Fonto de la dokumento
ofteco-listo de radikoj.

Rakontoj

ESPERANTA BIBLIOTEKO DE ĈEĤAJ AŬTOROJ
Volum'o I
J. ARBES
RAKONT'O'J
KUN LA PERMES'O DE l' AŬTOR'O TRADUK'IS EL ĈEĤ'A LINGV'O
JOS. GRŇA
El'don'is FERD. BOHÁČEK, Jevíčko
Moravi'o, Aŭstri'o
1908
Pres'ej'o Družstvoknihtiskárny, Hranice.

El'don'ant'e tiu'n ĉi unu'a'n libr'o'n de esperant'a'j traduk'o'j el la ĉeĥ'a literatur'o mi varm'e dezir'as, ke la libr'o dis'flug'u baldaŭ tra la mond'o esperant'ist'a kaj help'u vast'ig'i inter la sam'ide'an'o'j la kon'o'j'n pri la ĉeĥ'a literatur'o, ĝis nun ankoraŭ mal'mult'e kon'at'a ekster la lim'o'j de mi'a patr'uj'o.

Al sinjor'o'j H. Bouška en Prah'a, Th. Čejka en Bystřice-Hostýn kaj Edm. Kolkop en Jevíčko mi esprim'as mi'a'n sincer'a'n dank'o'n por la korekt'o de tiu ĉi libr'o

La traduk'int'o.


EN'HAV'O

J. Arbes
El la viv'o de Mozart
La blank'a edz'in'iĝ'a vest'o
La unu'a nokt'o ĉe la mort'int'o
Modern'a Magdalen'o


JakubArbes, unu el la plej glor'a'j verk'ist'o'j ĉeĥ'a'j, nask'iĝ'is en Smíchov1 (leg'u: Smiĥov) 12an de Juni'o 1840. Fin'int'e la stud'ad'o'n en la teknik'a lern'ej'o de Prah'a, li far'iĝ'is redaktor'o de ĉef'a'j ĵurnal'o'j ĉeĥ'a'j (1866 ĝis 1877). De l' jar'o 1879 li viv'as sol'e por la literatur'o.

De tiu temp'o li verk'is seri'o'n da roman'o'j, romanedoj, novel'o'j kaj rakont'o'j, krom divers'a'j traduk'o'j kaj artikol'o'j por la politik'a'j ĵurnal'o'j. Tiu'j'n verk'o'j'n nun'temp'e el'don'as la firm'o J. Otto en Prah'a. La nombr'o da el'don'it'a'j volum'o'j ating'is jam la numer'o'n 25. Sufer'int'e mizer'o'n en si'a jun'aĝ'o, J. Arbes hav'is ĉiam la kor'o'n mal'ferm'it'a'n por la sufer'o'j kaj mizer'o'j de l' popol'o. Pro tio en si'a'j verk'o'j li solv'as problem'o'j'n social'a'j'n kaj batal'as kontraŭ la persekut'ant'o'j kaj prem'ant'o'j de l' mal'riĉ'ul'o'j, kontraŭ la neni'ig'ant'o'j de l' spirit'o kaj la korp'o.

Arbes skrib'is ĉiam pri la viv'o real'a kaj ankaŭ tie, kie la roman'o aŭ rakont'o est'as fond'it'a'j sur scen'o'j ŝajn'e mister'a'j kaj fantazi'a'j, on'i pov'as ĉi'o'n natur'e klar'ig'i per la trankvil'a prudent'o. En si'a'j verk'o'j Arbes kun'ig'as filozof'o'n kun la filantrop'o kaj batal'ant'o por la rajt'o'j de l' hom'ar'o.

Sed la ĉef'a merit'o de Arbes rest'os por ĉiam tiu fakt'o, ke krom la social'a roman'o li kre'is ankaŭ tut'e original'a'n spec'o'n de l' bel'a literatur'o — si'a'j'n karakteriz'a'j'n romanedojn, kiu'j rezerv'is al li la unu'a'n lok'o'n inter la ĉeĥ'a'j verk'ist'o'j. La romanedoj: Newtonůvmozek (La cerb'o de Newton), SvatýXaverius (Sankt'a Ksaverio), Zázračnámadonna (Mirakl'a madon'o), Prvni noc umrtvoly (La unu'a nokt'o ĉe la mort'int'o), Akrobat'i (Akrobat'o'j), Sivookýdémon (Griz'okul'a demon'o), Poslednídnovélidstva (La last'a'j tag'o'j de l' hom'ar'o), Vymírajícíhřbitov (El'mort'ant'a tomb'ej'o), Kandidátiexistence (Kandidat'o'j de l' ekzist'o) est'as verk'o'j ver'e klasik'a'j, ver'a kaj daŭr'a monument'o por la tut'a est'ont'ec'o.

La ĉeĥ'a akademi'o por la art'o kaj scienc'o nom'is li'n honor'a membr'o; sed la plej bon'a rekompenc'o de Arbes est'as la ĝeneral'a estim'o kaj am'o, kiu'j'n li ĝu'as ĉe la tut'a ĉeĥ'a publik'o ne sol'e pro si'a'j merit'o'j literatur'a'j, sed ankaŭ pro si'a'j person'a'j ec'o'j, nobl'a'j pens'o kaj kor'o, liber'pens'a freŝ'a spirit'o kaj rekt'a, sincer'a karakter'o.

I.
EN BERTRAMKA.

Silent'a somer'a vesper'o...

Sufok'a, sed bon'odor'a aer'o penetr'as tra mal'ferm'it'a'j fenestr'o'j en ter'etaĝ'a'n ĉambr'o'n, en kiu apud la fortepian'o sid'as pli ol tri'dek'jar'a vir'o de mal'grand'a, pli mult'e ŝvel'int'a, ol korpulent'a tali'o.

Dum du tag'o'j kaj du nokt'o'j li ne est'as el'ir'int'a el si'a labor'ĉambr'o. Laŭ si'a kutim'o li est'as labor'int'a kun streĉ'o de ĉiu'j si'a'j fort'o'j.

Van'e klopod'is la dom'mastr'o el'log'i li'n sub la liber'a'n ĉiel'o'n en la freŝ'a'n, san'ig'a'n aer'o'n en la ombr'o'plen'a'n ĝarden'o'n, kuŝ'ant'a'n laŭ'long'e la vin'ber'ej'o Bertramka antaŭ la fortik'aĵ'pord'eg'o de Oujezd en la silent'a valet'o inter la okcident'a dekliv'o de l' alt'aĵ'o Mrázovka kaj la orient'a dekliv'o de l' mont'et'o super la tomb'ej'o de MaláStranal.

Tiam — en la antaŭ'last'a dek'jar'o de la dek'ok'a jar'cent'o — tiu'j lok'o'j est'is romantik'e dezert'a'j. Sur la Mrázovka, nun part'e kovr'it'a de l' amfiteatr'e dis'met'it'a'j dom'et'o'j de labor'ist'o'j, vast'iĝ'is tiam kamp'o'j; sur ĝi'a nord'a dekliv'o est'is vin'ber'ej'o, brik'far'ej'o kaj kelk'e da barak'o'j, kon'at'a'j jam de long'e sub la nom'o »Poslovina«.

La orient'a dekliv'o kaj la mal'supr'o de l' alt'aĵ'o super la tomb'ej'o est'is tut'e kovr'it'a'j de l' arb'o'j kaj arb'et'o'j, part'e frukt'a'j, part'e arb'ar'a'j. Ĉi tie est'is pli ombr'e, pli bon'odor'e, pli romantik'e ol nun; unu'vort'e la vin'ber'ej'o Bertramka kaj la ĝarden'o, vast'iĝ'ant'a part'e en la valet'o sur la mal'supr'o de l' alt'aĵ'o, part'e sur la alt'aĵ'o mem ĝis ĝi'a supr'o, est'is ĉarm'a angul'o, en kiu flank'e de l' ekscit'ant'a bru'o kaj muĝ'o grand'urb'a'j on'i pov'is en kviet'a izol'ec'o trankvil'e viv'i, rev'i kaj post turment'o'j kaj lac'ig'a labor'o ripoz'i...

Sed la vir'o, kiu'n la tiam'a posed'ant'o de l' Bertramka est'is invit'int'a, por ke li ripoz'u en la ĉarm'a angul'o, ne kon'is ripoz'o'n.

Li'a spirit'o eĉ tie ĉi, kie ŝajn'e est'is nenia impuls'o al la spirit'a labor'o, febr'e labor'is; li labor'is ja kun streĉ'ad'o de ĉiu'j fort'o'j ĝis la tut'a sen'fort'iĝ'o.

Li klopod'is pri la afer'o tre'eg'e grav'a, pri fin'ig'o de l' nov'a oper'o, kiu'n li ĵus kun grand'a entuziasm'o komenc'is kompon'i. La geni'a spirit'o hav'is kompren'o'n por nenio, sol'e por melodi'o'j de si'a'j hero'o'j — ĉio ceter'a — eĉ la plej kar'a amuz'o, lud'o sur bilard'o, ced'is tut'e en mal'proksim'o'n...

Kaj dum du tag'o'j kaj du nokt'o'j li ne mov'iĝ'is el si'a labor'ĉambr'o.

La dom'mastr'o kaj la amik'o'j de la gast'o, kiu'j ven'is vizit'i la eminent'a'n gast'o'n, trov'is la pord'o'n de l' ĉambr'o ferm'it'a kaj ne kuraĝ'is inter'romp'i la kompon'ist'o'n...

Sed la ne'ating'ebl'a'j geni'ul'o'j est'as tamen ankaŭ mal'fort'a'j hom'o'j. Ili'a organism'o est'as venk'at'a de sam'a'j influ'o'j kiel tiu de l' hom'o'j tut'e ordinar'a'j — ili ankaŭ mal'san'iĝ'as kaj lac'iĝ'as, en ili'a viv'o ankaŭ okaz'as moment'o'j de l' tut'a lac'ec'o, anim'prem'it'ec'o kaj sen'esper'o.

Kaj simil'e ankaŭ Mozart, kiam loĝ'ant'e vizit'e ĉe si'a amik'o en Bertramka, verk'is si'a'n geni'a'n oper'o'n »Don Ju'a'n«.

Li'a sen'ekzempl'a, sen'fort'ig'ant'a labor'ec'o est'is jam mult'a'foj'e avert'it'a de l' moder'a lac'ec'o en la kre'ad'o; sed tio okaz'is neniam tiel ekstrem'e kiel tiu'n ĉi foj'o'n, kiam antaŭ'e sen'ĉes'e freŝ'a, ne'el'ĉerp'ebl'a font'o de l' fantazi'o ŝajn'is kvazaŭ subit'e el'ĉerp'it'a, dezert'a, sen'frukt'a...

Mozart est'is mort'e mal'ĝoj'a. Li'a spirit'o ŝajn'is vag'i en la nebul'o'j, la kor'o'n plen'ig'is ne'esprim'ebl'a prem'it'ec'o.

Kiel volont'e ankoraŭ nun li labor'us plu'e! Sed ĉio kun'iĝ'ad'is en ĥaos'o'n. Ĉiu'j, iam tiel liber'e kaj vigl'e el la anim'o flu'ant'a'j melodi'o'j kun'iĝ'ad'is en mal'preciz'a'n, mal'klar'a'n ĥaos'o'n — en tut'a'n disonanc'o'n...

Van'e li klopod'is aŭd'ig'i el la fortepian'o son'o'j'n inter'lig'it'a'j'n, harmoni'a'j'n; li'a'j fingr'o'j zigzag'e kur'ad'is sur la klav'o'j aŭd'ig'ant'e sol'e izol'it'a'j'n ton'o'j'n — ne inter'lig'it'a'j'n...

Kaj long'e, long'e li sid'is post'e kvazaŭ rigid'iĝ'int'a kun mal'lev'it'a kap'o al la brust'o.

Subit'e ek'son'is de mal'proksim'e unu'a'j akord'o'j de l' kant'o de najtingal'o... Nenio plu ol kelk'e da ton'o'j — post'e de'nov'e silent'o.

Mozart lev'is la kap'o'n kaj ek'rigard'is tra la mal'ferm'it'a fenestr'o en la ombr'o'plen'a'n ĝarden'o'n.

La sun'o ĵus sub'ir'is; sang'a, sed jam pal'iĝ'ant'a sun'radi'ar'o super'verŝ'ad'is per magi'a lum'o la arb'o'j'n kaj arb'et'o'j'n, herb'ej'o'j'n kaj voj'et'o'j'n, kurb'iĝ'ant'a'j'n supr'e'n sur la krut'a dekliv'o...

Ĉirkaŭ'e reg'is profund'a silent'o. Mozart, kiu post la unu'a'j ton'o'j de l' kant'o najtingal'a moment'o'n aŭskult'is, mal'rapid'e star'iĝ'is kaj al'proksim'iĝ'int'e al la mal'ferm'it'a fenestr'o, rigard'is sen'pens'e en la ruĝ'et'a'n mal'plen'o'n.

Post'e li turn'is si'n mal'rapid'e — sen'pens'e mal'ferm'is la pord'o'n, sen'pens'e mal'supr'e'n'ir'is en la ĝarden'o'n kaj ir'is mal'rapid'e unu'e sur la voj'et'o'j sur'ŝut'it'a'j de la flav'a sabl'o, post'e sur la voj'et'o'j ĉiam mal'pli ir'ebl'a'j kaj ĉiam pli tord'o'lini'e ir'ant'a'j supr'e'n...

Kiu renkont'us li'n, tiu nepr'e dev'us pens'i, ke li vid'as viv'ant'a'n kadavr'o'n, hav'ant'a atent'o'n por nenio ĉirkaŭ si.

Mal'rapid'e, ŝancel'iĝ'ant'e, kun la mal'lev'it'a'j okul'o'j al la ter'o, li ir'is sur la ne'ir'ebl'a'j voj'et'o'j ĉiam pli supr'e'n, ĝis li ating'is preskaŭ la supr'o'n de l' alt'aĵ'o, de kiu vid'iĝ'is bel'eg'a panoram'o de unu part'o de Prah'a.

Ĉi tie li halt'is, ne'vol'e lev'is la kap'o'n kaj ek'rigard'is la ĉarm'a'n pentr'aĵ'o'n de Prah'a dron'ant'a en la ruĝ'et'a, sed ĉiam pli pal'iĝ'ant'a lum'o.

Dum kelk'e da moment'o'j li rigard'is sen'pens'e la pentr'aĵ'o'n.

Sed subit'e li'a'n anim'o'n tra'kur'is pens'o mal'varm'a kaj akr'eg'a kiel ŝtal'o — pens'o neni'ig'ant'a...

En tiu anim'prem'it'ec'o kaj lac'ec'o li ek'pens'is, ke »Don Ju'a'n«, kiu'n li ĵus kompon'is, est'as destin'it'a por la prezent'ad'o en Prah'a — en la ĉarm'o'riĉ'a, antikv'a kaj glor'plen'a urb'o plen'a de spert'a'j muz'ik'a'j special'ist'o'j — en la urb'o, kiu en la pal'iĝ'ant'a'j re'bril'o'j de l' sub'ir'int'a sun'o ĵus en'sorĉ'is li'n...

Kaj unu'a'foj'e en li'a viv'o tra'kur'is li'a'n anim'o'n la pens'o, ke li kuraĝ'as io'n ne'ating'ebl'a'n, vol'ant'e si'a'n plej nov'a'n verk'o'n, dum kies efektiv'ig'ad'o ĉiu'j li'a'j spirit'a'j fort'o'j preskaŭ tut'e lac'iĝ'is, prezent'i por la pri'juĝ'o antaŭ ĉio al Prah'a. Ŝajn'is al li — kaj tio okaz'as oft'e al ĉiu just'e kre'ant'a geni'ul'o — ke li'a verk'o est'as mal'fort'a, ne'sufiĉ'e art'a fuŝ'verk'o — ke ĝi'a kre'int'o ne kompren'int'e la muz'ik'a'n spirit'o'n de l' ĉeĥ'a popol'o ne pov'as kaj ne dev'as prezent'i si'a'n verk'o'n al la special'ist'o'j kun tiel perfekt'a art'a gust'o, pro kiu la tiam'a'j Prah'a'an'o'j est'is tut'mond'e kon'at'a'j...

Kaj li sent'is si'n prem'it'a, ne'el'dir'ebl'e prem'it'a kaj mal'ĝoj'a.

De l' antaŭ'a spirit'a pen'ad'o la mal'fort'ig'it'a rigard'o vag'is sen'cel'e de lok'o al lok'o, li'a'j pied'o'j komenc'is trem'i kaj li dev'is sid'iĝ'i en la herb'o'n.

Apog'int'e la kap'o'n per la man'plat'o, li sid'is long'e en turment'a, dolor'a en'profund'iĝ'o... En li'a kap'o kruc'iĝ'is mil'o'j da pens'a'j fulm'o'j kaj la sen'esper'o en'ig'is si'a'j'n akr'a'j'n ung'eg'o'j'n en li'a'n anim'o'n...

Dum'e jam krepusk'iĝ'is; ĉirkaŭ'e reg'is profund'a silent'o.

Subit'e el mal'lum'a dens'aĵ'o de l' mal'supr'a part'o de l' ĝarden'o profund'e sub Mozart ek'son'is kant'o de l' najtingal'o.

Mozart lev'int'e la kap'o'n aŭskult'is.

Sed la sorĉ'plen'a kant'o de la plej glor'a plum'o'port'ant'o dolor'e kaj turment'e influ'is li'a'n ekscit'it'a'n anim'o'n. Ŝajn'is al li, ke ĝi grimac'as la mal'fort'a'j'n klopod'o'j'n hom'a'j'n, la kuraĝ'a'j'n klopod'o'j'n de ĉiu'j, kiu'j kuraĝ'as dezir'i pli mult'e, ol kio'n sopir'as kaj pen'as la hom'a mez'ec'o...

Sed, kio ĝi est'as?

Krom la kant'o de l' najtingal'o subit'e ek'son'is tra la vesper'a silent'o ali'a'j ton'o'j... Ili ek'son'is de l' ali'a flank'o — de la plej alt'a supr'o de l' alt'aĵ'o post Mozart...

Mozart aŭskult'as dum kelk'e da moment'o'j. La kant'o de l' najtingal'o ir'as de mal'supr'e — la ton'o'j de l' hom'a voĉ'o de supr'e...

Unu'e la ton'o'j de l' ambaŭ kun'iĝ'as — moment'o'n son'as kant'o de l' najtingal'o, post'e nur la pur'a'j, klar'a'j ton'o'j hom'a'j — arĝent'a, dolĉ'a voĉ'o knab'in'a...

Mozart salt'e lev'iĝ'int'e rigard'as ĉirkaŭ si. Sur la plej alt'a supr'o li vid'as mal'klar'a'n siluet'o'n de l' knab'in'a statur'o kaj laŭ la kontur'o'j li re'kon'as simpl'a'n knab'in'o'n vilaĝ'a'n, ir'ant'a sur la supr'o kaj — kant'ant'a —...

Li aŭskult'as pli atent'e.

La knab'in'o kant'as kor'tuŝ'ant'a'n, impres'plen'a'n kant'o'n popol'a'n... La son'o'j de l' arĝent'a voĉ'o ond'iĝ'as tra la silent'a aer'o kiel serioz'a'j demon'et'o'j dis'port'ant'a'j kor'tuŝ'o'n, dolor'o'n kaj mal'ĝoj'o'n en la hom'a'j'n kor'o'j'n...

La najtingal'o mal'supr'e kant'as ĉiam pli pasi'e. Period'e super'as ĝi'a'n kant'o'n la kant'o knab'in'a; kelk'a'j ton'o'j de ĝi'a voĉ'o ek'son'as ĝoj'eg'e — sed tiu kant'o ne log'as plu la atent'o'n de Mozart...

Li vid'as sol'e mal'klar'a'n, ĉiam pli mal'proksim'iĝ'ant'a'n siluet'o'n de l' ne'kon'at'a knab'in'o. Li aŭd'as sol'e ŝi'a'n voĉ'o'n, sol'e la sorĉ'o'plen'a'j'n ton'o'j'n de simpl'a sed tamen tiel poezi'a kant'o popol'a...

Subit'e ŝanĝ'iĝ'is la kor'tuŝ'ant'a, dolĉ'e elegi'a ton'o de l' kant'o en ton'o'n petol'a'n kaj la son'o'j de l' arĝent'a sonor'ant'a voĉ'o trem'et'as en silent'a aer'o vesper'a kiel petol'em'a'j demon'et'o'j dis'port'ant'a'j tra la mond'o brav'a'n gaj'ec'o'n en la hom'a'j'n kor'o'j'n...

Mozart star'as kvazaŭ en sonĝ'o.

En li'a anim'o komenc'as tag'iĝ'i — la kant'o knab'in'a efik'as kvazaŭ sorĉ'o...

Siluet'o de l' knab'in'o mal'proksim'iĝ'as pli kaj pli, ŝi'a kant'o mal'aper'as, ĝis fin'e mort'as...

Mozart star'as ankoraŭ sur la sam'a lok'o sen'mov'e kiel statu'o. Sed en li'a anim'o est'as lum'e — la anim'prem'it'ec'o, la sen'esper'o est'as tut'e for'pel'it'a'j.

Antaŭ li'a spirit'a rigard'o vid'iĝ'as klar'a, ĝoj'ig'a perspektiv'o; ĉar kie simpl'a'j knab'in'o'j kant'as tia'j'n kant'o'j'n, kia'n li ĵus aŭd'is, tie on'i dev'as hav'i kompren'o'n por natur'a muz'ik'o, pri kiu li ĉiam rev'as — tie est'as ne'ebl'e, ke li'a verk'o —

Li ne fin'is la pens'o'n.

Re'freŝ'ig'it'a kiel neniam antaŭ'e li mal'supr'e'n'ir'is la alt'aĵ'o'n kaj pas'ig'int'e gaj'a'n vesper'o'n en la rond'o de l' amik'o'j, la du'a'n tag'o'n maten'e li de'nov'e daŭr'ig'is si'a'n labor'o'n...

La sufok'a lac'ec'o est'is pas'int'a. Freŝ'a, kiel en tag'o'j de la plej flu'a kaj liber'a kre'ad'o, labor'is nun Mozart kun la konfid'o je si'a'j fort'o'j, ĝis li fin'is »Don Juan'o'n«, la verk'o'n — sen'mort'a'n...

II.
LAST'A'J TAG'O'J.

Unu'a'j radi'o'j de l' somer'a sun'o dis'flug'is tra dezert'a'j ankoraŭ strat'o'j de Wien.

Antaŭ unu mal'nov'a dom'o halt'is mal'rapid'a, en tiu temp'o — on'i skrib'is 1791 — sufiĉ'e oportun'a vojaĝ'vetur'il'o.

La koĉer'o ne opini'is dec'e de'salt'i de si'a sid'lok'o: kelk'a'foj'e li sol'e krak'et'ig'is la vip'o'n, don'ant'e tia'manier'e sign'o'n al iu en la dom'o, ke li jam al'vetur'is kaj, atend'as.

Post ne'long'a temp'o mal'ferm'iĝ'is la dom'pord'o kaj dik'a kuir'ist'in'o komenc'is el'port'ad'i el la dom'o, ŝarĝ'ad'i sur la vetur'il'o'n kaj post ĝi'n kaj al'lig'ad'i ĉi'o'n, kio est'is neces'a por la grand'a vojaĝ'o — en Prah'a'n — nom'e: kofr'o'j'n, valiz'o'j'n, skatol'o'j'n, tuk'o'j'n kaj en'tut'e ĉiu'j'n ebl'a'j'n rekvizit'o'j'n por la vojaĝ'o, je kiu'j ĉiu, kiu antaŭ cent jar'o'j vol'is almenaŭ iom oportun'e vojaĝ'i, nepr'e dev'is est'i proviz'it'a.

La prepar'o'j daŭr'is preskaŭ la tut'a'n hor'o'n. Kiam ĉio est'is fin'it'a, el'ir'is el la dom'o vir'o ĉirkaŭ'e tri'dek kvin'jar'a konduk'ant'a ĉe la brak'o sinjor'in'o'n de la sam'a aĝ'o.

La vir'o est'as de korpulent'a, pli mal'grand'a ol mez'a tali'o, vest'it'a en oportun'a vojaĝ'vest'o de mal'hel'e cinam'a kolor'o, kia en tiu temp'o est'is en mod'o.

Iam bel'a vizaĝ'o li'a est'as ekstrem'e ŝvel'int'a kaj vid'ig'as lac'ec'o'n. La haŭt'kolor'o est'as flav'et'a, la okul'o sen'bril'a kiel post fort'a, long'e'daŭr'a spirit'a pen'ad'o kaj ekscit'ad'o, la lip'o'j blu'et'a'j — est'as vid'ebl'e, ke tiu vir'o mal'san'as jam de long'a temp'o, sed ĝis nun pen'as rezist'i la mal'san'o'n kun la streĉ'o de ĉiu'j si'a'j fort'o'j.

La sinjor'in'o ĉe li'a flank'o est'as vest'it'a laŭ la mal'nov'a mod'o en la vest'o ne tre elegant'a. Ŝi hav'as sur si long'a'n mantel'o'n, sur la kap'o pajl'a'n de la frunt'o kaj de la vizaĝ'o supr'e'n'iĝ'ant'a'n ĉapel'o'n kun divers'kolor'a'j ruband'o'j kaj flor'o'j.

Ŝi'a vizaĝ'o posed'as ankoraŭ post'e'sign'o'j'n de l' freŝ'a ĉarm'o. La vang'o'j est'as brun'e ruĝ'a'j, la mol'a'j lip'o'j rid'et'ant'a'j, la bril'a'j okul'o'j bon'anim'a'j kaj petol'em'e gaj'a'j.

La vir'o kaj la sinjor'in'o al'paŝ'is mal'rapid'e al la vetur'il'o. La vir'o per sen'bril'a rigard'o tra'kur'is la objekt'o'j'n sur la vetur'il'o kaj post ĝi, post'e si'n'gard'e kaj kun vid'ebl'a pen'ad'o help'at'a de la sinjor'in'o en'ir'is en la vetur'il'o'n.

La sinjor'in'o vol'is sekv'i li'a'n ekzempl'o'n; sed apenaŭ ŝi met'is unu pied'o'n sur la ŝtup'o'n de la vetur'il'o, ŝi sent'is, ke iu ek'tir'is mal'antaŭ'e ŝi'a'n jup'o'n.

Turn'int'e si'n ŝi ek'vid'is star'i post si ne'kon'at'a'n vir'o'n de mal'dik'a tali'o en nigr'a vest'o kaj kun sen'har'a, pli mal'afabl'a ol simpati'a vizaĝ'o.

"Ĉu vi dezir'as io'n, sinjor'o?" demand'is ŝi afabl'e, sed tamen iel el'dev'ig'e, ne'pov'ant'e kaŝ'i si'a'n ek'mir'o'n pro la ne'kutim'a kaj sam'temp'e ne'galant'a manier'o, per kiu la ne'kon'at'o turn'is al si ŝi'a'n atent'o'n.

"Mi pet'as pardon'o'n, estim'at'a sinjor'in'o," dir'is la ne'kon'at'o humil'e klin'ant'e. "La kaŭz'o de mi'a al'ven'o est'as la mend'it'a rekviem'o..."

La vir'o en la vetur'il'o aŭd'int'e la vort'o'n "rekviem'o" dir'it'a'n per kon'at'a voĉ'o el'rigard'is el la vetur'il'o.

"Mi tre pet'as, sinjor'o Mozart — kio okaz'os kun la rekviem'o?" turn'is si'n la nigr'e vest'it'a ne'kon'at'o al la glor'a kompon'ist'o.

"Ah — pardon'u!" respond'is Mozart. "Ĝis nun malgraŭ plej bon'a vol'o est'is al mi tut'e ne'ebl'e plen'um'i la promes'o'n."

"Sed vi for'vetur'as nun en Prah'a'n," inter'met'is kun moder'a riproĉ'o la ne'kon'at'o, "kaj neniu sci'as, kiam vi re'ven'os. Ĉu est'as ne'ebl'e prokrast'i la vojaĝ'o'n je temp'o pli mal'fru'a, ĝis la rekviem'o est'os fin'it'a?"

"Ne, ne, est'as ne'ebl'e," sen'kulp'ig'as si'n Mozart.."La glor'a bohem'a nobel'ar'o honor'is mi'n per la mend'o, kiu'n mi pov'as nek rifuz'i, nek prokrast'i. On'i postul'is mi'n, ke mi verk'u por la fest'o de l' kron'ad'o de l' imperi'estr'o Leopold'o serioz'a'n oper'o'n »La Clemenza di Tit'o«. Vi mem dev'as konfes'i, ke la mend'o'n tiel honor'a'n kiel profit'a'n est'as ne'ebl'e rifuz'i nek prokrast'i. Kaj tial mi pet'as, dir'u al vi'a sinjor'o ne'kon'at'a al mi kaj grand'anim'a favor'ant'o de l' art'o, ke li sen'kulp'ig'u mi'n. Kiam mi est'os re'ven'int'a el Prah'a, mi sen'prokrast'e komenc'os la verk'o'n, se vol'as kaj pov'as vi'a nobl'a sinjor'o tiel long'e atend'i."

La ne'kon'at'a send'it'o de l' ne'kon'at'a mend'int'o est'is tut'e kontent'a je tiu cert'ig'o; li promes'is, ke li bon'e komunik'os ĉi'o'n kaj al'don'is, ke li'a sinjor'o atend'os pacienc'e, ĝis Mozart re'ven'os el Prah'a kaj pov'os komenc'i la promes'it'a'n labor'o'n.

Per tio la neces'eg'a afer'o est'is por moment'o fin'it'a.

La send'it'o for'iĝ'is.

La edz'in'o de Mozart en'ir'is en la vetur'il'o'n kaj sid'iĝ'is kontraŭ si'a edz'o. Post kelk'a'j moment'o'j ek'mov'is si'n la vetur'il'o cel'ant'e la centr'o'n de l' urb'o por tra'pas'i la urb'o'n, de'flank'iĝ'i en la strat'o de Leopold'o en la strat'o'n de Tábor kaj plu'e ir'i al Prah'a.

Tuj post la unu'a ek'sku'o de la vetur'il'o ek'parol'is la edz'in'o de Mozart, dir'ant'e:

"Domaĝ'e, kar'a Wolfgang, ke pro amas'iĝ'o de ne'prokrast'ebl'a'j labor'o'j est'is al vi ne'ebl'e kompon'i la mend'it'a'n rekviem'o'n. La honorari'o est'as ver'e grand'a kaj la mend'int'o ebl'e mend'us ankoraŭ nov'a'n verk'o'n..."

"Nenio okaz'is, kar'a Konstanci'o," inter'met'as Mozart; "mi pen'os ja baldaŭ plen'um'i la promes'o'n kaj ni vid'os post'e, kio okaz'os..."

"Sed kred'u al mi," daŭr'ig'is la edz'in'o, "ke ĝis hodiaŭ nenio tiel long'e okup'is mi'a'n pens'o'n, kiel la mister'e mend'it'a rekviem'o. Tuj, kiam vi antaŭ ne'long'e sci'ig'is mi'n, ke per per'o de l' ne'kon'at'a send'it'o vi ricev'is anonim'a'n leter'o'n, ke vi kompon'u funebr'a'n mes'o'n por ne'kon'at'a favor'ant'o de l' art'o kaj kiam vi difin'is, kiam ĝi est'os fin'it'a kaj kia'n honorari'o'n vi dezir'as por ĝi, mi est'is konvink'it'a, ke la mend'int'o ne pov'as est'i tut'e simpl'a entuziasm'ul'o, sed nobl'a, potenc'a person'o, kiu interes'iĝ'as pri vi kaj precip'e pri vi'a art'o kaj est'as pret'a help'i ni'n en ni'a mal'favor'a, mal'ĝoj'a situaci'o. Kaj tial mi konsil'is al vi, ke vi akcept'u la propon'o'n kaj kiel ebl'e plej baldaŭ komenc'u labor'i..."

"Kaj mi obe'is, kar'ul'in'et'o, vi'a'n konsil'o'n," respond'is Mozart. "Mi skrib'is al la ne'kon'at'a favor'ant'o, ke mi volont'e far'os la labor'o'n por tiu kaj tiu honorari'o, sed ke mi ne pov'as preciz'e difin'i, kiam mi est'os fin'int'a ĝi'n kaj ke tial mi pet'as, ke li afabl'e komunik'u al mi, kie'n mi send'u la rekviem'o'n, kiam ĝi est'os fin'it'a. Post ne'long'e, kiel vi sci'as, al'ven'is de'nov'e la ne'kon'at'a send'it'o, al'port'is postul'it'a'n honorari'o'n kaj sam'temp'e promes'is al'port'i ankoraŭ sufiĉ'e grand'a'n al'don'o'n, kiam la verk'o est'os fin'it'a, ĉar, on'i dir'is, mi est'is postul'int'a honorari'o'n ne'proporci'e mal'grand'a'n. Ceter'e la ne'kon'at'a mend'int'o tut'e las'is al mi, kiam mi vol'as fin'i la verk'o'n; li dir'is, ke mi labor'u tut'e sen'ĝen'e kaj laŭ mi'a kutim'o, kaj far'u al mi nenia'n per'fort'o'n, kiel dec'as al la ver'a art'ist'o..."

"Kaj tial kred'u al mi, kar'a Wolfgang," inter'romp'is li'n la edz'in'o, "mi bedaŭr'as, ke part'e pro la amas'iĝ'o de ne'prokrast'ebl'a'j labor'o'j, part'e pro vi'a mal'san'o est'is al vi tut'e ne'ebl'e komenc'i sen'prokrast'e la mend'it'a'n verk'o'n. Mi hav'as strang'a'n antaŭ'sent'o'n. Sen'ĉes'e mi pens'as, okaz'os grav'a ŝanĝ'o en ni'a viv'o. Mi tim'as sol'e tio'n, ke vi ne lac'iĝ'u en vi'a fervor'o al la entrepren'ot'a labor'o..."

"Ah, pri tio, kar'ul'in'et'o, est'u tut'e sen'zorg'a! Kun apart'a plezur'o mi ĉiam stud'ad'is pli alt'a'n stil'o'n de la religi'a muz'ik'o kaj en la last'a temp'o oft'e mi ek'sent'is bezon'o'n prov'i tio'n ankoraŭ unu'foj'e. Tial est'as tut'e ne'ebl'e, ke mi lac'iĝ'us. Ceter'e mi pens'as sufiĉ'e oft'e pri la mend'it'a verk'o kaj ke mi ankoraŭ ne komenc'is ĝi'n, okaz'is, kiel vi sci'as, nur tial, ĉar mi dev'as ĉiu'j'n mi'a'j'n pens'o'j'n koncentr'ig'i al la kompon'ad'o de la »Tit'o« kaj la »Sorĉ'a flut'o« kaj ĉar pro la mal'san'o mi ne labor'as de ia temp'o laŭ mi'a kutim'o — sufiĉ'e rapid'e. Sed tuj, kiam mi re'ven'os el Prah'a kaj almenaŭ iom re'san'iĝ'os, antaŭ ĉio la mend'it'a rekviem'o ven'os sur mi'a'n tabl'o'n. Ceter'e — mi esper'as, ke dum la vojaĝ'o kaj en Prah'a mi pov'os labor'i pri la rekviem'o kaj ebl'e ĝi est'os fin'it'a pli fru'e, ol mi pens'as en ĉi tiu moment'o..."

"Est'us dezir'ind'e," respond'is la zorg'em'a edz'in'o; "ĉar mi dub'as, ke de'nov'e prezent'os si'n tiel profit'a mend'o kiel tiu ĉi. Kaj kred'u al mi, la vojaĝ'o en Prah'a'n ne est'as al mi tre kar'a..."

"Al mi ĝi ven'as ĝust'a'temp'e," komenc'is rakont'i Mozart. "De la moment'o, kiam mi ricev'is la invit'o'n de l' glor'a bohem'a nobel'ar'o, mi ĝoj'as kiel infan'o je la vojaĝ'o en Prah'a'n. Mi ek'sopir'is ja kvankam ne mult'a'j'n, sed kar'a'j'n amik'o'j'n en muzik'am'ant'a Prah'a, kie mi labor'is, kiel vi sci'as, ankaŭ pri mi'a »Don Ju'a'n« kaj kie on'i just'e ŝat'as mi'n, kio'n mi pov'as dir'i pri ne'mult'a'j lok'o'j. La cent'tur'a Prah'a est'as al mi pli kar'a ol kiu ajn ali'a urb'o — tie on'i sci'as kompren'i kaj ŝat'i la ver'a'n art'o'n... Ceter'e mi sent'as, ke mi nepr'e bezon'as kelk'tag'a'n ripoz'o'n. Mi est'as lac'a; mi bezon'os re'freŝ'ig'o'n kaj kred'u, ke nenie mi re'san'iĝ'us tiel rapid'e kiel en la rond'o de mi'a'j amik'o'j kaj ador'ant'o'j de l' art'o en Prah'a..."

Tia'manier'e amuz'is Mozart kun si'a edz'in'o, kiam la balanc'iĝ'em'a vojaĝ'vetur'il'o bru'is sur la strat'o'j de Wien.

Post'e ili inter'parol'is pri ali'a tem'o; sed ĉiam de'nov'e ili re'ven'ad'is dum la inter'parol'o al la mister'a mend'o de l' funebr'a mes'o inter'ŝanĝ'ant'e si'a'j'n pens'o'j'n pri la mister'a mend'int'o...


Mozart, kiel on'i sci'as, est'is unu el plej pasi'em'a'j labor'ant'o'j. Mil'o'j da pens'o'j sen'ĉes'e bol'is en li'a anim'o; li mem ne kon'is la ripoz'o'n. Muz'ik'o kaj labor'o est'is al li ĉio; li labor'ad'is dum tag'o'j kaj nokt'o'j kaj oft'e on'i per'fort'e dev'is for'konduk'i li'n de la fortepian'o, li'a plej kar'a instrument'o.

Ne'long'e antaŭ la entrepren'it'a vojaĝ'o en Prah'a'n li labor'is long'a'n temp'o'n kun super'hom'a pen'ad'o kaj on'i ne mir'u, ke li'a korp'a organism'o de la sen'ĉes'a spirit'a streĉ'ad'o est'is grav'e ek'sku'it'a.

Mozart atend'is, ke la vojaĝ'o en Prah'a'n re'freŝ'ig'os li'n; sed al la sen'ĉes'a labor'o li'a kutim'int'a spirit'o labor'is ankaŭ dum la vojaĝ'o. La nov'a oper'o »La Clemenza di Tit'o«, kiu ĵus okup'is li'n, matur'iĝ'is tiel dum tiu temp'o, ke post dek ok tag'o'j ĝi est'is fin'it'a.

En Prah'a est'is Mozart akcept'it'a de si'a'j amik'o'j kaj ador'ant'o'j kun grand'a entuziasm'o.

La pli'mult'o de li'a'j amik'o'j tuj ek'kon'is, ke li danĝer'e mal'san'as. Li'a sen'bril'a rigard'o, la lac'ec'o, eĉ prem'it'ec'o vid'iĝ'ant'a sur li'a ŝvel'int'a vizaĝ'o, dev'is frap'i eĉ la observ'ant'o'n plej supr'aĵ'a'n. Sed neniu ek'pens'is, ke tio est'as komenc'o de la fin'o kaj ke la mal'san'o tiel baldaŭ mal'aper'ig'os la glor'a'n majstr'o'n.

Mozart neniam plend'is. Li kun'iĝ'ad'is kiel ali'foj'e kun si'a'j amik'o'j vizit'ant'e la plej kar'a'j'n el ili kaj akcept'ant'e vizit'o'j'n. Li labor'is, vizit'is koncert'o'j'n, estr'is ekzamen'o'j'n, amuz'is kaj sol'e al la plej intim'a'j amik'o'j konfes'is, ke koncern'e si'a'n san'o'n li dev'as period'e konsil'iĝ'i kun la kurac'ist'o.

Vesper'o'j'n pas'ig'is Mozart ordinar'e en la kaf'ej'o, kie li amuz'is kun si'a'j amik'o'j lud'ant'e bilard'o'n, kiu'n lud'o'n li tre ŝat'is.

Sed eĉ dum la lud'o li'a kre'em'a spirit'o ne mal'labor'is; ĝi labor'is ja kiel ordinar'e.

Iam, kiam Mozart est'is ŝajn'e tut'e en'profund'iĝ'int'a en la lud'o, aŭd'is li'n li'a'j amik'o'j murmur'i ia'n melodi'o'n per »hm, hm, hm«. Tiu'n murmur'o'n li ripet'is kelk'foj'e kaj kiam lud'is li'a kontraŭ'ul'o, el'pren'is Mozart el la poŝ'o pec'o'n da paper'o, not'is io'n kaj lud'is plu'e, dum'e murmur'ant'e sen'ĉes'e si'a'n »hm, hm, hm«.

Al grand'a mir'o de si'a'j amik'o'j kondut'is Mozart tiel dum tri tag'o'j; post'e invit'is ili'n al si, sid'iĝ'is al la fortepian'o kaj lud'is la ĉarm'a'n kvin'lud'o'n el la unu'a akt'o de l' »Sorĉ'a flut'o«, kiu'n li kompon'is lud'ant'e bilard'o'n kaj kiu, kiel on'i sci'as, komenc'iĝ'as per la nom'it'a'j interjekci'o'j »hm, hm, hm«, ĉar Papageno hav'as serur'o'n sur buŝ'o.

Sed Mozart kompon'is en Prah'a ne nur la »Sorĉ'a'n flut'o'n«, kiel est'is jam dir'it'e, sed ankaŭ la »Tit'o'n«. Krom tio oft'e li re'memor'ig'is si'n pri la mend'it'a rekviem'o, en unu vort'o li labor'is febr'e, kvazaŭ li sent'us, ke li dev'as rapid'i, se li vol'as fin'i ankoraŭ si'a'j'n du ĉef'a'j'n verk'o'j'n.

Post la kelk'semajn'a loĝ'ad'o en Prah'a li adiaŭ'is si'a'j'n amik'o'j'n kaj unu'a'foj'e en si'a viv'o ĉe la simil'a okaz'o — li plor'is. Sed nek li, nek kiu ajn el li'a'j amik'o'j ek'pens'is, ke Mozart last'a'n foj'o'n adiaŭ'as la kar'a'n Prah'a'n kaj re'ven'as Wien'on, por ke li vid'u ankoraŭ unu'foj'e si'a'n glor'o'n kaj sci'iĝ'int'e, ke post la mult'jar'a atend'ad'o kaj klopod'ad'o li ricev'is mon'a'n rekompenc'o'n — li mort'u.

Re'ven'int'e Wien'on li fin'is la »Sorĉ'a'n flut'o'n«. La uvertur'o kaj la marŝ'o de l' pastr'o'j je la komenc'o de la du'a akt'o est'is, se ne kompon'at'a'j, do almenaŭ skrib'at'a'j du tag'o'j'n antaŭ la prezent'ad'o de la oper'o.

»Tit'o« est'is fin'it'a antaŭ la »Sorĉ'a flut'o« kaj prezent'at'a 6an de Septembr'o; »Sorĉ'a flut'o« est'is unu'a'foj'e prezent'at'a 30an de Septembr'o.

De tiu tag'o hav'is Mozart neniu'n pli grav'a'n labor'o'n kaj nun la mend'it'a rekviem'o ekskluziv'e okup'is li'n.

La labor'o tiel interes'is li'n, kvazaŭ nenio ali'a ekzist'us por li. Laŭ si'a kutim'o li labor'is de'nov'e dum tag'o'j kaj nokt'o'j kun la streĉ'o de ĉiu'j fort'o'j malgraŭ tio, ke li sent'is lac'iĝ'i la fort'o'j'n. Jam dum la skrib'ad'o de l' partitur'o2 de l' »Sorĉ'a flut'o« period'e li'n atak'ant'a'j sven'o'j komenc'is al'venad'i pli oft'e; sed Mozart labor'is, streĉ'ant'e ĉiam pli si'a'j'n fort'o'j'n, sen ripoz'o, ne obe'ant'e konsil'o'j'n de l' kurac'ist'o, ke li ripoz'u kaj for'met'u la labor'o'n, ĝis li almenaŭ iom re'san'iĝ'os.

Mozart vid'ebl'e mal'fort'iĝ'ad'is, li'a spirit'o mal'lum'iĝ'ad'is. Anim'prem'it'ec'o kaj tim'em'o vid'iĝ'is sur li'a mal'san'e flav'et'a vizaĝ'o, precip'e en la sen'bril'a, period'e febr'e bril'ant'a okul'o. Ĝis tiam li mem opini'is, ke la mal'san'o est'as pas'ont'a; sed nun, kiam li far'iĝ'is por ĉio, kio antaŭ'e amuz'is li'n, apati'a kaj indiferent'a, nun; kiam la kre'em'o komenc'is lac'iĝ'i kaj la spirit'a labor'o postul'is ĉiam pli grand'a'n streĉ'ad'o'n de l' fort'o'j, kiu'j mank'is al li kaj mal'kresk'is ĉiam pli kaj pli, nun li ek'amik'iĝ'is kun la pens'o de l' fin'a, ne'de'turn'ebl'a mort'o.

La fidel'a kaj zorg'em'a edz'in'o van'e klopod'is dis'pel'i la mal'ĝoj'a'j'n pens'o'j'n; la melankoli'o kaj anim'prem'it'ec'o de Mozart ne est'is simpl'a simptom'o, sed natur'a sekv'o de l' danĝer'a mal'san'o.

Li pens'is plu pri nenio nur pri la mort'o kaj la rekviem'o, kiu'n li ĉiam kompon'ad'is malgraŭ ĉiu'j avert'o'j de l' amik'o'j kaj la kurac'ist'o.

"Kred'u mi'n," li dir'is en unu bel'a post'tag'mez'o aŭtun'a, kiam li vetur'is en kaleŝ'o kun si'a edz'in'o Prateron3, "kred'u mi'n, kar'a Konstanci'o, ke mi verk'as la rekviem'o'n por mi."

Ĉe tiu'j vort'o'j larm'o'j el'salt'is el li'a'j okul'o'j kaj dolor'e plor'ant'e li al'don'is:

"Ne, ne — tio ne pov'as long'e daŭr'i: on'i venen'is mi'n!"

Tiu'j vort'o'j kaj precip'e la strang'a manier'o, per kiu ili est'is dir'it'a'j, tre konstern'is la edz'in'o'n de Mozart.

Ŝi pen'is konsol'i si'a'n edz'o'n kaj konvink'i li'n, ke ĉio est'as sol'e la sekv'o de l' mal'san'e ekscit'it'a fantazi'o kaj ke ĉiu'j ĉi kaj simil'a'j pens'o'j de'nov'e for'las'os li'n, kiam li almenaŭ iom re'san'iĝ'os; sed Mozart plor'is mal'dolĉ'e kaj parol'is kelk'e da tut'e delir'a'j fraz'o'j, kiu'j atent'ig'is li'a'n edz'in'o'n pri la minac'ant'a danĝer'o.

Re'ven'int'e kun la edz'o hejm'e'n ŝi sen'prokrast'e ven'ig'is la kurac'ist'o'n, kiu konstat'is simptom'o'j'n de l' grav'a mal'san'o. Tiu'n ĉi foj'o'n la kurac'ist'o ne nur konsil'is, ke Mozart ĉes'u por iom da temp'o en la spirit'a labor'o, sed li nepr'e mal'permes'is al li, ke li okup'u si'n per kia ajn labor'o kaj for'las'u la ĉambr'o'n.

Mozart obe'is.

Li sent'is, ke per tiu ofer'o li ne pli'bon'ig'os daŭr'e si'a'n stat'o'n, sed la ordon'o de la kurac'ist'o est'is sever'a kaj ankaŭ motiv'it'a, tial on'i pov'is neniel protest'i kontraŭ ĝi.

Sed tia'manier'e la melankoli'o kaj la anim'prem'it'ec'o de Mozart ne est'is neni'ig'it'a'j. La dev'ig'a rest'ad'o en la ferm'it'a ĉambr'o sen kia ajn spirit'a okup'o prem'is Mozart-on ankoraŭ pli mult'e kaŭz'ant'e en li'a anim'o dolor'a'n antaŭ'sent'o'n.

Dum'e ricev'ad'is Mozart ĝoj'ig'a'j'n raport'o'j'n pri la bril'a sukces'o, kun kiu est'is akcept'at'a ĉiu prezent'ad'o de la »Sorĉ'a flut'o«.

La oper'o ating'is sukces'o'n neniam aŭd'ebl'a'n. Ĝi est'is prezent'at'a sen'ĉes'e en la tut'e dis'vend'it'a teatr'o kaj ĉiu pli grav'a lok'o est'is bru'e aplaŭd'at'a.

Sed Mozart ne pov'is person'e ĉe'est'i la fest'ad'o'n de si'a plej bril'a triumf'o. Li est'is sol'a en si'a labor'ĉambr'o, okup'ant'e si'n sol'e en la spirit'o per la pas'ad'o de l' prezent'ad'o.

Sed kio'n neniu atend'is ne escept'ant'e Mozart-on, tio okaz'is.

La kelk'tag'a dev'ig'a ripoz'o re'don'is al Mozart almenaŭ iom da fort'o'j. La 15an de Novembr'o li sent'is si'n tiel freŝ'a, ke li pov'is de'nov'e labor'i. Li verk'is mal'grand'a'n kant'o'n: »Laŭd'o de l' amik'ec'o« por la loĝi'o framason'a, kies an'o li est'is kaj la favor'a akcept'o de la verk'et'o tre ĝoj'is li'n.

Ne'rezist'ebl'e li sopir'is de'nov'e labor'i.

Li insist'e pet'is si'a'n edz'in'o'n, ke ŝi re'don'u al li la partitur'o'n de la for'met'it'a rekviem'o kaj la edz'in'o opini'ant'e, ke la danĝer'o pas'is, plen'um'is li'a'n pet'o'n. Sed apenaŭ Mozart komenc'is de'nov'e labor'i, apenaŭ li de'nov'e en'profund'iĝ'is en la labor'o'n kaj en la pens'o'j'n tiel serioz'a'j'n, ver'a'j'n kaj mal'ĝoj'a'j'n, kia'j sekv'as la kompon'ad'o'n de la rekviem'o, atak'is li'n de'nov'e la anim'a'j kaj korp'a'j dolor'o'j kun du'obl'a fort'ec'o.

Tiu'n ĉi foj'o'n, rakont'as la biografi'ist'o de Mozart, kies labor'o don'is material'o'n por tiu ĉi skiz'o, la batal'o ne daŭr'is long'e. En kvi'n tag'o'j fal'is Mozart en la lit'o'n, ne lev'iĝ'is plu de ĝi kaj sen'ĉes'e est'is okup'at'a de la prepar'o'j al si'a en'ter'ig'o.

Dum'e, kiam Mozart kun ŝvel'int'a'j man'o'j kaj pied'o'j, ne'pov'ant'e si'n mov'i, kuŝ'is en la mort'a lit'o, on'i raport'is al li, ke li est'as elekt'it'a kapel'estr'o ĉe la katedral'a preĝ'ej'o de la sankt'a Stefan'o en Wien. Tiu'n ofic'o'n, kun kiu jam de long'e est'is kun'ig'it'a grand'a salajr'o kaj sam'temp'e ankoraŭ tiel grand'a'j flank'a'j en'spez'o'j, don'is al li la magistrat'o de Wien.

Baldaŭ direktor'o'j de l' mult'a'j teatr'o'j, al kiu'j la bril'a akcept'o de la »Sorĉ'a flut'o« mal'ferm'is la okul'o'j'n, komenc'is aspir'i la favor'o'n de la glor'a kompon'ist'o konkur'ant'e inter si kaj propon'ant'e sum'o'j'n, kiu'j'n Mozart mem postul'us por si'a'j labor'o'j. Sam'temp'e ricev'is Mozart el Breslau kaj Amsterdam skrib'a'j'n propon'o'j'n, ke li far'u por grand'a honorari'o period'a'j'n verk'o'j'n de divers'a'j spec'o'j.

Tiu ĉi ne'atend'it'a turn'o al pli bon'a stat'o instig'is Mozart-on al la memor'ind'a kaj sam'temp'e karakteriz'a el'dir'o.

"Ĵus nun," li dir'is, kiam on'i komunik'is al li unu el plej ĝoj'ig'a'j nov'aĵ'o'j, "ĵus nun mi dev'as for'ir'i, kiam mi pov'us trankvil'e viv'i. Nun mi dev'as for'las'i mi'a'n art'o'n, kiam ne est'ant'e plu sklav'o de la mod'o kaj kapt'aĵ'o de la spekulaci'ist'o'j mi pov'us labor'i tut'e laŭ mi'a inklin'o, laŭ la dikt'o de mi'a sent'o, kiam mi pov'us verk'i liber'e kaj sen'de'pend'e tio'n, kio'n inspir'os al mi mi'a kor'o. Mi dev'as for'las'i la famili'o'n kaj mi'a'j'n bedaŭr'ind'a'j'n infan'o'j'n en la moment'o, kiam mi pov'us pli bon'e zorg'i pri ili'a fart'o. Ĉu mi ne antaŭ'dir'is, ke mi verk'as la rekviem'o'n por mi?"

La mal'san'o de Mozart mal'pli'bon'iĝ'is; la kurac'ist'o'j konstat'is brul'um'o'n de la cerb'o.

Mozart sufer'is grand'eg'a'j'n dolor'o'j'n. Malgraŭ tio li toler'is ili'n pacienc'e; bon'kor'ec'o'n kaj afabl'ec'o'n de si'a karakter'o li ne mal'konfes'is eĉ en la moment'o'j plej dolor'a'j.

Pri la last'a'j moment'o'j de Mozart konserv'iĝ'is mult'e'kost'a dokument'o de'ven'ant'a de la plum'o ne tre spert'a — de li'a bo'frat'in'o Sofi'o Haibel, kiu est'is kiel jun'a knab'in'o apud la lit'o de Mozart, kiam li batal'is kun la mort'o.

Sofi'o loĝ'is kun si'a patr'in'o en la distrikt'o Wieden ne mal'proksim'e de la dom'o, kie loĝ'is Mozart kaj oft'e vizit'is li'n mem aŭ kun'e kun si'a patr'in'o.

En la nom'it'a leter'o ŝi skrib'as:

"Kiam Mozart mal'san'iĝ'is, ni kudr'is al li nokt'a'n kamizol'o'n, kiu'n li pov'is de l' antaŭ'e pren'i sur si'n, ĉar pro la ŝvel'o li ne pov'is si'n turn'i. Kaj ĉar ni ne sci'is, ke li est'as danĝer'e mal'san'a, ni kudr'is ankaŭ al li long'a'n vat'it'a'n hejm'surtut'o'n (ŝtof'o'n kaj ĉi'o'n neces'a'n don'is al ni li'a bon'a edz'in'o, mi'a plej kar'a frat'in'o), por ke li re'san'iĝ'int'e est'u bon'e proviz'it'a.

Ni oft'e vizit'ad'is li'n kaj li hav'is grand'a'n ĝoj'o'n je la nov'a surtut'o.

Mi vizit'ad'is li'n ĉiu'tag'e.

Iam mi vizit'is li'n sabat'e kaj li dir'is al mi: »Nu, kar'a Sofi'o, dir'u al vi'a panj'o, ke mi fart'as hodiaŭ sufiĉ'e bon'e kaj ke jam post ok tag'o'j mi al'ven'os gratul'i ŝi'n okaz'e de ŝi'a nom'tag'o.«

Kiu pov'us hav'i pli grand'a'n ĝoj'o'n ol mi'a patr'in'o, kiam mi pov'is al'port'i al ŝi tiel ĝoj'a'n sci'ig'o'n; ŝi neniam atend'is io'n simil'a'n. Tial mi rapid'is hejm'e'n kaj ankaŭ pro tio, ĉar ŝajn'is al mi, ke Mozart est'as gaj'a kaj vid'iĝ'as bon'e.

La sekv'ant'a'n tag'o'n est'is dimanĉ'o.

Mi est'is jun'a kaj mi konfes'as, ke ankaŭ vant'a — kaj mi tre am'is ornam'i mi'n. Sed bel'e vest'it'a mi ne am'is pied'ir'i de l' antaŭ'urb'o en la urb'o'n kaj por la vetur'ig'ad'o mi ne vol'is el'spez'i mon'o'n.

Tial mi dir'is al mi bon'a patr'in'o:

»Kar'a panj'o! Hodiaŭ mi ne ir'os al Mozart. Li vid'iĝ'is hieraŭ tre bon'e, cert'e hodiaŭ li fart'as ankoraŭ pli bon'e kaj pro tio ne est'os mal'bon'e, se mi ven'os unu tag'o'n pli fru'e aŭ pli mal'fru'e.«

»Se est'as tiel,« respond'is la patr'in'o, »prepar'u tas'o'n da kaf'o kaj post'e mi dir'os al vi, kio'n vi far'u.«

La patr'in'o konsent'is las'i mi'n hejm'e; ŝi sci'is ja, ke mi dev'is ĉiam long'a'n temp'o'n pas'ig'i ĉe Mozart.

Mi for'ir'is en la kuir'ej'o'n. Ĉar est'is mal'lum'e, mi dev'is ek'brul'ig'i la kandel'o'n kaj ek'hejt'i la forn'o'n.

Sed mi tut'e ne pov'is forges'i Mozart-on. La kaf'o est'is prepar'it'a kaj la fajr'o ankoraŭ brul'is.

Nun mi nur rimark'is, kiel mi est'is mal'ŝpar'em'a, ĉar la kandel'o brul'is ankoraŭ. Mi rigard'as fiks'e ĝi'a'n lum'o'n kaj pens'as ĉe mi, ke mi ĝoj'e sci'us, kio'n far'as Mozart.

Kaj dum mi pens'as kaj rigard'as la lum'o'n, la kandel'o esting'iĝ'is, kvazaŭ ĝi est'us brul'int'a neniam; sur la long'a meĉ'o rest'is neniu fajr'er'o. Kaj tamen la aer'o ne mov'iĝ'is — mi pov'as ĵur'i tio'n.

Mi ek'trem'is de la terur'o, kur'is al la patr'in'o kaj rakont'is ĉi'o'n al ŝi.

»Vest'u vi'n rapid'e,« dir'is la patr'in'o, »rapid'u al ili kaj tuj re'ven'u kun la raport'o, kiel li fart'as; sed ne rest'u tie long'e.«

Mi rapid'is per ĉiu'j fort'o'j; Di'o, kiel mi ek'tim'is, kiam mi'a frat'in'o du'on'e mal'esper'a sed tamen kun tiel trankvil'a mien'o ven'is al mi renkont'e kaj dir'is:

»Dank' al Di'o, kar'a Sofi'o, ke vi est'as ĉi tie. Hodiaŭ en la nokt'o li fart'is tiel mal'bon'e, ke mi pens'is, ke li ne ĝis'viv'os la hodiaŭ'a'n tag'o'n. Rest'u hodiaŭ ĉe ni; ĉar se li de'nov'e fart'os tiel, li mort'os en ĉi tiu nokt'o. Ir'u tamen al li, kio'n li far'as«. Mi pen'is ek'reg'i mi'n kaj ir'is al li'a lit'o. Ek'vid'int'e mi'n li ek'kri'is:

»Ah bon'e, kar'a Sofi'o, ke vi est'as ĉi tie. Vi dev'as ĉi tiu'n nokt'o'n pas'ig'i ĉe ni; vi dev'as vid'i mi'n mort'i.«

Mi pen'is rest'i trankvil'a kaj sen'kred'ig'i tio'n al li; sed li respond'is je ĉio:

»Mi sent'as jam mort'o'n sur la lang'o — kaj kiu help'os post'e mi'a'n kar'a'n Konstanci'o'n, se vi ne rest'os ĉi tie?«

»Sed, kar'a Mozart,« respond'is mi, »mi dev'as ir'i ankoraŭ al mi'a patr'in'o kaj sci'ig'i al ŝi vi'a'n dezir'o'n, ke mi rest'u hodiaŭ ĉe vi — ŝi pov'us ja pens'i, ke okaz'is al mi ia mal'feliĉ'o.«

»Jes, far'u tiel,« dir'is Mozart, »sed re'ven'u baldaŭ!«

Di'o, kio'n mi sent'is en tiu moment'o! La bedaŭr'ind'a frat'in'o el'ir'is kun mi kaj pro Di'o pet'is mi'n, ke mi halt'u en la paroĥ'ej'o ĉe la sankt'a Petr'o kaj pet'u, ke iu el la pastr'o'j kvazaŭ okaz'e al'ven'u al ili.

Mi far'is tiel, sed la pastr'o rifuz'is kaj nur post long'a'j klopod'o'j mi sukces'is konvink'i li'n, ke li ir'u —

Post'e mi kur'is al la patr'in'o, kiu mal'trankvil'e atend'is mi'n.

Est'is jam mal'lum'e.

Ŝi tre ek'tim'is! Mi dir'is al ŝi, ke ŝi far'os plej bon'e, se ŝi pas'ig'os la nokt'o'n ĉe la plej mal'jun'a fil'in'o — kaj ŝi obe'is.

Post'e de'nov'e per ĉiu'j fort'o'j mi rapid'is re'turn'e al mi'a bedaŭr'ind'a frat'in'o. Apud la lit'o de Mozart est'is Süssmayer (unu el la lern'ant'o'j de Mozart), sur la lit'o'tuk'o kuŝ'is la kon'at'a rekviem'o kaj Mozart klar'ig'is al Süssmayer, kiel li dezir'as hav'i la rekviem'o'n fin'it'a post si'a mort'o. Pli'e ordon'is Mozart al si'a edz'in'o, ke ŝi sekret'ig'u li'a'n mort'o'n ĝis tiam, kiam ŝi est'os sci'ig'int'a pri tio Albregtsberger-on, »ĉar tiu serv'o al li aparten'as antaŭ Di'o kaj mond'o«.

La kurac'ist'o Glosset est'is long'e serĉ'at'a kaj fin'e trov'it'a en la teatr'o. Sed li dev'is atend'i, ĝis la prezent'ad'o est'os fin'it'a; post'e li al'ven'is kaj ordon'is, ke on'i ĉirkaŭ'volv'u la febr'e varm'a'n kap'o'n de Mozart per mal'varm'a'j ĉirkaŭ'vind'o'j, kiu'j tiel ekscit'is li'n, ke li sven'int'e ne re'konsci'iĝ'is plu, ĝis li mort'is.

Last'a'foj'e li vol'is ankoraŭ imit'i per la buŝ'o la tambur'o'j'n en si'a rekviem'o; mi aŭd'as tio'n ĝis hodiaŭ...

Post'e ven'is Müller el la art'ist'a kabinet'o kaj en'pres'is en gips'o'n li'a'n pal'a'n, mal'viv'a'n vizaĝ'o'n.

Li'a fidel'a edz'in'o tre'eg'e sufer'is. Ŝi ĵet'is si'n sur la genu'o'j'n kaj pet'is ĉio'pov'a'n Di'o'n pri la help'o. Kvankam mi insist'e pet'is ŝi'n, mi ne pov'is dis'ig'i ŝi'n de li.

Ŝi'a dolor'o est'is ankoraŭ pli grand'ig'it'a dum la sekv'ant'a tag'o, ĉar la hom'o'j amas'e preter'ir'ant'a'j laŭt'e plor'is kaj kri'is pro li.

Dum mi'a tut'a viv'o mi ne vid'is Mozart-on incit'it'a, des mal'pli koler'a.«"

Ĉi tie fin'as la simpl'a, karakteriz'a leter'o, kvankam skrib'it'a de plum'o primitiv'a kaj en'hav'ant'a en la original'o ar'o'n da sintaks'a'j, gramatik'a'j kaj ortografi'a'j erar'o'j, sed tamen pro si'a simpl'ec'o pli kar'a, pli elokvent'a.

Pli kred'ind'a'j dokument'o'j pri la last'a'j moment'o'j de Mozart ne ekzist'as.






End of the Project Gutenberg EBook of Rakontoj, by Jakub Arbes

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK RAKONTOJ ***

***** This file should be named 18178-h.htm or 18178-h.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/1/8/1/7/18178/

Produced by William Walter Patterson, Miroslav Malovec

Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.