La fonto de tiu dokumento legeblas jene, kaj la ofteco-listo de radikoj jene.
The Project Gutenberg EBook of Rikke-tikke-tak, by Hendrik Conscience

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net


Title: Rikke-tikke-tak

Author: Hendrik Conscience

Translator: Maria Posenaer

Release Date: April 20, 2011 [EBook #35917]

Language: Esperanto

Character set encoding: UTF-8

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK RIKKE-TIKKE-TAK ***




Produced by Andrew Sly, David Starner, and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net.
Thanks to the Esperanto-Fondajho Cesar Vanbiervliet for
providing the original book.






RIKKE-TIKKE-TAK

HENDRIK CONSCIENCE

el la Flandra lingvo
esperantigis
MARIA POSENAER.
Rekomendita de la
INTERNACIA UNUIĜO DE ESPERANTAJ
VERKISTOJ.
1912

Tiu ĉi libro estas havebla ĉe la tradukintino:

Kroonstraat, 45, Borgerhout-Antwerpen
(Belgujo)
Prezo: Fr. 2.00 (Sm. 0.800)

Antaŭ'parol'o.

Kiam, antaŭ kelk'a'j monat'o'j, aper'is en la lok'a'j ĵurnal'o'j la unu'a'j artikol'et'o'j alud'ant'a'j la cent'a'n dat're'ven'o'n de la nask'iĝ'o de Conscience, mi sent'is mi'n tre feliĉ'a est'i Esperant'ist'in'o, kaj tuj mi far'is projekt'o'n: Mi ankaŭ, laŭ mi'a manier'o, laŭ mi'a pov'o, honor'os la plej grand'a'n el ni'a'j Flandr'a'j roman'verk'ist'o'j; mi re'son'ig'os li'a'n glor'a'n nom'o'n tra la tut'a mond'o, traduk'ant'e, Esperant'e'n, unu el li'a'j verk'o'j.

Mi'a elekt'o ne daŭr'is long'a'temp'e. Al la fest'organiz'ont'o'j mi las'as la zorg'o'n, re'memor'ig'i per bril'a procesi'o li'a'j'n histori'a'j'n roman'o'j'n, tiu'j'n roman'o'j'n en kiu'j la Flandr'a'j hero'o'j ĝis mort'o batal'ad'as por la akir'o aŭ la konserv'o de si'a'j plej sankt'a'j rajt'o'j. Kaj kiel ajn grand'a est'as mi'a admir'o por « la Leon'o de Flandr'o »,« Jakob'o de artevelde »,« la Kerloj de Flandr'o » kaj ali'a'j epope'o'j, mi prefer'is kun'viv'i kun Conscience pli pac'a'j'n okaz'aĵ'o'j'n, kies scen'ej'o est'as la erik'ej'o, li'a am'at'a Antverpen'a erik'ej'o. La ĉarm'a « Rikke - tikke - tak » plen'e ni'n for'port'as en tiu'n region'o'n, kiu'n Conscience tiel volont'e kaj am'plen'e pri'kant'is.


La glor'a aŭtor'o de tiu rav'a verk'et'o kaj de pli ol cent ali'a'j roman'o'j, preskaŭ ĉiu'j egal'e bel'a'j kaj kor'tuŝ'a'j, nask'iĝ'is en Antverpen'o la 3 an de Decembr'o 1812 a , en la popol'a haven'kvartal'o [ 1 ] . Li'a patr'o, Pierre Conscience, est'is Franc'o el Besançon, kaj serv'ad'is en la imperi'estr'a ŝip'ar'o. Tri'foj'e li est'is kapt'it'a de la Angl'o'j; fin'e li akir'is si'a'n liber'ec'o'n, kaj en'loĝ'iĝ'is en Antverpen'o, kie li funkci'is kiel sub'inspektor'o de la imperi'estr'a'j konstru'ej'o'j. Li edz'iĝ'is kun Flandr'a vir'in'o; ili'a unu'a infan'o est'is Hendrik Conscience.

Mal'fort'a, mal'san'et'a est'aĵ'o est'is la knab'et'o. La famili'a kurac'ist'o antaŭ'dir'is ke li pen'e viv'os ĝis la sep'a jar'o; sed se li ating'os tiu'n danĝer'a'n aĝ'lim'o'n, li cert'e pli'fort'iĝ'os. Kaj efektiv'e, ĝis la aĝ'o de sep jar'o'j, la infan'o rest'is terur'e mal'fort'a. Li ne kapabl'is marŝ'i, eĉ ne per help'o de lam'baston'o'j. Apud la fenestr'o, kuŝ'ant'e sur tabl'o aŭ sid'ant'e en alt'a kusen'seĝ'o, li pas'ig'is la long'a'j'n tag'o'j'n de si'a mizer'a viv'o, dum li vid'is la petol'aĵ'o'j'n kiu'j'n far'is sur la strat'o li'a'j gaj'a'j sam'aĝ'ul'o'j.

Du jar'o'j'n post la nask'iĝ'o de Hendrik, du'a fil'o en'ir'is la viv'o'n; tut'e mal'e je la unu'a, li est'is tre fort'a kaj san'a. La patr'in'o plen'e si'n dediĉ'is al la kompat'ind'a mal'san'ul'o; ŝi rakont'is al li mir'ig'a'j'n rakont'o'j'n, kiu'j aper'ig'is, antaŭ la okul'o'j de la knab'et'o, la feliĉ'a'n mond'o'n de la anĝel'o'j, al kiu li ankaŭ dezir'is al'flug'i. Kaj la patr'o, si'a'vic'e, rakont'is impres'ig'a'j'n aventur'o'j'n el la mar'milit'o.

Inter'temp'e la Napoleon'a potenc'o fal'is, kaj Pierre Conscience, sen'ig'it'a je si'a funkci'o, dev'is serĉ'i ali'a'j'n viv'rimed'o'j'n. Li'a edz'in'o star'ig'is spic'o'vend'ej'o'n, dum li mem aĉet'is difekt'it'a'j'n ŝip'o'j'n, kies rest'aĵ'o'j'n, post mal'konstru'o, li re'vend'is. Krom tio, li far'is komerc'o'n de mal'nov'a'j libr'o'j.

La jun'a Hendrik trov'is baldaŭ plej grand'a'n ĝu'ad'o'n en tiu'j for'las'it'a'j volum'o'j, amas'ig'it'a'j en la sub'tegment'ej'o. Komenc'e li nur rigard'is la bild'o'j'n, sed post kiam li'a patr'o li'n instru'is leg'i, li'a spirit'o des pli vast'iĝ'is ju pli li'a korp'o est'is mal'fort'a. Avid'e li tra'leg'ad'is tiu'j'n for'ig'it'a'j'n literatur'aĵ'o'j'n, kiu'j, kun'e kun la eduk'ad'o de li'a patr'in'o, nask'is en la intelekt'o de la knab'et'o tiu'n imag'o'n, tiu'n fantazi'o'n, kiu ig'as li'a'j'n verk'o'j'n tiel ĉarm'a'j.

De post la sep'a jar'o la knab'o pli'fort'iĝ'is kaj kun si'a frat'o vizit'ad'is la lern'ej'o'n, kie li far'is mir'ind'a'j'n progres'o'j'n. Je tiu temp'o mort'is la kar'a patr'in'o.

La patr'o las'is grand'part'e al la Natur'o la zorg'o'n korp'e kaj spirit'e eduk'i la infan'o'j'n. Ili part'o'pren'is laŭ'plaĉ'e la lud'o'j'n de la najbar'a'j knab'o'j. Vesper'e tiu'j ĉi kun'iĝ'is antaŭ la dom'o de Conscience. Sur la sojl'o, mez'e de si'a'j kun'ul'o'j, la antaŭ'destin'it'a infan'o ekzerc'is si'a'n imag'fort'o'n per la rakont'ad'o de long'a'j lok'a'j histori'o'j, kiu'j kvazaŭ en'sorĉ'is li'a'j'n aŭskult'ant'o'j'n. Kaj ĉiu'tag'e la rakont'o'j pli'long'iĝ'is per nov'a'j, de la rakont'ant'o el'pens'it'a'j okaz'aĵ'o'j.

Ankaŭ la teatr'a art'o al'log'is la jun'a'n Conscience; dum du jar'o'j li est'is fidel'a vizit'ant'o de tiu'j sub'ter'a'j marionet'lud'ej'o'j, nom'it'a'j « Kel'o'j de l ’ Pulĉinel'o'j », en kiu'j, po du cend'o'j [ 2 ] , oni pov'is ĝu'i ĉiu'j'n impres'o'j'n de teatr'a prezent'ad'o.

Conscience est'is dek'jar'a kiam li'a patr'o decid'is trans'loĝ'iĝ'i en la kamp'ar'o'n; ekster la tiam'a'j Antverpen'a'j rempar'o'j, ĉe izol'a lok'o nom'it'a la « Verd'a Angul'o », li konstru'is, per rub'o'j de ŝip'o'j, tut'e simpl'a'n lign'a'n dom'et'o'n. En tiu silent'a kaj ripoz'ig'a rifuĝ'ej'o, for de la urb'a'j bru'o'j, la est'ont'a roman'verk'ist'o pas'ig'is kelk'a'j'n el si'a'j plej bel'a'j jar'o'j. Tie efektiv'e nask'iĝ'is en li tiu varm'a am'o al la natur'o kiu tiel fort'e montr'iĝ'as en ĉiu'j li'a'j verk'o'j. Pli ol iam for'las'it'e al si mem, la knab'o est'is profund'e impres'at'a de la bel'ec'o de la kamp'ar'o, de la melankoli'a ĉarm'o de la Flandr'a'j eben'aĵ'o'j. Rav'at'e li pas'ig'is la tag'o'j'n, observ'ant'e la viv'o'n de l ’ best'et'o'j kaj kresk'aĵ'o'j; ĉiu maten'o al'port'is al li nov'a'n kaŭz'o'n de admir'o: la lev'iĝ'o de la sun'o, la arom'riĉ'a aer'o, la freŝ'a ros'o, la vek'iĝ'o de la bird'o'j, la kresk'o de l ’ burĝon'o'j, la aper'o de l ’ foli'o'j, la mal'ferm'iĝ'o de l ’ flor'kron'o'j, la zum'ad'o de l ’ insekt'o'j kaj la murmur'ad'o de la vent'o'j; ĉiu'j tiu'j impres'o'j ig'is Conscience la delikat'a poet'o, la pac'a rev'ul'o kaj sincer'a kred'ul'o, kiu, en si'a sent'em'a kaj pur'a anim'o mal'ferm'it'a al ĉiu'j nobl'a'j sent'o'j, kre'os ia'n tag'o'n tiom da ĉarm'a'j kamp'ar'a'j rakont'o'j.


Tri jar'o'j preter'pas'is en tiu ŝajn'a indiferent'ec'o, kiu tamen tiel eg'e influ'os la est'ont'ec'o'n. Tiam la patr'o de Conscience re'edz'iĝ'is, li vend'is la dom'et'o'n de la Verd'a Angul'o, kaj la tut'a famili'o trans'loĝ'iĝ'is al Borgerhout. Infan'o'j nask'iĝ'is tiel mult'nombr'a'j ke, malgraŭ la ŝpar'em'o de la nov'a edz'in'o, la labor'o de la eks'mar'ist'o ne plu sufiĉ'is por ili'n nutr'i; kaj la mal'plej jun'a'j fil'o'j dev'is elekt'i profesi'o'n. Hendrik, la mal'fort'ul'o, la kler'ul'o, far'iĝ'os instru'ist'o, kaj li'a pli fort'a frat'o, ĉarpent'ist'o.

En tiu temp'o ekzist'is en Borgerhout iu lern'ej'o, kies direktor'o est'is lert'a pedagog'o. De li, la jun'a Hendrik ricev'is ĉiu'j'n neces'a'j'n kon'o'j'n, kaj baldaŭ far'iĝ'is li'a help'ant'o. La direktor'o, rimark'int'e li'a'n ne'ordinar'a'n em'o'n, instru'is al li la angl'a'n lingv'o'n. Post'e Conscience en'ir'is ali'a'n instru'ej'o'n, en Antverpen'o, sam'temp'e kiel lern'ant'o kaj instru'ant'o, kaj fin'e, kiel sub'instru'ist'o, la tiam'e tre kon'at'a'n kolegi'o'n de S ro delin, nur vizit'at'a'n de la nobel'a'j kaj riĉ'a'j knab'o'j. Mult'e sufer'is la jun'a instru'ist'o pro si'a modest'a ekster'mod'a vest'manier'o. Li'a patr'o pri tiu punkt'o ne est'is mild'a; hejm'e dev'is ja manĝ'i la mult'nombr'a'j ge'frat'et'o'j.

En tiu instru'ej'o funkci'is ankoraŭ Conscience, kiam li'n ating'is la memor'ind'a'j okaz'int'aĵ'o'j de la jar'o 1830 a , en kiu'j li tuj ag'em'e part'o'pren'is. Je la unu'a'j paf'o'j, li for'las'is si'a'n profesor'seĝ'o'n, kaj kur'is al la liber'ig'o de la patr'uj'o. En si'a verk'o « la Revoluci'o de 1830 a », li re'memor'ig'as inter ali'a'j fakt'o'j ĉiu'j'n okaz'aĵ'o'j'n de si'a milit'ist'a viv'o. Mult'a'j el ili est'as mal'gaj'a'j. En la batal'o de Loven'o [ 3 ] li est'is vund'it'a.

Dum la migr'ad'o'j de la jun'a soldat'o tra Kempenlando, li kon'at'iĝ'is kun la Flandr'a'j kamp'ar'an'o'j, li pri'stud'is ili'a'j'n mor'o'j'n, kaj mal'kovr'is, sub la mal'delikat'a supr'aĵ'o, la nobl'ec'o'n de ili'a karakter'o. Li kun'viv'is ili'a'n viv'o'n, kaj vesper'e, ĉe la famili'a tabl'o, li ĉarm'is ili'n per si'a rakont'talent'o. Tiu viv'ad'o en Kempenlando dum li'a milit'serv'ad'o decid'ig'e influ'os li'a'n est'ont'a'n verk'ad'o'n.

Dum for'permes'o por vizit'i si'a'j'n ge'patr'o'j'n, li kon'at'iĝ'is kun S ro Jan Delaet, kiu al li kon'ig'is la literatur'o'n. Ankaŭ Conscience vol'is far'i vers'o'j'n. Re'ir'int'e al si'a regiment'o, li, en ĉiu'j liber'a'j moment'o'j, si'n tut'e dediĉ'is al verk'ad'o; li est'is la « poet'o » inter la soldat'o'j, kaj li'a patr'o kun grand'a bedaŭr'o kaj tim'o pri l ’ est'ont'ec'o, ek'sci'is tiu'n inklin'o'n. Conscience, en tiu temp'o, vers'far'is ankoraŭ franc'lingv'e, sed tiu'j est'is nur esplor'o'j sur ne'cert'a kamp'o.


En 1836 a , Conscience pov'is fin'e re'ir'i en la civil'a'n viv'o'n. La infan'o nun est'is vir'o, kiu'n spert'o ig'is fort'a je korp'o kaj spirit'o. Li re'ven'is Antverpen'o'n, en la ge'patr'a'n dom'o'n, kaj vizit'is sen'inter'romp'e la tiam'a'j'n jun'a'j'n pentr'ist'o'j'n kaj verk'ist'o'j'n. Li amik'iĝ'is kun Theodoor Van Rijswijck, la Antverpen'a popol'a poet'o; tiu ĉi incit'is li'n al'iĝ'i al la art'am'ant'a klub'o « Olijftak », kiu tiam reprezent'is la Flandr'a'n skol'o'n en ĝi'a plej nobl'a cel'ad'o. Ĝi'a'j an'o'j entuziasm'e klopod'is por la re'nov'iĝ'o de Flandr'o kaj la re'viv'iĝ'o de ni'a tiam tiel sub'prem'at'a ge'patr'a lingv'o. Sed por far'iĝ'i an'o de tiu societ'o, la kandidat'o dev'is prezent'i prov'aĵ'o'n. Je tiu temp'o Conscience est'is trov'int'a mal'nov'a'n kronik'o'n, pri'skrib'o'n de la Nederland'o'j, de la Firenzano Guicciardini. Kaj li dezir'is verk'i skiz'o'n pri la dis'romp'ad'o de sankt'figur'o'j en Antverpen'o, en 1566 a . Li komenc'is franc'lingv'e, sed li ne est'is kontent'a pri si'a labor'o. Sen'kuraĝ'ig'it'e, li for'ĵet'is si'a'n skiz'o'n, kiam, preskaŭ ne'konsci'e, li skrib'is la vort'o'j'n: «Het was in den jare 1566, ...» ( Est'is en la jar'o 1566 a ). Kaj subit'e li'a plum'o kur'is sur la paper'o, la fraz'o'j sekv'is la fraz'o'j'n, dek'kvin paĝ'o'j plen'iĝ'is. Ili est'is la antaŭ'lud'o de li'a unu'a verk'o « Het Wonderjaar » ( la Jar'o de l ’ Mir'ind'aĵ'o'j ).

La leg'ad'o de tiu unu'a ĉapitr'o nask'is grand'a'n entuziasm'o'n ĉe la klub'an'o'j. Kaj sam'manier'e, ĉapitr'o post ĉapitr'o, la mal'grand'a prov'o far'iĝ'is fam'a histori'a roman'o. Dank ’ al la help'o de mal'avar'a'j amik'o'j, ĝi pov'is est'i pres'at'a ( 1837 a ).

Sed inter'temp'e la jun'a verk'ist'o dev'is viv'i. Li'a patr'o, kiel Franc'o, bedaŭr'e est'is observ'int'a li'a'n en'ir'o'n en la Flandr'a'n literatur'mov'ad'o'n.« Mi'a patr'o forges'is,» dir'is Conscience mem,« ke mi'a patr'in'o est'is Flandr'an'in'o, ke mi est'is eduk'it'a flandr'e kaj kresk'is inter Flandr'an'o'j en la Flandr'a land'o. Li tiel oft'e kaj akr'e al mi riproĉ'is mi'a'n person'a'n inklin'o'n, ke mi fin'e for'las'is la ge'patr'a'n dom'o'n kaj en'loĝ'iĝ'is en gast'ej'o. Tiam, sen'ig'it'e je ĉiu'j viv'rimed'o'j, mi dank'e akcept'is ofic'et'o'n ĉe la provinc'a administraci'o. Tag'e mi kun'met'is cifer'o'j'n, kaj nokt'e mi verk'is nov'a'j'n libr'o'j'n.»

Kaj efektiv'e, la sukces'o de « la Jar'o de l ’ Mir'ind'aĵ'o'j » li'n est'is incit'int'a verk'i du'a'n volum'o'n,« Fantazi'o »( proz'aĵ'o'j kaj vers'aĵ'o'j ), kaj tuj post'e la fam'a'n « Leon'o de Flandr'o », li'a'n ĉef'verk'o'n.

Tie ĉi mank'as al ni la lok'o por, paŝ'o'n post paŝ'o, sekv'i Conscience kiel hom'o'n kaj verk'ist'o'n. Ni dir'u nur ke komenc'e li renkont'is mult'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n en la batal'o por la viv'o. Prem'it'a de mizer'o, li eĉ dub'is pri si'a talent'o, kaj far'iĝ'is ĝarden'ist'o ĉe si'a amik'o, la tiam tre kon'at'a kultur'ist'o Van Geert. Sed ĝarden'ist'o li ne rest'os, almenaŭ ne en la kultur'ej'o de Van Geert. Li kresk'ig'os flor'o'j'n, bel'a'j'n flor'o'j'n literatur'a'j'n, en la ĝarden'o de la mal'feliĉ'a Flandr'o !

Post bel'eg'a funebr'a parol'ad'o, de li far'it'a, flandr'a'lingv'e, ĉe la tomb'o de la Direktor'o de l ’ Akademi'o de Bel'art'o'j, Conscience est'is komisi'it'a de la Reg'ist'ar'o por verk'i Histori'o'n de Belg'uj'o. Je la sam'a temp'o li far'iĝ'is registr'ist'o ĉe la Akademi'o; dum dek'kvar jar'o'j li okup'ad'is tiu'n funkci'o'n.

En la jar'o 1857 a , Conscience trans'loĝ'iĝ'is al Kortrijk ( Okcident'a Flandr'o, apud la Franc'a land'lim'o ), kaj funkci'is tie dum dek jar'o'j, kiel distrikt'a komisar'ej'o. Mal'bon'a vent'o est'is blov'int'a el la Sud'o; send'it'o'j de Napoleon'o III a propagand'is ĉe la lim'loĝ'ant'o'j por al'iĝ'o al Franc'uj'o. Tial la Ministr'o pri Intern'a'j Afer'o'j send'is en tiu'n region'o'n la patr'uj'am'a'n Conscience, la konvink'it'a'n Flandr'an'o'n, kies popol'a'j rakont'o'j dev'os pli ol ĉio al'lig'i la loĝ'ant'o'j'n al ili'a patr'a ter'o.

En 1868 a , Conscience est'is nom'at'a konserv'ist'o de la Reĝ'a'j Muze'o'j de Bel'art'o'j, en Brusel'o. Antaŭ'e oni est'is li'n nom'int'a profesor'o pri Flandr'a literatur'o ĉe la Universitat'o en Gent, sed Conscience est'is rifuz'int'a tiu'n alt'a'n profesi'o'n, ĉar li tim'is, ke la okup'ad'o de la roman'verk'ist'o mal'util'os al tiu de la profesor'o.


Pri la verk'ar'o de Conscience, ni ripet'os kelk'a'j'n vort'o'j'n dir'it'a'j'n de la aŭtor'o mem:

« Mi vol'is ig'i ĉiu'j'n mi'a'j'n libr'o'j'n legat'a'j de la popol'o. Verk'ant'e, mi ĉiam pren'is kiel prov'il'o'n la intelekt'o'n kaj la eduk'ad'o'n de la simpl'a'j hom'o'j. Mi nenio'n skrib'is, kio'n la popol'o ne pov'is kompren'i. Ĉiam mi evit'is flat'i la pasi'o'j'n kaj pli'bel'ig'i la mal'virt'o'j'n, por prezent'i mal'bon'a'j'n ag'o'j'n kiel plaĉ'a'j'n kaj al'log'a'j'n.»

Kaj efektiv'e la popol'o leg'is la libr'o'j'n de Conscience, kaj ĝi am'is la verk'ist'o'n kaj la hom'o'n kiu don'is al ĝi tiu'n nobl'a'n ĝu'ad'o'n. Neniu aŭtor'o spert'is sam'a'n popular'ec'o'n. En la plej mal'grand'a'j vilaĝ'o'j de Kempenlando, de Flandr'o aŭ Brabant'o, ĉie kie aper'is Conscience dum si'a'j mult'nombr'a'j esplor'vag'ad'o'j, ĉie li tuj est'is re'kon'at'a kaj aklam'at'a, kaj oni cit'as mult'a'j'n anekdot'o'j'n pri tiu'j improviz'it'a'j el'montr'o'j.

Li'a'j simpl'a'j rakont'o'j ĉarm'is ne nur la Flandr'a'j'n ge'leg'ant'o'j'n. La pli'mult'o el ili est'is sin'sekv'e german'e'n, angl'e'n, ital'e'n kaj franc'e'n traduk'at'a'j. Kiam aper'is la cent'a libr'o de Conscience, en 1881 a , grand'a'j fest'o'j est'is organiz'it'a'j en Brusel'o; el ĉiu'j part'o'j de la land'o al'ven'is societ'o'j por honor'i Li'n kiu ig'is si'a'n popol'o'n leg'i. Kaj la urb'o Antverpen'o sci'ig'is ke ĝi star'ig'os li'a'n statu'o'n. Du jar'o'j'n post'e, la bild'o est'is inaŭgur'at'a, dum, en Brusel'o, la grand'a hom'o, mort'e mal'san'a, kuŝ'is sur si'a lit'o.

Antaŭ ol turn'i tiu'n fin'a'n paĝ'o'n el la viv'o de Conscience, ni dir'u ankoraŭ kelk'a'j'n vort'o'j'n pri li'a famili'o. En 1842 a li est'is edz'iĝ'int'a kun la Antverpen'an'in'o Mari'a Peinen. Sinjor'in'o Conscience dir'is oft'e pri si'a edz'o:« Li est'as la plej bon'a el la hom'o'j. Neniam mi aŭd'is de li mal'afabl'a'n vort'o'n.» Du fil'o'j kaj unu fil'in'o nask'iĝ'is, la tut'a ĝoj'o de la ge'patr'o'j. Kaj terur'a sort'frap'o for'rab'is sam'temp'e la du knab'o'j'n. Tif'a epidemi'o reg'is en la ĉef'urb'o. La pli jun'a fil'o mal'san'iĝ'is. Kaj la ali'a, du'dek'sep'jar'a, laŭ la konsil'o de la patr'o for'las'is Brusel'o'n por evit'i la infekt'o'n. Sed baldaŭ al'ven'is telegram'o:« Ven'u baldaŭ, Hildevert est'as mort'ant'a.» Kaj la mal'feliĉ'a patr'o al'ven'is nur por ferm'i la okul'o'j'n de si'a fil'o. Ali'a telegram'o li'n re'vok'is Brusel'o'n. Du tag'o'j'n post'e, la dek'du'jar'a Hendrik ankaŭ est'is mort'int'a.

Post tiu kruel'a frap'o, la grand'a verk'ist'o rest'is kvazaŭ neni'ig'it'a. Li'a fam'o, li'a glor'o, al kiu ili ankoraŭ util'us ! Kaj ĉiu'j'n memor'aĵ'o'j'n, manuskript'o'j'n, admir'esprim'o'j'n de eminent'ul'o'j el la tut'a mond'o, li pro mal'esper'o for'brul'ig'is.

Li'a fil'in'o, Mari'a, edz'in'iĝ'is kun la kon'at'a Flandr'a poet'o Antheunis, kaj ili'a'j ĉarm'a'j ge'fil'o'j pli'bel'ig'is la last'a'j'n jar'o'j'n de la av'o.

Ili ĉirkaŭ'is li'a'n mort'lit'o'n, kiam, la 10 an de Septembr'o 1883 a , la grand'a geni'ul'o el'spir'is la last'a'n spir'o'n.

La urb'estr'ar'o de Antverpen'o li'n en'ter'ig'is kvazaŭ princ'o'n. Impon'ant'a monument'o star'as sur la tomb'o de la grand'a hom'o, sed pli grand'a'n monument'o'n li hav'as en la memor'o de la Flandr'a popol'o, kiu dank'as al li la re'honor'ig'o'n de si'a lingv'o kaj la re'alt'iĝ'o'n de Flandr'o.


Kaj nun, cent jar'o'j preter'pas'is de post la nask'iĝ'o de la mal'san'et'a infan'o en la Pompstraat, tiu infan'o kiu far'iĝ'is unu el la plej fam'a'j inter la Antverpen'an'o'j. Kaj Antverpen'o li'n pri'fest'os. Bril'a procesi'o tra'vetur'os la ĉef'a'j'n strat'o'j'n de la urb'o. Ĉiu ĉar'o reprezent'os ia'n karakteriz'a'n paĝ'o'n el li'a'j verk'o'j. Li'a tut'a verk'ar'o est'os luks'e el'don'it'a. Kantat'o re'son'ig'os per dolĉ'a'j son'o'j li'a'n memor'o'n. Pov'u ankaŭ ĉi tiu traduk'aĵ'o de unu el li'a'j plej bel'a'j idili'a'j rakont'o'j port'i ĝis mal'proksim'e, tra la tut'a Esperant'ist'a mond'o, la glor'a'n nom'o'n de ni'a kar'a Conscience !

Mart'o 1912 a .
M. P.

PIEDNOTOJ:

[ 1 ] Ĉiu'j'n detal'o'j'n pri la viv'o de la grand'a verk'ist'o mi ĉerp'is el la libr'o'j:« Hendrik Conscience », de Georg'e Eeckhoud, flandr'e'n traduk'it'a de W. D. Le'e'n, kaj « Het lev'e'n van Hendrik Conscience aan het volk verteld » ( La viv'o de Hendrik Conscience rakont'at'a al la popol'o ), de A. Hans.

[ 2 ] fr. 0. 04 = Sm. 0. 016.

[ 3 ] leuven — louvain.

Rikke - Tikke - Tak

I.

Ne est'as antaŭ long'e kiam mi vizit'is la farm'bien'o'n, en kiu komenc'iĝ'as la rakont'o de Rikke - tikke - tak; ĝi star'as ankoraŭ inter Desschel kaj Milgem, je dek'du'o da mejl'o'j orient'e'n de Antverpen'o, kaj est'as en'loĝ'at'a de ter'kultur'ist'o'j, kiu'j apenaŭ memor'as la nom'o'n de Jan Daelmans.

Kiel ajn pentr'ind'a est'as tiu dom'o, ĝi tamen prezent'as nenio'n rimark'ind'a'n: semperviv'o'j kaj musk'o'j verd'ig'as ĝi'a'j'n brul'et'ig'it'a'j'n tegment'o'j'n; ĝi'a'j el'pec'et'iĝ'int'a'j mur'o'j si'n kaŝ'as mal'antaŭ kares'ant'a foli'aĵ'o; pork'o'j salt'et'as apud la sterk'amas'o inter kok'bird'o'j kaj kolomb'o'j, kaj pli mal'proksim'e, en la bov'ej'o, oni vid'as tri bril'pur'a'j'n bov'in'o'j'n kiu'j maĉ'ad'as mol'a'j'n trifoli'o'j'n...

Sed plej bel'a'j apud la izol'it'a farm'dom'o est'as la ne'mezur'ebl'a erik'ej'o kiu etend'iĝ'as laŭ'long'e de ĝi'a fasad'o ĝis mal'proksim'e trans la horizont'o; la river'et'o, kiu mal'antaŭ ĝi'a flor'ĝarden'o al'rapid'as al la marĉ'herb'ej'o'j,— kaj la verd'a'j ale'et'o'j de aln'o'j kaj salik'o'j, kiu'j akompan'as la flu'o'n de l ’ arĝent'simil'a erik'ej'vejn'o; ankaŭ la sen'lim'a blu'a ĉiel'o, la mister'a zum'et'ad'o de la gril'o'j kaj la am'em'a kant'sonor'ad'o de l ’ bird'o'j, kiu'j elekt'is tiu'n izol'it'a'n farm'ej'o'n kiel patr'uj'o'n kaj ripoz'ej'o'n.


Okaz'is dum fru'a maten'o de la jar'o 1807 a ; la sun'disk'o ne jam lev'iĝ'is super la erik'ej'a eben'aĵ'o, kaj apenaŭ oni aŭd'is jen kaj jen bird'o'n ek'kant'ant'a'n la antaŭ'lud'o'n de la bel'eg'a maten'kant'o de l ’ natur'o. Ankaŭ en la intern'a ĉambr'o de l ’ farm'ej'o reg'is ankoraŭ profund'a nokt'silent'o; nur fajr'et'o brul'is krak'et'ant'e en la vast'a fajr'ej'o; la horloĝ'o daŭr'ig'is si'a'n sen'ripoz'a'n tiktak'o'n, kaj pli mal'proksim'e en du'on'ombr'a angul'o, bru'et'is la unu'ton'a ronk'ad'o de ŝpin'rad'o.

Apud tiu ŝpin'il'o trov'iĝ'is knab'in'o kun strang'a ekster'aĵ'o. Laŭ si'a vizaĝ'o, ŝi ŝajn'is proksim'um'e dek'ses'jar'a; ŝi'a vest'aĵ'o est'is ne sen'makul'a, eĉ pli'ĝust'a'dir'e sen'zorg'a; sed la esprim'o de ŝi'a pur'a vizaĝ'o hav'is io'n fremd'a'n, io'n nobl'a'n, kiu kapt'is la atent'o'n de l ’ observ'ant'o kaj ne'evit'ebl'e, per mov'o de kompat'o, li'n al'tir'is al la knab'in'o. Bel'a oni ne pov'is ŝi'n nom'i; ŝi est'is ja pal'a kiel tra'vid'ebl'a marmor'o, kaj ŝi'a'j gagat'nigr'a'j okul'o'j,— kiam de sub la long'a'j okul'har'o'j ili ĵet'is fajr'er'simil'a'n rigard'o'n,— ŝajn'is mal'dolĉ'a'j kaj mal'agrabl'a'j. Sed ven'is ankaŭ moment'o'j, dum kiu'j ŝi, kvazaŭ frenez'ul'in'o, las'is mal'rapid'e kaj sub'met'iĝ'e vag'ad'i la mal'vigl'a'n pupil'o'n;— dum kiu'j ŝi'a vizaĝ'o kovr'iĝ'is per gaj'a rid'et'o, kvazaŭ en ŝi'a kor'o parol'is voĉ'o ĝoj'ig'a;— kaj tiam, tiam ŝi est'is bel'a kiel alabastr'a bild'o de l ’ velk'ant'a flor'o, kiu mal'ferm'as ankoraŭ si'a'n kalik'o'n por la sun'o, kvankam la verm'o jam tra'mord'et'is ĝi'a'n radik'o'n.

De antaŭ unu hor'o ŝi sid'is tie antaŭ la ŝpin'rad'o, kvazaŭ ŝi est'is part'o de la il'o, tiel ne'atent'e ŝi ŝov'is la lin'o'n inter si'a'j fingr'o'j: profund'a rev'ad'o ŝi'n est'is ĉirkaŭ'int'a en nub'o; la materi'a mond'o est'is por ŝi mal'aper'int'a kaj nun ĉiel'a ĝoj'o bril'is sur ŝi'a vizaĝ'o.

Kia ĝoj'ig'a pens'o supr'e'n'iĝ'is tiam el ŝi'a kor'o ĝis ŝi'a rid'ant'a vizaĝ'o ? Ŝi mem ne sci'is.— Vid'u, ŝi mal'ferm'as si'a'n bel'a'n buŝ'o'n: ŝi kant'as ! Rav'a dev'as est'i tiu kant'o, se ĝi esprim'as ŝi'a'n emoci'o'n; ŝi'a voĉ'o est'as dolĉ'a kaj preskaŭ ne'aŭd'ebl'a kiel la mal'proksim'a son'o de arĝent'a trink'pokal'o; sed fremd'a kaj strang'a est'as ŝi'a salt'et'ant'a kant'aĵ'o,— ŝi kant'as:

Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.

Kaj tiam ŝi de'nov'e en'iĝ'as en si'a'n mister'a'n medit'ad'o'n.

Dum la jun'ul'in'o, kun klin'it'a kap'o, tie sid'is antaŭ la ŝpin'il'o, kaj en mem'forges'o ŝajn'is en'profund'iĝ'int'a, mal'jun'a vir'in'o ven'is de la ŝtup'ar'o en la ĉambr'o'n. Laŭ la mastr'a rigard'o kiu'n ŝi direkt'is al la esting'it'a fajr'o kaj al la knab'in'o, ŝi pov'is est'i neniu ali'a ol la farm'mastr'in'o. Ŝi'a okul'o tuj flam'is pro koler'o, kaj, ir'ant'e al la rev'ant'a knab'in'o, ŝi don'is al ŝi tiel fort'a'n vang'o'frap'o'n, ke la surpriz'it'a rev'ant'in'o preskaŭ fal'is de si'a seĝ'o.

« Kio !» kri'is la farm'ist'in'o.« Vi mal'labor'em'ul'in'o ! Ek'brul'ig'u la fajr'o'n ! Rapid'e, aŭ mi pren'os baston'o'n por vek'i vi'n, mal'labor'em'a kre'aĵ'o !»

La jun'ul'in'o star'iĝ'is kaj ir'is al la fajr'o, por plen'um'i la brut'a'n ordon'o'n de la farm'estr'in'o; ŝi kred'ebl'e est'is al'kutim'ig'it'a de long'e je tia kruel'a ag'manier'o, ĉar ŝi'a marmor'simil'a vizaĝ'o atest'is nek dolor'o'n, nek sufer'o'n; nur sur unu el ŝi'a'j vang'o'j ard'is ruĝ'a makul'o, kiu sufiĉ'e montr'is ke la ricev'it'a frap'o ŝi'n est'is dolor'e kontuz'int'a.

Tuj kiam la farm'mastr'in'o vid'is la fajr'o'n flam'ant'a'n sub la kaldron'o, ŝi ir'is al la ŝtup'ar'o kaj kri'is kiel ebl'e plej laŭt'e:

« Lev'iĝ'u, vi mal'labor'em'ul'o'j ! aŭ mi ven'os por mal'supr'e'n'ir'ig'i vi'n, dorm'ul'o'j ! Nu, Tri'e'n, barbel, Jan ! lev'iĝ'u, est'as la kvar'a !»

Mal'mult'a'j'n minut'o'j'n post'e la vok'it'o'j ven'is mal'supr'e'n. Koncern'e la du knab'in'o'j'n, ili est'is la fil'in'o'j de la mastr'in'o kaj ebl'e est'is iom mal'pli ol du'dek'jar'a'j; ceter'e, sam'e kiel la pli'mult'o el la kamp'ar'an'in'o'j, ili est'is vast'korp'a'j kaj fortik'a'j, sen ia disting'iĝ'o.

La knab'o, kiu'n li'a patr'in'o est'is nom'int'a Jan, ne hav'is pli ol dek'sep jar'o'j'n. Li'a vizaĝ'o hav'is trajt'o'j'n mal'delikat'a'j'n, sed est'is regul'a kaj vir'a; li'a'j esplor'ant'a'j rigard'o'j kaj mov'iĝ'em'a vizaĝ'o atest'is, ke, kvankam la natur'o ne donac'is al li grand'a'n inteligent'ec'o'n, li est'is tamen bel'a kaj vigl'a knab'o. Li'a'j blu'a'j okul'o'j kaj long'a'j blond'a'j har'o'j met'is sur li'a'j'n vizaĝ'trajt'o'j'n stamp'o'n de bon'ec'o kaj de dolĉ'a'j sent'o'j, kiu'j efektiv'e kuŝ'is en li'a kor'o.

Li sol'a ir'is al la knab'in'o, kiu star'is apud la fajr'o, kaj dir'is al ŝi per mal'laŭt'a voĉ'o:

« Bon'a'n maten'o'n, Len'a !»

Al tio voĉ'o ankoraŭ pli mal'laŭt'a respond'is:

« Bon'a'n maten'o'n, Jan. Mi dank'as vi'n.»

Antaŭ ol ĉiu en la farm'ej'o ir'is al si'a labor'o, la kaf'o est'is met'at'a sur la tabl'o'n, kaj la farm'mastr'in'o de'tranĉ'is por ĉiu'j ili'a'j'n buter'pan'o'j'n. La jun'a Len'a ricev'is kiel si'a'n porci'o'n pec'o'n da pan'o, kiu ne est'us sufiĉ'a por sat'ig'i infan'o'n. Tamen, ŝi ne ŝajn'is tio'n rimark'i, kaj eĉ ŝi'a'j okul'o'j ne plend'is pri la kruel'ec'o de la mastr'in'o. Jan rigard'is Len'a kun profund'a kompat'o; kaj kiam li rimark'is ke la pan'o de la knab'in'o est'is preskaŭ tut'e manĝ'it'a, li anstataŭ'met'is part'o'n de si'a pan'o, ĉiu'foj'e kiam li'a patr'in'o est'is de'turn'int'a la okul'o'j'n.

Post la maten'manĝ'o Jan el'ir'is el la dom'o kun si'a'j frat'in'o'j por komenc'i la ĉiu'tag'a'n labor'o'n. Len'a rest'is ĉe la farm'ej'o kun la mastr'in'o, por star'i kun ŝi apud la buter'barel'o, dum la hund'o turn'os la rad'o'n.

Tuj kiam la lakt'o est'is verŝ'it'a en la barel'o'n kaj ĉio est'is pret'a por la buter'farad'o, la mastr'in'o el'ir'is por ir'ig'i la hund'o'n en la maŝin'o'n, sed trov'is ĝi'n mort'int'a en si'a ej'o. Tiam ŝi'a mal'bon'a furioz'o ne plu hav'is lim'o'j'n, ŝi en'kur'is kvazaŭ frenez'ul'in'o, frap'is la mal'feliĉ'a'n Len'a sur la vizaĝ'o'n, ŝi'n puŝ'is en la ĉambr'o'n, kaj nur tiam kri'is:

« La hund'o est'as mort'int'a, vi knab'in'aĉ'o ! Vi hieraŭ ne don'is al ĝi nutr'aĵ'o'n; sed mi lern'ig'os tio'n al vi. Ĉi tie'n !...»

Kaj tiam ŝi re'komenc'is tre kruel'e frap'i la silent'ant'a'n jun'ul'in'o'n, dum ŝi ek'kri'is:

« Silent'u ĝis kiam vi krev'os, obstin'a azen'in'o ! Ĉu vi parol'os ? Aŭ mi dis'romp'os al vi brak'o'j'n kaj krur'o'j'n !»

« Mastr'in'o,» dir'is Len'a, kvazaŭ indiferent'e,« mi hieraŭ don'is manĝ'aĵ'o'j'n al la hund'o. La teler'o star'as ankoraŭ plen'a antaŭ ĝi'a kaĝ'o.»

« Kiel, la teler'o plen'a ?» kri'eg'is la farm'mastr'in'o.« Hipokrit'ul'in'o ! Hodiaŭ maten'e vi met'is la nutr'aĵ'o'n en la teler'o'n. Ĉu vi pens'as ke mi ne kon'as vi'a'j'n ruz'o'j'n ? Sed vi pent'os tio'n. Nun vi mem kur'os en la buter'maŝin'o. Antaŭ'e'n ! kaj rapid'e al la rad'o !»

Ver'ŝajn'e tia nov'a mal'bon'ag'o kaŭz'is al Len'a grand'a'n tim'o'n, ĉar ŝi ek'trem'is en ĉiu'j membr'o'j, kaj star'is mez'e de la ĉambr'o kun klin'it'a kap'o kaj pend'ant'a'j brak'o'j, kiel kondamn'it'in'o, kiu est'as konduk'ot'a al la eŝafod'o. Tamen, ŝi ne dir'is unu vort'o'n.

La pacienc'a sub'met'iĝ'o de la knab'in'o ne plaĉ'is al la farm'mastr'in'o: pro si'a sub'prem'at'a furioz'o ŝi tir'is branĉ'o'n el la branĉ'fask'o kiu kuŝ'is apud la fajr'ej'o, ĝi'n lev'is, kvazaŭ ŝi per ĝi vol'us frap'i Len'a sur la kap'o'n, kaj ripet'is si'a'n ordon'o'n:

« Nu, rapid'e al la buter'maŝin'o ! Ĉu vi ir'as aŭ ne ?»

Len'a mal'rapid'e fleks'iĝ'is sur ambaŭ genu'o'j, pet'eg'e etend'is la man'o'j'n, direkt'is si'a'j'n nigr'a'j'n okul'o'j'n plor'em'e al si'a persekut'ant'in'o kaj dir'is:

« Ho, kompat'u mi'n ! Mi kur'os en la maŝin'o; sed, pro Di'o, ne plu frap'u mi'n !»

Je tiu moment'o, la pord'o viv'eg'e mal'ferm'iĝ'is, kaj Jan rapid'e en'ir'is en la ĉambr'o'n; li kur'is al Len'a, ŝi'n re'star'ig'is kaj dir'is kun sub'prem'at'a koler'o al si'a patr'in'o:

« Ho, patr'in'o, kiel vi kapabl'as est'i tia ? Est'as ĉiam sam'e: mi neniam pov'as ir'i al la kamp'o, ne aŭd'ant'e vi'n al'kri'eg'i kaj insult'i tiu'n mal'feliĉ'a'n Len'a kvazaŭ best'o'n. Se vi nepr'e vol'as ŝi'n mort'ig'i, mort'frap'u ŝi'n per unu frap'o ! Ĉu vi do ne vid'as, ke ŝi est'as mal'san'a kaj ftiz'as ?...»

Je tiu'j last'a'j vort'o'j larm'o'j ŝpruc'is el la okul'o'j de la knab'o, kaj li al'dir'is pet'ant'e:

« Ho, patr'in'o, las'u ŝi'n trankvil'a ! Se ne, mi dir'as tio'n al vi: kun la unu'a'j soldat'o'j, kiu'j preter'pas'os, mi kun'ir'os, kaj plu neniam vi re'vid'os mi'n !»

« Mi dir'as ke ŝi kur'os en la buter'ig'il'o ! Tio lern'ig'os al ŝi pere'ig'i la hund'o'n !» kri'is la farm'mastr'in'o.

« Kio'n vi dir'as, patr'in'o ?» kri'is Jan kun tim'o kaj indign'o.« Ŝi ? Len'a ? kur'i en la buter'ig'il'o ! Ho, ho, patr'in'o, tio est'as tro'a. Rapid'e, dir'u al mi, ĉu vi for'las'as tiu'n mal'bon'a'n ide'o'n,— rapid'e, rapid'e !»

« Vid'u li'n trem'ant'a'n, la frenez'ul'o'n !» dir'is la patr'in'o mok'e rid'ant'e.« Kaj kio'n vi far'us ?»

« Aŭskult'u, patr'in'o,» respond'is Jan kun serioz'o, kiu far'is grand'a'n impres'o'n sur la farm'mastr'in'o'n,« se Len'a ir'as en la buter'maŝin'o, tiam mi for'ir'as de tie ĉi, eĉ se vi mi'n lig'us per katen'o'j.... Kred'u mi'n, patr'in'o, aŭ mi tio'n ĵur'os per terur'a ĵur'o !»

Nun la mastr'in'o ankaŭ trem'is pro sub'prem'it'a koler'o; kaŭz'is al ŝi frenez'a'n furioz'o'n, ke ŝi dev'is klin'iĝ'i antaŭ la minac'o de si'a fil'o. Li est'is la sol'a vir'o en la farm'ej'o, kaj hav'is jam sufiĉ'e da fort'o'j kaj spert'o por plen'um'i en la ter'kultur'o la task'o'n de si'a mort'int'a patr'o. Li'a for'ir'o est'us la ruin'iĝ'o de la farm'bien'o.— Dum la mastr'in'o klin'ig'is la vizaĝ'o'n de la jun'ul'in'o per si'a'j flam'a'j rigard'o'j, ŝi kri'is:

« Nu, ke ŝi tiam for'ir'u el mi'a ĉe'est'o. Lev'iĝ'u, mal'labor'em'ul'in'o ! kun la blank'a bov'in'o al la voj'rand'o — kaj ke mi ne plu vid'u vi'n antaŭ la kvar'a, aŭ mi mal'dolĉ'e traf'os vi'n !— Kaj vi, Jan, dir'u al Tri'e'n, ke ŝi ven'u por buter'ig'i.»

Len'a el'ir'is mal'rapid'e el la ĉambr'o por pren'i la bov'in'o'n el la stal'o. Al'ven'int'e ĉe la pord'o, ŝi turn'is la kap'o'n kaj ĵet'is el si'a'j bril'ant'a'j nigr'a'j okul'o'j mal'rapid'a'n kaj mal'vigl'a'n rigard'o'n al Jan, kvazaŭ ŝi vol'is dir'i:

« Dank'o'n, dank'o'n,— vi protekt'as mort'ant'in'o'n ! Mi preĝ'os por vi kiam mi est'os al'ven'int'a en la ĉiel'o.»

II.

Jen marŝ'as Len'a kun la bov'in'o por serĉ'i laŭ'long'e de la river'et'o la forges'it'a'n herb'o'n. Ŝi konduk'as la best'o'n per la ŝnur'o kaj promen'as mal'rapid'e antaŭ ĝi sur la voj'et'o. Al'ven'int'e ĉe lok'o, kie la erik'ej'o lim'tuŝ'as la mal'alt'a'j'n marĉ'ter'o'j'n, kaj est'as sam'temp'e ombr'it'a de aln'arb'et'o'j kaj mov'iĝ'ant'a'j juniper'o'j, Len'a de'flank'iĝ'as kelk'a'j'n paŝ'o'j'n de la voj'et'o. Tie ĉi star'as fag'o, kiu ebl'e est'is sem'it'a de bird'o; ĉar kiel ajn mal'proksim'e'n oni pov'as vid'i, oni ne plu renkont'as foli'aĵ'o'n simil'a'n al ĝi'a. Ĉe la pied'o de la alt'a fag'o, Len'a ek'sid'as ter'e'n; ŝi profund'e klin'as la kap'o'n, sen'mov'e rigard'as mal'supr'e'n, el'las'as la ŝnur'o'n kaj re'fal'as en si'a'n kutim'a'n rev'ad'o'n.

Nun, en la liber'a aer'o, sub la ne'mezur'ebl'a ĉiel'o, ŝi de'ŝarĝ'as si'a'n kor'o'n de l ’ en'ten'it'a mal'ĝoj'o; ŝi'a buŝ'o ne plend'as, neniu sopir'o el'ir'as el ŝi'a brust'o; sed mal'laŭt'a flu'o de bril'ant'a'j akv'o'perl'o'j rul'iĝ'as sur ŝi'a'j'n genu'o'j'n. Long'e, tre long'e daŭr'as ŝi'a dolor'o; tamen, ŝi'a'j larm'o'j iom post iom mal'pli'iĝ'as, kaj fin'e ŝi re'lev'as la kap'o'n. Ŝi direkt'as si'a'n mal'sek'a'n pupil'o'n ĉiel'e'n kaj kant'as, kvazaŭ ŝi send'us preĝ'o'n al Di'o:

Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.

Kio'n do pov'is en la buŝ'o de Len'a signif'i tiu mister'a kaj strang'a kant'o ? Van'e oni pri tio demand'us al ŝi klar'ig'o'n; ĉar ŝi mem est'is ne'konsci'a kial ŝi'a'j lip'o'j, sen ŝi'a sci'o, konstant'e ripet'is la salt'et'ant'a'j'n vort'o'j'n de la kant'o. Ŝi ankaŭ ne memor'is ke iu est'us iam antaŭ ŝi kant'int'a la kant'o'n, kaj eĉ kred'is ke ĝi, sen antaŭ'a kaŭz'o, kun rim'o kaj ritm'o est'is form'iĝ'int'a en la fund'o de ŝi'a kor'o. Ĝi nun est'is part'o de ŝi'a mister'a est'aĵ'o, kiel du'a, nur por ŝi kompren'ebl'a voĉ'o; kvankam la kant'o nenio'n klar'a'n esprim'is al ŝi'a spirit'o, ŝi tamen am'is ĝi'n kiel riĉ'a'n font'o'n de konsol'o kaj pli'dolĉ'ig'o de si'a sufer'o, kaj ŝi kutim'is, en ĉiu'j moment'o'j de ĝoj'o aŭ mal'ĝoj'o, ĝi'n uz'i kiel esprim'o'n de si'a'j plej profund'a'j emoci'o'j.

Tiel potenc'a est'is la kant'o sur ŝi'a'n propr'a'n anim'stat'o'n, ke ŝi, post kiam ŝi est'is ĝi'n divers'foj'e kaj kun pli kaj pli gaj'a ton'o ripet'int'a, ŝajn'is tut'e forges'i ke ŝi est'is destin'it'a por pere'i kaj mort'i sub kruel'a'j ag'ad'o'j. La sorĉ'a Rikke - tikke - tak lum'ig'is ŝi'a'n vizaĝ'o'n per ripoz'o kaj pac'o; ŝi tiam mal'rapid'e lev'iĝ'is, konduk'is la bov'in'o'n iom antaŭ'e'n al pli taŭg'a voj'rand'o, kaj tra'kur'is la erik'ej'o'n ĝis sabl'a mont'et'o, kiu iom pli mal'proksim'e alt'iĝ'is super la ne'mezur'ebl'a eben'aĵ'o.

Sur la supr'o de tiu nud'a sabl'o'mont'o, est'is en'prem'it'a la form'o de sid'ant'a hom'a korp'o. Sen'dub'e Len'a tre oft'e vizit'is tiu'n lok'o'n; ĉar ŝi nun ankaŭ sid'iĝ'is sur la ter'o'n kiu port'is la prem'sign'o'n de ŝi'a korp'o. Kun antaŭ'e'n'klin'it'a kap'o, kun la mal'streĉ'it'a'j brak'o'j sur la genu'o'j, ŝi direkt'is si'a'n nigr'a'n pupil'o'n al blu'iĝ'ant'a punkt'o ĉe la sen'lim'a horizont'o.

De tiu punkt'o, ebl'e mal'proksim'a urb'o, ŝajn'is el'ir'i voj'o, kiu kun ĉiu'spec'a'j kapric'a'j kurb'iĝ'o'j tra'zigzag'is la erik'ej'o'n kaj, flank'e de la farm'ej'o, perd'iĝ'is en la marĉ'herb'ej'o'j. Al la apenaŭ vid'ebl'a komenc'o de tiu voj'o la okul'o'j de Len'a est'is sen'mov'e direkt'it'a'j; ŝi tie sid'is kiel la orf'in'o de l ’ fiŝ'kapt'ist'o, kiu de la supr'o de la dun'o'j super'rigard'as la kviet'a'n mar'etend'aĵ'o'n kaj kun tim'eg'ant'a kor'o atend'as bark'o'n kiu neniam plu re'ven'os ! Sed ne est'is tut'e sam'e por Len'a; ŝi ankaŭ atend'is io'n, sed ne sci'is kiu'n nek kio'n ŝi'a kor'o dezir'as. Ŝi, ver'e, ĉiam rigard'ad'is sur la voj'o'n, kaj ebl'e kuŝ'is en ŝi la sekret'a esper'o, ke laŭ tiu voj'o al'ven'os sav'ont'o; sed ŝi kon'is neniu'n en la mond'o; cent'o'j da vojaĝ'ant'o'j pov'us preter'pas'i, ne vek'ant'e ŝi'a'n atent'o'n. Ĉu ŝi do est'is frenez'a ? Ho, tut'e ne,— kvankam la fil'in'o'j de la farm'mastr'in'o ŝi'n nom'is la frenez'ul'in'o.

Pro sen'ĉes'a dolor'o kaj sub la prem'eg'ad'o de l ’ mal'bon'a akcept'o, Len'a est'is al si kre'int'a viv'manier'o'n por si mem. Ŝi'a'j ne'kompren'it'a'j ag'o'j ŝajn'is ja oft'e port'i la stamp'o'n de l ’ frenez'ec'o; kaj tamen, pro tiu sen'ĉes'a pri'pens'ad'o, ŝi'a spirit'o est'is delikat'iĝ'int'a, kaj ŝi'a imag'o est'is akir'int'a mir'ind'a'n potenc'o'n. La sekret'a'j emoci'o'j, kiu'j supr'e'n'iĝ'is el ŝi'a brust'o, neniel est'is detru'int'a'j ŝi'a'n juĝ'ad'o'n; ŝi pri'pens'is kaj medit'is ĉio'n kio al ŝi okaz'is, sed la rezult'o de ŝi'a pens'ad'o ĉiam en ŝi rest'is en'ferm'it'a. Por kio util'is al ŝi inteligent'ec'o kaj prudent'o ? Ĉu ŝi ne est'is destin'it'a al cert'a konsum'iĝ'o ?

La sun'o jam lum'ig'is la okcident'a'n dekliv'o'n de l ’ sabl'o'mont'et'o; jam est'is de long'e post'tag'mez'o, kaj Len'a sid'is ankoraŭ tie, direkt'ant'e si'a'n fiks'a'n rigard'o'n al la blu'iĝ'ant'a punkt'o. Ŝi mal'sat'is kaj tio'n ja sent'is; ŝi'a'j intest'o'j cert'e dolor'e si'n sent'ig'is... Sed ŝi rest'is sid'ant'a.

Je tiu moment'o jun'a kamp'ar'an'o penetr'is sin'gard'e tra la aln'arb'e'tar'o, laŭ'long'e de l ’ river'et'o; kelk'foj'e li de'turn'is la kap'o'n al la farm'ej'o, kvazaŭ li tim'is ke oni vid'os li'n, kaj fin'e al'ven'is ĉe la fag'o, kie la jun'ul'in'o est'is verŝ'int'a si'a'j'n larm'o'j'n.

Tiam, si'n turn'ant'e al la sabl'o'dun'o, li met'is ambaŭ si'a'j'n man'o'j'n al la buŝ'o, por don'i al si'a voĉ'o difin'it'a'n kaj lim'ig'it'a'n direkt'o'n, kaj kri'is:

« Len'a ! Len'a !»

La knab'in'o lev'iĝ'is kaj al'proksim'iĝ'is kun mal'rapid'a'j paŝ'o'j al la jun'a kamp'ar'an'o, kiu per la fingr'o montr'is al ŝi, ke ŝi sid'iĝ'u apud li. Tiam li pren'is de sub si'a kitel'o tranĉ'aĵ'o'n da nigr'a pan'o kaj pec'o'n da lard'o, dis'tranĉ'is tiu'n ĉi last'a'n per si'a tranĉ'il'o en pec'et'o'j'n sur la pan'o'n, kaj, ĝi'n prezent'ant'e al la jun'ul'in'o, li dir'is mal'laŭt'e, dum li met'is kruĉ'et'o'n da bier'o kontraŭ juniper'arb'et'o'n:

« Len'a, jen manĝ'aĵ'o kaj trink'aĵ'o.»

La jun'ul'in'o li'n rigard'is kun profund'a dank'ec'o kaj komenc'is efektiv'e manĝ'i la nutr'aĵ'o'n, dir'ant'e per mal'laŭt'a voĉ'o:

« Jan, Di'o vi'n rekompenc'os, ĉar vi protekt'as mi'n en mi'a mizer'a viv'o. Dank'o'n pro vi'a dolĉ'a amik'ec'o.»

Inter'temp'e la brust'o de la jun'a kamp'ar'an'o est'is prem'it'a de dolor'o; li nenio'n dir'is, kaj rapid'a larm'o flu'is el li'a'j blu'a'j okul'o'j, ĝis kiam Len'a, fin'manĝ'int'e, met'is si'a'n man'o'n sur li'a'n ŝultr'o'n kaj komenc'is kun li la jen'a'n inter'parol'ad'o'n:

« Jan, mi'a bon'a amik'o, ne ĉagren'iĝ'u pro mi. Vi'a'j larm'o'j pli dolor'as mi'n ol la frap'o'j de vi'a patr'in'o.»

« Pardon'u ŝi'n pro mi. Ĉar se vi mort'us ne preĝ'int'e por ŝi, ho, tiam post ĉi tiu viv'o ne est'us por ŝi ĉiel'o... Ŝi est'as tamen mi'a patr'in'o, Len'a. Pardon'u do al ŝi.»

« Est'as nenio por al ŝi pardon'i, Jan; en mi ne est'as mal'am'o, eĉ ne memor'o pri la sufer'o. Mi jam ĉio'n forges'is.»

« Ne tromp'u mi'n, Len'a. Kiu pov'as forges'i tia'j'n mal'bon'a'j'n ag'ad'o'j'n ?»

« Mi jam pli ol unu foj'o'n dir'is tio'n al vi, kaj vi ne kompren'as mi'n, ĉar mi mem ne kompren'as kia'manier'e mi viv'as. Dum oni man - kaj pied'frap'as mi'n, mi'a korp'o sent'as ja dolor'o'n, sed mi'a spirit'o rest'as liber'a, kaj ĝi daŭr'ig'as rev'ad'i pri io dub'a kaj ne'kon'at'a, kio preter'flug'as antaŭ mi'a'j okul'o'j, kaj kares'as mi'n. Tiu'j rev'o'j est'as la nutr'aĵ'o de mi'a anim'o;— per ili mi ĉio'n forges'as: ili parol'as al mi pri ali'a, pli bon'a viv'o kaj kred'ig'as al mi, ke mi ne ĉiam rest'os orf'in'o. Ĉu Di'o en la ĉiel'o far'iĝ'os mi'a patr'o, aŭ ĉu mi re'vid'os mi'a'n patr'in'o'n, antaŭ ol mort'i ? Mi ne sci'as !»

« Vi'a'j ge'patr'o'j est'as mort'int'a'j, Len'a. Mi'a patr'in'o oft'e dir'is tio'n al mi. Sed pro tio ne est'u mal'gaj'a: vid'u mi'a'j'n brak'o'j'n, kiel fort'a'j ili jam est'as ! Ankoraŭ kelk'a'j'n jar'o'j'n, kaj mi est'os vir'o. Ho, viv'u ĝis tiu temp'o, Len'a ! Mi labor'os por vi de l ’ maten'o ĝis la vesper'o, eĉ se mi etern'e dev'us est'i vi'a serv'ist'o.»

« Mi'a serv'ist'o, vi !... Tio ne okaz'os, Jan. Rigard'u mi'a'n vizaĝ'o'n, kaj dir'u, kio'n vi vid'as en mi'a'j tra'vid'ebl'a'j vang'o'j ?»

La jun'a kamp'ar'an'o met'is ambaŭ man'o'j'n antaŭ si'a'n kap'o'n, kaj dir'is en'buŝ'e kun dolor'a ek'ĝem'o:

« La mort'o'n, la mort'o'n !»

Long'a silent'o reg'is nun sub la trem'et'ant'a'j juniper'o'j, ĝis kiam Jan, pren'ant'e la man'o'n de Len'a, ŝi'n jen'e al'parol'is:

« Len'a, vi neniam kon'is vi'a'j'n mort'int'a'j'n ge'patr'o'j'n; de vi'a infan'ec'o vi est'is eduk'at'a de mi'a patr'in'o, kaj vi tra'viv'is pli da sufer'o kaj dolor'o, ol dek hom'o'j pov'us el'port'i. Se tio daŭr'us, vi mort'us, mi tio'n konfes'as kun plor'ant'a'j okul'o'j; sed se de nun oni las'us vi'n trankvil'a kaj bon'e ag'us al vi, ĉu vi ne daŭr'ig'us viv'i ?»

« Daŭr'ig'i viv'i ?» ripet'is Len'a,« kiu kon'as la hor'o'n de si'a mort'o ? Mi kompren'as kio'n vi vol'as far'i.— Kial pro mi ekscit'i vi'a'n patr'in'o'n kaj al'tir'i sur vi'n ŝi'a'n mal'am'o'n ?»

« Kial !» kri'is Jan kun du'on'koler'a esprim'o.« Kial ? Ho, mi ne'sci'as; sed, kred'u mi'n: se vi hav'as fiks'a'n ide'o'n, rev'o'n, kiu tut'e plen'ig'as vi'n, mi ankaŭ hav'as ide'o'n, kiu ĉiam akompan'as mi'n, ĉe la plej pen'ig'a labor'o sam'e kiel dum la plej profund'a dorm'ad'o. Tiu ide'o, est'as ke mi dev'as kompens'i por vi la mal'bon'aĵ'o'j'n kiu'j'n far'is al vi mi'a patr'in'o. Ho, Len'a, mi ne parol'as tiel bel'e kaj konvink'e kiel vi; sed, pro Di'o, ne dub'u pri tio: de post la tag'o de vi'a mort'o Jan ne plu labor'os, kaj baldaŭ, en la tomb'ej'o, li kuŝ'os sub la ter'o apud vi ! Kaj se vi demand'us mi'n kial, mi ne pov'us don'i al vi klar'ig'o'n. Sub mi'a kitel'o bat'as kor'o kiu sent'as ĉi tio'n: vi est'as mal'feliĉ'a orf'in'o,— tio al mi sufiĉ'as. Daŭr'ig'u do viv'i, Len'a, ĝis kiam mi est'os plen'kresk'a kaj plen'aĝ'a; tiam mi'a labor'o...»

« Hejm'e'n kun la bov'in'o !» subit'e kri'is de mal'proksim'e minac'ant'a voĉ'o.

Jan lev'iĝ'is, rigard'is pet'eg'ant'e en la okul'o'j'n de Len'a kaj mal'aper'is inter la aln'arb'e'tar'o, dum li dolĉ'e dir'is:

« Mi tuj ven'os al la farm'ej'o. Ir'u kviet'e, ŝi ne frap'os vi'n !»

Len'a pren'is la bov'in'ŝnur'o'n en la man'o'n kaj en'paŝ'is mal'rapid'e la voj'et'o'n al la farm'ej'o.

III.

En la vilaĝ'o Westmal [ 4 ] star'is mal'grand'a forĝ'ej'o, en kiu kvar vir'o'j, la mastr'o kaj tri labor'ist'o'j, si'n okup'is pri divers'a'j forĝ'labor'o'j. Tiom kiom ebl'ig'is la bru'o de l ’ fajl'il'o'j kaj martel'o'j, oni tie parol'is pri l ’ imperi'estr'o Napoleon'o kaj pri li'a'j grand'a'j ag'o'j. Unu el la help'ant'o'j, al kiu mank'is du fingr'o'j de la mal'dekstr'a man'o, ĵus komenc'is grav'a'n rakont'o'n el la milit'o de Ital'uj'o, kiam subit'e du rajd'ant'o'j halt'is antaŭ la forĝ'ej'o, kaj unu el ili kri'is al la forĝ'ist'o'j:

« Ĉi tie'n, amik'o'j ! oni huf'najl'u mi'a'n ĉeval'o'n !»

La labor'ist'o'j rigard'is sci'vol'e la du fremd'ul'o'j'n, kiu'j nun de'salt'is de si'a'j ĉeval'o'j. Oni facil'e pov'is rimark'i ke ambaŭ est'is milit'ist'o'j, ĉar unu el ili hav'is profund'a'n cikatr'o'n tra si'a vizaĝ'o kaj port'is ruĝ'a'n ruband'o'n sur si'a vest'o; la ali'a, kvankam ankaŭ vest'it'a per riĉ'a'j burĝ'a'j vest'aĵ'o'j, ŝajn'is sub'met'it'a al li kaj pren'is la brid'o'n de li'a ĉeval'o, kun la demand'o:

« Ĉe kiu pied'o, kolonel'o ?»

« Antaŭ'e, mal'dekstr'e, leŭtenant'o !» est'is la simpl'a respond'o.

Dum unu el la help'ant'o'j pren'is la ĉeval'o'n kaj ĝi'n konduk'is en la huf'stal'o'n, la kolonel'o en'ir'is la forĝ'ej'o'n, ĝi'n atent'e ĉirkaŭ'rigard'is kaj pren'is laŭ'vic'e divers'a'j'n labor'il'o'j'n en la man'o'n, kvazaŭ li prov'is re'kon'i kelk'a'j'n da ili. Kaj efektiv'e li baldaŭ trov'is kio'n li serĉ'is: per unu man'o li ten'is nun pez'a'n pren'il'o'n kaj per la ali'a martel'o'n, kaj rigard'is tiu'j'n il'o'j'n kun ne'kompren'ebl'a rid'et'o, kiu tiel mir'ig'is la labor'ist'o'j'n, ke ili rest'is kun mal'ferm'it'a buŝ'o rigard'ant'a'j la fremd'ul'o'n.

Inter'temp'e la fer'o est'is met'it'a en la fajr'o'n; la balg'o'blov'il'o ĝem'is, kaj bril'a'j fajr'er'o'j ĉirkaŭ'is la flam'a'j'n karb'o'j'n. La labor'ist'o'j star'is pret'a'j, kun la martel'o'j en la man'o'j; la mastr'o pren'is la fer'o'n el la fajr'o kaj komenc'is la laŭ'ritm'a'n forĝ'bru'ad'o'n.

Tiu gaj'a muzik'o ŝajn'is tre emoci'i la kolonel'o'n; li aŭskult'is kun ĝoj'a esprim'o sur la vizaĝ'o, kvazaŭ al'log'a kord'lud'ad'o son'is en li'a'j orel'o'j. Tamen, kiam oni est'is tuj de'pren'ont'a la huf'fer'o'n de l ’ ambos'o, por prov'i ĝi'n ĉe la pied'o de la ĉeval'o, fier'eg'a mal'ŝat'o si'n montr'is sur li'a vizaĝ'o;— li pren'is el la man'o'j de la mastr'o la pren'il'o'n kun la fer'o, tiu'n ĉi re'met'is en la fajr'o'n, kri'ant'e:

« Ne tiel ! Kiel mal'delikat'a'n vi far'us ? Nu, gaj'e, knab'o, blov'u nur !»

Dum oni plen'um'is li'a'n ordon'o'n pro respekt'o kaj ĉiu li'n kun mir'o rigard'is, li de'met'is si'a'n vest'o'n kaj nud'ig'is si'a'j'n muskol'hav'a'j'n brak'o'j'n. Kiam la fer'o est'is blank'e varm'ig'it'a, li ĝi'n met'is sur la ambos'o'n. Tiam, pren'ant'e la man'martel'o'n, sam'e kiel fajr'o'labor'ist'o [ 5 ] , li gaj'e kri'is al la help'ant'o'j:

« Atent'u, vir'o'j ! Mi bat'as takt'o'n, ni forĝ'os huf'fer'et'o'n tia'n, ke la ĉeval'o'j de l ’ imperi'estr'o ne hav'as pli bon'a'j'n. Nu ! Atent'u la kant'o'n !

Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.
Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer ’ mal'mol'iĝ'as,
Kor ’ kuraĝ'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.

Nu, rigard'u tiu'n huf'fer'et'o'n !»

La labor'ist'o'j rigard'ad'is la bel'a'n kaj delikat'a'n huf'fer'o'n kun mal'ferm'it'a buŝ'o kaj kvazaŭ mut'iĝ'int'a'j. Nur la mastr'o ŝajn'is pens'i pri io ali'a kaj de temp ’ al temp'o sku'is la kap'o'n, kiel iu, kiu en'profund'iĝ'is en dub'o'n. Li pli'proksim'iĝ'is al la fremd'ul'o, kiu nun jam est'is re'e sur'met'int'a si'a'n vest'o'n; sed kiel ajn atent'eg'e li li'n rigard'ad'is, li tamen ŝajn'is ne re'kon'i li'n.

Rapid'e nun la ĉeval'o est'is huf'najl'it'a, kaj jam atend'is antaŭ la forĝ'ej'o por pren'i si'a'n rajd'ant'o'n. La kolonel'o don'is al la mastr'o kaj al ĉiu'j labor'ist'o'j afabl'a'n man'prem'o'n, kaj met'is du or'a'j'n Napoleon'o'j'n sur la ambos'o'n, dir'ant'e:

« Unu por la mastr'o,— unu por la help'ant'o'j. Trink'u vi ĉiu'j gaj'e je mi'a san'o !»

Post'e li sur'ĉeval'iĝ'is kaj kun si'a kun'ul'o antaŭ'e'n rajd'is en la vilaĝ'o'n.

La du fremd'ul'o'j est'is apenaŭ mal'aper'int'a'j mal'antaŭ ia angul'o, kiam la labor'ist'o'j kun'e si'n turn'is al la mastr'o kaj li'n rigard'is kun demand'ant'a mien'o.

« Kolonel'o, kolonel'o !» murmur'is unu el ili,« mi dir'as ke la vir'o est'as forĝ'ist'o, aŭ est'is. Mi est'as cert'a ke vi kon'as li'n, mastr'o !»

« Ver'dir'e », respond'is la mastr'o,« en mi'a viv'o mi nur kon'is unu person'o'n, kiu kun tiom da rapid'ec'o kapabl'is forĝ'i tia'n mal'pez'a'n kaj delikat'a'n huf'fer'o'n. Kaj se mi ne erar'as, la kolonel'o est'as neniu ali'a ol Kar'el van Milgem, kiu'n kutim'e oni nom'is Rikke - tikke - tak.»

« Ĉu li ebl'e est'as la gaj'a forĝ'ist'o de Westmal ?» dir'is unu el la labor'ist'o'j.« Mi mult'e aŭd'is pri Kar'el Rikke - tikke - tak; sed tiu est'is ebri'ul'o, mal'sprit'a drink'em'ul'o, kiu oft'e mal'ord'ig'is la tut'a'n vilaĝ'o'n. La kolonel'o ŝajn'as mult'e tro respekt'ind'a vir'o. Est'as ne'ebl'e !»

La mastr'o sid'iĝ'is sur la ambos'o'n kiel iu, kiu si'n prepar'as por rakont'i, kaj jen'e parol'is al la help'ant'o'j:

« Amik'o'j, ni'a tag'salajr'o est'as ĉiu'okaz'e dek'obl'e per'labor'it'a; ni ne plu labor'os antaŭ la ripoz'temp'o. Aŭskult'u kaj juĝ'u vi mem. La kolonel'o est'as cert'e Kar'el van Milgem. Antaŭ proksim'um'e dek'ses jar'o'j loĝ'is tie ĉi, en tiu sam'a forĝ'ej'o, jun'a vir'o, kiu est'is edz'iĝ'int'a kun bel'eg'a kamp'ar'an'in'o el la ĉirkaŭ'aĵ'o de Moll. Ili tiel am'eg'is unu la ali'a'n, ke la tut'a vilaĝ'o mir'is pri tia ĉiel'a edz'iĝ'o. Kar'el van Milgem, ĉar tiu ĉi vir'o est'is li, labor'is de l ’ maten'o ĝis la vesper'o, tiom ke ŝvit'o gut'et'is de li'a frunt'o, kaj ĉar la tut'a'n tag'o'n li kant'is ĉe l ’ ambos'o tiu'n sam'a'n strang'a'n kant'et'o'n, kiu'n tiel bon'e kon'as la kolonel'o, oni inter la amik'o'j li'n nom'is Kar'el Rikke - tikke - tak. Kontent'a li est'is ĉiam, humor'a en ĉiu'j si'a'j respond'o'j, kaj neniam el'ir'is el li'a buŝ'o vort'o kiu ne gaj'e rid'ig'is. Pro tio, ne est'is en Westmal unu hom'o tiom am'at'a de ĉiu'j kiom Kar'el, la gaj'a forĝ'ist'o. Jam Kar'el est'is de kelk'a'j jar'o'j edz'iĝ'int'a, ne hav'ant'e infan'o'j'n, kiam subit'e li rimark'is ke li baldaŭ est'os patr'o. Nun li'a ĝoj'o ne plu hav'is lim'o'j'n; la strang'a kant'o de Rikke - tikke - tak ne ĉes'is si'n aŭd'ig'i de l ’ maten'o ĝis la vesper'o, kaj tie ĉi kaj tie oni ek'tim'is, ke Kar'el pov'us frenez'iĝ'i; ĉar pro ĝoj'o li ne plu pov'is kviet'iĝ'i. La tag'o fin'e ven'is: Kar'el iĝ'is patr'o de ĉarm'a fil'in'et'o; sed, ho ve ! li'a mal'feliĉ'a edz'in'o ne plu lev'iĝ'is. Ŝi kuŝ'as en la tomb'ej'o;— vi ja sci'as, kie star'as la fer'a kruc'et'o. De post tiu mal'feliĉ'a moment'o, Kar'el ne plu est'is la sam'a vir'o; li las'is la martel'o'n kuŝ'ant'a apud la ambos'o, ek'brul'ig'is si'a'n fajr'o'n ne plu du foj'o'j'n ĉiu'semajn'e kaj komenc'is drink'i, kvazaŭ li vol'us si'n mem'mort'ig'i. Ĉiu'j li'a'j kant'et'o'j est'is forges'it'a'j, kaj li tiel sen'mor'e viv'ad'is, ke li far'iĝ'is la skandal'o de la tut'a vilaĝ'o. Kiam li re'ven'is hejm'e'n, ebri'a kaj koler'a, li kutim'e ag'is kvazaŭ frenez'ul'o; sed la serv'ist'in'o, kiu loĝ'is ĉe li por pri'zorg'i la infan'o'n, kon'is cert'a'n rimed'o'n por trankvil'ig'i li'n. Ŝi met'is li'a'n fil'in'et'o'n sur li'a'j'n brak'o'j'n,— kaj, kiel ajn ebri'a est'is tiam Kar'el, li kviet'iĝ'is per la vid'o de si'a infan'o kvazaŭ per ne'kon'at'a sorĉ'potenc'o. Tiam li gaj'e rid'is kiel antaŭ'e, met'is la infan'o'n sur si'a'n genu'o'n, kaj, ŝi'n rajd'ig'ant'e kvazaŭ sur ĉeval'o, li ĉiu'foj'e kant'is ankoraŭ kun nov'a ĝoj'o si'a'n strang'a'n kant'o'n de Rikke - tikke - tak. Ke Kar'el iam est'is far'iĝ'int'a tut'e mal'bon'a vir'o, mi ne kred'as; ĉiu sufiĉ'e sci'is, ke la mort'o de li'a tro am'at'a edz'in'o est'is la kaŭz'o de li'a ĉagren'o kaj de li'a drink'em'o; kaj ĉiu'foj'e kiam Kar'el dev'is preter'ir'i la tomb'ej'o'n kaj la fer'a'n kruc'o'n, eĉ kiam li est'is tiel ebri'a ke li ne plu kapabl'is star'i, tamen larm'o'j el'ŝpruc'is el li'a'j okul'o'j, dum ĉiu'j tio'n vid'is. Tial oni tre kompat'is li'n, kaj la najbar'o'j, sen li'a sci'o, proviz'is li'a'n infan'o'n per ĉio. Tiu viv'manier'o est'is daŭr'int'a proksim'um'e tri jar'o'j'n, kiam Kar'el grav'e mal'san'iĝ'is kaj sufiĉ'e long'a'temp'e dev'is rest'i en si'a lit'o. Li'a'j amik'o'j, help'at'o'j de la pastr'o, tiel bon'e est'is admon'int'a'j li'n dum li'a mal'san'o, ke li ŝajn'is tut'e re'san'ig'it'a je si'a drink'em'o; sed ali'a ide'o est'is en li nask'iĝ'int'a. Li vol'is for'las'i la vilaĝ'o'n, kie la tomb'o de li'a edz'in'o tro oft'e si'n al li prezent'is; kaj, ne dir'int'e al iu ajn kie'n li vol'is ir'i, li vend'is si'a'n forĝ'ej'o'n, kun'pren'is ia'n fru'maten'o'n si'a'n kvar'jar'a'n infan'o'n tra la erik'ej'o, kaj rest'is for. Neniam, de tiu temp'o, ni aŭd'is io'n pri li aŭ li'a infan'o.»

« La kolonel'o est'as Kar'el Rikke - tikke - tak; tio ne est'as pri'dub'ebl'a !» kri'is unu el la labor'ist'o'j.

« Cert'e, li est'as van Milgem mem,» daŭr'ig'is la mastr'o.« Li pren'is mult'a'j'n il'o'j'n en la man'o'n: tiu'j kiu'j'n mi'a patr'o aŭ mi far'is aŭ aĉet'is, li ĉiu'j'n indiferent'e de'met'is, sed ĉiu'j'n labor'il'o'j'n kiu'j est'as konserv'it'a'j el la forĝ'ej'o de Rikke - tikke - tak, li rigard'is kun emoci'o;— vi ja bon'e tio'n rimark'is,— kaj ankaŭ li'a Kempenlanda lingv'o, li'a lert'ec'o en la forĝ'ad'o kaj super ĉio li'a kant'et'o ! Jes, jes, li est'as knab'o el ni'a vilaĝ'o... Kiu tio'n dir'us, kolonel'o !»

Dum en la forĝ'ej'o oni tiel'e daŭr'ig'is parol'i pri Kar'el Rikke - tikke - tak, la du fremd'ul'o'j est'is en'ir'int'a'j la gast'ej'o'n la Kron'o , est'is en'stal'ig'int'a'j si'a'j'n ĉeval'o'j'n kaj iom manĝ'int'a'j; post'e la kolonel'o sol'e for'las'is la gast'ej'o'n, pied'ir'is sur la grand'a'n voj'o'n kaj al'frap'is ĉe la sekretari'o de la komun'um'o. Li est'is konduk'at'a en apart'a'n ĉambr'et'o'n kaj atend'is sufiĉ'e long'e, antaŭ ol la sekretari'o re'ven'is de la kamp'o kaj mal'ferm'is la pord'o'n de la ĉambr'o kun profund'a solen'a klin'iĝ'o, dir'ant'e:

« Sinjor'o kolonel'o van Milgem, vi'a humil'a serv'ant'o. Pardon'u al mi, ke mi...»

Sed la kolonel'o ne las'is al li la temp'o'n por pli'a'j ĝentil'aĵ'o'j, kaj, afabl'e pren'ant'e li'a'n man'o'n, li demand'is:

« Nu, amik'o, kio'n vi ek'sci'is ? Ĉu mi'a infan'o est'as trov'it'a ?»

« Ne, sinjor'o kolonel'o, ne jam,» respond'is la sekretari'o sen'kuraĝ'e.

« Ve !» ĝem'is la milit'ist'o, mal'esper'e met'ant'e la man'o'n sur la frunt'o'n,« ĉu mi do dev'us for'las'i mi'a'n tut'a'n esper'o'n ?»

« Sinjor'o kolonel'o,» re'dir'is la sekretari'o,« bon'vol'u aŭskult'i mi'a'j'n klar'ig'o'j'n, kaj vi opini'os ke, anstataŭ perd'i ĉiu'n esper'o'n, ni ver'ŝajn'e al'proksim'iĝ'as al la mal'kovr'o de la ver'o. Je vi'a last'a vizit'o vi las'is al mi sufiĉ'e da mon'o por ke mi ne ŝpar'u kost'o'j'n por enket'o'j, kaj vi pov'as kred'i ke mi nenio'n preter'las'is por merit'i vi'a'n favor'o'n kaj la promes'it'a'j'n mil frank'o'j'n. Jen tio kio'n mi ek'sci'is. Kiam Kar'el van Milgem ( la sekretari'o profund'e klin'iĝ'is antaŭ la kolonel'o ) for'las'is Westmal kun si'a kvar'jar'a infan'o, li dir'is al neniu kie'n li intenc'is ir'i; ebl'e li mem tio'n ne sci'is. Tiam mi per vi sci'iĝ'is kaj trov'is konfirm'it'e per mi'a'j esplor'o'j, ke en Weelde, apud Turnhout, li konfid'is si'a'n infan'o'n al ia mal'jun'a lern'ej'estr'o, pieter Driessens, kiu ekster la vilaĝ'o viv'is sol'e kaj izol'it'e kun si'a edz'in'o. Kar'el van Milgem est'is don'int'a al la adopt'int'a'j ge'patr'o'j de si'a infan'o mal'grand'a'n fer'a'n kest'o'n en kiu est'is en'ŝlos'it'a la vend'mon'o de li'a forĝ'ej'o, kaj kiu'n la du mal'jun'ul'o'j okaz'e de bezon'o pov'is mal'ferm'i, por ke al la infan'o kaj al ili mem ne mank'u io neces'a. Tiam Kar'el van Milgem est'as for'ir'int'a al Holand'o, kie, laŭ ver'ŝajn'o, li en'ir'is milit'serv'ad'o'n sub la komand'o de la Franc'a general'o Pichegru. Cert'e est'as, ke de tiu temp'o li ne plu zorg'is pri si'a infan'o. Tio'n almenaŭ rakont'is al mi la en'loĝ'ant'o'j de Weelde, kiu'j est'as kon'int'a'j pieter Driessens.»

« Tiu'j hom'o'j ne sci'as kio'n ili dir'as, amik'o,» inter'romp'is li'n la kolonel'o,« mi skrib'is eĉ du foj'o'j'n el Egipt'uj'o por inform'iĝ'i pri la stat'o de mi'a infan'o. Ĉiu'j mi'a'j leter'o'j rest'is sen respond'o; kaj kiam, post la mort'o de Kleber, mi re'ven'is Franc'uj'o'n, kaj est'is fin'e al mi permes'it'e ven'i person'e por vizit'i mi'a'n infan'o'n; kiam kun mal'kviet'a kor'o mi galop'is tra la erik'ej'o kaj al'proksim'iĝ'is al la lok'o kie mi est'is las'int'a mi'a'n fil'in'o'n,— mi nur trov'is cindr'amas'o'n ! Al vi dir'i kio'n mi sent'is antaŭ tiu terur'a vid'aĵ'o, est'as ne'ebl'e, sekretari'o: vi ankaŭ hav'as infan'o'j'n... Feliĉ'e mi aŭd'is el la buŝ'o de kelk'a'j kamp'ar'an'o'j, ke pieter Driessens kun la mal'grand'a monica si'n est'is sav'int'a el la brul'ad'o, kaj for'ir'int'a por pet'i almoz'o'j'n.»

« Tio est'as ver'a, sinjor'o kolonel'o; la edz'in'o de pieter Driessens cindr'iĝ'is; li sol'a, port'ant'e la mal'grand'a'n monica sur la dors'o kaj fer'a'n kest'et'o'n sub la brak'o, sukces'is si'n sav'i el la flam'o'j. Tiam li ricev'is bel'a'n rekomend'leter'o'n por almoz'pet'i kaj for'vojaĝ'is kun si'a adopt'it'a infan'o, por pet'i help'o'n en la vilaĝ'o'j. Mi sci'as per fid'ind'a'j inform'o'j, ke oni vid'is li'n almoz'pet'ant'a'n kun la mal'grand'a monica en Ravels, Merxplas, Beerse, Arendonck kaj Rethy; sed de kiam li for'las'is tiu'n last'a'n vilaĝ'o'n, li est'is sol'a: oni vid'is li'n sen la mal'grand'a monica en Meerhout, Olmen, Bal'e'n kaj Moll, kie li mal'san'iĝ'is kaj mort'is. Nur de antaŭ'hieraŭ mi kon'as la lok'o'n kaj la tag'o'n de li'a mort'o. La sekretari'o de Moll send'as al mi li'a'n mort'atest'o'n kaj al'dir'as, ke en la poŝ'o'j de la brul'detru'it'a Driessens [ 6 ] oni nenio'n trov'is, kio pov'us re'trov'ig'i la post'sign'o'n de l ’ infan'o, kiu'n, li tio'n sci'as, mi sen'halt'e serĉ'ad'as. Li ankaŭ ne parol'as pri la fer'a kest'et'o. Ĉu vi kred'as, sinjor'o kolonel'o, ke pieter Driessens est'is kapabl'a por far'i io'n mal'bon'a'n al vi'a infan'o aŭ ŝi'n for'las'i en la erik'ej'o aŭ la arb'ar'o'j ?»

« Ho, neniam !» respond'is la kolonel'o,« li iam est'is mi'a instru'ist'o kaj rest'is ĉiam mi'a plej bon'a amik'o. Kiam mi ven'is ĉe li'n kun mi'a infan'o kaj dir'is al li, ke mi vol'as ir'i Holand'o'n por, kiel vi supoz'as, pren'i serv'o'n ĉe Pichegru, li mem pet'eg'is mi'n ke mi las'u mi'a'n monica loĝ'ad'i ĉe li, tiom por li'a propr'a plezur'o en li'a'j mal'jun'ec'a'j tag'o'j, kiom por la bon'o de l ’ infan'o, ĉar sen tio mi est'us dev'ig'it'a ŝi'n konfid'i al fremd'a'j man'o'j. Mi est'as cert'a, sekretari'o, ke li ie ced'is la mal'grand'a'n monica al bon'a'j hom'o'j, kaj don'is la fer'a'n kest'et'o'n, laŭ mi'a intenc'o, al ŝi'a'j nov'a'j adopt'int'a'j ge'patr'o'j.»

« Tio est'as ankaŭ mi'a konvink'o, sinjor'o kolonel'o; kaj, ĉar mi'a'j inform'o'j kred'ig'as mi'n ke monica dev'as est'i inter Rethy kaj Meerhout, mi intenc'is ir'i morgaŭ al Moll kaj vizit'i ĉiu'j'n ĉirkaŭ'ant'a'j'n vilaĝ'o'j'n kaj farm'bien'o'j'n.»

« Nu, sekretari'o, mi'a amik'o, far'u kiel vi dir'as; vi'a pen'o ne rest'os sen rekompenc'o. Mi dispon'as ankoraŭ kelk'a'j'n tag'o'j'n, kaj vol'as ek'prov'i ĉu mi pov'as vi'n help'i. Hodiaŭ vesper'e ni nokt'loĝ'os en Lichtaert, kaj morgaŭ, je proksim'um'e tag'mez'o, ni est'os ankaŭ ĉe la sekretari'o de la komun'um'o Moll, por konsil'iĝ'i kun vi pri tio, kio'n ni est'as far'ont'a'j.— Ne ŝpar'u mon'o'n, mi'a amik'o; pren'u komfort'a'n vetur'il'o'n kaj ne sen'util'e lac'ig'u vi'n pro mi. Do ĝis morgaŭ; Di'o hav'ig'u al ni feliĉ'a'n rezult'o'n !»

Post tiu'j ĉi vort'o'j la kolonel'o star'iĝ'is, prem'is la man'o'n de la sekretari'o kaj re'ir'is al la Kron'o . Unu hor'o'n post'e, du rajd'ant'o'j en'ir'is la voj'o'n al Lichtaert.

IV.

La morgaŭ'a'n tag'o'n, fru'maten'e, kolonel'o van Milgem kun si'a kun'vojaĝ'ant'o rajd'is sur la ond'lini'a erik'ej'a voj'o kiu konduk'as de Lichtaert al Moll.

La sun'o bril'eg'e radi'is ĉe la blu'a ĉiel'o kaj supr'e'n'ig'is el la sabl'a eben'aĵ'o mov'iĝ'ant'a'n nebul'vual'o'n, kiu simil'ig'is ĝi'n al brul'ant'a mar'o kun mal'preciz'kolor'a'j flam'o'j. La karakteriz'a arom'o de l ’ erik'ej'o kaj la odor'o de la erik'bul'fajr'o'j [ 7 ] plen'ig'is la aer'o'n; la cikad'o'j kant'is si'a'n unu'ton'a'n kant'o'n, kaj mil ali'a'j best'et'o'j petol'is inter la flor'ar'o de l ’ erik'ej'o. Ĉio tio potenc'e impres'is la sent'o'j'n de la kolonel'o: en tia aer'o li est'is pas'ig'int'a si'a'j'n plej bel'a'j'n jar'o'j'n; ĉio, eĉ la delikat'a herb'o, re'ven'ig'is en li'a'n memor'o'n pens'o'j'n emoci'ant'a'j'n. Li do rajd'is kun klin'it'a kap'o antaŭ si'a kun'ul'o kaj, profund'e silent'ant'e, li las'is sen'atent'e pend'i la brid'o'n de si'a ĉeval'o.

Dum pli ol unu hor'o la jun'a leŭtenant'o respekt'is la silent'ad'o'n de si'a super'ul'o. Tamen, post tiu temp'o li ir'ig'is si'a'n ĉeval'o'n flank'e de tiu de si'a kun'vojaĝ'ant'o kaj dir'is kun konsol'ant'a voĉ'o:

« Kolonel'o, for'pel'u do vi'a'n mal'ĝoj'o'n. Mi tre bon'e kompren'as vi'a'n dezir'o'n re'vid'i vi'a'n infan'o'n; sed vir'o kiel vi, kiu cent'foj'e rigard'is sen'tim'e la mal'amik'o'n kaj la mort'o'n, ĉu tiu las'us si'n sub'prem'i de ordinar'a sufer'o ?»

« Ordinar'a sufer'o ?» respond'is la kolonel'o,« efektiv'e, Adolf, ĝi est'as ordinar'a sufer'o; sed pro tio ĝi ne est'as mal'pli profund'a. Bon'e kompren'u tio'n, mi'a amik'o: dum mi'a tut'a viv'o mi nur unu foj'o'n am'is vir'in'o'n. Kvankam ŝi est'is kamp'ar'an'in'o, ŝi'a memor'o sekv'as mi'n eĉ sur la batal'kamp'o'n. Ŝi est'as mort'int'a, la kompat'ind'a Barbar'a ! sed ŝi las'is al mi infan'o'n, la garanti'aĵ'o'n de ni'a am'o, kiu'n ŝi don'is al mi je la kost'o de si'a viv'o. Est'i dev'ig'at'a tim'i ke la sol'a produkt'o de ni'a edz'iĝ'o ebl'e vag'ad'as almoz'pet'ant'e, sufer'as pro mal'sat'o kaj hont'o, dum mi hav'as la rimed'o'j'n por ŝi'n por ĉiam feliĉ'ig'i ! Sci'i, ke mi'a Barbar'a ebl'e el la ĉiel'o ig'as mi'n respond'a pri si'a infan'o...»

« Kolonel'o, kolonel'o !» inter'romp'is la leŭtenant'o,« vi tro'fantazi'ig'as vi'a'n dolor'o'n; tio ne est'as la rimed'o por ĝi'n malak'rig'i. Konsider'u do la afer'o'j'n kun kviet'ec'o. Milit'ist'o hav'as ja sufiĉ'e da pov'o sur si'a'n kor'o'n por konsol'iĝ'i pri mal'feliĉ'o, eĉ pli grand'a ol tiu ĉi.»

« Ĉu vi do pens'as, Adolf,» re'dir'is la kolonel'o,« ke oni tiel facil'e per fer'o ĉirkaŭ'as si'a'n kor'o'n kiel si'a'n korp'o'n ? Vi erar'as. Mi sci'as ke vi supoz'as vi'n sen'sent'a, kaj vi ĉiam pri tio ŝajn'as fier'a. Van'a est'as tamen vi'a supoz'o. De antaŭ dek jar'o'j vi for'las'is vi'a'n vilaĝ'o'n, ĉu ne ? Nu, dir'u al mi, se vi'a okul'o tie, ĉe la horizont'o, subit'e ek'vid'us la dom'et'o'n, en kiu loĝ'as vi'a mal'jun'a patr'in'o, ĉu vi verŝ'us larm'o'j'n aŭ ne ?»

La jun'a leŭtenant'o silent'is dum kelk'a'j minut'o'j kaj respond'is kun mal'lev'it'a'j okul'o'j, kvazaŭ li est'us hont'ant'a:

« Ho, mi sur'genu'iĝ'us kaj verŝ'us larm'o'j'n, kolonel'o !»

« Ha, tiam vi ankaŭ facil'e kompren'os, ke mi tut'e al'las'as mi'n al la esper'o re'vid'i mi'a'n infan'o'n kaj sen'ĝen'e verŝ'us larm'o'j'n, se Di'o permes'us al mi ŝi'n trov'i. Sci'u, Adolf: mi hav'as nek patr'in'o'n, nek patr'o'n, nek frat'o'n, nek parenc'o'j'n; en la mond'o ekzist'as nur unu est'aĵ'o, al mi lig'it'a per lig'il'o'j de l ’ sang'o kaj de l ’ re'memor'o; tiu est'aĵ'o est'as la infan'o de mi'a mal'feliĉ'a Barbar'a. Ŝi mort'ant'e don'is ŝi'n al mi en mi'a'j'n brak'o'j'n, kaj dir'is ankoraŭ dum ŝi plor'eg'is: ho, ĉiam am'u ŝi'n, amik'o !»

La voĉ'o de l ’ kolonel'o est'is dum tiu'j vort'o'j far'iĝ'int'a tiel sen'son'a, ke la leŭtenant'o, pro respekt'o al li'a emoci'o, rest'is mal'antaŭ'e kaj silent'ant'e mal'proksim'iĝ'is de si'a super'ul'o. Tiu ĉi baldaŭ mem mal'akcel'is si'a'n ĉeval'o'n kaj atend'is si'a'n kun'ul'o'n. Tiam li antaŭ'e'n'montr'is per la fingr'o kaj dir'is profund'e kor'tuŝ'it'e:

« Adolf, se vi met'us vi'a'n man'o'n sur mi'a'n kor'o'n, vi sent'us kiel rapid'eg'e la sang'o flu'as tra mi'a'j vejn'o'j. Mi'a bon'a amik'o, ne mir'u ke larm'o'j bril'as en mi'a'j okul'o'j. Ĉu vi vid'as tie, super la juniper'o'j, alt'a'n fag'o'n lev'ant'a'n si'a'n impon'ant'a'n supr'o'n apud la river'et'o ? Tiu arb'o aŭd'is mi'a'n unu'a'n am'vort'o'n ! En ĝi'a ombr'o trem'et'ant'a knab'in'o ricev'is mi'a'n tim'em'a'n am'konfes'o'n ! Ĉio kon'as mi'n ĉi tie: herb'o, erik'o, akv'o, arb'o'j, ĉio salut'as mi'n per lingv'o kor'tuŝ'ant'a. Ven'u, mal'supr'e'n'iĝ'u ni ĉi tie. Mi vol'as vid'i, ĉu la ŝel'o de la fag'o konserv'is la sign'o'n de ni'a am'o !...»

Dum kelk'a'j moment'o'j ili gvid'is si'a'j'n ĉeval'o'j'n per la brid'o, ĝis kiam ili ne pov'is ir'i pli antaŭ'e'n kun la best'o'j; tiam ili lig'is ili'n ĉiu al iu arb'o, kaj trans'salt'is la river'et'o'n. Al'ven'int'e antaŭ la fag'o, la kolonel'o kun'ig'is si'a'j'n man'o'j'n, klin'is la kap'o'n kaj rigard'ad'is de sub si'a'j okul'har'o'j la en'tranĉ'it'a'n sign'o'n, kiu bril'is al li renkont'e'n, kiel salut'o de li'a Barbar'a.

Subit'e, kvazaŭ mister'a frap'o est'us li'n traf'int'a, li star'iĝ'is kaj streĉ'is la orel'o'n al mal'laŭt'a kaj mal'proksim'a bru'o. La leŭtenant'o ek'tim'is pri la mov'o de si'a super'ul'o kaj ne'vol'e met'is la man'o'n sur la flank'o'n kie kutim'e pend'is li'a glav'o; sed dev'ig'ant'a sign'o ordon'is li'n rest'i sen'bru'a.

De mal'antaŭ la aln'o'ale'et'o, kiu pli'long'iĝ'is laŭ'long'e de la river'et'o, laŭt'iĝ'is nun kelk'a'j dolĉ'a'j, arĝent'ec'a'j son'o'j, kaj baldaŭ oni aŭd'is disting'ebl'e kvazaŭ infan'voĉ'o'n, kant'ant'a'n:

« Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as,
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.»

Sam'e sen'mov'a rest'is la kolonel'o, post kiam la mal'proksim'a voĉ'o jam perd'iĝ'is. Li ver'ŝajn'e atend'is du'a'n strof'o'n de la kant'o. Ne aŭd'ant'e ĝi'n, li mem dir'is kun strang'a mal'laŭt'a ton'o:

« Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer ’ mal'mol'iĝ'as,
Kor ’ kuraĝ'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.»

Nenia son'o li'n respond'is: la aln'o'ale'et'o rest'is mut'a. Li rapid'e ir'is al la leŭtenant'o, kaj, li'n for'tir'ant'e, li dir'is kun mal'laŭt'a voĉ'o:

« Ven'u,— ven'u, mi'a amik'o; ĉiu'j mi'a'j nerv'o'j trem'eg'as. Mi est'as mort'e kor'tuŝ'at'a. Est'as mi'a Barbar'a, kiu'n vi aŭd'is, ŝi'a voĉ'o, ŝi'a kant'o !... Kio'n vi al mi rezerv'as, ho Di'o !»

Subit'e la kolonel'o halt'ig'is si'a'n akompan'ant'o'n, kaj montr'is al li, ne parol'ant'e, jun'a'n knab'in'o'n, kiu sid'is sur la herb'ar'o ĉe la sub'aĵ'o de kelk'a'j juniper'arb'et'o'j. Ŝi ne ŝajn'is sci'i ke oni observ'is ŝi'n; ĉar ŝi'a'j grand'a'j nigr'a'j okul'o'j fiks'e kaj sen'mov'e rigard'is la fag'o'n, kaj ĉe ŝi'a mal'ferm'it'a buŝ'o kurb'iĝ'is la fingr'o'j de ŝi'a dekstr'a man'o, kvazaŭ ŝi vol'us for'pel'i ĉiu'j'n bru'o'j'n de l ’ erik'ej'o por nur kapt'i unu sol'a'n.

La kolonel'o far'is mov'o'n por al ŝi al'proksim'iĝ'i, kaj nur tiam ŝi kun tim'o rimark'is, ke ne'kon'at'a'j person'o'j per akr'a'j rigard'o'j ŝi'n observ'is. Tamen, ŝi'a tim'o tuj mal'aper'is, kaj ne'pri'skrib'ebl'a rid'et'o al'bril'is de ŝi'a vizaĝ'o al la du fremd'ul'o'j.

La kolonel'o, venk'it'a de mal'pacienc'o, ir'is al la jun'ul'in'o, genu'fleks'is apud ŝi, pren'is unu el ŝi'a'j man'o'j, kaj demand'is trem'ant'e:

« Infan'o, kiu est'as vi'a nom'o ?»

« Len'a,» est'is la respond'o.

Dolor'a kri'o el'iĝ'is el la brust'o de la milit'ist'o; li dir'is mal'esper'e:

« Len'a ? Ho, ĉiel'o, ne est'as ŝi !»

Dum tiu plend'o larm'o'j ŝpruc'is el li'a'j okul'o'j, kaj li kaŝ'is si'a'n vizaĝ'o'n per si'a'j man'o'j. La jun'a leŭtenant'o vol'is help'i si'a'n super'ul'o'n por re'star'ig'i li'n, sed tiu ĉi dolĉ'e for'puŝ'is li'n kaj kompren'ig'is ke li sen inter'romp'o vol'is si'n al'las'i al si'a emoci'o.

Laŭ'vic'e Len'a rigard'is la du fremd'ul'o'j'n kun demand'ant'a vizaĝ'o, ĝis kiam ŝi aŭd'is ke la sur'genu'iĝ'int'a vir'o mal'dolĉ'e plor'as. Tiam ŝi mem pren'is li'a'n man'o'n kaj dir'is tiel delikat'e kaj kompat'e:

« Kiu est'as la kaŭz'o de vi'a dolor'o, sinjor'o ? Ĉu la kant'et'o de Rikke - tikke - tak vi'n sufer'ig'as ? Mi ne plu kant'os ĝi'n.»

La kolonel'o, emoci'it'a de la ton'o de ŝi'a voĉ'o, per'fort'e for'viŝ'is la larm'o'j'n el si'a'j okul'o'j, kaj ankoraŭ pli'proksim'iĝ'ant'e al ŝi, li demand'is tim'e kaj rapid'e parol'ant'e:

« Dir'u, knab'in'o, kiu instru'is al vi tiu'n kant'o'n ?»

« Mi ne sci'as,» est'is la dolĉ'a respond'o.« Mi jam kon'as ĝi'n de long'e; sed mi ne sci'as de kiam.»

« Ĉu vi ne re'memor'as, mi'a infan'o, ke, kiam vi est'is tre jun'a, vi ĉiam aŭd'is bru'o'n kvazaŭ de martel'o'j, kiu'j laŭ'vic'e fal'as sur ambos'o'n ?»

Len'a ne respond'is pri tiu demand'o; sed ŝi'a'j okul'o'j larĝ'e mal'ferm'iĝ'is, kaj per si'a'j ung'o'j ŝi frot'is si'a'n frunt'o'n, kvazaŭ ŝi vol'us el ĝi el'ig'i re'memor'o'n.

« Aŭskult'u !» dir'is la kolonel'o ankoraŭ pli rapid'e.« Aŭskult'u, ĉu vi ne oft'e tio'n aŭd'is ?»

Li tiam frap'is en si'a'n man'o'n per la ten'il'o de si'a vip'o, imit'is la frap'ad'o'n de la martel'o'j sur la ambos'o'n, kaj kant'is:

« Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer ’ mal'mol'iĝ'as,
Kor ’ kuraĝ'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.»

Terur'e trem'is la knab'in'o ĝis la fin'o de la kant'o; tiam ŝi ek'kri'is kun rav'ant'a ĝoj'o:

« Jes, jes, Rikke - tikke - tak !»

Kaj ŝi ankaŭ kun'frap'is la man'o'j'n laŭ la ritm'o de la kant'o.

« Ĉu vi ne re'memor'as, knab'in'o, ke vir'o rajd'ig'is vi'n sur si'a genu'o laŭ la ritm'o de Rikke - tikke - tak ?»

Len'a met'is la fingr'o'n al la buŝ'o kaj ferm'is la okul'o'j'n. Post moment'o da silent'o ŝi dir'is mal'laŭt'e, kvazaŭ ŝi dub'us:

« Tiu vir'o.... tiu vir'o.... est'is mi'a patr'o ?»

Je tiu vort'o la kolonel'o trem'eg'is en ĉiu'j membr'o'j; li jam mal'ferm'is si'a'j'n brak'o'j'n por ĉirkaŭ'prem'i Len'a; sed li halt'is kaj demand'is:

« Ho, infan'o, ĉu vi'a nom'o ver'e est'as Len'a ? Pri'pens'u bon'e... Ĉu vi ne sci'as kiu'n nom'o'n don'is al vi la vir'o, kiam vi rajd'is sur li'a genu'o ?»

Len'a teren'rigard'is kaj pri'pens'is unu moment'o'n; tiam ŝi dir'is mal'rapid'e:

« Li dir'is: kar'a... kar'a.... kar'a monica !»

« Mi'a infan'o ! mi'a infan'o !» kri'is la kolonel'o, tiel ke li'a'j vort'o'j re'son'is trans la eben'aĵ'o,— kaj li ĉirkaŭ'prem'is monica en si'a'j brak'o'j.

La jun'ul'in'o mal'rapid'e lev'is al li si'a'j'n gagat'nigr'a'j'n okul'o'j'n, dolĉ'e rid'et'is, kaj baldaŭ, super'mezur'e kor'tuŝ'it'a, ŝi apog'is si'n sen'fort'e kontraŭ la bat'ant'a kor'o de si'a patr'o.

Unu hor'o'n post'e, la kolonel'o, kun si'a fil'in'o ĉe si'a brak'o, ven'is el la aln'arb'e'tar'o sur la voj'o'n al Moll; la leŭtenant'o sid'is sur unu el la ĉeval'o'j kaj konduk'is la ali'a'n per la brid'o. Sur la pal'a vizaĝ'o de monica bril'is nun delikat'a ruĝ'o kiel oni ĝi'n vid'as sur la petal'o'j de blank'a'j roz'o'j; ŝi ne pov'is de'turn'i si'a'n rigard'o'n de la vizaĝ'o de si'a patr'o kaj feliĉ'eg'e al'rid'is li'n. Li kares'is la knab'in'o'n ĉe ŝi'a'j kap'o kaj ŝultr'o, kaj oft'e halt'ig'is ŝi'n por kis'i ŝi'a'n frunt'o'n.

Tiel ili antaŭ'e'n'ir'is tra la erik'ej'o, oft'e halt'ant'e, ĝis ili ek'vid'is dekstr'a'flank'e la izol'it'a'n farm'ej'o'n, kaj ne pov'is ir'i pli antaŭ'e'n ne mal'proksim'iĝ'ant'e de ĝi.

Cert'e, la kolonel'o intenc'is ne met'i unu pied'o'n en la dom'o'n, kie li'a mal'feliĉ'a fil'in'o est'is sufer'int'a tiel long'a'n martir'ec'o'n; precip'e li vol'is evit'i la vid'o'n de la mal'bon'a vir'in'o, kiu est'is ŝanĝ'int'a la nom'o'n de la infan'o al ŝi konfid'it'a por posed'i la fer'a'n kest'et'o'n kaj la trezor'o'n en'ŝlos'it'a'n en ĝi. Tial li kun ia mal'pacienc'o tir'is monica per la man'o kaj prov'is, per dolĉ'a'j vort'o'j kaj am'a'j kares'o'j, al'tir'i ŝi'a'n atent'o'n kaj de'turn'i ĝi'n de la farm'ej'o. Sen'dub'e monica est'is al li ĉio'n rakont'int'a kaj parol'int'a, kun ne'kaŝ'it'a am'o, pri la jun'a kamp'ar'an'o, kiu tiel fidel'e kaj sin'ofer'em'e ŝi'n protekt'is kaj am'is. La kolonel'o ja konjekt'is ke ŝi ne sen ĉagren'o adiaŭ'dir'os li'n, kiu est'is por ŝi frat'o kaj konsol'ant'o dum ŝi'a mal'dolĉ'a sufer'ad'o; sed, kiel ajn dank'em'e monica est'is parol'int'a pri Jan, ŝi'a patr'o sent'is ja profund'a'n antipati'o'n por la fil'o de la kruel'a turment'int'in'o, kaj prefer'e est'us romp'int'a por ĉiam ĉiu'j'n rilat'o'j'n kun la mal'bon'a famili'o.

Spit'e la zorg'em'o de si'a patr'o, monica subit'e for'tir'is si'n el li'a'j brak'o'j, turn'is la vizaĝ'o'n al la farm'ej'o kaj rest'is tiel'e star'ant'a sen'mov'e.

La kolonel'o respekt'is unu moment'o'n ŝi'a'n profund'a'n emoci'o'n; baldaŭ tamen li vid'is mult'eg'a'j'n larm'o'j'n el'flu'ant'a'j'n el ŝi'a'j okul'o'j, kaj li dir'is:

« Kar'a monica, ĉu vi pov'as ĉagren'iĝ'i pro vi'a for'ir'o de lok'o, kie oni tiel mult'e sufer'ig'is vi'n ?»

« Ĉu li ne mort'os ?» ŝi sopir'is.

« Ne pens'u pri tio, mi'a infan'o. Ebl'e je la komenc'o vi'a for'iĝ'o ĉagren'os li'n; sed li baldaŭ konsol'iĝ'os kaj forges'os vi'n.»

Ne'ordinar'a fajr'o bril'is en la okul'o de la jun'ul'in'o.

« Mi'n forges'i ?» ŝi kri'is.« Li forges'i si'a'n frat'in'o'n ? Ho, se mi pov'us ankoraŭ unu'foj'e li'n re'vid'i !— Vid'u, vid'u, jen li est'as ! Jan ! Jan !»

Kaj kvazaŭ sag'o el la ark'o ŝi flug'is tra la erik'ej'o ĝis la jun'a kamp'ar'an'o, kiu'n ŝi est'is ek'vid'int'a, mal'proksim'e preter'pas'int'a'n inter la aln'o'j. Kun mal'ferm'it'a'j brak'o'j ŝi salt'is al li renkont'e'n, dir'ant'e:

« Jan, mi for'ir'as; mal'proksim'e'n, mal'proksim'e'n de tie ĉi.»

La jun'ul'o rigard'is ŝi'n kun mir'o kaj ŝajn'is ne kompren'i ŝi'n. Ŝi tamen montr'is per la fingr'o al la erik'ej'o kaj dir'is:

« Vid'u, jen ven'as mi'a patr'o. Tio est'is la voĉ'o, kiu ĉiam en mi parol'is.»

« Ĉu tiu riĉ'a sinjor'o vi'a patr'o ?» murmur'is Jan kun kresk'ant'a emoci'o.

« Jes, kaj mi ne plu nom'iĝ'as Len'a; mi'a nom'o est'as mult'e pli bel'a: monica !»

La jun'a kamp'ar'an'o, kiu nur tiam klar'e kompren'is si'a'n mal'feliĉ'o'n, ek'trem'is kiel kan'o kaj sen'parol'e ir'ig'is si'a'j'n vag'ant'a'j'n okul'o'j'n de la kolonel'o al la knab'in'o. Baldaŭ li al'kroĉ'iĝ'ant'e ek'kapt'is aln'o'trunk'o'n, kaj apog'is kontraŭ ĝi si'a'j'n kap'o'n kaj ŝultr'o'n, dum mal'ĝoj'a'j larm'o'j el'flu'is el li'a'j okul'o'j.

monica kompren'is la dolor'o'n kiu tra'bor'is li'a'n kor'o'n; ŝi ĵet'is si'a'j'n brak'o'j'n ĉirkaŭ li'a'n kol'o'n, kun dolĉ'a per'fort'o for'tir'is li'a'n kap'o'n de l ’ arb'o'trunk'o kaj prem'is, la unu'a'n foj'o'n de si'a viv'o, ard'a'n kis'o'n sur li'a'n frunt'o'n.

« Jan, Jan !» ŝi kri'is,« ho, ne est'u mal'ĝoj'a, mi ankoraŭ ja re'ven'os. Al mi ankaŭ tre dolor'as ke mi dev'as vi'n for'las'i.»

Tiu'j am'el'montr'o'j ŝajn'is re'fort'ig'i la jun'ul'o'n; kun pli silent'a dolor'o li nun rigard'ad'is la plor'ant'a'n knab'in'o'n, kies brak'o ankoraŭ ĉirkaŭ'is li'a'n kol'o'n... Sed nun la kolonel'o inter'romp'is subit'e per si'a al'ven'o la el'flu'iĝ'o'n de ili'a reciprok'a emoci'o. La patr'o nur vid'is en tiu scen'o la atest'o'n de amik'ec'o inter du infan'o'j. Al'proksim'iĝ'ant'e la jun'a'n kamp'ar'an'o'n, li pren'is li'a'n man'o'n kaj dir'is:

« Jan Daelmans, mi dank'as vi'n pro vi'a bon'a amik'ec'o al mi'a infan'o. Se iam vi bezon'os ia'n protekt'ant'o'n, vi ĉiam en mi tia'n renkont'os. Ni ir'as al Moll, kaj de tie al Franc'uj'o. Ne ĉagren'iĝ'u, mi'a fil'o, pri la feliĉ'o de monica: tio ne est'us bon'a vi'a'flank'e. Ven'u post la tag'mez'o en Moll, en la Agl'o ’ n , tie vi pov'os ankoraŭ rest'i kelk'a'j'n hor'o'j'n kun monica. Mi ja vol'as donac'i al vi mal'grand'a'n rekompenc'o'n...»

Je tiu'j vort'o'j li met'is kelk'a'j'n Napoleon'o'j'n en la man'o'n de la kamp'ar'an'o. Anstataŭ ŝajn'i dank'a, Jan rigard'is koler'e en la okul'o'j'n de la kolonel'o, kaj ne ŝajn'is kompren'i kio okaz'is...

« Ven'u nun antaŭ'e'n, monica,» dir'is la kolonel'o al si'a fil'in'o,« ni dev'as rapid'i. Moder'ig'u vi'a'n ĉagren'o'n; baldaŭ en Moll vi ja pov'os ankoraŭ sufiĉ'e long'e kun'est'i.»

Kun bril'ant'a'j okul'o'j monica pren'is la man'o'n de si'a amik'o kaj dir'is, dum ŝi mal'rapid'e mal'proksim'iĝ'is:

« Do ĝis baldaŭ, Jan, ĝis baldaŭ !»

La jun'a kamp'ar'an'o teren'rigard'is kaj rest'is kelk'temp'e sen'mov'a. Kiam li re'lev'is la kap'o'n, la kolonel'o kun monica est'is jam mal'aper'int'a'j. Nur tiam li sent'is io'n pez'a'n en si'a man'o; li rigard'is la or'mon'er'o'j'n per mal'ŝat'ant'a rid'aĉ'o, kaj for'ĵet'is ili'n mal'proksim'e'n sur la erik'ej'o'n.

Li fleks'iĝ'is ĉe la sub'o de l ’ arb'o kaj kaŝ'is si'a'n vizaĝ'o'n per ambaŭ man'o'j.


Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e bel'a poŝt'kaleŝ'o for'las'is la vilaĝ'o'n Moll. Tri person'o'j est'is en la vetur'il'o: impon'ant'a milit'ist'o, bel'a fraŭl'in'o, kaj jun'a oficir'o, ili'a kun'vojaĝ'ant'o.

V.

Ankoraŭ unu hor'o'n, kaj la sun'o super'ŝut'os la erik'ej'o'n per si'a'j radi'o'j; jam supr'e'n'iĝ'as la orient'lum'o; la mal'lum'o for'iĝ'as al la okcident'a ĉiel'flank'o; kelk'a'j mal'preciz'a'j bru'o'j antaŭ'sci'ig'as la natur'vek'iĝ'o'n.

En la ĉambr'o de l ’ izol'it'a farm'ej'o la horloĝ'o daŭr'ig'as si'a'n sen'ripoz'a'n tiktak'o'n: la mal'ĝoj'ig'a nokt'silent'o ankoraŭ reg'as en ĝi sen'inter'romp'e; la fajr'ej'o est'as mal'varm'a.

En la du'on'ombr'a angul'o de la ĉambr'o star'as ŝpin'rad'o, kun delikat'e pur'ig'it'a lin'o sur la boben'stang'o, kaj ne'romp'it'a faden'o, kvazaŭ la ŝpin'ist'in'o ĝi'n ĵus est'is for'las'int'a.

Je du aŭ tri paŝ'o'j de l ’ ŝpin'il'o hom'korp'o en la mal'lum'ec'o desegn'iĝ'as: est'as jun'ul'o, kiu, sid'ant'e, kun strang'a esprim'o rigard'as la il'o'n. Kun la brak'o'j kun'met'it'a'j sur la brust'o kaj la kap'o klin'it'a, li atent'e direkt'as si'a'n okul'o'n de la ŝpin'il'o al la apud'star'ant'a seĝ'o. Li'a vizaĝ'o port'as la sign'o'j'n de profund'a dolor'o; esting'it'a fajr'o radi'as el li'a'j rigard'o'j, kvazaŭ la mal'esper'o loĝ'as en li'a kor'o; kaj tamen, vag'ant'a rid'et'o aper'as kelk'foj'e sur li'a'j lip'o'j. Se oni pov'us li'n vid'i, tiel sid'ant'a'n, oni pens'us ke ĉe la rad'o sid'as ne'vid'ebl'a ŝpin'ist'in'o, kun kiu tiu jun'a vir'o, per la lingv'o de l ’ okul'o'j, kor'tuŝ'e inter'parol'as. Son'o'j, tiel mal'laŭt'a'j ke ili ne romp'as la nokt'silent'o'n, ŝveb'as murmur'ant'e tra la ĉambr'o. La jun'ul'o met'as la fingr'o'n al si'a buŝ'o kaj ŝajn'as aŭskult'i, kvankam est'as li mem kiu ne'konsci'e kant'as:

Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.

Li star'iĝ'as, pren'as paŝt'ist'baston'o'n en la man'o'n kaj mal'rapid'e el'ir'as el la ĉambr'o. Jen li rev'ant'e promen'ad'as laŭ'long'e de l ’ aln'o'ale'et'o; li halt'as, de'ŝir'as flor'o'n, ĝi'n feliĉ'eg'e al'rid'et'as, ĝi'n sen'kron'ig'as kaj sen'atent'e las'as fal'i ĝi'a'j'n petal'o'j'n tra si'a'j fingr'o'j. Li al'ven'as ĉe la rand'o de la voj'o kaj super'rigard'as la erik'ej'o'n ĝis mal'grand'a'j mont'et'o'j; li'a okul'o en'larm'iĝ'as; li sid'iĝ'as kaj mal'dolĉ'e plor'as.

Li re'e star'iĝ'as, vag'ad'as pli antaŭ'e'n ĝis la trunk'o de impon'ant'a fag'o, en kies proksim'ec'o kelk'a'j nigr'e'verd'a'j juniper'arb'et'o'j alt'ig'as si'a'n trem'et'ant'a'n supr'o'n. Tie li halt'as kelk'a'j'n minut'o'j'n, mem'forges'ant'e, kaj aŭskult'as, kvazaŭ mister'a voĉ'o li'n al'parol'as el la arb'o; el li'a kor'o mal'laŭt'a kant'ad'o flu'as sur li'a'j'n lip'o'j'n; inter la foli'ar'o de la juniper'o'j aŭd'et'iĝ'as la son'o'j de la kant'o:

Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.

Tiu rev'o ankaŭ fin'iĝ'as. La medit'ant'a jun'ul'o for'las'as la fag'o'n kaj en'paŝ'as la erik'ej'o'n. Li supr'e'n'ir'as alt'a'n sabl'o'mont'et'o'n: ĉe la supr'aĵ'o, li antaŭ'e'n'puŝ'as si'a'n paŝt'ist'baston'o'n, ĝi'n ripoz'ig'as kontraŭ si'a'n ŝultr'o'n, ĝi'n ĉirkaŭ'prem'as per la dekstr'a brak'o, kaj, klin'iĝ'ant'e sur tiu'n apog'il'o'n, li star'as sen'mov'e kvazaŭ ŝton'a statu'o. Li'a okul'o si'n direkt'as al blu'iĝ'ant'a punkt'o, kiu, en la plej ekstrem'a mal'proksim'o, vid'iĝ'as ĉe la horizont'o, kaj el kiu zigzag'ant'a voj'o laŭ mult'a'j kurb'iĝ'o'j tra'ir'as la erik'ej'o'n kaj perd'iĝ'as apud la sabl'o'mont'et'o.

Kio'n do atend'as tiu mal'gaj'a jun'ul'o; kio'n li esper'as ke la erik'ej'a voj'o al li al'port'os ? Al kiu la vent'o konduk'as la sopir'o'j'n, kiu'j tiel mal'laŭt'e kaj tiel dolor'e el'iĝ'as el li'a brust'o ?

Aŭskult'u, li mem tio'n dir'as; ĉar nun li'a ĝem'o far'iĝ'as vort'o,— nom'o, am'e kaj sufer'e el'parol'it'a:

« Len'a !... monica !»

Mal'antaŭ li, kamp'ar'an'in'o supr'e'n'ir'as la sabl'o'mont'o'n; li'n al'proksim'iĝ'ant'e, ŝi kri'as mal'afabl'e:

« Jan, vi dev'as re'ven'i hejm'e'n !»

La jun'ul'o mal'klin'iĝ'as, si'n turn'as kaj tre mal'mild'e rigard'as ŝi'n, kiu inter'romp'as li'a'n rev'ad'o'n. Tamen li'a vizaĝ'o iĝ'as subit'e kviet'a kaj indiferent'a; li mal'supr'e'n'ir'as la mont'o'n, dir'ant'e:

« Frat'in'o, mi ven'as.»

Dum li sekv'as ŝi'n kun klin'it'a kap'o, ŝi dir'as:

« Est'as bel'a manier'o, laŭ kiu vi viv'as ! kun ĉiu'j tiu'j kapric'o'j ! Ĉu vi do pens'as ke oni per'labor'as si'a'n pan'o'n rev'ant'e ? Vi est'as nun dum tri monat'o'j egal'e stult'a kiel tiu mal'labor'em'a Len'a, kiu, laŭ tio kio'n oni dir'as, for'ir'is kun si'a patr'o ! Vi bon'e lern'is de ŝi ŝi'a'j'n mal'sprit'aĵ'o'j'n ! Vi star'as de l ’ maten'o ĝis la vesper'o, dum ĉia ajn veter'o, sur la sabl'o'mont'o, rigard'ad'ant'e la kornik'o'j'n. Mi hont'us ! Vi las'as ni'a'n mal'san'a'n patr'in'o'n koler'ant'a en si'a lit'o, kaj vi ir'as vi'a'n mal'saĝ'a'n voj'o'n ! Tiel la farm'ej'o ja mal'prosper'os, ni fin'e est'os sur la pajl'o kaj vi en Gheel ! [ 8 ] »

La jun'ul'o nenio'n respond'as pri tiu'j riproĉ'o'j kaj ŝajn'as eĉ ne aŭd'i ili'n. Li las'as si'a'n frat'in'o'n daŭr'ig'i, neniel atent'ant'e ŝi'a'j'n vort'o'j'n, kaj sekv'as ŝi'n, kvazaŭ indiferent'a, ĝis intern'e de la farm'ej'o.

VI.

Iu'n post'tag'mez'o'n Jan de'nov'e star'is rev'ant'e antaŭ la fag'o, rigard'ant'e ia'j'n memor'sign'o'j'n, kiu'j de antaŭ ne'long'e est'is en'tranĉ'it'a'j en la glat'a arb'o'ŝel'o. La kompat'ind'a jun'ul'o ŝajn'is mal'san'a kaj konsum'iĝ'ant'a, ĉar la ruĝ'o de l ’ jun'ec'o est'is anstataŭ'it'a sur li'a vizaĝ'o de pal'a kaj tra'vid'ebl'a kolor'o; li'a'j okul'o'j bril'is kvazaŭ tiu'j de frenez'ul'o, kaj li'a kap'o klin'iĝ'is sen'kuraĝ'e sur li'a'n mal'dekstr'a'n ŝultr'o'n.

Post kiam li pli ol du'on'hor'o'n est'is star'int'a tie sen'mov'e, li aŭd'is mal'antaŭ la aln'o'voj'et'o la fal'int'a'j'n foli'o'j'n krak'ant'a'j'n sub la paŝ'ad'o de hom'o; si'n turn'ant'e, li vid'is la mal'jun'a'n pastr'o'n de Desschel li'n al'proksim'iĝ'ant'a'n. Vid'ebl'e li pen'is por don'i al si'a'j trajt'o'j kutim'a'n kaj gaj'a'n esprim'o'n; respekt'e salut'ant'e la eklezi'ul'o'n, li prov'is rid'et'i; sed, ve ! li'a rid'et'o nur mal'kaŝ'is sufer'o'n kaj akr'a'n dolor'o'n.

La pastr'o sign'o'far'is al li ke li sid'iĝ'u sur la herb'o'n, pren'is li'a'n man'o'n, kaj kun profund'a kompat'o li'n rigard'ant'e, li dir'is grav'e:

« Jan, Jan, ĉu tiel vi plen'um'as vi'a'n solen'a'n promes'o'n ? Ankoraŭ ĉiam sub la fag'o ? Ĉu vi do vol'as ke vi'a patr'in'o real'ig'u si'a'n minac'o'n kaj for'hak'ig'u la arb'o'n por re'san'ig'i vi'n ?»

Je tiu dir'o kun'tir'iĝ'a ek'mov'o sku'is la membr'o'j'n de l ’ jun'ul'o; flam'e rigard'ant'e la pastr'o'n, li kri'is:

« Kio'n ? La arb'o'n,— for'hak'i la fag'o'n ? Ho, ne, ne, patr'o, mi mort'ig'us la labor'ist'o'j'n...»

Tia ek'kri'o mir'ig'is la bon'a'n pastr'o'n, kiu jam oft'e per dolĉ'a'j konsil'o'j est'is klopod'int'a por ig'i la jun'ul'o'n forges'i la kaŭz'o'n de si'a dolor'o, kaj pens'is est'i baldaŭ sukces'ont'a. Li nur dir'is sen'koler'e kaj per sam'e patr'a voĉ'o:

« Jan, mi'a fil'o, est'as pek'a'j vort'o'j kiu'j'n vi parol'as. Vi'a patr'in'o nur dir'is tio'n sen'pri'pens'e, kaj vi ja sci'as ke ĉiu'j ŝi'a'j vort'o'j ne est'as evangeli'o. Sed ke vi, kiu posed'as sent'em'o'n kaj inteligent'ec'o'n, las'as vi'n, pro tia'j ne'grav'aĵ'o'j, for'port'i per mal'saĝ'a rev'o ĝis minac'o pri mort'ig'o,— tio'n mi ne kompren'as, kaj tio ĉagren'as mi'n. Ĉu mi merit'is, ke vi tia'manier'e respond'as mi'n !»

« Pardon'u al mi, patr'o,» dir'is la jun'ul'o kun sincer'a bedaŭr'o en la okul'o'j.« Mi sci'as ke vi nenio'n dezir'as, kio ne est'us por mi taŭg'a kaj profit'don'a; sed en mi'a kor'o est'as io ne'kompren'ebl'a kio est'as pli potenc'a ol vi'a vort'o kaj mi'a vol'o.»

« Jan, est'as skrib'it'e: kiu serĉ'as la danĝer'o'n, per ĝi pere'os , kaj sam'e est'as por vi, knab'o. Se vi ne plezur'iĝ'us en rev'ad'o'j, kiu'j lam'ig'as vi'a'n viv'o'n pro mank'o de mov'ad'o; se vi labor'us sur la kamp'o kiel est'as vi'a dev'o, vi baldaŭ forges'us la kaŭz'o'n de vi'a dolor'o; san'ec'o kaj kuraĝ'o re'ven'us en vi'n, kaj vi kapabl'us labor'i por vi'a mal'san'a patr'in'o. Sed ne, vi pas'ig'as vi'a'j'n tag'o'j'n sub ĉi tiu arb'o aŭ sur la Sabl'o'mont'o, kaj vi est'as ne nur grand'a pek'ant'o, ĉar vi ne konven'e plen'um'as vi'a'j'n dev'o'j'n al Di'o kaj vi'a patr'in'o, sed ankaŭ frenez'ul'o, mal'saĝ'ul'o, kiu nutr'as si'n per la esper'o pri ne'ebl'aĵ'o, kaj don'as si'a'n viv'o'n al van'a ĥimer'o.»

« Ho, patr'o, post ŝi'a for'ir'o, mi ankoraŭ long'a'temp'e labor'is,— kaj tiam mi nur ven'is ĉi tie'n antaŭ kaj post la labor'hor'o'j. Mi ankaŭ tiam esper'is, ke mi kapabl'us ŝi'n forges'i. Ve, ŝi'a bild'o ĉie mi'n sekv'is. Ĉe la plug'il'o ŝi murmur'is mi'a'n nom'o'n en mi'a'n orel'o'n; ĉe la draŝ'plank'o, la draŝ'il'o'j kant'is la ĉarm'a'n Rikke - tikke - tak; en la kant'o de l ’ bird'o'j mi aŭd'is ŝi'a'n voĉ'o'n; ĉiu'j bru'o'j, ĉiu'j voĉ'o'j de l ’ natur'o kri'is: monica ! monica ! Por kio util'is al mi la labor'o ? Ĉu mi sci'is kio'n mi far'as ? Ho, ne, patr'o, tio ne help'is mi'n. Eĉ mi'a dorm'o est'is por mi pli konsci'a viv'o ol la dum'tag'a: mi ĝu'is konsol'o'n, mi vid'is ŝi'n, mi kun ŝi parol'is; sed trankvil'iĝ'i mi neniam pov'is. Nun mi ne plu kapabl'as labor'i, eĉ se mi vol'us tio'n far'i: mi est'as mal'fort'a kaj mal'san'a.»

La pastr'o sku'is la kap'o'n kaj silent'is unu moment'o'n; tiam li de'nov'e pren'is la man'o'n de l ’ jun'ul'o kaj demand'is:

« Nu, Jan, vi dev'as dir'i al mi ĉu vi vol'as rest'i tia aŭ ne. Est'as cert'e, kaj vi tio'n sci'as, ke monica ne plu ven'os ĉi tie'n,— kaj se ŝi ven'us, est'us ankoraŭ pli bedaŭr'ind'e: ŝi est'as riĉ'a fraŭl'in'o kaj vi kamp'ar'an'o. Vi'a mal'san'o est'as do frenez'aĵ'o.»

« Ho, se mi pov'us ŝi'n forges'i, patr'o !»

« Ĉu vi efektiv'e tio'n dezir'as ?»

« Mi ĝi'n dezir'as el la fund'o de mi'a kor'o, patr'o; ĉar de long'e mi'a'j rev'o'j est'as plu nenio ol amar'ec'o kaj mal'dolĉ'ec'o. Mal'esper'o kaj hezit'o plen'ig'as mi'a'n kor'o'n.»

« Nu, montr'u ke vi ver'e hav'as kuraĝ'o'n kaj vol'as re'san'iĝ'i. Kontent'ig'u la dezir'o'n de vi'a patr'in'o, sekv'u mi'a'n konsil'o'n: ir'u al Meĥlen'o !»

« Mi mort'us, patr'o.»

« Kial ?»

« Ha, kial ?— Patr'o, antaŭ kelk'a'j monat'o'j mi ir'is al Brusel'o, kaj dev'is tie rest'i dum ok tag'o'j. Kiel mal'ĝoj'a'j'n larm'o'j'n mi verŝ'is dum tiu mal'long'a temp'o ! Kia'n ne'dir'ebl'a'n sufer'o'n mi el'port'is !»

« Mi ne kompren'as vi'n.»

« Mi ĝi'n dir'os. Kiam est'is al mi permes'it'e re'ven'i, mi marŝ'is nokt'e kaj tag'e sen ripoz'o. Kiam la unu'a'n foj'o'n la odor'o de la erik'fajr'o'j est'is al mi al'port'it'a de la vent'o, mi pro emoci'o ek'plor'is kvazaŭ infan'o; pli mal'proksim'e, mez'e de l ’ unu'a abi'ar'o, mi sur'genu'iĝ'is kaj laŭt'voĉ'e dank'is Di'o'n, ĉar mi pov'is re'vid'i mi'a'j'n am'at'a'j'n pint'foli'arb'o'j'n. Mi manĝ'is de la unu'a erik'o, kiu'n mi vid'is, por hav'i la kar'a'n kresk'aĵ'o'n pli apud'e ĉe la kor'o;— kaj, ven'ant'e ĉi tie'n, mi ne rekt'e ir'is hejm'e'n: mi unu'e ven'is por kis'i mi'a'n amik'o'n, la fag'o'n, kaj est'is kun larm'iĝ'int'a'j okul'o'j ke mi parol'is al la juniper'o'j, kvazaŭ ili est'us hom'o'j... Kaj vi propon'as al mi, ke mi rest'u dum ses jar'o'j for de mi'a erik'ej'o ? Ne'ebl'e !»

« Mi'a fil'o, mi sci'as pro kiu kaŭz'o vi pli ol iu ajn am'as la erik'ej'o'n; sed est'as preciz'e tiu kaŭz'o, kiu'n ni dev'as neni'ig'i. Stud'ad'o, pli efik'e ol korp'a labor'o, for'pel'os el vi'a spirit'o la bild'o'n kiu persekut'as vi'n, kaj la konvink'o ke vi est'as destin'at'a por plen'e vi'n dediĉ'i al la serv'ad'o de Di'o, cert'e venk'os vi'a'j'n sur'ter'a'j'n rev'o'j'n; ne dub'u pri tio.»

La pastr'o don'is al si'a voĉ'o solen'a'n kaj du'on'koler'a'n ton'o'n, kiu far'is profund'a'n impres'o'n sur la jun'ul'o'n, kaj daŭr'ig'is:

« Ali'a'j'n argument'o'j'n mi uz'os, por konduk'i vi'n al pli bon'a'j pens'o'j. Jan, vi mem'mort'ig'as vi'n, tial ke vi el'ĉerp'as vi'a'n viv'o'n per sen'ĉes'a mal'gaj'ec'o. Ĉu vi pens'as ke Di'o al vi pardon'os tiu'n krim'a'n mal'saĝ'ec'o'n, se vi ĝis la agoni'o en ĝi persist'as ? En vi'a van'a rev'ad'o vi nur pens'as pri unu afer'o.— Ĉu iam en vi'a'n spirit'o'n penetr'as pens'o, kiu supr'e'n'ir'as al la Ĉiel'o ? Ĉu est'as preĝ'o'j, kiu'j'n vi el'parol'as buŝ'e, dum vi'a'j pens'o'j ofend'mok'as Di'o'n, ĉar vi ador'as hom'bild'o'n, eĉ en la templ'o de l ’ Sinjor'o ? Kaj ĉu vi pri'pens'as, ke la tomb'o por vi mal'ferm'iĝ'as,— ke vi liver'as vi'a'n anim'o'n al la mal'sankt'ul'o,— ke la etern'a fajr'o est'os la rekompenc'o de vi'a frenez'a mem'forges'o ?»

La vort'o'j de la pastr'o, parol'it'a'j kun sever'a ton'o, tre emoci'is la kor'o'n de l ’ jun'ul'o. Li sent'is ja ke la pastr'o est'is al li dir'int'a terur'a'j'n ver'aĵ'o'j'n, kaj li trem'is ankoraŭ eĉ post la minac'ant'a'j vort'o'j. Dum kelk'a temp'o li mut'e teren'rigard'is, kaj tiam, lev'ant'e la kap'o'n, kiel iu kiu pren'is mal'facil'a'n decid'o'n, li dir'is:

« Nu, patr'o, est'u tiel'e ! Mi ir'os al Meĥlen'o.»

« Ĉu morgaŭ ?» ĝoj'e demand'is la pastr'o.

« Ĉu jam morgaŭ ?» ripet'is la jun'ul'o,« for'las'i morgaŭ mi'a'n erik'ej'o'n ? Kaj ebl'e por ĉiam !»

« Ne, Jan, ne parol'u tiel mal'saĝ'e,» dir'is la pastr'o.« Vi pov'os ja ĉiu'jar'e pli ol unu foj'o'n vizit'i vi'a'n patr'in'o'n, kaj, dum la lern'ej'a liber'temp'o, sufiĉ'e long'a'temp'e re'vid'i vi'a'n erik'ej'o'n. Ceter'e, kiam vi est'os pastr'o, vi rajt'os est'i en'ofic'ig'it'a en vilaĝ'o en Kempenlando [ 9 ] ,— kaj nur tiam vi pov'os trankvil'e kaj pac'e pas'ig'i vi'a'n viv'o'n sub la ĉiel'o de l ’ erik'ej'o.— Morgaŭ, ĉu ne ?»

« Nu, morgaŭ ! Est'as dir'it'e !» kri'is la jun'ul'o per tiel akr'a voĉ'o, ke li'a'j vort'o'j re'son'is tra la aln'o'ale'et'o.« Morgaŭ ! Morgaŭ !»

Kaj li met'is ambaŭ man'o'j'n antaŭ si'a'j'n okul'o'j'n, el kiu'j el'ŝpruc'is mal'dolĉ'a larm'flu'eg'o.

Du'on'hor'o'n post'e, ten'ant'e la man'o'n de l ’ pastr'o, li re'ir'is al la farm'ej'o.

VII.

Kiam monica for'las'is la erik'ej'o'n por vojaĝ'i al Franc'uj'o, ŝi'a kor'o est'is plen'a de kvazaŭ'ĉiel'a feliĉ'o. Ŝi'a'j rev'o'j est'is plen'um'it'a'j: ŝi est'is li'n trov'int'a, li'n, al kiu, de la Sabl'o'mont'o, ŝi est'is dum tiom da jar'o'j rigard'int'a ! Tut'e for'don'it'a al la am'o de si'a patr'o kaj sen'ĉes'e dorlot'it'a per li'a'j dolĉ'a'j kares'o'j, ŝi iom post iom forges'is, ke iu en la sol'ec'a farm'bien'o ĉagren'iĝ'as pro ŝi'a for'ir'o, kaj baldaŭ la memor'o pri ŝi'a antaŭ'a sort'o kaj pri tiu, kiu est'is por ŝi protekt'ant'o kaj amik'o dum la mal'feliĉ'o, ŝajn'is tut'e mal'aper'int'a el ŝi'a spirit'o.

Tuj kiam ŝi est'is al'ven'int'a en Pariz'o kun si'a patr'o, la plej lert'a'j profesor'o'j est'is pri ŝi zorg'ont'a'j; kaj ĉar ŝi hav'is delikat'a'n intelekt'o'n kaj si'n sent'is kuraĝ'ig'it'a per la sen'ĉes'a'j laŭd'o'j de si'a patr'o, ŝi kon'is en la daŭr'o de kvar jar'o'j ĉio'n kio'n bon'e eduk'it'a fraŭl'in'o bezon'as sci'i por bril'i en mond'um'a'j kun'ven'o'j flank'e de ali'a'j, se la natur'o est'as al ŝi bel'ec'o'n donac'int'a.

Je la komenc'o ruĝ'o vid'iĝ'is sur la vang'o'j de monica, kaj ŝi korp'e pli'fort'iĝ'is. Sen'ĉes'a kontent'ec'o est'is al ŝi re'don'int'a la san'o'n; oni pov'is pens'i ke la konsum'a mal'san'o ŝi'n est'is tut'e for'las'int'a. La hom'o kutim'iĝ'as je ĉio; ebl'e plej rapid'e je feliĉ'o. Est'is ankaŭ tiel por monica: dum tut'a jar'o ŝi trov'is plezur'o'n en ĉio; ŝi ĉe'est'is vesper'fest'o'j'n kaj bal'o'j'n, ŝat'is la mond'um'o'n kaj dezir'is ĝi'a'j'n aplaŭd'o'j'n...

Tamen, tiu frivol'a kaj liber'a ĝu'ad'o ne long'e daŭr'is; kelk'foj'e aper'is for'flug'em'a'j re'memor'o'j antaŭ la okul'o'j de monica kaj dum la du'a jar'o silent'a'j rev'ad'o'j ŝajn'is de'nov'e nebul'kovr'i ŝi'a'n anim'o'n. Dum la ekscit'ig'a'j son'o'j de l ’ muzik'o, sub la bril'eg'o de la lustr'o'j, mez'e de l ’ fest'bru'ad'o, ŝi rest'is ĉiam mal'atent'a, kvazaŭ sekret'a'j re'memor'aĵ'o'j ŝi'n est'us sekv'int'a'j. Mal'fort'a est'is ja tiu mov'iĝ'o de ŝi'a rev'ant'a kor'o, kaj ŝi eĉ sincer'e konfes'is al si'a patr'o ke ŝi kelk'foj'e vid'is ankoraŭ antaŭ si la erik'ej'o'n kun la alt'fier'a fag'o kaj la mov'iĝ'ant'a'j juniper'arb'et'o'j. Tiu'n konfes'o'n ŝi far'is rid'ant'e kaj mok'ant'e pri si'a propr'a rev'mal'san'o, kiel ŝi nom'is ĝi'n.

Ĉu ŝi ankaŭ, inter la rev'bild'o'j de l ’ erik'ej'a kresk'aĵ'ar'o, vid'is hom'a'n figur'o'n, jun'ul'o'n, plor'ant'a'n pri ŝi ? Kiu sci'as ? Ĉiu'okaz'e, ŝi neniam est'is tio'n al si mem aŭ al ali'a'j konfes'int'a.

Iom post iom monica ek'sent'is mal'ŝat'o'n por la mond'um'o kaj ĝi'a'j plezur'o'j; ŝi ne plu ir'is al vesper'fest'o'j kaj ali'a'j kun'ven'o'j, krom post grav'a insist'o de si'a patr'o, kaj ŝi ek'serĉ'is sol'ec'o'n. De temp ’ al temp'o ŝi'a'j lip'o'j mov'iĝ'is sen'konsci'e, kaj la forges'it'a kant'o de Rikke - tikke - tak ŝveb'is ne'aŭd'ebl'e sur ŝi'a buŝ'o. Ŝi'a'j vang'o'j re'e pal'iĝ'is; ŝi re'e mal'dik'iĝ'is kaj mal'fort'iĝ'is, tiel ke ŝi'a patr'o, post ĉiu'j ebl'a'j klopod'o'j por ŝi'n distr'i, ek'tim'is ke li post'viv'os si'a'n infan'o'n. Kler'a kurac'ist'o, kun kiu li konsil'iĝ'is, montr'is al li la edz'in'iĝ'o'n kiel la plej taŭg'a'n rimed'o'n, kaj cert'ig'is ke monica nepr'e re'san'iĝ'us, se oni pov'us ŝi'n decid'ig'i elekt'i edz'o'n. Kolonel'o van Milgem je tio pov'is nur pens'i al la jun'a oficir'o, Adolf, si'a fidel'a amik'o, kiu est'is ĉe'est'int'a la re'kon'o'n de li'a infan'o.

Inter'temp'e la kolonel'o far'is ĉiu'j'n ebl'a'j'n klopod'o'j'n apud si'a fil'in'o por atent'ig'i ŝi'n pri Adolf; li ja trov'is ŝi'n impres'it'a de li'a'j am'atest'o'j kaj li'a'j bel'a'j ec'o'j; sed reciprok'a am'o ne est'is en ŝi: mal'varm'eg'a rest'ad'is ŝi'a kor'o por la jun'a oficir'o. Tio tre ĉagren'is la patr'o'n, ĉar li vid'is si'n sen'ig'it'a je la sol'a rimed'o, je kiu li est'is esper'int'a por sav'i si'a'n infan'o'n. Preskaŭ ĉiu'tag'e la kolonel'o pen'ad'is apud si'a fil'in'o por ek'sci'i kio'n dezir'as ŝi'a kor'o kaj el kio de'ven'as ŝi'a ĉagren'o; sed ŝi asert'is ke ŝi ne est'as mal'san'a, kaj sukces'is ĉiu'foj'e de'turn'i li'a'j'n demand'o'j'n per el'montr'o'j de plej varm'a am'o. La nur'o kio'n ja aŭd'is kaj kompren'is la kolonel'o, est'is ke ŝi dezir'as re'ir'i al Brabant'o kaj al la erik'ej'o; unu'vort'e ke ŝi sufer'as la al'hejm'a'n sopir'o'n aŭ nostalgi'o'n.

Pli ol unu foj'o'n li est'is promes'int'a al si'a fil'in'o, ke li vojaĝ'os kun ŝi al Kempenlando kaj long'a'temp'e tie rest'ad'os, por ke ŝi serĉ'u re'fort'iĝ'o'n en la erik'ej'a aer'o; sed li'a'j koncern'a'j projekt'o'j est'is ĉiu'foj'e neni'ig'it'a'j de la rapid'e inter'sekv'a'j milit'okaz'int'aĵ'o'j.

Je la fin'o de l ’ jar'o 1813 a , per sen'ĉes'a insist'o, li est'is akir'int'a de la ministr'o de l ’ milit'o la promes'o'n ke, dum la ven'ont'a printemp'o, tri'monat'a liber'temp'o est'os al li don'at'a. monica ĝoj'is pri la cert'ec'o de la re'ven'a vojaĝ'o al la kar'a patr'uj'o, kaj ŝi ŝajn'is el'star'iĝ'i el si'a medit'em'o. Sed al'ven'is el la Nord'o ĉiu'spec'a'j terur'a'j sci'ig'o'j: la Franc'a arme'o est'is preskaŭ tut'e pere'int'a pro la ne'toler'ebl'a mal'varm'o; neniu pov'is antaŭ'vid'i, kia'j nov'a'j okaz'ont'aĵ'o'j de'ven'os de la mal'venk'o de Napoleon'o. Tial ne'pri'skrib'ebl'a emoci'o ek'kapt'is la milit'ist'o'j'n, kiu'j est'is rest'int'a'j en Franc'uj'o. La kolonel'o ne pov'is mal'help'i ke monica ek'sci'is la dis'vast'iĝ'ant'a'j'n nov'aĵ'o'j'n, nek antaŭ'gard'i ŝi'n de la ĉagren'o kiu plen'ig'is ŝi'a'n kor'o'n je la konvink'o ke nenio en la mond'o nun est'is mal'pli cert'a ol ŝi'a vojaĝ'o al Kempenlando.

Subit'e la imperi'estr'o re'ven'is el Rus'uj'o sen si'a arme'o, kaj proklam'ig'is de la Senat'o aviz'o'n, per kiu 350. 000 jun'ul'o'j est'is kun'vok'ot'a'j al la milit'o. La kolonel'o ankaŭ ricev'is ordon'o'n, ke li re'ating'u kun si'a'j soldat'o'j la arme'o'n en German'uj'o. Li gard'ig'is si'a'n fil'in'o'n en eduk'ej'o en Pariz'o, miks'is si'a'j'n larm'o'j'n kun ŝi'a'j, kaj si'n for'ŝir'is de si'a for'mort'ant'a infan'o por sekv'i la imperi'estr'o'n trans la Rejn'o'n.

Ses monat'o'j'n post'e, sur la batal'kamp'o de Dresden'o, kugl'o li'n traf'is en la genu'o'n. Post la re'san'iĝ'o de li'a vund'o, li'a krur'o rest'is kurb'ig'it'a: li dum si'a tut'a viv'o lam'os kaj marŝ'os per baston'o. Tiu kripl'ec'o est'is kaŭz'o ke, laŭ li'a pet'o, oni permes'is al li re'ir'i al Pariz'o. Li trov'is si'a'n monica ankoraŭ pli mal'dik'iĝ'int'a, kun tra'vid'ebl'a vizaĝ'o kaj bril'a'j okul'o'j, parol'ant'a sen'atent'e kaj rev'em'e.

Nur du fibr'o'j'n li trov'is ankoraŭ impres'ig'ebl'a'j'n en ŝi'a kor'o, du pasi'o'j'n egal'e ard'a'j'n: ŝi'a'n am'o'n al li kaj ŝi'a'n sopir'o'n al la bedaŭr'at'a Kempenlando.

Tuj'e kaj kiel ebl'e plej rapid'e li far'is la neces'a'j'n pret'ig'o'j'n por re'ir'i kun monica al Brabant'o. Serv'ist'o est'is send'at'a al Antverpen'o por tie lu'i kaj aranĝ'i konven'a'n dom'o'n ĝis la tiam'a'j cirkonstanc'o'j est'us klar'iĝ'int'a'j kaj la kolonel'o est'us pov'int'a aĉet'i aŭ lu'i mal'grand'a'n kamp'o'dom'o'n en la ĉirkaŭ'aĵ'o de Moll.

Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e ili for'vetur'is en poŝt'kaleŝ'o. Nenio special'a inter'romp'is la ĝoj'ig'a'n vojaĝ'o'n al la patr'uj'o; nur en Antverpen'o mem, kaj kiam la vetur'il'o al'proksim'iĝ'is al la nov'a dom'o de la kolonel'o, monica hazard'e rigard'is en la strat'o'n, kaj aŭd'ig'is akr'a'n mir'kri'o'n, kiu ek'salt'ig'is la kolonel'o'n pro tim'o.

Kiam li demand'is ŝi'n pri la kaŭz'o de ŝi'a subit'a emoci'o, ŝi respond'is:

« Ho, est'as nenio, patr'o. Mi est'as tiel impres'iĝ'em'a. Mi vid'is tie en la strat'o mal'riĉ'a'n jun'ul'o'n kun ne'zorg'it'a'j vest'aĵ'o'j, kiu preter'pas'ant'e rigard'ad'is mi'n, kvazaŭ li vol'as per si'a'j okul'o'j tra'bor'i mi'a'n kor'o'n. Kaj vid'u, patr'o, ĉar li tiom simil'as Jan Daelmans, mi kri'is ne'vol'e. Sed, ne est'is li.— Est'as jam fin'it'e, mi est'as trankvil'a.»

VIII.

Ses semajn'o'j est'is pas'int'a'j de post la al'ven'o de la kolonel'o en Antverpen'o.

En la sub'tegment'a ĉambr'o de mal'riĉ'a dom'et'o, ĉe la Or'a Mont'o, mal'jun'eg'a vir'in'o je la komenc'o de l ’ vesper'o apud lamp'et'o punt'farad'is. Mizer'a aspekt'is ŝi'a loĝ'ej'o, ĉar ŝi loĝ'is sub la nud'a'j tegol'o'j kaj hav'is kiel tut'a'n mebl'ar'o'n tabl'et'o'n, du seĝ'o'j'n kaj lit'o'n, kies kovr'il'o est'is far'it'a el ĉiu'spec'a'j kun'e'kudr'it'a'j ŝtof'pec'o'j. Tiu ĉi vir'in'o ŝajn'is indiferent'e inter'mov'i si'a'j'n plekt'il'et'o'j'n; tamen, de temp ’ al temp'o ŝi streĉ'is la orel'o'n al la alkov'o, kie star'is la lit'o, kaj aŭskult'is atent'e ne'aŭd'ebl'a'n bru'o'n.

Ŝi do ĵus est'is met'int'a si'a'j'n du man'o'j'n sen'mov'e sur la punt'kusen'o'n, kiam la pord'o de la sub'tegment'a ĉambr'et'o mal'ferm'iĝ'is kaj ali'a vir'in'o en'ir'is. La mal'jun'ul'in'o met'is si'a'n fingr'o'n sur la buŝ'o'n kaj per mal'laŭt'a pst ! ŝi pet'is la en'ir'ant'in'o'n silent'i. Lev'iĝ'ant'e, ŝi ir'is al ŝi, ŝi'n konduk'is per la man'o ĝis la tabl'o, kaj montr'ant'e la seĝ'o'n, ŝi dir'is:

« Tri'e'n, est'u iom sen'bru'a, mi'a kar'a; ĉar li dorm'as tiel kviet'e !»

Tri'e'n el'tir'is trik'aĵ'o'n el si'a poŝ'o kaj dir'is kun sam'e mal'laŭt'a voĉ'o:

« Ha ! tiu est'as la hom'o, kiu'n vi al'pren'is en vi'a'n dom'o'n ! Ĉu vi kred'us, Avi'nj'o Teerlinck, ke vi far'is bon'a'n ag'o'n, se est'as tiel kiel oni dir'as ?»

« Jes, Tri'e'n, est'u cert'a pri tio: sen mi la jun'ul'o est'us mort'int'a kaj en'ter'ig'it'a, la kompat'ind'ul'o !»

Post kiam ŝi est'is unu moment'o'n rigard'int'a ĉiu'j'n angul'o'j'n de la sub'tegment'ej'o, Tri'e'n de'nov'e dir'is mal'laŭt'e:

« Sed, Avi'nj'o, se mi ne erar'as, vi jam hav'as tiu'n hom'o'n dum kvin aŭ ses semajn'o'j en vi'a ĉambr'o. Kie do vi dorm'as ?»

« Jes, Tri'e'n, kie do vi dorm'as ? En tiu angul'o sur seĝ'o, kun mi'a kap'o sur la tabl'o. Est'as ja al mi ne mult'e plu perd'ebl'a: mi hav'is mi'a'n temp'o'n, kar'a !»

« Nu, nu, kiel vi pov'as tio'n sufer'i ! Ĉu ses semajn'o'j'n ne kuŝ'int'a sub la lit'tuk'o'j ? Tio est'as mort'danĝer'a !»

« Jes, Tri'e'n, ĉiu don'as al si'a proksim'ul'o kio'n li hav'as; la riĉ'a'j hom'o'j don'as si'a'n mon'o'n, kaj mi,— mi ankaŭ don'as kio'n mi hav'as: mi'a'n lit'o'n kaj mi'a'n ripoz'o'n.»

« Nu, mi konfes'as, ke mi ne kapabl'us tio'n far'i; sed est'as tamen bel'a ag'o, kaj vi hav'os pro ĝi merit'o'n ĉe Di'o, Avi'nj'o.... Sed mi ne jam kon'as la fin'a'n klar'ig'o'n de la histori'o; unu dir'as tio'n ĉi, ali'a dir'as tio'n, kaj fin'e oni nenio'n sci'as. Kia'manier'e nun preciz'e tio okaz'is ?»

« Nu, mi foj'e dir'os tio'n al vi; sed ven'u, sid'iĝ'u pli proksim'e, por ke li ne vek'iĝ'u.— Est'is antaŭ kvin aŭ ses semajn'o'j, je sabat'o, est'is jam la dek'unu'a vesper'e. Mi est'is aĉet'int'a iom da lien'o por mi'a kat'o, kaj ĉar ĝi de la tut'a post'tag'mez'o ne jam est'is ven'int'a hejm'e'n, mi pren'is mi'a'n ferl'ad'a'n lamp'et'o'n, kaj mi ir'is tie ĉe la sen'fenestr'a mur'o, inter la ĉar'et'o'j kaj ŝarĝ'vetur'il'o'j, por serĉ'i mi'a'n sorĉ'ist'in'o'n.— Dum mi tiel'e ĉirkaŭ'pen'ad'as kaj kri'as: puseto ! puseto ! mi subit'e aŭd'as ek'ĝem'o'n kiel hom'a'n; mi tiel impres'iĝ'as ke mi ek'salt'as, kaj mi direkt'as mi'a'j'n okul'o'j'n ter'e'n. Sed vid'u, mi ne pov'as klar'ig'i mi'a'n terur'o'n: tie kuŝ'as hom'o sur la dors'o kun si'a vizaĝ'o tut'makul'it'a de sang'o !»

« Ho Di'o ! de sang'o !»

« Jes, Tri'e'n, de sang'o. Vi pov'as imag'i: mi rapid'e kur'is ĉe la najbar'o'j'n, ili al'kur'is kun lum'o, kaj tiam mi vid'is ke est'as jun'ul'o, kiu ver'ŝajn'e est'is kuŝ'iĝ'int'a sur karb'o'ĉar'o por dorm'i, kaj est'is de ĝi fal'int'a. Li kred'ebl'e jam de long'e kuŝ'is tie, ĉar la sang'o, kiu ŝpruc'et'is el li'a kap'o est'is preskaŭ tut'e mal'fluid'iĝ'int'a.»

« Kaj ĉu li est'is mort'int'a, Avi'nj'o ?»

« Ho, mort'int'a ! kompat'ind'ul'in'o, kia vi est'as,— li ja dorm'as tie en la lit'o !»

« Jes, Avi'nj'o, kio'n vi pov'as al tio help'i, kar'a ? La memor'o est'as for ! Nu, kio'n oni far'is tiam ?»

« Jes, kio'n oni far'is ? Nu, kiel ĉiam. Mult'e da konsil'o'j kaj mal'mult'e da ag'o'j; sed inter'temp'e la jun'ul'o kuŝ'is tie en si'a sang'o sur la mal'varm'a'j ŝton'o'j,— kaj mi'a kor'o ŝir'iĝ'is tio'n vid'ant'e. Mi dir'is al mi mem: nu, nu, la hom'o'j est'as ge'frat'o'j; kaj mi ne atend'is, ĝis kiam ven'os la kurac'ist'o por port'ig'i la mal'feliĉ'ul'o'n al la mal'san'ul'ej'o. Mi de'pren'ig'is li'n kaj li'n kuŝ'ig'is ĉi tie en mi'a'n lit'o'n.»

« Sed, Avi'nj'o, kiel vi kapabl'is li'n fleg'i kaj nutr'i ? aŭ ĉu ebl'e vi hav'as ie ŝtrump'o'n sub la tegol'o'j [ 10 ]

« Ho, ne, Tri'e'n, mi mult'e labor'is kaj far'is kelk'a'j'n ŝuld'o'j'n; sed tio est'as nenio; tio'n kio est'as bon'kor'e donac'it'a, ni'a Sinjor'o re'don'os.»

« Tio est'as ja strang'a ! Ĉu vi kon'as li'a'j'n ge'patr'o'j'n, kaj sci'as de kie li ven'is ?»

« Ne, mi ne jam demand'is li'n pri tio. Sed kiam li hav'is kap'febr'o'n, li ĉiam sonĝ'is laŭt'voĉ'e, kaj mi aŭd'is ja ke li'a patr'o kaj li'a patr'in'o est'as mort'int'a'j.»

« Kaj ĉu vi nenio'n ali'a'n pov'is kompren'i el li'a'j vort'o'j ?»

« Ne, mi ne sci'as kio'n li babil'is pri fag'o, pri l ’ erik'ej'o kaj pri abi'ar'o'j. Latin'e li ankaŭ parol'is, kaj kelk'foj'e li kri'is: monica ! monica ! Est'as ver'ŝajn'e la nom'o de li'a patr'in'o aŭ de li'a frat'in'o. Li kon'as kant'et'o'n, Tri'e'n, kiu'n mi por dek'ses kaj du'on'o [ 11 ] dezir'us ke vi aŭd'us ! Est'as ĉiam pri Rikke - tikke - tak, tiel ke vi pov'us laŭ ĝi danc'i. Plej strang'e est'is, ke li ĉiam parol'is kvazaŭ oni vol'is kontraŭ'vol'e ig'i li'n pastr'o aŭ eklezi'ul'o,— kaj mi ir'is por rigard'i ĉe li'a kap'o, ĉu oni ne tonsur'is li'n; sed nenia raz'il'o tuŝ'is li'a'n blond'a'n bukl'ar'o'n.»

« Ho, Di'o, est'as ebl'e mal'feliĉ'a jun'ul'o, kiu ebri'iĝ'is aŭ frenez'iĝ'is.»

« Frenez'iĝ'is, Tri'e'n ? Frenez'iĝ'is ? Se vi aŭd'us li'n parol'ant'a'n, vi sur'genu'iĝ'us. Ĉio kio'n li dir'as, est'as kvazaŭ skrib'it'a, kaj la plej bel'a predik'o de ni'a vikari'o est'as nenio kompar'e al ĝi. Tie pend'as li'a'j vest'aĵ'o'j; vid'u, ili est'is far'it'a'j el delikat'a drap'o, Tri'e'n. Ĉiu'foj'e kiam li mal'ferm'as la buŝ'o'n por dank'i mi'n, larm'o'j el'ŝpruc'as el mi'a'j okul'o'j: est'as kvazaŭ anĝel'o kiu parol'as ! Vi pov'as kred'i mi'n, mi mult'e pli am'as li'n ol se li est'us mi'a propr'a infan'o, kaj se li vol'as rest'i apud mi, mi labor'os por li ĝis sur mi'a mort'lit'o.— Li nom'as mi'n patr'in'o, Tri'e'n; vi dev'us aŭd'i tiu'n vort'o'n el li'a buŝ'o !»

« Sed kiel li nun fart'as ? Ĉu li re'san'iĝ'as ?»

« Nu jes, dum tut'a monat'o li est'is ne'konsci'a kaj sufer'is kap'febr'o'j'n, sed de ok tag'o'j est'as iom'et'e pli bon'e. Li iom post iom re'konsci'iĝ'as kaj re'vok'as si'a'n memor'o'n. Krom tio li nun tut'e est'as spirit'san'a. Se li est'us pli babil'em'a, mi ankaŭ sci'us pli mult'e; sed li neniam dir'as io'n escept'e por dank'i mi'n; kaj pri nenio mi li'n demand'as. Li est'as nom'at'a Jan, tio'n li dir'is al mi hieraŭ; la ceter'o ja ven'os, Tri'e'n, kiam li est'os pli bon'fart'a; nun li est'as ankoraŭ tiel mal'dik'a kiel fiŝ'ost'o kaj tiel pal'a kiel vi'a kuf'o: la unu'a'n foj'o'n kiam li lev'iĝ'is, li est'is tiel mal'fort'a, ke mi dev'is li'n sub'ten'i en mi'a'j brak'o'j, se ne, li est'us fal'int'a.»

« Ho ve, tiu kompat'ind'ul'o !»

« Nun li tamen fart'as mult'e pli bon'e, kaj kapabl'as jam bon'e marŝ'i; ĉar hieraŭ li dir'is ke hodiaŭ vesper'e li el'ir'os por spir'i freŝ'a'n aer'o'n.»

Apenaŭ Avi'nj'o Teerlinck est'is dir'int'a tiu'j'n last'a'j'n vort'o'j'n, kiam mal'antaŭ la lit'kurten'o'j son'is dolĉ'a, am'em'a voĉ'o, kiu dir'is:

« Patr'in'o, bon'a patr'in'o !»

Tiu nom'o kaj la akcent'o al ĝi don'it'a, cert'e hav'is ne'ordinar'a'n sorĉ'potenc'o'n sur la kor'o'n de la mal'jun'a vir'in'o; ĉar ŝi'a'j okul'o'j bril'is pro emoci'o, dum ŝi rapid'e pren'is la lamp'o'n kaj glas'o'n da lakt'akv'o, kaj ir'is al la lit'o.

La mal'san'ul'o ŝi'n rigard'is en la okul'o'j'n, kun tiom da am'o kaj dank'em'o, ke Avi'nj'o de'turn'is la kap'o'n por for'viŝ'i larm'o'n de si'a'j okul'har'o'j. Dum'e la jun'ul'o pren'is unu el ŝi'a'j man'o'j kaj met'is sur ĝi'n si'a'j'n lip'o'j'n per long'a kis'o.

« Bon'a patr'in'o !» li ripet'is ankoraŭ.

Tri'e'n si'n klin'is antaŭ'e'n kun bat'ant'a kor'o por vid'i la vizaĝ'o'n de la mal'san'ul'o; profund'a tim'o ŝi'n trem'ig'is, kiam li'a'j kav'a'j okul'o'j ŝi'n rigard'is, kaj ŝi mal'antaŭ'e'n'ŝov'is si'a'n seĝ'o'n, kvazaŭ ŝi vol'us mal'proksim'iĝ'i de tim'ig'a aper'aĵ'o.

La mal'san'ul'o ĉirkaŭ'pren'is per si'a mal'dik'a brak'o la kap'o'n de Avi'nj'o kaj tir'is ŝi'n pli proksim'e al si; li ver'ŝajn'e dir'is al ŝi io'n en la orel'o'n, ĉar tuj ŝi ir'is por pren'i li'a'j'n vest'aĵ'o'j'n kaj re'ferm'is la kurten'o'j'n tuj post kiam ŝi est'is ili'n met'int'a sur la lit'o'n. Tiam, ven'ant'e apud la tabl'o'n, ŝi dir'is mal'laŭt'e kaj ĝoj'eg'e al la trem'ant'a Tri'e'n:

« Li tuj lev'iĝ'os !»

Tiu dir'o ŝajn'is tut'e ne trankvil'ig'i la najbar'in'o'n; ĉar ŝi'a vizaĝ'o pal'iĝ'is kaj tim'e ŝi rigard'is la pord'o'n. Sen'dub'e tim'eg'o ŝi'n incit'is for'las'i la ĉambr'o'n, antaŭ ol la fantom'a jun'ul'o aper'os; vir'in'a sci'vol'em'o tamen ŝi'n ten'is kvazaŭ najl'it'a sur ŝi'a seĝ'o.

Post kelk'a'j minut'o'j mal'ferm'iĝ'is la lit'kurten'o. Tiam Avi'nj'o kur'is al la mal'san'ul'o,— help'is li'n por el'lit'iĝ'i kaj sub'ten'is li'n dum li'a ir'ad'o al la tabl'o.

Ĉu tiu viv'ant'a skelet'o ver'e est'as la jun'a kamp'ar'an'o, kiu'n ni kon'as ? Jes, est'as li, la mal'feliĉ'ul'o. Li'a ost'ar'o tra'bor'as la sen'kolor'a'n haŭt'o'n; li'a'j okul'o'j est'as en'profund'iĝ'int'a'j en mal'lum'a'j kav'aĵ'o'j; li'a dors'o kurb'iĝ'is, li'a kap'o flank'e'n klin'iĝ'is. Tia'j mal'pur'a'j kaj mal'delikat'e flik'it'a'j vest'aĵ'o'j pov'as kovr'i nur almoz'ul'o'n. Kia est'is do la sort'o de l ’ jun'ul'o ?

Nun li star'is antaŭ la bon'kor'a Avi'nj'o kaj ten'is unu el ŝi'a'j man'o'j; li rigard'is ŝi'n kun tiu mild'a vizaĝ'esprim'o, kiu nur est'as propr'a al kares'ant'a infan'o, kaj dir'is:

« Bon'a patr'in'o, mi dezir'as el'ir'i. Ĉu mi per tio ne ĉagren'os vi'n ?»

« Sed, Jan, mi'a knab'o,» respond'is la mal'jun'a vir'in'o,« vi est'as ankoraŭ tiel mal'fort'a, mi'a kar'a ! Vi risk'as fal'i,— kaj pri'pens'u kiel mal'trankvil'a mi est'os.»

La zorg'em'o de Avi'nj'o tiel klar'e est'is vid'ebl'a sur ŝi'a sulk'iĝ'int'a vizaĝ'o, ke Jan, pro ŝi'a'j am'plen'a'j rigard'o'j, ĝis la fund'o de l ’ kor'o emoci'iĝ'is.

« Ho, patr'in'o,» li ek'ĝem'is,« kial vi tiom am'as mi'n ? Jes, est'u vi mi'a gard'anĝel'o ! Tio'n kio'n neniu kapabl'is far'i, tio'n far'os ebl'e ankoraŭ la ofer'em'a am'o de mal'riĉ'a vir'in'o ! Mir'ind'a anim'o de bon'ec'o ! Ĉe la rand'o de l ’ tomb'o est'as ankoraŭ sufiĉ'e da am'o en vi'a kor'o, por dolĉ'ig'i la viv'o'n de mizer'ul'o kiel mi est'as, kaj re'star'ig'i li'n el la plej profund'a abism'o de l ’ mal'esper'o. Ho ! mi preĝ'is al Di'o por ke Li ben'u vi'n !— Kaj, pri'juĝ'u mi'a'n dank'o'n al vi, bon'a patr'in'o: ĝi est'as la unu'a sen'inter'romp'a preĝ'o, kiu'n de sep jar'o'j mi kapabl'as al'send'i al la Ĉiel'o !»

La voĉ'o de la jun'ul'o hav'is strang'a'n kaj entuziasm'a'n ton'o'n, kiu profund'e impres'is la anim'o'n de Tri'e'n; ŝi'a tim'o est'is tut'e mal'aper'int'a, kaj nun ŝi aŭskult'is kun mal'ferm'it'a buŝ'o kaj grand'eg'a'j okul'o'j la vort'o'j'n de l ’ jun'ul'o, kiu'j rav'is kaj kor'tuŝ'is ŝi'n kvazaŭ ŝi aŭd'us bon'son'a'n kord'muzik'o'n. Avi'nj'o ŝi'n rigard'is demand'e kaj ŝajn'is dir'i:« Nu, kio'n vi dir'as pri mi'a fil'o ? Ĉu li est'as frenez'a ?» Sed Tri'e'n aŭskult'is silent'e, eĉ ankoraŭ kiam Jan ne plu parol'is.

« Kompat'ind'a jun'ul'o,» ĝem'is Avi'nj'o,« kuraĝ'u nur. Mi est'as mal'riĉ'a kaj mal'fort'a, est'as ver'e; sed, se vi vol'as rest'i apud mi, mi ĉiam am'os vi'n,— kaj mi for'labor'os por vi la fingr'o'j'n de mi'a'j man'o'j.»

La jun'ul'o met'is la man'o'n de la mal'jun'ul'in'o al si'a'j lip'o'j, sed ne respond'is.

« Jan,» dir'is Avi'nj'o dolĉ'e,« se vi dezir'as el'ir'i, vi dev'us tio'n ne preter'las'i pro mi: mi ir'os kun vi.»

« Bon'a patr'in'o,» respond'is Jan pet'eg'ant'e,« mi dezir'as el'ir'i; sed mi dev'as est'i sol'a. Mi'a kap'o brul'as; en la sol'ec'o mi trov'os re'freŝ'iĝ'o'n. Morgaŭ, bon'a patr'in'o, mi dir'os al vi kiu mi est'as kaj kia ne'kompren'ebl'a ĉagren'o venen'is mi'a'n viv'o'n. Las'u mi'n nun for'ir'i,— kaj trankvil'a rest'u hejm'e; post unu hor'o mi re'ven'os.»

Avi'nj'o en'man'ig'is al Jan si'a'n lam'baston'et'o'n, konduk'is li'n sub'e'n, dir'is ankoraŭ kelk'a'j'n dolĉ'a'j'n vort'o'j'n kaj ŝlos'is la pord'o'n mal'antaŭ li.

Jen ir'as la mal'san'a jun'ul'o kun ŝancel'iĝ'ant'a'j paŝ'o'j, laŭ'long'e de la dom'o'j, tra la mal'lum'o; li apog'as si'n sur la man'baston'et'o, kiu'n Avi'nj'o al li donac'is, kaj mal'facil'e spir'eg'as, pro lac'ec'o. Cert'e li'a ir'ad'o hav'as cel'o'n, ĉar li ne hezit'as pri la elekt'o de la strat'o'j. Kelk'foj'e li halt'as kaj ripoz'as; tiam li daŭr'ig'as si'a'n voj'ir'o'n kaj sen'ĉes'e antaŭ'e'n'ir'as ĝis la Meir'placo. Tie li ir'as tut'e apud'e de la dom'o'j kaj mal'rapid'e si'n antaŭ'e'n'ŝov'as en la sen'lum'ec'o, kvazaŭ ŝtel'ist'o aŭ spion'o. Baldaŭ li halt'as ĉe la ferm'it'a fenestr'o de bel'eg'a dom'o; li apog'as si'n per la kubut'o sur la blu'ŝton'a fenestr'o'rand'o kaj prov'as tra'rigard'i tra la kovr'il'o'j. Intern'e en la dom'o est'as lum'o; ĉar oblikv'a radi'o lum'ig'as la vizaĝ'o'n de l ’ aŭskult'ant'a jun'ul'o, kiu, long'temp'e tie star'int'e, pro lac'ec'o tut'e fleks'iĝ'as, kaj, kvazaŭ sen'sent'a, kun la kap'o sur la fenestr'o'rand'o rest'as kuŝ'ant'a.

IX.

En la luks'a salon'o, sur kies fenestr'o la lac'a jun'ul'o ripoz'ig'is si'a'n kap'o'n, est'is du person'o'j. Kolonel'o van Milgem sid'is en velur'a apog'seĝ'o apud la marmor'a fajr'ej'o; li ŝajn'is profund'e en'pens'iĝ'int'a, ĉar li medit'e rigard'is antaŭ'e'n sur la plank'tapiŝ'o'n. Apud tabl'o, sur kiu kuŝ'is arĝent'a kudr'il'ar'o, sid'is jun'a fraŭl'in'o tra'pik'ant'e perl'o'j'n sur ŝnur'et'o'n. Pal'eg'a est'is ŝi'a vizaĝ'o, kaj port'is ĉiu'j'n sign'o'j'n de long'a konsum'a mal'san'o; tiu pal'ec'o ŝajn'is ankoraŭ plis'en'kolor'iĝ'i pro la korv'o'nigr'ec'o de ŝi'a'j long'a'j har'bukl'o'j, kiu'j je ĉiu ek'mov'et'o kares'is ŝi'a'j'n vang'o'j'n. Post long'a silent'o la jun'a fraŭl'in'o kant'is per tre mal'laŭt'a voĉ'o la re'kant'aĵ'o'n de la kant'et'o Rikke - tikke - tak. Ver'ŝajn'e tio ne plezur'ig'is la kolonel'o'n, ĉar li mal'gaj'e sku'is la kap'o'n kaj dir'is al la fraŭl'in'o:

« monica, kant'u do ne ĉiam tiu'n ĉi kant'o'n; ĝi est'as nutr'aĵ'o por vi'a mal'ĝoj'o,— kaj vi sci'as ke tio ĉagren'as mi'n.»

« Di'o ! ĉu mi de'nov'e kant'is ?» kri'is monica kvazaŭ mir'ant'e.« Mi tio'n ne sci'is, patr'o. Pardon'u mi'a'n mal'atent'o'n.»

« Nu,» demand'is la kolonel'o,« ĉu la sak'et'o est'os baldaŭ fin'it'a ?— Mal'feliĉ'a Adolf, kiom vi'a donac'o ĝoj'ig'os li'n ! Li'n, kiu tiel eg'e am'as vi'n.»

« Kie li nun pov'as est'i ?»

« Ho, tio est'us mal'facil'e sci'ebl'a. Kiu pov'us dir'i, ĉu li ne ie kuŝ'as en mal'san'ul'ej'o, aŭ ĉu mal'amik'a kugl'o ne jam est'as li'n traf'int'a sur la honor'kamp'o ?»

« Ĉiel'o ! mi'a patr'o, vi trem'ig'as mi'n !»

« Ver'e, ĉu mi trem'ig'as vi'n ? Ĉu vi do iom'et'e interes'iĝ'as pri li'a sort'o, monica ?»

« Mi ja am'as li'n kiel frat'o'n.»

« Vi dev'us ali'manier'e li'n am'i, monica. Li nepr'e tio'n merit'as: li est'as bel'a jun'ul'o, posed'ant'a ĉio'n kio pov'as alt'ig'i vir'o'n en la okul'o'j de vir'in'o. Krom tio, li est'is la sav'int'o de vi'a patr'o ĉe la sang'a batal'kamp'o apud Dresden'o. Se la am'o ne trov'as la voj'o'n al vi'a kor'o, dank'em'o dev'us vi'n incit'i por plen'um'i mi'a'n konsil'o'n, mi'a'n pet'o'n, kaj don'i al li la rekompenc'o'n de li'a grand'anim'ec'o kaj de li'a am'o.»

« Ho, patr'o, rigard'u mi'n ! Kio'n mi pov'us don'i al Adolf ? En mi'a kor'o ne est'as lok'o flank'e de mi'a am'o al vi.— Est'i ne'sent'em'a edz'in'o ! Ĉu mi mal'feliĉ'ig'os li'n per mi'a indiferent'ec'o ? Ĉar edz'o postul'as por si'a feliĉ'o pli ol mal'varm'a'n amik'ec'o'n. Ceter'e, mi sent'as ne'venk'ebl'a'n mal'ŝat'o'n por lig'il'o'j, kiu'j for'rab'us de mi mi'a'n liber'ec'o'n.»

« Kia'n liber'ec'o'n, monica ? La liber'ec'o'n por rev'ad'i kaj pens'ad'i ? Far'u Di'o, ke ĝi est'u de vi for'pren'it'a, la liber'ec'o, kiu ig'as vi'n mal'fort'a kaj mal'san'a. Pri'pens'u, infan'o, kiam ni loĝ'os en la kamp'o'bien'o apud Moll, kiom feliĉ'ig'e tiam est'us, se vi hav'us amik'o'n por tra'kur'i kun vi la erik'ej'o'n, por vizit'i kun ni la fag'o'n kaj la river'et'o'n,— por est'i al ni kun'ul'o en la sol'ec'o ? Ĉar ĉio tio ĉi, infan'o, est'as mal'varm'a kaj kvazaŭ'mort'a, se am'sent'o ne ven'as ĝi'n viv'ig'i; la kor'o sek'iĝ'as, kiam oni ne pov'as ĝi'n el'verŝ'i en ali'a'n kor'o'n.»

« Patr'o, tio pov'as est'i ver'a; sed Adolf ne est'as fil'o de l ’ erik'ej'o. Ĉu li kompren'us kio'n dir'as la rev'ig'a bru'et'ad'o de l ’ gril'o'j ? Ĉu abi'ar'o'j ombr'o'kovr'is la lud'o'j'n de li'a infan'ec'o ? Ĉu la sen'lim'ec'o de l ’ erik'ej'a mar'o kaj ĝi'a ne'mezur'ebl'a ĉiel'o ne ŝajn'us al li unu'ton'a'j,— al li, infan'o el la mont'ar'o ? Ho, jes, konfes'u tio'n, patr'o; inter mi kaj mi'a erik'ej'o li est'us fremd'ul'o, kiu ne kompren'us ni'a'n lingv'o'n.»

La vort'o'j de monica ne plaĉ'is al ŝi'a patr'o; li'a vizaĝ'o al'pren'is mal'gaj'a'n esprim'o'n, kaj, si'n plen'e turn'ant'e al si'a fil'in'o, li dir'is per akcent'it'a voĉ'o:

« monica, mi'a infan'o, ĉu la pet'o de vi'a patr'o do hav'as nenia'n potenc'o'n sur vi'a'n kor'o'n ? Dum long'a'j jar'o'j mi por Adolf apud vi'n pet'eg'is; mi rimark'ig'is li'a'n bel'ec'o'n, li'a'n kuraĝ'o'n, li'a'n fam'o'n, por nask'i en vi'a kor'o am'em'a'n sent'o'n; mi dir'is, ke en Dresden'o li sav'is vi'a'n patr'o'n je kost'o de si'a sang'o,— kaj mi pet'is, kiel rekompenc'o'n por li kaj por mi, ke vi konsent'u al'lig'i li'n al ni'a famili'o per solen'a'j lig'il'o'j. Vi rifuz'is kaj rifuz'as ankoraŭ. Kial ? Por rest'i tut'e liver'it'a al rev'o'j, kiu'j mort'ig'as vi'n !— Ĉu ĉar vi ne am'as li'n ? Sed li ne pet'as de vi am'o'n.»

monica mir'e rigard'is si'a'n patr'o'n kaj ripet'is:

« Li ne pet'as de mi am'o'n ?— Kio'n li do postul'as de mi ?»

La kolonel'o daŭr'ig'is kun prem'ant'a ton'o:

« Fin'e tamen, ho monica, vi dev'ig'as mi'n dir'i al vi io'n kio neniam dev'is el'ir'i el mi'a buŝ'o. Aŭskult'u do, kaj admir'u la vir'o'n, kiu'n vi mal'ŝat'as. monica, de mult'a'j jar'o'j vi marŝ'as kun rapid'a'j paŝ'o'j al la tomb'o; neniam mi ĵet'as sur vi'n mi'a'j'n rigard'o'j'n, mi'a kar'eg'a kaj sol'a infan'o, ne vid'ant'e la mort'o'n ĉe vi'a flank'o. Ho, la cert'ec'o ke mi perd'os vi'n, dum jar'o'j jam dis'ŝir'as mi'a'n kor'o'n: tiu minac'ant'a glav'o super mi'a kap'o ankaŭ pli'mal'long'ig'as mi'a'n viv'o'n, kaj mi sufer'as ne'dir'ebl'a'j'n sufer'o'j'n. Mi leg'ig'is Adolf en mi'a tim'ant'a kor'o; mi dir'is ke rest'as nur unu rimed'o por liber'ig'i vi'n de vi'a'j mister'a'j rev'o'j kaj de cert'a mort'o. Mi mem, mi, vi'a patr'o, pet'eg'is li'n ke li montr'u al vi am'o'n kaj pet'u vi'a'n man'o'n; li, kiu iam sav'is la patr'o'n, ankaŭ vol'is sav'i la infan'o'n. Li hav'is ali'a'j'n am'lig'il'o'j'n: riĉ'ec'o'n, honor'o'n, bel'ec'o'n, ĉio'n posed'is li'a fianĉ'in'o; kaj tamen, incit'it'a de grand'anim'ec'o, de sin'ofer'em'o, li romp'is tiu'j'n promes'o'j'n por far'i al mi kaj al vi ne'taks'ebl'a'n bon'far'o'n. Li, la bel'a jun'ul'o, al kiu ĉio rid'et'is en la mond'o, li konsent'is lig'i si'a'n viv'o'n al tiu de mal'san'a kaj por li sen'sent'a jun'ul'in'o; li rezign'is la esper'o'n iam viv'i en la mont'ar'o apud si'a mal'jun'a patr'in'o kaj sekv'us ni'n en la dezert'o'j'n de l ’ erik'ej'o. Kaj ĉio tio ĉi por konserv'i la viv'o'n al vi, kiu mal'ŝat'as li'n; por, kvazaŭ protekt'ant'a anĝel'o, for'pel'i la mort'o'n de vi'a flank'o. Ho, monica, ĉu tia grand'anim'ec'o en vi nask'os nenio'n pli ol dank'em'a'n sent'o'n ? Ĉu ĉiu'j kord'o'j est'as romp'it'a'j en vi'a kor'o, tiel ke vi nenio'n ali'a'n hav'as por respond'i ol ne ?»

Profund'e kor'tuŝ'it'a est'is monica, ŝi'a vizaĝ'o ja sufiĉ'e tio'n montr'is. Ŝi respond'is jen'e la demand'o'n al ŝi far'it'a'n:

« Patr'o, mi est'is mal'dank'a al Adolf kaj al vi, mi tio'n konfes'as mal'ĝoj'anim'e; sed, kio'n vi ja postul'as de mi ! Kompren'u do, bon'a patr'o, ke oni pet'as la neni'ig'o'n de ĉiu'j mi'a'j memor'aĵ'o'j. Efektiv'e, se mi konsent'us far'iĝ'i la edz'in'o de Adolf, mi don'us al li vast'a'n lok'o'n en mi'a kor'o. Ne mal'dank'a mi rest'us: mi kompens'us al li li'a'n anim'nobl'ec'o'n per mild'a amik'ec'o, se ne per varm'a am'o. Kaj tiam mi dev'us rezign'i ĉio'n, kio'n las'is al mi mi'a antaŭ'a viv'o.»

Esprim'o de ĝoj'o aper'is sur la vizaĝ'o de la kolonel'o; li pren'is la man'o'n de si'a fil'in'o kaj dir'is:

« Kar'a monica, la ofer'o de vi'a'j rev'o'j est'as neces'a por la pli'long'ig'o de vi'a viv'o. Mi pet'as vi'n, est'u kuraĝ'a; dir'u al mi ke vi akcept'as Adolf kiel edz'o'n; ig'u mi'n feliĉ'a. Ho, kar'eg'a infan'o, vid'u, mi pet'eg'as vi'n kun kun'ig'it'a'j man'o'j, dir'u ke vi konsent'as, dir'u jes !»

Vid'ebl'e la jun'ul'in'o trem'is, dum ŝi mut'e antaŭ'e'n'klin'is la kap'o'n.

« Infan'o, infan'o !» ripet'is la kolonel'o,« ne las'u preter'iĝ'i la bon'a'n inspir'o'n. Dir'u jes, ho, dir'u jes !»

Mal'rapid'e monica re'lev'is la kap'o'n kaj respond'is decid'it'e:

« Nu, patr'o, se tio pov'as feliĉ'ig'i vi'n...»

Subit'e ŝi'n traf'is ne'atend'it'a emoci'o; ŝi alt'ig'is la fingr'o'n kaj aŭskult'is trem'ant'e al murmur'ant'a bru'o.

« Kio'n vi aŭd'as ?» kri'is la kolonel'o mir'ig'it'e.

« Aŭskult'u ! aŭskult'u !» respond'is monica kun feliĉ'eg'a rid'et'o.

Nun de mal'antaŭ la fenestr'o penetr'is kelk'a'j son'o'j en la salon'o'n, kaj la kolonel'o aŭd'is disting'ebl'e la kant'o'n:

Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.

La kolonel'o kon'is la ne'kompren'ebl'a'n potenc'o'n de tiu kant'o sur la anim'o'n de si'a fil'in'o; krom tio li tiu'n ĉi foj'o'n konsider'is ĝi'n kiel insult'o'n, far'it'a'n al li pri li'a humil'a de'ven'o; koler'o for'port'is li'n, kaj, tir'eg'ant'e la sonor'il'ŝnur'o'n, li mal'bon'humor'e pied'frap'is sur la plank'tapiŝ'o'n.

« Mi vol'as sci'i,» li kri'is,« kiu tie ĉi kuraĝ'as mi'n insult'i !»

Serv'ist'o aper'is por ricev'i la ordon'o'n de si'a mastr'o; tiu ĉi koler'e dir'is:

« Sen'hont'ul'o star'as ekster'e kant'ant'e sub la fenestr'o. Ir'u kun vi'a'j kun'ul'o'j; kapt'u li'n; mi vol'as li'n vid'i. Se li kontraŭ'star'as, uz'u per'fort'o'n.»

« Ho, patr'o,» kri'is monica lev'iĝ'ant'e,« kio'n vi dir'as, per'fort'o'n ? Ĉu vi sci'as kontraŭ kiu ?»

« Ni vid'os,» respond'is la kolonel'o koler'e.

La jun'a fraŭl'in'o re'ir'is al la tabl'o kaj sid'iĝ'is kun vid'ebl'a tim'o.

Oni aŭd'is mal'ferm'i kaj re'ferm'i la dom'pord'eg'o'n. Tiam la serv'ist'o ven'is en la ĉambr'eg'o'n kaj dir'is al si'a mastr'o:

« Kolonel'o, est'as mal'riĉ'a almoz'ul'o, tiel mal'fort'a kaj mal'san'a, ke li apenaŭ pov'as antaŭ'e'n'ir'i. La mal'feliĉ'ul'o ne pov'is al ni long'e kontraŭ'star'i. Li est'as en la vestibl'o. Ĉu ni simpl'e las'os li'n for'ir'i ?»

« Ne, ne,» kri'is la kolonel'o,« mi vol'as ke tiu enigm'o est'u klar'ig'at'a.— monica, kio tiel trem'ig'as vi'n ? Ĉu vi do kon'as la almoz'ul'o'n ?— Ir'u, oni konduk'u li'n ĉi tie'n !»

Apenaŭ la mal'feliĉ'a vir'o, kun klin'it'a kap'o kaj mal'lev'it'a'j okul'o'j, aper'is ĉe la pord'o de l ’ salon'o, kiam monica el'ig'is kri'eg'o'n, kaj, al li kur'ant'e, ŝi pren'is li'a'n man'o'n dum ŝi ek'kri'is:

« Jan, Jan, ĉu est'as vi ?»

« Est'as mi, fraŭl'in'o,» respond'is la jun'ul'o, ne lev'ant'e la okul'o'j'n.

La kolonel'o star'is unu moment'o'n mir'ig'it'e kaj frot'is si'a'n frunt'o'n, kvazaŭ subit'a pens'o lev'iĝ'is en li'a spirit'o. Li tamen rapid'e for'pel'is si'a'n suspekt'o'n, kaj, pren'ant'e la brak'o'n de l ’ jun'ul'o, li delikat'e for'tir'is li'n ĝis velur'a seĝ'o kaj dev'ig'is li'n sur ĝi sid'iĝ'i. monica ne est'is el'las'int'a la man'o'n de Jan; ŝi ankaŭ mut'e rigard'is ter'e'n.

La kolonel'o, re'ir'int'e en si'a'n apog'seĝ'o'n, dir'is al la jun'ul'o:

« Jan Daelmans, kial vi ne re'memor'is mi'n dum la mal'feliĉ'o ? Ĉu mi ne dir'is apud la izol'it'a farm'dom'o, ke mi est'os vi'a protekt'ant'o, se iam vi iu'n bezon'us ? Mi vid'as kia'n grad'o'n de mizer'o vi ating'is; sed de hodiaŭ vi ne plu sufer'os mal'riĉ'ec'o'n, jun'ul'o. Hav'u kuraĝ'o'n; mi ne est'as mal'dank'a kaj vol'as ek'kvit'ig'i mi'a'n kalkul'o'n kun vi.»

Tio'n dir'ant'e, la kolonel'o ir'is al komod'o, pren'is el ĝi plen'man'o'n da Napoleon'o'j, kaj, met'ant'e ili'n sur tabl'et'o'n, apud la jun'ul'o, li dir'is:

« Vid'u, mi'a amik'o, ne est'as almoz'o, kiu'n mi al vi prezent'as; est'as mal'grand'a kompens'aĵ'o de tio kio'n vi iam far'is por mi'a fil'in'o. Mi pet'as vi'n, akcept'u tio'n de mi, kiu vol'as est'i por vi amik'o kaj protekt'ant'o.»

Jan alt'ig'is si'a'j'n profund'e mal'lev'it'a'j'n okul'o'j'n de la tabl'et'o al la kolonel'o kaj sopir'is, ĉagren'e grinc'rid'ant'e:

« Or'o'n ! ĉiam or'o'n !»

Kaj rigard'ant'e si'a'j'n dis'ŝir'it'a'j'n vest'o'j'n, li al'dir'is:

« Jes, or'o al mi util'us; mi tiam pov'us aĉet'i vest'o'j'n kaj rekompenc'i ŝi'n kiu mi'n fleg'is.— Sed, sinjor'o, ŝpar'u al mi tiu'n humil'ig'o'n: ne est'as el vi'a'j man'o'j, ke mi akcept'us mon'o'n, eĉ se ĝi serv'us al mi por el'aĉet'i mi'a'n mort'o'n !»

Dum tiu'j vort'o'j Jan est'is mov'int'a la man'o'n kaj el'tir'int'a ĝi'n el la man'o de monica. La emoci'it'a kaj ĉiam trem'ant'a fraŭl'in'o est'is ir'int'a al si'a seĝ'o kaj sid'is tie, mut'e kaj fiks'e rigard'ant'e la jun'ul'o'n.

« Sed, Jan, mi'a amik'o,» daŭr'ig'is la kolonel'o,« vi est'as mal'just'a kontraŭ mi kaj kontraŭ vi mem. Se vi ne vol'as mon'o'n, dir'u do al mi kio'n mi pov'as por vi far'i; est'os por mi feliĉ'o far'i al vi ia'n serv'o'n. Se vi permes'as al mi far'i al vi komplez'o'n, mi est'os al vi dank'a.»

« Vi vol'as far'i al mi serv'o'n !» respond'is la jun'ul'o.« Nu, mi pet'as de vi unu favor'o'n. Ĉu vi al mi ĝi'n don'os ?»

« Parol'u, Jan, mi plen'um'os vi'a'n dezir'o'n. Kio'n vi vol'as ?»

La jun'ul'o iom pli'rekt'ig'is sur la seĝ'o si'a'j'n lac'eg'a'j'n membr'o'j'n kaj ŝajn'is si'n pret'ig'i por io solen'a. Tiam li dir'is:

« Kolonel'o van Milgem, morgaŭ komenc'iĝ'os por mi nov'a viv'o: mi star'ig'os ne'trans'ir'ebl'a'n lim'mur'o'n inter mi'a est'int'ec'o kaj mi'a est'ont'ec'o. Oni ne tiel facil'e si'n el'ŝir'as el memor'aĵ'o'j, kiu'j kun'kresk'is kun ni'a cerb'o kaj ni'a kor'o kiel part'o'j de ni'a viv'o. Kaj ebl'e mi est'us fal'int'a en tiu batal'o sur la rand'o'n de tomb'o mal'ferm'it'a; la sort'o serv'is al mi: mi est'as nun en la ĉe'est'o de ŝi, kiu sol'e en la mond'o pov'as mi'n kompren'i ! Ke mi pov'u parol'i, ke mi long'a'temp'e kaj sen'inter'romp'e pov'u parol'i, ke ŝi aŭd'u kia est'is mi'a sort'o sur tiu ĉi ter'o,— kaj tiam, tiam mi, ne ĝoj'e sed sub'met'iĝ'e, adiaŭ'dir'os al la rev'o kiu mi'n mort'ig'as. Jen, kolonel'o van Milgem, jen est'as la favor'o, kiu'n mi de vi pet'eg'as. Konsent'u, ke mi parol'u,— ne koler'u pri tio kio'n mi dir'os: vi don'as al mi pli ol la viv'o'n !»

Est'is io tiel dolĉ'a kaj sufer'a en la voĉ'o de l ’ jun'ul'o, ke la kolonel'o si'n sent'is profund'e kor'tuŝ'it'a. Ceter'e li est'is tre'eg'e sci'vol'a por aŭd'i klar'ig'o'n, en kiu li esper'is trov'i cert'ig'it'a'j ia'j'n konjekt'o'j'n. Li do dir'is afabl'e:

« Parol'u, mi'a amik'o, kaj nenio'n tim'u: mi atent'e aŭskult'os vi'n.»

La jun'ul'o do komenc'is per mal'rapid'a kaj sufer'a voĉ'o:

« Mi est'is jun'a, kontent'a pri mi'a sort'o kaj am'ant'a la viv'o'n. Mi'a sent'em'a kor'o mi'n puŝ'is por konsider'i ni'a'n serv'ist'in'o'n kiel mi'a'n frat'in'o'n; laŭ ŝi'a sufer'o kaj ŝi'a mizer'o, kresk'is mi'a amik'ec'o al ŝi,— naiv'a kaj pur'a sent'o, kiu ne'konsci'e en'radik'iĝ'is en mi'a kor'o, kaj post'e, far'iĝ'int'e detru'ant'a fajr'o, konsum'os mi'n intern'e. Kolonel'o, mi sent'as ankoraŭ brul'ant'a en mi'a man'o la lok'o'n, en kiu sur la erik'ej'o vi met'is la Napoleon'o'j'n de la humil'ig'o. Kio ! vi pens'is per iom da kot'o de l ’ ter'o mi'n konsol'i pri la rab'o de mi'a frat'in'o ? Kaj vi mort'ig'is mi'n ! Tiam, ho, tiam mi jam kompren'is la sen'lim'ec'o'n de mi'a mal'feliĉ'o; dub'o kaj mal'esper'o dis'prem'eg'is tiu'n ĉi kor'o'n, en kiu vi'a for'ir'o est'is las'int'a la sang'a'n glav'o'n de l ’ am'dolor'o. Ĉio'n mi forges'is por nutr'i nur unu plor'ig'a'n re'memor'o'n; dum mult'a'j jar'o'j mi verŝ'is mi'a'j'n larm'o'j'n ĉe la fag'o; mi ankaŭ atend'is kaj esper'is sur la Sabl'o'mont'o; mi ankaŭ mal'dik'iĝ'is kaj mal'fort'iĝ'is. Nenio pov'is mi'n konsol'i, nenio mi'n tuŝ'i; ne'kapabl'a por labor'i, indiferent'a por ĉio, mi viv'is en sufer'ig'a rev'mond'o;— kaj mi vid'is mi'a'n patr'in'o'n mal'san'a sur ŝi'a lit'o, ne trov'ant'e lok'o'n en mi'a kor'o por ia nov'a dolor'o. Ĉiu'j, kiu'j kon'is mi'n, kompat'is mi'n, mal'feliĉ'a'n frenez'ul'o'n. Mi en'am'iĝ'is en mi'a'j'n propr'a'j'n larm'o'j'n, ĉar ili flu'is pro ŝi kiu'n mi bedaŭr'is. Plor'ad'o est'is mi'a viv'o, ĝem'ad'o mi'a parol'o. Mi'a fortik'a korp'o fand'iĝ'is kvazaŭ neĝ'o sub la pasi'ec'o de mi'a kor'o;— kaj, paŝ'ant'a ombr'o, mi vag'ad'is kvazaŭ fantom'o tra la foli'ar'o, kiu ankaŭ est'is aŭd'int'a ŝi'a'j'n plend'o'j'n.— Iam'a amik'o de mi'a patr'o vol'is per'fort'e mi'n for'tir'i de la lok'o de mi'a nask'iĝ'o; li esper'is mi'n re'san'ig'i. Sed mi kontraŭ'star'is la pet'o'j'n de ĉiu'j, kiu'j mi'n am'is. Kial ? Ĉu pro tio ke la ĉiel'o de l ’ erik'ej'o est'as pli blu'a ? Ke la aer'o tie port'as arom'a'j'n bon'odor'o'j'n ? Ke la sen'lim'ec'o de l ’ eben'aĵ'o ĉarm'as kaj alt'ig'as la spirit'o'n ? Ho, ne, ne. Tie ŝi est'is viv'int'a, tie est'is la voj'et'o de ŝi laŭ'ir'it'a. Ho, mi sci'is kiu'j herb'er'o'j iam est'is fleks'iĝ'int'a'j sub ŝi'a korp'o; mi sci'is re'trov'i sur la ŝel'o'j de l ’ arb'o'j la lok'o'n, kie ŝi iam met'is si'a'n man'o'n, kaj la kresk'aĵ'o'j'n, kiu'j iam bril'is per la perl'o'j de ŝi'a'j okul'o'j.— La arb'o'j, la erik'ej'o, la river'et'o, ĉio hav'is tie por mi lingv'o'n, kiu parol'is pri ŝi. Tie mi neniam est'is sol'a; ŝi ĉiam star'is flank'e de mi, ĉirkaŭ'it'a kun mi per la nebul'o de l ’ mond'forges'o. El la ale'et'o la sud'a vent'o port'is al mi ŝi'a'n voĉ'o'n; el la bru'et'ad'o de l ’ gril'o'j ŝi kant'is por mi la al'log'a'n Rikke - tikke - tak !— Ne'esprim'ebl'a est'is tamen mi'a sufer'o; mi konsci'is kiel prem'ant'a'n ver'aĵ'o'n, ke ŝi plu neniam ven'os. Mi por ĉiam est'is perd'int'a mi'a'n frat'in'o'n kaj ĝoj'is pro l ’ esper'o de baldaŭ'a mort'o.— La mal'jun'a pastr'o de Desschel kaj la larm'o'j de mi'a mal'san'a patr'in'o fin'e mi'n vok'is al pli bon'a'j sent'o'j, kaj don'is al mi, dum unu moment'o, sufiĉ'a'n fort'o'n por kontraŭ'star'i ŝi'a'n re'memor'o'n. Mi vol'is for'pel'i tiu'n turment'ant'a'n bild'o'n, mi'n el'tir'i el ŝi'a tiran'ec'o sur mi'a'n anim'o'n, mi'n sav'i el la dolor'abism'o en kiu mi est'is en'profund'iĝ'int'a, de'nov'e plen'um'i mi'a'j'n forges'it'a'j'n dev'o'j'n al Di'o kaj mi'a patr'in'o. Mi ir'is al Meĥlen'o por, post jar'o'j'n daŭr'ant'a stud'ad'o, serĉ'i en la eklezi'ul'a profesi'o arm'il'o'n kontraŭ ŝi'a persekut'ad'o.— Ve, kiu dir'os kio'n mi sufer'is en la izol'ec'o de la Seminari'o ! Kiu dir'os, kiel ĝis'sang'e mi'a kor'o kaj mi'a anim'o est'is vund'it'a'j en tiu mal'esper'a batal'o kontraŭ ŝi ! Kio'n ajn mi far'is aŭ decid'is, aŭ kie'n ajn mi ir'is, ĉiam ŝi ĉe'est'is, por, kiel tiran'in'o, el'tir'i ĉiu'j'n ali'a'j'n pens'o'j'n el mi'a spirit'o ! Ŝi, ĉiam ŝi !— Kun la scienc'o kresk'is ankoraŭ la fort'o de mi'a imag'o, kaj nur tiam ŝi ek'posed'is eĉ la plej intim'a'j'n aspir'o'j'n de mi'a rev'ant'a anim'o. Ĉiam silent'a, mi apart'ig'is mi'n de mi'a'j kun'lern'ant'o'j; mi kaŝ'is mi'n en mal'lum'a'j angul'o'j por ke mi pov'u ne'mok'at'e kant'et'i la kant'o'n de Rikke - tikke - tak; mi est'is la objekt'o de ĝeneral'a mal'estim'o; nenio pov'is re'san'ig'i mi'n, nek la sever'ec'o de mi'a'j profesor'o'j, nek ili'a'j afabl'a'j admon'o'j. Fin'e al'proksim'iĝ'is la temp'o kiam mi dev'os decid'i, ĉu mi akcept'as la eklezi'ul'a'n profesi'o'n. Sed, ho Di'o, por kio pov'is al mi util'i pri'pens'ad'o ? Mi est'is ne'ind'a por proksim'iĝ'i al la altar'o, kaj ne'kapabl'a eĉ por preĝ'i; neniam mi alt'ig'is mi'a'n voĉ'o'n aŭ mi'a'n pens'o'n al la ĉiel'o, sen ke inter Di'o kaj mi ŝi'a bild'o si'n inter'met'is ! Mi rifuz'is, tiom pro konvink'iĝ'o pri mi'a mal'ind'ec'o kiom pro konsil'o de mi'a'j kompat'em'a'j profesor'o'j. Mi for'las'is la Seminari'o'n. Mi'a patr'in'o est'is mort'int'a: mi hav'is ankoraŭ mal'grand'a'n part'o'n de mi'a hered'aĵ'o. Mi'a viv'o far'iĝ'is sen'zorg'a rev'o'vag'ad'o; ne'zorg'ant'a pri est'ont'ec'o, kiu est'is al mi indiferent'a, mi rapid'e el'spez'is tio'n kio'n mi ankoraŭ posed'is. Mizer'o mi'n ankaŭ trov'is sen'sent'a; mi dorm'is sub la blu'a ĉiel'o, sub ĉar'et'o'j aŭ sur la urb'a'j fortik'aĵ'o'j; mi las'is mal'sat'o'n tra'bor'i mi'a'n intest'o'n; kaj, kun mok'rid'o sur la lip'o'j, mi akcept'is la pan'o'n de l ’ kompat'o. Kio est'is por mi la viv'o kaj kio la sufer'o'j de l ’ korp'o kompar'e kun la konsum'ant'a dolor'o de mi'a kor'o ? Nenio en la mond'o pov'is mi'n tuŝ'i, nenio mi'n vek'i el mi'a apati'o. Sen'ĉes'e vid'i ŝi'a'n bild'o'n antaŭ mi'a'j okul'o'j, ŝi'n en'pens'e al'parol'i, murmur'e ripet'i la kant'o'n,— tio est'is mi'a viv'o: ĉio ceter'a est'is en mi mort'int'a.»

Nun la jun'ul'o silent'is unu moment'o'n; li spir'eg'is pro lac'ec'o.

monica kap'kuŝ'is sur la tabl'o kaj kred'ebl'e mal'dolĉ'e plor'is, ĉar dum tiu paŭz'o oni aŭd'is la spir'eg'ad'o'n de ŝi'a prem'at'a brust'o. Kurb'iĝ'int'e kaj ter'e'n rigard'ant'e, la kolonel'o sid'is sen'mov'e sur si'a seĝ'o.

La jun'ul'o daŭr'ig'is:

« Unu'foj'e ankoraŭ, laŭ la konsil'o de amik'o'j, mi prov'is fort'a'n kurac'il'o'n. Mi verŝ'is alkohol'aĵ'o'j'n per plen'gorĝ'o'j en mi'a'n korp'o'n, kaj ebri'a fal'is ter'e'n.— Nenio, nenio pov'is al mi help'i; antaŭ mi'a'j mal'kviet'eg'a'j okul'o'j star'is ankoraŭ ŝi'a bild'o !.... Iu'n tag'o'n, mi neniam forges'os ĝi'n, kiam mi mal'rapid'e laŭ'paŝ'is la Meir'placon, mi subit'e ek'vid'is ŝi'n rapid'e preter'vetur'ant'a'n. Ŝi'a ne'daŭr'a rigard'o kvazaŭ sag'o tra'bor'is mi'a'n anim'o'n, mi'a kor'o romp'iĝ'is en mi'a mal'kviet'eg'a brust'o; mi sven'ant'e fal'is ter'e'n. Baldaŭ tamen mi pov'is re'star'iĝ'i kaj for'ir'i por kaŝ'i mi'a'n mal'trankvil'iĝ'o'n en la izol'ec'o. Vesper'e mi kuŝ'iĝ'is sur ŝarĝ'vetur'il'o por dorm'i. Cerb'o'febr'o brul'is kvazaŭ fajr'o en mi'a kap'o; en mi'a ne'konsci'ec'o mi renvers'iĝ'is de la ĉar'o kaj fal'is kun la krani'o sur la ŝton'o'j'n, tiel ke sang'o'flu'o el mi el'ŝpruc'is.— Mal'riĉ'a vir'in'o akcept'is mi'n en si'a sub'tegment'a ĉambr'o; ŝi fleg'is mi'n kvazaŭ patr'in'o; al ŝi mi de nun dediĉ'as mi'a'n viv'o'n. Ŝi'a dolĉ'a kaj sin'ofer'em'a am'o est'as trov'int'a la voj'o'n al mi'a kor'o kaj okup'ant'a lok'o'n flank'e de l ’ al'trud'iĝ'em'a bild'o. Nun mi konsci'as la ebl'ec'o'n por re'akir'i mi'a'n liber'ec'o'n: mi dev'as viv'i por am'i kaj rekompenc'i mi'a'n nov'a'n patr'in'o'n. Far'u Di'o, ke ankaŭ tiu ĉi last'a esper'o ne est'u van'a,— se ne, la tomb'o, kiu por mi mal'ferm'iĝ'as, pun'os mi'a'n mal'estim'ind'a'n mal'fort'ec'o'n. Morgaŭ mi ne plu kon'os vi'n, fraŭl'in'o, nek vi'n, kolonel'o van Milgem ! Forges'u vi ankaŭ, ke iu sufer'is ne'esprim'ebl'a'j'n turment'o'j'n pro la re'memor'o de vi'a infan'o; mi kvit'ig'as vi'n pri tio kio'n vi al mi ŝuld'as. Pardon'u al mi, la mal'feliĉ'a frenez'ul'o, la sen'tim'a'j'n vort'o'j'n kiu'j'n mi kuraĝ'as parol'i; se ia'foj'e vi iom interes'iĝ'is je la jun'a kamp'ar'an'o, pardon'u la sen'karn'a'n skelet'o'n kiu sid'as antaŭ vi. Kaj vi, fraŭl'in'o, ho, mi pet'eg'as vi'n, re'memor'u mi'n en vi'a'j preĝ'o'j, por ke mi trov'u fort'o'j'n por mi'a last'a batal'o kontraŭ vi.— Las'u mi'n nun for'ir'i, vi plu neniam aŭd'os nek vid'os mi'n.— Adiaŭ, Di'o vi'n super'ŝut'u ambaŭ per feliĉ'o !»

Dum la el'parol'o de tiu'j ĉi last'a'j vort'o'j, Jan est'is lev'iĝ'int'a kaj vol'is al'proksim'iĝ'i al la pord'o; sed subit'e monica re'star'iĝ'is, ŝi mal'antaŭ'e'n ĵet'is si'a'j'n har'bukl'o'j'n, for'ig'is la larm'o'j'n el si'a'j okul'o'j, kaj tiam, etend'ant'e la fingr'o'n kiel ordon'o'n, ŝi kri'is:

« Rest'u ! Rest'u !»

Kaj sur'genu'iĝ'ant'e kun kun'ig'it'a'j man'o'j antaŭ si'a patr'o, ŝi pet'eg'is:

« Ho, patr'o, pardon'u mi'n, pardon'u mi'n ! Rest'ig'u li'n, se ne, mi mort'os ! En mi'a'j rev'o'j ŝveb'is ankaŭ li'a bild'o; li est'is mi'a frat'o, mi'a protekt'ant'o, mi'a am'at'o ! Ho, Di'o, li for'ir'as ! Nur li pov'as mi'n sav'i. Don'u li'n al mi ! don'u li'n al mi ! Vi ankaŭ verŝ'as larm'o'j'n, vi sent'is kio'n li sufer'is ! Ho, nur li, aŭ la tomb'o mi'n posed'os ! Patr'o, bon'a patr'o, ne las'u mi'n al la mort'o ! Mi viv'os, mi re'san'iĝ'os, mi vi'n ben'os ! Pro la memor'o de mi'a mort'int'a patr'in'o, don'u li'n al mi !»

La kolonel'o far'is subit'a'n mov'o'n kaj re'star'ig'is si'a'n fil'in'o'n per la man'o; tiam, kun emoci'it'a voĉ'o, li dir'is:

« Jen est'is do la enigm'o ! Tia kor'o !— Nu, monica, est'u sav'it'a, mi'a infan'o ! Li est'u vi'a edz'o !»

Akr'a kri'o el'iĝ'is el la brust'o de Jan; li unu'e pez'e apog'is si'n sur la seĝ'o, sed fal'is sven'ant'e sur la tapiŝ'o'n, dum monica kun etend'it'a'j brak'o'j al li kur'is.

X.

En la jar'o 1831 a , mal'long'a'n temp'o'n post la Revoluci'o, soldat'o marŝ'is, port'ant'e la paf'il'o'n sur la ŝultr'o kaj la tornistr'o'n sur la dors'o, tra la erik'ej'o inter Moll kaj Desschel. Li baldaŭ al'proksim'iĝ'is al grand'a farm'ej'o, kiu aspekt'is kiel kamp'o'bien'o, kaj montr'is si'a'n loĝ'bilet'o'n al vir'o kiu star'is sur la sojl'o. Tiu ĉi vok'is serv'ist'in'o'n, kaj ambaŭ, per amik'a'j el'montr'aĵ'o'j, de'pren'is de la soldat'o li'a'n tornistr'o'n kaj ali'a'j'n neces'aĵ'o'j'n. La jun'a milit'ist'o mir'is pri tiu kor'a akcept'o, kaj, frap'ant'e la ŝultr'o'n de la kamp'ar'an'o, li dir'is sen'ceremoni'e:

« Vi milit'serv'is, ĉu ne, farm'ist'o ?»

« Tamen ne,» respond'is la kamp'ar'an'o,« sed vi cert'e trov'os iu'j'n tie ĉi, kiu'j pov'as parol'i pri milit'o kaj batal'o'j.— En'ir'u, amik'o: la ŝink'o kaj la bier'o jam star'as sur la tabl'o.»

En'ir'ant'e, la soldat'o vid'is, sid'ant'a'n apud la angul'o de la fajr'ej'o, vir'o'n, kies vizaĝ'o kaj griz'a'j har'o'j tuj inspir'is al li respekt'o'n. Long'a cikatr'o tra li'a vizaĝ'o kaj la ruband'o de la Honor'legi'o sur li'a vest'o, vid'ig'is ke li est'as tiu pri kiu la kamp'ar'an'o est'is dir'int'a:« kiu sci'as parol'i pri milit'o kaj batal'o'j ».

La mal'jun'a milit'ist'o salut'is la soldat'o'n per bon'vol'em'a rid'et'o kaj montr'is al li la tabl'o'n, kvazaŭ li vol'us dir'i: manĝ'u unu'e kaj trink'u; post'e ni parol'os.

Dum la soldat'o plen'um'is tiu'n bon'a'n konsil'o'n kaj manĝ'is la al li prezent'it'a'j'n nutr'aĵ'o'j'n, li sci'vol'e las'is vag'ad'i si'a'j'n okul'o'j'n sur la person'o'j'n kiu'j est'is ĉirkaŭ li.— En la fund'o de la ĉambr'o vir'in'o sid'is antaŭ ŝpin'rad'o; apud ŝi star'is la vir'o, kiu'n li unu'e est'is vid'int'a sur la sojl'o de la farm'dom'o. San'ec'o kaj kviet'a ĝoj'o hel'ig'is ili'a'n vizaĝ'o'n, kaj est'is kvazaŭ am'radi'o bril'is en ili'a'j okul'o'j, ĉiu'foj'e kiam ili unu la ali'a'n rigard'is. Ĉe l ’ ali'a flank'o de la vir'in'o sid'is mal'jun'eg'a Avi'nj'o, kiu per si'a'j rigid'a'j fingr'o'j ankoraŭ sur punt'kusen'o inter'mov'is la plekt'il'o'j'n.

Kiam la soldat'o est'is dum kelk'a temp'o direkt'int'a si'a'j'n okul'o'j'n al tiu part'o de la ĉambr'o, li aŭd'is mal'antaŭ si strang'a'n kant'o'n, kies ne'ordinar'a ritm'o li'n rigard'ig'is al la fajr'ej'o. Sur ĉiu genu'o de la vir'o kun la cikatr'o li nun vid'is rajd'ant'a'n san'kolor'a'n infan'o'n,— knab'et'o'n kaj knab'in'et'o'n,— kaj est'is dum la kant'ad'o, ke la av'o rajd'ig'is la infan'et'o'j'n.


Baldaŭ la jun'a soldat'o inter'kon'at'iĝ'is kun ĉiu'j loĝ'ant'o'j de la farm'ej'o. Li trov'is tiom da dolĉ'a ĝu'ad'o inter tiu'j hom'o'j, kiu'j ĉiu'j ŝajn'is kun'ig'it'a'j per sam'a lig'il'o de am'o kaj dank'em'o, ke, post du'monat'a rest'ad'o, li ne pov'is si'n de'ten'i verŝ'i larm'o'j'n, kiam li est'is dev'ig'at'a adiaŭ'dir'i la pac'em'a'n kaj feliĉ'a'n famili'o'n, kiu konsider'is kaj am'is li'n kiel fil'o'n.

Je la moment'o kiam li, kun la tornistr'o sur la dors'o, est'is pret'a por for'ir'i, ĉiu'j kun'hejm'an'o'j ven'is ĉe la pord'o'n kaj etend'is ankoraŭ al li la man'o'n de l ’ amik'ec'o; li, kun mal'sek'a'j okul'o'j, sur'ir'is la erik'ej'a'n voj'o'n, kaj, post kelk'a'j paŝ'o'j si'n turn'ant'e, li kri'is kor'tuŝ'it'e:

« Adiaŭ, sinjor'o kolonel'o van Milgem ! Adiaŭ, farm'ist'o Daelmans ! Adiaŭ, farm'mastr'in'o ! Adiaŭ, Avi'nj'o Teerlinck ! Adiaŭ !»

Al'ven'int'e sur la erik'ej'o, la soldat'o dir'is al si mem:

« Se mi est'us verk'ist'o aŭ poet'o, mi rakont'us tiu'n strang'a'n histori'o'n.— Ebl'e mi iam far'iĝ'os tia. Nu, nu, sen'senc'aĵ'o !»

Kaj tiam, pli'rapid'ig'ant'e si'a'n marŝ'ad'o'n, li antaŭ'e'n'paŝ'is laŭ la ritm'o de kant'o, kiu'n li cert'e est'is lern'int'a ĉe la farm'ej'o. Li kant'is:

Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer'o varm'iĝ'as,
Brak'o lev'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.
Rikke - tikke - tak, Rikke - tikke - tu !
Fer ’ mal'mol'iĝ'as,
Kor ’ kuraĝ'iĝ'as.
Frap'u vi, nu !
Rikke - tikke - tu.

Sinjor'o leg'ant'o, vi vid'as, ĉu ne, ke la jun'a soldat'o plen'um'is si'a'n promes'o'n ?

PIEDNOTOJ:

[ 4 ] Westmal , vilaĝ'o, kiu kuŝ'as je kvar hor'o'j da pied'ir'o mal'proksim'e de Antverpen'o, sur la grand'a voj'o al Turnhout, mez'e de l ’ erik'ej'o.

[ 5 ] Fajr'o'labor'ist'o est'as tiu, kiu, dum la forĝ'ad'o, turn'as la fer'o'n per la pren'il'o kaj tiel gvid'as la labor'o'n.

[ 6 ] Laŭ popol'a pli'mal'long'ig'o: Driessens, kies dom'o est'as brul'detru'it'a.( Not'o de la traduk'int'in'o ).

[ 7 ] Erik'bul'o'j est'as bul'o'j de mal'long'a erik'o, kiu'j'n sur la tut'a erik'ej'a eben'aĵ'o oni for'ig'as per fos'il'o de la supr'o de la ter'o. Tiu'j erik'bul'o'j est'as brul'ig'at'a'j kiel torf'o kaj dis'ĵet'as en la aer'o'n special'a'n odor'o'n, kiu dum favor'a veter'o antaŭ'flar'ig'as la erik'ej'o'n je mir'ig'e grand'a inter'spac'o. Tiu kiu ia'foj'e loĝ'is dum kelk'a temp'o en Kempenlando, pov'as rest'i dum du'dek aŭ pli'a'j jar'o'j de ĝi mal'proksim'ig'it'a, li tamen re'memor'os la impres'o'n pri l ’ odor'o de la erik'fajr'o'j.

[ 8 ] Vilaĝ'o en Kempenlando, al kiu oni send'as la frenez'ul'o'j'n por est'i fleg'at'a'j.

[ 9 ] Oni nom'as Kempenlando la vast'a'n erik'ej'a'n land'o'n, kiu form'as la nord'a'n part'o'n de Belg'uj'o.

[ 10 ] Mult'a'j mal'jun'a'j mal'alt'rang'a'j person'o'j far'as si'a'n ŝpar'kaset'o'n en ŝtrump'o, kiu kutim'e est'as kaŝ'it'a sub la tegment'a'j tegol'o'j.

[11] Arĝenta monero de dekses kaj duona soldoj.

Kun la permeso de la eldonistoj J. Lebègue & Cie, Bruselo,
esperantigis
M. P.
Februaro 1912a.
Presejo DE VOS & van der GROEN
ANTWERPEN.
1912.

Noto de la tekstpreparinto:

Mi korektis kelkajn mispresaĵojn de la originala libro.





End of the Project Gutenberg EBook of Rikke-tikke-tak, by Hendrik Conscience

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK RIKKE-TIKKE-TAK ***

***** This file should be named 35917-h.htm or 35917-h.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/3/5/9/1/35917/

Produced by Andrew Sly, David Starner, and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net.
Thanks to the Esperanto-Fondajho Cesar Vanbiervliet for
providing the original book.


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.net/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.net),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.net

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.