j por far'i cifer'ec'a'n milit'o'n [16] en la Inter'ret'o.

    2- La Inter'ret'o centraliz'iĝ'is. Komenc'e on'i vid'is la ret'o'n kiel eksplod'o'n de individu'a'j esprim'ebl'o'j, kiu ebl'ig'is eskap'i de la depend'ec'o de la ŝtat'a'j monopol'o'j (poŝt'o, telegraf'o, telefon'o), de la gigant'o'j de la tele'komunik'ad'o kaj de la grand'a'j domin'ant'a'j amas'komunik'il'o'j (gazet'ar'o, radi'o, televid'o). Ĝi est'is sinonim'o de liber'ec'o, el'ir'o, kre'em'o. Du'dek kvi'n jar'o'j'n post'e la Inter'ret'o est'as proksim'e de si'a drast'a centraliz'iĝ'o ĉirkaŭ grand'eg'a'j privat'a'j entrepren'o'j : la GAFAM (Gugl'o, Apple, Fejsbuk'o, Am'az'o'n, Microsoft), ĉiu'j uson'a'j, kiu'j en la tut'a planed'o akapar'as ĝi'a'j'n divers'a'j'n fac'et'o'j'n, kaj de kiu'j ekster'ordinar'e depend'as la ĉirkaŭ 3.500 milion'o'j da kroz'ant'o'j, kiu'j si'a'vic'e nutr'as ili'n per si'a'j person'a'j daten'o'j. Tiel, la inter'ret'uz'ant'o'j grand'eg'e riĉ'ig'as tiu'j'n entrepren'o'j'n.

    Por la generaci'o'j mal'pli ol 40-jar'a'j la Inter'ret'o est'as simpl'e la eko'sistem'o, kie matur'iĝ'is ili'a'j pens'ad'o, kurioz'ec'o, ŝat'o'j kaj person'ec'o [17]. Por ili la Inter'ret'o est'as nur aŭtonom'a il'o uz'at'a por konkret'a'j task'o'j. Ĝi est'as grand'eg'a intelekt'o'sfer'o, kie on'i lern'as liber'e esplor'i ĉiu'j'n sci'o'j'n. Ĝi est'as, sam'temp'e, sen'lim'a agor'o, forum'o kie la hom'o'j renkont'iĝ'as, babil'as, inter'ŝanĝ'as kaj hav'ig'as al si kultur'o'n, kon'o'j'n kaj valor'o'j'n per ĝeneral'a komun'ec'o.

    Por ĉi tiu'j nov'a'j generaci'o'j la Inter'ret'o signif'as tion, kio por la antaŭ'ul'o'j est'is sam'temp'e la lern'ej'o kaj la bibliotek'o, la art'o kaj la enciklopedi'o, la urb'o kaj la templ'o, la bazar'o kaj la kooperativ'o, la stadion'o kaj la scen'ej'o, la vojaĝ'o kaj la lud'o'j, la cirk'o kaj la bordel'o …Tio est'as tiel bon'eg'a, ke „pro la plezur'o progres'i en teĥnologi'a univers'o la individu'o'j ne zorg'as sci'i – ankoraŭ mal'pli kompren'i –, ke la maŝin'o'j domin'as ili'a'n ĉiu'tag'a'n viv'o'n ; ke ĉiu'j ag'o'j kaj gest'o'j est'as registr'at'a'j, kribr'at'a'j, analiz'at'a'j kaj eventual'e spion'at'a'j ; ke anstataŭ liber'ig'i ili'n de la fizik'a'j lig'o'j la komput'ik'o de la inform'ad'o est'as sen'dub'e la plej efik'a il'o de spion'ad'o kaj domin'ad'o, kiu'n la hom'o'j iam ajn pret'ig'is [18]”.

    Ĉi tio ne fin'iĝ'is, ĉar ne kontent'ig'it'a'j la gigant'o'j de la Inter'ret'o nun vol'as etend'i si'a'n domin'ad'o'n al la tut'o de la hom'ar'o kun la pretekst'o emancip'i kaj liber'ig'i. Menci'ant'e la industri'a'j'n katastrof'o'j'n, kiu'j laŭ'difin'e est'as sam'temp'a'j al la industri'a era'o, Paul Virilio instru'is ni'n, ke ekzempl'e la invent'ad'o de la fer'voj'o sam'temp'e kre'is la trajn'akcident'o'j'n. Koncern'e la Inter'ret'o'n okaz'as io simil'a. La industri'a katastrof'o de la Inter'ret'o est'as la amas'a spion'ad'o, el kiu eskap'as – konsol'o de la mal'riĉ'ul'o'j – nur tiu'j, kiu'j ne hav'as al'ir'o'n ; nom'e ĉirkaŭ la du'on'o de la planed'loĝ'ant'o'j.

    Sed la gigant'o'j de la Inter'ret'o – Gugl'o, Fejsbuk'o kaj konkret'e Microsoft – vol'as ĉes'ig'i tiu'n mal'just'ec'o'n : „Se ni konekt'as al la Inter'ret'o la kvar miliard'o'j'n da hom'o'j sen al'ir'o'j, ni hav'os la histori'a'n ŝanc'o'n eduk'i la tut'a'n mond'o'n en la ven'ont'a'j jar'dek'o'j”, dir'is, ekzempl'e, la posed'ant'o de Fejsbuk'o, Mark Zuckerberg [19].

    La 26-an de septembr'o 2015, Zuckerberg, Bill Gates – fond'int'o de MicrosoftJimmy Wales – fond'int'o de Vikipedio – kaj ali'a'j [20] insist'is ĉe la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) tiel montr'ant'e si'a'j'n cel'o'j'n kadr'e de la cel'o'j de daŭr'ig'ebl'a evolu'o fiks'it'a'j de la UN por for'ig'i la mal'riĉ'ec'o'n antaŭ 2030 [21] : „La Inter'ret'o aparten'as al ĉiu'j ; pro tio ĝi dev'as est'i al'ir'ebl'a de la tut'a mond'o [22]”. Kvankam Fejsbuk'o ne atend'is por lanĉ'i en aŭgust'o 2013, Intern'et. org, program'o por modern'a'j poŝ'telefon'o'j ebl'ig'ant'a al la loĝ'ant'ar'o de la mal'riĉ'a'j land'o'j sen'pag'e al'ir'i la ret'o'n Fejsbuk'o'n kaj ĉirkaŭ kvar'dek ret'ej'o'j, Vikipedion inter ili [23].

    Alphabet (Gugl'o) fin'prepar'is si'a'n propr'a'n projekt'o'n vast'ig'i al la tut'a mond'o la al'ir'o'n al la Inter'ret'o. Por sen'pag'e ebl'ig'i al la „kondamn'it'o'j de la Ter'o” la util'o'j'n de si'a serĉ'motor'o ĉi tiu tut'mond'a entrepren'o apog'as si'n sur si'a program'o Loon : ĝi fin'pret'ig'is si'a'n propr'a'n projekt'o'n util'ig'i helium-glob'o'j'n instal'it'a'j'n en la stratosfer'o.

    Tut'e ne pri'dub'ant'e la intenc'o'n de ĉi tiu'j gigant'o'j de la Inter'ret'o pli'bon'ig'i la est'ont'ec'o'n de la hom'ar'o, ni pov'as demand'i ni'n ĉu ili'n motiv'ig'as ankaŭ pli komerc'a'j konsider'o'j, ĉar la ĉef'a riĉ'aĵ'o de ĉi tiu'j ne'evit'ebl'a'j entrepren'o'j – en situaci'o preskaŭ de tut'planed'a monopol'o – est'as la kvant'o de konekt'it'o'j. Fejsbuk'o aŭ Gugl'o, ekzempl'e, vend'as nenio'n al la kroz'ant'o'j ; ili vend'as si'a'j'n milion'o'j'n da uz'ant'o'j al la anonc'ist'o'j de la reklam'ad'o. Est'as logik'e, do, ke de nun ili vol'as vend'i la tut'a'n loĝ'ant'ar'o'n de la Ter'o. Sam'temp'e, kiam la tut'a mond'o est'os konekt'it'a, ili pov'os trans'don'i al la NAS'A ĉiu'j'n person'a'j'n daten'o'j'n de la Ter-loĝ'ant'o'j … Bon'ven'o'n al la Imperi'o de la spion'ad'o !

    Ignacio Ramonet

    (En'konduk'o de la libr'o La Imperi'o de la spion'ad'o / Font'o : Cuba Periodistas)

    el'hispan'ig'it'a de Norberto Díaz Guevara font'o : http:// www. cubadebate. cu/ especiales...



    [1] Juli'a'n Assange asert'as, ke la demokrati'o'j al'front'as, fakt'e, la „kvar rajd'ant'o'j'n de la Infokalipsis” : la teror'ism'o'n, la infan'pornografi'o'n, la mon'pur'ig'ad'o'n kaj la milit'o'j'n kontraŭ la narkot'aĵ'o'j kaj la narkot'ŝakr'ad'o. Ĉiu el tiu'j plag'o'j, kiu'j'n evident'e on'i dev'as kontraŭ'batal'i, util'as ankaŭ kiel pretekst'o'j por daŭr'e fort'ig'i la tut'mond'a'j'n spion'sistem'o'j'n, kiu'j cel'as la loĝ'ant'ar'o'j'n. Vd. Juli'a'n Assange kaj Jacob Apppelbaum, Andy Müller- Maughn kaj Jérémie Zimmerman, Menace sur no'us libertés. Comment Intern'et no'us espionne. Comment résister.

    [2] Esenc'e tem'as pri inform'o'j, kiu'j ebl'ig'as ident'ig'i ni'n ĉu rekt'e ĉu ne'rekt'e. Nom'e : nom'o kaj famili'nom'o'j, fot'o, nask'iĝ'lok'o kaj nask'iĝ'dat'o, civil'stat'o, poŝt'adres'o, ident'o'numer'o de la soci'a asekur'o, telefon'numer'o, numer'o de la bank'kart'o, licenc'o'plat'o de la vetur'il'o, elektron'ik'a poŝt'o, kont'o'j en la soci'a'j ret'o'j, komput'il'adres'o de la inter'ret'a protokol'o [ IP- address. N. de la T.], sang'o'grup'o, fingr'o'spur'o'j, genetik'a spur'o, element'o'j de bio'mezur'a ident'ig'o ktp.

    [3] Katrina van den Heuvel kaj Stephen F. Cohen, „Intervju'o kun Edward Snowden”, Novjork'o, La Naci'o, la 28-an de oktobr'o 2014. Le Mond'e diplomatique hispan'lingv'e, oktobr'o 2015.

    [4] Tio klar'e vid'ebl'as en la film'o de Stéphane Brizé, La Loi du marché, 2015.

    [5] Vd. „La voiture, cette espionne”, Le Mond'e, la 2-an de oktobr'o 2015.

    [6] Franc'is Ford Coppola, 1973.

    [7] La kaz'o Watergate est'is politik'a spion'ad'o kun mult'a'j dis'branĉ'iĝ'o'j, kiu komenc'iĝ'is en 1972 de post la arest'o de fals'a'j ŝtel'ist'o'j, kiu'j instal'is mikro'cirkvit'o'j'n en la konstru'aĵ'o Watergate, en Vaŝington'o, en la ofic'ej'o'j de la Demokrat'a Parti'o kaj okaz'ig'is la rezign'o'n en 1974 de la prezid'ant'o Nixon, tiam'a uson'a prezid'ant'o.

    [8] Politik'a skandal'o dum la prezid'ant'ec'o de Georges Pompidou : en decembr'o 1973 en Pariz'o, on'i mal'kovr'is en la ofic'ej'o'j de la humur'gazet'o Le Canard enchaîné spion'sistem'o'n instal'it'a'n de dek'o'j da agent'o'j de la Direkci'o de Spion'ad'o pri Teror'ism'o ( DST : franc'a'j komenc'liter'o'j), mask'it'a'j kiel plumb'ist'o'j.

    [9] Kankam en Franc'uj'o la artikol'o 226-1 dela Jur'a Leĝ'o pun'as „per unu jar'o da mal'liber'ec'o kaj 45.000 eŭr'o'j pro volont'e atak'i, per iu ajn metod'o, kontraŭ la privat'ec'o de ali'ul'o : per kapt'ad'o, registr'ad'o aŭ el'send'o, sen la konsent'o de la aŭtor'o, vort'o'j'n privat'e aŭ kaŝ'e el'dir'it'a'j'n ; sur'bend'ig'ant'e aŭ el'send'ant'e sen konsent'o la bild'o'n de hom'o dum tiu trov'iĝ'as en privat'a lok'o”.

    [10] Vd. ekzempl'e, Charles Cohle, Je sais qui vous êtes. Le manuel despionnage sur Intern'et, Nantes, Institut Pandore, 2014.

    [11] Ekzist'as „kompar'il'o'j de program'ar'o kaj spion'ad'o”, kiu'n la reklam'o prezent'as tiel : „Klar'a kaj komplet'a kompar'il'o de la spion'program'o'j por la poŝ'telefon'o, kiu ebl'ig'os elekt'i kaj traf'e kaj mon'ŝpar'e decid'i antaŭ ol aĉet'i la lok'ig'program'o'n”. Vd. http:// www. smartsupervisors. com/.

    [12] La cookie est'as mal'grand'a teks'daten'o stok'it'a en la komput'il'o de la kroz'ant'o. Ĝi ebl'ig'as al la program'ist'o'j de ret'ej'o'j konserv'i la daten'o'j'n de la uz'ant'o kun la cel'o facil'ig'i la navig'ad'o'n. La cookies ĉiam est'ig'is polemik'o'n, ĉar ili en'hav'as post'rest'ant'a'j'n person'a'j'n inform'o'j'n, kiu'j pov'os est'i uz'at'a'j de ali'ul'o'j. (Font'o : Vikipedio).

    [13] http://digital- society-forum. orange....

    [14] PriWikiLeaks, Vd. La eksplod'o de la ĵurnal'ism'o, Ignacio Ramonet, Intelekt'a Kle'o (Madrid'o) kaj Intelekt'a Kapital'o ( Bonaero), 2011, p. 93-123.

    [15] Vd. Infra, p. 138.

    [16] Vd. „Rajt'lim'ig'it'a intervju'o : vic-admiral'o Arnaud Coustillière, oficir'o general'o ,cifer'ec'defend'o’ de la komendejo de la arme'o'j”, Cyber Risques News, la 7-an de april'o 2015. http:// www. cyberisques. com/ fr/ motsc...

    [17] Ind'as sub'strek'i, ke se 60 % el la franc'o'j konsider'as la spion'dosier'o'j'n „per'fort'o de la privat'a viv'o”, la hom'o'j en la aĝ'o'spac'o de 18 ĝis 24 jar'o'j, nom'e, tiu de la ĉef'a'j uz'ant'o'j de la Inter'ret'o, est'as la plej zorg'em'a koncern'e tion : 78 % el ili asert'as, ke „la privat'a viv'o est'as ne'sufiĉ'e protekt'at'a en la Inter'ret'o”. Pri'stud'o far'it'a al instanc'o'j de la Naci'a Komision'o de Komput'ik'o kaj Liber'ec'o ( NKKL), Pariz'o, 2008.

    [18] Je'a'n Guisnel, en la antaŭ'parol'o de la franc'a el'don'o de la libr'o de Reg Whitaker, Tous fliqués ! La vi'e privée sous surveillance, Denoël, 2001, Pariz'o, 2001.

    [19] „ To Unit'e the Earth, Connect It”, The New York Times, la 26-an de septembr'o 2015.

    [20] La posed'ant'o de Virg'in, Richard Branson, la fond'int'in'o de Huffington Post, Ari'an'a Huffington, la kant'ist'o Bon'o, la aktor'in'o Charlize Theron, la kant'ist'in'o Shakira, la aktor'o Georg'e Takei ktp.

    [21] http:// www. globalgoals. org

    [22] AFP, la 27-an de septembr'o 2015.

    [23] Kvankam sur'paper'e ĝi est'as laŭd'ebl'a, la projekt'o al'front'as fort'a'j'n kritik'o'j'n ĉef'e en Hind'uj'o. La riproĉ'o'j est'as la jen'a'j : kun intern'et. org, Fejsbuk'o damaĝ'os la neŭtral'ec'o'n de la Inter'ret'o, ĉar per si mem ĝi decid'os pri la ret'ej'o'j, al kiu'j rajt'os konekt'iĝ'i la navig'ant'o'j. Krom'e est'iĝ'os ret'o je du rapid'ec'o'j, tiu de la riĉ'ul'o'j – kapabl'a'j al'ir'i al la tut'a Inter'ret'o – kaj tiu de la mal'riĉ'ul'o'j, konekt'it'a'j nur al kelk'a'j serv'o'j. Vd. ekzempl'e, Le Mond'e, Pariz'o, la 29-an de decembr'o 2015.


    1 a mart'o 2017


    La lukt'o kontraŭ epidemi'o'j eklips'as ali'a'j'n mal'san'o'j'n

    La mal'san'o'j de la Nord'o migr'as en Afrik'o'n



    Sign'o de la profund'a'j trans'form'iĝ'o'j okaz'ant'a'j en Afrik'o, la mal'san'o'j tiel nom'at'a'j « de dis'volv'it'a'j land'o'j », kiel diabet'o aŭ la kardi'o-vaskul'a'j mis'funkci'ad'o'j, dis'vast'iĝ'as en plej mult'a'j land'o'j de la kontinent'o. Kvankam la nov'a'j nutr'o-kutim'o'j ankaŭ est'as inter la kaŭz'o'j, tiu ĉi mal'bon'iĝ'o de la san'o de la loĝ'ant'ar'o'j hav'as si'a'n font'o'n en la akcel'iĝ'ant'a urb'an'iĝ'o kaj la praktik'o'j de agr'o-industri'o.



    ONI KROM'NOM'AS ILI'N « mal'san'o'j de industri'ig'it'a'j land'o'j » aŭ « mal'san'o'j de civiliz'o » ; sed en Afrik'o, ek'de 2030, la ne'trans'don'ebl'a'j mal'san'o'j ( NTM) – apart'e diabet'o kaj kardi'o'vaskul'a'j mal'san'o'j – ver'ŝajn'e pli mult'e mort'ig'os ol la trans'don'ebl'a'j mal'san'o'j, inkluziv'e de aidos'o [1]. En la okcident'a imag'kamp'o, la nigr'a kontinent'o est'is ĉiam percept'at'a kiel ter'o de pri'san'a'j risk'o'j pro malari'o, flav'a febr'o, kaj post'e aidos'o kaj Ebol'o-virus'a mal'san'o, sed ĝi hodiaŭ sufer'as kvazaŭ « du'obl'a'n pun'o'n » : alt'a'n prez'o'n ĝi pag'as pro la infekt'a'j mal'san'o'j, kaj sufer'as kresk'o'n de la NTM, kiu pez'as sur la san-sistem'o'j kaj sur la famili'o'j, la unu'a'j fleg'o'proviz'ant'o'j [2]. Diabet'o bon'e montr'as la grav'a'j'n demand'o'j'n met'it'a'j'n de la dis'vast'ig'o de tiu'j mal'san'o'j en Afrik'o. Ankoraŭ tro oft'e ignor'at'a'j, ili tamen dis'volv'iĝ'as je rapid'a ritm'o. Ili'a pri'zorg'o implic'as pri'san'a'n eduk'ad'o'n de individu'o'j kaj politik'a'n engaĝ'iĝ'o'n de la ŝtat'o'j.

    « Diabet'o de ĉiam ekzist'is en ni'a'j land'o'j, sub'strek'as la senegal'a diabet'olog'o Saïd Norou Diop. Sed ĝi'a kresk'o en Senegal'o eksplod'is de jar'dek'o [3]. » La NTM mort'ig'is en 2012 pli ol 38 milion'o'j'n da hom'o'j tra la mond'o. Kvar kvin'on'o'j de tiu'j mort'o'j – t. e. 29 milion'o'j – okaz'as en land'o'j kun mal'alt'a'j aŭ mez'a'j en'spez'o'j [4] : Senegal'o, Kamerun'o, Kong'o- Brazaville, Gabon'o... Ili'a aper'o est'as lig'it'a al la trans'form'iĝ'o de la viv'manier'o'j, de kiu la rapid'a urb'an'iĝ'o est'as akcel'il'o. Ĵus antaŭ la sen'de'pend'iĝ'o'j, nur 15 % de la loĝ'ant'ar'o de la kontinent'o viv'is en'urb'e ; nun est'as preskaŭ 38 %. Tiu dinamik'o est'ig'as ŝanĝ'o'n de la nutr'o-kutim'o'j (konsum'o de viand'o far'iĝ'as pli regul'a, kaj tiu de ole'o, sal'o, dolĉ'a'j trink'aĵ'o'j kiel sod'akv'o kresk'as), dum la individu'o'j far'iĝ'as pli long'sid'a'j [5]. Al'don'iĝ'as al tio kresk'int'a konsum'o de alkohol'o, tabak'o, kaj la el'met'iĝ'o al kemi'aĵ'o'j. Oft'e akuz'at'a est'as mank'o aŭ ne'ekzist'o de prevent'a'j program'o'j, kaj ankaŭ genetik'a favor'a teren'o de kelk'a'j loĝ'ant'ar'o'j. Tamen, tiu'j argument'o'j, kiu'j re'send'as la individu'o'j'n al si'a'j respond'ec'o'j (de'nask'a'j aŭ akir'it'a'j), ne forges'ig'u la decid'a'n rol'o'n de la agr'o-industri'o, kiu inund'as la afrik'a'n merkat'o'n per mal'mult'e'kost'a'j sed mal'bon'kvalit'a'j produkt'o'j. Anstataŭ'ig'o de sombala (spic'aĵ'o el'tir'it'a el la grajn'o'j de Parkia biglobosa) per la Maggi-kub'o, dis'vast'ig'at'a per mult'a reklam'ad'o, est'as simbol'o de tiu'j de'voj'iĝ'o'j. Nur la reg'ist'ar'o'j kapabl'as en'kadr'ig'i la distribu'o'n de la produkt'o'j kaj dis'vast'ig'i la neces'a'j'n inform'o'j'n al la loĝ'ant'ar'o'j por help'i ili'n pri'zorg'i si'a'n bon'fart'o'n.

    Mis'nutr'ad'o kaj tro'dik'ec'o kun'ekzist'as

    E N 2014, la san'kost'o'n de diabet'o on'i taks'is je 612 miliard'o'j da dolar'o'j [6]. Pli ĝeneral'e, la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o ( MOS) mal'trankvil'iĝ'as pro la kresk'ant'a'j « ekonomi'a'j akumul'it'a'j mal'profit'o'j » ŝuld'at'a'j al la NTM : pez'o de la mal'san'o sur la san'sistem'o, mal'bon'iĝ'o de la labor'merkat'o'j pro la mal'fort'ig'o de la mal'san'a aŭ mank'ant'a labor'fort'o, vund'ebl'o de la soci'a struktur'o, ktp. Laŭ ĝi, tiu'j mal'profit'o'j sum'iĝ'os je 7 000 miliard'o'j da dolar'o'j dum la period'o 2011-2025, dum la kost'o de la tut'mond'a lukt'o kontraŭ la NTM est'as taks'at'a je nur 11,2 miliard'o'j da dolar'o'j jar'e.

    Inter tiu'j, la kardi'o'vaskul'a'j mal'san'o'j ja est'ig'as la plej grand'a'n nombr'o'n da mort'o'j (17,3 milion'o'j jar'e), sekv'at'a'j de la kancer'o'j (7,6 milion'o'j), spir'mal'san'o'j (4,2 milion'o'j), kaj diabet'o (1,3 milion'o), laŭ la MOS. En la plej mal'riĉ'a'j afrik'a'j land'o'j, on'i taks'as, ke 75,1% de la diabet'ul'o'j (suker'a diabet'o) ne ricev'is diagnoz'o'n [7]. En la land'o'j kun mal'alt'a aŭ mez'a en'spez'o (Gabon'o, Sud'afrik'o, Kenj'o...), la (prav'a) atent'o port'at'a al la trans'don'ebl'a'j mal'san'o'j (aidos'o, tuberkul'oz'o, malari'o) brems'is la agnosk'o'n de la NTM [8].

    On'i atribu'as al tiu'j kvar grup'o'j de mal'san'o'j ĉirkaŭ 80 % de la mort'o'j ŝuld'at'a'j al la NTM. Inter la risk'o'faktor'o'j, la mal'bon'a nutr'ad'o apart'e mal'trankvil'ig'as pro si'a'j konsekvenc'o'j al la san'a kresk'ad'o de infan'o'j [9]. La tro'dik'ec'o inklin'ig'as al kardi'o'vaskul'a'j mal'san'o'j kaj al diabet'o. Sed la infan'o'j de la land'o'j kun mal'alt'a aŭ mez'a en'spez'o est'as apart'e traf'ebl'a'j de la tro'pez'o-problem'o'j. Ili sufer'as pro ne'sufiĉ'a nutr'ad'o dum la period'o'j antaŭ'nask'a, beb'a kaj infan'ec'a, kaj post'e pro mal'bon'a nutr'aĵ'o, oft'e tro riĉ'a je gras'o, suker'o, sal'o, kaj en'hav'ant'a mal'mult'a'j'n nutr'a'j'n kvalit'o'j'n. Do mis'nutr'ad'o kaj tro'pez'ec'o kun'ekzist'as [10].

    La MOS sub'strek'is tiu'j'n trans'form'iĝ'o'j'n jam en 1991, sen adapt'it'a'j re'ag'o'j de la reg'ist'ar'o'j [11]. En 2002, la organiz'aĵ'o ripet'as si'a'n al'vok'o'n mult'obl'ig'i la streb'o'j'n kaj ankaŭ sub'strek'as la pri'san'a'j'n konsekvenc'o'j'n de la nutr'a trans'ir'o. Tiam, la profund'a'j mal'egal'ec'o'j inter la Nord'o kaj la Sud'o, sed ankaŭ inter la elit'o'j fleg'it'a'j en marok'a'j kaj eŭrop'a'j klinik'o'j, kaj la loĝ'ant'ar'o sen al'ir'ebl'o al fleg'ad'o, est'is jam kon'at'a'j. Tamen, la subit'a epidemi'o de aidos'o ĉe la fin'o de la 1980- aj jar'o'j kaj la ek'funkci'ig'o de masiv'a'j lukt'o'program'o'j kontraŭ la mal'san'o (kre'ad'o de ON'U-aidos'o en 1996) en'ter'ig'is por du'dek kvi'n jar'o'j la invest'o'j'n en la fleg'ad'o de diabet'o kaj de la ali'a'j ne'trans'don'ebl'a'j mal'san'o'j. La vertikal'a'j program'o'j – kiu'j koncentr'as financ'ad'o'n kaj san'agent'o'j'n al la trakt'ad'o de unu'sol'a patologi'o – dediĉ'it'a'j al la aidos'o lev'is esper'o'n de el'radik'ig'o de la mal'san'o, sed tio okaz'is part'e mal'avantaĝ'e al la financ'ad'o de la lukt'o kontraŭ ali'a'j mal'san'o'j. Prav'ig'it'a pro la planed-skal'a risk'o, kio est'is aidos'o, la elekt'o de la prioritat'e trakt'end'a'j mal'san'o'j ankaŭ est'as hered'aĵ'o de la koloni'a'j san'serv'o'j, kiu'j dediĉ'is si'n al unu'sol'a mal'san'o (ekzempl'e : la dorm'o'mal'san'o).

    Dum la lukt'o kontraŭ la NTM re'ven'as sur la tag'ord'o'n, port'at'a apart'e de la MOS, la sam'temp'a dis'volv'iĝ'o de la Ebol'o- kaj Zika-epidemi'o'j de'nov'e minac'as eklips'i ĝi'n. La engaĝ'iĝ'o de la plej riĉ'a'j land'o'j en la financ'ad'o de la tut'mond'a san'o obe'as ja pli al la percept'o de eventual'a risk'o por la land'o'j de la Nord'o ol al hom'am'a elan'o baz'it'a sur analiz'o de epidemi'ologi'a'j don'it'aĵ'o'j [12]. Se malari'o, diabet'o aŭ alt'a patr'in-mort'ec'o est'us kontaĝ'a'j, la aspekt'o de la tut'mond'a san'sistem'o est'us ver'ŝajn'e mal'sam'a.

    La du'a'tip'a diabet'o, la plej oft'a en Afrik'o, est'as evolu'ant'a mal'san'o, kiu pov'as neces'ig'i uz'o'n de insulin'o. Al la san'sistem'o'j de la mal'plej evolu'int'a'j land'o'j mank'as il'o'j por diagnoz'i, kontrol'i (kiel la rimed'o'j por mezur'i la procent'o'n de la glikoz'fiks'int'a hemoglobin'o, cel'e prevent'i komplik'aĵ'o'j'n), kaj fleg'i diabet'o'n ali'manier'e ol per amput'ad'o por la plej grav'a'j kaz'o'j. La prevent'o-program'o'j kaj program'o'j pri eduk'ad'o de la pacient'o'j est'as ne'sufiĉ'a'j, kaj la financ'a'j rimed'o'j de la plej mal'riĉ'a'j ne ebl'ig'as al ili sekv'i taŭg'a'n diet'o'n.

    La senegal'a reg'ist'ar'o sub'ten'as la iniciat'o'n «  m-diabet'o » ek'funkci'ig'at'a'n de la MOS kaj la Inter'naci'a Unu'iĝ'o de Tele'komunik'ad'o'j : ĝi uz'as poŝ'telefon'o'j'n (en Senegal'o 83 % de la loĝ'ant'ar'o posed'as poŝ'telefon'o'n) por dis'kon'ig'i prevent'o-mesaĝ'o'j'n pri diabet'o kaj konsil'o'j'n pri nutr'ad'o, fleg'ad'o de pied'o'j aŭ la manier'o organiz'iĝ'i kun la mal'san'o, ekzempl'e dum la Ramadan'o-period'o.

    Pro la mank'o de rimed'o'j de la san'sistem'o'j en la Sud'o, la re'kon'o de la NTM part'e baz'iĝ'as sur la bon'vol'o de la inter'naci'a'j ag'ant'o'j. Tiu situaci'o al'vok'as politik'a'n elekt'o'n : ĉu ni akcept'u, ke la mal'san'o'j distribu'iĝ'as en la soci'o laŭ la kapabl'o de individu'o'j garanti'i la kvalit'o'n de si'a medi'o, de si'a nutr'ad'o sam'e kiel de la fleg'ad'o, kiu'n ili ricev'as (foj'e en okcident'a'j ĉef'urb'o'j) ? Aŭ ĉu ni kolektiv'e kaj kun'e kun la koncern'a'j ŝtat'o'j mezur'u la grav'ec'o'n de tiu epidemi'ologi'a trans'ir'o, kiu el'met'as la plej mal'riĉ'a'j'n al mal'san'o'j neces'ig'ant'a'j long'daŭr'a'n fleg'ad'o'n tro mult'e'kost'a'n por est'i pag'at'a de la publik'a sistem'o kaj dis'don'at'a al ĉiu'j ?

    De la fin'o de la 1980- aj jar'o'j, la produkt'ad'o de il'o'j por mezur'i kaj kvalifik'i diabet'o'n ebl'ig'is re'kon'i ĝi'a'n epidemi'a'n dimensi'o'n. Tamen, ni pov'as konstat'i, ke tio ne rezult'ig'is la sam'a'j'n politik'a'j'n efik'o'j'n ol pri la aidos'o-pandemi'o. Nun, lukt'i kontraŭ diabet'o kaj ĝeneral'e la NTM implic'as dispon'ebl'ig'i il'o'j'n por la diagnoz'o kaj fleg'ad'o, kaj scienc'a'j'n kompetent'o'j'n, sed ankaŭ lukt'i kontraŭ la mal'egal'ec'o'j, konstru'i just'a'n kaj efik'a'n san'sistem'o'n kaj opon'i al la lobi'o de la agr'o-industri'o, kiu inund'as la kontinent'o'n per sod'akv'o'j kaj nutr'aĵ'o'j facil'ig'ant'a'j la aper'o'n de la mal'san'o. « Kontraŭ'e al establ'it'a'j kred'o'j, sub'strek'as raport'o de la MOS, diabet'o de plen'kresk'ul'o dev'us nun est'i konsider'at'a kiel apart'a minac'o por la publik'a san'o de la komun'um'o'j de la tri'a mond'o viv'ant'a'j en evolu'ant'a'j land'o'j, kaj ankaŭ por la mal'riĉ'eg'a'j mal'pli'mult'o'j de la industri'ig'it'a'j land'o'j [13]. » Ni dezir'u, ke la nov'a'j urĝ'ec'o'j Ebol'o-mal'san'o kaj Zika-virus'o ne brems'u la mal'fort'a'n agnosk'o'n de la ne'trans'don'ebl'a'j mal'san'o'j kaj la al'vok'o'n por propon'i tut'mond'a'n politik'a'n respond'o'n.

    Frédéric LE MARCIS



    [1] Nasheeta Peer, André Kengne, Ayesha Motala kaj Je'a'n- Claude Mbanya, «  Diabetes in the Africa regi'o'n : An update », Diabetes Research and Clinical Practice, n- ro 103 (2), Amsterdam'o, februar'o 2014.

    [2] Je'a'n- Pierre Doz'o'n, «  D’un tombeau lautre », Cahiers détudes africaines, vol. 31, n- ro 121, Pariz'o, 1991.

    [3] « Le diabète africain, un'e maladie à part », Destination santé, 17- a de juni'o 2014, https:// destinationsante. com

    [4] Cit'it'a de Adam'a Ly, «  Cancers et autres maladies non transmissibles : vers un'e approche intégrée de santé publique », Journal africain du cancer, vol. 4, n- ro 3, Midrand (Sud'afrik'o), 2012.

    [5] Vd. Benoît Bréville, «  Obésité, mal planétaire », Le Mond'e diplomatique, septembr'o 2012.

    [6] Fédération intern'a'tion'al'e du diabète, «  Rapport annuel » (Jar'a raport'o), Brusel'o, 2014.

    [7] Nasheeta Peer, André Kengne, Ayesha Motala kaj Je'a'n- Claude Mbanya, jam cit.

    [8] Jessica Beagley, Leonor Guariguata, Clara Weil kaj Ayesha Motala, « Glob'al estimates of undiagnosed diabetes in adults », Diabetes Research and Clinical Practice, n- ro 103 (2), 2014.

    [9] Adam'a Ly, «  Politiques internationales et maladies non transmissibles : actes manqués et objectifs de développement durable », Journal africain du cancer, vol. 7, n- ro 3, aŭgust'o 2015.

    [10] Organisation mondiale de la santé (Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o), Bulletin de lOrganisation mondiale de la santé, n- ro 311, Ĝenev'o, 2015.

    [11] Hilary King kaj Mari'a'n Rewers (nom'e de la special'a MOS-grup'o pri la oficial'a sci'ig'o pri diabet'o), « Le diabète de l’adult'e : désormais un problème dans le tiers mond'e », Bulletin de lOrganisation mondiale de la santé, n- ro 70 (1), 1992.

    [12] Vd. Brun'o Canard, « Des treillis sous les blouses blanches », Le Mond'e diplomatique, decembr'o 2014.

    [13] Gayle Reiber kaj Hilary King, «  Guidelines for the development of national programmes for diabetes mel'lit'us », ne'publik'ig'it'a dokument'o de la MOS, 1991.


    1 a april'o 2017


    Ankar'o prov'as re'direkt'i la situaci'o'n en Proksim-Orient'o

    La fin'o de la "Turk'a model'o"



    Inter du polemik'o'j kun la Eŭrop'a'j reg'ant'o'j, la Turk'a prezid'ant'o Recep Tayyip Erdoğan, kiu prov'as pli'fort'ig'i si'a'n potenc'o'n en la en'land'a'j afer'o'j, proksim'iĝ'as al Saud-Arabi'o kaj Rusi'o. Tiu pozici'ŝanĝ'o atest'as pri la tikl'a situaci'o de Turki'o en la region'a medi'o. La temp'o, kiam ĝi ŝajn'is est'i la ĉef'a profit'int'o de la "Arab'a'j printemp'o'j", est'as fin'it'a.



    D e post 2014 Turki'o prezid'at'a de S- ro Recep Tayyp Erdoğan prov'as al'ĝust'ig'i si'a'n ekster'land'a'n politik'o'n laŭ la Siri'a milit'o, kaj si'a en'land'a situaci'o. En la epok'o de la "Arab'a'j printemp'o'j", en 2011, la sen'precedenc'a spert'o de AKP (Parti'o de Just'ec'o kaj Dis'volv'iĝ'o), islam'konservativ'a organiz'aĵ'o reg'ant'a de 2002, ŝajn'is est'i demokrat'a ekzempl'o por la region'o. La diplomati'o de bon'a najbar'o efektiv'ig'it'a de la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Ahmet Davutoğlu kaj la vigl'ec'o de star'iĝ'ant'a ekonomi'o kontribu'is al bon'a impres'o de tiu land'o en Proksim-Orient'o. Ve ! La ambigu'a pozici'o de Ankar'o rilat'e al ĝihad'ist'a'j organiz'aĵ'o'j en la Siri'a kriz'o, ĝi'a proksim'iĝ'o kun islam'ism'a'j reg'ist'ar'o'j nask'it'a'j de la nun'a'j politik'a'j trans'ir'o'j - sed kontest'at'a'j - en Egipti'o kaj Tunizi'o, kaj, last'e, la per'fort'a prem'pun'o, en la printemp'o de 2013, de la popol'a'j manifestaci'o'j kontraŭ la detru'o de la park'o Gezi en Istambulo, mal'bril'ig'is ĝi'a'n fam'o'n. De post 2015 Turki'o trov'is si'n front'e al rekt'a inter'ven'o de Rusi'o en la Siri'a konflikt'o, dum la milit'fort'o'j de PYD (Parti'o de Demokrat'a Uni'o), organiz'aĵ'o de Siri'a'j Kurd'o'j lig'it'a al PKK (Parti'o de la Labor'ist'o'j de Kurdi'o) ek'okup'is, kun help'o de la okcident'ul'o'j, la profit'don'a'n pozici'o'n de plej cert'a mal'amik'o de OIŜ (Organiz'o de islam'a Ŝtat'o). La mult'obl'iĝ'o de atenc'o'j - ĝihad'ism'a'j kaj kurd'a'j - en ĝi'a teritori'o montr'iĝ'as kiel la prez'o pag'end'a pro ĝi'a'j risk'a'j inter'ven'o'j ĉe ĝi'a sud'a land'lim'o kaj ĝi'a ne'ad'o de la dezir'o'j de ĝi'a kurd'a loĝ'ant'ar'o.

    Ĉiu'j tiu'j fakt'o'j pel'as Ankar'o'n al ŝanĝ'o de ĝi'a diplomat'a kaj strategi'a pozici'elekt'o'j. Kaj tio okaz'as dum trans'form'iĝ'o de la en'land'a situaci'o, en kiu S- ro Erdoğan prov'as pli'fort'ig'i si'a'j'n prezid'ant'ec'a'j'n privilegi'o'j'n kaj potenc'o'n (leg'u la sekv'ant'a'n artikol'o'n). Nom'it'a de la ĉef'ministr'o S- ro Binali Yıldırım "politik'o de "pli da amik'o'j ol da mal'amik'o'j"" [1], la nov'a Turk'a diplomati'o intenc'as est'i pragmat'a. Tamen ĝi rest'as sub'met'it'a al ne'cert'aĵ'o'j, kiam la ek'reg'ad'o de S- ro Donald Trump en Uson'o pov'as iom pli ŝancel'i la mal'stabil'a'j'n ekvilibr'o'j'n de la region'o.

    1. Proksim'iĝ'o al Saud'o'j

    Tiu diplomat'a pozici'ŝanĝ'o implic'as proksim'iĝ'o'n al Saud-Arabi'o kaj distanc'iĝ'o el Iran'o. Unu'a'j sign'o'j pri tio aper'is en januar'o 2015, kiam S- ro Erdoğan inter'romp'is Afrik'a'n turne'o'n por ĉe'est'i la funebr'aĵ'o'j'n de reĝ'o Abdallah en Riad'o, li eĉ decid'is naci'a'n funebr'o'tag'o'n. Tiu modif'o, mal'bon'e akcept'it'a en li'a land'o, ĉef'e de la laik'a opozici'o kaj HDP (Demokrat'a Parti'o de la Popol'o'j) [2] , post'e konfirm'iĝ'is. Printemp'o'n de 2015, la Turk'a prezid'ant'o insist'e sub'ten'is la milit'ist'a'n inter'ven'o'n de la Saud'o'j en Jemen'o, akuz'ant'e Iran'o'n pri vol'o "super'i" Proksim-Orient'o'n [3]. Kaj en januar'o 2016, re'ven'int'e de vojaĝ'o el la Vahab'ism'a reĝ'land'o, li rifuz'is kondamn'i la ekzekut'o'n de ajatol'o, kaj ŝijaist'a opozici'ant'o, Nimr Baqr Al- Nimr, far'e de la Saud'a'j reg'ant'o'j, ekzekut'o, kiu est'ig'is romp'o'n de diplomat'a'j rilat'o'j inter Riad'o kaj Teheran'o.

    Tiu konverĝ'o Turk'a-Saud'a surpriz'as ĉar la Turk'a reg'ist'ar'o ĝis tiam ne konsent'is al la logik'o de konflikt'o inter ŝijaist'o'j kaj suna'ist'o'j. En mart'o 2011 ĝi kritik'is la pun'prem'o'n de la ribel'o en Barejn'o (gvid'it'a de ŝijaist'o'j, sed ne nur) far'e de la trup'o'j de Konsili'o por Kun'labor'ad'o en la Golf'o. Iom post'e, dum vojaĝ'o en Irak'o, S- ro Erdoğan sensaci'e preĝ'is en Naĵaf en la maŭzole'o de Al'i - bo'fil'o de la Profet'o kaj ador'at'a figur'o de ŝijaism'o - kaj avert'is la islam'a'n mond'o'n kontraŭ la sekt'ism'a'j dis'iĝ'o'j.

    Tiu pozici'ŝanĝ'o rilat'e al pli'fort'iĝ'ant'a Saud-Iran'a rival'ec'o ne est'as gvid'at'a nur de religi'a'j zorg'o'j. Ĝi ankaŭ cel'as help'i la re'ven'o'n de Ankar'o en la Siri'a kriz'o. Ĉar precip'e pri don'ind'a sub'ten'o al iu'j ribel'a'j Siri'a'j milit'fort'o'j diskut'as la reg'ant'o'j Turk'a'j kaj Saud'a'j, kiam ili renkont'iĝ'as. Preciz'e kiam la unu'a'j prov'as konvink'i la Uson'an'o'j'n pri pli'a sub'ten'o al la Liber'a Siri'a Arme'o ( LSA), kiu batal'as kontraŭ la reĝim'o de S- ro Baŝar Al- Assad ek'de juli'o 2011, kaj kiu prov'as diferenc'iĝ'i el la ĝihad'ist'a'j takfiristaj milit'fort'o'j [4].

    Por est'i tut'e kred'ind'a pri tiu pozici'ŝanĝ'o, la Turk'a reg'ist'ar'o dev'as ceter'e for'viŝ'ig'i la mal'laŭd'ind'a'n etiked'o'n de alianc'an'o de OIŜ, kiu al'glu'iĝ'as al ĝi de kiam la ĝihad'ist'o'j sieĝ'is la Siri'a'n urb'o'n Kobane en septembr'o 2014. En tiu batal'o, dum la Kurd'a'j milit'fort'o'j de YPG (Unu'o por Protekt'o de la Popol'o, arm'it'a branĉ'o de PYD) kaj PKK defend'is la urb'o'n, kun help'o de la Okcident'a aviad'il'ar'o, la Turk'a arme'o las'is pas'i nur et'a'n help'taĉment'o'n da Kurd'a'j batal'ont'o'j ven'int'a'j el Irak'o. Tamen, post la atenc'o (atribu'it'a al OIŜ) en la land'lim'a urb'o Suruç, la 20-an de juli'o 2015, Turki'o permes'is la uz'o'n de la aer'baz'o de Incirlik far'e de la inter'naci'a koalici'o por ĝi'a milit'o kontraŭ la batal'ant'o'j de la "kalif'ej'o". Tiu pozici'ŝanĝ'o mark'is la de'ir'punkt'o'n de procez'o, kiu ebl'ig'is la Turk'a'n arme'o'n montr'iĝ'i kiel la plej decid'a mal'amik'o de OIŜ.

    2.Obsed'o pri la Kurd'a'j sukces'o'j

    Komenc'e, tiu direkt'o'ŝanĝ'o ne ver'e konvink'is ĉar la Turk'a'j milit'fort'o'j ja pli oft'e frap'is la batal'ant'o'j'n de PKK en nord'a Irak'o aŭ de PYD en Siri'o (de post la aŭtun'o) ol tiu'j'n de OIŜ. Tamen Turki'o fin'e de 2015, kaj precip'e en 2016, iĝ'is unu el la unu'a'j cel'o'j de OIŜ. Tio ig'is ĝi'n re'ag'i en la en'land'a kamp'o per polic'a dis'ig'o de mult'a'j ĝihad'ist'a'j ĉel'o'j, sed ankaŭ ekster'land'e. Plur'a'j monat'o'j de sporad'a paf'ad'o per Katiuŝaj raked'o'j far'e de la artileri'o de OIŜ al la turk'a land'lim'a provinc'o de Kil'is don'is al Ankar'o pretekst'o'n en maj'o 2016 por unu'a inter'ven'o de ĝi'a'j tank'o'j en Siri'a'n teritori'o'n.

    La afer'o pren'is tut'e ali'a'n grav'ec'o'n, kiam, la 24-an de aŭgust'o 2016, la Turk'a arme'o, por sub'ten'i la arab'a'j'n Siri'a'j'n ribel'ul'o'j'n, kiu'j'n ĝi trejn'ad'is ek'de la antaŭ'a jar'o, de'nov'e tra'pas'is la land'lim'o'n okaz'e de la operac'o "Ŝild'o de Eŭfrat'o", kaj pren'is la urb'o'n Jarablus ĉe la okcident'a bord'o de tiu river'o. Ĉi tiu'n foj'o'n, milit'o est'is deklar'it'a al OIŜ. Sed la kontraŭ'ĝihad'ist'a pozici'o de Ankar'o daŭr'e ne tut'e konvink'is, ĉar tiu invad'o ankaŭ cel'is mal'help'i kun'iĝ'o'n de la Kurd'a'j milit'fort'o'j respektiv'e est'ant'a'j en la urb'o Manbiĵ (orient'e) kaj en la enklav'o de Afrin (okcident'e).

    Alianc'it'a de post 2007 al la region'a Kurd'a reg'ist'ar'o de Irak'o ( GRK), Turki'o mal'trankvil'e akcept'is la aper'o'n de simil'a Kurd'a zon'o en nord'a Siri'o ( t. n. Rojava), ĉar ĉi tiu est'as sub reg'ad'o de PYD, amik'o de PKK. Tamen la ide'o est'ig'i kun Rojava simil'a'j'n rilat'o'j'n al tiu'j ekzist'ant'a'j kun GRK est'is el'met'it'a en 2013, kiam en la en'land'a kamp'o, la reg'ist'ar'o trakt'is pac'konsent'o'n kun PKK. Du'foj'e en la somer'o 2013, S- ro Saleh Muslim, reg'estr'o de PYD, ir'is du'on'oficial'e en Turki'o'n, kaj eĉ parol'is pri mal'ferm'o de reprezent'ej'o de si'a organiz'aĵ'o en Ankar'o. Tiam la strategi'o de AKP cel'is inkluziv'ig'i la en'land'a'j'n Kurd'o'j'n en la naci'a politik'a sistem'o kaj est'ig'i bon'najbar'a'n politik'o'n kun tiu'j de la ekster'land'o en Irak'o kaj eĉ en Siri'o. La evolu'o de la en'land'a politik'a situaci'o nul'ig'is tiu'n projekt'o'n kaj pel'is la reg'ist'ar'o'n al ŝanĝ'o de vid'punkt'o pri la Kurd'a demand'o.

    En la printemp'o 2013, la pac'procez'o kun PKK est'is flank'e'n'met'it'a de la politik'a agend'o pro la protest'mov'ad'o de la park'o Gezi. Post'e ĝi en'kot'iĝ'is, ĉef'e pro tro plen'a politik'a kalendar'o en 2014 (balot'ad'o'j lok'a'j kaj prezid'ant'ec'a) kaj en 2015 (balot'ad'o parlament'a). En Irak'o kaj Siri'o la ofensiv'o de OIŜ ŝanĝ'is la lud'kart'o'j'n kaj rivel'is la ambigu'ec'o'n de la Turk'a pozici'o. Sur fon'o de prepar'o de parlament'a balot'ad'o, nov'a okaz'o por proksim'iĝ'o kun PYD est'is mal'traf'it'a en februar'o 2015. La sekur'ig'o far'e de la Siri'a'j Kurd'a'j milit'fort'o'j de la evaku'o de Turk'a taĉment'o ĉirkaŭ'it'a de OIŜ en la enklav'o de Suleiman Ŝah est'us pov'int'a re'est'ig'i dialog'o'n. Sed sam'temp'e S- ro Erdoğan ĉes'ig'is la prov'o'n re'star'ig'i la pac'procez'o'n kun PKK organiz'it'a'n de la ĉef'ministr'o S- ro Davutoğlu. La balot'sukces'o de HDP en juni'o 2015, kiu cert'ig'is al ĝi fort'a'n parlament'a'n deput'it'ar'o'n kaj mal'help'is al AKP re'hav'i absolut'a'n pli'mult'o'n, fin'e konvink'is la Turk'a'n prezid'ant'o'n efektiv'ig'i strategi'o'n por lim'ig'i la Kurd'a'n puŝ'o'n. Kvankam HDP sukces'is rest'i en la parlament'o post la anticip'it'a balot'ad'o de novembr'o 2015, ĝi sufer'is sistem'a'n marĝen'ig'o'n kaj pun'prem'o'n.

    Pretekst'e de la el'pur'ig'ad'o, kiu sekv'is la fiask'int'a'n puĉ'o'n de la 15- a de juli'o 2016, mult'a'j elekt'it'o'j de tiu progres'em'a parti'o, ĉef'e ĝi'a'j kun'prezid'ant'o'j S- ro Selahattin Demirtaş kaj S-in'o Fig'e'n Yüksekdağ, est'is mal'liber'ig'it'a'j kaj risk'as viv'daŭr'a'n en'prizon'ig'o'n pro "kun'kulp'ec'o kun teror'ist'a organiz'aĵ'o".

    3.Konverĝ'o kun Rusi'o

    En septembr'o 2015, la amas'a sub'ten'o de la Rus'a aviad'il'ar'o al la milit'fort'o'j de la Siri'a reĝim'o kaj de Iran'o, kiu'j operac'is ĉe ĝi'a sud'a flank'o, eg'e mal'trankvil'ig'is Ankar'o'n, preciz'e kiam ĝi'a'j okcident'a'j alianc'an'o'j, iu'j sever'e frap'it'a'j (kiel Franci'o), parol'is pri proksim'iĝ'o al Moskv'o por batal'i kontraŭ la ĝihad'ism'a teror'ism'o [5]. La 24-an de novembr'o 2015, la detru'o de Rus'a aviad'il'o Su-24 far'e de Turk'a'j F-16, kaj la sub'ten'o, kiu'n fin'e Ankar'o akir'is de Uson'o, ĉes'ig'is tiu'n grand'iĝ'ant'a'n izol'ec'o'n. La okaz'aĵ'o inaŭgur'is ses monat'a'n mal'pac'iĝ'o'n kun Rusi'o. Plej ebl'e la grav'ec'o de la ekonomi'a'j konsekvenc'o'j de tiu mal'konkord'o klar'ig'as la zorg'o'n por rapid'e normal'ig'i la rilat'o'j'n.

    Sed pac'iĝ'o inter la du najbar'o'j est'is ankaŭ help'at'a de mal'bon'iĝ'o de la rilat'o'j kun la reg'ist'ar'o de S- ro Obama. La Turk'o'j riproĉ'is al Uson'an'o'j la for'viŝ'o'n de PYD el la list'o de teror'ist'a'j organiz'aĵ'o'j, kaj la star'ig'o'n de la Kurd'o'j, kiel "respond'ec'a'j partner'o'j". Je la fin'o de juni'o 2016 S- ro Vladimir Putin impet'is en la breĉ'o'n akcept'ant'e la "bedaŭr'o'j'n" de Turki'o. Dek kvi'n tag'o'j'n post'e, dum la puĉ'o'prov'o, li est'is la unu'a por al'port'i si'a'n sub'ten'o'n al si'a Turk'a sam'rang'ul'o.

    Kontrast'e, la Uson'a alianc'an'o, kiu est'is re'ag'int'a mal'fru'e, kaj kiu rifuz'is ekstradici'i S- ron Fethullah Gülen, montr'it'a'n de S- ro Erdoğan kiel la supoz'it'a'n cerb'o'n de la puĉ'o, pli kaj pli aper'is suspekt'ind'a. "Ni dank'as la Rus'a'j'n reg'ant'o'j'n, kaj precip'e S- ron Putin. Rusi'o al'port'is al ni sen'kondiĉ'a'n sub'ten'o'n, mal'e al ali'a'j land'o'j.", deklar'is S- ro Mevlüt Çavuşoğlu, ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j [6].

    En aŭgust'o 2016 S- ro Erdoğan ir'is al Moskv'o por konfirm'i la re'pac'iĝ'o'n. La proksim'iĝ'o kulmin'is en januar'o 2017, kiam la Rus'o'j kaj la Turk'o'j, post kiam ili sukces'is dev'ig'i milit'paŭz'o'n en Alepo, organiz'is kun Iran'o konferenc'o'n en Astan'o, en Kazaĥi'o. La solv'o de la Siri'a kriz'o, tiel met'it'a sub protekt'o de Eŭrop'azi'a konsorci'o, ŝajn'is est'i por'temp'e met'it'a ekster la okcident'a'n influ'o'n.

    Tamen tiu re'star'ig'it'a Rus-Turk'a rilat'o est'as tut'e mal'fid'ebl'a. La procez'o de Astan'o ebl'ig'is preter'i nek la Turk-Iran'a'n rival'ec'o'n nek la Rus-Turk'a'n mal'konsent'o'n pri la Siri'a kriz'o. Rapid'e konstat'ebl'is ke, kiam Moskv'o insist'is pri trov'i solv'o'n al la konflikt'o, Ankar'o cel'is lim'ig'i si'n, almenaŭ komenc'e, al respekt'ig'i la milit'paŭz'o'n de la batal'ant'o'j. Pli'e, kvankam Rusi'o permes'is la operac'o'n "Ŝild'o de Eŭfrat'o", ĝi'a tut'a strategi'o de tiam konsist'is en blokad'o de la daŭr'ig'o de la Turk'a inter'ven'o al sud'o kaj al la urb'o Rakka, proklam'it'a "ĉef'urb'o" de OIŜ, tiel for'pel'ant'e la risk'o'n pri Turk-Kurd'a konflikt'o [7].

    Inter'temp'e, la Turk'a reg'ist'ar'o sen'ĉes'e asert'is si'a'n simpati'o'n por la ŝanĝ'o okaz'int'a trans'atlantik'e. Tamen la unu'a'j kontakt'o'j kun S- ro Trump ne sukces'is don'i konkret'a'j'n rezult'o'j'n pri la ekstradici'o de S- ro Gülen aŭ pri la romp'o de la Uson'a'j rilat'o'j kun PYD. Cel'e al ofensiv'o kontraŭ Rakka, Ankar'o prov'is konvink'i Vaŝington'o'n for'las'i la Siri'a'n Kurd'o'j'n por prefer'i la ribel'ul'o'j'n, kiu'j'n ĝi sub'ten'as. Nu, ja ŝajn'as, ke la klopod'eg'a pren'o de Al- Bab [8] far'e de ĉi last'a'j, ne konvink'is la Uson'a'n reg'ant'ar'o'n pri la efik'ec'o de tiu elekt'o, ceter'e en'danĝer'ig'it'a en la sud'o pro la kun'iĝ'o de la trup'o'j de Damask'o kaj de PYD, help'it'a de Moskv'o.

    Ĉiel, Uson'o daŭr'e obstin'as en la ide'o, ke la Siri'a'j demokrat'a'j milit'fort'o'j (alianc'o de PYD kun ali'a'j laik'a'j siri'a'j ribel'ul'o'j) lud'u rol'o'n dum la fin'a ofensiv'o kontraŭ OIŜ [9]. Cel'e al tio, plej probabl'as ke, sam'e kiel ili'a'j antaŭ'ul'o'j, la Uson'a'j reg'ant'o'j klopod'os akord'ig'i la foj'e kontraŭ'a'j'n ambici'o'j'n de si'a'j alianc'an'o'j (Kurd'o'j, Turk'o'j, ASL), ja evit'ant'e kolizi'o'n kun la milit'fort'o'j de la Siri'a reĝim'o sub'ten'at'a'j de Rusi'o.

    Si'a'flank'e, dum NATO (Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o) ver'ŝajn'e preter'viv'os la politik'a'n ŝanĝ'o'n en Vaŝington'o, kaj la procez'o de Astan'o jam montr'is si'a'j'n lim'o'j'n, Turki'o mal'facil'e pov'os daŭr'e pli'bon'ig'i la rilat'o'j'n kun si'a Rus'a najbar'o por prem'influ'i si'a'n Uson'a'n alianc'an'o'n, kiel ĝi far'is ĉe la fin'o de la mandat'o de S- ro Obama. Rus'i-Uson'a konverĝ'o en Siri'o pov'us eĉ pli'fort'ig'i la aŭtonomi'o'n de la Kurd'o'j de PYD. Anstataŭ atut'o, tiu kun'a rilat'o kun Moskv'o kaj Vaŝington'o pov'us iĝ'i ĝen'aĵ'o por Ankar'o [10]. Tio, dum on'i ankoraŭ ne sci'as, ĉu la freŝ'dat'a mal'konkord'o inter Turki'o kaj iu'j el ĝi'a'j Eŭrop'a'j partner'o'j, inter kiu'j Germani'o, hav'os long'temp'a'j'n konsekvenc'o'j'n.

    Je'a'n MARCOU



    [1] Vid'u : Sam'i Kohen, " Daha çok dost, daha az düşman" nasil olacak ? (Kiel kompren'i "pli da amik'o'j ol da mal'amik'o'j" ?), Milliyet, Istambulo, 27- a de maj'o 2016.

    [2] Leg'u : Selahattin Demirtaş,"La vir'o kiu kred'as si'n sultan'o", Le Mond'e diplomatique, juli'o 2016.

    [3] Leg'u : Mohamad- Reza Djalili kaj Thierry Kellner, "Ankar'a et Téhéran, alliés ou concurrents ?", Le Mond'e diplomatique, januar'o 2017.

    [4] Leg'u : Bachir El- Khoury, "Kiu'j est'as la siri'a'j ribel'ant'o'j ?", Le Mond'e diplomatique, decembr'o 2016.

    [5] Leg'u : Jacques Lévesque, " Vetega lud'o de Rusi'o en Alepo", Le Mond'e diplomatique, novembr'o 2016.

    [6] Intervju'o don'it'a al la televid'kanal'o Habertürk, la 25-an de juli'o 2016.

    [7] Vid'u : Murat Yetkin, " Kurdish Autonomy in Syria vi'a Rus'si'a'n hands ?", Hürriyet Daily News, Istambulo, 4- a de mart'o 2017.

    [8] Vid'u : Cengiz Çandar, " Whats really happening in Syrias Al- Bab ?", Al-Monitor, Vaŝington'o, DC, 21- a de februar'o 2017.

    [9] Amberin Zamam, " Turkey, Kurds project confidence as Pentagon plans next Syria moves", Al-Monitor, 23- a de februar'o 2017.

    [10] Vid'u : Cengiz Çandar, " Erdoğan caught between Trump, Putin in Syria war", Al-Monitor, 13- a de februar'o 2017.


    1 a april'o 2017


    Franc'uj'o - la pejzaĝ'o antaŭ la prezid'ant'elekt'o

    Ĉu re'foj'e la kapt'il'o de la „util'a voĉ'o” ?



    En la unu'a balot'o de la franc'a prezid'ant'elekt'o, la 23-an de april'o 2017, dek unu kandidat'o'j konkur'as kun tre mal'sam'a'j opini'o'j. Tiu plur'ec'o est'is part'e eklips'it'a de justic'afer'o'j kaj de la grav'ec'o, kiu'n la komunik'il'o'j dediĉ'is al la sen'ĉes'a teatr'o de la sond'aĵ'o'j. Tamen la percept'o de la profund'e kontraŭ'demokrati'a natur'o de la franc'a'j kaj eŭrop'a'j instituci'o'j dis'vast'iĝ'as en la mens'o'j. Sed la traduk'o de tiu nov'a konsci'o en elekt'a'j'n rezult'o'j'n pov'as de'voj'iĝ'i en la kapt'il'o'n de la „util'a voĉ'o”, kiu elekt'us kiel kontraŭ'ul'o'n al la ekstrem'dekstr'o ador'ant'o'n de la tut'mond'ig'o.



    Ni en'ir'as politik'a'n epok'o'n, kie mult'a'j fraz'o'j, kiu'j komenc'iĝ'as per „Est'us la unu'a foj'o, ke …”, ŝajn'as anonc'i eventual'ec'o'n, kiu ĝis tiam est'is ne'pens'ebl'a. En tiu ĉi printemp'o de 2017, la franc'a prezid'ant'elekt'o est'as la unu'a foj'o, dum kiu on'i ne plu demand'as si'n pri la ĉe'est'o de la [ekstrem'dekstr'a] Naci'a Front'o ( NF) en la du'a balot'o : on'i met'as la hipotez'o'n, ankoraŭ tre mal'ver'ŝajn'a'n, de ties venk'o. Est'as ankaŭ la unu'a foj'o, ke neniu defend'as la bilanc'o'n de la last'a jar'kvin'o, kvankam du eks'ministr'o'j de la aktual'a prezid'ant'o, s-roj Benoît Hamon (Social'ist'a Parti'o, PS) kaj Emmanuel Macron (parti'o „En marche !”), kandidat'as en la elekt'o. Est'as ankaŭ la unu'a foj'o, ke la kandidat'o'j de la Social'ist'a Parti'o kaj de la dekstr'ul'ar'o, kiu'j sen'inter'romp'e reg'is Franc'uj'o'n ek'de la komenc'o de la 5- a Respublik'o [1958], pov'as est'i kun'e for'bala'it'a'j jam en la unu'a balot'o.

    On'i ankaŭ van'e serĉ'us precedenc'o'n por elekt'o'kampanj'o tiom perturb'it'a de sen'ĉes'a'j enket'o'j, jur'a'j afer'o'j, la ĝeneral'a ne'kapabl'o atent'i esenc'a'n demand'o'n dum pli ol du'dek kvar hor'o'j. Kaj on'i antaŭ'e cert'e ne trov'as prezid'ant'kandidat'o'n jur'e persekut'at'a'n pro fraŭd'o je publik'a mon'o, dum li de dek jar'o'j deklar'as ke Franc'uj'o bankrot'as.

    La rezign'o de la nun'a prezid'ant'o kandidat'i por krom'a mandat'o pov'as kaŝ'i la de'ir'punkt'o'n de ĉiu'j ĉi perturb'o'j. La nun fin'iĝ'ant'a jar'kvin'o far'is s- ron François Hollande la plej mal'popular'a ŝtat'estr'o de la 5- a Respublik'o, kaj tio ĝust'e post kiam li'a antaŭ'ul'o, s- ro Nicolas Sarkozy est'is mal'elekt'it'a. Nu, la social'ist'a prezid'ant'o mem konced'is tion, li „viv'is kvi'n jar'o'j'n da relativ'e absolut'a potenc'o”. [1] En juni'o 2012, por la unu'a foj'o en si'a histori'o, la PS reg'is la prezid'ant'ec'o'n de la respublik'o, la reg'ist'ar'o'n, la naci'a'n asemble'o'n, la senat'o'n, 21 el la 22 region'o'j'n de la eŭrop'a part'o de Franc'uj'o, 56 el la 96 departement'o'j kaj 27 el la 39 urb'o'j kun pli ol 100.000 loĝ'ant'o'j.

    Tiu'n potenc'o'n s- ro Hollande uz'is sen'kondiĉ'e sam'e kiel sol'ec'e. Li mem decid'is la sieĝ'o'stat'o'n, engaĝ'is Franc'uj'o'n en plur'a'j ekster'a'j konflikt'o'j, permes'is la murd'o'n de simpl'a'j suspekt'at'o'j per sepavoj [2]. Li ankaŭ modif'ig'is la labor'leĝ'o'n trud'ant'e al la parlament'a pli'mult'o reform'o'n, kiu'n ĝi ne vol'is decid'i (uz'ad'o de la artikol'o 49-3 de la konstituci'o) kaj por kio nek li nek ĝi hav'is mandat'o'n de la popol'o. Sen forges'i la re'difin'o'n de la map'o de la franc'a'j region'o'j, kiu'n la ŝtat'estr'o desegn'is en si'a prezid'ant'a ofic'ej'o.

    Jen pro kio akr'e lev'iĝ'as la demand'o de la instituci'o'j de la 5- a Respublik'o, kiu'j'n s- ro Hamon ( PS) kaj s- ro [Je'a'n- Luc Mélenchon] (La Franc'e insoumise [La ne'sub'met'em'a Franc'uj'o]) promes'is ŝanĝ'i, sed kiu'j'n ne kontest'as s- ro François Fillon ( Les Républicains [La respublik'an'o'j]) kaj s- ro Macron, sam'e kiel s-in'o Marin'e Le Pen. Nenia okcident'a demokrati'o kon'as tiom da potenc'o koncentr'it'a en la man'o'j de unu sol'a hom'o. Krom la danĝer'o, ja real'a, iu'n tag'o'n hav'i ŝtat'estr'o'n mal'pli pac'em'a'n ol est'as la nun'a, la bru'a'j proklam'o'j pri la franc'a demokrati'o, pri la respublik'o, kolizi'as kun konstat'o, kiu'n s- ro Hollande blind'ig'a : la sol'ec'a praktik'ad'o de la potenc'o facil'ig'as la sen'lim'a'n kapabl'o'n neni'ig'i la promes'o'j'n de elekt'o'kampanj'o, kiu'j tamen dev'us ja est'i la baz'o de la mandat'o de la suveren'a popol'o.

    Li promes'is defend'i la franc'a'n ŝtal'fabrik'o'j'n : li decid'is la ferm'o'n de la fabrik'o en Florange ; li dev'is re'inter'trakt'i la inter'konsent'o'n pri eŭrop'a stabil'ec'o : li rezign'is pri tio jam en la unu'a tag'o de si'a mandat'o ; li promes'is „invers'ig'i la kurb'o'n de sen'labor'ec'o” antaŭ la fin'o de la jar'o 2013 : ĝi daŭr'ig'is si'a'n kresk'o'n dum krom'a'j tri jar'o'j. Tamen, se sent'o est'i perfid'it'a rapid'e ankr'iĝ'is en la mens'o'j, tion kaŭz'is fraz'o, kiu stamp'is li'a'n elekt'o'kampanj'o'n de 2012 kaj kiu'n de tiam ĉiu'j cent'foj'e re'aŭd'is : „Mi'a sol'a kontraŭ'ul'o est'as la mond'o de la financ'o.” Nu, s- ro Hollande sen'prokrast'e pren'is eks'bank'ist'o'n de Rothschild kiel konsil'ist'o'n por la prezid'ant'o, kaj post'e don'is al li la ministr'ej'o'n pri ekonomi'o.

    La aktual'a favor'o, kiu'n s- ro Macron ŝajn'e ĝu'as en la publik'a opini'o, est'as tiom pli mir'ig'a, ke ĝi pov'as lev'i en la plej alt'a'n potenc'o'n la dign'a'n hered'ant'o'n – eĉ se patr'o'murd'a'n – de tiu aktual'a prezid'ant'o kun sen-egal'a mal'popular'ec'o. Emmanuel Macron, tio est'as mi”, s- ro Hollande iam el'dir'is, „li sci'as, kio'n li ŝuld'as al mi.” S- ro Macron ne est'as social'ist'o, sed ankaŭ ne s- ro Hollande. Unu el ili proklam'as tion, la ali'a for'ruz'as. La vort'o'j de la unu'a turn'as la dors'o'n al mal'dekstr'a tradici'o, kiu kondamn'is „la mon'o'n”„la financ'o'n”, sed tio kongru'as kun la konvink'o'j, kiu'j'n la du'a jam en 1985 esprim'is en verk'o, La mal'dekstr'o mov'iĝ'as, kiu'n aŭtor'is ankaŭ la nun'a defend'ministr'o kaj la ĝeneral'a sekretari'o de la prezid'ant'ej'o. [3]

    En tiu libr'o on'i jam trov'as la ide'o'n kar'a'n al s- ro Macron, kvankam ĉe li ĝi est'as kaŝ'it'a sub amas'o da vat'ec'a'j kaj kav'a'j vort'o'j, de nov'a soci'a alianc'o inter la kultur'it'a'j mez'a'j klas'o'j kaj la liberal'a mastr'ar'o, forĝ'it'a de la komun'a vol'o etend'iĝ'i en mond'a merkat'o. „Entrepren'ec'o” anstataŭ „help'at'ec'o”, profit'o anstataŭ rent'o, reform'ist'o'j kaj modern'ist'o'j kontraŭ ekstrem'ist'o'j kaj pase'ist'o'j, rifuz'o de nostalgi'o „je kamel'ist'o'j kaj akv'o'port'ist'o'j” : aŭd'i s- ron Macron est'as kvazaŭ re'aŭd'i kio'n s- ro [ Wiliam Clinton] proklam'is en 1990, s-roj [ Anthony Blair] kaj [ Gerhard Schröder] kelk'a'j'n jar'o'j'n post'e. [4] Kaj sekv'i ĝi'n signif'us eĉ pli aŭdac'e ol s- ro Hollande ir'i la „tri'a'n voj'o'n” de la nov'liberal'a progres'ism'o. Tiu'n, kiu flat'al'log'is la uson'a'n demokrat'a'n parti'o'n kaj la eŭrop'a'n social'demokrati'o'n kaj las'as ili'n en la abism'o, kie ili aktual'e kuŝ'as.

    „Mond'ist'o'j” kaj „Parti'o de Brusel'o” kontraŭ „patriot'o'j” : S-in'o Le Pen ĝoj'us, se la politik'a al'front'iĝ'o resum'iĝ'us per tia dialektik'o. S- ro Richard Ferrand, PS-deput'it'o kaj pilier'o de la elekt'o'kampanj'o de s- ro Macron, ŝajn'as anticip'i si'a'j'n dezir'o'j'n : „Ekzist'as, li taks'as, unu'flank'e la reakci'a'j kaj ident'ist'a'j nov'naci'ist'o'j ; kaj ali'flank'e la progres'ist'o'j kiu'j pens'as ke Eŭrop'o est'as neces'a.” [5] Tia struktur'ad'o de la debat'o ne est'as sen'kulp'a. Ambaŭ flank'o'j vol'as sub'akv'ig'i la demand'o'n de la klas'a'j interes'o'j, per tio ke la unu'a'j nutr'as la „ident'ist'a'j'n” teror'o'j'n kaj la ali'a'j akr'e mal'laŭd'as la „reakci'a'j'n” impuls'o'j'n.

    Sed eĉ se tio ne plaĉ'as al ĉiu'j progres'ist'o'j de la merkat'o, tiu'j kiu'j „pens'as ke Eŭrop'o est'as neces'a”, est'as soci'e bon'stat'a'j. La „send'it'a'j labor'ist'o'j” [6], kiu'n brusel'a direktiv'o nask'is en 1996 kaj kies nombr'o dek'obl'iĝ'is en la last'a'j dek jar'o'j, est'as plej oft'e konstru'labor'ist'o'j aŭ kamp'kultur'a'j salajr'ul'o'j ol ĥirurgi'ist'o'j aŭ antikv'aĵ'ist'o'j. Nu, tio, kio'n la viktim'o'j de tiu sistem'o „pens'as”, tio est'as ankaŭ kaj ĉef'e la produkt'o de tio, kio'n ili percept'as, nom'e salajr'a'n dumping'o'n, kiu minac'as ili'a'j'n ekzist'kondiĉ'o'j'n. Por ili, Eŭrop'o ne resum'iĝ'as per la Od'o al la ĝoj'o.

    S- ro Steve Bannon, politik'a strategi'ist'o de s- ro Donald Trump, kompren'is, kio'n la naci'ist'a dekstr'ul'ar'o pov'is profit'i el la soci'a de'klas'ad'o, kiu preskaŭ ĉiam akompan'as la celebr'ad'o'j'n de la tut'mond'a vilaĝ'o. „La kern'o de tio, kio'n ni kred'as, klar'ig'is li, est'as ke ni est'as naci'o kun ekonomi'o, kaj ne ekonomi'o en mi ne sci'as kia mond'merkat'o kun mal'ferm'it'a'j lim'o'j. La labor'ist'o'j de la mond'o lac'as est'i sub'met'it'a'j al la parti'o de Davoso. Novjork'an'o'j sent'as si'n nun pli proksim'a'j de la loĝ'ant'o'j de London'o aŭ de Berlin'o ol de tiu'j de Kansas'o aŭ de Kolorad'o, kaj ili divid'as kun la unu'a'j la mens'o'stat'o'n de elit'o, kiu vol'as dikt'i al ĉiu'j la manier'o'n, laŭ kiu la mond'o est'u reg'at'a.” [7] Kiam s- ro Macron, en si'a'j publik'a'j kun'ven'o'j ĉirkaŭ'at'a'j de eŭrop'a'j flag'o'j, ekzalt'as la mov'iĝ'em'o'n, postul'as la re'lanĉ'ad'o'n per la marĝen'o'j de la entrepren'o'j” kaj promes'as nul'ig'i la sen'labor'ul'a'n salajr'o'n ek'de la du'a rifuz'o akcept'i „dec'a'n labor'propon'o'n” [8], kiel ebl'as disting'i li'a'j'n propon'o'j'n dis'de la interes'o'j de la oligarĥ'o'j de la mon'o kaj de la sci'o, kiu'j konsist'ig'as la „parti'o'n de Davoso” ? On'o do pov'as imag'i la demokrati'a'n katastrof'o'n de eventual'a konfront'iĝ'o de li kaj s-in'o Le Pen, kiu'n la komunik'il'o'j vol'as okaz'ig'i.

    De antaŭ pli ol du'dek jar'o'j, rekomend'i la „util'a'n voĉ'o'n” signif'as prezent'i la du domin'ant'a'j'n parti'o'j'n kiel bastion'o'n kontraŭ estr'em'dekstr'o, kies kresk'eg'o'n ili'a'j si'n'sekv'a'j kaj adapt'ig'it'a'j decid'o'j favor'ig'is. „Hodiaŭ, emfaz'as s- ro Hamon, la projekt'o de Emmanuel Macron est'as la apog'o por la Naci'a Front'o.” [9]. Sed reciprok'e la potenc'o de la NF konfirm'is la monopol'o'n de la potenc'o de si'a'j kontraŭ'ul'o'j, inkluziv'e de la social'ist'o'j. [10] Ek'de 1981, François Mitterrand kalkul'is, ke potenc'a ekstrem'dekstr'o dev'ig'us la dekstr'ul'o'j'n alianc'i kun ĝi, risk'ant'e per tio far'iĝ'i ne elekt'ebl'a'j. [11] La manovr'o renvers'iĝ'is en april'o de 2002, kiam s- ro Je'a'n-Mari'e Le Pen al'front'is s-on Jacques Chirac dum la du'a balot'o de la prezid'ant-elekt'o. Ek'de tiam la dekstr'ul'ar'o bezon'is nur antaŭ'i la social'ist'a'n parti'o'n ( PS) en kia ajn elekt'o, ĉu naci'a aŭ lok'a, por tuj en la okul'o'j de preskaŭ la tut'a mal'dekstr'ul'ar'o far'iĝ'i la ĉef'anĝel'o de la demokrati'o, de la kultur'o, de la respublik'o.

    Monarĥi'ec'a'j instituci'o'j, kiu'j ebl'ig'as ĉia'j'n ruz'tromp'aĵ'o'j'n, ĉia'j'n for'ne'ad'o'j'n ; politik'a viv'o ŝlos'it'a per la tim'o antaŭ la pli grand'a mal'bon'o ; komunik'il'o'j kiu'j adapt'iĝ'as al la unu'a'j kaj sam'temp'e nutr'as si'n de la ali'a ; kaj krom'e, ekzist'as … Eŭrop'o. La plej mult'a'j ekonomi'a'j kaj financ'a'j politik'o'j de Franc'uj'o est'as rekt'e sub'met'it'a'j al ĝi, kio ne mal'ebl'ig'as la esenc'a'n part'o'n de la prezid'ant'elekt'a kampanj'o okaz'i kvazaŭ la ven'ont'a prezid'ant'o pov'us ag'i tut'e liber'e.

    Venk'o de s-in'o Le Pen pov'us signif'i la fin'o'n de la Eŭrop'a Uni'o – ŝi'a avert'is : „Mi ne est'os la vic'kancelier'in'o de s-in'o Merkel.” Se iu el la favor'it'o'j de la sond'aĵ'o'j – kaj de s-in'o Angel'a Merkel –, do s- ro Fillons- ro Macron, instal'iĝ'us en la Elize'o [la prezid'ant'palac'o], la daŭr'ig'o de la prezid'int'o'j, kiu'j'n ili serv'is, est'us tamen cert'ig'it'a, la harmoni'o kun la orient'ad'o'j de la Eŭrop'a Komision'o konserv'at'a kaj la german'a hegemoni'o kaj la ord'o-liberal'ism'o konfirm'it'a, ĉe kio la unu'a lud'as la rol'o'n de sever'a gard'ist'o de la ali'a. La demand'o est'us ali'a ĉe s- ro Hamon aŭ por s- ro Mélenchon. Escept'e de la apog'o de la unu'a al la ide'o de eŭrop'a defend'o, ili'a'j cel'o'j ŝajn'as est'i proksim'a'j. Sed ili'a'j rimed'o'j por ili'n ating'i komplet'e mal'sam'as, tiom ke ili'a'j du kandidat'ec'o'j konkurenc'as kaj pov'as ambaŭ elimin'i.

    Kun s- ro Hamon mal'facil'as evit'i sent'o'n de jam vid'int'o. La social'ist'a kandidat'o, kiu prov'as kun'ig'i si'a'n ŝat'o'n de la Eŭrop'a Uni'o kaj si'a'n dezir'o'n ke tiu for'las'u la politik'o'n de mal'abund'o kaj praktik'u pli favor'a'n al dung'o kaj al la medi'o, mal'pli sen'kompat'a'n kontraŭ ŝtat'o'j kiel Grek'uj'o kiu'j'n ili'a ŝuld'o prem'eg'as, dev'as persvad'i si'n ke la re'orient'ad'o, kiu'n li aspir'as, est'as ebl'a, eĉ en la kadr'o de la aktual'a'j instituci'o'j ; ke ebl'as „ating'i palp'ebl'a'j'n rezult'o'j'n sen kontraŭ'i Eŭrop'o'n”. Kaj li baz'as si'a'n esper'o'n sur re'kresk'o'n de la influ'o de la eŭrop'a mal'dekstr'o, precip'e de la german'a.

    Nu, tio est'as preskaŭ preciz'e la hipotez'o, kiu'n s- ro Hollande antaŭ kvi'n jar'o'j log'propon'is. La 12-an de mart'o 2012, „solen'e”promes'ant'e antaŭ si'a'j kun'ven'int'a'j eŭrop'a'j kamarad'o'j en Pariz'o, ke li „re'inter'trakt'os la buĝet'a'n traktat'o'n”, kiu'n s- ro Merkel kaj s- ro Sarkozy est'is far'int'a'j, li preciz'ig'is : „Mi ne est'as sol'a, ĉar ekzist'as la progres'em'a mov'ad'o en Eŭrop'o. Mi ne est'os sol'a, ĉar ekzist'os la voĉ'don'o de la franc'a popol'o, kiu don'os al mi mandat'o'n” (vid'u el'tir'aĵ'o'j'n de li'a parol'ad'o [-])

    S-in'o Cécile Duflot, kiu far'iĝ'is li'a ministr'in'o pri loĝ'ad'o, memor'ig'as la sekv'o'n : „Ĉiu'j atend'is, ke [ s- ro Hollande] komenc'u la lukt'ad'o'n kun Angel'a Merkel. (…) Fin'e ni turn'os la dors'o'n al Merkozy [12] (…) Spit'e al si'a liberal'ec'o kaj rigid'ec'o, la ital'o Mari'o Mont'i kalkul'is kun Franc'uj'o por invers'ig'i la tendenc'o'n. La tre konservativ'a Marian'o Rajoy vid'is en la elekt'o de François Hollande la ebl'o'n mild'ig'i la prem'o'n kiu sufok'is Hispan'uj'o'n. Grek'land'o kaj Portugal'uj'o si'a'vic'e pret'is sekv'i kia'n ajn sav'ont'o'n por evit'i la ruin'iĝ'o'n.” [13] On'i sci'as, kio post'e okaz'is.

    En'ver'e nenio ali'a ol tio, kio okaz'is jam dek kvi'n jar'o'j'n antaŭ'e. [14] Tiam s- ro Hollande gvid'is la Social'ist'a'n Parti'o'n ( PS), kaj s- ro Lionel Jospin la reg'ist'ar'o'n. Kiel antaŭ'lud'o'n al la unu'ec'a mon'o on'i inter'trakt'is „traktat'o'n de stabil'ec'o kaj de kresk'o”, kiu en'ten'is preciz'ig'o'j'n de buĝet'a'j disciplin'o'j kaj ankaŭ pun'o'j'n en kaz'o de eksces'a'j deficit'o'j. S- ro Jospin, kiel ĉef'o de la opozici'o, kritik'is en la traktat'o ia'n „super- Mastriĥton”, „absurd'e konced'it'a'n al la german'o'j”. Far'iĝ'int'e ĉef'ministr'o en juni'o de 1997, li kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e, en la eŭrop'a konsil'ant'ar'o de Amsterdam'o, tamen akcept'is ĉiu'j'n punkt'o'j'n. Kompens'e por si'a konsent'o, klar'ig'is s- ro Pierre Moscovici, tiam ministr'o pri eŭrop'a'j afer'o'j, li akir'is „la unu'a'n rezoluci'o'n de eŭrop'a konsil'ant'ar'o dediĉ'it'a'n al kresk'o kaj al dung'o”. Rezoluci'o kun fulm'a efik'o, kio'n post'e ĉiu pov'is atest'i.

    S-roj Hamon kaj Mélenchon si'a'vic'e vol'as re'inter'trakt'i la eŭrop'a'j'n traktat'o'j'n. Ĉu ĉi-foj'e ili don'as al si la rimed'o'j'n por tio ? S- ro Hamon ne tuŝ'as la sen'de'pend'ec'o'n de la Eŭrop'a Centr'a Bank'o, sed li esper'as „dis'volv'i ĝi'a'j'n statut'o'j'n”. Li konsent'as kun la regul'o de la 3 el'cent'o'j da publik'a deficit'o, sed „dezir'as politik'o'j'n de re'lanĉ'ad'o” kongru'a'j'n kun si'a'j ekologi'ist'a'j ambici'o'j. Li propon'as „star'ig'o'n de demokrati'a asemble'o de la eŭr'o'zon'o”, sed li preciz'ig'as : „Mi akcept'os, ke on'i diskut'u pri tio, kompren'ebl'e. Mi ne ir'os al Berlin'o aŭ ali'lok'e'n dir'ant'e : „Tion aŭ nenio'n”, tio ne hav'as senc'o'n.”

    Kelk'a'j el tiu'j reform'o'j bezon'as la unu'anim'a'n konsent'o'n de la membr'o'j de la Uni'o kaj neniu el ili hodiaŭ hav'as la konsent'o'n de Berlin'o. S- ro Hamon esper'as modif'i la don'it'aĵ'o'n pro „ark'o de alianc'o de la eŭrop'a'j mal'dekstr'o'j”. Kaj li mal'agnosk'as la ne kuraĝ'ig'a'n precedenc'o'n de 2012 : „Mi kred'as, ke la german'o'j hodiaŭ est'as pli mal'ferm'it'a'j ol ili est'is kiam s- ro Hollande en'potenc'iĝ'is.” La tim'o de dis'pec'iĝ'o de la Eŭrop'a Uni'o unu'flank'e, la perspektiv'o de politik'a ŝanĝ'o en German'uj'o ali'flank'e dis'don'is la kart'o'j'n li'a'profit'e. Mi est'as en la parti'o de la esper'o”, li konced'as.

    La esper'o de s- ro Mélenchon ek'de 2012 ŝanĝ'iĝ'is. Ĉar „nenia progres'em'a politik'o ebl'as” en la Uni'o tia kia ĝi ekzist'as, pro mank'o de „inter'konsent'it'a el'ir'o el la eŭrop'a'j traktat'o'j” aŭ de ili'a re'verk'ad'o (plan'o A), li ne eksklud'as „unu'flank'a'n el'ir'o'n” (plan'o B). Ĉar li ne tre kred'as je sam'temp'a prem'o de la mal'dekstr'a'j fort'o'j, kiu'j eĉ pli tendenc'as retro'flu'i, la naci'o de la du'a plej grand'a fort'o de la Uni'o li'a'opini'e far'iĝ'as la „lev'il'o de la eŭrop'a batal'o”. Jacques Généreux, kun'direktor'o de la redakt'ej'o de li'a prizidant-program'o, resum'as la ekvaci'o'n jen'e : „La dev'ig'a el'ir'o de Franc'uj'o signif'us la fin'o'n de la eŭr'o kaj la fin'o'n de la Eŭrop'a Uni'o, tut'simpl'e. Neniu hav'as interes'o'n risk'i tion. Ĉiu'kaz'e ne German'uj'o.” Tiom ke, eĉ se ĝi rifuz'os sub'met'iĝ'i al la eŭrop'a'j regul'o'j kiu'j kontraŭ'as ĝi'a'j'n ekonomi'a'j'n prioritat'o'j'n, „Franc'uj'o pov'as sen'tim'e, kaj se ĝi tion dezir'as, rest'i en la eŭr'o tiom long'e kiom ĝi vol'as”. [15]

    La Eŭrop'a Uni'o far'iĝ'is indiferent'a pri la demokrati'a'j decid'o'j de si'a'j popol'o'j, kun la cert'ec'o ke la fundament'a'j orient'iĝ'o'j de la membr'o'ŝtat'o'j est'is ŝlos'it'a'j per la traktat'o'j. Ek'de la „brit'el'ir'o” kaj la venk'o de s- ro Trump, la politik'o venĝ'as si'n ; Uni'o nun ekscit'it'a observ'as ĉia'n naci'a'n voĉ'don'ad'o'n kvazaŭ tem'us pri viv'o aŭ mort'o. Eĉ la venk'o de unu el la du franc'a'j kandidat'o'j, kiu'j'n ĝi favor'as, ne tre long'temp'e trankvil'ig'us ĝi'n.

    Serge HALIMI.



    [1] Gérard Davet kaj Fabrice Lhomme, « Un président ne devrait pas dir'e ça… ». Les secrets d’un quinquennat, Stock, Pariz'o, 2016.

    [2] Sepavoj : sen'pilot'a'j aviad'il'o'j. - vl

    [3] Kolektiv'o mask'it'a sub la pseŭdo'nom'o Je'a'n- François Trans. Vd Pierre Rimbert, «  Toupie ou tout droit ? », Le Mond'e diplomatique, septembr'o de 2014.

    [4] Kp Le Grand Bond en arrière. Comment lordre libéral s’est imposé au mond'e [La grand'a salt'o mal'antaŭ'e'n. Kiel la liberal'a ord'o trud'iĝ'is al la mond'o], Agone, Marsejl'o, 2012.

    [5] Le Journal du dimanche, Pariz'o, 12-an de mart'o 2017.

    [6] ...

    [7] Cit'it'a de William Galston, «  Steve Bannon and the “Glob'al Te'a Party” », The Wall Street Journal, Novjork'o, 1-an de mart'o 2017.

    [8] Do, por salajr'o kiu est'us „ne 20- ĝis 25-el'cent'e” pli mal'alt'a ol la antaŭ'a labor'posten'o.

    [9] Franc'e 2, 9-an de mart'o 2017.

    [10] Vd „Le Front national verrouille lordre social”, Le Mond'e diplomatique, januar'o 2016.

    [11] Kp Emmanuel Faux, Thomas Legrand kaj Gilles Perez, La Main droite de Dieu. Enquête sur François Mitterrand et lextrême droite, Seuil, Pariz'o, 1994.

    [12] Kun'lig'ad'o de la nom'o'j de Merkel kaj Sarkozy, pro ili'a komun'a politik'o. - vl

    [13] Cécile Duflot, De lintérieur. Voyage au pays de la désillusion, Fayard, Pariz'o, 2014.

    [14] Vd Quand la gauche renonçait au nom de lEurope [„Kiam la mal'dekstr'o rezign'is nom'e de Eŭrop'o” kaj Laudace ou lenlisement [„Aŭdac'o aŭ en'ŝlim'iĝ'o”], Le Mond'e diplomatique en Esperant'o, respektiv'e juni'o 2005 kaj april'o 2012.

    [15] Jacques Généreux, Les Bonnes Raisons de voter Mélenchon, Les Liens qui libèrent, Pariz'o, 2017.


    1 a mart'o 2017


    La intelekt'ul'o'j kaj la universal'a voĉ'don'o

    En Ĉin'uj'o demokrati'o... kiam matur'iĝ'os la popol'o



    En Pekin'o la oficial'a gazet'ar'o ironi'e pri'trakt'is la uson'a'j'n elekt'o'j'n kaj ties kontest'ad'o'n en Uson'o mem. Okaz'o por mis'fam'ig'i la okcident'a'n politik'a'n sistem'o'n. Kvankam mult'a'j ĉin'a'j intelekt'ul'o'j debat'as pri la demokrati'a'j voj'o'j imag'ebl'a'j por ili'a land'o, ĉiu'j opini'as, ke la popol'o ne pret'as. Tiu pri'pens'ad'o ne est'as sen simil'ec'o kun tiu de kelk'a'j franc'a'j politik'olog'o'j.



    U NUFLANKE, la « demokrat'o'j », defend'ant'o'j de reg'ist'ar'o per kaj por la popol'o ; ali'flank'e, la « aŭtoritat'ism'ul'o'j », defend'ant'o'j de diktatur'o de unu'sol'a parti'o : tia est'as la ĉin'a politik'a pejzaĝ'o, laŭ la plej mult'a'j okcident'a'j amas'inform'il'o'j. En real'o, la du tend'ar'o'j ne est'as tiom for unu de la ali'a. La unu'a'j, sam'e kiel la du'a'j ŝajn'e vol'as determin'i je kiu'j kondiĉ'o'j reg'ad'o far'e de la popol'o pov'as ebl'ig'i real'ig'o'n de la ĝeneral'a interes'o en stabil'ec'o kaj konkord'o. Eĉ por la liberal'ul'o'j kaj la ĉin'a'j disident'o'j, rekt'a demokrati'o ne kapabl'as tion. La popol'o – precip'e kamp'ar'an'o'j kaj migr'a'j labor'ist'o'j [1] – est'as sub influ'o de si'a'j pasi'o'j, de si'a'j instinkt'o'j kaj, tial, influ'ebl'a de ĉiu'j manipul'ad'o'j. « Ver'a » demokrati'o do implic'as elit'o'j'n kapabl'a'j'n orient'i la popol'a'n decid'o'n, apog'ant'e si'n al la « civit'an'a » et'a part'o de la loĝ'ant'ar'o, tio est'as la urb'a mez'a klas'o.

    Tiu manier'o kompren'i demokrati'o'n est'as nek nov'a nek propr'a al Ĉin'uj'o. Ne nur la eŭrop'a 19- a jar'cent'o konsider'is la elekt'o-balot'o'j'n nur kadr'e de sistem'o kapabl'a gvid'i la popol'o'n, sed ankoraŭ nun, mult'a'j intelekt'ul'o'j plen'e admir'as en'kadr'ig'it'a'n demokrati'o'n.

    En la nun'a Ĉin'uj'o, la demand'o pri demokrati'ig'o kaj reprezent'ad'o domin'as la politik'a'n debat'o'n. Logik'e, la favor'ant'o'j de fortik'a ŝtat'o kontraŭ'star'as reform'o'j'n, kiu'j don'us tro da grav'ec'o al sen'per'a esprim'iĝ'o de la loĝ'ant'ar'o. Ĉu ili si'n apog'as al la ĉin'a revoluci'a spert'o aŭ ĉu ili rekomend'as re'ir'o'n al ia konfuce'an'ism'o [2], tiu'j « konservativ'ul'o'j » konsider'as, ke la interes'o de la popol'o pov'as est'i defend'at'a nur per elit'o de reg'ant'o'j karism'a'j kaj indiferent'a'j je mal'nobl'a'j materi'a'j interes'o'j.

    Pli mir'ig'e, tiu'j, kiu'j aspekt'as plej liberal'a'j rest'as tre si'n'gard'a'j rilat'e al la etend'iĝ'o de la popol'a suveren'ec'o. Kiel rimark'ig'as la ĉin'olog'in'o Emili'e Frenkiel [3], ili ja favor'as voĉ'don'rajt'o'n, sed konsider'as, ke, unu'e, la individu'o'j far'iĝ'u civit'an'o'j plen'e konsci'a'j pri si'a respond'ec'o, mank'e de kio ili pov'us elekt'i mal'bon'a'j'n gvid'ant'o'j'n. Tiel, la histori'ist'o Xu Jilin insist'as pri la neces'a laŭ'grad'ec'o de la reform'o'j, dum, laŭ la profesor'o pri filozofi'o Ren Jiantao, « Ideal'a situaci'o est'us, ke la Parti'o [Ĉin'a Komun'ist'a Parti'o - ĈKP] agnosk'u, ke ĝi nepr'e dev'as si'n reform'i, ke ne est'as ali'a solv'o » [4].

    Mal'nov'a elit'ism'o

    P ROFESORO ĉe Fudan-Universitat'o en Ŝanhaj'o, Deng Zhenglai klar'ig'as : « Ĉin'uj'o est'as vast'eg'a, ĝi'a loĝ'ant'ar'o tre mult'nombr'a. Politik'a program'o ne sufiĉ'as por ŝanĝ'i la afer'o'j'n. La ekonomi'a reform'o ne est'is sam'mezur'e aplik'at'a unu'sol'a'n foj'o'n sur la tut'a teritori'o. Tem'as pri saĝ'o-form'o kiu'n posed'as la Ĉin'o'j. (… ) Neces'as est'i pacienc'a. (…) Tio ebl'ig'as retro'ir'i se neces'as. » Si'a'flank'e, la politik'olog'o Li Qiang asert'as, ke antaŭ ol don'i voĉ'don'rajt'o'n on'i dev'as konstru'i modern'a'n ŝtat'o'n kaj merkat-ekonomi'o'n, don'i individu'a'j'n liber'ec'o'j'n kaj iom da spac'o al la civil'a soci'o, « unu'a etap'o » antaŭ pli ambici'a'j reform'o'j. Ĉiu'okaz'e, ĉi-last'a'j ne respond'os al la « okcident'a modern'a demokrati'o », ĉar « la pez'o de ni'a'j tradici'o'j ne permes'as tion ».

    Unu el la ĉin'a'j liberal'ul'o'j plej kon'at'a'j ekster'land'e, Yu Keping, ident'ig'as demokrati'o'n al la « bon'a reg'ad'o », tio est'as al la reg'ad'o far'e de honest'a'j teknokrat'o'j [5]. Koncern'e la fam'a'n blog'ist'o'n Han Han, li'a vid'punkt'o est'as klar'a :« La kultur'it'a'j hom'o'j [ wenhuaren] ident'ig'as demokrati'o'n al liber'ec'o. Sed por plej mult'a'j ĉin'o'j, liber'ec'o neniel rilat'as al la gazet'ar'o, literatur'o aŭ art'o, la elekt'o'j, la publik'a opini'o aŭ la politik'o (…). Por tiu'j, kiu'j ne kon'as potenc'a'j'n aŭ influ'a'j'n hom'o'j'n [kaj ne hav'as soci'a'n kapital'o'n], est'i liber'a, signif'as pov'i kri'i, tra'ir'i strat'o'n aŭ kraĉ'i sur'ter'e'n tiom, kiom ili pov'as. Por tiu'j, kiu'j kon'as iom'et'e da tia'j potenc'ul'o'j, liber'ec'o konsist'as mal'obe'i leĝ'o'j'n, tir'i avantaĝ'o'j'n el la fend'o'j de la jur'o kaj la regul'ar'o'j por far'i tiom da mal'bon'o kiom ili vol'as [6]. » Ali'vort'e, nur la kultur'it'a'j hom'o'j pov'as kompren'i ĉiu'j'n aspekt'o'j'n kaj implic'o'j'n de demokrati'o.

    Ebl'e ĉiu'j tiu'j negativ'a'j pri'taks'o'j rezult'as simpl'e el la potenc'a propagand'o de la Parti'o, aŭ de ankoraŭ si'n trud'ant'a aŭtoritat'ism'a tradici'o. Tamen, eĉ Li'u Xiaobo, Nobel-premi'it'o pri pac'o en 2010, sub'skrib'int'o de la Ĉart'o 08 [7] kaj en'karcer'ig'it'a de 2008 pro si'a'j skrib'aĵ'o'j, dir'as la sam'o'n : « Front'e al la anim'a mal'alt'ec'o, kio est'as la domin'ad'o de la propr'a interes'o, la nobl'a unu'a'rang'ec'o don'it'a al la liber'ec'o pov'as ven'i nur de mal'pli'mult'a elit'o (…). Ek'de la mal'aper'o de la mal'nov-temp'a'j aristokrat'o'j, la kvalit'o'n de modern'a soci'o on'i mezur'as laŭ la kapabl'o de mal'pli'mult'o kontraŭ'kompens'i la pli'mult'o'n (…). Tiu mal'pli'mult'a elit'o zorg'as pri la sort'o de la mal'fort'ul'o'j kaj kritik'as la politik'a'n potenc'o'n ; ĝi ankaŭ sci'as rezist'i al la gust'o'j de la amas'o'j, tio est'as, ĝi konserv'as si'a'n aŭtonom'ec'o'n kaj si'a'n kritik'em'o'n sam'temp'e rilat'e al la reg'ant'o'j kaj al la amas'o'j ; ĝi super'rigard'as la reg'ist'ar'o'n per kritik'o'j kaj ĝi gvid'as la amas'o'j'n. » Aŭ ankaŭ : « Tio, kio'n vol'as la amas'o'j, est'as la sekular'a kaj sen'talent'a feliĉ'o » [8].

    Ĉu la elit'ism'o de la plej demokrat'a'j intelekt'ul'o'j baz'iĝ'as sur la amar'a kaj sen'iluzi'ig'a konstat'o, ke, post tri'dek jar'o'j da rimark'ind'a kresk'o de ili'a viv'nivel'o, ili'a'j kun'civit'an'o'j pens'as nur pri konsum'ad'o ? Sed, jam antaŭ la « ĉin'a mirakl'o » la defend'ant'o'j de demokrati'o ne mult'e ŝat'is la najbar'ec'o'n de la popol'o, kiel montr'as la re'leg'o de la analiz'o'j de la Tiananmen-mov'ad'o, en 1989. En la Arkiv'o'j de Tiananmen, Zhang Liang not'as, ke la ĉef'a'j kial'o'j de la mal'sukces'o de tiu mov'ad'o est'is « la mal'fortik'ec'o de la reform'ist'o'j ĉe la pint'o de la ĈKP, la mal'konsent'o'j sin'e de la student'a mov'ad'o, la fend'o inter la intelekt'ul'o'j, unu'flank'e, kaj la labor'ist'o'j kaj kamp'ar'an'o'j ali'flank'e [sub'strek'it'a de la aŭtor'o], kaj ankaŭ la for'est'o de rigor'a organiz'ad'o kaj detal'a program'o » [9].

    Tiu apart'ig'o est'is motiv'it'a per la zorg'ad'o de la student'o'j konserv'i la pur'ec'o'n de si'a klopod'o. Ili'a kritik'o de la reĝim'o est'is politik'a kaj moral'a, neniel motiv'it'a per defend'o de ekonomi'a'j interes'o'j. Ili streb'is si'n prezent'i kiel garanti'ant'o'j'n de la profit'o de la naci'o, klopod'ant'e konserv'i ord'o'n kaj protekt'i la ekonomi'a'n produkt'ad'o'n. La student'a'j gvid'ant'o'j kaj la mal'sat-strik'ant'o'j est'is protekt'at'a'j de gard'ant'o'j destin'it'a'j ŝirm'i ili'n kontraŭ en'trud'iĝ'o de popol'an'o'j dezir'ant'a'j prezent'i si'a'n vid'punkt'o'n, tio cel'e konserv'i ili'a'n « pur'ec'o'n » kaj seren'o'n. Est'is tre mal'facil'e renkont'i ili'n [10].

    On'i ankaŭ pov'as retro'ir'i laŭ la temp'o kaj ekzamen'i tion, kio'n propon'is la tekst'o'j de la unu'a'j ĉin'a'j liberal'ul'o'j. Liang Qichao (1873-1929), konsider'at'a kiel tiu, kiu en'konduk'is demokrati'o'n en Ĉin'uj'o'n kaj kiu est'is ties ĉef'a pens'ist'o, ne pov'as est'i influ'it'a de la pas'int'o-fort'o'j aŭ de total'ism'o. Kaj tamen, kvazaŭ eĥ'o al la vort'o'j de Li'u Xiaobo, jen kio'n li skrib'is post unu el si'a'j vojaĝ'o'j en Uson'o : « Kiam mi rigard'as la soci'o'j'n de la mond'o, neniu el ili est'as tiom sen'ord'a kiom tiu de la ĉin'a komun'um'o en San Francisk'o. Kial ? La respond'o est'as : la liber'ec'o. La natur'o de la ĉin'o'j de Ĉin'uj'o ne est'as pli bon'a ol la natur'o de tiu'j de San Francisco, sed, almenaŭ en Ĉin'uj'o, ili'n reg'as ŝtat'funkci'ul'o'j kaj ili'n mastr'as patr'o'j kaj grand'frat'o'j. Nun'temp'e, liber'ec'o, konstituci'ism'o kaj respublik'an'ism'o signif'as reg'ad'o'n de la pli'mult'o (...). Se ni adopt'us demokrat'a'n sistem'o'n nun, tio est'us simpl'e naci'a si'n'mort'ig'o. Mal'long'e, la ĉin'a popol'o pov'as est'i, nun'temp'e, nur aŭtokrat'e reg'at'a [11]... »

    La afer'o est'as do inter'konsent'a. En kiu ajn epok'o, la pli'mult'o de la ĉin'a'j intelekt'ul'o'j neniam pov'is koncept'i demokrati'o'n kiel suveren'a'n kaj sen'per'a'n uz'o'n de la politik'a pov'o far'e de la popol'o. En plej bon'a okaz'o, ili ĝi'n konsider'as kiel ar'o'n de civil'a'j liber'ec'o'j, kiu'j est'as konced'it'a'j al li kaj permes'as al ĉiu esprim'i si'a'n vid'punkt'o'n, defend'i si'a'j'n interes'o'j'n, eĉ eventual'e esprim'i si'a'j'n prefer'o'j'n, sed en la kadr'o de oligarki'o de reg'ant'o'j kaj sub ties kontrol'o.

    Tia kompren'o pov'as nur sen'esper'ig'i la okcident'a'j'n aktiv'ul'o'j'n de la « demokrati'o-afer'o ». Sed ĝi ĝoj'ig'as ali'a'j'n observ'ant'o'j'n, por kiu'j demokrati'o laŭ la ĉin'a kompren'o pov'us proviz'i anstataŭ'a'n solv'o'n al la okcident'a model'o. Iin on'i ne pov'as suspekt'i est'i sub la influ'o de la ĉin'a tradici'o, ĉu tiu de Konfuce'o aŭ tiu de la ĈKP. Emblem'a pri tiu tendenc'o est'as la libr'o de Michel Aglietta kaj Guo Bai : La ĉin'a voj'o. La aŭtor'o'j asert'as, ke ekzist'as ali'a voj'o por politik'a ŝanĝ'o ol la reprezent'a demokrati'o. Ĝi « pov'as ven'i el burokrat'a'j instituci'o'j, kie alt'nivel'a'j respond'ec'ul'o'j, instru'it'a'j pri la rol'o de etik'o en politik'o, sever'e kontrol'as respond'ec'ul'o'j'n de mal'pli alt'a'j rang'o'j ». Kern'e de tiu sistem'o trov'iĝ'as « burokrati'o reg'at'a laŭ la etik'a'j princip'o'j de Konfuce'ism'o ». Front'e al la negativ'a'j efik'o'j de kapital'ism'o kaj de la tut'mond'iĝ'o, « la intelekt'a kaj moral'a super'ec'o ja determin'as la ver'a'n nobl'ec'o'n, kaj dev'as est'i rekompenc'at'a per soci'a status'o, politik'a'j funkci'o'j kaj respond'a material'a riĉ'ec'o » [12].

    Mal'konfid'o al la kamp'ar'an'o'j

    Ĉ I TIU'J DU AŬTOR'O'J konsent'as kun la ĉin'a'j liberal'ul'o'j pri la neces'o konfid'i la potenc'o'n al elit'o selekt'it'a de merit'o'krati'a sistem'o difin'it'a de tiu elit'o mem. Ili tamen disting'iĝ'as el ili ĉar ili konsider'as ke la ĉin'a burokrati'o est'as la elit'o, kiu'n Ĉin'uj'o bezon'as ĉar ĝi est'as efik'a kaj just'a.

    Sed, fin'fin'e, kiu est'as tiu popol'o, kies bezon'o'j'n on'i kontent'ig'u, mal'help'ant'e ĝi'n mem al'ir'i reg'potenc'o'n ? Ek'de la 19- a jar'cent'o, ĝi ampleks'as la tut'o'n de la mal'riĉ'a'j hom'o'j kaj/ aŭ mal'mult'e kultur'it'a'j : kamp'ar'an'o'j, et'a'j komerc'ist'o'j kaj, laŭ la epok'o'j, labor'ist'o'j (ĝis la fin'o de la 1990- aj jar'o'j) aŭ migr'a'j labor'ist'o'j (nun'temp'e). La membr'o'j de tiu'j soci'a'j klas'o'j est'as taks'at'a'j ne'kapabl'a'j plen'um'i si'a'n civit'an'a'n rol'o'n pro mank'o de « kvalit'o » suzhi, termin'o, kiu referenc'as al la instru'nivel'o, sed ankaŭ al la bon'gust'o, la « bon'a'j manier'o'j », la grad'o de ĝentil'ec'o kaj higien'o, de civiliz'o kaj spirit-alt'ec'o.. Ankoraŭ hodiaŭ, la disting'o inter la kultur'it'a « urb'an'o » kaj la « kamp'ar'an'o » (sen'kultur'a) konsist'ig'as la ĉef'a'n fend'o'lini'o'n en'e de la ĉin'a soci'o. Ĉar la ĉef'a part'o de la mal'nov'a labor'ist'a klas'o ating'is la mez'a'j'n klas'o'j'n, la sol'a'j rest'ant'a'j mal'supr'e de la ŝtup'ar'o est'as la kamp'ar'an'o'j kaj la migr'a'j labor'ist'o'j. La problem'o est'as, ke ili ankoraŭ est'as la pli'mult'o de la loĝ'ant'ar'o, kaj do de la eventual'a'j voĉ'don'ont'o'j. El tio font'as la mal'volont'ec'o don'i al ili la ŝlos'il'o'j'n de la land'o.

    La ĉin'a'j demokrat'o'j cert'e ne est'as la sol'a'j, kiu'j mal'konfid'as la popol'o'n. Ĉu ne est'as refleks'o de ĉiu'j liberal'ul'o'j, tiu dezir'o lim'ig'i la uz'o'n de demokrati'o ? Pruv'as tion la politik'a'j debat'o'j en Franc'uj'o en la du'a part'o de la 19- a jar'cent'o, kiu'j hav'as mult'a'j'n komun'a'j'n punkt'o'j'n kun la nun'temp'a'j ĉin'a'j si'n'demand'ad'o'j. La al'ven'o de la [franc'a] Du'a Imperi'o est'is ŝok'o por la respublik'an'o'j. « La kamp'ar'an'o'j de'turn'is si'n de la mal'nov'a'j alt'rang'ul'o'j kaj de la reg'ant'a'j respublik'an'o'j, por don'i si'a'n apog'o'n (…) al Louis- Napoléon Bonapart'e. Kaj ili'a fidel'ec'o (…) ankr'iĝ'as en la daŭr'o : la kamp'ar'a'j voĉ'don'ant'o'j konsist'ig'as dum pli ol du'dek jar'o'j la plej bon'a'j'n sub'ten'o'j'n de la Imperi'o » skrib'as la histori'ist'in'o Chloé Gaboriaux [13]. La plej'mult'o de la respublik'an'o'j opini'as, ke la popol'o de la kamp'ar'o (70% de la tiam'a'j franc'o'j) perfid'is demokrati'o'n, kaj « konsider'as la plej'mult'o'n de la franc'a loĝ'ant'ar'o ne'kapabl'a'j uz'i civit'an'ec'o'n kaj Respublik'o'n ». La kamp'ar'an'o est'as tiam « prezent'at'a kiel kontraŭ'model'o de civit'an'ec'o », ne laŭ si'a natur'o sed pro si'a'j viv'kondiĉ'o'j, kiu'j ig'as li'n ne'kapabl'a kompren'i la politik'a'j'n demand'o'j'n kaj « integr'iĝ'i en la naci'o ». Ja mank'o de eduk'ad'o kaj de alt'iĝ'o al la universal'a'j demand'o'j ig'as li'n politik'e indiferent'a. « En renvers'iĝ'o ripet'iĝ'ont'a en la histori'o de respublik'an'ism'o, la mal'facil'o por la Respublik'o integr'i part'o'n de si'a'j civit'an'o'j est'as re'turn'at'a en mal'facil'o de la loĝ'ant'ar'o'j integr'iĝ'i. »

    Tim'o de la popol'a'j klas'o'j en Eŭrop'o

    En Ĉin'uj'o hodiaŭ, sam'e kiel en la tiam'a Franc'uj'o, la kamp'ar'an'o'j ja met'as problem'o'n. Sed Gaboriaux not'as, ke « la bonapart'ist'a kamp'ar'an'o est'is pli oft'e instru'it'a ol sen'sci'a ». Jes ja, tiu'j kamp'ar'an'o'j voĉ'don'as por la konservativ'ul'o'j kaj rifuz'as la revoluci'a'j'n el'bord'iĝ'o'j'n de la Pariz'a Komun'um'o. Sed ili rapid'e kompren'is kiel ili pov'us profit'i el la elekt'o'j.

    En Eŭrop'o, la kamp'ar'an'o'j est'is de tiam anstataŭ'it'a'j de la « popol'a'j klas'o'j » en la reprezent'ad'o de la « popol'o ». Sed, ankoraŭ nun ne mank'as voĉ'o'j por defend'i la neces'o'n fond'i la ’ĝeneral'a'n vol'o'n’ sur io ali'a ol la princip'o de pli'mult'o aŭ la praktik'o de sen'per'a demokrati'o. Kelk'a'j politik'ul'o'j si'n demand'as pri la kapabl'o de la civit'an'o'j kompren'i la demand'o'j'n met'it'a'j'n en la referendum'o'j [14]. Ili pled'as por « pli raci'a'j » decid'o'j, baz'it'a'j sur analiz'o'j de teknokrat'o'j kaj fak'ul'o'j. Sed nenio est'as dir'at'a pri la selekt'o'manier'o de tiu'j jur'ist'o'j, fak'ul'o'j, reg'ant'o'j. Implic'e, la « elit'o'j » hav'as la dev'o'n legitim'i ili'n.

    De'nov'e, la krom'voj'o tra Ĉin'uj'o montr'iĝ'as riĉ'a je instru'aĵ'o'j. Al'front'it'a'j al la postul'o kontribu'i en la modern'ig'o de la land'o, la intelekt'ul'o'j re'ven'as al la demand'o'j, kiu'j'n la « modern'a'j » soci'o'j est'as supoz'at'a'j est'i respond'int'a'j jam antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j.Ili prov'as adapt'i mitigitan demokrati'o'n al ĉin'a'j specif'ec'o'j, ankaŭ miks'it'a'j. Tio ebl'ig'as re'mal'kovr'i kiel, de la 19 a jar'cent'o ĝis nun, la grand'a'j princip'o'j de demokrati'o est'is uz'at'a'j por nask'i dispozici'o'j'n kaj ideologi'o'j'n lim'ig'ant'a'j'n paradoks'e la demokrat'a'n praktik'o'n.

    Fin'fin'e, ĉiu'j tiu'j debat'o'j montr'iĝ'as supr'aĵ'a'j kaj ripet'ig'a'j, ĉar grand'a pli'mult'o de la protagonist'o'j inter'konsent'as pri la esenc'o, kaj mal'konsent'as nur pri la teknik'o'j kaj la norm'o'j star'ig'end'a'j por ke la soci'o est'u taŭg'e reg'at'a. Ili konsider'as, ke la reg'ist'ar'o dev'as cel'i la ĝeneral'a'n interes'o'n, tio est'as cert'ig'i komfort'o'n kaj bon'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n de la popol'o, sed ke nur tiu'j, kiu'j sci'as, kaj kiu'j jam reg'as, kon'as la recept'o'j'n. Pro tio ili'a propon'o star'ig'i demokrati'o'n direkt'at'a'n de merit'o'krati'a elit'o kaj dot'it'a – on'i ne sci'as kiel – per super'a kapabl'ec'o kaj etik'o, kiu'j cert'ig'os la honest'ec'o'n de ties funkci'o.

    Tiel est'as akcept'at'a ek'de la komenc'o la princip'o de ne'simetri'o inter popol'o kaj elit'o, reg'ant'o'j kaj reg'at'o'j, kultur'it'o'j kaj ne'kultur'it'o'j. La demokrati'a instituci'o dev'as sankci'i tiu'n real'ec'o'n. Jes ja, demokrati'a'j aŭ merit'o'krati'a'j procedur'o'j pov'as ebl'ig'i iom'a'n re'nov'ig'o'n de la elit'o'j. On'i kre'as konkurs'o'j'n, « kontrol'komision'o'j'n » aŭ « observ'o-komision'o'j'n » de burokrat'o'j ; on'i don'as pli da pov'o al la amas'inform'il'o'j, al la leĝ'o, al la ne'reg'ist'ar'a'j organiz'o'j ( NRO- j) ; on'i star'ig'as procedur'o'j'n de part'o'pren'a demokrati'o. Sed tiu'j, kiu'j pov'as profit'i el tiu'j nov'ig'aĵ'o'j dev'as posed'i la kvalit'o'j'n difin'it'a'j'n de la domin'ant'o'j : la kultur'o'n, la « disting'it'ec'o'n », la teknik'a'j'n kompetent'o'j'n, la soci'a'n kondut-facil'ec'o'n, la kon'o'n de grav'a'j influ'a'j hom'o'j. Jam ekzist'as pov'o-rilat'o'j kaj selekt'o-rilat'o'j en la amas'inform'il'o'j, la tribunal'o'j, la NRO- oj aŭ la administraci'o, kiu'j arbitr'e difin'as kriteri'o'j'n de sukces'o.

    Soci'o sen demokrati'a reprezent'ad'o ( Vd Mal'oft'a voĉ'don'ad'o) kiel Ĉin'uj'o ne evit'as tiu'n inter'konsent'o'n. Ĉiu – nov'konfuce'an'o, liberal'ul'o, an'o de la ŝtat-aparat'o, disident'o – inter'konsent'as pri la neces'o de reg'ist'ar'o por la popol'o far'e de elit'o. Ĉiu'j dezir'as la aper'o'n de hegemoni'a mez'a klas'o, kies eduk-nivel'o, en'spez'nivel'o, respekt'ind'ec'o kaj serioz'ec'o garanti'us la ideal'a'n funkci'ad'o'n de reprezent'a demokrati'o. Ĉin'uj'o tiam hav'us je dispon'o sufiĉ'a'n kvant'o'n da individu'o'j bon'e pag'it'a'j kaj kultur'it'a'j, feliĉ'a'j propriet'ul'o'j kaj konsum'ant'o'j, kaj do civit'an'o'j tut'e konsci'a'j pri la problem'o'j. Rapid'a'j por defend'i si'a'j'n interes'o'j'n – supoz'at'a'j'n koincid'i kun la ĝeneral'a interes'o -, la leĝ'o'n kaj la modern'ec'o'n, sed ankaŭ stabil'ec'o'n, ili cert'e elekt'us kler'a'j'n reg'ant'o'j'n. La konflikt'o'j inter ĉiu'j tiu'j pens'ist'o'j koncern'as do nur la elit'o-tip'o'n pri kiu la land'o bezon'as. Jen pruv'o ke, ankaŭ en la politik'a sfer'o, Ĉin'uj'o ja part'o'pren'as la modern'a'n mond'o'n.

    Je'a'n- Louis ROCCA



    [1] La ĉin'o'j ven'ant'a'j el la kamp'ar'o, kiu'j labor'as en urb'o'j, nom'at'a'j en Ĉin'uj'o mingong.

    [2] De la fin'o de la 1990- aj jar'o'j, politik'olog'o'j vol'as artik'ig'i la neces'o'n demokrati'ig'i Ĉin'uj'o'n kun la princip'o'j de Konfuce'an'ism'o, apart'e la neces'a moral'a aŭtoritat'o de la reg'ant'o'j. Vd. Daniel A. Bell, Chinas New Confucianism : Politics and Everyday Life in a Changing Society, Princ'et'o'n university Press, 2010.

    [3] Émilie Frenkiel, Parler politique en Chine. Les intellectuels chinois pour ou contre la démocratie, Presses universitaires de Franc'e, Pariz'o, 2014.

    [4] Vd. Émilie Frenkiel, La Démocratie conditionnelle. Le débat contemporain sur la réforme politique dans les universités chinoises, doktor'iĝ'a disertaci'o sub'ten'it'a la 25-an de juni'o 2012 en la École des hautes études en sciences sociales (Super'a Institut'o pri Soci'a'j Scienc'o'j), Pariz'o. Krom se est'as ali'a indik'o, la cit'aĵ'o'j kiu'j sekv'as de'ven'as de ĝi.

    [5] Yu Keping, Democracy Is a Good Thing : Essays on Politics, Society, and Culture in Contemporary China, Brookings Institut'e Press, Vaŝington'o, DC, 2009.

    [6] Han Han, Lu'n geming (« Pri la revoluci'o »), 23- a de decembr'o 2011, http://blog.sin'a. com. cn (en la ĉin'a).

    [7] Tiu manifest'o publik'ig'it'a en 2008 postul'as la adopt'o'n de demokrati'a konstituci'o.

    [8] Li'u Xiaobo, La Philosophie du porc et autres essais, Gallimard, kol. «  Bleu de chine », Pariz'o, 2011.

    [9] Zhang Liang, Les Archives de Tiananmen, Le Félin, Pariz'o, 2004.

    [10] Craig Calhoun, «  revolution and repression in Tiananmen square », Society, vol. 6, n- ro 26, Nov-Jork'o, septembr'o-oktobr'o 1989.

    [11] Cit'it'a en R. David Arkush kaj Le'o O. Le'e (sub la direkt'o de), Land Without Ghosts : Chinese Impressions of America from the Mid- Nineteenth Century to the Present, University of California Press, ( Oakland Kaliforni'o), 1989.

    [12] Michel Aglietta kaj Guo Bai,La Voie chinoise. Capitalisme et empir'e, Odile Jacob, kol. «  économie », Pariz'o, 2012.

    [13] Chloé Gaboriaux, La République en quête de citoyens. Les républicains français fac'e au bonapart'ism'e rural, Presses de Sciences Po, Pariz'o, 2010.

    [14] Vd ekzempl'e S- ro Mart'in Schulz, eŭrop'a deput'it'o de la german'a social-demokrat'a Parti'o, la 12- a de april'o 2016 sur la registr'ej'o de LCL. Vd. Alain Garrigou, «  Voter plus n’est pas voter mieux », Le Mond'e diplomatique, aŭgust'o 2016.


    1 a mart'o 2017


    En Ĉin'uj'o demokrati'o... kiam matur'iĝ'os la popol'o

    Mal'oft'a voĉ'don'ad'o



    La balot'o'j lud'as marĝen'a'n rol'o'n en la ĉin'a politik'a sistem'o. La reg'pov'o est'as inter la man'o'j de la ĝeneral'a sekretari'o de la centr'a Komitat'o de la komun'ist'a Parti'o, teori'e balot'e elekt'it'a sed real'e nom'um'it'a de la membr'o'j de la politik'a Estr'ar'o. La prezident'o, la vic-ĉef'ministr'o kaj la prezid'ant'o de la centr'a arme'a Komision'o, si'a'flank'e, est'as elekt'it'a'j de la popol'a naci'a Asemble'o ( PNA). Tamen, la legitim'ec'o de tiu ĉi est'as tre lim'ig'it'a. Se la baz'a'j asemble'o'j (esenc'e en kanton'o'j kaj distrikt'o'j) rezult'as el ĉies'a voĉ'don'ad'o – kun rigor'a selekt'o de kandidat'o'j kaj elekt'it'o'j far'e de la komun'ist'a Parti'o -, la preskaŭ tri mil membr'o'j de la PNA est'as elekt'it'a'j post long'a procez'o de ne'rekt'a'j elekt'o'j. La Asemble'o konsist'as do esenc'e el reprezent'ant'o'j de la provinc'a'j reg'ist'ar'o'j kaj el divers'a'j soci'a'j klas'o'j kaj instituci'o'j : milit'ist'o'j, labor'ist'o'j, naci'a'j mal'pli'mult'o'j, intelekt'ul'o'j, privat'a'j entrepren'ist'o'j – inter kiu'j tri'dek'o da miliard'ul'o'j.

    Okaz'e de la lok'a'j balot'o'j, sen'de'pend'a'j kandidat'o'j pov'as kandidat'iĝ'i, sed ili'a'j ŝanc'o'j est'i elekt'it'a'j est'as mal'grand'a'j. Mal'e, on'i rimark'as inter la elekt'it'o'j kresk'ant'a'n nombr'o'n da privat'a'j entrepren'ist'o'j, al'elekt'it'a'j de la lok'a'j aŭtoritat'ul'o'j. Fin'fin'e, tiu'j lok'a'j asemble'o'j kun'ven'ig'as grav'ul'o'j'n reprezent'ant'a'j'n ĉiu'j'n soci'a'j'n kategori'o'j'n kaj elekt'it'a'j'n de la parti'o-instanc'o'j.

    Ekster la elekt'o'j por la lok'a'j asemble'o'j, la ĉin'a'j civit'an'o'j hav'as nur du okaz'o'j'n uz'i si'a'n voĉ'don-rajt'o'n. En la urb'o'j on'i elekt'as komitat'o'j'n de loĝ'ant'o'j, laŭ zorg'e establ'it'a'j list'o'j. La mal'fort'a influ'o de tiu'j instituci'o'j ne ig'as la part'o'pren'o'n tre al'log'a, kaj la elekt'it'o'j est'as kelk'foj'e simpl'e nom'um'it'a'j.

    Pli interes'a est'as la kaz'o de la vilaĝ'a'j komitat'o'j. En kvazaŭ ĉiu'j pli ol ses'cent mil ĉin'a'j vilaĝ'o'j, on'i elekt'as reprezent'ant'o'j'n per balot'o. En plej mult'a'j kaz'o'j, la konsekvenc'o'j est'as mal'grand'a'j. La pov'o de tiu'j komitat'o'j, lim'ig'it'a al la kur'ant'a'j task'o'j, est'as eĉ pli redukt'it'a pro la ekzist'o de komitat'o de la Parti'o. Tamen, tiu'j balot'o'j ebl'ig'as kelk'foj'e liber'ig'i si'n, almenaŭ por'temp'e, de sen'kompetent'a'j aŭ korupt'it'a'j person'o'j.

    Je'a'n- Louis ROCCA




    1 a mart'o 2017


    Komenc'iĝ'is la batal'o por la Palac'o Elize'o



    La franc'o'j ir'os al la urn'o'j ĉi-printemp'e por elekt'i nov'a'n prezid'ant'o'n. Post la surpriz'o de la uson'a elekt'ad'o, la brit'a voĉ'don'o favor'e al Brexit, kaj la lev'iĝ'o de la ekstrem'a dekstr'ul'ar'o en Eŭrop'o, la mond'o atent'em'e rigard'os. En la unu'a balot'vic'o, je la 23 a de april'o, al'front'iĝ'os ĉiu'j kandidat'o'j kun 500 sub'skrib'o'j de elekt'it'a'j oficial'ul'o'j. Post du semajn'o'j, je la 7 a de maj'o, la du plej sukces'a'j kandidat'o'j al'front'os unu la ali'a'n en elimin'a balot'o'vic'o. Jen la ĉef'a'j kandidat'o'j, de mal'dekstr'e dekstr'e'n de la politik'a spektr'o ...



    Je'a'n- Luc Mélenchon, La Franc'e Insoumise (Franci'o Ne'ced'em'a). Mélenchon est'as fond'int'o de la Part'i de Gauche (Mal'dekstr'a Parti'o) kaj kandidat'o por la ’radikal'a’ mal'dekstr'o (kontrast'e kun la Social'ism'a Parti'o kaj alianc'ul'o'j). Por ĉes'ig'i la ’prezid'ant'ec'a'n monarĥi'o'n’ de la Kvin'a Respublik'o kaj ĝi'a'n kultur'o'n de privilegi'o, li kun'ven'ig'us asemble'o'n por el'labor'i nov'a'n konstituci'o'n por Ses'a Respublik'o. Li re'organiz'us impost'o'j'n por re'distribu'i mon'hav'o'j'n kaj antaŭ'e'n'ig'us trans'ir'o'n al daŭr'ig'ebl'a energi'o. Li el'iĝ'us el EU-traktat'o'j kaj okaz'ig'us diskut'o'j'n kun eŭrop'a'j progres'em'ul'o'j kun la cel'o aŭ ŝanĝ'i la Eŭrop'a'n Uni'o'n aŭ el'ir'i el ĝi, cel'ant'e re'star'ig'i ĝi'n kiel social'a'n Eŭrop'o'n.

    Benoît Hamon, Part'i Social'ist'e ( PS). El la social'demokrat'a mal'dekstr'o, Hamon venk'is Manuel Valls, si'a'temp'a ĉef'ministr'o sub François Hollande, por far'iĝ'i la kandidat'o de la Social'ist'a Parti'o. Li hav'as la sub'ten'o'n de la parti'estr'o de Europe Écologie Les Verts (Eŭrop'o Ekologi'o La Verd'ul'o'j), Yannick Jadot, kiu re'tir'is si'a'n propr'a'n kandidat'ec'o'n je la 23 a de februar'o. Hamon kontraŭ'is al du leĝ'o'j en'konduk'it'a'j sub Hollande. Por re'konstru'i lig'o'j'n kun mal'dekstr'em'a'j voĉ'don'ant'o'j kiel la kandidat'o kiu sav'os la sistem'o'n de social'a asekur'o, kern'a politik'o de li'a program'o est'as universal'a baz'a en'spez'o (600 eŭr'o'j monat'e pag'ot'a'j sen'kondiĉ'e al ĉiu'j kiu'j rajt'as ricev'i la subvenci'o'n Re'ven'u de solidarité active ( RSA) [1], kaj iam al la tut'a loĝ'ant'ar'o. Li dezir'as nov'a'n politik'a'n kontrakt'o'n por la EU, sur'baz'e de la evolu'ig'o de unu'iĝ'o por la defend'o de Eŭrop'o, la invest'ad'o je la energi'a trans'iĝ'o por ĉes'ig'i rigor'a'j'n el'spez'redukt'o'j'n, kaj la soci'a kaj fisk'a konverĝ'o por elimin'i ĉia'n dumping'o'n. Li en'konduk'us mal'plen'a'j'n balot'il'o'j'n kaj unu'nur'a'n prezident'a'n mandat'o'n de sep jar'o'j.

    Emmanuel Macron, En Marche ! (Antaŭ'e'n !). Verv'a liberal'a centr'ist'o, kiu aktual'e rang'as alt'e en la opini'sond'o'j, Macron neniam est'as elekt'it'a por publik'a posten'o sed est'is la ministr'o pri la ekonomi'o de François Hollande. Li eks'iĝ'is de la reg'ist'ar'o en aŭgust'o 2016 por star'ig'i si'a'n propr'a'n parti'o'n, En Marche !. Li labor'is ĉe la Inspection générale des finances (la inspektor'ar'o pri la ŝtat'a'j financ'o'j) kaj ĉe Rothschild & Ci'e Banque. Li vol'as laŭ'paŝ'e en'konduk'i ekstrem'e liberal'ism'a'n program'o'n, pli'vast'ig'o'n de si'a'j propon'o'j sub Hollande. Li abolici'us la kontribu'aĵ'o'j'n de dung'it'o'j al san'asekur'o kaj al asekur'o kontraŭ sen'labor'ec'o, iniciat'o kiu pov'us dev'ig'i labor'ist'o'j'n trans'ir'i al pli alt'e'kost'a'j kaj mal'pli bon'a'j privat'a'j kas'o'j. Mal'ŝat'ant'o'j kritik'as li'n pro tio, ke li emfaz'as si'a'n reputaci'o'n kiel dinamism'a jun'a administr'ant'o kaj ke li tro mal'rapid'e detal'is klar'a'n program'o'n. Li gajn'is grav'a'n rekomend'o'n de François Bayrou de la centr'ism'a Mouvement démocrate je la 22 a de februar'o.

    François Fillon, Les Républicains (antaŭ'e UMP). Dekstr'em'a, la program'o de Fillon koncern'as la liber'a'n komerc'ad'o'n, la re'star'ig'o'n de la ŝtat'a aŭtoritat'o, kaj la asert'o'n de ’respublik'a'j’ valor'o'j. Li ankaŭ abolici'us impost'o'j'n sur mon'hav'aĵ'o'j'n, el'spez'us 12 miliard'o'j'n da eŭr'o'j por la sekur'ec'o, la defend'o kaj la justic'o, kaj lev'us la aĝ'o'n de emerit'iĝ'o al 65. Li'a ekonomi'a star'punkt'o simil'as tiu'n de Emmanuel Macron ; ankaŭ s- ro Fillon dezir'as abolici'i la 35-hor'a'n labor'semajn'o'n. Li'n sub'ten'as la katolik'a dekstr'ul'ar'o (kiu manifestaci'is kontraŭ la edz'iĝ'o inter sam'seks'ul'o'j en 2012-3), kaj li dir'is ke li permes'us medicin'e help'it'a'n re'produkt'iĝ'o'n sol'e al mal'fekund'a'j mal'sam'seks'a'j par'o'j, kaj mal'permes'us lu'patr'in'ec'o'n, tiel instig'ant'e debat'o'n pri la stigmat'iz'ad'o kontraŭ sam'seks'a'j par'o'j. Li'a kampanj'o est'as minac'at'a de akuz'o'j ke li malversaci'is ŝtat'a'n mon'o'n asert'ant'e, ke li'a edz'in'o Penelop'e labor'is por li kiel parlament'a adjutant'o.

    Nicolas Dupont- Aignan, Debout la Franc'e ! (Franci'o Lev'iĝ'u !). Dekstr'ul'o, Nicolas Dupont- Aignan est'as gaŭl'ist'o kaj sub'ten'as protekt'ism'o'n. Li suspend'us ĉiu'n nov'a'n leĝ'o'n de la EU kiu redukt'os la ekonomi'a'n sen'de'pend'ec'o'n de Franci'o. Li dezir'as Eŭrop'a'n Uni'o'n ’laŭ la kart'o’ por impuls'i projekt'o'j'n kiel la batal'o'n kontraŭ grav'a'j mal'san'o'j. Li el'iĝ'us el NATO, ebl'ig'ant'e al Franci'o re'akir'i si'a'n milit'a'n sen'de'pend'ec'o'n kaj pli proksim'iĝ'i al Rusi'o.

    Marin'e Le Pen, Front National (Naci'a Front'o). La popular'a kandidat'o de la ekstrem'a dekstr'ul'ar'o, Marin'e Le Pen sub'met'us al referendum'o la demand'o'n pri membr'iĝ'o en la EU, kiel en Briti'o. Ŝi re'tir'us Franci'o'n el la Schengen-spac'o en la nom'o de la milit'o kontraŭ teror'ism'o kaj ’la defend'o de la naci'a ident'ec'o’. Ŝi'a program'o de ’ekonomi'a patriot'ism'o’ prov'us sekur'ig'i la financ'a'n, leĝ'far'a'n kaj teritori'a'n suveren'ec'o'n de Franci'o. Ŝi sub'ten'as ’strikt'a'n’ laik'ec'o'n, kulp'ig'as en'migr'ad'o'n pri ekonomi'a'j kriz'o'j, sen'labor'ec'o kaj per'fort'aĵ'o'j en la banlieues, kaj pli'ig'us la buĝet'o'n por la naci'a defend'o kaj don'us al la polic'o pli grand'a'j'n rimed'o'j'n por ’sen'arm'ig'i la banlieues’ [2].

    Inter la ali'a'j kandidat'o'j est'as Nathalie Artaud de Lutte Ouvrière (Labor'ist'a Lukt'o), parti'o de la komun'ist'a trocki'ist'a mal'dekstr'o, kiu nul'ig'us la privat'a'n propriet'o'n de la produkt'o'rimed'o'j (per la ŝtat'ig'o de bank'o'j kaj grand'a'j firma'o'j) ; Philippe Poutou de la marks'ism'a Nouveau Part'i Anticapitaliste (Nov'a Kontraŭ'kapital'ism'a Parti'o), kiu abolici'us la nov'liberal'ism'a'n ’kast'o'n’, mal'permes'us la mal'dung'o'n de super'flu'a'j dung'it'o'j kaj la redukt'o'j'n de la nombr'o de labor'posten'o'j, trans'ir'us al labor'semajn'o de 32 hor'o'j kaj ŝtat'ig'us grand'a'j'n firma'o'j'n ; kaj Jacques Cheminade de Solidarité et Progrès (Solidar'ec'o kaj Progres'o), fili'o de la mov'ad'o Lyndon LaRouche, kiu dezir'as el'iĝ'i el NATO kaj la EU.

    Adri'e'n PIQUERA

    Tiu artikol'o est'as traduk'o de ’ The battle for the Elysée Palac'e has begun’ ( LMD angl'a'lingv'a el'don'o, mart'o 2017).



    [1] RSA : social'a subvenci'o kiu don'as minimum'a'n en'spez'o'n al sen'labor'a'j kaj sub'dung'it'a'j labor'ist'o'j - ml

    [2] banlieues : ’antaŭ'urb'o'j’ laŭ la vort'ar'o'j, sed la antaŭ'urb'o'j, kiu'j'n Le Pen dezir'as sen'arm'ig'i, ne est'as verd'a'j kvartal'o'j de mez'klas'an'o'j, sed ’ les banlieues défavorisées’, kvartal'o'j de social'a'j loĝ'ej'ar'o'j en kiu'j loĝ'as plej'part'e fremd'a'j en'migr'int'o'j kaj franc'o'j de ekster'land'a'j de'ven'o'j ; vid'u : "Ni kred'as je nenio krom la Profet'o" - ml


    1 a april'o 2017


    Franc'uj'o : pejzaĝ'o antaŭ la prezid'ant'o-elekt'o

    Embaras'o de la mal'dekstr'o pri en'migr'ad'o



    La konservativ'a strategi'o cel'ant'a kontraŭ'star'ig'i la plej mal'riĉ'a'j'n hom'o'j'n inter si rezult'ig'is ig'i la en'migr'ad'o'n decid'ig'a demand'o por mult'a'j franc'o'j. Bon'ŝanc'o por la dekstr'o, tiu situaci'o trud'as al la mal'dekstr'o evolu'i sur min'it'a teren'o... kaj ĝi'n dis'divid'as.



    E NMIGRADO dis'divid'as la ĉef'a'j'n kandidat'o'j'n al la prezid'ant'a elekt'o en du tend'ar'o'j'n : tiu'j, kiu'j ĝi'n met'as kern'e de si'a program'o, kaj tiu'j, kiu'j'n la tem'o embaras'as. Tre parol'em'a'j, la unu'a'j atribu'as al la ekster'land'an'o'j ĉia'j'n problem'o'j'n, de sen'labor'ec'o ĝis teror'ism'o, de la kriz'o pri la publik'a'j financ'o'j ĝis la mank'o de loĝ'ej'o'j, de la ne'sekur'ec'o ĝis la tro grand'a nombr'o de lern'ant'o'j en lern'ej'a'j klas'o'j. Kiel solv'o'n, ili rekomend'as radikal'a'j'n decid'o'j'n. S-in'o Marin'e Le Pen (Naci'a Front'o) promes'as for'ig'i la « grund'o-jur'o'n », el'ir'i el la Schengen-are'o, star'ig'i la naci'a'n prefer'o'n kaj ig'i sistem'a la el'pel'o'n de ekster'land'an'o'j sen rest'ad'permes'o. S- ro François Fillon (Parti'o La Respublik'an'o'j) si'a'flank'e promes'as pli'sever'ig'i la regul'o'j'n de la famili'a grup'iĝ'o, kondiĉ'ig'i la social'a'j'n mon'help'o'j'n je du jar'o'j da rest'ad'o sur la teritori'o, mal'aper'ig'i la Ŝtat'a'n Kurac'o-help'o'n, aŭ voĉ'don'ig'i de la Parlament'o jar'a'j'n kvant'o'j'n da en'migr'ant'o'j, laŭ la naci'ec'o – tio est'as romp'o de la princip'o'j de la edikt'o de la 2- a de novembr'o 1945, laŭ kiu la asimil'ad'o-kapabl'o de ekster'land'an'o'j depend'as ne de ties origin'o, sed de ties individu'a'j karakteriz'o'j.

    Front'e al tiu super'promes'ad'o, la tend'ar'o de la embaras'it'o'j kontent'iĝ'as per mal'preciz'a'j kaj kelk'foj'e ne'koher'a'j propon'o'j. En intervju'o don'it'a al la protest'ant'a semajn'gazet'o Réforme, s- ro Emmanuel Macron, la kandidat'o de la mov'ad'o « En Marche ! » (Ni ek'ir'u !), deklar'as, ke « en'migr'ad'o montr'iĝ'as bon'ŝanc'o el la vid'punkt'o'j ekonomi'a, kultur'a, soci'a [1] ». Sed tiu lini'o ne trov'iĝ'as en li'a prezid'ant'a program'o : li el'vok'as precip'e azil'rajt'o'n – kiu'n la dekstr'o promes'as sever'ig'i, sed ne for'ig'i -, plan'as « re'send'i tuj » la azil'rifuz'it'o'j'n en ili'a'n land'o'n, sed plen'e ignor'as la ali'a'j'n migr'ad'o'j'n.

    S-roj Je'a'n- Luc Mélenchon kaj Benoît Hamon ne montr'iĝ'as mult'e pli preciz'a'j. Parol'ant'e ekskluziv'e pri kaz'o'j de klimat'a'j aŭ politik'a'j rifuĝ'int'o'j, la kandidat'o de « la Ne'ced'em'a Franc'uj'o » intenc'as « lukt'i kontraŭ la kaŭz'o'j de la migr'ad'o'j ». Kaj la social'ist'a kandidat'o, kiu oft'e kritik'is la migr'o-politik'o'n de la reg'ist'ar'o de s- ro Manuel Valls, bedaŭr'ant'e, ke Franc'uj'o ne montr'iĝ'as pli solidar'a al la rifuĝ'int'o'j, li'a program'o tamen pen'as si'n ŝarĝ'i per tiu lini'o : krom la ĉiam'a promes'o – neniam plen'um'it'a - de la Social'ist'a Parti'o ( SP) don'i voĉ'don'rajt'o'n okaz'e de la lok'a'j balot'o'j al la ekster- -an'o'j, li nur propon'as kre'ad'o'n de « hom'help'a'j viz'o'j », kies kontur'o kaj atribu'o-manier'o ne est'as difin'it'a'j. Nenio pri la ekonomi'a'j en'migr'ant'o'j kaj la migr'int'o'j sen rest'ad'permes'o, kiu'j est'as la kern'o de la diskurs'o de la dekstr'o.

    Tiu diskret'ec'o ne est'as sen kial'o'j. De la uson'an'o Donald Trump ĝis la hungar'o Viktor Orban, de la brit'a'j defend'ant'o'j de la « Brit'el'ir'o » ĝis la ital'a 5-stel'o-mov'ad'o, de la Demokrati'a Uni'o de la Centr'o ( UDC) en Svis'land'o ĝis la Nov'flandr'a Alianc'o ( Nieuw- Vlaamse Alliantie, N- VA) en Belg'uj'o, de la NF en Franc'uj'o ĝis la Parti'o ’Jur'o kaj Just'ec'o’ (PiS) en Pol'land'o, la parti'o'j kaj gvid'ant'o'j, kiu'j kontraŭ'star'as la al'ven'o'n de ekster'land'an'o'j est'as de kelk'a'j jar'o'j rapid'e progres'ant'a'j en la plej mult'a'j okcident'a'j land'o'j. Ĉiu'j ŝuld'as grand'a'n part'o'n de si'a sukces'o al la popol'a voĉ'don'ant'ar'o. En Franc'uj'o, la NF al'log'as precip'e en la « fragil'a'j zon'o'j » [2], kie la sen'diplom'a'j jun'ul'o'j est'as mult'nombr'a'j kaj la proporci'o'j de sen'labor'ec'o kaj mal'riĉ'o tre alt'a'j. En Brit'uj'o, la « Brit'el'ir'o » gajn'is adept'o'j'n esenc'e en la region'o'j sever'e frap'it'a'j de la tut'mond'iĝ'o kaj mal'industri'iĝ'o, dum la plej mult'a'j sub'ten'ant'o'j de la plur'est'o en la Eŭrop'a Uni'o viv'as en la grand'a'j dinamik'a'j urb'o'j. La svis'a referendum'o de februar'o 2014, kie plej mult'o de la voĉ'don'ant'o'j esprim'is si'n kontraŭ « la amas'a en'migr'ad'o », ankaŭ mal'kaŝ'is fend'o'n inter la kamp'ar'a'j kaj urb'a'j zon'o'j. Kaj koncern'e s- ron Trump, li ja est'is mal'ŝat'at'a de la super'a'j soci'a'j tavol'o'j kaj la mal'pli'mult'o'j de la orient'a kaj okcident'a mar'bord'o'j, sed li triumf'is sin'e de la blank'ul'a'j popol'a'j klas'o'j.

    En 2017, Je'a'n- Luc Mélenchon ne plu laŭd'as la akcept'o'n de ekster'land'an'o'j

    En tia kun'tekst'o, la tim'o mal'kontent'ig'i la popol'a'n voĉ'don'ant'ar'o'n per program'o, kiu aspekt'as tro favor'a al en'migr'ad'o ŝajn'e ating'is s- ron Mélenchon. Dum la antaŭ'a prezid'ant'a elekt'o, sen ir'i ĝis eksplic'it'e defend'i la instal'o-liber'ec'o'n, li prezent'is si'n kun list'o de mal'ferm'a'j projekt'o'j : re'ven'o al la unu'sol'a dek'jar'a rest'ad'permes'il'o, nul'ig'o de ĉiu'j leĝ'o'j voĉ'don'it'a'j de la dekstr'o de'post 2002, laŭ'leĝ'ig'o de la ekster'land'an'o'j sen rest'ad'permes'o, ferm'o de la en'ferm'ej'o'j, mal'krim'ig'o de la sen'permes'a rest'ad'o... « En'migr'ad'o ne est'as problem'o. La mal'am'o al ekster'land'an'o'j, la ĉas'ad'o al en'migr'int'o'j mal'bel'ig'as ni'a'n Respublik'o'n : neces'as ĉes'ig'i tion, asert'is li'a program'o « La human'ec'o unu'e ». La migr'a'j flu'o'j dis'volv'iĝ'as tra la mond'o, ili miks'as divers'a'j'n motiv'ad'o'j'n. Franc'uj'o ne dev'as ili'n tim'i, ĝi ne dev'as mal'estim'i [ili'a'n] grand'eg'a'n hom'a'n kaj materi'a'n kontribu'o'n. »

    En 2017, la lini'o ŝanĝ'iĝ'is.. S- ro Mélenchon ne plu rekomend'as la akcept'o'n de ekster'land'an'o'j. « El'migr'i est'as ĉiam sufer'o por tiu, kiu ek'ir'as, klar'ig'as la 59- a punkt'o de li'a nov'a platform'o. (…). La unu'a task'o est'as ebl'ig'i al ĉiu viv'i ĉe si. » Por tio, la kandidat'o propon'as nenio'n mal'pli ol « ĉes'ig'i la milit'o'j'n, la komerc'a'j'n inter'konsent'o'j'n, kiu'j detru'as la lok'a'j'n ekonomi'o'j'n, kaj al'front'i la klimat-ŝanĝ'o'n. » Tiu pozici-ŝanĝ'o divid'is la progres'em'a'n tend'ar'o'n, inter kiu'j mal'grand'a part'o defend'as la mal'ferm'o'n de la land'lim'o'j, kiu'n s- ro Mélenchon de nun kontraŭ'star'as [3]. Figur'o de la Nov'a Parti'o Kontraŭ'kapital'ism'a ( NPK), s- ro Olivier Besancenot mal'laŭd'as tiu'n « part'o'n de la radikal'a mal'dekstr'o [kiu] ŝat'as pli'fort'ig'i la ide'o'j'n de suveren'ism'o, de land'lim'o, de naci'o », dum sro Juli'e'n Bayou, pro'parol'ant'o de Eŭrop'o Ekologi'o-La Verd'ul'o'j, kiu sub'ten'as la social'ist'a'n kandidat'o'n Benoît Hamon, akuz'as la kandidat'o'n de « La Ne'ced'em'a Franc'uj'o », « konkur'i kun la Naci'a Front'o por la venk'o ».

    Defend'at'a de la NPK kaj de mult'eg'o da aktiv'a'j organiz'aĵ'o'j – la Grup'o de inform'ad'o kaj sub'ten'o al la en'migr'ant'o'j (Gist'i), la asoci'o Migreurop, la Ret'o Eduk'ad'o sen land'lim'o'j... - aŭ de'ven'int'a'j de la social'a krist'an'ism'o – Cimade, Secours Catholique (Katolik'a Help'o)... - ; kies komunaĵ'o est'as la rifuz'o disting'i inter rifuĝ'ant'o'j kaj ekonomi'a'j en'migr'int'o'j, la afer'o de la liber'ec'o cirkul'i tir'as argument'o'n el la mal'sukces'o de la ferm'a'j politik'o'j : nek la eŭrop'a agent'ej'o Frontex, nek la dogan'a'j kontrol'o'j, nek la inter'konsent'o'j sub'trakt'it'a'j kun Turk'uj'oTunizi'o mal'help'as la en'migr'ant'o'j'n en'ir'i Eŭrop'o'n. Sed ili trud'as al ĉi-last'a'j rest'i kontraŭ'leĝ'ul'o'j kaj kaŝ'it'a'j kaj ig'as ili'n apart'e sent'em'a'j, vund'ebl'a'j al ĉiu'j form'o'j de ekspluat'ad'o. La instal-liber'ec'o permes'us al la ekster'land'an'o'j leĝ'e postul'i pli bon'a'j'n labor'kondiĉ'o'j'n, kaj do ne est'ig'i prem'o'n al salajr'o-mal'alt'iĝ'o.

    La pli'bon'iĝ'o de la viv'nivel'o en la for'ir'o-land'o'j ne fiks'as la loĝ'ant'ar'o'j'n

    Por komplet'ig'i si'a'n demonstr'ad'o'n, la NPK antaŭ'e'n'ig'as la karakter'o'n « ekonomi'e profit'a'n [4] » de en'migr'ad'o. Kvankam, ven'ant'a de revoluci'a parti'o, la argument'o pov'as surpriz'i, mult'a'j stud'aĵ'o'j ja montr'as, ke en'migr'ad'o ne est'as kost'o, sed profit'o por la ŝtat'o sam'e kiel por la entrepren'o'j. Laŭ stud'aĵ'o konduk'it'a de la ekonomik'ist'o'j Xavier Chojnicki kaj Lionel Ragot, kaj kun'el'don'it'a en 2012 de la ĵurnal'o Les Echos, la ĉe'est'o de la en'migr'int'o'j kun'tren'as pozitiv'a'n net'a'n buĝet-kontribu'o'n : oft'e jun'a'j kaj bon'fart'a'j, ili pag'as pli da impost'o'j kaj kotiz'o'j ol ili ricev'as da social'a'j help'o'j [5]. En raport'o pozitiv'e menci'it'a en la ekonomi'a'j paĝ'o'j de Le Figar'o, la kabinet'o McKinsey opini'is, ke la en'migr'int'o'j « kontribu'as preskaŭ 10 % de la tut'mond'a riĉ'aĵ'o », apart'e ĉar la ekster'land'a labor'ist'ar'o est'as tre profit'don'a por la entrepren'o'j. La monat'gazet'o Capital (mart'o 2015) detal'ig'as : « Fleks'ebl'ec'o est'as la unu'a atut'o de la en'migr'int'a labor'ist'ar'o. (…) En ali'a'j sektor'o'j, est'as ili'a fac'et'o « kuraĝ'a'j labor'ant'o'j » kiu ig'as la en'migr'int'a'j'n labor'ist'o'j'n tiel valor'a'j ». Tri'a atut'o « de tiu'j dung'it'o'j ven'int'a'j de ali'lok'e : ili ne hezit'as far'i la labor'o'j'n mal'estim'at'a'j'n de la aŭtokton'o'j. La unu'a'j entrepren'o'j ĝoj'ig'it'a'j est'as la pur'ig'ad-entrepren'o'j. Por mal'plen'ig'i la rub'uj'o'j'n de la ofic'ej'o'j, sci'pov'o de la franc'a lingv'o ne ver'e neces'as ». En'migr'ad'o est'as des pli « ekonomi'e profit'don'a », ke la sistem'o rest'as profund'e ne'egal'ec'a...

    La revoluci'a'j defend'ant'o'j de la mal'ferm'o de la land'lim'o'j evident'e ne aprob'as la mastr'a'n ekspluat'ad'o'n de la en'migr'int'a'j labor'ist'o'j. Ili'a projekt'o pri liber'a instal'ad'o projekci'iĝ'as en mond'o'n, kie la naci-ŝtat'o'j est'us mal'aper'int'a'j. Tiu perspektiv'o ne konsider'as la nun'a'n stat'o'n de la potenc'rilat'o : « Nov'a konsci'o est'as nun konstru'iĝ'ant'a trans la land'lim'o'j sin'e de la jun'ul'ar'o kaj de la popol'a'j klas'o'j, labor'ist'o'j el ĉiu'j origin'o'j, lingv'o'j kaj haŭt'kolor'o'j, nutr'at'a de inter'naci'a ribel'em'o kaj solidar'ec'o », anonc'is en oktobr'o 2016 tekst'o de la NPK [6]. Ĝi krom'e apog'as si'n sur radikal'a retor'ik'o - « Ni est'as kun la migr'ant'o'j, kontraŭ la polic'o, kontraŭ la ŝtat'o kaj ĉiu'j tiu'j, kiu'j kun'labor'as por ĝi'a politik'o. (…) Ni defend'as la rajt'o'n pren'i kaj okup'i tion, kio'n la ŝtat'o rifuz'as don'i [7] » –, kiu, en la nun'a kun'tekst'o, ŝajn'as anticip'i tre magr'a'j'n rezult'o'j'n dum la ekektoj.

    S- ro Mélenchon, si'a'flank'e, dezir'as trans'pas'i la SP en la balot'o. Por tion sukces'i, li ne plu hezit'as kulp'ig'i la ekonomi'a'n en'migr'ad'o'n : « Moment'e, ne ebl'as hav'i labor'o'n por ĉiu'j, tiam mi prefer'as tion dir'i », li lanĉ'is sur Franc'e-2 la 11-an de mart'o. Re'asert'int'e si'a'n sub'ten'o'n al la akcept'o de rifuĝ'ant'o'j, li al'don'is : « La hom'o'j, kiu'j est'as nun sen permes'il'o en Franc'uj'o, se ili nun est'as dung'it'o'j kaj labor'as, ili nur pag'u si'a'j'n kotiz'o'j'n, kaj mi don'os al ĉiu'j rajt'ig'il'o'j'n. (…) Al la ali'a'j, mi est'as dev'ig'it'a dir'i : ’Aŭskult'u, mi ne sci'as kio'n far'i. Ĉes'u dir'i, ke vi ven'as help'i ni'n, ĉar ni hav'as sufiĉ'e da hom'fort'o'j.’ Kaj mi ĉef'e dir'as : ’Vi dev'as ĉes'i ek'ir'i [el vi'a'j land'o'j].’ »

    Hodiaŭ, la ekonomi'a'j en'migr'int'o'j est'as mal'pli'mult'o de la ekster'land'an'o'j, kiu'j ĉiu'jar'e al'ven'as en Franc'uj'o, mult'e mal'pli nombr'a'j ol la hom'o'j en'konduk'it'a'j pro motiv'o de famili'a grup'iĝ'o, la politik'a'j rifuĝ'int'o'j aŭ la student'o'j laŭ inter'naci'a'j inter'ŝanĝ'o'j. Sed, krom se on'i vol'as re'diskut'i iu'j'n inter'naci'a'j'n inter'konsent'o'j'n, kiel la Ĝenev'o-Konvenci'o'n de 1951 pri rifuĝ'int'o'j aŭ la eŭrop'a'n Konvenci'o'n de la hom'rajt'o'j de 1953 koncern'e la famili'a'n grup'iĝ'o'n - io, kio'n s- ro Mélenchon ne intenc'as -, tiu'j ali'a'j kvant'o'j, pli'mult'a'j, est'as mal'facil'e redukt'ebl'a'j.

    Mal'rapid'iĝ'o de la ekonomi'a migr'ad'o hav'us do tre lim'ig'it'a'n efik'o'n al la migr'a'j flu'o'j. Sed ĝi hav'as grav'a'n simbol'a'n funkci'o'n, nom'e refut'i la akuz'o'j'n pri mal'rigor'ec'o, ebl'ig'ant'e sam'temp'e si'n diferenc'ig'i de la dekstr'o, kiu, si'a'flank'e, propon'as la el'land'ig'o'n de ĉiu'j ne'rajt'ig'it'a'j ekster'land'an'o'j kaj azil'rifuz'it'o'j. Tamen, s- ro Mélenchon implic'e kredit'ig'as la ekzist'o'n de lig'o inter ekonomi'a en'migr'ad'o kaj sen'labor'ec'o, io, kio'n la histori'o kaj la inter'naci'a'j kompar'o'j ŝajn'as mal'valid'ig'i : komenc'e de la 1930- aj jar'o'j, Franc'uj'o real'ig'is masiv'a'n el'land'ig'o'n de ekster'land'an'o'j, sen sukces'i iel ajn mal'pli'ig'i la mank'o'n de dung'o'j ; land'o'j kiel Kanad'o en'hav'as mult'a'j'n en'migr'int'o'j'n sed tre mal'mult'e da sen'labor'ul'o'j. Krom'e, laŭ'leĝ'ig'i nur la ekster'land'an'o'j'n hav'ant'a'j'n labor'kontrakt'o'n risk'as est'i danĝer'e, ĉar la fakt'o, ke on'i est'as sen rest'ad'permes'o ĝust'e dev'ig'as sen'kontrakt'e labor'i...

    La projekt'o'n lukt'i kontraŭ la kial'o'j de la migr'ad'o'j per la riĉ'iĝ'o de la ek'ir-land'o'j obstakl'as, en mal'long'a perspektiv'o, la princip'o kon'at'a sub la nom'o « migr'ad'a trans'ir'o ». La pli'bon'ig'o de la viv'nivel'o - kiu konduk'as al mal'kresk'o de infan'mort'ec'o kaj al jun'iĝ'o de la loĝ'ant'ar'o -, la kresk'o de produkt'iv'ec'o – kiu liber'ig'as labor'fort'o'n – kaj la kresk'o de en'spez'o'j ne fiks'as la loĝ'ant'ar'o'j'n : ili kresk'ig'as la rezerv'uj'o'n de kandidat'o'j al el'migr'ad'o, ĉar pli da hom'o'j pov'as pag'i la korp'a'n kaj materi'a'n kost'o'n de ekzil'iĝ'o. Laŭ model'o konstru'it'a de la Mond'a Bank'o, kiam la en'spez'o de la loĝ'ant'o'j (laŭ aĉet'pov'o-par'ec'o) de land'o situ'as inter 600 dolar'o'j (kiel en Etiopi'o) kaj 7 500 dolar'o'j (Kolombi'oAlban'uj'o) jar'e, kresk'o de en'spez'o'j kuraĝ'ig'as el'migr'ad'o'n. Post tiu sojl'o, la efik'o invers'iĝ'as. Kun 2 % de jar'a kresk'o de en'spez'o'j, neces'os en Niĝer'oBurund'o pli ol cent tri'dek jar'o'j, kaj en Kamboĝ'o pli ol ses'dek jar'o'j, por trans'pas'i tiu'n sojl'o'n [8].

    S- ro Bezancenot vid'as en la nov'a'j pozici'o'j de s- ro Mélenchon « mal'progres'o'n por la radikal'a mal'dekstr'o ». La kandidat'o de « la Ne'ced'em'a Franc'uj'o » respond'as, ke li situ'as « en la tradici'o de si'a mov'ad'o ». Ili ambaŭ iel prav'as...

    Fin'e de la 19- a jar'cent'o, dum la Grand'a Depresi'o (1873-1896) est'is frap'ant'a Franc'uj'o'n, la mal'dekstr'o afiŝ'is unu'ec'a'n kaj koher'a'n diskurs'o'n pri en'migr'ad'o. Ĝi kombin'is teori'a'n kritik'o'n pri'skrib'ant'a'n la ekster'land'a'n labor'ist'ar'o'n kiel il'o'n por maksimum'ig'i la profit'o'j'n de la mastr'ar'o kaj praktik'a'n analiz'o'n pri la neces'a alianc'o inter franc'o'j kaj en'migr'int'o'j kontraŭ tiu mastr'ar'o. « La ekster'land'a'j labor'ist'o'j (belg'o'j, german'o'j, ital'o'j, hispan'o'j) pel'it'a'j el si'a land'o de mizer'o, domin'at'a'j kaj oft'e ekspluat'at'a'j de band'estr'o'j, kon'as nek la lingv'o'n, nek la prez'o'j'n, nek la kutim'o'j'n de la land'o, est'as dev'ig'at'a'j konform'iĝ'i al la kondiĉ'o'j de la mastr'o kaj labor'i kontraŭ salajr'o'j, kiu'j'n rifuz'as la lok'a'j labor'ist'o'j », skrib'is ekzempl'e Jules Guesde kaj Paul Lafargue en la program'o de la labor'ist'a Parti'o de 1883. Kvankam ili bedaŭr'is « la naci'a'j'n danĝer'o'j'n kaj la labor'ist'a'j'n mizer'o'j'n, kiu'j'n est'ig'as la ĉe'est'o de ekster'land'a'j labor'ist'o'j », ili ne postul'is ferm'o'n de la land'lim'o'j : « Por mal'help'i la cinik'a'j'n kaj kontraŭ-patriot'a'j'n plan'o'j'n de la mastr'o'j, la labor'ist'o'j dev'as protekt'i la ekster'land'an'o'j'n el la polic'a despot'ism'o (…) kaj defend'i ili'n kontraŭ la avid'ec'o de la mastr'o'j per ’laŭ'leĝ'a mal'permes'o’ dung'i ekster'land'a'j'n labor'ist'o'j'n por salajr'o mal'pli alt'a ol tiu de franc'o'j » [9]. Tiu teori'a kaj praktik'a lini'o est'is tiu de la ĉef'a'j mal'dekstr'a'j parti'o'j dum la kresk'o-jar'dek'o'j de la 20- a jar'cent'o – en la jar'o'j 1900-1920, kaj dum la « tri'dek glor'a'j jar'o'j ».

    La fend'o'j aper'is dum la kriz'o-temp'o'j. Ĉe la komenc'o de la 1930- aj jar'o'j, kiam rapid'eg'e kresk'as sen'labor'ec'o, voĉ'o'j lev'iĝ'as por postul'i el'land'ig'o'n de la ekster'land'an'o'j ; petici'o'j, leter'o'j est'as send'it'a'j al la elekt'it'o'j por postul'i la « naci'a'n prefer'o'n ». En novembr'o 1931, la social'ist'o Paul Ramadier prezent'as al la deput'it'o'j tekst'o'n, kiu plan'as ĉes'ig'i en'migr'ad'o'n kaj lim'ig'i je 10 % la proporci'o'n de ekster'land'an'o'j en ĉiu entrepren'o. Tiam komun'ist'a deput'it'o, Jacques Doriot li'n kontraŭ'dir'as : li mal'laŭd'as « ksenofobi'a'j'n iniciat'o'j'n », « naci'ism'a'n politik'o'n, kiu cel'as divid'i la labor'ist'o'j'n front'e al la kapital'o ». Por defend'i si'a'n parti'o'n, la social'ist'a gvid'ant'o Léon Blum parol'as pri « empiri'a'j paliativ'o'j, kiu'j plej bon'e domaĝ'as la interes'o'j'n de la labor'ist'a klas'o » kaj el'vok'as « la mal'facil'aĵ'o'j'n kaj la kontraŭ'dir'o'j'n de la real'o » [10].

    Diskurs'o kies breĉ'o'j est'as ekspluat'at'a'j de la Naci'a Front'o

    La kriz'o, kiu komenc'iĝ'as en la 1970- aj jar'o'j, produkt'as nov'a'j'n disput'o'j'n. Ĵus antaŭ la prezid'ant'a'j elekt'o'j de 1981, la komun'ist'o'j mult'ig'as la respond'ec'o'j'n de en'migr'ad'o. En la komun'ist'a ĵurnal'o LHumanité, la ĵurnal'ist'o Claude Cabanes mal'trankvil'iĝ'as pro la soci'a'j kaj kultur'a'j problem'o'j al kiu'j est'as al'front'at'a'j la sub'urb'o'j administr'at'a'j de la Franc'a Komun'ist'a Parti'o : « ĉiu'j tiu'j mal'ekvilibr'o'j, pli'grav'ig'it'a'j de la mal'facil'aĵ'o'j kaŭz'it'a'j de la mal'kresk'o de la aĉet'pov'o, sen'labor'ec'o, ne'sekur'ec'o, ig'as la kun'loĝ'ad'o'n [inter franc'o'j kaj en'migr'int'o'j] mal'facil'a », li skrib'as la 30-an de decembr'o 1980. Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e, la 6-an de anuaro 1981, Georges Marchais, la ĝeneral'a sekretari'o de la Parti'o, el'dir'as memor'ind'a'n parol'ad'o'n. « Neces'as halt'ig'i la oficial'a'n kaj la kontraŭ'leĝ'a'n en'migr'ad'o'n, li martel'as. Est'as ne'akcept'ebl'e en'las'i nov'a'j'n en'migr'ant'a'j'n labor'ist'o'j'n en Franc'uj'o'n, dum ni'a land'o en'hav'as preskaŭ du milion'o'j'n da sen'labor'ul'o'j, franc'o'j kaj en'migr'int'o'j. » La social'ist'o'j tiam re'pren'as la pozici'o'n antaŭ'e okup'it'a'n de la komun'ist'o'j. « On'i ne pov'as izol'i la en'migr'int'a'n loĝ'ant'ar'o'n el la tut'o de la labor'ist'a klas'o, asert'as program'a tekst'o publik'ig'it'a en la semajn'gazet'o LUnité la 19-an de decembr'o 1980. (…) La tut'a parti'o ja dev'as mobiliz'iĝ'i pri la baz'a'j princip'o'j de inter'naci'ism'o kaj de la klas-front'o [11].

    S-roj Mélenchon kaj Besancenot tiel rest'as ambaŭ en la tradici'o de la progres'em'a mov'ad'o, el kiu ili re'pren'as sam'temp'e la plej bon'o'n kaj la plej mal'bon'o'n. La unu'a prov'as konsider'i la mal'facil'aĵ'o'j'n, kiu'n en'migr'ad'o met'as specif'e al la labor'ist'a klas'o, sed las'as si'n influ'iĝ'i de la retor'ik'o de el'land'ig'o'j kaj tro'mult'ec'o. La du'a rest'as fidel'a al inter'naci'ism'o, sed antaŭ'e'n'ig'as ideologi'a'n interpret'o'n, kiu aspekt'as mal'akord'a kun la aspir'o'j de la mez'a'j kaj popol'a'j tavol'o'j mal'fort'ig'it'a'j de la mal'abund'o kaj tut'mond'iĝ'o, kaj tiel ig'it'a'j tra'las'em'a'j al la strategi'o de prop'ek'a kapr'o.

    Tiu'j breĉ'o'j est'as ekspluat'at'a'j de la NF, kiu streb'as konvert'i si'n en « parti'o'n de la popol'o », dank'e al social'a interpret'ad'o de en'migr'ad'o. Laŭ la ekzempl'o de la kronik'ist'o Eric Zemmour, kiu mem re'send'as al la geograf'o de « la periferi'a Franc'uj'o » Christophe Guilluy, ĝi kontraŭ'star'ig'as la urb'a'j'n elit'o'j'n, diplom'it'a'j'n, favor'a'j'n al en'migr'ad'o de kiu ili est'as ŝirm'at'a'j, kaj la « popol'o'n », kiu konkurenc'as kun ekster'land'an'o'j por ricev'i dung'iĝ'o'n, social'a'n loĝ'ej'o'n, lok'o'n en infan'vart'ej'o, kaj al kiu ĝi promes'as la « naci'a'n prefer'o'n ». « Ja la popol'a'j tavol'o'j konkret'e ŝarĝ'iĝ'as pri la demand'o de la rilat'o'j al ali'a'j », ekzempl'e skrib'as Christophe Guilluy [12].

    Tiu analiz'o neces'ig'as mult'a'j'n nuanc'o'j'n. Ĉar la dung'o'merkat'o est'as tre segment'it'a, la sektor'o'j, kiu'j dung'as esenc'e nur ekster'land'an'o'j'n (pur'ig'ad'o, konstru'ad'o, restoraci'o'j...) est'as mal'mult'e dezir'at'a'j de la naci'a'j labor'ist'o'j. Sam'e, la urb'a apart'ism'o est'as tia, ke la en'migr'int'o'j trov'iĝ'as oft'e konkurenc'a'j kun ali'a'j en'migr'int'o'j por ricev'i loĝ'ej'o'n en la sub'urb'a'j kvartal'o'j de la grand'a'j urb'o'j, aŭ lok'o'n en infan'vart'ej'o'j. Fin'fin'e, kiel klar'ig'i ke la NF ricev'as tre bon'a'j'n rezult'o'j'n en zon'o'j, kie on'i renkont'as kvazaŭ neniu'n ekster'land'an'o'n, se ne per la fakt'o, ke la konkurenc'o est'as grand'part'e imag'it'a, konstru'it'a de la publik'a'j diskurs'o'j ?

    Leĝ'o'j kaj direktiv'o'j organiz'as la konkurenc'o'n inter la labor'ist'o'j

    Tamen ver'as, ke la bon'hav'a'j klas'o'j rigard'as nur el'ekster'e kaj de'for'e la en'migr'int'o'j'n. La ekster'land'a'j sezon'a'j labor'ist'o'j ne risk'as konkurenc'i la diplom'it'o'j'n de la Institut'o pri Politik'a'j Scienc'o'j aŭ la ĵurnal'ist'o'j'n, sam'e kiel la uz'o de « prunt'it'a'j labor'ist'o'j » ne mal'trankvil'ig'as la super'a'j'n kadr'ul'o'j'n aŭ la art'ist'o'j'n. Kaj la loĝ'ant'o'j de la elegant'a'j kvartal'o'j hav'as mal'pli da ŝanc'o'j vid'i loĝ'ej'o'n por en'migr'int'o'j mal'ferm'iĝ'i en ili'a strat'o.

    Sed la soci'a'j diferenc'o'j en la rilat'o al en'migr'ad'o ne est'as frukt'o de fatal'ec'o. Ili tre oft'e rezult'as de leĝ'o'j, urb'a'j politik'o'j, de politik'a'j decid'o'j, kiu'j organiz'as la konkurenc'o'n de la labor'ist'o'j franc'a'j kaj ekster'land'a'j, aŭ kiu'j ŝirm'as la super'a'j'n klas'o'j'n de la ekster'land'a konkurenc'o. La « nigr'a labor'o » (kaŝ'it'a labor'o) kontribu'as al la mal'bon'ig'o de la labor'kondiĉ'o'j. Sed ĝi prosper'as laŭ'mezur'e de la detru'ad'o de la labor-inspektor'ar'o, ĉar la dung'ant'o'j tiam sci'as, ke la risk'o est'i sankci'it'a est'as tre mal'grand'a. Ne ekzist'us prunt'it'a'j labor'ist'o'j sen la eŭrop'a direktiv'o de la 16- a de decembr'o 1996, nek sezon'a'j labor'ist'o'j se la labor'kod'o ne propon'us tiu'n avantaĝ'o'n al la dung'ant'o'j. Mal'e al ili'a'j antaŭ'ant'o'j de la « tri'dek glor'a'j jar'o'j », mult'a'j nun'temp'a'j en'migr'int'o'j posed'as universitat'a'j'n diplom'o'j'n, kvalifik'o'j'n. Se ili tamen oft'e serĉ'as ne'kvalifik'a'j'n dung'o'j'n, tio est'as pro mank'o de ebl'ec'o lern'i la franc'a'n, mank'o de ekvivalent'o-sistem'o de diplom'o'j, kaj de mal'ferm'ec'o de iu'j profesi'o'j [13]. Dum ekster'land'an'o facil'e pov'as far'iĝ'i mason'ist'o aŭ kas'ist'o, al'ir'i la profesi'o'n arĥitekt'o, notari'o aŭ bil'o'makler'ist'o est'as obstakl'o-vet'kur'o. Est'is temp'o, kiam la komun'ist'a'j urb'estr'o'j de la sub'urb'o'j ve'is, ke « la publik'a'j serv'o'j sistem'e orient'as la nov'a'j'n en'migr'ant'o'j'n » al ili'a'j urb'o'j, kaj postul'is « pli taŭg'a'n dis'divid'o'n de la en'migr'int'a'j labor'ist'o'j en la municip'o'j'n de la pariz'a region'o », preciz'ig'ant'e, ke ili'a'j municip'o'j plu « akcept'os si'a'j'n respond'ec'o'j'n » [14]. Hodiaŭ, la loĝ'ej'o'j por en'migr'int'a'j labor'ist'o'j est'as precip'e instal'it'a'j en la popol'a'j kvartal'o'j, kaj neniu plu mir'as pri tio.

    La dekstr'o ĝoj'as ĉiu'foj'e kiam en'migr'ad'o invit'iĝ'as en la politik'a'n debat'o'n : sufiĉ'as tiam al ĝi dis'volv'i, kiel ĝi far'as de tri'dek jar'o'j, si'a'n tim'ig'o-diskurs'o'n, si'a'j'n sub'prem'a'j'n iniciat'o'j'n. La mal'dekstr'o tamen ne est'as kondamn'it'a al mal'preciz'a'j kaj kontraŭ'dir'a'j program'o'j. Sed, por formul'i preciz'a'j'n propon'o'j'n, koher'a'n analiz'o'n, ĝi dev'as akcept'i ek'ig'i la ideologi'a'n batal'o'n, renvers'ant'e la demand'o'j'n, kiu'j'n la amas'inform'il'o'j kaj la « aktual'ec'o » ĵet'as al ĝi'a vizaĝ'o.

    Benoît BRÉVILLE



    [1] «  Migrants, politique migratoire et intégration : le constat dEmmanuel Macron », Réforme, Pariz'o, 2- a de mart'o 2017.

    [2] Hervé Le Bras, Le Par'i du FN, Autrement, Pariz'o, 2015.

    [3] « Mi neniam favor'is la instal-liber'ec'o'n, mi ne komenc'os nun », li apart'e klar'ig'is al la ĵurnal'o Le Mond'e (24- a de aŭgust'o 2016).

    [4] Denis Godard, «  Politique migratoire : Y a pas darrangement... », LAnticapitaliste, Montreuil, 24- a de novembr'o 2016.

    [5] Xavier Chojnicki kaj Lionel Ragot, Limmigration coûte cher à la Franc'e. Qu’en pensent les économistes ?, Eyrolles- Les Échos éditions, kol. « On entend dir'e que... », Pariz'o, 2012.

    [6] Isabelle Ufferte, «  À travers la mondialisation de la révolte émerge un'e nouvelle conscience de classe... », Démocratie révolutionnaire, 27- a de oktobr'o 2016, www. npa- dr. org

    [7] LAnticapitaliste, 24- a de novembr'o 2016.

    [8] Michael Clemens, «  Does development reduce migration ? », Working Paper n- ro 359, Center for Glob'al Development, Vaŝington'o, DC, mart'o 2014.

    [9] Jules Guesde kaj Paul Lafargue, Le Programme du Part'i ouvrier, son histoire, ses considérants et ses articles, Henry Oriol Éditeur, Pariz'o, 1883.

    [10] Cit'it'a en : Claudine Pierre, «  Les socialistes, les communistes et la protection de la main- doeuvre française (1931-32) », Revu'e européenne des migrations internationales, vol. 15, n- ro 3, Poitiers, 1999.10

    [11] Cit'it'a en : Olivier Milza, « La gauche, la crise et limmigration ( années 1930 - années 1980) », Vingtième siècle, vol. 7, n- ro 1, Pariz'o, juli'o-septembr'o 1985.

    [12] Christophe Guilluy, La Franc'e périphérique. Comment on a sacrifié les classes populaires, Flammarion, kol. «  Champs actuel », Pariz'o, 2014.

    [13] Vd. Yaël Brinbaum, Laure Moguérou kaj Je'a'n- Luc Prim'o'n, «  Les ressources scolaires des immigrés à la croisée des histoires migratoires et familiales », en : Cris Beauchemin, Christelle Hamel kaj Patrick Sim'o'n (sub la dir. de), Trajectoires et origines. Enquête sur la diversité des populations en Franc'e, Institut national des études démographiques ( INED), kol. «  Grandes enquêtes », Pariz'o, 2016.

    [14] «  Déclaration des maires communistes de la région parisienne et des députés de Par'is » (Deklar'o de la komun'ist'a'j urb'estr'o'j de la pariz'a region'o kaj de la deput'it'o'j de Pariz'o), oktobr'o 1969.


    1 a april'o 2017


    Ekvador'o, la plej grav'a batal'o



    Pied'ir'ant'o, ne est'as voj'o : ĝi far'iĝ'as dum pied'ir'ad'o …”. La vers'o'j de Antoni'o Machado [1], kiu'j'n Joan Manuel Ser'rat [2] far'is kanzon'o, aŭd'iĝ'as en la vesper'o en Kit'o, en la hom'plen'a kaj mal'riĉ'a kvartal'o Michelena, sud'e de la ekvador'a ĉef'urb'o, kie mil'o'j da civit'an'o'j ven'is aŭskult'i la parol'ad'o'n de Lenín Moren'o, la kandidat'o de la reg'ant'a parti'o Alianc'o Land'o, en la ferm'o de la elekt'o'kampanj'o. La nokt'o al'proksim'iĝ'as, est'as mal'varm'e kaj humid'e kaj ankaŭ, por tiu'j ven'int'a'j de ekster'e (Kit'o situ'as je ĉirkaŭ 2.500 metr'o'j super la mar'nivel'o) la alt'ec'o ĝen'as.

    Mult'a'j hom'o'j profit'as la amas'a'n dis'don'ad'o'n de propagand'a material'o – T-ĉemiz'o'j, kol'tuk'o'j, jak'o'j, ĉap'o'j – kun bril'a verd'a kolor'o, por bon'e vest'i si'n. La ĉef'a podi'o, perpendikl'e re'long'ig'it'a – kiel en kelk'a'j koncert'o'j de rok'muzik'o – per spec'o de koridor'o, kiu profund'e ir'as tra la hom'amas'o, trov'iĝ'as en la komenc'o de long'a kaj larĝ'a avenu'o bon'e lim'ig'it'a kaj kiu iom post iom plen'iĝ'is de heterogen'a'j hom'o'j.

    Est'as grand'eg'a'j ekran'o'j, tre potenc'a'j laŭt'parol'il'o'j kaj orkestr'o kun kant'ist'o'j, kiu'j klopod'as varm'ig'i la etos'o'n per revoluci'a'j kant'o'j („La popol'o en unu'iĝ'o neniam est'os venk'it'a”, „Ĝis ĉiam, Komand'ant'o”, „ Bella Ciao”, „Neniu ŝancel'os ni'n”, „Kiel est'os la patr'uj'o” ktp.). La and'a publik'o trankvil'e aŭskult'as, mal'rapid'e sving'as verd'a'j'n kaj ruĝ'nigr'a'j'n flag'o'j'n ; ĝi est'as iom silent'a krom infan'in'o'j en proksim'a balkon'o, kiu'j kri'as „Le- nín pre- zi-dan- to !” kaj ili ne ĉes'as kri'i inter rid'o'j kaj rid'eg'o'j, dum la du'hor'a aranĝ'o …

    Unu'e parol'as Gabriel'a Rivadeneira, la jun'a prezid'ant'in'o de la Parlament'o, ekster'ordinar'a orator'in'o, kiu sukces'as vigl'ig'i la aktiv'a'n publik'o'n. Ŝi eĉ ne alud'as la atak'o'n, kiu'n en tiu sam'a tag'o on'i far'is al ŝi per bomb'pak'aĵ'o, kiu bon'ŝanc'e ne eksplod'is en ŝi'a'j man'o'j … Post'e energi'e kaj entuziasm'e parol'as José „Pep'e” Ser'ran'o, advokat'o, ministr'o por intern'a'j afer'o'j, tre proksim'a al Lenín Moren'o kaj kiu tut'e probabl'e est'os la ven'ont'a prezid'ant'o de la Parlament'o.

    Mal'mult'a'j'n tag'o'j'n antaŭ la skrutini'o ambaŭ orator'o'j insist'as pri la klar'a kontrast'o inter la „retro'ir'ant'a'j” propon'o'j de la ĉef'a'j kandidat'o'j de la opozici'o – la ultra'liberal'a eks'a bank'ist'o op'us de'i Guillermo Lass'o, de CREO kaj la konserv'em'ul'in'o Cynthia Viteri, de la Social-Krist'an'a Parti'o ( PSC) – kaj la ne'dub'ind'a'j progres'o'j de la „venk'int'a jar'dek'o”, nom'e, la dek jar'o'j de reg'ad'o de la prezid'ant'o Rafael Correa, kiu ne kandidat'iĝ'as kaj aspir'as, pro person'a'j kaj famili'a'j kial'o'j, al „sabat'a ripoz'o” en Belg'uj'o, kie nask'iĝ'is li'a edz'in'o kaj kie okaz'is part'o de li'a instru'iĝ'o.

    Tiam la pli'mult'a'j opini'sond'o'j antaŭ'vid'is – por la kandidat'o de Alianc'o Land'o, Lenín Moren'o – rezult'o'j'n, kiu'j dev'ig'os li'n prezent'iĝ'i en re'balot'o [3]. Pro tio ĉiu'j kant'as kaj kiel mantr'o'n ripet'as la sam'a'n slogan'o'n : „Nur unu balot'o !”.

    Inter tiu'j kant'o'j kaj kri'o'j ir'as sur la elekt'o'koridor'o, en si'a rul'seĝ'o, Lenín Moren'o. Li est'is viktim'o de arm'it'a atak'o en 1998 kaj li'a'j gamb'o'j ne hav'as mov'kapabl'o'n, ĉar kugl'o bat'is li'a'n mejl'o'n. Sed li est'as tre pozitiv'em'a hom'o, ekzempl'o de vol'o kaj kapabl'o re'fort'iĝ'i, aŭtor'o de plur'a'j humur'libr'o'j … Lenín reprezent'as kurent'o'n, kiu em'as al la bezon'o mild'ig'i la al'front'o'n kun la opozici'o kaj help'i pli bon'a'n inter'kompren'iĝ'o'n kun divers'a'j soci'a'j tavol'o'j, kiu'j mal'proksim'iĝ'is de la Civit'an'a Revoluci'o, sen esenc'e ŝanĝ'i la ekonomi'a'n kadr'o'n (la alianc'o'n de la publik'a sektor'o kun la privat'a sektor'o), kio'n li aplik'is ĝis nun. Li ne est'as revoluci'a orator'o des mal'pli demagog'o. Li fid'as je la inteligent'ec'o de la publik'o. Li parol'as natur'e kaj prezent'as si'a'n reg'ist'ar'a'n program'o'n preskaŭ kiel preleg'ant'o. La hom'o'j – ĉirkaŭ 10.000 – silent'e kaj atent'e aŭskult'as kaj on'i si'n demand'as, ĉu tem'as real'e pri elekt'o'aranĝ'o de hom'amas'o'j … Ne est'as trem'o'j nek entuziasm'o'j, nek pasi'o'j …

    Grand'a kontrast'o kompar'e kun la brul'ant'a verv'o de Rafael Correa ! Sed tiu est'as ebl'e la efik'o cel'at'a de Lenín Moren'o : mild'ig'i la tro'a'n ideologi'o'n de la diskurs'o de la ekvador'a mal'dekstr'ul'ar'o. Al'parol'i, preter la aktiv'a firm'a baz'o, ĝeneral'e la civit'an'o'j'n kaj specif'e la mez'a'j'n klas'o'j'n, kiu'j post dek jar'o'j da Correismo montr'as si'n satur'it'a'j de la politik'a'j slogan'o'j kaj la dezir'o'j pri ŝanĝ'iĝ'o'j … Ĉiu'j tie ĉi memor'as la ne'atend'it'a'n mal'venk'o'n okaz'int'a'n en 2014 en la urb'estr'a'j posten'o'j de la ĉef'a'j urb'o'j, en la distrikt'a'j elekt'o'j kaj specif'e en tiu de Kit'o, en kies kampanj'o tre rekt'e engaĝ'is si'n favor'e de la kandidat'o de Alianc'o Land'o la prezid'ant'o Rafael Correa, kiu do hav'is person'a'n mal'venk'o'n.

    On'i memor'as ankaŭ la polemik'a'j'n leĝ'projekt'o'j'n „de hered'aĵ'o kaj plus'valor'o”, kiu'j lert'e manipul'it'a'j de la opozici'o kre'is en la tut'a land'o, en 2015, per'fort'a'j'n kaj amas'a'j'n protest'o'j'n kontraŭ la reg'ist'ar'o. Rafael Correa est'is do dev'ig'at'a por'temp'e apart'ig'i tiu'j'n projekt'o'j'n. Tio, kelk'a'j klimat'a'j katastrof'o'j kaj la grand'a ter'trem'o, kiu en april'o 2016 damaĝ'is la nord'a'n mar'bord'o'n de la land'o, kaj la detru'a'j efik'o'j en ĉi tiu'j last'a'j tri jar'o'j pro la fal'o de la prez'o'j de la petrol'o kaj de ali'a'j eksport'aĵ'o'j (Ekvador'o est'as unu el la plej fort'a'j mond'a'j eksport'ant'o'j de salikok'o, banan'o kaj flor'o'j), brems'is la ekvador'a'n kresk'ad'o'n kaj subit'e damaĝ'is la elekt'o'medi'o'n.

    Tamen, la ating'o'j de la Civit'an'a Revoluci'o kaj la sukces'o'j de Rafael Correa kiel prezid'ant'o est'as ekster'ordinar'a'j, ĉef'e koncern'e la publik'a'j'n konstru'o'j'n de infra'struktur'o : voj'o'j'n, pont'o'j'n, tunel'o'j'n, flug'haven'o'j'n ktp. En ĉi tiu land'o kun 14 milion'o'j da loĝ'ant'o'j mal'kresk'is la mal'riĉ'ec'o – en la daŭr'o de ĉi tiu „venk'int'a jar'dek'o”– je 6 % kaj preskaŭ du milion'o'j da ekvador'an'o'j for'las'is la mal'riĉ'ec'o'n. La mez'a klas'o evolu'is de 29 % al 47 % el la loĝ'ant'ar'o. 250.000 infan'o'j ne plu labor'is kaj al'ir'is la instru'sistem'o'n. Est'as pli ol 1.200.000 nov'a'j lern'ant'o'j. 500.000 mal'jun'ul'o'j hav'as nov'a'j'n pensi'o'j'n. La kvant'o de kurac'ist'a'j konsult'o'j ir'is de 16 milion'o'j ĝis 30 milion'o'j en ĉiu jar'o. Koncern'e la atent'o'n al handikap'ul'o'j Ekvador'o hav'as mond'a'n rekord'o'n : antaŭ unu jar'dek'o labor'is nur 1.039 handikap'ul'o'j ; nun labor'as pli ol 80 mil kun ĉiu'j rajt'o'j kaj 70 mil el ili lern'as. La pensi'o'j pro handikap'o'j kovr'is nur 5.039 hom'o'j'n ; hodiaŭ est'as kovr'at'a'j pli ol 126.000. La reg'ist'ar'o liver'is pli ol 300 mil dom'o'j'n en la kamp'o de soci'a help'o. Koncern'e ekologi'o'n la indic'o de re'nov'ig'ebl'a'j energi'o'j konsum'at'a'j de Ekvador'o ating'is 95 % el la total'o. Grand'a part'o de la ekster'a ŝuld'o real'ĝust'iĝ'is al 30 % de ĝi'a valor'o …

    Sed la elekt'ant'o'j ne ĉiam est'as dank'em'a'j, ĉef'e kiam fi'a'j kampanj'o'j de la konservativ'a opozici'o, kiu'j evolu'as pro puŝ'o'j de milion'o'j da dolar'o'j kun part'o'pren'o de ĉiu'j konservativ'a'j „guru'o'j” de la mond'a elekt'o'reklam'ad'o, kre'as mal'stabil'ec'o'n inund'ant'e la soci'a'j'n ret'o'j'n per fals'a'j nov'aĵ'o'j, „virtual'a'j inform'o'j” kaj ver'o'j konstru'it'a'j sur tiu'j fals'aĵ'o'j.

    Est'as tiel, ke la rezult'o'j de la unu'a balot'o, la pas'int'a'n 19-an de februar'o, ne kontent'ig'is la estr'o'j'n de Alianc'o Land'o. Tiu voĉ'don'ad'o rezult'ig'is, tamen, tri'fort'eg'a'j'n venk'o'j'n : 1) Lenín Moren'o venk'is en la prezid'ant'ec'a balot'o kun 39,33 % el la voĉ'o'j, nom'e, 11 poent'o'j antaŭ la du'a, Guillermo Lass'o, kiu hav'is 28,19% ; 2) Alianc'o Land'o ating'is absolut'a'n pli'mult'o'n en la Parlament'o kun 77 posten'o'j el 137 ; 3) en la referendum'o por mal'permes'i al la publik'a'j ofic'ist'o'j posed'i var'o'j'n aŭ kapital'o'j'n en sen'impost'a'j paradiz'o'j, la „jes” defend'at'a de la social'ism'o venk'is kun 55 % (kontraŭ 45 %). Sed, pro ne'klar'ig'ebl'a erar'o de komunik'ad'o, malgraŭ ĉi tiu'j tri venk'o'j, Alianc'o Land'o publik'ig'is la sent'o'n mal'venk'i kaj tim'eg'i la du'a'n balot'o'n.

    Komenc'iĝ'is ali'a elekt'o, kiu okaz'os la ven'ont'a'n 2-an de april'o. La tut'a mond'o est'os atent'a al tio, nom'e : ĉu la progres'em'a cikl'o fin'iĝ'as en Latin'amerik'o aŭ ĉu ĝi firm'iĝ'as, kiel sugest'as la last'a'j venk'o'j far'e de Tabaré Vázquez en Urugvaj'o kaj de Daniel Ortega en Nikarakvo. De post si'a en'ferm'iĝ'o en la ekvador'a ambasad'ej'o en London'o ni'a amik'o Juli'a'n Assange rest'as tre atent'a pri la debat'o'j ; la dekstr'em'a kandidat'o promes'is, ke se li venk'as, li for'pel'os li'n de tie kaj trans'don'os li'n al la sved'a'j aŭtoritat'o'j … En si'a al'front'o kontraŭ eks'a korupt'a bank'ist'o [4] Lenín Moren'o pov'as kaj dev'as venk'i.

    Ignacio Ramonet

    el'hispan'ig'it'a de Norberto Díaz Guevara font'o : http:// www. cubadebate. cu/opini'o'n/20... origin'a font'o : Le Mond'e Diplomatique



    [1] Antoni'o Machado Ruiz (1875-1939) est'is hispan'a poet'o kaj proz'ist'o, membr'o de la literatur'a mov'ad'o kon'at'a kiel Generaci'o de ’98. - ndlt

    [2] Joan Manuel Ser'rat (1943), hispan'a kant'ist'o, kompon'ist'o, poet'o kaj muzik'ist'o, unu el la plej el'star'a'j figur'o'j de la modern'a kanzon'o en la lingv'o'j hispan'a kaj katalun'a. N. de la T.

    [3] Laŭ la elekt'o'leĝ'o en Ekvador'o en la prezid'ant'elekt'o venk'as la kandidat'o aŭ kandidat'in'o, kiu ating'os pli ol 50 % el la voĉ'o'j en la unu'a balot'o aŭ pli ol 40 % kun almenaŭ 10 poent'o'j de diferenc'o dis'de la du'a kandidat'o. Se la rezult'o ne est'as unu el tiu'j, okaz'os la re'balot'o, en kiu part'o'pren'os nur la du kandidat'o'j kun pli da poent'o'j.

    [4] „ Guillermo Lass'o de'ven'as de tradici'a potenc'a famili'o en Ekvador'o ; li est'as la ag'ant'a prezid'ant'o de la Bank'o Guayaquil kaj li est'is super'ministr'o pri Ekonomi'o kaj Energi'o dum la reg'ad'o de Jamil Mahuad – kiu unu jar'o'n antaŭ'e nom'is li'n urb'estr'o'n de la provinc'o Guayas – inter aŭgust'o kaj septembr'o 1999, kiu invent'is tiu'n posten'o'n por al'front'i la tre grav'a'n financ'o'kriz'o'n ekzist'ant'a'n en la land'o. Tiu situaci'o kre'is la fam'a'n ,bank'a'n feri'ad'o'n’ en 1999, kie est'is nul'ig'it'a'j la financ'o'ag'ad'o'n dum kvi'n tag'o'j, bankrot'is plur'a'j bank'o'j kaj ĉiu'j kost'o'j de la reflosigo est'is respond'ec'o de la ŝtat'o, kiu nul'ig'is la soci'a'j'n kost'o'j'n kaj blok'is la mon'depon'o'j'n de la loĝ'ant'ar'o. Tio est'is grand'eg'a soci'a kriz'o – kiu long'e post'e kre'is la dolar'ig'o'n de la ekvador'a mon'sistem'o – grand'part'e kre'it'a de la liberal'ig'a'j kaj fleks'ebl'a'j politik'o'j propon'at'a'j de Lass'o en si'a kampanj'o”. Vd. „Kronik'o de la ekvador'a'j strat'o'j en kampanj'o”, de Feder'ic'o Larsen, Nodal, Buenos Aires, la 16-an de februar'o 2017.


    1 a april'o 2017


    Franc'uj'o : pejzaĝ'o antaŭ la prezid'ant'o-elekt'o

    La kanon'ŝip'o, franc'a pasi'o



    La prezid'ant'o Hollande dum si'a mandat'o send'is trup'o'j'n sur mult'a'j'n mal'facil'a'j'n teren'o'j'n. Ĉu ver'e est'as ili'a rol'o tiom oft'e anstataŭ'i la diplomat'o'j'n ? Tiu, kiu sukced'os li'n dev'os mezur'i la kost'o'n de tiu'j en'miks'iĝ'o'j, tiel rilat'e al arme'a'j el'spez'o'j, kiel rilat'e al la bild'o de Franc'uj'o.



    «  M I VER'ŜAJN'E tra'viv'is la plej grav'a'n tag'o'n de mi'a politik'a viv'o », konfes'is s- ro François Hollande la 2-an de februar'o 2013, fin'e de ĝoj'a tag'o en Gao kaj en Timbuktu'o, post la unu'a'j arme'a'j sukces'o'j de la operac'o « Serval ». Sam'e kiel si'a'j antaŭ'ul'o'j, la franc'a ŝtat'estr'o sur'met'is la uniform'o'n de « ĝendarm'o de Afrik'o », inter'ven'ant'e en Mali'o, mal'ferm'ant'e « sekur'ec'a'n pluv'ombrel'o'n » super kvar ali'a'j'n sahelajn land'o'j'n kaj en Centrafrik'o n, kaj, pli sud'e, apog'ant'e Niĝeri'o n, minac'at'a'n de la ĝihad'ism'a sekt'o Bok'o Haram.

    « Paradoks'e, la inter'ven-teren'o de la franc'a arme'o, kun aprob'o de la land'o'j de la region'o, neniam est'is tiel vast'a kiel nun », konstat'as s- ro Gilles Olakunlé Yabi, eks-respond'ec'ul'o de la okcident-afrik'a buro'o de la Intern'a'tion'al Crisis Group [1]. La ret'o de franc'a'j arm'e-baz'o'j sur la kontinent'o, kvankam part'e re'organiz'it'a, est'is eĉ plu'ten'at'a pli ol kvin'dek kvi'n jar'o'j'n post la ond'o de la sen'de'pend'iĝ'o'j. Sam'e kiel en la temp'o de la mal'varm'a milit'o – kiam tre pragmat'ism'a dis'divid'o de task'o'j las'is al Franc'uj'o la zorg'o'n re'ten'i la naci'ism'a'n aŭ pro'sovet'a'n puŝ'o'n en Afrik'o -, la uson'a amik'o ne kontest'as ĝi'a'n rol'o'n en la franc'parol'ant'a'j land'o'j, sam'e kiel ĝi far'is en la 1990- aj jar'o'j, okaz'e de la konflikt'o de la Grand'a'j Lag'o'j. Krom'e, post la uson'a'j mal'sukces'o'j enIrak'o kaj Afgan'uj'o, la hezit'em'o de la prezid'ant'o Barack Obama send'i trup'o'j'n ekster'land'e'n mal'ferm'is larĝ'a'n voj'o'n al la franc'o'j.

    Krom'e, la diplomati'a'j kaj arme'a'j rilat'o'j neniam est'is tiel konfid'a'j kiel sub la prezid'ant'ec'o'j Hollande kaj Obama, inkluziv'e en Proksim-orient'o, kie Franc'uj'o rol'is kiel n- ro 2 en la koalici'o kontraŭ la Organiz'o de la Islam'a Ŝtat'o ( OIŜ). En 2015, franc'a admiral'o eĉ konduk'is, el la Charles de Gaulle-aviad'il'ŝip'o, la Task Forc'e 50, part'o'n de la 5- a uson'a ŝip'ar'o en la Golf'o. Pariz'o re'trov'is nov'konservativ'a'j'n akĉent'o'j'n en si'a « milit'o kontraŭ teror'ism'o », ir'ant'e ĝis la imit'ad'o de si'a uson'a patron'o tra si'a politik'o de ekster'justic'a'j ekzekut'o'j, part'e re'kon'it'a'j de la prezid'ant'o Hollande [2]. La milit'ist'o'j konfid'as, ke ili neniam ricev'is tiel klar'a'j'n instrukci'o'j'n de la registr'ar'o, kiu, ekzempl'e, publik'e al'vok'is al « elimin'o »« detru'ad'o » de la mal'amik'o : la « Serval »-operac'o en Mali'o est'is konduk'at'a sen bilanc'o'j, nek mal'liber'ul'o'j, nek bild'o'j [3].

    Dum la kvin'jar'a mandat'o de s- ro Hollande, on'i ankaŭ spert'is la re'aper'o'n de soldat'o'j en la strat'o'j de la land'o. Pren'ant'e argument'o'n de la « kontinu'ec'o de minac'o sur la intern'a kaj ekster'a front'o'j [4] », sekv'e de la atenc'o'j de 2015, la reg'ist'ar'o lanc'is la operac'o'n «  Sentinelle »,kiu ankoraŭ nun mobiliz'as inter sep mil kaj dek mil hom'o'j'n por polic'a'j operaci'o'j, star'ig'is la urĝ'o-stat'o'n kaj dekret'is seri'o'n da trud'a'j regul'o'j.

    Ĉu la arme'a en'miks'iĝ'o est'as « franc'a pasi'o », kiel si'n demand'as Claude Serfati [5] ? Laŭ tiu ekonomik'ist'o, la radik'o'j de la ŝtat'a milit'ism'o est'as profund'a'j kaj mal'nov'a'j : Napoleon'o, la koloni'a'j milit'o'j, la « frap'o'j » sub la prezid'ant'ec'o de General'o De Gaulle. Ili ankaŭ dis'volv'iĝ'as kadr'e de instituci'o'j, kiu'j permes'as la prezid'ant'o send'i trup'o'j'n ekster'e'n laŭ si'a plaĉ'o, la reg'ist'ar'o dev'as nur inform'i la Parlament'o'n, kies permes'o dev'as est'i pet'at'a nur se la inter'ven'o daŭr'as pli ol kvar monat'o'j'n. Ŝajn'as do ke la grand'a'j industri'a'j grup'o'j, la arme'o kaj la politik'a reg'ist'ar'o konsist'ig'as « franc'a'n mez'o-sistem'o'n de arm'ad'o » , kiu fin'fin'e est'as unu el la faktor'o'j de tiu arme'a fervor'o – kaj sekv'e de la nivel'o relativ'e alt'a de el'spez'o'j (tri'a'rang'a en Eŭrop'o, post Brit'uj'o kaj German'uj'o, sed antaŭ la ali'a'j partner'o'j de la eŭrop'a Uni'o). Fervor'o, kiu'n Franc'uj'o prov'is uz'i kiel « kontraŭ'pez'o'n al la kaduk'iĝ'ant'a ekonomi'a influ'o de la land'o kaj al la kresk'ant'a impon'o de German'uj'o al la eŭrop'a'j decid'o'procez'o'j », laŭ Serfaty [6].

    La decid'o'n intens'ig'i la bombard'o'j'n en Siri'o sekv'e de la atenc'o'j de novembr'o 2015 en Pariz'o kaj en Saint- Denis iu'j kontest'is. Laŭ la eks'a ĉef'ministr'o Dominique de Villepin, « Respond'i al atak'o per milit'o, tio est'as esting'i incendi'o'n per flam-ĵet'il'o [7] ». Pli freŝ'e, la general'o Vincent Desportes taks'is : « Ni sufiĉ'e bombard'is la OIŜ por est'ig'i la atenc'o'j'n en Le Bataclan kaj Nic'o, sed ne sufiĉ'e por ili'n mal'help'i [8] »

    La operac'o «  Sentinelle » est'as mal'mult'e efik'a kaj mal'agrabl'e tra'viv'it'a de la milit'ist'o'j

    Relativ'a inter'konsent'o establ'iĝ'is inter la Respublik'an'o'j kaj la social'ist'a Parti'o sur la teren'o de defend'o, precip'e kiam la reg'ist'ar'o, re'ag'e al la atenc'o'j, ĉes'ig'is la mal'kresk'o'n de la nombr'o de arme'an'o'j plan'it'a'n de la leĝ'o pri arme'a program'o 2014/2019. Sed la arme'o plend'as pri tro'intens'ec'o dum la operac'o'j, pri sent'ebl'a mal'bon'iĝ'o de la spirit'o'stat'o de la trup'o'j kaj pri grav'a el'uz'iĝ'o de la ekip'aĵ'o'j. Ties stab'estr'o, general'o Pierre de Villiers, postul'as, ke la buĝet'o de la defend'o - kiu'n li nom'as « la streb'o por milit'o » - est'u alt'ig'it'a, antaŭ la fin'o de la ven'ont'a kvin'jar'a mandat'o, ĝis 2 % de la maln'et'a en'land'a produkt'o, kiel dezir'as la Nord-Atlantik'a Traktat'o-Organiz'o ( NATO), kontraŭ 1,77 % nun ( t. e. 32,11 miliard'o'j da eŭr'o'j).

    Ministr'o pri defend'o dum la tut'a period'o de s- ro Hollande, s- ro Je'a'n- Yves Le Drian est'as konsider'at'a kiel la ver'a « ministr'o pri Afrik'o » - ripet'at'a'j ekster'a'j operac'o'j – kaj la « Vend'ist'o-Reprezent'ant'o-Vojaĝ'ant'o de la Respublik'o » - flor'ant'a'j arm'il'o'vend'o'j. En si'a bilanc'o, li sub'strek'as la ideologi'a'n danĝer'ec'o'n kaj per'fort'eg'o'n de ĝihad'ism'o. Li ankaŭ atent'ig'as pri la ne'antaŭ'vid'ebl'o de la ĉef'a'j ag'ant'o'j (inkluziv'e de la uson'an'o'j...), la ĝeneral'ig'o de la « strategi'a tim'ig'o » (ven'ant'a el Rus'uj'o, Ĉin'uj'o kaj ali'a'j) kaj la mal'fort'iĝ'o de la inter'naci'a'j regul'o'j kaj kadr'o'j. Ĉio tio dev'ig'as ni'n, laŭ li, est'i kapabl'a'j al'front'i ĉia'n « strategi'a'n surpriz'o'n », dispon'ant'e pri arme'a il'o kiu en'hav'as la tut'a'n spektr'o'n de rimed'o'j kaj special'aĵ'o'j [9].

    Kia ajn est'os ĝi'a politik'a kolor'o, la ven'ont'a reg'ist'ar'o dev'os si'n demand'i pri la engaĝ'iĝ'o'j de Franc'uj'o, kaj unu'e pri la milit'o en Irak'o kaj Siri'o. Sed ali'a'j urĝ'a'j dosier'o'j trud'iĝ'os : Nord-Kore'uj'o, la nov'a ekvilibr'o de la rilat'o'j kun Uson'o, Rus'uj'o, Turk'uj'o, Brit'uj'o. En Sahelo, kie la ĉef'a'j ĝihad'ist'a'j grup'o'j ĵus anonc'is si'a'n kun'fand'iĝ'o'n, la situaci'o en'ŝlim'iĝ'as, kaj on'i ne antaŭ'vid'as kiam la franc'a'j trup'o'j pov'os hejm'e'n'ir'i. Kun si'a'j kvar mil soldat'o'j streb'ant'a'j reg'i sektor'o'n tiel vast'a'n kiel Eŭrop'o'n, la operac'o «  Barkhane » ne sukces'is mal'help'i la re'ven'o'n de la ĝihad'ist'o'j, eĉ se ĝi re'ten'is ili'n. En Proksim-Orient'o, la politik'a sub'ten'o kaj la arm'il-vend'o'j al la aŭtoritat'ism'a egipt'a reg'ist'ar'o star'ig'as demand'o'n, sam'e kiel la pli'fort'ig'it'a partner'ec'o kun Saud'a Arab'uj'oKatar'o, ideologi'a'j bred'ej'o'j de Al Kaid'o kaj OIŜ.

    La est'ont'a reg'ist'ar'o ankaŭ dev'os arbitraĝ'i buĝet'o'j'n/ far'i kelk'a'j'n buĝet'a'j'n arbitraĝ'o'j'n. La nun'a stab'estr'o de la arme'o'j asert'as bezon'i 36 miliard'o'j'n en 2018 (anstataŭ la plan'at'a'j 34), 38 en 2019 kaj 40 en 2020. Tia buĝet'o laŭ li neces'as por re'hav'i normal'a'n nivel'o'n de trejn'ad'o kaj re'akir'i la kapabl'o'j'n, kiu'j'n la arme'o por'temp'e rezign'is (alt'mar'a'j patrol'ŝip'o'j, proviant'a'j aviad'il'o'j, transport-aviad'il'o'j, blend'it'a'j vetur'il'o'j). Kaj tio eĉ antaŭ ol lanĉ'i la grand'a'n labor'ej'o'n de la re'nov'ig'o de la nukle'a de'admon'o-arm'il'o, kiu ebl'e trud'os for'las'i ĝi'a'n flug'a'n part'o'n.

    La dis'met'o de la arme'o sur la naci'a teritori'o est'as mal'mult'e efik'a kaj mal'agrabl'e tra'viv'at'a de la arme'an'o'j, kiu'j ne sent'as si'n al'log'at'a'j de la gard'ist'o-funkci'o ; tio dev'os ver'ŝajn'e est'i revizi'it'a, almenaŭ en ties nun'a form'o. Ĉu la « naci'a gvardi'o », nov'a vest'o de la mal'nov'a'j « rezerv'o'j », pov'as relajs'i ĝi'n, kaj laŭ kiu'j kondiĉ'o'j ? Kaj, precip'e, kiel on'i el'ir'u el la « urĝ'o-stat'o »,el'uz'it'a pro tro da plu'daŭr'ig'o'j ?

    Kiam s- ro Donald Trump promes'as kresk'ig'i je preskaŭ 10 % la federaci'a'n arme'a'n buĝet'o'n de Uson'o, kaj postul'as ke la eŭrop'an'o'j ag'u sam'e, la re'ven'o en la arme'a'n komand'ej'o'n de la NATO – decid'o de la prezid'ant'o Nicolas Sarkozy – redukt'as la franc'a'n arme'o'n je rol'o de ŝuld'ant'o de la uson'a patron'o. Ĝi rest'as aprob'it'a de s-roj Emmanuel Macron (En marche !), François Fillon (La Respublik'an'o'j), Benoît Hamon (social'ist'a Parti'o). S-in'o Marin'e Le Pen (Naci'a Front'o), kaj s- ro Nicolas Dupont- Aignan ( Debout la Franc'e) rekomend'as el'ir'i el la Komand'ej'o, dum s- ro Je'a'n- Luc Mélenchon (la Ne'ced'em'a Franc'uj'o), s-in'o Nathalie Arthaud (Labor'ist'a Lukt'o), s- ro Philippe Poutou (Nov'a Parti'o Kontraŭ'kapital'ism'a) aŭ s- ro François Asselineau ( Popol'a respublik'an'a Uni'o) dezir'as for'las'i la atlantik'a'n organiz'aĵ'o'n. Laŭ plur'a'j kandidat'o'j, la « Brit'el'ir'o » kaj la postul'o'j de la nov'a uson'a prezid'ant'o pri la financ'ad'o de NATO (nun port'at'a 70 % de Uson'o) ofert'as nov'a'n oportun'o'n por re'lanĉ'i la mal'nov'a'n projekt'o'n « Eŭrop'o de la defend'o », en'ter'ig'it'a de'post 1954. En juni'o, kun'ven'o de la Eŭrop'a Konsili'o est'os dediĉ'at'a al la ide'o « struktur'it'a kun'labor'ad'o » inter la land'o'j dezir'ant'a'j plu'paŝ'i en tiu'n direkt'o'n.

    Pli'a'n foj'o'n, la elekt'a kampanj'o ne est'ig'is mult'a'j'n okaz'o'j'n de grand'a'j debat'o'j ĉirkaŭ defend'o-demand'o'j. Ĉu tamen ne ven'is la temp'o fund'e re'diskut'i la demand'o'n pri la milit'a aktiv'ism'o de Franc'uj'o, en la moment'o kiam progres'as la ide'o, ke iu'j inter'ven'o'j dis'vast'ig'as teror'ism'o'n, tiom kiom ili kontraŭ'batal'as ĝi'n ? Paŭz'ig'i la « Ekster'a'j'n Operac'o'j'n » dum la temp'o neces'a por re'pens'i la defend'a'n il'o'n ? Koncentr'i la esenc'o'n de la rimed'o'j ne plu al inter'ven'o'j ĉef'e naci'franc'a'j – percept'it'a'j, vol'e'ne'vol'e, kiel nov'koloni'ig'a'j -, sed al ag'ad'o'j ver'e plur'naci'a'j ? Kaj organiz'i grand'skal'a'n voj'o'n al inter'naci'a instru'ad'o pri la teknik'o'j de pac-plu'ten'ad'o, kiu valor'ig'us la kompetent'o'j'n de la franc'a'j arme'an'o'j ?

    La plu'ten'o de la nukle'a de'admon'o, kvazaŭ tabu'a tem'o

    La reform'at'ig'o de la arme'o laŭ manier'o pli defend'a ol ofensiv'a pov'us est'i konduk'at'a sam'temp'e kun la dis'volv'ad'o de form'o'j de civit'an'a engaĝ'iĝ'o (soldat'serv'o, civit'an'a serv'o, ktp.), kiu al'proksim'ig'us la soldat'o'j'n de la soci'o kaj ig'us ni'n re'trov'i defend'o-spirit'o'n liber'ig'it'a'n je mal'larĝ'a aŭ venĝ'em'a naci'ism'o. Tio ankaŭ don'us okaz'o'n al'ir'i la tem'o'n, hodiaŭ kvazaŭ tabu'a'n, de nukle'a de'admon'o, sam'temp'e tro fort'a kaj ne sufiĉ'e fort'a, kaj tial ne adapt'it'a al la nun'a'j minac'o'j. Ĝi'a re'nov'ig'o tre mult'e'kost'a (3,5 miliard'o'j da eŭr'o'j jar'e, 6 miliard'o'j ek'de 2022) est'as prezent'at'a kiel ne'evit'ebl'a, dum est'as mal'ferm'iĝ'ont'a ĉe la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j inter'naci'a pri'trakt'ad'o pri traktat'o mal'permes'ant'a la nukle'a'j'n arm'il'o'j'n.

    Pri'pens'i la rol'o'n, kiu'n Franc'uj'o pov'us lud'i en la stabil'ig'o de la inter'naci'a situaci'o ankaŭ dev'ig'us revizi'i ĝi'a'n politik'o'n pri arm'il'o-eksport'ad'o, kiu lok'is ĝi'n ĉe la tri'a tut'mond'a vic'o en 2016, kun preskaŭ 20 miliard'o'j da eŭr'o'j [10]. Dev'ig'us ankaŭ re'difin'i la kun'labor'o'j'n inter eŭrop'a'j land'o'j liber'ig'it'a'j el la ambigu'ec'o'j kaj pez'ec'o de NATO, re'don'ant'e al Franc'uj'o aŭtonom'ec'o'n kaj suveren'ec'o'n, util'a'j'n al ĝi en la moment'o, kiam re'desegn'iĝ'as la grand'a'j ekvilibr'o'j de la mond'o. Kaj ankaŭ imag'i, kadr'e de konstituci'a reform'o, pli intim'a'n asoci'iĝ'o'n de la Parlament'o al la kontrol'o de arm'il'vend'o'j, al la decid'o'j send'i trup'o'j'n kaj al la taks'ad'o en real'a temp'o de la arme'a'j politik'o'j, kiu'j est'as, de tro long'e, « rezerv'at''a teren'o » de la prezid'ant'o.

    Philippe LEYMARIE



    [1] Vd : « En Afrik'o, ali'a'j kov'ej'o'j de ĝihad'ism'o », kaj Philippe Hug'o'n, «  Sahelo inter du ĝihad'ism'a'j fajr'o'j », Le Mond'e diplomatique en esperant'o, respektiv'e februar'o 2015 kaj mart'o 2016.

    [2] Vd. Gérard Davet kaj Fabrice Lhomme,« Un président ne devrait pas dir'e ça... » Les secrets d’un quinquennat, Stock, Pariz'o, 2016.

    [3] Vd. «  Images propres, guerres sales », Le Mond'e diplomatique, oktobr'o 2013.

    [4] Je'a'n- Yves Le Drian, Qui est lennemi ?, Cerf, kol. «  Actualité », Pariz'o, 2016.

    [5] Vd. Claude Serfati,Le Militaire. Un'e histoire française, Éditions Amsterdam, Pariz'o, 2017

    [6] Claude Serfati, L’Industri'e française de défense, La Documentation française, kol. «  Les Études », Pariz'o, 2014.

    [7] Dominique de Villepin, « La guerre ne no'us rend pas plus forts, elle no'us rend vulnérables », Libération, Pariz'o, 25- a de novembr'o 2015. Vd ankaŭ : Serge Halimi, « La art'o de idiot'a milit'o », Le Mond'e diplomatique en esperant'o, decembr'o 2015.

    [8] « Le parler haut du général Desportes », Défense en lign'e, 15- a de februar'o 2017, http://blog. mondediplo.net

    [9] «  Renouveau de la recherche stratégique », simpozi'o, Pariz'o, 25- a de januar'o 2017.

    [10] Vd la dosier'o'n « Diplomati'o de arm'il'o'j », Le Mond'e diplomatique en esperant'o, april'o 2016.


    1 a april'o 2017


    Stump'ig'it'a'j parlament'o'j



    KIEL EBL'AS trud'i liber'komerc'a'n traktat'o'n evit'ant'e la demokrati'a'j'n instituci'o'j'n de la koncern'at'a'j land'o'j ? La gvid'ant'o'j de la Eŭrop'a Uni'o por tio dispon'as pri impres'a paletr'o da rimed'o'j. En la trakt'ad'o'j pri la grand'a trans'atlantik'a merkat'o ( GTM, ankaŭ kon'at'a sub la franc'a akronim'o AECG aŭ angl'a TAFT'A) jam est'is uz'at'a'j kelk'a'j el ili : la princip'o de la „sekret'o de inter'trakt'ad'o'j” ekzempl'e ebl'ig'is ten'i la civit'an'o'j'n kaj ili'a'j'n deleg'it'o'j'n dum long'a'j monat'o'j en sen'sci'o, ĝis kiam la mandat'o pri inter'trakt'ad'o est'is fin'e mal'kaŝ'it'a.

    La histori'o de la Ekonomi'a kaj Komerc'a Traktat'o inter la Eŭrop'a Uni'o kaj Kanad'o ( EKT, en la angl'a CETA) pri'lum'as ali'a'n rimed'o'n, eĉ pli tim'ind'a'n : la provizor'a'n aplik'ad'o'n de ne ratif'it'a traktat'o. Tiu teĥnik'o, patr'ec'e klar'ig'as la franc'a reg'ist'ar'o, „prezent'as la avantaĝ'o'n ke on'i ne bezon'as atend'i ke ĉiu'j procedur'o'j de naci'a ratif'ad'o, kiu'j etend'iĝ'as tra plur'a'j jar'o'j, est'u plen'um'it'a'j por ĝu'i la ekonomi'a'j'n efik'o'j'n de la traktat'o, ĉar en la praktik'o ĝi hav'as la sam'a'j'n efik'o'j'n kiel la ek'valid'o”. [1] La senat'an'o de la departement'o Tar'n, Philippe Bonnecarrière, larĝ'anim'e eĉ pri'taks'as tiu'n avantaĝ'o'n : „Tiel, la liber'komerc'a traktat'o kun Sud-Kore'uj'o, en si'a provizor'a aplik'ad'o [de 2011 ĝis 2015], ebl'ig'is du'obl'ig'i la eksport'o'j'n de la Uni'o al tiu land'o en la valor'o de 17 miliard'o'j da eŭr'o'j.” [2] Tiu strategi'o de fin'far'it'aĵ'o antaŭ ĉio ebl'ig'as cert'ig'i la est'ont'a'n aprob'o'n de la parlament'o'j, prezent'ant'e ĉia'n ali'a'n elekt'o'n ol la „jes” kiel mal'ord'ig'o'n de bon'e funkci'ant'a meĥanism'o.

    Vol'i trud'i la feliĉ'o'n al iu anstataŭ li, laŭ cert'a'j psiĥiatroj est'as form'o de pervers'o. Tiel on'i pli bon'e kompren'as la urĝ'o'n de la eŭrop'a'j gvid'ant'o'j funkci'ig'i la EKT, kiu'n la eŭrop'a parlament'o la 15-an de februar'o 2017 adopt'is sen ke la parlament'o'j de la membr'o'ŝtat'o'j, nom'e de si'a'j civit'an'o'j, si'a'vic'e esprim'is si'a'n konsent'o'n. La EU-praktik'o kaj la inter'naci'a jur'o part'e don'as al ĝi tiu'n pov'o'n : la provizor'a aplik'ad'o de ankoraŭ ne ratif'it'a traktat'o est'as permes'at'a de la Vien'a Konvenci'o de 1961 (artikol'o 25), kondiĉ'e ke la traktat'o mem en'ten'as tiu'n ebl'ec'o'n aŭ ke la ŝtat'o'j inter'konsent'as pri tio.

    Sed tiu princip'o ne ĉes'as ĝen'i kelk'a'j'n jur'ist'o'j'n, kiu'j kvalifik'as ĝi'n „ambigu'a” [3], dum ali'a'j emfaz'as la jur'a'n mal'cert'ec'o'n pri la star'ig'it'a'j dispozici'o'j dum tiu „provizor'a” period'o. Por sen'dram'ec'ig'i, la iniciat'int'o'j de la koncern'a'j traktat'o'j oft'e em'as prezent'i ili'n kiel sen'danĝer'a'j'n „teĥnik'a'j'n” tekst'o'j'n.

    Ĉu ebl'as nom'i „teĥnik'a” traktat'o'n, kiu en'danĝer'ig'as la soci'a'j'n rajt'o'j'n aŭ medi'a'j'n regul'o'j'n ? Krom'e, en moment'o kiam la fos'o inter elekt'it'o'j kaj elekt'ant'o'j profund'iĝ'as, ĉu la gvid'ant'o'j ne dev'us cert'iĝ'i pri la rajt'o de la inter'naci'a'j dev'ig'o'j, kiu'j'n ili trans'pren'as ? Tamen, nenio est'as definitiv'e decid'it'a, ĉar, kiel la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j preciz'ig'as, „la provizor'a aplik'ad'o ĉes'as, kiam ŝtat'o inform'as la ŝtat'o'j'n koncern'at'a'j'n de la provizor'a aplik'ad'o pri si'a intenc'o ne far'iĝ'i part'o de la traktat'o”.

    Ann'e- Cécile ROBERT.



    [1] „Franc'e Diplomati'e, Questions et réponsesAccord économique et commercial glob'al ( AECG) entre l’Uni'o'n Européenne et le Canada”, www.diplomati'e. gouv. fr

    [2] Philippe Bonnecarrère, „ Rapport sur les conditions de ratification de lAECG”, Sénat, Pariz'o, 13-an de oktobr'o 2016.

    [3] Daniel Vignes, „Unu'e noci'o'n ambiguë : la mis'e en application provisoire des traités”. Annuaire français de droit intern'a'tion'al, vol. 18, n- ro 1, Pariz'o, 1972.


    1 a maj'o 2017


    Post la uson'a'j frap'o'j en Siri'o



    Donald Trump aŭ la danĝer'o'j de reciprok'a akr'ig'o



    Komenc'it'a'j la 7-an de ĉi april'o kiel reprezali'o al mort'ig'a ĥemi'a atak'o atribu'it'a al la reĝim'o de Damask'o far'e de la plej mult'a'j membr'o'j de la Sekur'ec-konsil'ant'ar'o de la Unu'iĝ'int'a Naci'ar'o, la raket'o'j lanĉ'it'a'j de uson'a'j milit'ŝip'o'j kontraŭ aer'baz'o en Siri'o est'is prezent'it'a'j de la komunik'il'o'j kiel la unu'a „ver'a” milit'a ag'o de la prezid'ant'o Donald Trump ek'de li'a en'ir'i en la Blank'a'n Dom'o'n. La infer'o de la kvin'dek naŭ raket'o'j Tomahawk ne klas'ebl'as kiel afer'et'o, pro la substanc'a'j – kvankam ne katastrof'a'j – detru'o'j, kiu'j rezult'is. Sed real'e tem'as pri la du'a ofensiv'o de s- ro Trump, ĉar la unu'a est'is la sang'a inter'ven'o de la uson'a'j special'a'j fort'o'j en Jemen'o, la 29-an de januar'o 2017. Kaj antaŭ ĉio, ĝi pov'us est'i nur antaŭ'lud'o al long'a seri'o da krom'a'j uz'ad'o'j de milit'a per'fort'o, ĉiu pli mal'prudent'a kaj agres'a ol la antaŭ'a.

    Dum si'a elekt'o'kampanj'o, s- ro Trump indik'ad'is, ke li ne hezit'os mobiliz'i la arme'o'n por ekster'land'e defend'i la interes'o'j'n de si'a land'o kaj sam'temp'e mal'laŭd'is la prezid'ant'o'n Barack Obama kaj la ŝtat'sekretari'in'o'n Hillary Clinton ke ili tren'is Uson'o'n en sen'fin'a'j'n milit'o'j'n en la Proksim-orient'o. En septembr'o de 2016, demand'it'e pri si'a si'n'ten'o kaz'e de kriz'o implik'ant'a iran'a'j'n kaj uson'a'j'n milit'ŝip'o'j'n en la Arab'a-Pers'a Golf'o, li brust'o'ŝvel'is antaŭ la ĵurnal'ist'o'j : „Kun Iran'o, se iam ili en'cirkl'ig'as ni'a'j'n mir'ind'a'j'n destrojer'o'j'n per si'a'j boat'et'o'j, kaj far'as gest'o'j'n al ni'a'j vir'o'j, kiu'j'n ili ne dev'us far'i, tiam ni sur'paf'os ili'n kaj for'pel'os ili'n el la akv'o.” [1]

    Ek'de kiam li okup'as la Oval'a'n Ofic'ej'o'n, la prezid'ant'o Trump montr'iĝ'as pli kaj pli milit'em'a kaj don'as ag'o'liber'ec'o'n al si'a ĉef'stab'o – „mi'a'j general'o'j”, kiel li ŝat'as ili'n nom'i – por plan'i kaj plen'um'i milit'a'j'n operaci'o'j'n en divers'a'j batal'zon'o'j, ekzempl'e en Afgan'uj'o, Irak'o, Libi'o, Somali'o, Siri'o aŭ Jemen'o.

    La unu'a far'o do okaz'is en januar'o, kiam li ordon'is taĉment'a'n operaci'o'n kontraŭ vilaĝ'o en la centr'o de Jemen'o kaj konsider'at'a serv'i kiel ŝirm'o por la membr'o'j de la grup'o Al- Kajdo en la arab'a du'on'insul'o ( AQPA). Kvankam la prepar'o de la sturm'o komenc'is dum la last'a'j semajn'o'j de la Obama-reg'ist'ar'o, la verd'a'n lum'o'n – dum kun'ven'o kun si'a „ĉef'strategi'ist'o” Stephen Bannon, si'a bo'fil'o Jared Kushner, la defend'ministr'o James Mattis kaj la general'o Michael Flynn, si'a efemer'a konsil'ist'o pri naci'a sekur'ec'o – don'is la nov'a prezid'ant'o. Cert'e pro hast'o de la plan'ad'o aŭ pro fuŝ'a kontrol'ad'o far'e de la Blank'a Dom'o (aŭ ebl'e pro ambaŭ sam'temp'e), la operaci'o far'iĝ'is katastrof'o. Dek ses civil'ul'o'j ĉe tio perd'is la viv'o'n kaj membr'o de la Navy Seals, la elit'o de la uson'a mar'arme'o.

    S- ro Trump, ne tre em'a tir'i la instru'o'n de tia fiask'o, decid'is don'i pli da pov'o al si'a'j ĉef'a'j oficir'o'j kaj don'is al ili ag'o'liber'ec'o'n por far'i milit'a'j'n operaci'o'j'n en ses land'o'j. En Jemen'o ekzempl'e la prezid'ant'o permes'is al la Pentagon'o difin'i „zon'o'j'n de aktiv'a batal'o”, nom'o kiu permes'as al la lok'a'j oficir'o'j ordon'i taĉment'a'j'n atak'o'j'n kaj sepavajn [2] paf'o'j'n por elimin'i suspekt'at'o'j'n sen dev'i sub'met'i ili'n al la Blank'a Dom'o. En la sekv'a'j semajn'o'j post la katastrof'a operaci'o, Uson'o lanĉ'is pli ol sep'dek sepavajn atak'o'j'n en Jemen'o – klar'e pli ol la nombr'o de tia'j atak'o'j en tiu land'o permes'it'a'j de s- ro Obama dum la tut'a jar'o 2016.

    Ankaŭ en Somali'o, tut'a'j teritori'o'j est'is klas'it'a'j zon'o'j de aktiv'a batal'o. La oficir'o'j de la Uson'a Komand'o por Afrik'o ( Africom) hav'as tie plen'pov'o'n por cel'i supoz'at'a'j'n membr'o'j'n de la Chebab, ali'a frakci'o de Al- Kajdo. „Est'as tre grav'e kaj tre util'e por ni hav'i iom pli da fleks'iĝ'kapabl'o, iom pli da liber'ec'o pri decid'o'j, gratul'as si'n la general'o Thomas Waldhauser, ĉef'komand'ant'o de Africom, en la New York Times (31-an de mart'o 2017). Tio ebl'ig'as ni'n frap'i ni'a'j'n cel'o'j'n pli rapid'e.”

    La oficir'o'j de la Centr'a Komand'o ( Centcom), respond'ec'a'j pri la uson'a'j milit'a'j operaci'o'j en Irak'o kaj en Siri'o, ankaŭ salut'is la larĝ'anim'a'j'n ag'o'spac'o'j'n kiu'j'n s- ro Trump dispon'ig'as al ili. Fin'e de mart'o, dum laŭ postul'o de la Blank'a Dom'o ili prepar'is si'n por intens'ig'i si'a'n ofensiv'o'n kontraŭ la Organiz'aĵ'o de la Islam'a Ŝtat'o ( OIŜ), ili'a ĉef'komand'ant'o, la general'o Joseph Votel, deklar'is : „Ni kompren'is, ke la natur'o de la batal'o ŝanĝ'iĝ'is kaj ke ni dev'is far'i tiel, ke la aŭtoritat'o'j [tiel] praktik'iĝ'as sur la bon'a nivel'o don'ant'e pli larĝ'a'j'n pov'o'j'n al la lok'a respond'ec'ul'o.” [3]

    Tiu deleg'ad'o de „aŭtoritat'o'j” al mal'pli alt'rang'a'j oficir'o'j montr'iĝ'is en mart'o per la lok'ad'o de krom'a'j kvar'cent uson'a'j soldat'o'j en Siri'o, decid'it'a de la general'o Votel sen antaŭ'a konsent'o de la prezid'ant'o. Ŝajn'as, ke tiu est'is pri tio inform'it'a nur post la general'o Mattis, post kiam la lok'ad'o de la trup'o est'is jam okaz'ant'a. Laŭ mult'nombr'a'j observ'ant'o'j, tiu strategi'o de „las'i la lok'a'j'n knab'o'j'n far'i” part'e klar'ig'as la sang'el'verŝ'o'n de la 17- a de mart'o, kiam bomb'ad'o'j al loĝ'kvartal'o de la okcident'a Mosul'o mort'ig'is minimum'e du'cent irak'a'j'n civil'ul'o'j'n, inter ili dek'o'j'n da infan'o'j.

    Rigard'at'a en tiu kun'tekst'o, la operaci'o de la 7- a de april'o ne est'as tiom ne'atend'it'a kiom ŝajn'as. La sep'dek du tag'o'j inter li'a en'ofic'iĝ'o kaj li'a decid'o raket'e detru'i la aviad'il'o'j'n en la aer'baz'o de Ŝajrat sufiĉ'is al s- ro Trump por trans'form'iĝ'i en sen'kondiĉ'a'n adept'o'n de la arme'o. Ĉiu'j atest'ant'o'j sam'opini'as pri la fakt'o, ke li ne hezit'is eĉ sekund'o'n por ordon'i la atak'o'n. Eĉ ne la plej et'a spur'o de ek'pri'pens'o pri la respekt'o de la inter'naci'a leĝ'o, la neces'o konsult'i la Kongres'o'n, la diplomati'a'j sekv'o'j por Uson'o, aŭ pri ia ali'a konsider'o, kiu iam pov'int'us mal'trankvil'ig'i s- ron Obama. Nenia dub'o, ke s- ro Trump'o est'as rav'it'a pri la rezult'o : li'a milit'ag'o est'is aplaŭd'it'a ne nur de la plej mult'a'j el li'a'j respublik'an'a'j kontraŭ'ul'o'j, inter ili la senat'an'o'j John McCain kaj Lindsey Graham, sed ankaŭ de iu'j el li'a'j plej akr'a'j demokrat'a'j kritik'ant'o'j, kiel ekzempl'e Chuck Schumer.

    On'i dev'as tim'i, ke la raket'a epizod'o est'is nur etap'o sur la voj'o de hom'o, kiu akir'as spert'o'n kaj kontent'iĝ'o'n per uz'ad'o de iam'a uson'a potenc'o kontraŭ land'o'j pli mal'fort'a'j ol la li'a. Tia impuls'o ne sat'iĝ'as per unu sol'a salv'o kontraŭ nur la siri'a reĝim'o – ĝi nepr'e al'vok'as krom'a'n, kaj post'e krom'a'n, en reciprok'a akr'iĝ'o, kiu nutr'as si'n per si mem.

    Ceter'e s- ro Trump ne long'e atend'is por demonstr'i tion. La 13-an de april'o, la Centcom elekt'is afgan'a'n mont'ar'o'n en kiu trov'iĝ'as ret'o de tunel'o'j okup'at'a de OIŜ-batal'ant'o'j, por tie lanĉ'i la plej terur'a'n eksplod'maŝin'o'n de la mond'o ekster atom'arm'il'o'j : bomb'o'n GBU-43/ B kon'at'a'n sub la akronim'o MOAB ( Massive Ordnance Air Blast), aŭ kiel bomb'o de masiv'a blov'efik'o. Tiu „patr'in'o de ĉiu'j bomb'o'j”, laŭ si'a krom'nom'o, kiu pez'as dek tun'o'j'n kaj kost'as 16 milion'o'j'n da dolar'o'j, polv'ig'as ĉia'n viv'o'n en radi'o de naŭ'cent metr'o'j. Fal'ig'it'a en urb'a aŭ du'on'urb'a zon'o, ĝi pov'as mort'ig'i mil'o'j'n, pro kio la Obama-reg'ist'ar'o neniam uz'is ĝi'n. La fakt'o, ke la prezid'ant'o Trump inaŭgur'is ĝi'a'n uz'ad'o'n nur kelk'a'j'n tag'o'j'n post la raket'o'j kontraŭ Siri'o ŝajn'as montr'i em'o'n el'ing'ig'i pli kaj pli detru'a'j'n arm'il'o'j'n.

    Kia pov'us est'i li'a ven'ont'a geni'aĵ'o ? Antaŭ'mal'help'a'j milit'a'j frap'o'j kontraŭ Nord-Kore'uj'o aŭ kontraŭ Iran'o est'as part'o de kompren'ebl'a'j scen'ar'o'j. La ordon'o bomb'i Siri'o'n est'is apenaŭ don'it'a, kiam la prezid'ant'o Trump avert'is si'a'n ĉin'a'n koleg'o'n Xi Jinping – kiu'n li akcept'is por vesper'manĝ'i la 6-an de april'o en si'a privat'a loĝ'ej'o de Mar- a-Lag'o, en Florid'o – ke la Popol'demokrati'a Respublik'o Kore'uj'o ( PDRK) risk'as est'i li'a ven'ont'a cel'o, se ĝi ne tuj ĉes'ig'as si'a'n program'o'n de inter'kontinent'a'j balist'ik'a'j raket'o'j. Fin'e de la manĝ'o, en kiu ankaŭ li part'o'pren'is, la ŝtat'sekretari'o Rex Tillerson raport'is al la ĵurnal'ist'o'j la avert'o'n adres'it'a'n de s- ro Trump al si'a ĉin'a gast'o : brid'u vi'a'n nord'kore'a'n alianc'an'o'n, ali'e ni task'os ni'n pri tio batal'e. „La prezid'ant'o Trump indik'is al la prezid'ant'o Xi, ke ni feliĉ'us labor'i kun li”, por al'front'i la nord'kore'a'n minac'o'n, deklar'is s- ro Tillerson, ali'e „ni est'us prepar'it'a'j, kaj ni est'as, por pren'i la afer'o'j'n en ni'a'j'n man'o'j'n, kaz'e ke Ĉin'uj'o ne kapabl'us kun'ord'iĝ'i kun ni pri tio.” [4]

    En la sekv'a'j hor'o'j, la defend'ministr'o ordon'is al la aviad'il'ŝip'o Carl Vinson kaj al ties sub'ten'a ŝip'ar'o – inter ili destrojer'o'j arm'it'a'j per raket'o'j Tomahawk, la sam'a'j kiu'j ĵus atak'is Siri'o'n – nul'ig'i si'a'n vizit'o'n program'it'a'n al Aŭstrali'o kaj direkt'i si'n al la region'o proksim'a de Kore'uj'o. La reg'ist'ar'o sub'strek'is, ke tiu decid'o cel'is liver'i krom'a'n batal'fort'o'n al s- ro Trump, kaz'e ke tiu decid'os inter'ven'i kontraŭ Pjongjang'o, ĉu kiel antaŭ'mal'help'o, ekzempl'e por detru'i lanĉ'ej'o'j'n, aŭ kiel reprezali'o al kia ajn provok'o, ekz- e atom'a prov'eksplod'o aŭ prov'o de raket'o. „Tiu est'as kanajl'a reĝim'o, kiu nun posed'as atom'a'j'n kapabl'o'j'n, la 9-an de april'o grumbl'is la konsil'ist'o pri sekur'ec'o de la Blank'a Dom'o, la general'o McMaster. La prezid'ant'o postul'is ke on'i prepar'u por li ĉiu'j'n ebl'a'j'n opci'o'j'n por elimin'i la minac'o'n, kiu pez'as sur la uson'a popol'o, sur ni'a'j alianc'an'o'j kaj sur ni'a partner'ec'o en la region'o.” [5]

    La mobiliz'o de la Carl Vinson kaj la milit'em'a'j deklar'o'j de Vaŝington'o tre emoci'is la najbar'o'j'n de Pjongjang'o, nom'e en Ĉin'uj'o, Japan'uj'o kaj Sud-Kore'uj'o, kie la sekv'o'j de milit'a ag'o de Uson'o ne evit'ebl'us. La nord'kore'a reĝim'o ceter'e tuj anonc'is ke ĝi respond'os al ĉia uson'a atak'o per mort'ig'a'j paf'o'j al Sud-Kore'uj'o kaj Japan'uj'o, kial ne per ĥemi'a'j aŭ atom'a'j arm'il'o'j. Ĝi pov'us ek'paf'i kontraŭ Sud-Kore'uj'o kaj ĝi'a'j dek milion'o'j da loĝ'ant'o'j ek'de si'a'j fortik'ig'it'a'j pozici'o'j rand'e de la zon'o nom'at'a „sen'arm'ig'it'a”, kiu dis'ig'as la du land'o'j'n. Eĉ lim'ig'it'a'j reprezali'o'j kaŭz'us grav'a'j'n perd'o'j'n de hom'a'j viv'o'j.

    La perspektiv'o'j por Iran'o ne est'as pli trankvil'ig'a'j. Kiel kandidat'o, s- ro Trump far'is tiu'n land'o'n si'a horor'o. Ek'prezid'ant'e li fulm'as kontraŭ la iran'a raket'program'o kaj akuz'as Teheran'o'n sub'ten'i teror'ist'a'j'n grup'o'j'n en la Proksim'orient'o. Komenc'e de februar'o, post prov'o de balist'ik'a raket'o, la general'o Flynn sci'ig'is, ke Vaŝington'o „send'os oficial'a'n avert'o'n” al Teheran'o, invok'ant'e ke on'i ekzamen'as plur'a'j'n opci'o'j'n por kontraŭ'ag'i la nov'a'n ekstravaganc'o'n de la Islam'a Respublik'o. Li ne preciz'ig'is kiu'j'n, sed ali'a'j font'o'j ĉe la Blank'a Dom'o kompren'ig'is, ke milit'a ag'o est'is ja konsider'at'a. Kvankam la general'o Flynn, kon'at'a pled'ant'o por milit'o kontraŭ Iran'o, la 13-an de februar'o ĉi-jar'e for'las'is si'a'j'n funkci'o'j'n de konsil'ist'o, ekzist'as nenia kial'o por supoz'i, ke la prezid'ant'o Trump aŭ la defend'ministr'o Mattis – ankaŭ kon'at'a pro si'a abomen'o kontraŭ Iran'o, for'las'is la opci'o'n de milit'o. En la si'n'sekv'o de si'a'j bril'aĵ'o'j en Siri'o, s- ro Trump pov'us eĉ trov'i en ĝi nov'a'j'n log'o'j'n.

    Tia'j frap'o'j cert'e ek'funkci'ig'us spiral'o'n de reprezali'o'j kun pez'a'j konsekvenc'o'j. La iran'an'o'j jam flirigis la minac'o'n blok'i la petrol'ŝip'ar'o'j'n kiu'j pas'as tra la mar'kol'o de Ormuzo, kio kaŭz'us grav'a'n mond'ekonomi'a'n kriz'o'n. Krom se ili ne elekt'as mal'kaŝ'e sub'ten'i la ribel'o'j'n en'e de la ŝijaist'a'j komun'um'o'j de la Proksim'orient'o, eĉ se tio sabot'as la operaci'o'j'n kontraŭ la OIŜ de la koalici'o gvid'at'a de Uson'o. Mal'ebl'as antaŭ'dir'i la ĉen-re'ag'o'j'n de tia scen'ar'o, sed ver'ŝajn'e tio ne stabil'ig'us la region'o'n.

    Ĝis nun, la demonstr'o'j de milit'a fort'o de la Trump-reg'ist'ar'o rest'is lim'ig'it'a'j al teritori'o'j, kie la mal'amik'o'j de Uson'o ne hav'as la rimed'o'j'n por re'bat'i aŭ prefer'as, kiel en la kaz'o de la siri'a reĝim'o kaj de ties alianc'an'o'j, kaŭr'i por atend'i si'a'n vic'o'n. Sed Vaŝington'o ne trov'os ĉiam tiom facil'a'n lud'o'n : pli aŭ mal'pli fru'e la atak'it'o'j re'bat'os. Kompren'ebl'e est'as ekster'dub'e, ke en la milit'a skal'o Uson'o ĉiam ĝu'os plur'a'j'n ŝtup'o'j'n da antaŭ'ec'o. Sed la „flank'a'j damaĝ'o'j” – koncern'e hom'a'j'n viv'o'j'n kaj la mond'a'n mal'regul'ig'ad'o'n – ne est'os mal'pli ekster'ordinar'a'j.

    Michael T. KLAR'E.



    [1] Cit'it'a de la New York Times de la 9- a de novembr'o 2016.

    [2] Sepavoj est'as sen'pilot'a'j aviad'il'o'j. - vl

    [3] Cit'it'a de la New York Times de la 30- a de mart'o 2017.

    [4] Vort'o'j raport'it'a'j de la Financial Times de la 7- a de april'o 2017.

    [5] Tekto trans'skrib'it'a el inter'parol'ad'o de la televid'o Fox News, la 9-an de april'o 2017.


    1 a maj'o 2017


    „La Imperi'o de la Spion'ad'o” : la batal'o por la rajt'o'j de la civit'an'o'j en la cifer'ec'a era'o



    „Hodiaŭ ĉiu'j uson'an'o'j est'as spion'at'a'j” Edward Snowden

    En ni'a ĉirkaŭ'aĵ'o vag'ad'as Big Brother (grand'a frat'o), kiu vol'as sci'iĉio'n pri ni kaj ni'n klasifik'i sur'baz'e de ni'a'j „eventual'a'j danĝer'o'j”. Ĉi tiu komplet'a spion'ad'o est'is ĉiam la grand'a tent'o de la trud'em'a'j potenc'o'j. Tiu'senc'e kelk'a'j pas'int'a'j reĝim'o'j definitiv'e rest'is lig'it'a'j al sekret'a'j en'trud'o'j en la viv'o de la hom'o'j. Ni pens'as ĉef'e pri la hitler'a III Reich kaj pri la stalin'ism'a ŝtat'o. En si'a novel'o „1984” Georg'e Orwell mok'is ĉef'e ĉi tiu'n regn'o'n. En antaŭ ne'long'e pas'int'a temp'o la film'o „La viv'o de la ali'ul'o'j” [1] misfamigisla sistem'o'n de ĝeneral'a spion'ad'o en la antikv'a German'a Demokrat'a Respublik'o ( GDR) establ'it'a'n de la Ministr'ar'o pri la Sekur'ec'o de la Ŝtat'o, pli kon'at'a kiel Stasi.

    Ĉi tiu'j reĝim'o'j est'is diktatur'o'j. Sed en ni'a temp'o la demokrati'o'j establ'is modern'a'j'n kaŝ'ret'o'j'n de spion'ad'o foj'e en kontraŭ'dir'o kun si'a'j tradici'o'j. Tiu'senc'e end'as memor'i, ke Uson'o fond'iĝ'is sur'baz'e de la ribel'ad'o de la uson'a'j farm'ant'o'j kontraŭ angl'a leĝ'o permes'ant'a la per'fort'o'n de la privat'a viv'o. La koler'iĝ'o est'ig'is la uson'a'n revoluci'o'n de 1776. La kvar'a amend'o de la Konstituci'a Ĉart'o de Uson'o ĉiam protekt'as la uson'an'o'j'n kontraŭ kiu ajn per'fort'o far'e de reg'ist'ar'o vol'ant'a ne'leĝ'e per'fort'i ili'a'n privat'ec'o'n : „Ne est'os per'fort'it'a la rajt'o de la civit'an'o'j je la protekt'ad'o de la hom'o'j, dom'o'j, dokument'o'j kaj posed'aĵ'o'j ; kontraŭ kiu ajn tra'serĉ'o aŭ ne'leĝ'a arest'o …”

    La kulmin'o de la Inter'ret'o kaj de la nov'a'j elektron'ik'a'j ret'o'j nun'temp'e don'as al la ĉef'a'j ŝtat'a'j serv'o'j de spion'ad'o de la komunik'aĵ'o'j – la NSA, en Uson'o ; la GHCQ, en la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o ; la DGSE, en Franc'uj'o ; la CNI, en Hispan'uj'o – ne'atend'it'a'n okaz'o'n facil'e kre'i daŭr'a'n kaj ĝeneral'a'n spion'ad'o'n de ĉiu'j politik'a'j kaj soci'a'j protest'o'j. Ĝust'e, ĉar la Inter'ret'o jam ne est'as tiu mal'centraliz'it'a spac'o de liber'ec'o, kiu ebl'ig'os eskap'i de la depend'ec'o de la grand'a'j reg'ant'a'j amas'komunik'il'o'j. La pli'mult'o el la kroz'ant'o'j ne konsci'as, ke la Inter'ret'o centraliz'iĝ'is ĉirkaŭ kelk'a'j grand'eg'a'j entrepren'o'j, kiu'j en'tut'e reg'as ĝi'n kaj de kiu'j ĝi ne pov'as apart'iĝ'i.

    On'i ne antaŭ'vid'is la centraliz'iĝ'o'n de la Inter'ret'o – konfirm'as Laurent Chemla, unu el la pionir'o'j de la aktiv'a Inter'ret'o en Franc'uj'o. Ni ne kompren'is, ke la ekonomi'a model'o de reklam'o-kontraŭ-sen'pag'ec'o kre'os danĝer'a'n fenomen'o'n de centraliz'iĝ'o, ĉar la reklam'ist'o'j hav'as la interes'o'n labor'i kun la plej potenc'a'j entrepren'o'j, tiu'j kun pli da aŭskult'ant'o'j. Nun'temp'e end'as ir'i kontraŭ tiu logik'o por de'nov'e mal'centraliz'i la Inter'ret'o'n. La publik'a opini'o dev'as kompren'i, ke la sen'pag'ec'o implic'as tia'n centraliz'iĝ'o'n de la Inter'ret'o, ke iom post iom la domin'ad'o est'as pli fort'a kaj ĝeneral'iĝ'as la spion'ad'o [2].

    Ali'a ŝanĝ'iĝ'o : hodiaŭ la spion'ad'o pli baz'as si'n esenc'e sur la teĥnologi'a inform'ad'o, kiu est'as aŭtomat'a, ol sur la hom'a inform'ad'o. Kiel en „ Minority Re'port”, la „antaŭ'delikt'o” est'as la nun'a persekut'at'a afer'o. Por „antaŭ'ag'i front'e al la minac'o” la aŭtoritat'ul'o'j klopod'as „diagnoz'i la danĝer'o'n” de hom'o sur'baz'e de suspekt'element'o'j pli mal'pli pruv'it'a'j. Kun la paradoks'a ide'o, ke por garanti'i la liber'ec'o'j'n on'i dev'as unu'e lim'ig'i ili'n.

    Re'ven'o de la genetik'a determin'ism'o

    En la nov'a ŝtat'o de spion'ad'o ĉiu hom'o est'as antaŭ'suspekt'it'o. Ĉef'e se la „nigr'a'j algoritm'o'skatol'o'j” klasifik'as oni'n „minac'ant'o” analiz'int'e oni'a'j'n kontakt'o'j'n kaj komunik'aĵ'o'j'n.

    Ĉi tiu nov'a teori'o de la sekur'ec'o, kiu est'as variant'o de la pervers'a genetik'a determin'ism'o, konsider'as ke la hom'o ne hav'as ver'a'n mem'vol'a'n aŭ aŭtonom'a'n pens'ad'o'n. La hom'o est'os nur simpl'a maŝin'o sub'met'it'a je la influ'o de de'nask'a'j impetojkaj biologi'a'j fatal'aĵ'o'j. Est'as sen'util'e, do, ke por evit'i eventual'a'j'n de'flank'iĝ'o'j'n on'i klopod'u retro'aktiv'e'inter'ven'i en la famili'a spac'o aŭ en la soci'a'j kaŭz'o'j. La nun'a sol'a'vol'o de la ŝtat'o, kun fid'o je la spion'inform'o'j, est'as kiel ebl'e plej baldaŭ prem'ad'i antaŭ ol okaz'os la delikt'o. Ĉi tiu determin'ism'a koncept'ad'o de la soci'o, antaŭ pli ol ses'dek jar'o'j imag'it'a de la el'star'a uson'a verk'ist'o de scienc'fikci'o Philip K. Dick, iom post iom al'trud'iĝ'as en mult'a'j land'o'j ju pli ili est'as bat'it'a'j de la tragedi'o de la teror'ism'o [3].

    Metamorfoz'o de la just'ec'o

    La grand'a ŝanĝ'iĝ'o komenc'iĝ'is en Uson'o. Post la atak'o'j de la 11- a de septembr'o 2001, la leĝ'o Patriot Act modif'is, por la unu'a foj'o en'e de demokrati'o, la rilat'o'n inter sekur'ec'o kaj privat'a viv'o.

    Pli ol ŝanĝ'iĝ'o, klar'ig'as la franc'a jur'ist'in'o Mireille Delmas- Marty, ĝi est'as aŭtent'a metamorfoz'o de la jur'a just'ec'o kaj –per etend'o – de la soci'a kontrol'o […] Per ordon'o de la prezid'ant'o La Patriot Act ebl'ig'is amas'a'n spion'ad'o'n kaj mal'valid'ig'an'jur'reĝim'o'n, kaj krom'e, ke on'i akcept'as la uz'o'n de la tortur'o eĉ la organiz'ad'o'n de elekt'it'a'j murd'o'j […]. Tre rapid'e on'i trans'ir'is al „milit'o kontraŭ la teror'ism'o” sur la tut'a planed'o ; unu'e per la mal'ferm'iĝ'o de la koncentr'ej'o en Guantanamo ekster la uson'a teritori'o kaj post'e per la uson'a „arane'a teks'aĵ'o” en 2006 pri'raport'it'a de la Eŭrop'a Konsil'ant'ar'o : la map'o de sekret'a'j mal'liber'ej'o'j en la tut'a mond'o kaj la ne'leĝ'a'j trans'mov'o'j de mal'liber'ul'o'j [4].

    Ali'a'j demokrati'o'j imit'is Uson'o'n. De la Ter'ror'ism Act [5] en la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o, ĝis la leĝ'o Renseignement en Franc'uj'o, kaj la Leĝ'o de Civit'an'a Sekur'ec'o [6] en Hispan'uj'o, mult'obl'iĝ'is la permes'o pri la amas'a spion'ad'o. Esprim'i si'n en la Inter'ret'o pri la simpl'a intenc'o far'i „ne kutim'a'n” ag'o'n pov'as hodiaŭ, en kelk'a'j demokrati'a'j land'o'j, est'i kaŭz'o de arest'o de la kroz'ant'o [7]. Tio kontraŭ'as unu el la fond'o'princip'o'j de la modern'a jur'o. La jur'ist'o Beccaria [8] establ'is, en la jar'cent'o de la lum'o'j, ke por deklar'i hom'o'n „krim'ul'o” unu'e la krim'o dev'as real'e okaz'i aŭ almenaŭ komenc'iĝ'i.

    La afer'o de la liber'ec'o

    Nenio far'ebl'as : ni'a uz'ad'o de la Inter'ret'o mal'kaŝ'as ni'n. Tio inspir'is Juli'a'n Assange dir'i : „La Inter'ret'o trans'form'iĝ'is en la plej danĝer'a'n vetur'il'o'n de la total'ism'o iam ajn kon'at'a'n”. La ret'o est'as „de nun minac'o por la hom'ar'o [9]”.

    Ĉar on'i dev'as fin'e akcept'i, ke pro la centraliz'iĝ'o de la Inter'ret'o, la „cifer'ec'a demokrati'o”, je kiu on'i pov'is kred'i en la komenc'o, montr'iĝ'as kiel fals'a titol'o kaj stult'ul'kapt'il'o.

    La „cifer'ec'a respublik'o” – klar'ig'as François de Bernard – ne est'as la reg'ad'o de la publik'a interes'o per la leĝ'o'j – kio laŭ Rousseau est'as la kondiĉ'o, se ne la esenc'o de ĉiu respublik'o – sed sol'e la reg'ad'o de la nombr'o'j, pro la nombr'o'j kaj por la nombr'o'j ; la reg'ad'o de la cifer'o'j, de la ĉifr'aĵ'o'j kaj por la cifer'o'j kun la cel'o, ke per simpl'a mus'klak'o la respublik'o pov'os est'i reg'at'a sen mult'a'j obstakl'o'j bar'ant'a'j la evolu'o'n de la projekt'o de la reg'ant'o'j [10].

    Elsuĉitajde la centraliz'a dinamik'o la reg'ist'ar'o'j, la sekur'ec'serv'o'j kaj la grand'a'j entrepren'o'j de la Inter'ret'o kun'iĝ'as antaŭ ni'a'j okul'o'j en sekur'ec-cifer'ec'a struktur'o kun ĝust'a cel'o : domin'i la Inter'ret'o'n por pov'i pli bon'e domin'i ni'n. En la Inter'ret'o ĉiu kroz'ant'o est'as inter'konekt'it'a kaj don'as, en real'a temp'o, ne'nombr'ebl'a'n kvant'o'n de person'a'j daten'o'j, kiu'j'n neniu ŝtat'o nek entrepren'o iam ajn esper'is kolekt'i.

    Kiel „arme'o de okup'ad'o” kontrol'ant'a la pas'punkt'o'j'n […] la ŝtat'o'j mal'permes'as la sen'de'pend'iĝ'o'n de la Inter'ret'o. Se neces'e ili pov'as nutr'i si'n kiel hirud'o'j, en la vejn'o'j kaj arteri'o'j de ni'a'j nov'a'j soci'o'j sat'ig'ant'e si'n per ĉiu inter'ŝanĝ'o aŭ komunik'aĵ'o, per ĉiu mesaĝ'o send'it'a kaj per ĉiu pens'o „gugl'um'it'a” kaj post'e stok'i tiu'n tut'a'n sci'o'n – miliard'o'j'n da ĉiu'tag'a'j de'tranĉ'o'j, ne'imag'ebl'a pov'o – en daten'pri'labor'ej'o'j. Por ĉiam.

    Front'e al ĉi tiu prem'rul'o mult'a'j civit'an'o'j rezign'as kaj akcept'as la minac'o'n kontraŭ si'a esprim'liber'ec'o kaj la per'fort'o'n de si'a'j ĉef'a'j rajt'o'j. Ĉar la ver'a afer'o ne est'as la spion'ad'o, sed la liber'ec'o, kiel klar'ig'as Edward Snowden :

    Kiam iu dir'as : „Mi hav'as nenio'n kaŝ'end'a'n” tiu en'ver'e dir'as : „Mi pri'rid'as mi'a'j'n rajt'o'j'n”. [..] Se on'i ne defend'as si'a'j'n rajt'o'j'n pens'ant'e : „Mi ne bezon'as mi'a'j'n rajt'o'j'n en ĉi tiu'j cirkonstanc'o'j”, ne tem'as jam pri rajt'o'j. Vi ŝanĝ'is ili'n al io ĝu'at'a kvazaŭ privilegi'o nul'ig'ebl'ad'e la reg'ist'ar'o […] Tio redukt'as la spac'o'n de la liber'ec'o en'e de soci'o [11].

    Rezist'i, ĉifr'i

    Kiel defend'i si'n ? Unu'e per inform'ad'o kaj konsult'ad'o de la mult'a'j fak'a'j ret'ej'o'j pri komput'ik'a sekur'ec'o [12]. Ankaŭ per al'iĝ'o'j al la divers'a'j organiz'aĵ'o'j, kiu'j batal'as kontraŭ la tut'lok'a spion'ad'o, ĉef'e WikiLeaks [13] kaj, en Franc'uj'o, La Quadrature du Net [14]. Ĉef'e – unu'e – per la ĉifr'ad'o, kiel konsil'as Edward Snowden : „La ĉifr'ad'o est'as civit'an'a respond'ec'o, civit'an'a dev'o”.

    Nur la ĉifr'ad'o ebl'ig'as send'i kaj ricev'i protekt'it'a'j'n ret'poŝt'aĵ'o'j'n. Ĝi mal'permes'as, ke spion'il'o pov'os leg'i tiu'j'n poŝt'aĵ'o'j'n se ili est'as kapt'it'a'j. Kvankam est'as nenio kaŝ'end'a la ĉifr'ad'o protekt'as ni'a'n privat'a'n viv'o'n kaj tiu'n de la hom'o'j, kun kiu'j ni komunik'iĝ'as. Tio mal'facil'ig'os la labor'o'n de la spion'o'j de la nov'a sekur'ec-cifer'ec'a'kompleks'o.

    Kvankam mult'a'j reg'ist'ar'o'j, ĉef'e post la kruel'a'j atak'o'j de la 13- a de novembr'o en Pariz'o, em'as al mal'permes'o de ĉia ĉifr'ad'o de ret'poŝt'o'j, la mal'kaŝ'o'j de Edward Snowden ebl'ig'is la urĝ'ec'o'n kaj popular'ig'o'n de plur'a'j ĉifr'il'o'j por mesaĝ'o'j SMS kaj telefon'a'j komunik'aĵ'o'j. Ekzempl'e : Signal, Telegram, Wickr, TrueCrypt, ProtonMail, Threema ktp.

    Opozici'i la spion'ad'o'n far'at'a'n de la ŝtat'o, kiam on'i est'as sen'kulp'a, est'as politik'a batal'o. Lern'i protekt'i si'n est'as la unu'a etap'o de ĉi tiu batal'o. Post'e end'as trans'ir'i al la cifer'ec'a geril'o : tromp'i la spion'o'j'n, blind'ig'i ili'n, kaŝ'i ni'a'j'n konekt'o'j'n al la Inter'ret'o, ĉifr'i ni'a'j'n ret'poŝt'o'j'n, protekt'i ni'a'j'n mesaĝ'o'j'n. La cel'o est'as frenez'ig'i la algoritm'o'j'n, kre'i nebul'o'j'n kaj eskap'i de la inspekt'ad'o kaj en'trud'iĝ'o far'e de la sekret'a'j cifer'ec'a'j stukaĉ'o'j.

    La rajt'o est'as ni'a. Grav'a kondamn'o far'e de la Tribunal'o de la Eŭrop'a Uni'o ( TJUE), oficial'ig'it'a la 6-an de oktobr'o 2015, est'as ĝust'e grand'a jur'a venk'o kaj ĝi instig'as la ribel'ad'o'n de la civit'an'o'j kontraŭ la tut'lok'a spion'ad'o. Re'ag'e al la pled'o kontraŭ Fejsbuk'o far'e de aŭstr'a jun'ul'o, Maximilian Schrems – kiu pro la mal'kaŝ'o'j de Edward Snowden akuz'is la grand'eg'a'n entrepren'o'n pri kun'labor'ad'o kun la NSA – la TJUE tiu'tag'e decid'is nul'ig'i la inter'konsent'o'n de la EU kaj Uson'o, sub'skrib'it'a'n en la jar'o 2000 kaj kon'at'a'n kiel Safe Harbor (Sfer'o de Sekur'ec'o), kiu rajt'ig'is la uson'a'j'n entrepren'o'j'n kaj ĉef'e Gugl'o, Apple, Fejsbuk'o, Am'az'o'n, Microsoft ( GAFAM) send'i al Uson'o la person'a'j'n daten'o'j'n de la eŭrop'an'o'j kaj ili'n stok'i tie [15].

    La juĝ'a decid'o „ Schrems” ver'ŝajn'e dev'ig'as Fejsbuk'o'n ĉes'ig'i la trans'don'ad'o'n de daten'o'j al la uson'a'j servil'o'j. Ĝi sam'e dev'ig'as la Eŭrop'a'n Komision'o'n est'i pli sever'a koncern'e la re'aranĝ'o'n de la inter'konsent'o kun Vaŝington'o [16]. Ĝi instig'as la GAFAM, kies en'spez'o'j grand'part'e ven'as de la grand'skal'a uz'ad'o de ni'a'j person'a'j daten'o'j, revizi'i si'a'j'n praktik'o'j'n.

    Fin'e, la Konsili'o de Eŭrop'o [17] en la last'a raport'o konsider'as, ke „dum la ŝtat'o'j ne akcept'as lim'ig'i la tut'lok'a'j'n spion'program'o'j'n aplik'at'a'j'n de ĝi'a'j inform'agent'ej'o'j, la ĉifr'ad'o – ĝeneral'ig'it'a kaj cel'ant'a protekt'i la privat'a'n viv'o'n – est'as la plej efik'a solv'o por protekt'i la privat'a'j'n daten'o'j'n” [18].

    Tiom pli. Kun rezist'em'o kelk'a'j ret'ej'o'j de inter'rilat'o'j ebl'ig'as facil'e komenc'i lern'i la ĉifr'ad'o'n de la cifer'ec'a'j komunik'aĵ'o'j [19]. Est'as ali'a'j arm'il'o'j : la ret'o de anonim'ec'o TOR [20], ĉef'e la entrepren'o'j ProtonMail (German'uj'o) kaj Tutanota (Svis'land'o), kiu'j don'as serv'o'j'n por pli bon'e protekt'i la ret'poŝt'o'j'n ; la mastr'um'il'o Tails [21] ; la ĉifr'il'o Trucrypt, kiu ĉifr'as ĉef'e dosier'o'j'n ; aŭ mesaĝ'projekt'o'j kiel Caliopen (lanĉ'it'a de Laurent Chemla [22] en septembr'o 2013) liber'a program'ar'o cel'ant'a protekt'i la privat'ec'o'n de la inter'ŝanĝ'o'j far'at'a'j de la uz'ant'o'j. Ver'ŝajn'e, la mal'kaŝ'o'j de Edward Snowden instig'is la konsci'iĝ'o'n pri la grav'ec'o de la ĉifr'ad'o [23] eĉ en'e de kelk'a'j organiz'aĵ'o'j pli oficial'a'j, kiel Intern'et Engineering Task Forc'e ( IETF) task'it'a pri la tut'mond'a norm'ig'ad'o de la Inter'ret'o-protokol'o'j.

    La avert'ant'o'j

    Hackers, batal'ant'o'j kontraŭ la spion'ad'o kaj avert'ant'o'j kun'labor'as kaj ribel'as de antaŭ plur'a'j jar'o'j por raport'i pri mis'uz'o'j. Ili al'front'as la imperi'o'n de la spion'ad'o kaj est'as la hero'o'j de la era'o Inter'ret'o. Ni kon'as, ja, la tri pli fam'a'j'n : Juli'a'n Assange, Chelsea Manning kaj Edward Snowden, sed ni memor'u, ke antaŭ ol ili ali'a'j komenc'is la rezist'ad'o'n. Ekzempl'e, Mark Klein, eks'a estr'o de la entrepren'o AT& T kaj la jur'ist'o Thomas Tamm, en Uson'o. Ankaŭ kelk'a'j eks'a'j agent'o'j de la NSA probabl'e inspir'it'a'j de Daniel Ellsberg, komput'ik'ist'o de la Rand Corporation. En 1971 li kuraĝ'is publik'ig'i la fam'a'j'n Pentagon Papers [24], kiu'j mal'kaŝ'is la kial'o'j'n de la milit'a inter'ven'o de Uson'o en Vjetnam'uj'o (55 mil mort'int'o'j en la uson'a flank'o kaj pli ol milion'o en la vjetnam'a). Tiu milit'o neniam est'is sankci'it'a de la Kongres'o.

    Antaŭ ol Snowden est'is ankaŭ avert'ant'o'j kaj eks'a'j agent'o'j de la NSA, kiel Perry Fellwock kaj Russell D. Tice. Last'e est'as William Binney, Thomas Drak'e, Edward Loomis kaj J. Kirk Wiebe, kiu'j kun'e kun Dian'e Roark – membr'o de la Inform'o-Komitat'o de la Ĉambr'o de Reprezent'ant'o'j – la 17-an de januar'o 2014 publik'ig'is manifest'o'n kontraŭ la tut'lok'a'n spion'ad'o'n [25].

    En mult'a'j land'o'j est'is lanĉ'it'a'j kampanj'o'j por instig'i la inform'agent'o'j'n rezign'i. Ekzempl'e, en septembr'o 2015, pro iniciat'o de la berlin'a komitat'o Peng,antaŭ la uson'a'j kaj german'a'j inform'agent'ej'o'j grup'o'j da art'ist'o'j kaj aktiv'ul'o'j defend'ant'a'j la publik'a'j'n liber'ec'o'j'n al'glu'is banderol'o'j'n por instig'i la pent'o'hav'a'j'n spion'o'j'n for'las'i si'a'n labor'o'n. „Ĉu vi vol'is help'i vi'a'j'n kun'civit'an'o'j'n ? Vi fakt'e spion'is ili'n. Rezign'u !” [26].

    Antaŭ la en'ir'ej'o de la uson'a milit'trejn'ej'o de Dager, en German'uj'o, kie est'as grav'a aŭskult'o'staci'o de la NSA, aktiv'ul'o'j instal'is ĝust'e lok'it'an'panel'o'n, sur kiu leg'ebl'is : „Aŭskult'u vi'a'n kor'o'n, ne ni'a'j'n komunik'aĵ'o'j'n”. Ali'flank'e la ret'ej'o IntelExitK don'as mult'a'j'n konsil'o'j'n kaj prav'ig'o'j'n por konvink'i la agent'o'j'n for'las'i ties funkci'o'j'n, kaj ĝi help'as ili'n aŭtomat'e redakt'i rezign'o'leter'o'n [27].

    Por Ĉart'o de la Inter'ret'o

    Sed end'as far'i pli kaj firm'e re'ag'i. Mult'a'j aktiv'ul'o'j kontraŭ la cifer'ec'spion'ad'o propon'as la lanĉ'o'n de Ĉart'o de la Inter'ret'o simil'a al la Ĉart'o de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) :

    Neces'as – asert'as Snowden –, ke ni'a generaci'o kre'u tion, kio'n Tim Berners-Le'e, la invent'int'o de la Inter'ret'o, nom'as la Grand'a Ĉart'o de la Inter'ret'o. Ni vol'as difin'i la „cifer'ec'a'j'n rajt'o'j'n”. Kiu'j'n valor'o'j'n ni vol'as protekt'i ? Kiel ni garanti'os tion ? [28].

    En intervju'o kun The Guardian [29] Tim Berners-Le'e dezir'is, ke ĉi tiu mond'a Grand'a Ĉart'o [30] protekt'u la privat'a'n viv'o'n, la esprim'liber'ec'o'n kaj la anonim'ec'o'n :

    Sen liber'a kaj neŭtral'a Inter'ret'o, ĉe kiu ni pov'os help'ad'i ni'n sen zorg'o'j pri la okaz'ant'aĵ'o'j inter la kulis'o'j – li dir'is – ni ne pov'os hav'i mal'ferm'it'a'n reg'ist'ar'o'n nek bon'a'n demokrati'o'n, nek bon'a'n san'sistem'o'n, nek komun'um'o'j'n inter si konekt'it'a'j'n, nek kultur'a'n divers'ec'o'n. […] Ni'a'j rajt'o'j est'as daŭr'e ĉie pied'prem'at'a'j. La danĝer'o est'as, ke ni al'kutim'iĝ'os al tio. Mi vol'as, do, kapt'i la 25-an nask'iĝ'dat're'ven'o'n de la Inter'ret'o por invit'i ni'n ĉiu'j'n ek'labor'i kun la cel'o re'pren'i la konduk'il'o'n kaj difin'i kia'n Inter'ret'o'n ni vol'as por la ven'ont'a'j 25 jar'o'j [31].

    Kun la kun'labor'o de inter'naci'a'j ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j kaj jur'ist'o'j de la tut'a mond'o ankaŭ WikiLeaks kre'is si'a'n propr'a'n Ĉart'o'n. Ĝi konsist'as el dek tri princip'o'j [32], pri'raport'as la ŝtat'spion'ad'o'n kiel „mal'obe'o de la inter'naci'a'j leĝ'o'j pri la hom'a'j rajt'o'j” kaj mal'akcept'as la reg'ist'ar'a'n pov'o'n kontrol'i ni'n. Ali'a'j pens'ul'o'j, kiel la filozof'o François de Bernard, postul'as la rajt'o'n je „kontraŭ'argument'ad'o pri konsci'o de cifer'ec'o” [33].

    Kiel rezist'i ? La solv'o est'as trov'i mult'o'n da mikro'rezist'em'o'j, kiu'j inkluziv'as la eduk'ad'o'n de la popol'o, la instru'iĝ'o'n pri komput'ik'a'j rimed'o'j de ĉifr'ad'o, la serĉ'ad'o'n de alternativ'a'j solv'o'j por nul'ig'i la nun'temp'a'j'n norm'o'j'n reg'at'a'j'n de la GAFAM.

    La batal'o por la nov'a'j civit'a'j rajt'o'j en la cifer'ec'a era'o nur komenc'iĝ'is. La ŝtat'o'j de spion'ad'o baz'as si'n sur si'a'j demokrat'ec'a'j karakter'o'j por montr'i si'n special'e rigor'a'j kontraŭ la nov'a opozici'o. Ne est'as hazard'o, ke Snowden decid'is dis'kon'ig'i si'a'j'n ekster'ordinar'a'j'n mal'kaŝ'o'j'n pri la program'ar'o PRISM ĝust'e la tag'o'n, kiam komenc'iĝ'is en Uson'o la proces'o kontraŭ Chelsea Manning (antaŭ'e Bradley Manning), kiu est'is akuz'it'a trans'don'i sekret'a'j'n dosier'o'j'n al WikiLeaks ; en tiu sam'a tag'o okaz'is la unu'a dat're'ven'o de la mal'liber'iĝ'o de Juli'a'n Assange en la ambasad'ej'o de Ekvador'o en London'o, kie on'i akcept'is li'n por evit'i li'a'n ekstradici'o'n al Uson'o tra Sved'uj'o …

    Snowden, Manning, Assange, tri hero'o'j de ni'a temp'o persekut'at'a'j de la imperi'o de la spion'ad'o. Edward Snowden risk'as tri'dek jar'o'j'n da mal'liber'ec'o [34]est'int'e akuz'it'a de Uson'o pri „spion'ad'o”, „ŝtel'o” kaj „ne'leĝ'a uz'ad'o de reg'ist'ar'a'j rimed'o'j”. La 21-an de aŭgust'o 2013 Chelsea Manning est'is jam kondamn'it'a je tri'dek kvi'n jar'o'j da mal'liber'ec'o. Super Juli'a'n Assange ŝveb'as kondamn'o je mort'o [35].

    Al tiu'j, kiu'j si'n demand'as kial ĉi tiu'j tri paladin'o'j de la liber'ec'o al'pren'as tiom da risk'o'j, Snowden respond'as :

    Kiam vi konsci'as, ke la mond'o, kiu'n vi help'is kre'i est'os pli mal'bon'a por la nov'a generaci'o kaj por la sekv'ont'a'j, kaj ke la kapabl'o de ĉi tiu arkitektur'o de la prem'ad'o ne ĉes'as fort'iĝ'i vi kompren'as, ke on'i dev'as pri'raport'i tion, kaj ke pro tio, vi dev'as akcept'i ĉiu'j'n risk'o'j'n. Ne grav'as la sekv'o'j.

    Al ĉiu'j civit'an'o'j liber'a'j en la sam'a manier'o ag'i, unu sol'a slogan'o : „Kontraŭ la tut'lok'a spion'ad'o, tut'lok'a rezist'em'o !”.

    (Konklud'o'j el la libr'oLa imperi'o de la spion'ad'o)

    Ignacio Ramonet

    el'hispan'ig'it'a de Norberto Díaz Guevara font'o : http:// www. cubadebate. cu/ especiales... origin'a font'o : Cubaperiodistas



    [1] Florian Henckel von Donnersmarck, „ Das Leben der Anderen”, 2006.

    [2] Vd. „ Entretien avec Laurent Chemla”, Le Journal du Net, la 11-an de mart'o 2015 http:// www. journaldunet. com/ edbusin...

    [3] Memor'i, ke en Franc'uj'o la eks'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, Nicolas Sarkozy asert'is en april'o 2007, ke iu'j si'n'ten'o'j special'e la pedofilio kaj la mem'mort'iĝ'o de la jun'ul'o'j, en li'a opini'o hav'is „genetik'a'j'n kial'o'j'n”. Vd. Philosophie Magazin'e, april'o 2007.

    [4] Le Mond'e, la 4-an de juni'o 2015.

    [5] La leĝ'oTer'ror'ism Actoficial'iĝ'is en 2006 post la atak'o'j en London'o juli'e 2005. Ĝi est'is fort'ig'it'a en 2008 de la Counter-Ter'ror'ism Act, kiu ĉef'e long'ig'as la temp'o'n de mal'liber'ig'o ĝis 42 tag'o'j.

    [6] Popular'e kon'at'a kiel Ley Mordazaĝi ek'aplik'iĝ'is la 1-an de juli'o 2015. Ĝi komplet'ig'as la grav'a'n arm'il'ar'o'n de kontraŭ'teror'ist'a'j rimed'o'j en Hispan'uj'o, ĉef'e la jam tre strikt'a'n Kontraŭ'teror'ist'a'n Leĝ'o'n de 1984.

    [7] La 10-an de mart'o 2004 ek'aplik'iĝ'is la artikol'o 221-5-1 delaJura Leĝ'o, kiu kre'is en Franc'uj'o la delikt'o'n de krom'a intenc'o. Ĉi tiu leĝ'o pun'as la „krim'a'n ordon'o'n”, nom'e, la fakt'o'n pet'i proksim'ul'o'n far'i delikt'o'n, kvankam la ordon'ant'o ne far'as la ĉef'a'n krim'o'n. Pun'i ag'o'j'n ankoraŭ ne far'it'a'j'n est'as ver'a nov'aĵ'o … Do, koncern'e ĉi tiu artikol'o est'as klar'a nul'ig'o de la princip'o de leĝ'ec'o de la delikt'o'j kaj la pun'o'j establ'it'a de Cesare Beccaria.

    [8] Cesare Beccaria (1738-1794), ital'a jur'ist'o kaj filozof'o de la period'o de la Lum'o'j. En si'a libr'o „Pri la delikt'o'j kaj la kondamn'o'j” li fond'as la modern'a'n kriminal'a'n kod'ar'o'n kaj li el'star'as pro evolu'ig'i la unu'a'n argument'o'n kontraŭ la pun'o je mort'o.

    [9] J. Assange et al.,op. cit.

    [10] François de Bernard, LHomme post- numérique, Pariz'o, éditions Yves Michel, 2015.

    [11] K. van den Huevel kaj S. F. Cohen, cit. art.

    [12] Ekzempl'e : http:// www. nextinpact. com ; www.an'o'n... ; http:// www. udernews. fr ; http:// assite. com. free. fr ; http:// sous- surveillance. fr Vd. la ret'ej'o'n de la Uson'a Sekur'ec-Agent'ej'o pri la Komput'ik'a'j Sistem'o'j ( ANSSI), http:// www. ssi. gouv. fr

    [13] Vd. https:// wikileaksactu. wordpress. com

    [14] http:// www. laquadrature.net/ fr

    [15] Le Mond'e, la 7-an de oktobr'o 2015.

    [16] Vd. Marc Rees, „ Safe Harbour : Bruxelles prône la poursuite des flux des données transatlantiques”, NextINpact, la 6-an de oktobr'o 2015 http:// www. nexintpact. com/ news/9677...

    [17] Kre'it'a en 1949 la Eŭrop'a Konsil'ant'ar'o hav'as la task'o'n instig'i la hom'a'j'n rajt'o'j'n en la tut'a kontinent'o. Ĝi'a'j princip'o'j est'is re'pren'it'a'j de la Eŭrop'a Tribunal'o pri Hom'a'j Rajt'o'j ( TEDH).

    [18] Vd. E. Tréguer, „ Résistance multiforme”, cit. art.

    [19] Ekzempl'e, la ret'ej'o Mem'defend'o de la ret'poŝt'o https:// emailselfdefense. fsf. org/ es

    [20] La ret'o TORkapablas far'i anonim'a'j la inter'ŝanĝ'o'j'n en la Inter'ret'o sur'baz'e de la komunik'protokol'o TCP ; nom'e, ĉirkaŭ 95 % el la tut'a flu'o en la Inter'ret'o.

    [21] La cel'o de la sistem'o Tails est'as konserv'i la privat'ec'o'n kaj la anonim'ec'o'n. Ĝi ebl'ig'as anonim'e util'ig'i la Inter'ret'o'n kaj evit'i la cenzur'o'n en kiu ajn komput'il'o kaj en preskaŭ ĉiu'j vizit'at'a'j ret'ej'o'j. Tails ne post'las'as spur'o'j'n de la far'o'j se on'i eksplic'it'e pet'as tion. https:// tails. boum. org/ about/ index.....

    [22] Koncern'e Caliopen, Vd. „ Entretien avec Laurent Chemla”, cit. art.

    [23] Vd. F. Tréguer, „ Résistance multiforme”, cit. art.

    [24] http:// www. wllsberg.net/ archive

    [25] Kun la titol'o „ We Need Real Protection From The NSA http:// www. informationclearinghouse...

    [26] Le Mond'e, la 30-an de septembr'o 2015.

    [27] Wired, la 28-an de septembr'o 2015 http:// www. wired. com/2015/09/ campai....

    [28] K. van den heuvel kaj S. F. Cohen, cit. art.

    [29] The Guardian, London'o, la 12-an de mart'o 2014 http:// www. theguardian. com/ technolo....

    [30] Alud'e al la Grand'a Ĉart'o de 1215, kiu por la unu'a foj'o lim'ig'is la absolut'a'n pov'o'n de la Reĝ'o kaj est'is la fundament'o de la angl'a'j jur'o kaj la liber'ec'o'j.

    [31] Vd. Numérama, la 12-an de mart'o 2014 http:// www. numerama. com/magazin'e/28....

    [32] La tut'a tekst'o leg'ebl'as en la ret'ej'o https:// wikileaksactu. wordpress. com

    [33] Vd. F. de Bernard, „ Pour un'e objection de conscience numérique”, Mémoire des luttes, la 2-an de septembr'o 2015 http:// www. medlu. org/ Pour-un'e- objec...

    [34] Post for'las'i Hon'kong'o'n kaj ir'i al Moskv'o, Edward Snowden pet'is politik'a'n azil'o'n al 21 land'o'j, inter ili al Franc'uj'o. Rus'uj'o la sol'a don'is jes'a'n respond'o'n kaj akcept'is li'n en la teritori'o.

    [35] La leĝ'o pri spion'ad'o oficial'ig'it'a en 1917, kiam la uson'a prezid'ant'o Woodrow Wilson klopod'is krim'ul'ig'i ĉiu'j'n, kiu'j opozici'is la milit'o'n, antaŭ'vid'as tre fort'a'j'n pun'o'j'n : dum'viv'a'n karcer'pun'o'n kaj la mort'o'n.


    1 a april'o 2017


    Kiam la progres'em'ul'o'j ced'as al mizantrop'ec'o


    « Tiu anonim'a monstr'o, la hom'o en la strat'o »



    Dum la dekstr'ec'a popol'ism'o, kiu'n s- ro Donald Trump en'korp'ig'as, ek'reg'is en Uson'o, ond'o de mal'estim'o al la popol'a'j klas'o'j, kiu'j laŭ ili mal'bon'e voĉ'don'is, lev'iĝ'as ĉe la demokrat'o'j. Aktiv'ul'o'j sen'kuraĝ'ig'it'a'j pro si'a mal'sukces'o ĉe la prezid'ant'a elekt'o de 2016 fleg'as si'a'j'n vund'o'j'n per la iluzi'o de si'a super'ec'o. Sen iam tion sci'i, ili re'vigl'ig'as mal'nov'a'n ide'o'n.



    P OPOLISMO transcend'as la tradici'a'j'n ideologi'a'j'n divid'o'j'n [1]. Dum la kontraŭ-en'migr'ad'a naci'ism'o de s- ro Donald Trump sturm'is la Respublik'an'a'n Parti'o'n kaj la Blank'a'n Dom'o'n, mal'dekstr'e, s- ro Bernie Sanders mobiliz'is la labor'ist'o'j'n per rimed'o'j inspir'it'a'j el la Parti'o de la Popol'o ( Peoples Party), kiu aper'is fin'e de la 19- a jar'cent'o re'ag'e al la ek'pov'o de bank'o'j kaj industri'ist'o'j : ŝtat'ig'o de super'a eduk'ad'o kaj de al'ir'o al san'ig'ad'o, sed ankaŭ invers'ig'o de la mal'egal'ec'o rilat'e al impost'o. Ali'flank'e de Atlantik'o, la voĉ'don'o de la « Brit'el'ir'o » puŝ'it'a de la Parti'o por sen'de'pend'o de Brit'uj'o ( UKIP), mal'dekstr'a naci'ism'a mov'ad'o kontraŭ'star'ant'a la tut'mond'iĝ'o'n, dis'volv'iĝ'is en la moment'o, kiam s- ro Jeremy Corbyn rifuz'is la nov'liberal'a'n ortodoks'ec'o'n de la New Labour, kiu ronĝ'as la kor'o'n de la brit'a mal'dekstr'o ek'de la epok'o de s- ro Anthony Blair.

    On'i pov'int'us kred'i, ke la demokrat'o'j, ĉagren'it'a'j pro si'a mal'sukces'o, adopt'us mal'dekstr'a'n ekonomi'a'n popol'ism'o'n por lukt'i kontraŭ la dekstr'a popol'ism'o, agres'em'a kaj ksenofob'a. Tut'e ne. Kelk'a'j progres'em'ul'o'j mal'e manifest'as kresk'ant'a'n alergi'o'n al la ordinar'a'j hom'o'j. William «  Bill » Maher, ĉef'artikol'ist'o sur la HBO-ĉen'o, est'as bon'a ekzempl'o de tio : antaŭ la elekt'o, dum intervju'o kun la pro'parol'ant'in'o de s- ro Trump, s-in'o Kellyanne Conway, li deklar'is, sen anim'stat'o, ke la potenc'ul'o de la sen'mov'ebl'aĵ'o'j est'is gajn'ant'a la sub'ten'o'n de la popol'o ĉar « hom'o'j est'as stult'a'j ». Simil'a ton'o observ'ebl'as en la revu'o Foreign Policy, kiu publik'ig'is en juni'o 2016 artikol'o'n kun signif'a titol'o : « Est'as temp'o por la elit'o'j lev'iĝ'i kontraŭ la sen'sci'a'j amas'o'j ».

    Tiu'j el'kor'a'j kri'o'j est'as ja honest'a'j, sed ne original'a'j. La dekstr'o est'is long'temp'e tiel em'a al la mizantrop'a mal'afabl'o kiel la mal'dekstr'o est'as nun. Antaŭ ol la sub'ten'ant'o'j de s- ro Trump adopt'is la popol'ism'a'n retor'ik'o'n de la ordinar'a hom'o, foj'e memor'ig'ant'e la parol'ad'o'j'n de la sindikat'ist'o'j, kiu'j'n ili kontraŭ'batal'is dum jar'dek'o'j, ili'a'j frap'fraz'o'j oft'e est'is sen'kaŝ'e elit'ism'a'j. Kiam lli est'is ankoraŭ nek fervor'ul'o'j de s- ro Trump, nek plen'um'ant'a'j por la amas'inform'il'o'j la rol'o'n de la ’dekstr'a sam'seks'em'ul'o’, la ĵurnal'ist'o Mil'o Yiannopoulos volont'e poz'is kun T-ĉemiz'o sur'skrib'it'a « Ĉes'u est'i mal'riĉ'a'j » (« Stop being poor »).

    Larĝ'e kun'divid'it'a mal'estim'o

    N ELACIGEBLA dekstr'ul'a provok'ist'in'o, nun en akord'o kun la nov'a lini'o de la konservativ'ul'o'j, An'n Coulter long'temp'e viv'is en spec'o de moral'a panik'o, kiu karakteriz'as ŝi'a'n klas'o'n de'post la el'merg'iĝ'o de modern'ec'o : tim'o de la hom'amas'o'j supoz'at'a'j facil'e impon'ebl'a'j, emoci'e ne'stabil'a'j kaj mult'e si'n re'produkt'ant'a'j. En si'a libr'o Demonic [2], kiu rakont'as « kiel la progres'em'a mafi'o en'danĝer'ig'as Uson'o'n », ŝi laŭd'as la labor'o'n de Gustav'e Le Bon (1841-1931). La influ'o de tiu franc'a ese'ist'o, aŭtor'o en 1895 de La Psychologie des foules (Psikologi'o de la hom'amas'o'j) est'is tia, ke ĝi est'ig'is la admir'o'n de Adolf Hitler kaj ke ĝi nun est'as uz'at'a kiel la referenc'o de la mizantrop'o'j kaj la eŭgenik'ist'o'j. La tut'a kontraŭ-en'migr'ad'a diskurs'o, kiu antaŭ ne'long'e rezult'ig'is la decid'o'n de s- ro Trump konstru'i mur'o'n ĉe la meksik'a land'lim'o, est'as en la lini'o de tiu tradici'a tim'o de la svarm'ant'a'j hom'amas'o'j, kaj de la popol'a'j klas'o'j, tiel ekster'land'a'j kiel aŭtoĥton'a'j. Tiu mal'fid'o unu'e cel'is, sin'e de la okcident'a'j soci'o'j, la blank'a'j'n labor'ist'o'j'n, antaŭ ol trov'i nov'a'n tim'o-objekt'o'n en la etn'a'j mal'pli'mult'o'j pli freŝ'dat'e en'ven'int'a'j.

    En ambaŭ kaz'o'j, la retor'ik'o est'as perfekt'e koher'a : « Ili est'as tro mult'nombr'a'j. Ili hav'as tro da infan'o'j. Ili for'glut'os ni'a'j'n lim'ig'it'a'j'n natur'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n. Ne est'as sufiĉ'e da lok'o. Ili detru'os kaj mal'bon'ig'os ni'a'n kultur'o'n. » Sed kio plej frap'as en la nov'a politik'a ord'o, tio est'as la inter'ŝanĝ'ebl'o de tiu'j opini'o'j : se s-in'o Hillary Clinton est'us gajn'int'a la uson'a'n prezid'ant'a'n elekt'o'n aŭ se la brit'o'j est'us rifuz'int'a'j la « Brit'el'ir'o'n », on'i ver'ŝajn'e observ'us pli grand'a'n dezir'o'n ir'i al kaj kun la popol'o ĉe la social-demokrat'o'j kaj pli da mizantrop'ec'o dekstr'e.

    Mizantrop'ec'o ceter'e ne for'est'as dekstr'e. La super'ism'a blank'ul'a sub-kultur'o ret'e dis'vast'ig'at'a de la tendenc'o « alternativ'a dekstr'o » (alt- right) nutr'as la mal'fid'o'n al la amas'o'j : kiu ajn ne konserv'as adolt-aĝ'e tiu'n adolesk'a'n impuls'o'n disting'i si'n de la soci'a'j domin'ant'a'j tendenc'o'j est'as nom'at'a «  normie » (mis'form'it'a vort'o por « normal'ul'o ») aŭ « baz'a fi'ul'in'o » ( basic bitch), kvazaŭ la blank'a separ'ism'o est'us ia punk-ĝenr'o. La sam'a abomen'o trov'iĝ'as ĉie en la skrib'aĵ'o'j kaj la retor'ik'o de la naci'ism'a dekstr'o, kiu aktiv'as sur la ret'o. Ju pli on'i observ'as la reakci'a'j'n fort'o'j'n mobiliz'it'a'j'n favor'e al la miliard'ul'a prezid'ant'o, des pli la oportun'ism'o de li'a popol'ism'a turn'iĝ'o aper'as.

    La objekt'o de tiu mal'fid'o rilat'e al la popol'o de'lok'iĝ'is laŭ la temp'o'j. En okcident'a Eŭrop'o, fin'e de la 19- a jar'cent'o kaj dum grand'a part'o de la 20- a jar'cent'o, la intelekt'ul'ar'o abomen'is la amas'inform'il'o'j'n, kiu'j hodiaŭ lev'as al la rang'o de apostol'o'j la elit'ism'a'j'n koment'ist'o'j'n. En la 1930- aj jar'o'j, la brit'a literatur'a kritik'ist'o Frank Raymond Leavis tiel konduk'is kampanj'o'n kontraŭ « la kin'o, la ĵurnal'o'j, reklam'ad'o sub ĉiu'j ili'a'j form'o'j », kaj avert'is kontraŭ alfabet'ig'o kaj la nov'a'j teknologi'o'j, respond'ec'a'j laŭ li pri « kultur'a kriz'o » sen'precedenc'a en la histori'o.

    Kiel not'is la profesor'o pri literatur'o John Carey [3], la uson-brit'a ese'ist'o kaj poet'o Thomas Stearns Eliot pri'skrib'is la ĵurnal'leg'ant'o'j'n kiel « komplez'a'n hom'amas'o'n, plen'a'n je antaŭ'juĝ'o'j kaj sen kompren-kapabl'o ». La angl'a verk'ist'o David Herbert Lawrence rekomend'is tranĉ'i la mal'bon'o'n ĉe la radik'o : « Ni ferm'u ĉiu'j'n lern'ej'o'j'n [ĉar ja] la grand'a hom'amas'o neniam dev'us lern'i leg'i kaj skrib'i. » Kaj Aldous Huxley : « La universal'a eduk'ad'o kre'is vast'a'n klas'o'n de tio, kio'n mi nom'as la ’Nov'a'j Stult'ul'o'j’. » Kaj Charles Baudelaire kondamn'is la fotografi'o'n, « sakrilegi'o'n », kiu ebl'ig'as al la « hid'a soci'o » kontempl'i si'a'n trivial'a'n bild'o'n ». On'i imag'u la horor'o'n, kiu'n al li inspir'us la mod'o de la mem'portret'o'j …

    Eĉ pli terur'a est'is, laŭ John Carey, la tim'o de la demografi'a kresk'o. De 1800 ĝis 1914, la eŭrop'a loĝ'ant'ar'o kresk'as de 180 milion'o'j ĝis 460 milion'o'j da hom'o'j, aper'ig'ant'e en la okul'o'j de la intelekt'ul'ar'o la vizi'o'n de kultur'a kaduk'iĝ'o. La roman'ist'o Herbert Georg'e Wells pri'skrib'as « ekstravaganc'a'n svarm'o'n da nov'a'j nask'o'j », kiu'n li kvalifik'as « ĉef'a katastrof'o de la 19- a jar'cent'o ». Ating'int'e si'a'n apoge'o'n, tiu tim'o miks'iĝ'is kun la faŝism'a'j politik'o'j, la eŭgenik'ism'a'j kaj genocid'a'j projekt'o'j.

    On'i nur pov'as est'i ŝok'it'a mal'kovr'ant'e, ke tiom da gigant'o'j de la literatur'o konsider'is la pli'mult'o'n de la hom'ar'o kiel sub-hom'o'j'n. « Mi kred'as, skrib'is Flaubert, ke la hom'amas'o, la mult'ec'o, la brut'ar'o, est'os ĉiam mal'am'ind'a'j. » Ezra Pound, kiu far'iĝ'os post'e adept'o de faŝism'o, koncept'as la hom'ar'o'n kiel « amas'o'n da idiot'o'j ». Virgini'a Woolf plend'as pri « tiu anonim'a monstr'o, la Hom'o de la Strat'o ». Je ŝi'a grand'a bedaŭr'o, la soci'o est'as nur « vast'a, mol'a, kaj preskaŭ sen'form'a ĵele'o kiu foj'e trem'et'as unu- aŭ al'i-flank'e laŭ la instinkt'o'j de mal'am'o, de venĝ'em'o, aŭ de admir'o kiu'j ŝpruc'et'as sub ĝi ».

    Hodiaŭ, kompren'ebl'e, ĉiu konsider'as tiu'j'n deklam'aĵ'o'j'n kiel plej alt'a'n grad'o'n de elit'ism'o. Tamen, la amas'kultur'o integr'is mult'a'j'n el tiu'j fantasm'o'j. Tiu'j sam'a'j amas'inform'il'o'j hieraŭ suspekt'at'a'j mal'ferm'i la voj'o'n al la tiran'ec'o de la hom'amas'o komenc'is vehikl'i mal'am'o'n de la amas'o'j ĉe la amas'o'j mem. La 1990- aj jar'o'j tiu'kamp'e est'as turn'iĝ'o : mal'estim'o al la hom'ar'o pren'as el'rev'ig'it'a'n kaj laŭ'mod'a'n aspekt'o'n, trans'form'ant'e poz'o'n de la kontraŭ'kultur'o en domin'a'n trajt'o'n.

    On'i tiam vid'as la fam'a'n uson'a'n humur'ist'o'n Bill Hicks ironi'i kun son'efekt'o'j pri la « mirakl'o de la nask'iĝ'o » dum spektakl'o'j, kie am'o al hom'ar'o kaj klas'konsci'o konkur'as inter si : « Ne est'as mirakl'o se, ĉiu'n naŭ'a'n monat'o'n, kiu ajn yin- yang en la mond'o pov'as el'kov'i pli'a'n plor'et'aĉ'a'n brasik'et'o'n sur ni'a planed'o. Kaz'e, ke vi ne vid'is freŝ'a'n statistik'o'n pri la sen'edz'a'j patr'in'o'j, jen la mirakl'o rapid'eg'e dis'vast'iĝ'as. Hal'el'uj'a ! (Laŭd'u di'o'n !) Tra la tut'a mond'o la rul'dom'a'j park'ej'o'j [4] plen'iĝ'as je et'a'j mirakl'o'j. (...) Ĉu vi sci'as, kio est'us ver'e mirakl'o ? Ke mi sukces'us memor'i la person'a'n nom'o'n de vi'a patr'o, damn'e ! Plof ! Mi kred'as, ke mi dev'os nom'i vi'n « jun'a Kamion'ŝofor'o ». Plof ! Mi prezent'as al vi vi'a'n frat'o'n, « jun'a Pic'o'liver'ant'o. Kaj jen vi'a ali'a frat'o, jun'a Eksterm'ist'o de blat'o'j. Kaj ankoraŭ frat'o, jun'a Ĉio'far'ist'o. » Tri'dek jar'o'j'n post'e, on'i re'trov'as tiu'n stil'o'n sur la nov'a'j ekstrem'dekstr'a'j forum'o'j, kun ties mal'am'o al la nask'ant'a vir'in'a korp'o, ĉu ĝi est'as nigr'a, hispan'id'a aŭ blank'a kaj mal'riĉ'a.

    En 1996, Tool, grup'o de Heavy metal-muzik'o ŝat'at'a de la intelekt'ul'o'j kaj proksim'a de Bill Hicks, el'don'as si'a'n album'o'n Aenima, kies ĉef'a titol'o kompar'as la hom'a'n en'hav'o'n de Los Angeles kun la en'hav'o de neces'ej'o pur'ig'end'a de laik'a versi'o de la bibli'a diluv'o : « Jen tiu putr'a tru'o, kiu'n on'i nom'as L. A., hurl'as la kant'ist'o Maynard James Keenan ; Sol'a solv'o est'as for'flu'ig'i la tut'o'n. » Amas'et'o da grunĝaj kaj metal'rok'a'j art'ist'o'j re'pren'is tiu'n re'kant'aĵ'o'n, inter kiu'j Slipknot. La grup'o publik'ig'as en 2001 titol'o'n bril'e konciz'a'n : People = Shit (« Hom'o'j = fek'aĵ'o »).

    La mizantrop'a stil'o de la 1990- aj jar'o'j ankaŭ trov'as re'son'o'j'n en la ali'a tend'ar'o de la kultur'a milit'o, ĉe la apokalips'a'j mal'am'o-predik'ant'o'j, kiel la pastor'o Fred Phelps, kiu mort'is en 2014. Phelps rekomend'is la akcept'ad'o'n de la merit'it'a fin'o, kiu'n Di'o plan'is por la uson'a'j amas'o'j, supr'aĵ'a'j, svarm'a'j, ter'lig'it'a'j kaj ne'toler'ebl'e volupt'em'a'j.

    Est'as ja ankaŭ krist'an'a pastor'o, Thomas Malthus, kiu verk'is en 1798 la fam'a'n Ese'o'n pri la loĝ'ant'ar'o-princip'o, don'ant'e al la tim'o de la ne'reg'at'a nask'ec'o moral'a'n kaj filozofi'a'n legitim'ec'o'n. Li sam'temp'e proviz'is scienc'a'n prav'ig'o'n al la kruel'a trakt'ad'o de la sen'hejm'ul'a'j gast'ej'o'j kaj orf'ej'o'j dum la industri'a revoluci'o, kaj post'e al la dis'volv'o de la social'a darvin'ism'o kaj al la eŭgenik'ism'o de la imperi'a Eŭrop'o.

    Sam'e kiel mizantrop'ec'o, la maltus'a'j ide'o'j re'far'iĝ'is popular'a'j en la mal'dekstr'ul'a'j rond'o'j en la 1990- aj jar'o'j. Ili jam est'is re'aper'int'a'j kelk'a'j'n jar'dek'o'j'n antaŭ'e en la ekologi'ism'a kontraŭ'kultur'o de la post'milit'a period'o. Dis'vend'it'a je tri milion'o'j da ekzempler'o'j, la nov'maltus'a libr'o The Population Bomb (La Loĝ'ant'ar'o-Bomb'o), verk'it'a de la biologi'ist'o Paul Ralph Ehrlich en 1968, konsider'is la tro'loĝ'ec'o'n ĉef'a hom'medi'a problem'o. Ehrlich rekomend'is « dis'volv'ad'o'n de agent'o'j pri amas'a steril'iz'ad'o ». Li'a « ek'konsci'iĝ'o pri la tro'loĝ'ec'o », li skrib'is, datum'is de « varm'a kaj naŭz'a nokt'o en Delhi'o, kie la hom'o'j almoz'pet'e etend'is si'a'j'n man'o'j'n tra la fenestr'o'j'n de la taksi'o. Hom'o'j fek'is kaj urin'is. Hom'o'j al'kroĉ'iĝ'is al bus'o'j. Hom'o'j bred'is best'o'j'n. Hom'o'j, hom'o'j kaj ankoraŭ hom'o'j ». Li rapid'is al si'a hotel'o, ĉar li « tim'is hom'amas'o'n ».

    Profund'a kultur'a konfuz'iĝ'o

    M URRAY BOOKCHIN, unu el la plej grand'a'j defend'ant'o'j de la modern'a mal'dekstr'o, sed ankaŭ unu el ties plej grand'a'j kritik'ant'o'j [5], percept'is en la 1990- aj jar'o'j « profund'a'n kultur'a'n konfuz'iĝ'o'n, kiu spegul'as la konfid'o-perd'o'n en la kre'a'j kapabl'o'j de ni'a speci'o ». Li riproĉ'is al la supoz'at'a'j progres'em'ul'o'j rekomend'i spec'o'n de « spirit'a higien'o » je la lim'o de eŭgenik'ism'o por mal'rapid'ig'i la tro rapid'a'n konsum'ad'o'n de natur'riĉ'aĵ'o'j.

    La mal'jun'a'j konservativ'ul'o'j ŝat'ant'a'j la kultur'o'n rekomend'is la dec'o'n, la bon'a'j'n manier'o'j'n, la ŝirm'ad'o'n de la grand'a'j instituci'o'j kaj tradici'o'j. Tiu projekt'o implic'e baz'iĝ'is sur la fid'o en la hom'a'j dign'o kaj perfekt'ig'ebl'o. La modern'a mizantrop'a intelekt'ul'ar'o cel'is protekt'i la alt'a'n kultur'o'n kontraŭ la detru'a'j fort'o'j de amas'ec'ig'o : tio almenaŭ atest'is pri ia admir'o al la eminent'ec'o de la art'a kre'ad'o de la hom'ar'o.

    Sed nun, tiu'j sub'ten'ant'o'j de s-in'o Clinton, kiu'j kvalifik'as la hom'o'j'n stult'ul'o'j, kio'n ili pov'as propon'i ? Kaj tiu'j dekstr'a'j nihilist'o'j, kiu'j mal'estim'as la « normal'ul'o'j'n », kio'n ili pov'as ofert'i, krom fatal'ism'a kaj sen'est'ont'a vid'ad'o, diktat'a de biologi'a determin'ism'o ?

    Anstataŭ inspir'iĝ'i je la grand'a'j popol'a'j kaj human'ist'a'j mobiliz'o'j de la pas'int'ec'o, kiel la mov'ad'o de la civil'a'j rajt'o'j aŭ la sindikat'a'j mov'ad'o'j, kelk'a'j el la plej bru'em'a'j kritik'ant'o'j de s- ro Trump sekv'as la elit'ism'a'n tradici'o'n de tim'o kaj mal'estim'o. Tio, kio'n ni hodiaŭ dev'as al'front'i, ne est'as ĉef'e sen'brid'a popol'ism'o, sed konfuz'a debat'o pri tio, kio'n tiu popol'ism'o signif'as kaj pri la aspir'o'j de la popol'a'j klas'o'j.

    Angel'a NAGLE

    Versi'o de tiu artikol'o aper'is en la uson'a magazin'o The Baffler, en mart'o 2017.



    [1] Vd. Gérard Mauger, « “ Populisme”, itinéraire d’un mot voyageur », Le Mond'e diplomatique, juli'o 2014.

    [2] An'n Coulter, Demonic : How the Liberal Mob Is Endangering America, Crown Forum, Nov-Jork'o, 2011.

    [3] John Carey, The Intellectuals and the Masses : Pride and Prejudice Among the Literary Intelligentsia, 1880-1939, Faber and Faber, London'o, 1992.

    [4] Kie ĝeneral'e viv'as mal'riĉ'a'j loĝ'ant'ar'o'j. Vd. Benoît Bréville, « Le pet'it peuple des mobil'e homes », Le Mond'e diplomatique, februar'o 2016

    [5] Vd. Benjamin Fernandez, «  Murray Bookchin, écologie ou barbarie », Le Mond'e diplomatique, juli'o 2016.


    1 a maj'o 2017


    La profund'a ŝtat'o



    KIAM mal'stabil'a prezid'ant'o mal'em'a lern'iĉio'n, kio'n li ne sci'as, komand'as la plej potenc'a'n arme'o'n de la mond'o, tiam prefer'e est'u mult'a'j gard'rel'o'j. Nu, kiam s- ro Donald Trump ordon'is al si'a'j general'o'j bomb'i Siri'o'n kaj far'i mar'arme'a'j'n manovr'o'j'n en Azi'o, li est'is aplaŭd'at'a de la uson'a'j parlament'an'o'j, sam'e respublik'an'a'j kiel demokrat'a'j, kaj de preskaŭ ĉiu'j komunik'il'o'j, ankaŭ en Eŭrop'o. Franc'a naci'skal'a ĵurnal'o eĉ taks'is, ke „la frap'o'j al Siri'o” hav'is „ion liber'ig'a'n”. [1] Kvin'dek naŭ raket'o'j paf'it'a'j kontraŭ aer'baz'o en la Proksim'orient'o do preskaŭ trans'form'is prezid'ant'o'n implik'it'a'n en si'a mal'popular'ec'o, amator'ec'o kaj nepotism'o en hom'o'n decid'em'a'n, sent'em'a'n, ne'kapabl'a'n brid'i si'a'n human'ec'o'n antaŭ fot'o'j de „bel'a'j beb'o'j kruel'e murd'it'a'j dum tre barbar'a atak'o”. Tia laŭd'a koncert'o en la aktual'a inter'naci'a etos'o, tre streĉ'it'a, est'as tiom pli zorg'ig'a ke s- ro Trump ŝat'eg'as est'i laŭd'at'a.

    En januar'o de 1961, tri tag'o'j'n antaŭ ol for'las'i la potenc'o'n, la respublik'an'a prezid'ant'o Dwight D. Eisenhower avert'is si'a'j'n sam'land'an'o'j'n kontraŭ milit-industri'a kompleks'o, kies „influ'o – ekonomi'a, politik'a kaj eĉ spirit'a – montr'iĝ'as en ĉiu urb'o, ĉiu federaci'a ŝtat'o, ĉiu administraci'o”. Se taks'i laŭ la si'n'sekv'o de ŝanĝ'o'j de la nun'a prezid'ant'o de Uson'o, tiu „kompleks'o” en la last'a'j semajn'o'j ne rest'is pasiv'a. La 15-an de januar'o s- ro Trump opini'is, ke „la NATO est'as arĥaiĝinta, la 13-an de april'o, ke „la NATO ne est'as plu arĥaiĝinta. Antaŭ kelk'a'j monat'o'j li taks'is, ke Rus'land'o far'iĝ'os „alianc'an'o” ; la 12-an de april'o li konklud'is, le la rilat'o'j inter Vaŝington'o kaj Moskv'o fal'is al „la plaj mal'alt'a punkt'o iam ajn ating'it'a”.

    La rus'a ĉef'ministr'o Dmitri Medvedev konklud'is el tio, ke, ek'de kiam „la last'a'j elekt'a'j nebul'o'j for'vapor'iĝ'is”, s- ro Trump est'is „romp'it'a de la potenc'sistem'o” de Vaŝington'o. Resum'e : re'akir'it'a de „profund'a ŝtat'o”, kiu neniam las'as si'n mal'atent'ig'i dis'de si'a'j strategi'a'j prioritat'o'j per ŝanĝ'o'j de loĝ'ant'o en la Blank'a Dom'o. La respublik'an'o'j kaj demokrat'o'j plej favor'a'j al la uson'a imperi'o pov'as fest'e flag'i : se s- ro Trump simil'as al marionet'o, tiam jam ne al „marionet'o de Kreml'o” [2] … En tio, la profund'a ŝtat'o gajn'is.

    Se Eisenhower resurekt'us, li sen'dub'e al'don'us al si'a „milit-industri'a kompleks'o” inform'il'a'n asoci'an'o'n. Ĉar la konstant'a inform'ad'o ŝat'eg'as la konstant'a'n streĉ'it'ec'o'n, ĝi am'as la milit'o'n ; kaj la oficial'a'j koment'ist'o'j plej volont'e sekv'ig'as unu bru'a'n deklar'o'n post la ali'a, tiom pli ĉar en la arm'it'a'j konflikt'o'j ne plu pere'as rekrut'o'j kiu'j pov'us est'i ili'a'j fil'o'j, sed „volont'ul'o'j”, oft'e prolet'a'j. La ĉef'a'j uson'a'j ĵurnal'o'j aper'ig'is kvar'dek sep ĉef'artikol'o'j'n pri la uson'a'j „frap'o'j” en Siri'o. Unu sol'a esprim'is si'n kontraŭ [3] …

    Serge HALIMI.



    [1] Libération, Pariz'o, 9-an de april'o 2017.

    [2] Vd „Rus'a'j marionet'o'j”, Le Mond'e diplomatique en Esperant'o, januar'o 2017.

    [3] Adam Johnson, Out of 47 major editorials on Trump’ s Syria strikes, only on'e opposed”, Farness & Accuracy in Reporting ( FAIR), 11-an de april'o 2017.


    1 a maj'o 2017


    Spit'e al la sankci'o'j, Nord-Kore'uj'o daŭr'ig'as si'a'n atom'program'o'n



    La raci'ec'o de Pjongjang'o



    La minac'o'j de Uson'o kaj ĝi'a embarg'o respond'as al la nord'kore'a'j provok'o'j kaj milit'a'j prov'aĵ'o'j. Post send'i aviad'il'ŝip'o'n en la Japan'a'n Mar'o'n, la uson'a prezid'ant'o postul'as pli firm'a'n engaĝ'iĝ'o'n de Ĉin'uj'o. Kvankam Pekin'o akr'ig'is si'a'j'n sankci'o'j'n kontraŭ Pjongjang'o, ne ver'ŝajn'as ke la nord'kore'a'j gvid'ant'o'j rezign'os pri si'a atom'arm'il'o, kiu far'iĝ'is ili'a viv'asekur'o.



    LA LAST'A re'streĉ'iĝ'o en la kore'a du'on'insul'o, sekv'e al impres'a milit'a el'montr'o organiz'it'a de Pjongjang'o kaj la vaŝington'a anonc'o send'i milit'ŝip'ar'o'n laŭ'long'e de ĝi'a'j mar'bord'o'j per si mem ne est'is io nov'a. Kio ja est'is nov'a, est'is ke la demonstr'o de fort'o est'is bluf'o : la aviad'il'ŝip'o kaj ĝi'a akompan'ŝip'ar'o vetur'is al la Hind'a Ocean'o … La incit'eksplod'o'j kaj minac'o'j de s-roj Donald Trump kaj Kim Jong-un ankoraŭ akr'ig'is la ekscit'it'ec'o'n kaj la risk'o'j'n de reciprok'a akr'iĝ'o en la region'o. La mal'delikat'a manovr'o de s- ro Trump antaŭ ĉio montr'is, se tio ankoraŭ neces'is, ke la nov'a prezid'ant'o ne kon'as la kompleks'ec'o'n de la nord'kore'a dosier'o. Kaj eĉ la plej element'a'j'n fakt'o'j'n de la histori'o de la du'on'insul'o, kiu, laŭ li, „antaŭ'e est'is part'o de Ĉin'uj'o”. [1] Tio neniam est'is la kaz'o.

    Fakt'e, Kore'uj'o est'as font'o de konstant'a streĉ'it'ec'o ek'de la ĉes'ig'o de la milit'o inter la nord'o kaj la sud'o (1950-1953) kun batal'halt'o kiu'n neniam sekv'is pac'kontrakt'o. Kaj la minac'o'j de uson'a milit'a inter'ven'o ne est'as nov'a'j : ili est'is sving'at'a'j en 1994 dum la unu'a atom'kriz'o, kiam la Demokrati'a Popol'respublik'o Kore'uj'o ( DPRK) konfirm'is, ke ĝi produkt'is plutoni'o'n. La al'front'iĝ'o est'is apenaŭ evit'it'a per la surpriz'a vizit'o de la uson'a prezid'int'o James Car'ter en Pjongjang'o.

    La mal'pacienc'o de s- ro Trump romp'i kun la „strategi'o de pacienc'o” (diplomati'a stagn'ad'o akompan'at'a de sankci'o'j) de la Obama-reg'ist'ar'o, kiu neniel bar'is la nord'kore'a'n progres'o'n en atom'a'j kaj balist'ik'a'j afer'o'j, pov'as ig'i li'n far'i erar'o'j'n de taks'ad'o. Minac'o aŭ uz'ad'o de per'fort'o sol'e ne sufiĉ'os por solv'i la problem'o'n. Ek'de si'a fond'iĝ'o, en la jar'o 1948, la DPRK spit'as la grand'a'j'n potenc'o'j'n : ne nur Uson'o'n, sed ankaŭ si'a'j'n antaŭ'a'j'n instru'ist'o'j'n – Ĉin'uj'o'n kaj Sovet'uni'o'n. Hodiaŭ ĝi montr'as la sam'e persist'a'n sen'de'pend'ec'o'n defi'ant'e Vaŝington'o'n sam'e kiel Pekin'o'n.

    La mal'traf'it'a okaz'o de 1994

    Trans la person'ig'o de la kriz'o, laŭ kiu tem'as pri „fort'o'prov'o” inter du impuls'iĝ'em'a'j gvid'ant'o'j, la aktual'a faz'o de la streĉ'it'ec'o mal'kaŝ'as la sak'strat'o'n, en kiu'n konduk'is pli ol du'dek kvi'n jar'o'j da politik'o – tiu de Uson'o kaj de ĝi'a'j alianc'an'o'j – kiu, baz'it'a sur la ne'dis'vast'ig'ad'o [de atom'arm'il'o'j], ignor'is la motiv'o'j'n, kiu'j instig'is la nord'kore'a'j'n gvid'ant'o'j'n akir'i atom'arm'il'o'j'n.

    Ĉar ili taks'is, ke ili pov'as kalkul'i nur pri si'a'j propr'a'j fort'o'j, ili fin'e de la 1980- aj jar'o'j, help'e de la soveti'an'o'j, star'ig'is civil'a'n atom'program'o'n, kiu'n ili post'e kaŝ'e direkt'is al milit'a uz'ad'o. La dis'fal'o de la USSR kaj la evolu'o de Ĉin'uj'o, kiu'j far'is la land'o'n pli vund'ebl'a, nur instig'is ili'n daŭr'ig'i si'a'n program'o'n, precip'e kun'labor'e kun Pakistan'o. La uson'a'j atak'o'j al Irak'o, Afgan'uj'o kaj last'e al Siri'o fort'ig'is ili'a'n konvink'o'n : nur per la posed'o de atom'arm'il'o ili pov'as evit'i tia'n sort'o'n.

    Ebl'e, en la 1990- aj jar'o'j, on'i pov'int'us akir'i de la DPRK ke ĝi rezign'u si'a'j'n atom'a'j'n ambici'o'j'n inter'ŝanĝ'e de garanti'o'j de sekur'ec'o kaj de ekonomi'a help'o. Tio est'is la cel'o de la kadr'a inter'konsent'o de 1994, kiu plan'is blok'i ĝi'a'n program'o'n de pluton'i-produkt'ad'o inter'ŝanĝ'e de normal'ig'o de la rilat'o'j kun Uson'o, nul'ig'o de la sankci'o'j kaj liver'ad'o de du mal'pez-akv'a'j atom'central'o'j, kiu'j mal'pli risk'as dis'vast'ig'ad'o'n. La uson'an'o'j neniam respekt'is si'a'j'n promes'o'j'n. Rapid'e, ankaŭ ne la kore'an'o'j. Ili prov'is akir'i ekip'aĵ'o'j'n por riĉ'ig'i urani'o'n, kaj sam'temp'e daŭr'ig'is la halt'ig'o'n de pluton'i-produkt'ad'o, sub super'rigard'o de la Inter'naci'a Atom'energi'a Agent'ej'o ( IAEA) – ĝis kiam s- ro Georg'e W. Bush en la jar'o 2002 deklar'is la traktat'o'n de 1994 eks'valid'a, pretekst'ant'e ke la program'o de uran'i-riĉ'ig'o en'ir'is operaci'a'n faz'o'n. Tio ne est'is la kaz'o, kiel en 2005 la uson'a'j sekret'a'j serv'o'j dev'is re'kon'i, kio memor'ig'as pri la manipul'ad'o de la inform'o'j de la sekret'a'j serv'o'j por prav'ig'i la invad'o'n al Irak'o. Do, tiu du'a nord'kore'a atom'kriz'o origin'as en ŝtat'a mensog'o por ir'i en al'front'iĝ'o'n kun la esper'o fal'ig'i la reĝim'o'n. Tiu strategi'o efik'is mal'e ol esper'it'e : Liber'ig'it'a el la traktat'o de 1994 kaj spit'e al la inter'naci'a'j sankci'o'j, Pjongjang'o far'is si'a'n unu'a'n atom'bomb'a'n prov'o'n en 2006.

    Hodiaŭ la situaci'o est'as ali'a. La posed'o de mal'instig'a fort'o far'iĝ'is konsist'ig'a element'o de la land'o, en'skrib'it'a en ĝi'a konstituci'o. Kaj, kvankam rest'as mal'cert'ec'o'j pri ĝi'a'j kapabl'o'j mal'grand'ig'i atom'grenad'o'j'n kaj pri ĝi'a'j progres'o'j pri raket'o'j, la atom'potenc'o de la DPRK est'as real'aĵ'o. En oktobr'o de 2016, la eks'a direktor'o de la uson'a inform'serv'o, s- ro James Clapper, ne kaŝ'is ke ig'i Pjongjang'o'n for'las'i si'a'n mal'instig'a'n potenc'o'n est'us „ver'ŝajn'e perd'it'a klopod'o”.

    La uson'a politik'o hav'as nur unu obsed'o'n : la ne'dis'vast'ig'ad'o'n [de atom'arm'il'o'j], kaj lul'as si'n en la ide'o, ke la reĝim'o dev'as kolaps'i. Kvankam la fakt'o'j de du'dek kvi'n jar'o'j mal'prav'ig'as ĝi'n, tiu kaŝ'pens'o est'as la font'o de mal'long'temp'a strategi'o kiu oscil'as inter dialog'o kaj al'front'iĝ'o, dum tiu de Pjongjang'o trov'iĝ'as en long'temp'a perspektiv'o.

    La DPRK far'is kvi'n atom'prov'o'j'n, kaj ses'a ŝajn'as est'i ver'ŝajn'a. Ek'de la du'a kriz'o lanĉ'it'a de s- ro Bush, la nord'kore'a'j atom'a'j kaj raket'a'j program'o'j ne plu est'as – se en'tut'e ili iam est'is – inter'ŝanĝ'a valut'o en inter'trakt'ad'o : ili trov'iĝ'as en strategi'a neces'o. Rezign'i pri si'a atom'arm'il'o est'us mem'mort'ig'a por la reĝim'o : ne nur ĝi ne pov'us plu prav'ig'i la sufer'o'j'n trud'it'a'j'n al la loĝ'ant'ar'o por antaŭ'rang'ig'i la defend'o'n de la land'o mal'favor'e al la prosper'o, sed antaŭ ĉio ĝi far'iĝ'us vund'ebl'a per ekster'a atak'o, kiel Irak'o. Ek'de la konstat'o de la fiask'o de la uson'a politik'o kaj de la neces'o por la nord'kore'a reĝim'o konserv'i mal'instig'a'n fort'o'n, kia est'as la pozici'o en tiu kriz'o de la region'a'j protagonist'o'j, la du Kore'uj'o'j kaj Ĉin'uj'o ?

    La reĝim'o de Pjongjang'o, ĝis'sat'e kvalifik'it'a kiel mal'raci'a kaj ne antaŭ'vid'ebl'a, sekv'as politik'a'n lini'o'n, de kiu ĝi ne de'voj'iĝ'as. Ĝi vol'as est'i agnosk'at'a kiel sen'de'pend'a potenc'o kun atom'arm'il'o ; ricev'i garanti'o'j'n de sekur'ec'o ; normal'ig'i si'a'j'n rilat'o'j'n kun Vaŝington'o kaj per tio mal'ferm'i la voj'o'n al inter'naci'a agnosk'o ; daŭr'ig'i la ekonomi'a'n re'fort'ig'o'n komenc'it'a'n per reform'o'j dum la last'a'j dek jar'o'j kaj antaŭ ĉio ek'de la en'potenc'iĝ'o de s- ro Kim Jong-un. [2] Tiu'j ebl'ig'is la aper'o'n de miks'it'a ekonomi'o, kun plan'ad'o kaj privat'a iniciat'o. Pri tio atest'as la fulm'rapid'a trans'form'iĝ'o de Pjongjang'o, proviz'it'a per nub'skrap'ul'o'j, per nov'a'j avenu'o'j kun komerc'a'j centr'o'j, restoraci'o'j kaj aventur'park'o'j. Mal'pli impres'a pli'bon'ig'o, tamen percept'ebl'a, okaz'as ankaŭ en la provinc'o'j, kvankam mal'abund'ec'o'j ankoraŭ persist'as.

    Tiu ekonomi'a re'fort'iĝ'o est'as esenc'a por la stabil'ec'o de la reĝim'o. S- ro Kim Jong-un brutal'e elimin'is ĉia'n eventual'a'n intern'a'n opozici'o'n, kaj li hav'as la land'o'n en si'a man'o. La streĉ'iĝ'o'j kaj la kontraŭ'ec'o serv'as al li : anim'it'a de ĝis'ost'a patriot'ism'o, propr'a al la kore'o'j ĝeneral'e, sed ekstrem'a en la DPRK, la loĝ'ant'ar'o est'as ten'at'a en mens'o'stat'o de konstant'a sieĝ'at'ec'o. La minac'o'j de antaŭ'mal'help'a'j bomb'ad'o'j nur vigl'ig'as ĝi'a'n sent'o'n de mal'sekur'ec'o.

    Krom'a konstant'o de la nord'kore'a politik'o : la asert'o de naci'a sen'de'pend'ec'o, kiu signif'as rifuz'o'n de la jar'cent'o'j'n daŭr'ant'a tribut'a rilat'o de la du'on'insul'o al Ĉin'uj'o. Est'as facil'e – kaj ne tut'e mal'ĝust'e – respond'ec'ig'i Pekin'o'n, kio'n far'as Vaŝington'o, pri la fiask'o de la politik'o de sankci'o'j kontraŭ la DPRK. Ĉin'uj'o ja voĉ'don'as por ili en la Konsil'ant'ar'o pri Sekur'ec'o, sed ĝi aplik'as ili'n moder'e.

    Tamen, dum la rilat'o'j antaŭ'e trov'iĝ'is en la registr'o de „rilat'o'j inter frat'a'j land'o'j”, ili est'is neniam sen'kondiĉ'e kor'a'j. La generaci'o de la arm'il'frat'o'j de la geril'o kontraŭ la japan'a okup'ant'o, post'e de la Kore'a Milit'o (1950-1953) mal'aper'is – eĉ tiam mal'nov'a'j rankor'o'j ŝveb'is super la proklam'it'a amik'ec'o. Nun la rilat'o'j est'as baz'it'a'j sur la interes'o'j de la du parti'o'j. La normal'iĝ'o inter Pekin'o kaj Seul'o, ek'de 1992, montr'is tion, je la grand'a koler'o de Pjongjang'o.

    Rest'as la fakt'o, ke Ĉin'uj'o hav'as pri la DPRK ali'a'j'n prioritat'o'j'n ol Uson'o, kaj ke Pjongjang'o uz'as tion : la ĉin'a'j gvid'ant'o'j ne favor'as atom'potenc'a'n Kore'uj'o'n, sed ili eĉ mal'pli vol'as strangol'i la reĝim'o'n kaj mal'stabil'ig'i ĝi'n. Ties kolaps'o en'ten'us plur'a'j'n danĝer'o'j'n : intern'a'n milit'o'n antaŭ ili'a pord'o, al'flu'o'n de rifuĝ'ant'o'j kiu pov'us mal'stabil'ig'i la lim'region'o'n Janbian, kie loĝ'as grand'a kore'a mal'pli'mult'o, kaj ĉef'e eventual'a'n re'unu'iĝ'o'n sub la egid'o de Sud-Kore'uj'o – kio signif'us la ĉe'est'o'n ĉe la land'lim'o de uson'a alianc'an'o, aŭ eĉ la uson'a arme'o mem. En 1950, Ĉin'uj'o perd'is milion'o'n da hom'o'j por re'puŝ'i la alianc'a'j'n (uson'a'j'n) milit'ist'o'j'n ven'int'a'j'n sur la river'o Jalu ( Amnok en la kore'a). Mal'ver'ŝajn'as, ke ĝi hodiaŭ akcept'us tia'n situaci'o'n pli facil'e.

    Kontraŭ'ec'a'j ĉin'a'j interes'o'j

    Cert'e, la ĉin'a prezid'ant'o Xi Jinping montr'iĝ'as pli decid'a kontraŭ Pjongjang'o : komenc'e de april'o suspend'o de karb'o-import'o'j (sed la komerc'a'j inter'ŝanĝ'o'j de ali'a'j produkt'o'j kresk'as), ĉes'ig'o de la ĉiu'tag'a'j flug'o'j de Air China. En la ĉin'a'j intelekt'a'j rond'o'j aŭd'iĝ'as voĉ'o'j kiu'j kritik'as ĉia'n moder'ad'o'n rilat'e al Pjongjang'o. Ekz- e la histori'ist'o pri la kore'a milit'o Shen Zhihua, de la universitat'o de Ŝanghajo, kiu en preleg'o, ĉi-mart'e en Dali'a'n, deklar'is ke la DPRK nun est'as „faktor'o de mal'stabil'ig'o ĉe la ĉin'a land'lim'o”, kiu en'danĝer'ig'as „la fundament'a'j'n naci'a'j'n interes'o'j'n” de Ĉin'uj'o. Tiu opini'o hav'as pez'o'n kaj ankaŭ montr'as, ke la kore'a demand'o trov'iĝ'as inter la mal'mult'a'j tem'o'j kiu'j'n la potenc'o permes'as pri'debat'i. Sed ĉu tiu'j kritik'o'j hav'as efik'o'n sur la gvid'ant'ar'o de la parti'o kaj de la arme'a hierarĥi'o ? Al la (moder'a) fort'ig'o de la ĉin'a'j sankci'o'j Pjongjang'o respond'is per salv'o da vort'atak'o'j kun akr'ec'o ne'kon'at'a de'post la kultur'revoluci'o, per nov'a'j lanĉ'o'j de raket'o'j kaj per la rifuz'o akcept'i send'it'o'j'n de Pekin'o. Ĉu fanfaron'ad'o ?

    Por la moment'o la ĉin'a politik'o rest'as sen'ŝanĝ'a : Uson'o kaj Nord'kore'uj'o dev'as inter'trakt'i. Vaŝington'o vol'as per'fort'e ced'ig'i la DPRK ; Pekin'o vol'as ekonomi'e evolu'ig'i ĝi'n en'pren'ant'e ĝi'n en la region'a'n dis'volv'ad'o'n kaj tiel iom post iom redukt'i la risk'o'n de mal'stabil'iĝ'o, kiu'n ĝi konsist'ig'as. Tio signif'as : ne far'i la atom'demand'o'n prioritat'a kaj trakt'i ĝi'n en la kadr'o de inter'trakt'ad'o pri ĉio, dum Uson'o postul'as kiel antaŭ'kondiĉ'o por ĉia inter'trakt'ad'o, ke Pjongjang'o rezign'u pri si'a atom'arm'il'o.

    Al tiu'j ne'kon'at'a'j element'o'j al'don'iĝ'as krom'a : la pozici'o de Sud'kore'uj'o post la prezid'ant'elekt'o de la 9- a de maj'o. La akr'a lini'o de la eks'ig'it'a prezid'ant'in'o, s-in'o Park Geun- hye, ne est'os tiu de la opozici'a kandidat'o en pli favor'a pozici'o, s- ro Moon Ja'e-in, favor'a al re'komenc'o de la dialog'o kun Pjongjang'o kaj al re'a inter'trakt'ad'o pri la dis'met'o de la uson'a kontraŭ'raket'a ŝild'o ( THAAD) en Sud'kore'uj'o, kiu ofend'as Pekin'o'n. Ĝis tiu elekt'o, la politik'a mal'plen'o ĉe la pint'o de la ŝtat'o mal'ebl'ig'as Seul'o'n je ĉia iniciat'o. Post'e, Uson'o pov'as est'i kontraŭ'a al si'a sud'kore'a alianc'an'o. Tiom pli ke la fals'a inform'o pri send'o de la uson'a milit'ŝip'ar'o al la du'on'insul'o agac'is la publik'a'n opini'o'n en la sud'o.

    ĉia politik'o, kiu cel'as kalm'i la streĉ'it'ec'o'j'n dev'as konsider'i tri parametr'o'j'n : la nord'kore'a'j gvid'ant'o'j ne est'as mal'raci'a'j, sed ja pret'a'j far'i risk'o'j'n ; la reĝim'o ne est'as kolaps'ant'a ; ĝi ne rezign'os pri si'a atom'arm'il'o. Krom'a element'o, kiu'n Vaŝington'o dev'as hav'i en la kap'o : ĉia atak'o al la DPRK sekv'ig'os re'bat'o'n de Pjongjang'o. Nu, Seul'o trov'iĝ'as je kvin'dek kilo'metr'o'j de la nord'kore'a'j bateri'o'j, kaj la uson'a'j milit'baz'o'j en Okinav'o en la ating'o'pov'o de ĝi'a'j raket'o'j. La ag'o'spac'o montr'iĝ'as mal'larĝ'a kaj la risk'o'j est'as grand'a'j.

    Philippe PONS.



    [1] Inter'parol'ad'o kun la Wall Street Journal, Novjork'o, 4-an de april'o 2017.

    [2] Vd Patrick Maurus, « La Corée du Nord se rêve en futur drag'o'n » [„Nord-Kore'uj'o rev'as far'iĝ'i est'ont'a drak'o”], Le Mond'e diplomatique, februar'o 2014.


    1 a maj'o 2017


    Mond'o de tend'ar'o'j


    La fabrik'ad'o de mal'bon'ven'ul'o'j



    Ni'a planed'o nun en'hav'as ses'dek kvi'n milion'o'j'n da rifuĝ'int'o'j kaj trans'lok'it'o'j. Mank'e de akcept'o'politik'o'j, mult'a'j el ili est'as dev'ig'at'a'j viv'i en tend'ar'o'j, ia'j sub'ĉiel'a'j mal'liber'ej'o'j, kies loĝ'ant'o'j mal'hav'as fundament'a'j'n rajt'o'j'n. Dum'long'e ekzist'ant'a'j nur en la sud'a'j land'o'j, tiu'j aranĝ'o'j de kelk'a'j jar'o'j mult'obl'iĝ'as kaj normal'iĝ'as en Eŭrop'o, flank'e al cent'o'j da centr'o'j por administr'a'j en'ferm'o'j, kiu'j jam util'as por en'ŝlos'i ne'leĝ'a'j'n en'migr'ant'o'j'n. Pro ili'a nombr'o kaj daŭr'ec'o (la averaĝ'a rest'o'temp'o en centr'o de la Alt'a Komisar'ej'o pri Rifuĝ'int'o'j est'as dek sep jar'o'j), tiu'j tend'ar'ej'o'j iĝ'is ver'a merkat'o, pri kiu sever'e disput'as ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j kaj mult'naci'a'j entrepren'o'j.



    T endarejoj por rifuĝ'int'o'j aŭ trans'lok'it'o'j, atend'o'zon'o por azil'pet'ant'o'j, transit'a'j kamp'ad'ej'o'j, centr'o'j por administr'a'j en'ferm'o'j, centr'o'j por ident'ig'ad'o kaj el'pel'ad'o, land'lim'a'j tra'ir'punkt'o'j, akcept'o'centr'o'j por azil'pet'ant'o'j, "geto'o'j", "ĝangal'o'j", hotspots... Tiu'j vort'o'j plen'ig'as la nov'aĵ'o'j'n de ĉiu'j land'o'j ek'de la fin'o de la jar'o'j 1990- aj. La tend'ar'o'j ne nur est'as lok'o'j por ĉiu'tag'a viv'o de milion'o'j da hom'o'j, ili iĝ'as unu el la ĉef'a'j kompon'ant'o'j de la "mond'a soci'o", unu el la manier'o'j reg'i la mond'o'n, manier'o reg'i la ne'dezir'ebl'aĵ'o'n.

    Konsekvenc'o de la inter'naci'a mal'ord'iĝ'o, kiu sekv'is la fin'o'n de la mal'varm'a milit'o, la fenomen'o de "en'tend'ar'ej'ig'o" eg'e pli'ampleks'iĝ'is en la 21- a jar'cent'o, sur fon'o de politik'a'j, ekologi'a'j kaj ekonomi'a'j mal'ord'ig'o'j. Per tiu termin'o on'i pov'as difin'i la lok'ad'o'n de hom'o'j en tend'ar'o ia aŭ tia, aŭ dev'ig'a en'lok'iĝ'o en ĝi de ili, por iu aŭ ne'difin'it'a daŭr'o, far'e de iu aŭtoritat'o (lok'a, naci'a aŭ inter'naci'a), reg'ant'a iu'n teritori'o'n [1]. En 2014, 6 milion'o'j da hom'o'j, ĉef'e ekzil'it'a'j popol'o'j - Karen'o'j en Taj'land'o, Sahar'an'o'j en Alĝeri'o, Palestin'an'o'j de Proksim-Orient'o - loĝ'is en unu el la 450 "oficial'a'j" rifuĝ'int'a'j tend'ar'ej'o'j reg'at'a'j de la inter'naci'a'j agent'ej'o'j, kiel la Alt'a Komisar'ej'o pri Rifuĝ'int'o'j de UN aŭ la UN agent'ej'o por Palestin'a'j rifuĝ'int'o'j, aŭ, pli mal'oft'e, de naci'a'j administr'ej'o'j. Oft'e star'ig'it'a'j pro urĝ'ec'o, kiam ili'a'j inic'int'o'j ne imag'is, des mal'pli plan'is, ili'a'n daŭr'ec'o'n, tiu'j tend'ar'ej'o'j foj'e ekzist'as de pli ol du'dek jar'o'j (kiel en Kenj'o), tri'dek jar'o'j (en Pakistan'o, Alĝeri'o, Zambi'o, Sudan'o) aŭ eĉ ses'dek jar'o'j (en Proksim-Orient'o). Post iom da temp'o, iu'j ek'simil'is al vast'a'j ĉirkaŭ'urb'a'j zon'o'j, dens'a'j kaj popol'a'j.

    Ni'a planed'o en'hav'is en 2014 ankaŭ pli ol 1000 tend'ar'ej'o'j'n de en'land'a'j trans'lok'it'o'j, en kiu'j loĝ'is ĉirkaŭ 6 milion'o'j da hom'o'j, kaj plur'a'j'n mil'o'j'n da mal'grand'a'j tend'ar'o'j mem'est'ig'it'a'j, la plej mal'daŭr'a'j kaj mal'plej vid'ebl'a'j, kiu'j ar'ig'is 4 ĝis 5 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j, ĉef'e t. n. "kontraŭ'leĝ'a'j" migr'ant'o'j. Tiu'j por'temp'a'j instal'aĵ'o'j, foj'e dir'it'a'j "ne'leĝ'a'j" trov'iĝ'as ĉie en la mond'o, en urb'a'j ĉirkaŭ'aĵ'o'j aŭ apud land'lim'o'j, sur sen'uz'a'j teren'o'j aŭ en ruin'ar'o'j, for'las'it'a'j konstru'aĵ'o'j. Fin'e almenaŭ 1 milion'o da migr'ant'o'j tra'ir'is unu el la 1000 centr'o'j'n por administr'a en'ferm'o de la mond'o (el kiu'j 400 en Eŭrop'o). Sum'e, en'kalkul'ant'e la Irak'an'o'j'n kaj Siri'an'o'j'n, kiu'j fuĝ'is el si'a land'o ĉi tiu'j'n pas'int'a'j'n tri jar'o'j'n, on'i pov'as taks'i je 17 ĝis 20 milion'o'j la nombr'o'n de "en'tend'ar'ej'ig'it'o'j".

    Preter ili'a divers'ec'o, la tend'ar'ej'o'j hav'as tri komun'a'j'n trajt'o'j'n : ekster'teritori'ec'o, escept'ec'o kaj ekskluziv'ig'o. Unu'e tem'as pri apart'a'j spac'o'j, konkret'e lim'ig'it'a'j, ekster'lok'o'j, kiu'j oft'e ne trov'ebl'as sur la map'o'j. Kvankam ĝi est'as du'obl'e aŭ tri'obl'e pli loĝ'at'a ol la distrikt'o de Garissa en kiu ĝi trov'iĝ'as, la rifuĝ'int'o'tend'ar'o de Dadaab, en Kenj'o, ne aper'as sur la bild'o'j kaj map'o'j de tiu distrikt'o. Tiu'j tend'ar'ej'o'j hav'as ankaŭ escept'a'n reĝim'o'n : ili depend'as de ali'a'j leĝ'o'j ol tiu'j de la ŝtat'o en kiu ili est'as. Kia ajn est'as ili'a grad'o de ferm'ec'o aŭ mal'ferm'ec'o, ili tiel ebl'ig'as for'met'i, inter'romp'i aŭ prokrast'i ĉiu'n agnosk'o'n de politik'a egal'ec'o inter ili'a'j loĝ'ant'o'j kaj la ordinar'a'j civit'an'o'j. Last'e, tiu form'o de hom'a grup'ig'o hav'as funkci'o'n de soci'a ekskluziv'ig'o : ĝi rimark'ig'as kaj sam'temp'e kaŝ'as eksces'a'n, tro'a'n loĝ'ant'ar'o'n. La fakt'o est'i vid'ebl'e mal'simil'a'j al ali'a'j, ne est'i integr'ebl'a'j, asert'as ali'ec'o'n, kiu rezult'as el la du'obl'a eksterm'et'o jur'a kaj teritori'a.

    Kvankam ĉiu tip'o de tend'ar'ej'o ŝajn'as akcept'i apart'a'n loĝ'ant'ar'o'n - sen'dokument'a'j'n migr'ant'o'j'n en centr'o'j por en'ferm'o'j, rifuĝ'int'o'j'n en hom'help'a'j establ'o'j, ktp - fakt'e tie trov'iĝ'as pli mal'pli simil'a'j hom'o'j, kiu'j ven'as el Afrik'o, el Azi'o aŭ Proksim-Orient'o. La oficial'a'j ident'ig'a'j kategori'o'j montr'iĝ'as kvazaŭ oficial'a'j mask'o'j por'temp'e met'it'a'j sur vizaĝ'o'j.

    Tiel, en'land'a trans'lok'it'o de Liberi'o loĝ'ant'a en 2002-2003 ( t. e. dum la kli'maks'o de la en'land'a milit'o) en tend'ar'ej'o de la periferi'o de Monrovi'o est'os rifuĝ'int'o, kiam li ir'os la sekv'ant'a'n jar'o'n por registr'iĝ'i en tend'ar'ej'o'n de AKR preter la nord'a land'lim'o de si'a land'o en arb'ar'a Gvine'o, post'e li est'os kontraŭ'leĝ'ul'o kiam li for'ir'os el ĝi en 2006 por trov'i labor'o'n en Konakri'o, kie li renkont'os mult'a'j'n sam'land'an'o'j'n loĝ'ant'a'j'n en la "kvartal'o de Liberianoj" de la Gvine'a ĉef'urb'o. De tie, ebl'e li prov'os ating'i Eŭrop'o'n, tra la mar'o aŭ tra la Afrik'a kontinent'o per trans'sahar'a'j voj'o'j, se li al'ven'as en Franci'o'n, li est'os konduk'at'a al unu el la cent atend'o'zon'o'j por azil'pet'ant'o'j (ZAP'I) kiu'j'n en'hav'as haven'o'j kaj flug'haven'o'j. Li est'os oficial'e konsider'at'a kiel ten'at'o antaŭ ol est'i registr'it'a kiel azil'pet'ant'o, kun alt'a probabl'ec'o iĝ'i mal'prav'ig'it'o pri si'a pet'o. Li tiam est'os en'ferm'it'o en centr'o por administr'a en'ferm'o ( CRA) atend'ant'e, ke la neces'a'j klopod'o'j por li'a for'pel'o est'u aranĝ'it'a'j. Se li ne est'as leĝ'e for'pel'ebl'a, li est'os "liber'ig'it'a", kaj iĝ'os, en Kalez'o aŭ en ĉirkaŭ'urb'o de Rom'o, kontraŭ'leĝ'a migr'ant'o en tend'ar'o aŭ en'krak'it'a konstru'aĵ'o de Afrik'a'j migr'ul'o'j.

    L a barak'ar'o'j kaj tend'ar'ej'o'j de rifuĝ'int'o'j ne plu est'as fakt'o'j de mal'proksim'a'j sud'a'j land'o'j, nek de pas'int'a'j temp'o'j. De post 2015 la al'ven'o de migr'ant'o'j el Proksim-Orient'o aper'ig'is nov'a'n logik'o'n de en'tend'ar'ej'ig'o en Eŭrop'o. En Itali'o, en Greki'o, ĉe la land'lim'o inter Makedoni'o kaj Serbi'o aŭ inter Hungari'o kaj Aŭstri'o, aper'is divers'a'j centr'o'j por akcept'o, registr'ad'o kaj selekt'ad'o de fremd'ul'o'j. Kun karakter'o administr'a aŭ polic'a, ili pov'as est'i reg'at'a'j de naci'a'j aŭtoritat'o'j, de Eŭrop'a Uni'o aŭ de privat'a'j ag'ant'o'j. Instal'it'a'j en for'las'it'a'j var'ej'o'j, adapt'it'a'j arme'barak'o'j aŭ sen'uz'a'j teren'o'j kie est'as stak'ig'it'a'j kontener'o'j, tiu'j instal'aĵ'o'j rapid'e satur'iĝ'is. Tiam ili ĉirkaŭ'iĝ'as per mal'grand'a'j tend'ar'ej'o'j, oft'e dir'it'a'j "ne'oficial'a'j" aŭ "kontraŭ'leĝ'a'j", mal'ferm'it'a'j de ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j ( NRO), de lok'a'j civit'an'o'j aŭ de la migr'ant'o'j mem. Tio okaz'is, ekzempl'e, ĉirkaŭ la tend'ar'ej'o de Moria en la insul'o Lesb'os, la unu'a hotspot (Eŭrop'a kontrol'centr'o) kre'it'a de Brusel'o ĉe la fin'lim'o de la spac'o Schengen en oktobr'o 2015 por ident'ig'i la migr'ant'o'j'n kaj registr'i ili'a'j'n fingr'o'spur'o'j'n. Tiu'j improviz'it'a'j instal'aĵ'o'j, kiu'j kutim'e en'hav'as kelk'a'j'n dek'o'j'n da hom'o'j, pov'as ating'i gigant'a'j'n ampleks'o'j'n, ĝis simil'i al vast'a'j lad'urb'o'j.

    En Greki'o, apud la haven'o de Pire'o, tend'ar'ej'o ŝirm'as inter 4000 kaj 5000 hom'o'j'n, kaj ĝis 12 000 hom'o'j rest'is en Idomeni, ĉe la land'lim'o Grek-Makedoni'a, en vast'a atend'o'zon'o [2]. Ankaŭ en Franci'o, mult'a'j akcept'o'centr'o'j por azil'pet'ant'o'j ( CADA) kaj centr'o'j por urĝ'a loĝ'ad'o mal'ferm'iĝ'is ĉi last'a'j'n jar'o'j'n. Ankaŭ ili konstant'e difekt'iĝ'as pro lok'mank'o, kaj ne'oficial'a'j instal'aĵ'o'j mult'obl'iĝ'as ĉe ili'a'j ĉirkaŭ'aĵ'o'j. La migr'ant'o'j for'pel'it'a'j de la instal'aĵ'o mal'ferm'it'a de la Pariz'a municip'o ĉe la Pord'eg'ej'o de La Chapelle en la aŭtun'o 2016 est'as dev'ig'it'a'j dorm'i en tend'o'j, sur trotuar'o'j aŭ sub la sur'pont'a metro'o.

    Kia est'os la est'ont'ec'o por tiu tend'ar'a pejzaĝ'o ? Tri voj'o'j jam ekzist'as. Unu est'as la mal'aper'o, kiel okaz'is per la detru'o de la tend'ar'ej'o de migr'ant'o'j en Patr'as, en Greki'o, aŭ en Kalez'o, en Franci'o, en 2009 kaj post'e en 2016, aŭ per la ripet'at'a for'viŝ'ad'o de la tend'ar'ej'o'j t. n. "roma'a'j" ĉirkaŭ Pariz'o kaj Lion'o. Kiam tem'as pri mal'nov'a'j tend'ar'ej'o'j, ili'a tut'a mal'aper'o ĉiam est'as problem'o. Atest'as pri tio la okaz'o de Maheba en Zambi'o. Tiu tend'ar'ej'o mal'ferm'it'a en 1971 dev'as ferm'i de post 2002. Je tiu dat'o ĝi en'hav'is 58 000 loĝ'ant'o'j'n, kies pli'mult'o est'is rifuĝ'int'o'j el Angol'o de la du'a eĉ tri'a generaci'o. Ali'a voj'o est'as long'temp'a trans'form'iĝ'o, kiu pov'as okaz'ig'i eĉ agnosk'o'n de ia "rajt'o al urb'o", kiel montr'as la Palestin'a'j tend'ar'ej'o'j de Proksim-Orient'o, aŭ la iom'post'iom'a integr'iĝ'o de la tend'ar'ej'o'j de trans'lok'it'o'j en Sud-Sudan'o en la periferi'o de Kartum'o. Fin'e la last'a voj'o, nun la plej oft'a, est'as tiu de atend'ad'o.

    Tam'e'n ali'a'j evolu'o'j ebl'as. La tend'ar'ej'ig'o de Eŭrop'o kaj la mond'o neniel est'as ne'evit'ebl'aĵ'o. Ja la flu'o'j de rifuĝ'int'o'j, ĉef'e Siri'an'o'j, mult'e pli'grand'iĝ'is de post 2014 kaj 2015, sed ili est'is antaŭ'vid'ebl'a'j, anonc'it'a'j de la pli'grav'iĝ'o de la konflikt'o'j en Proksim-Orient'o, de la pli'grand'iĝ'o de migr'ad'o'j dum la antaŭ'a'j jar'o'j, de ĝeneral'a situaci'o en kiu la "inter'naci'a komun'um'o" mal'sukces'is por est'ig'i pac'o'n. Tiu'j flu'o'j est'is ceter'e antaŭ'vid'it'a'j de la agent'ej'o'j de UN kaj de hom'help'a'j organiz'aĵ'o'j, kiu'j, ek'de 2012 van'e pet'is mobiliz'ad'o'n de la ŝtat'o'j por akcept'i la nov'a'j'n trans'lok'it'o'j'n en pac'a'j kaj dec'a'j kondiĉ'o'j.

    Amas'a'j kaj ŝajn'e subit'a'j al'ven'o'j est'ig'is panik'o'n de mult'a'j reg'ist'ar'o'j ne'prepar'it'a'j, kiu'j, mal'trankvil'iĝ'int'e trans'don'is tiu'n mal'trankvil'o'n al si'a'j civit'an'o'j. Instrument'ig'o de la hom'a katastrof'o ebl'ig'is prav'ig'o'n de per'fort'a'j inter'ven'o'j kaj tiel, per for'pelad'o aŭ en'ferm'ad'o de la migr'ant'o'j, en'scen'ig'i defend'o'n de la naci'a teritori'o. Mult'manier'e, la dis'munt'ad'o de la Kalez'a "ĝangal'o" en oktobr'o 2016 hav'is la sam'a'n simbol'a'n serv'o'n, kiel la konsent'o de mart'o 2016 inter Eŭrop'a Uni'o kaj Turki'o [3] aŭ kiel la star'ig'o de mur'o'j ĉe la land'lim'o'j de iu'j land'o'j [4] : ili dev'as el'montr'i, ke la ŝtat'o'j sci'as kiel respond'i al la sekur'ec'a neces'o, protekt'i "mal'fort'a'j'n" naci'o'j'n per for'puŝ'o de ne'bon'ven'a'j fremd'ul'o'j.

    En 2016, Eŭrop'o en'tut'e konstat'is la al'ven'o'n de tri'on'a nombr'o da migr'ant'o'j ol en 2015. La prez'o est'is pli ol ses mil mort'o'j en Mediterane'o kaj Balkan'o'j [5], eksport'o de la migr'ad'a demand'o al Turki'o kaj Nord-Afrik'a'j land'o'j, kaj tend'ar'ej'ig'o de la kontinent'o.

    Michel AGIER



    [1] Vid'u : Gérer les indésirables. Des camps de réfugiés au gouvernement humanitaire, Flammarion, kolekt'o " Bibliothèque des savoirs", Pariz'o, 2008.

    [2] Por pli komplet'a pri'skrib'o de la tend'ar'ej'o'j en Eŭrop'o, vid'u : Migreurop, Atlas des migrants en Europe. Géographie critique des politiques migratoires, Armand Colin, Pariz'o, 2012, kaj Babels, De Lesb'os à Calais. Comment lEurope fabrique des camps, Le Passager Clandestin, kolekt'o " Bibliothèque des frontières", Neuvy-en- Champagne, publik'ig'ot'a ĉi'monat'e.

    [3] Leg'u : Hans Kundnami kaj Astrid Ziebarth, "Inter German'uj'o kaj Turk'uj'o, la demand'o pri rifuĝ'int'o'j", Le Mond'e diplomatique, januar'o 2017.

    [4] Vid'u : Wendy Brown, Murs. Les murs de séparation et le déclin de la souveraineté étatique, Les prairies ordinaires, Pariz'o, 2009.

    [5] Vid'u : Babels, La Mort aux frontières de lEurope. Retrouver, identifier, commémorer, Le Passager clandestin, kolekt'o " Bibliothèque des frontières", 2017.


    1 a maj'o 2017


    La jur'o-ŝtat'o, fals'e neŭtral'a noci'o


    Kulp'as la juĝ'ist'o !



    Ne'kutim'a kaj apart'e vigl'a streĉ'it'ec'o inter la juĝ'ist'ar'o kaj la politik'a'j respond'ec'ul'o'j mark'is la franc'a'n prezid'ant-elekt'a'n kampanj'o'n. Trans la apart'a'j okaz'int'aĵ'o'j de la balot'a batal'o, juĝ'ist'o'j kaj elekt'it'o'j re'lud'as ĉi tie mal'nov'a'n teatr'aĵ'o'n, aktual'ig'it'a'n de la potenc'iĝ'o, tra la eŭrop'a konstru'ad'o, de ambigu'a noci'o : la jur'o-ŝtat'o.



    «  K ONSIDERANTE la aper'o'n de nov'a'j problem'o'j koncern'e la jur'o-ŝtat'o'n en Pol'land'o, la Komision'o decid'is adres'i komplement'a'j'n rekomend'o'j'n al la pol'a reg'ist'ar'o, deklar'as s- ro Frans Timmermans, unu'a vic'prezid'ant'o de la brusel'a reg'ist'ar'o, la 21-an de decembr'o 2016. La sen'de'pend'o de la juĝ'ist'a pov'o hav'as esenc'a'n grav'ec'o'n (…). La Komision'o ne akcept'os kompromis'o'j'n ĉi teren'e [1]. » De juli'o 2016, Brusel'o riproĉ'as al Varsovi'o reform'o'n lim'ig'ant'a'n la sen'de'pend'ec'o'n de ĝi'a konstituci'a Tribunal'o.

    Laŭ s- ro Timmermans, la ag'ad'o de la Uni'o en la kamp'o de la fundament'a'j liber'ec'o'j est'as tiel natur'a kiel la emoci'a gest'o de lern'ej'an'o al pandido. Evident'ec'a sent'o, larĝ'e kun'divid'it'a de la reg'ant'o'j de la Mal'nov'a Kontinent'o. « Malgraŭ ĉiu'j problem'o'j, la jur'o-ŝtat'o rest'as la fundament'o de la Eŭrop'a Uni'o, kaj ja tiu'teren'e la Uni'o plej bon'e funkci'is dum la last'a'j jar'dek'o'j », asert'as s- ro Andre'as Vosskŭhle, prezid'ant'o de la german'a konstituci'a Kort'um'o, kiu el'vok'as « grav'eg'a'n civiliz'o-akir'it'aĵ'o'n » por Brusel'o. Li'a franc'a sam'ul'o, Laurent Fabi'us, al'don'as, per unu el tiu'j sentenc'a'j fraz'o'j adapt'it'a'j al la kompleks'ec'o de televid'el'send'o'j : « En Eŭrop'o, la jur'o-ŝtat'o ne est'as opci'o, sed dev'ig'o » [2]. La eŭrop'an'o'j montr'iĝ'as tiom fier'a'j pri si mem, ke ili sen'pudor'e dis'don'as al si virt'o-atest'o'j'n. S- ro Thorbjorn Jagland, tiam prezid'ant'o de la Nobel-komitat'o kaj ĝeneral'a sekretari'o de la Konsili'o de Eŭrop'o, ja don'is al la eŭrop'a Uni'o la Nobel-premi'o'n pri pac'o en 2012 pro ties ag'ad'o'j favor'e « al pac'o kaj inter'pac'iĝ'o, al demokrati'o kaj hom'a'j rajt'o'j » en Eŭrop'o.

    Sed ĉu la eŭrop'a'j aŭtoritat'ul'o'j est'as tiel bon'e kvalifik'it'a'j por sving'i tiu'n standard'o'n ? Ili ja montr'iĝ'as – prav'e – pret'a'j kondamn'i Varsovi'o'n, kies reĝim'o prov'as koncentr'i la pov'o'j'n en si'a'n sol'a'n man'o'n aŭ, en februar'o 2017, Bukuresto n, kies reg'ist'ar'o vol'as sen'ig'i la justic'o'n je lukt'o-rimed'o'j kontraŭ korupt'o. Sed, ĉu ili'a mal'mult'e demokrati'a adapt'iĝ'o al la « demokrati'a deficit'o » de la brusel'a'j instituci'o'j ne nask'as dub'o'j'n pri ili'a sen'kondiĉ'a am'o al la dis'ig'o de la pov'o'j [3] ? Ĉu ili'a vol'o trud'i la liber'merkat-traktat'o'j'n malgraŭ la parlament'a'j opini'o'j kaj zorg'e evit'ant'e ĉiu'n referendum'o'n, ne montr'as vari'ebl'a'n kompren'o'n de la super'ec'o de leĝ'o kontraŭ fort'o ?

    Tiu'j kontraŭ'dir'o'j reflekt'as ne nur politik'a'j'n elekt'o'j'n. Ili pri'lum'as la ambigu'ec'o'j'n de la noci'o mem jur'o-ŝtat'o. Prezent'at'a kiel objektiv'a, ĝi en real'o est'as esprim'o de apart'a ideologi'a univers'o, em'a konsider'i pli la procedur'o'j'n ol la konkret'a'n uz'o'n de la liber'ec'o'j, kaj kiu em'as privilegi'i la jur'a'j'n norm'o'j'n pli ol politik'o'n.

    Tre streĉ'a dialog'o

    E LLABORITA ek'de la 18- a jar'cent'o, apart'e en German'uj'o kaj en Angl'uj'o, la noci'o unu'e kontraŭ'star'as tiu'n de polic'o-ŝtat'o, tio est'as la arbitr'a uz'o de la potenc'o, la reĝ'a decid'o tia kia ĝi est'is kutim'a en plej mult'a'j eŭrop'a'j land'o'j antaŭ la epok'o de kler'ism'o. Jur'ist'o'j kaj politik'olog'o'j fajn'ig'is ĝi'n el'labor'ant'e la jur'a'n arkitektur'o'n destin'it'a'n en'kadr'ig'i la ag'ad'o'n de la reg'ant'o'j : dis'ig'o de la pov'o'j, egal'ec'o antaŭ la leĝ'o, sen'de'pend'ec'o de justic'o, ktp. Konstituci'ism'o apart'e esprim'as la vol'o'n sub'met'i la gvid'ant'o'j'n al antaŭ'difin'it'a'j regul'o'j, plej oft'e en'skrib'it'a'j en solen'a dokument'o – la Konstituci'o – kaj aprob'it'a'j de la popol'o.

    En la 20- a jar'cent'o, la difin'o de la jur'o-ŝtat'o est'as objekt'o de debat'o'j : la universitat'an'o'j em'as pli'vast'ig'i ĝi'n don'ant'e al ĝi substanc'a'n dimensi'o'n tra la al'don'o de referenc'o'j al dign'ec'o kaj soci'a bon'fart'o. Ili sub'strek'as, ke la al'iĝ'o al valor'o'j, kiel just'ec'o, est'as ne'mal'hav'ebl'a por la efektiv'a funkci'ig'o de la princip'o. La praktik'ant'o'j, mal'e, insist'as lim'ig'i la koncept'o'n je ties formal'a'j aspekt'o'j (procedur'o'j). « Trans la divers'ec'o de la al'ir'o'j, on'i pov'as opini'i, ke la jur'o-ŝtat'o est'as kompleks'a real'ec'o, integr'ant'a material'a'j'n element'o'j'n, konstat'ebl'a'j'n de ĉiu'j, kiel la procedur'o'j, la instituci'o'j kaj la asoci'it'a'j fort'o'rilat'o'j ; kaj ankaŭ ne'materi'a'j'n element'o'j'n, kiel la reprezent'aĵ'o'j, la kultur'o'j, la ide'o'j », resum'as la jur'ist'o Florent Parmentier, kiu ve'as la mal'riĉ'o'n de la esplor'o'j far'it'a'j pri tiu ŝlos'il'a koncept'o [4].

    Tiu'j tre ĝeneral'a'j kaj sufiĉ'e abstrakt'a'j princip'o'j re'send'as do konkret'e al procedur'a kaj funkci'ig'a vid'ad'o. En ĉi tiu kadr'o la demand'o'j pri efektiv'ec'o de la jur'a'j regul'o'j kaj la soci'a dimensi'o est'as mal'grav'ig'it'a'j, aŭ eĉ for'ig'it'a'j. En si'a'j rekomend'o'j al Pol'land'o en 2016 kaj en si'a tre streĉ'a dialog'o kun la Hungar'uj'o de s- ro Viktor Orban, la Komision'o tiel insist'as pri sen'de'pend'ec'o de justic'o kaj dis'ig'o de la pov'o'j. Ĝi montr'iĝ'as pli zorg'ant'a pri la kresk'o de tio, kio'n ĝi nom'as « la popol'ism'o'j » ol pri la kresk'o de la soci'a'j mal'egal'ec'o'j.

    La jur'o-ŝtat'o akompan'is la « trans'ir'o'j'n » organiz'it'a'j'n, en la land'o'j de Centr'a kaj Orient'a Eŭrop'o, de la inter'naci'a'j financ'a'j instituci'o'j kaj de Brusel'o post la mal'aper'o de Sovet'a Uni'o. En 1993, la eŭrop'a Komision'o tiel difin'as tri al'iĝ-kondiĉ'o'j'n al tio, kio baldaŭ est'os la eŭrop'a Uni'o : star'ig'o de « stabil'a'j instituci'o'j garanti'ant'a'j la jur'o-ŝtat'o'n, demokrati'o, la hom'a'j rajt'o'j, respekt'o al la mal'pli'mult'o'j kaj ties protekt'ad'o » ; « viv'ebl'a merkat-ekonomi'o kaj kapabl'o al'front'i la konkurenc'a'n prem'o'n kaj la merkat-fort'o'j'n intern'e de la Uni'o » ; « kapabl'o akcept'i la dev'ig'o'j'n kaj apart'e adopt'i la cel'o'j'n de la politik'a, ekonomi'a kaj mon'a uni'o ».

    Unu'a'vid'e, tem'as pri establ'i la publik'a'j'n liber'ec'o'j'n, je kiu'j la reĝim'o'j domin'at'a'j de la Sovet'a Uni'o sen'ig'is tut'a'j'n loĝ'ant'ar'o'j'n. Sed la establ'o de la jur'o-ŝtat'o ankaŭ star'ig'as la merkat-soci'o'n : la jur'a kadr'o sankt'ig'as privat'a'n propriet'o'n kaj proviz'as la il'o'j'n neces'a'j'n por la mal'konstru'o de la publik'a sfer'o. En la Eŭrop'o de la fin'o de la 20- a jar'cent'o, la jur'o-ŝtat'o est'as tiel neces'a konsekvenc'o de la liberal'a ekonomi'o ; ĝi oft'e est'as asoci'it'a al la « bon'a reg'ad'o » por instig'i privat'ig'o'j'n kaj mal'regul'ig'ad'o'n ( Vd apud'a'n artikol'o'n).

    Jur'a il'ar'o ebl'ig'ant'a asert'i la super'ec'o'n de leĝ'o super fort'o, la noci'o pri kiu tem'as ĉi tie star'ig'as mult'a'j'n politik'a'j'n problem'o'j'n. Unu'e, ĝi'a ĝeneral'a difin'o konduk'as al vari'ebl'a aplik'ad'o : Pol'land'o kaj Hungar'uj'o trov'iĝ'as, prav'e, en la cel'um'il'o de Brusel'o, sed kio'n dir'i pri ŝtat'o'j regul'e kondamn'it'a'j de la Eŭrop'a Kort'um'o pri Hom'a'j Rajt'o'j ( EKHR) pro la tro'a mal'rapid'ec'o de si'a justic'o aŭ la mal'human'a'j kaj humil'ig'a'j trakt'ad'o'j far'it'a'j en ili'a'j prizon'o'j, kiel nun okaz'as pri [Franc'uj'o] ? Ĉu ne ebl'as ankaŭ konsider'i, ke mal'riĉ'o-kvot'o super'a al 15 % en ĉiu'j membr'o-land'o'j est'as atenc'o al la fundament'a'j liber'ec'o'j ?

    Krom'e, la jur'o-ŝtat'o pov'as ricev'i divers'a'j'n interpret'ad'o'j'n laŭ la jur'a'j tradici'o'j : la EKHR tiel konsider'is, ke la Ŝtat'a Konsili'o de Luksemburg'o, paŭs'it'a sur si'a franc'a sam'ul'o, ne respekt'as la dis'ig'o'n de la pov'o'j, ĉar ĝi est'as sam'temp'e konsil'ant'o de la reg'ist'ar'o (plu'viv'o de histori'aĵ'o'j) kaj la plej alt'a administraci'a jurisdikci'o (decid'o Procola kontraŭ Luksemburg'o de la 28- a de septembr'o 1995). Ĝi'a ĝemel'o, la franc'a Ŝtat'a Konsili'o tamen regul'e manifest'as si'a'n sen'de'pend'o'n front'e al la publik'a potenc'o, kiel ilustr'is ĝi'a decid'o de la 26- a de aŭgust'o 2016 suspend'ant'a la mal'permes'o'n, kontraŭ la opini'o de la ĉef'ministr'o Manuel Valls, de la uz'o de « burkin'i » [islam'a ban'kostum'o].

    Fin'e, la jur'o-ŝtat'o al'front'ig'as la princip'o'n de laŭ'leĝ'ec'o (super'ec'o de la leĝ'o'j) al la legitim'ec'o de la politik'o re'difin'i tiu'j'n regul'o'j'n nom'e de la popol'a suveren'ec'o. Tial, la prezid'ant'o de la Komision'o Je'a'n- Claude Juncker pov'as sam'temp'e admon'i Varsovi'o'n kaj opini'i ke « ne ekzist'as demokrati'o kontraŭ la regul'e ratif'it'a'j traktat'o'j ». Laŭ tiu logik'o, la popol'a suveren'ec'o for'viŝ'iĝ'as antaŭ la jur'a'j procedur'o'j, leĝ'e sed ne nepr'e legitim'e star'ig'it'a'j.

    La 13-an de oktobr'o 1981, inter'ŝanĝ'o en la franc'a naci'a Asemble'o kristal'ig'is tiu'n demand'o'n. Deput'it'o de la prezid'ant'a pli'mult'o, s- ro André Laignel aŭdac'is deklar'i : « Ĉu la ŝtat'ig'o'j [de entrepren'o'j] est'as konform'a'j al la artikol'o 17 de la Deklaraci'o pri la Hom'a'j Rajt'o'j ? S- ro Je'a'n Foyer [dekstr'ul'a deput'it'o, kontraŭ'star'ant'a la leĝ'o'n] respond'as negativ'e. Est'as li'a respond'ec'o. Sed en tiu preciz'a moment'o, li'a rezon'ad'o baskul'as de la jur'o al la politik'o. Tiel, li jur'e mal'prav'as, ĉar li est'as en la politik'a mal'pli'mult'o. » S- ro Laignel est'is rapid'e kontraŭ'dir'it'a de la konstituci'a Konsili'o, kiu, anstataŭ'ant'e la decid'o'n de la elekt'it'o'j de la popol'o, taks'is ke la kompens'o'j don'it'a'j al la propriet'ul'o'j de la ŝtat'ig'it'a'j entrepren'o'j ne est'is « just'a'j » laŭ la senc'o de la artikol'o 17 de la Deklaraci'o de la hom'a'j kaj civit'an'a'j Rajt'o'j. Sekv'e la deput'it'o'j dev'is alt'ig'i la financ'a'j'n kompens'o'j'n, mal'prav'ig'ant'e s- ron Laignel. En januar'o 2017, la konstituci'a Konsili'o sen'valid'ig'is mekanism'o'n por lukt'i kontraŭ impost'a fraŭd'o plan'it'a en la financ'a leĝ'o [5].

    Trans la respekt'o de la Konstituci'o, ĝeneral'e aprob'it'a de la popol'o, la jur'o-ŝtat'o en'penetr'ig'as la ide'o'n, ke ekzist'as ne'ŝanĝ'ebl'a'j princip'o'j, ne nepr'e skrib'it'a'j, kiu'j star'as ekster la publik'a debat'o. Tiu rol'o de gard'rel'o, super la politik'ist'o'j, est'as akcept'at'a de la prezid'ant'o de la franc'a konstituci'a Konsili'o, Laurent Fabi'us, rilat'e al la kontraŭ-teror'ism'a'j leĝ'o'j : « Grav'as, ke instituci'o'j kiel la ni'a'j, est'u « mark'o-instituci'o'j », kun sen'de'pend'o kaj long'daŭr'a vid'ad'o, ced'ant'e nek al demagogi'o, nek al tuj'ec'o, kaj legitim'e inspir'ant'e konfid'o'n [6]. » Ŝajn'e neŭtral'a, tiu formul'o plen'as je diskut'ebl'a'j sub'kompren'at'a'j asert'o'j : la politik'a'j respond'ec'ul'o'j est'as natur'e ne'kapabl'a'j pren'i alt'a'n vid'punkt'o'n front'e al ŝanĝ'iĝ'ant'a'j elekt'ont'o'j ; la juĝ'ist'o'j, sen sent'o'j, ten'as si'n rigid'e super la lukt'ant'a'j politik'ist'o'j. Tiu vid'ad'o, iom stratosfer'a, for'ĵet'as la demand'o'n pri la legitim'ec'o de princip'o'j kelk'foj'e invent'it'a'j de la juĝ'ist'o. La Justic'a Kort'um'o de la Eŭrop'a Uni'o tiel tut'simpl'e imag'is la princip'o'n pri unu'a'rang'ec'o de la eŭrop'a'j norm'o'j super la naci'a'j jur'a'j regul'o'j (decid'o Costa kontraŭ ENEL [Ent'e Nazionale per l’Energi'a Eletrica] de 1964). Tiu princip'o permes'as al la tribunal'o'j nul'ig'i regul'e voĉ'don'it'a'j'n leĝ'o'j'n profit'e al eŭrop'a'j reglament'o'j adopt'it'a'j laŭ mal'mult'e demokrati'a manier'o.

    Hodiaŭ, la potenc-lud'o'j sur la inter'naci'a scen'ej'o kaj la naci'ec'a'j re'fort'iĝ'o'j vigl'ig'as la streĉ'o'j'n ĉirkaŭ la unu'a'rang'ec'o de jur'a'j regul'o'j difin'it'a'j ekster la naci'a kadr'o. Streb'ant'e protekt'i si'a'j'n soldat'o'j'n ekster'land'e star'ant'a'j'n kontraŭ ĉia justic'a persekut'ad'o, Brit'uj'o minac'as re'tir'iĝ'i el la eŭrop'a Konvenci'o pri la hom'a'j rajt'o'j adopt'it'a en 1951 kaj garanti'at'a de la EKHR instal'it'a en Strasburg'o. « Ni ne bezon'as ricev'i instrukci'o'j'n de strasburg'a'j juĝ'ist'o'j ! », ek'kri'is la ĉef'ministr'o David Cameron en oktobr'o 2014. Tiam ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, s-in'o Theresa May atak'is konvenci'o'n kapabl'a'n « lig'i la man'o'j'n de la Parlament'o ». En Franc'uj'o, dum retro'ir'ant'a ekstrem'ism'o instal'iĝ'as en la politik'a pejzaĝ'o, la kresk'ant'a rol'o de la eŭrop'a jurisprudenc'o pov'us re'salt'ig'i la debat'o'n en ne'seren'a'j kondiĉ'o'j : en 2015 kaj 2016, tribunal'o'j si'n apog'is sur la EKHR [7] por, per'fort'ant'e la franc'a'n leĝ'o'n, trud'i civil-stat'a'n en'skrib'iĝ'o'n de infan'o'j nask'it'a'j ekster'land'e de lu'patr'in'o'j (afer'o Foulon kaj Bouvet kontraŭ Franc'uj'o).

    La politik'a klas'o ja est'as en bon'a situaci'o por denunc'i la « reg'ad'o'n de la juĝ'ist'o'j », sed ĉu la kresk'ant'a aplik'ad'o de la noci'o jur'o-ŝtat'o ne est'as kontraŭ'e simptom'o de dis'er'iĝ'o de la politik'a potenc'o ? Tiu ĉi prefer'as for'las'i al la juĝ'ist'o'j la respond'ec'o'n decid'i, ol akcept'i si'a'j'n respond'ec'o'j'n antaŭ la elekt'ant'o'j. Konvink'it'a pri tio est'as la konstituci'ist'o Dominique Rousseau, profesor'o ĉe la universitat'o Par'is-1- Panthéon- Sorbonne, laŭ kiu « ne'kapabl'a'j elekt'i regul'o'n, la politik'ist'o'j prefer'as mal'ŝarĝ'i si'n je la ĝen'a'j demand'o'j al la juĝ'ist'o'j. Ili redakt'as mal'preciz'a'j'n regul'o'j'n, las'ant'e la juĝ'ist'o'n fin'fin'e decid'i ». Tio apart'e okaz'as en la delikat'a'j afer'o'j, kiel tiu'j rilat'a'j al eŭtanazi'o. Tio pov'us ankaŭ klar'ig'i la dezir'o'n « konstituci'ig'i » kelk'a'j'n princip'o'j'n, kiel la merkat-ekonomi'o aŭ la mal'permes'o de la publik'a'j deficit'o'j, en'skrib'ant'e ili'n en tekst'o'j'n tre mal'facil'e modif'ebl'a'j'n, kiel la Traktat'o pri stabil'ec'o, kun'ord'ig'ad'o kaj reg'ad'o ( TSKR), kiu'n la kandidat'o François Hollande promes'is re-inter'trakt'i en 2012. La jur'o-ŝtat'o, ŝvel'int'a pro en'met'o de ekonomi'a'j princip'o'j, kontribu'as trans'form'i ekonomi'a'n liberal'ism'o'n en « ŝtal'a'n leĝ'o'n ». La oportun'a « Kulp'as Brusel'o ! » de nun hav'os ĝemel'o'n, sam'e providenc'a'n : « Kulp'as la juĝ'ist'o ! ».

    Ann'e- Cécile ROBERT



    [1] «  État de droit : la Commission examine les dernières évolutions et adresse un'e recommandation complémentaire à la Pologne », 21- a de decembr'o 2016, http://ec. europa. eu

    [2] Inter'kruc'um'at'a'j intervju'o'j en Le Mond'e, 21- a de oktobr'o 2016.

    [3] Vd. Susan Watkins, « Ĉu la eŭrop'a Parlament'o est'as ver'e la solv'o ? », Le Mond'e diplomatique en esperant'o, februar'o 2016.

    [4] Florent Parmentier, Les Chemins de lÉtat de droit. La voie étroite des pays entre lEurope et la Rus'si'e, Presses de Sciences-Po, kol. « La Bibliothèque du citoyen », Pariz'o, 2014.

    [5] Pri la konstituci'a Konsili'o, vid'u : «  Vous avez ditsages” ? », Le Mond'e diplomatique, april'o 2013.

    [6] Intervju'o don'it'a al Le Mond'e, 21- a de oktobr'o 2016.

    [7] Vd. Caroline Mecary, «  GPA : dans un État de droit, appliquer le droit », Libération, Pariz'o, 17- a de juli'o 2014.


    1 a april'o 2017


    RT, la centr'a element'o de la rus'a influ'strategi'o

    La voĉ'o de Moskv'o perturb'as la inter'naci'a'j'n amas'komunik'il'o'j'n



    Akuz'it'e, ke ĝi est'as instrument'o en la man'o'j de la Kreml'o, RT adopt'is la stil'o'n, kaj la mank'o'j'n, de la tag'nokt'a'j nov'aĵ'kanal'o'j, cel'ant'e konkurenc'i en la nun'a vend'o'plac'o tut'mond'a. Ĝi ŝuld'as la fort'a'n kresk'o'n de si'a spekt'ant'ar'o en Uson'o kaj Eŭrop'o al redakci'a star'punkt'o mal'kaŝ'e kritik'em'a koncern'e la politik'o'j'n de la Okcident'o, star'punkt'o kiu'n ĝi agord'as por ĉiu mond'o'part'o.



    Por fest'i si'a'n dek'a'n dat're'ven'o'n en decembr'o 2015, RT (antaŭ'e Rus'si'a Today), la ĉef'a publik'a el'send'ant'o al ekster'land'o de Rusi'o, kre'is varb'vide'o'n. Vest'it'a en sovet'a uniform'o, Margarita Simonjan, la redakci'estr'o de la tag'nokt'a nov'aĵ'el'send'a ĉen'o, rigard'is dum si'a person'ar'o pas'is revu'e ĉe la sid'ej'o de la ĉen'o sur Strat'o Borovaja, Moskv'o. Est'is Ljuba, la pur'ig'ist'in'o, kiu "ricev'as si'a'j'n ordon'o'j'n rekt'e de la Kreml'o" ; est'is "en'korpus'ig'it'a" ĵurnal'ist'o leg'ant'a de tele'suflor'o arab'lingv'e antaŭ verd'a ekran'o, dum ekstr'aĵ'o'j vest'it'a'j kiel siri'a'j batal'ant'o'j paf'is sen'kugl'a'j'n kartoĉ'o'j'n ; fremd'a'j prezent'ist'o'j est'is en'ŝlos'it'a'j en varm'a ĉel'o kaj la brit'a ĉef'prezent'ist'o Kevin Owen est'is man'katen'it'a al si'a seĝ'o en la studi'o.

    Ĉi tiu mem'mok'ad'o est'is re'bat'o al kritik'ant'o'j kiu'j rigard'as RT kiel politik'a'n propagand'il'o'n de la Kreml'o. Vladimir Putin uz'is la nask'o'tag'o'n por re'emfaz'i la kern'a'j'n cel'o'j'n de RT post jar'dek'o da pen'o'j de Rusi'o egal'ig'i si'n en la publik'a diplomati'o : "Est'as nepr'e neces'e ke ni'a voĉ'o kaj vi'a est'u aŭd'at'a'j ne nur de politik'ist'o'j, sed ankaŭ kaj precip'e de ordinar'a'j civit'an'o'j tut'mond'e" dir'is la prezid'ant'o.

    La Oranĝ'a Revoluci'o de 2004 en Ukraini'o, kiu'n la Kreml'o percept'is kiel okcident'a'n si'n'trud'o'n en si'a'n kvartal'o'n far'e de ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j ( NRO- oj), est'is turn'o'punkt'o en la ekster'land'a politik'o de Rusi'o kiu ek'konsci'is ke mank'as al ĝi inter'naci'a influ'o. En la sekv'int'a jar'o, Moskv'o establ'is la baz'o'n de Rus'si'a Today. "La unu'a ide'o est'is kre'i [angl'a'lingv'a'n] kanal'o'n kiu koncentr'iĝ'us nur pri Rusi'o. Sed baldaŭ montr'iĝ'is, ke tiu ide'o est'is kondamn'it'a ne sukces'i", memor'as Simonjan. "Se ni'a spekt'ant'ar'o ne est'us pli ampleks'a ol sovet'olog'o'j kaj observ'ist'o'j pri Rusi'o, tiam kompren'ebl'e tio reprezent'us tre mal'mult'a'j'n hom'o'j'n." [1]

    "Objektiv'ec'o ne ekzist'as"

    Dum la milit'o inter Rusi'o kaj Kartveli'o en 2008, RT pas'is al pli ofensiv'a redakci'a star'punkt'o ĉar ĝi konsider'is unu'flank'a'j la raport'o'j'n pri la konflikt'o far'e de la ĉef'a'j okcident'a'j amas'komunik'il'o'j.

    Post'e, la misi'o de RT mutaci'is kaj far'iĝ'is tiu de "tut'mond'a" nov'aĵ'el'send'a ĉen'o, kiu kapabl'is propagand'i "mal'sam'a'n" vizi'o'n pri event'o'j. La inter'naci'ig'o de la ĉen'o est'is intens'ig'it'a. Post la inaŭ